Զապէլ Եսայեան

ԵՐԿԵՐ

յուշագրութիւն, ուղեգրութիւն

Երեւան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3
ԳՄԴ 84հ֊4

Հրատարակւում է

ՀՀ Մշակոյթի Նախարարութեան պատուերով

«Սոցիալ-Մշակութային Իննովացիաների Լաբորատորիայ» (ՍՄԻԼ) Հիմնադրամին մէջ

Եսայեան, Զապէլ Մկրտչի

Երկեր։ [Յուշագրութիւն, ուղեգրութիւն] / Զ. Եսայեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը կազմեց եւ հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի)։ Ելեկտրոնային, բարելաուուած հրատարակութիւն.— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2017.— 306 էջ: Հրատարակութեան հիմքում՝ Աւերակներուն Մէջ / Զ. Եսայեան.— Կ. Պոլիս։ Հ.Հ.Ը., 1911.— 288 էջ։ Աւերակներուն Մէջ / Զ. Եսայեան; Առաջաբ.՝ Ա. Ծառուկեան.— Պեյրութ։ Տպարան Էտվան, 1957.— 230 էջ։ Ավերակներուն մեջ։ [Վաւերապատում] / Զ. Եսայան։ Կազմ.՝ Ա. Անդրանիկյան.— Եր.։ «Գրական հայրենիք» («Հայաստան»), 2006.— 208 էջ։ Կիլիկիոյ որբանոցները։ Անձնական տպաւորութիւններ եւ յիշատակներ / «Արագած Պատկերազարդ Շաբաթաթերթ», Նիւ Եօրք, Ա. Տարի, Թիւ 13, Օգոստոս 17, 1911, Թիւ 14, Օգոստոս 24, 1911, Թիւ 15, Օգոստոս 31, 1911, Թիւ 16, Սեպտեմբեր 7, 1911, Թիւ 17, Սեպտեմբեր 14, 1911։ Մուրատի ճամբորդութիւնը / «Գործ», Բագու, 1917, թ. 4, էջ 71֊92, մաս Բ՝ 1917, թ. 5֊6, էջ 87֊104, մաս Գ՝ 1917, թ. 7֊8, էջ 89֊132։ Մուրատի ճամբորդութիւնը Սվազէն Պաթում / Զ. Եսայեան.— Պօսթըն: տպ. Հայրենիք, 1920.— 138 էջ: 1թ. լուսանկար; 20 սմ։ Մուրատի ճամբորդութիւնը: [Սվազէն Պաթում: Ուղեգրութիւն՝ ականատեսի վկայութեամբ] / Զ. Եսայեան; Կազմ.՝ Ս. Ս. Գրիգորեան; Առաջաբ.՝ Ս. Մ. Սահակեան; Խմբ.՝ Մ. Է. Ճանճապանեան.— Երեւան: NB֊Պրես, 1990.— 94 էջ; 20 սմ։

Զապէլ Եսայեանի «Աւերակներուն Մէջ» երկը 1909 թուականի Ատանայի կոտորածներու տպաւորութիւններուն արձագանգն է՝ գրուած «մահուան ականատեսի» մը կողմէն։ Աղէտեալներուն օգնող պատրիարքական յանձնախումբին հետ Ատանա մեկնած գրողը 1911 թուականին Կ. Պոլսոյ մէջ կը հրատարակէ այս անօրինակ պատումը։ Այս յուշագրութեան սոյն հրատարակութեան մէջ կը հաջորդէ «Արագած» շաբաթաթերթին մէջ տպագրուած Զ. Եսայեանի «Կիլիկիոյ Որբանոցները» յօդուածներու շարքը։

Սեբաստացի Մուրատը (Մուրատ Խրիմեան) հայ ազգային ազատագրական պայքարի պայծառ դէմքերէն է: Ան սկիզբը կը գործէ հայրենի Սեբաստիա գաւառին եւ Պոլսոյ մէջ, ապա՝ Սասունի, Մշոյ դաշտի եւ Վասպուրականի բնակավայրերուն մէջ: 1915 թուականին Սեբաստիայի մէջ եւս ծայր կ՚առնեն հայերու զանգուածային տեղահանութիւնները, աքսորն ու սպանութիւնները: Սեբաստացի Մուրատն իր խմբով կը բարձրանայ լեռները, կ՚անցնի չափազանց բարդ երթուղիով, կը գրաւէ թուրքական փոքր ձկնորսանաւ մը եւ ուղղութիւն կը վերցնէ դէպի Պաթում: Յետագային կը հանդիպի Զ. Եսայեանին, որ եւ գրի կ՚առնէ այդ ճամբորդութեան մանրամասնութիւնները եւ կը հրապարակէ Պաքուի մէջ լոյս տեսնող «Գործ» ամսագրին մէջ:

Սոյն հրատարակութեան մէջ պահպանուած են հեղինակի ուղղագրությունը եւ կէտադրութիւնը, սակայն սրբագրուած են տպագրական վրէպները եւ որոշ կրկնակի գրաձեւերը։

ԳՄԴ 84հ֊4

eISBN 978֊9939֊9161֊5֊6

© Եաւրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրաւունքները վերապահուած են:

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, որոնողական համակարգերու մէջ պահպանումը առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգիլուած է:

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականութիւն են եւ ենթակայ չեն հեղինակային իրաւունքների յայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքը արտօնուած է միայն անհատական ընթերցանութեան համար։

Զապէլ Եսայեան, 1878֊1944

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ...
ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆԻՆ ՀԵՏ...

... Առջի օր, պատահաբար վերստին կարդալու առիթ ունեցանք Զ. Եսայեանի մէկ հատորը, որմէ տարտամ տպաւորութիւն մը միայն կը պահէինք ցարդ, պատանեկան ընթերցումներու որպէս յիշատակ։ Ճակատագրական հանդիպումի մը պէս ցնցող եղաւ գրքին ազդեցութիւնը մեր վրայ։ Ու երբ կը գրենք այս տողերը, հատորը ունինք աչքի առջեւ, տժգոյն կողքով, գունատած էջերով գիրք մը, որ ահա կը նայի սեղանէն՝ լուռ յանդիմանութեան մը պէս, ցաւցընող խղճի խայթի մը պէս։

Դեղին, աղտոտ ու հասարակ թուղթէ կողքին վրայ, կարմիր տառերով կը կարդամ.— «Զապէլ Եսայեան, Աւերակներուն Մէջ, Կ. Պոլիս, 1911»։ Ու կը մտածեմ.— Ի՞նչպէս պատահած է, որ քառասունըվեց տարիներէ ի վեր այս եզական գիրքը մնայ իր առաջին տպագրութեամբ, ու խառնուի գրադարաններուն յատակը փոշիներուն մէջ կորսուած հատորներուն։ Այս հրաշալի մատեանը, որ գրական իր բացառիկ արժէքին կը միացնէ նաեւ ազգային մեծ աղէտի մը վկայութիւնը ըլլալու եղերական արժանիքը, որ կը պատմէ Ատանայի Ջարդին ամբողջ զարհուրանքը, որ կ՚ապրի ու կ՚ապրեցնէ անմարդկային Եղեռնը իր բոլոր սարսուռներով ու քստմնեցնող պատկերներով, որ կը նկարագրէ, կը վերլուծէ, կը թելադրէ՝ մեծ գրագիտուհիի մը անսայթաք արուեստին մէջէն՝ հայ հոգիին եւ թուրք հոգիին բոլոր երեսները, գիրքը մը՝ որ գիրք մը չէ՝ այլ ցաւակոծ սրտի մը պատկերը, առողջ եւ ամուր մտքի մը կուռ շրջանակին մէջ սեղմուած, ընտրեալ արուեստագէտի մը շունչով վսեմացած, զտարիւն հայուհի մը արիւնով բաբախուն։

Գիրք մը։ Սքանչելի գիրք մը, որուն ամէն մէկ էջին մէջ վարպետ գրագիտուհին յաջողած է սրբել իր արցունքը՝ եւ յստա՛կ տեսնել, լռեցնել սրտին աղաղակը՝ եւ ճի՛շդ խօսիլ, խեղդել վրէժխնդրութեան արդար ցասումը՝ եւ պաղարի՛ւն դատել։ Գիրք մը, որ կրնար բոլոր հայ դպրոցներուն դասագիրք դառնալ ու բոլոր հայ տուներուն բարձի գիրք, բայց որ ինկած մնացած է ահա, չես գիտեր ո՞ր անհասկնալի դիպուածին մէկ չար խաղովը, լքուած իրերու խորշին մէջ։ Եւ մտածե՜լ, որ տպագրական մամուլը, վերջին տասնամեակներուն մանաւանդ, օ՛րն ի բուն եւ գիշերն ի լոյս կը դառնայ Սփիւռքի մէկ ծայրէն միւսը։ Ի՜նչ անհատնում հրատարակութիւններ, պէսպիսուն հատորներ կ՚ունենանք ատենէ մը ի վեր, գրադարան եւ գրատուն յորդեցնելու աստիճան։ Թէ ի՞նչ կ՚արժեն իրապէս տպագրեալ թուղթի այդ զանգուածները, ինչո՞վ կը հարստացնեն հայ գրականութիւնը՝ ա՛յլ հարց։ Իսկ այս գիրքը, որ մինա՛կը գրադարան մը կ՚արժէ ու կրնայ միս մինակը գրագէտ մը անմահացնել, մնացած է որբի պէս անտէր ու խեղճ։ Ու դեռ մտածել, թէ Զապէլ Եսայեան մատի վրայ համրուող մեր այն գրագէտներէն է — ոչ միայն կին գրողներուն, այլ վերջին կէս դարու մեր բոլո՛ր գրագէտներուն մէջ — այն հազուագիւտ արձակագիրներէն մէկը, տեսակ մը իգական սեռի Գրիգոր Զօհրապ, որուն գրական վաստակը անցած է դասական գործերու շարքին։ Իսկ այս մէկը — Աւերակներուն Մէջ — իր բոլոր գործերուն ամենէն ապրուածը, նոյն ատեն ամենէն մատչելին։

Զապէլ Եսայեանի ամբողջ գրական վաստակը մաս կը կազմէ հայ գրականութեան մնայուն եւ անկորնչելի արժէքներուն։ Կատարեալ, ամբողջական գրագէտն է Զապէլ Եսայեան, որուն մշակուած միտքը, կոչեցեալ արուեստագէտի խառնուածքը եւ գեղեցկագէտ գրողի գերազանցօրէն յղկուած ոճը եթէ կը նուիրագործեն մեծ գրագէտի իր տաղանդը, միւս կողմէ, սակայն, չեն նպաստեր իր ժողովրդականութեան: Զանգուածներուն գրագէտը չէ Զապէլ Եսայեան, այլ մտաւորական որոշ զարգացումի եւ որոշ ճաշակի տէր խաւի մը: Ահա թէ ինչու, գրական պատմութեան մէջ միշտ իր պատուոյ տեղը պահելով հանդերձ, ընթերցող լայն բազմութիւններուն համար Զապէլ Եսայեան աւելի անուն մըն է քան գործ մը, դիմագիծ մըն է քան դէմք մը, գրագէտ մըն է քան կարդացուող գիրքը մը։ Ինտրա մը չէ անշուշտ իր վերսլաց ոգեղինացումով, եւ ոչ ալ Օշական մը իր մթին բարդութիւններով, բայց ապահովաբար երկուքին միջինը՝ հոգեբանական նուրբ վերլուծումներով եւ նրբին հոգեվիճակներու հարազատ պատկերացումով:

Բացառութիւն կը կազմէ, սակայն, ա՛յս մէկը — Աւերակներուն Մէջ։ Գիրքը մը՝ որ Զապէլ Եսայեանի ոճին բոլոր գեղեցկութիւնները խտացնելով հանդերձ, կը մնայ նաեւ պարզ ու մատչելի բոլոր ընթերցողներուն համար անխտիր: Նիւթի ահաւորութիւնը, նկարագրուած դէպքերուն եւ պատկերներուն ուժգնութիւնը կարծէք մեղմացուցած, բարեխառնած ըլլան արուեստագէտին արուեստի ըմբռնումը, տեղ տալու համար զգացող եւ տառապող սրտի մը ապրումներուն, որոնք հարազատ են բոլոր հայ սրտերուն, առանց դասակարգի, սեռի եւ զարգացումի խտրութեան։

Ա. ԾԱՌՈՒԿԵԱՆ

Պեյրութ, 1957

ԱՒԵՐԱԿՆԵՐՈՒՆ ՄԷՋ

ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ

Մարտեան քաղաքական փոթորիկները հազիւ թէ հանդարտած էին Սթամպօլի մէջ, ու մենք Հայերս, որ ամենէն աւելի պատճառներ ունենալու էինք հրճուելու եւ ցնծագին ուրախութեամբ ողջունելու ազատական բանակին յաղթանակը, մենք Հայերս, խորապէս ցաւած էինք Կիլիկեան կոտորածով: Անգամ մըն ալ ցեղին երակը բացուած էր, եւ անգամ մըն ալ մեր արիւնը՝ դեռ բաբախուն նորածագ Ազատութեան ուրախութիւնովը՝ թափուած էր մեր քրտինքով բեղմնաւորուած հողին վրայ: Նոյն իսկ Եըլտըզի անկման օրը, նոյն իսկ տարիներէ ի վեր բաղձացուած 101 թնդանօթներու օրը՝ մեր ամենէն դժբաղդ օրը եղաւ։ Այլ սակայն մեր արցունքոտ աչքերը գիտցան դարձեալ ժպտիլ. ու երբ գերազանց երջանկութիւնը կը ծածանէր Օսմանեան աշխարհին վրայ, մեր սիրտերը ամենէն ուժով բաբախողները եղան, եւ, մեր կրակի պէս այրող վիշտը մարելու համար, կառչեցանք սա գաղափարին. «Մենք ալ մեր զոհերը տուինք, մեր արիւնը այս անգամ թափեցաւ մեր թուրք հայրենակիցներու հետ. ասիկա վերջինը պիտի ըլլայ»:

Բռնապետութեան գլուխը ջախջախուած էր՝ ու ազատական րէժիմը տէրն էր կացութեան: Ո՛չ մէկ վարանում, ո՛չ մէկ կասկած մեր կողմէն, ու հասան մեզի կոտորածի աշխարհէն անհաւատալի լուրերը, սահմռկեցնող յայտնութիւնները: Կը բանտարկէին, կը հալածէին. անոնք որ չէին կոտորուած՝ յանցաւոր կը նկատուէին ապրելնուն համար. անոնք որ զէնք էին առած՝ իրենց տունը ու իրենց յարձակումի ենթարկուած գիւղը պաշտպանելու, մահուան կամ երկարատեւ բերդարգելութիւններու կը դատապարտուէին։ Առաջին կախաղանները կը ցցուին, ու հրէշային ոճրագործներու քով զոհերն ալ կը բարձրանան անարգութեան սիւնը։

Այդ միջոցներուն էր որ ինծի հարկ եղաւ մեկնիլ դէպ ի Ատանա՝ որբերու խնամարկութեան գործին օգնելու համար: Այս այն միջոցին էր որ մեր հաւատքը խախտած, մեր սիրտը բեկուած, մեր յոյսերը լղրճուած, դիմացնիս ունէինք արիւնոտուած ու հրդեհուած գաւառ մը, ու այրիներու եւ որբերու բանակ մը ծանրացած մեր արդէն վատուժ բազուկներուն վրայ: Դժբաղդութիւնը անսահման էր, հետեւանքները անհաշուելի, եւ ո՛չ մէկ բարոյական ակնկալութիւն...

Բայց մեր բնազդին խորերէն, մեր ցեղին յաճախակի վիրաւորուած ժառանգականութեան խորերէն վերածնունդի անշէջ ու անբռնաբարելի բոցը կը ճաճանչէր անաղարտ պայծառութեամբ: Եթէ սեւ ամպեր զայն աննշմարելի կը դարձնէին մեզի՝ անոր մշտավառ հրայրքը չէր պղտորուած, չէր նսեմացած ինքնին... ու ամենքս ալ ներքնապէս, գիտակցաբար թէ անգիտակցաբար, այդ բնազդով զօրացած էինք...:

Առաջին հայ պատուիրակութիւնները մեկնած էին: Կարմիր Խաչի բժիշկները ու հիւանդապահուհիները, առաջին ժամերուն իսկ, հասած էին աղէտին վայրը, եւ գործակցութեամբ պատրիարքական առաջին պատուիրակութեան՝ նիւթական եւ մանաւանդ բարոյական անգնահատելի ծառայութիւններ մատուցած:

Ուրիշ առիթի թողլով հայ մարմիններու բարոյական բարձր դերը հայ աղէտեալներու մէջ, կ՚ուզեմ հոս բացատրել այն հոգեկան դրութիւնը՝ որուն մէջ այս գիրքը գրուած է: Կ՚ուզեմ որ ընթերցողը գիտնայ թէ, իմ կրած տպաւորութիւններս ո՛չ ամոքուած են որոշ քաղաքական ուղղութեամբ եւ ոչ ալ դառնացած են ազգայնական նախապաշարումներով, վրէժխնդրութեան աւանդական զգացումներով կամ ո՛ եւ է ցեղային ատելութեան վերադարձով:

Երբ իմ մարդկային սիրտս ուժգնօրէն բաբախած է թշնամանքով, երբ ոճրագործներու տեսքը ամօթ ու վհատութիւն ու զզուանք ներշնչած է ինծի, երբ հողի հաւասար եղած հայկական գիւղերու քով զգացած եմ անեղծ մնացած թուրք թաղերու ամբարտաւանութիւնը, երբ նշմարած եմ չպատժուած ոճրագործներու նայուածքին լրբութիւնը, հաւատարմօրէն արձանագրած եմ զանոնք առանց հոգ ունենալու այն պայմանադրական բանաձեւերու՝ որոնց ներքեւ եթէ աւելի երկար ատեն շարունակենք քօղարկել մեր ճշմարիտ զգացումները այլազգի հայրենակիցներու աչքին՝ վստահ եմ որ փոխադարձ անվստահութիւնը մշտնջենաւորած կ՚ըլլանք:

Որպէս զի ընթերցողը նոյնպէս չտարուէր նախապաշարումներէ եւ կանխակալ զգացումներէ, պիտի ուզէի նոյն իսկ որ հեղինակին ագգութիւնը մոռցուէր յիշելու համար որ, միմիայն մարդկային զգացումներէ դրդուած երբեմն ցաւը, երբեմն վրդովմունքը, երբեմն կսկիծը, երբեմն յուսահատութիւնը խօսած են այս էջերուն մեջ:

Ուրեմն իմ ջանքս պիտի ըլլայ բոլոր մեր ազգակիցները, ինչպէս նաեւ մեր բնազդներուն եւ մեր ցաւերուն օտար մնացած հայրենակիցները հաղորդակից ընել այն անսահման թշուառութեան որուն սեւ կեանքը ապրեցայ երեք ամիսներ: Եթէ կրցայ պատկերացնել թէ ի՞նչ է արիւնի եւ հրդեհի արհաւիրքներէն խենթեցած ժողովուրդ մը որ, յիմարական որոշումներու մատնուած, կը խուսափի հայրենի հողէն, եթէ կրցայ արտայայտել այն մղձաւանջները՝ որոնք նոյն իսկ հայրենի երկինքը մութ ու սգաւոր կը դարձնեն արցունքէ կուրացած աչքերուն, կլիման անագորոյն՝ իրենց անպատսպար ու վտիտ մարմիններուն ու իրենց հողը ցամքած եւ ամուլ՝ կաթէ զրկուած մօր մը ստինքին պէս... եթէ նաեւ կրցայ անկեղծօրէն ըսել թէ այդ հալածանքի մտրակներուն տակ կորացած քամակները կամք ու զգացում ունին, եւ անոնց հոգիները լեցուն են սրբազան հրայրքով, կը հաւատամ թէ ծառայութիւն կրցած եմ ընել ընդհանուր Հայրենիքին: Որովհետեւ ոչ ոք այլ եւս պիտի համարձակեր արհամարհանքով եւ ատելութեամբ մերձենալու այդ խոնարհներուն որոնք, անդրդուելի հաւատքով մը զինուած, հակառակ ընդվզեցուցիչ անիրաւութիւններուն, հակառակ դեռ մխացող աւերակներուն վրայ բարձրացող կախաղաններուն, կուրօրէն, բնազդօրէն իրենց արիւնոտած պատառատուն գոյութիւնը պիտի տրամադրեին բոլոր յառաջընթաց հոսանքներու՝ ծառանալու համար Հայրենիքին սպառնացող ամենամեծ վտանգին, բռնապետութեան վերադարձին դէմ, ի՛նչ նոր ձեւով եւ ի՛նչ դիմակով որ ան ներկայանար:

Աս չէ՞ր արդէն մեզի վերագրուած գլխաւոր ոճիրը եւ աս չէ՞ր որ կոչուած էր մեր ցեղային փառասիրութիւնը դառնալու:

Անհրաժեշտ է, կը կրկնեմ, որ ամենքս ալ գիտնանք ճշմարիտ պատկերը մեր արիւնոտած երկրին, քաջութեամբ եւ շեշտակի կարենանք նայիլ անոր: Ի՛նչ որ տեսայ եւ ի՛նչ որ լսեցի՝ հանգամանքը ունէին ամբողջ պետութեան հիմունքը խախտելու։ Տեսականօրէն ո՛չ մէկը ասոր հակառակը կ՚ըսէ: Այս զգացումը մեծապէս դրդեց զիս որ, իբր ազատ քաղաքացի, իբր երկրին մէկ հարազատ զաւակը, հաւասար իրաւունքներով օժտուած եւ հաւասար պարտաւորութիւններով բեռնաւորուած, առանց վերապահութեան գրեմ այս էջերը որոնք, հայ կնոջ մը դիւրազգածութեան արդիւնքը համարելէ աւելի, պէտք է նկատել ո՛ եւ է մարդկային արարածի մը ինքնաբուխ եւ անկեղծ տպաւորութիւնները:

Ա.
ԴԷՊ Ի ԿԻԼԻԿԻԱ

Շոգենաւը կը տանէր մեզ դէպ ի Կիլիկիոյ նաւահանգիստը, եւ այն վերջին գիշերը որ կ՚անցընէինք Միջերկրականի մէջ, զիս արհաւիրքով, կանխակալ սարսափով կը լեցնէր։ Հետզհետէ քանի կը մօտենայինք աղէտի սեմին, իրականութիւնը կը խուսափէր կարծես իմ հասկացողութենէս ու չէի կարող անկեղծօրէն հաւատալ թէ վաղը առաւօտ Մերսին պիտի հասնինք. Ատանա՜... Կիլիկիա՜...։ Շաբաթներէ ի վեր այդ անունները կը կարդային մեր ուղեղին մէկ անկիւնը. հոն՝ արիւնոտ վէրք մը կար, որուն դպչիլը ցաւագին սարսուռով մը կը ցնցէր էութիւնդ։

Գաղջ եւ հեշտաւէտ մթնոլորտ մը կը պարուրէր մեզ. աստղազարդ երկնքի տակ Միջերկրականը կը վէտվէտէր իր մութ կապոյտ ալիքներով՝ որոնք մեղմօրէն կ՚օրօրէին շոգենաւը առանց զայն ցնցելու։ Բնութեան պայծառ եւ անյեղլի գեղեցկութեան ու մեր միտքերը տանջող մտածումներուն մէջ այնպիսի հակասութիւն մը կար որ տպաւորութիւններս կ՚երթեւեկէին մէկէն միւսը՝ առանց պահ մը կանգ առնելու. եւ ասիկա այնքան յոգնեցուցիչ կը դառնար որ գրեթէ ֆիզիքական ցաւ կը պատճառէր։

Աղէտին կուրծքին մէջ իսկ մխրճուելու գաղափարը տխրագին անհամբերութիւն մը կը պատճառէր մեզի ու թէեւ լուռ, կը պտտէինք մինչեւ ուշ ատեն շոգենաւին կամրջակին վրայ՝ առանց իրարու մեր զգացումները հաղորդելու՝ համոզուած էի որ նոյն տենդոտ հետաքրքրութիւնը գրաւած էր ամենուն միտքերը։ Հոն կային Թուրքեր ու Հայեր. Պատրիարքական երկրորդ պատուիրակութիւնը եւ պատերազմական Բ.րդ Ատեանի անդամները կը ճամբորդէին նոյն շոգենաւով. կային նաեւ վնասուած վաճառականներ, արկածեալներու ազգականներ, որոնք աւերակներու վրայ կը փութային աչքովնին հաստատելու աղէտին համեմատութիւնը։

Մինչեւ ուշ ատեն մնացինք կամրջակին վրայ։ Կէս գիշերը անցած էր։ Վարը՝ երրորդներու վրաններէն երբեմն կը լսուէին սրտագին հառաչանքներ, վերը շոգենաւին լուսաւորութեան ծառայող լապտերներու տժգոյն ցոլքին մէջ կը տեսնուէր երբեմն հայ կրօնաւորի մը սեւ գտակը. զինուորականներ խմբովին կը պտտէին, ու երբ ինծի կը մօտիկնային՝ կցկտուր բառեր կը հասնէին ականջիս.

— Քանի Մերսինի կը մօտիկնանք, սիրտս կ՚այրի անբացատրելի ցաւով մը։

Վարէն՝ ճամբորդի մը հառաչանքը կարծես կը պատասխանէր այս խորհրդածութեան։

Երբ առանձնացայ իմ խցիկիս մէջ, հետզհետէ աւելի ուժգնութեամբ վաղուան յայտնուելիք իրականութեան դողովը պաշարուեցայ։ Կարծես մինչեւ այն ատեն ինծի անծանօթ լոյսով մը բոցավառուած էր իմ ներքին էութիւնս որ, փոխանակ պայծառութեամբ երեւան բերելու եւ ձեւակերպելու բոլոր մտածումներս, ընդհակառակը, միգապատ շփոթութեան մը մէջ կը խառնակէր զանոնք, ու բոլոր այս տենդագին տարտամութեան մէջ մէկ պատկեր մը թէեւ պատառատուն՝ բայց յամառօրէն կը վերադառնար յիշողութեանս։

Երկու ամիս առաջ, Կարմիր Խաչի ընկերուհիներ եւ ընկերներ կը մեկնէին Կալաթաէն։ Առաջիննե՛րը...։ Յարատեւ անձրեւ մը կու լար քաղաքին վրայ։ Սթամպօլ ծածկուած էր գորշագոյն եւ խոնաւ մէգի մը մէջ եւ անսահմանելի տխրութիւն մը կ՚արտաշնչուէր ամէն բանէ. մեր ետեւը քարափի սրճարաններէն տարփաւէտ եւ մելամաղձոտ երգեր կերկերաձայն կը բարձրանային՝ ցաւի ուժգին եւ հեծեծող աղաղակներու պէս։

Ամենքս ալ տժգոյն էինք մեռելներու նման եւ ի զուր կը ջանայինք ժպտիլ մեկնողներուն։ Նաւակը կը բացուէր... մայր մը կար հոն, ճակատը կը ճերմկէր հետզհետէ հեռաւորութեան մէջ, ու մեր քով իր դեռատի աղջիկը ջղաձգօրէն կը ժպտէր՝ ուզելով ծածկել իր մատղաշ հոգիին բոլոր չարչարանքը։ Այդ գորշագոյն մէգին մէջ ճերմկող եւ անհետացող մօր ճակատը, այդ քարափի սրճարաններէն դուրս խուժող հեծեծագին եղանակները, անձրեւին մրմունջը անգութ եւ հեշտաւէտ ոստանին վրայ, իրարու հետ խառնուած այնպիսի զգացումով մը կը վերացնէին հոգիս որ գլխու պտոյտ կը պատճառէր ու ծունկերս կը կթոտէին։

Վերադարձին ամենքս ալ մտամփոփ եւ տրտում էինք, ու ես կը տեսնէի կարմիր մղձաւանջի մը մէջ հրդեհուած քաղաքը, հեռաւոր փախստականները, սգաւոր եւ նախատուած աղջիկները, ու կախաղաններ, կախաղաննե՜ր...

Ու ինչ որ հեռաւոր մղձաւանջ մըն էր այն օրը, այսօր, քանի մը ժամ ետքը, իմ մթնոլորտս պիտի կազմէր...

Շոգենաւը կը կենար։ Անմիջապէս բարձրացայ կամրջակին վրայ։ Կը կարծէի թէ առաջինը պիտի ըլլամ, բոլորն ալ հոն էին սակայն։ Հիւանդագին տժգունութիւն մը կար ամենուն դէմքերուն վրայ ու քնատութենէ մարած աչքեր կը զգուշանային իրարու հանդիպելու։ Զինուորականները խումբ մը կը կազմէին մէկ կողմ, ու երկա՜ր, վհատած աչքերով կը նայէին Մերսինի վրայ։ Պատուիրակութեան կրօնաւոր անդամներէն մէկը, իր սեւ թաւիշէ գտակին ներքեւ ճերմկած դէմքը կը դարձնէր Կիլիկիոյ, ու վշտագին ծամածռութիւններ կը խորշոմէին զինքը։

Նոյն միջոցին նաւեր կը փութային դէպ ի մեզ. զինուորականները կ՚աճապարէին իջնալու. խուսափուկ նայուածքներով կ՚անցնէին մեր դիմացէն ու տխրութեամբ ու արագօրէն կը բարեւէին. քայլերնին անհաստատ էր ու կարծես շուարած. սուրերուն ձայնը կը քաշքշուէր գետնին վրայ։ Այդ րոպէին դժուար էր որոշել որ մե՞նք թէ իրենք աւելի դժբաղդ կը զգայինք ինքզինքնիս։

Մերսին մեր դիմացն էր։ Տափարակ եւ կապտորակ հողի տարածութիւնը կը հեռանար մինչեւ մշուշապատ լեռներու շղթան. արշալուսային գոյներու բազմազան երանգաւորում մը կը ծածանէր յոյլօրէն այդ գեղջկական պարզութեան վրայ։ Անգամ մըն ալ աղէտին մղձաւանջը կը հեռանար իմ միտքէս եւ կ՚ուզէի ժպտիլ այդ արեգնաւէտ երկնքին...։ Բայց ահաւասիկ պատուիրակութիւնը պատրաստ կը սպասէր, եւ նաւերը կը մօտիկնային. անձկալի ու մռայլ դէմքեր կը նայէին մեզի, կ՚որոնէին ու ամէն բան կը մթնէր իմ մէջս...։

Կրօնականները, հանդիսաւոր եւ ծանր երեւոյթով, կարծես յուղարկաւորութեան մը կը պատրաստուէին։ Մեր ամենուս տժգունութիւնը կ՚աւելնար, սիրտս բռնուած էր անսահման վշտի մը մէջ ու երակներս կը սառէին կարծես։

Եկեր էին մեզ դիմաւորելու անոնք որ տեսած էին ամէն բան... հրդեհէ, սուրէ փախած էին ոմանք, իրենց աչքերուն մէջ բոցերուն ելեւէջը կը պարէր, ու յիշատակներու դառնութիւնը շփոթ արագութիւն մը կու տար իրենց խօսքերուն...։ Այդ քանի մը վայրկեանին մէջ շատ բան պատմեցին ու շատ բան ըսին մեզի. ու հակառակ մեր անսահման յուսահատութեան՝ մեր խօսքերը անիմաստ լաւատեսութեամբ մը լեցուն կը թուէին իրենց։ Գլուխնին կը շարժէին ու կ՚ըսէին։

— Ի՞նչպէս յայտնի է որ դեռ շոգենաւին վրայ կը գտնուիք։

Երբ Մերսին ոտք դրինք, տպաւորութիւնս շատ որոշ էր։ Կարծես մեռելի մը տան սեմէն ներս կը մտնէինք, մարդիկ մեզ կ՚ընդունէին լռին տխրութիւնով մը. ձեռքերնիս կը սեղմէին ու կ՚անցնէին. ու դեռ ո՞վ գիտէ ի՞նչ մը կար օտարոտի մեր վրայ որ հաղորդակցութեան չէին մտնար ու ամրապնդուած իրենց վշտին մէջ՝ մէկ կողմ կը կենային ու կը նայէին մեզի արցունքոտ աչքերով։

Պանդոկը ուր իջեւանեցանք, լեցուն էր ամէն աստիճանէ փախստականներով. հոն գտանք նաեւ Վեհափառը որուն ներկայացանք անմիջապէս։ Ամբողջ օրը կարծես մղձաւանջային երազի մը մէջէն տեսայ անցուդարձը սեւազգեստ կիներու — առաջին զոհերէն մէկուն ընտանիքի անդամները — ու լաց ու կոծը արկածեալներու. որբերու եւ այրիներու — որոնց վիշտը կը հրահրուէր մեր երեւոյթէն։

Հետեւեալ օրը պիտի մեկնէինք Ատանա՛... պիտի ըլլայինք աւերակներու մէջ։ Խելայեղօրէն կը մտածէի այդ բանին ու այն գիշերն ալ անքուն ու սրտատրոփ հսկեցի վիշտիս վրայ։

Գիշերը զով էր, ծովին լայն տարածութենէն խոնաւութիւնը կը բարձրանար, կը սաւառնէր քնած քաղաքին վրայ։ Ալիքներուն մռնչիւնը կ՚օրօրէր իմ մտահոգութիւնս, մինչ անընդհատ, յամրաքայլ ուղտերու կարաւաններ կ՚անցնէին ճամբուն վրայէն՝ իրենց ելեւէջող շարժումները նշանակելով բոժոժներու հնչիւններով։

Բ.
ԱՒԵՐԱԿՆԵՐՈՒ ՄԷՋ

Վեհանձն ու շլացուցիչ արեւին տակ կը տարածուի քանդուած քաղաքը՝ անծայրածիր գերեզմանի մը պէս. աւերա՜կ ամէն կողմ...։ Բան մը չէ խնայուած. բոլոր եկեղեցիները, բոլոր դպրոցները ու բոլոր բնակարանները անձեւ ու խանձուած քարի կոյտերու վերածուած են՝ որոնց մէջէն անդին ասդին շէնքերու կմախքներ կը ցցուին։ Արեւելքէն մինչեւ արեւմուտք ու հիւսիսէն մինչեւ հարաւ, մինչեւ հեռաւոր սահմանները թուրք թաղերուն, աններող եւ դաժան ատելութիւնը հրդեհեր ու փճացուցեր է ամէն բան։ Ու այս մեռելային ամայութեան, այս ընդարձակածաւալ մոխրակոյտերու մէջէն երկու մինարէներ անեղծ մնացած՝ կը կանգնին խրոխտութեամբ։

Արիւնոտ ու արցունքոտ ցնցոտիներով ծածկուած այրիներու, որբերու եւ ծերերու ամբոխ մը կը ներկայանայ մեզի, իբրեւ մնացորդը Ատանայի բնակչութեան. մեծ փոթորիկէ մը ետքը խաղաղացած ծովու մռայլ հանդարտութիւնը ունի անիկա. իր խորքերուն մէջ ծածկուած է ցաւը ու անմխիթարելի վիշտը ու այդ ցաւը երբեմն մակերեսը կը բարձրանայ. ապրելու, վերածնելու յոյսը սպաննուած է իրենց մէջ. եւ եթէ Անօթութիւնը ու Ծարաւը չը զարթեցնէր զիրենք այդ ընդարմացումէն՝ կեանքը միանգամ ընդ միշտ մարած կ՚ըլլար արդէն։

Անոնք լուռ կը մնան երկար ատեն, կարծես հետեւելով իրենց յիշատակներու շարքին. հակառակ իրենց՝ մղուած անոնց քստմնելի ընթացքէն ու սրտագին հառաչանքներ կարծես կուրծքերնին պատռելով կ՚արձակուին՝ «Ամա՜ն...»։

Երբեմն ալ կու լան հեկեկալով, երեսնին ողողուած մէկ րոպէի մէջ այնպիսի արտասուքի յորդ ժայթքումով մը՝ որ գանգատի ու տրտունջի խօսքերը կը խեղդուին. ու դէմքերը, արեւի տակ աշխատութենէն թխացած ու չորացած դէմքեր, կ՚ակօսուին դժնդակ խորշոմներով, ահաւոր ծամածռութիւններով ու ամբողջ ամբոխը բռնուած իր անմխիթարելի վշտի տագնապէն՝ կը գալարուի յուսահատօրէն։ Ու կարելի չէ երեւակայել թէ մէն մի անհատը այդ ամբոխին, ցաւի ի՜նչ գումար մը կը ներկայացնէ։

Արդարեւ կարելի չէ ըմբռնել եւ զգալ մէկ անգամէն ահաւոր իրականութիւնը. անիկա մարդկային երեւակայութեան սահմանէն դուրս կը մնայ. անոնք որ ապրած են զայն՝ չեն կարող նաեւ պատմել իր ամբողջութեանը մէջ. ամենքն ալ կը թոթովեն, կը հառաչեն, կ՚արտասուեն ու կցկտուր եղելութիւններ կը ներկայացնեն միայն։ Յուսահատութիւնը եւ սարսափը այնքան մեծ եղած էր՝ որ մայրերը իրենց զաւակները չէին ճանչնար, անդամալոյծ եւ կոյր պառաւներ մոռցուեցան հրդեհուած տուներու մէջ. վայրագ եւ արիւնի ծարաւի խուժանի մը դիւային քրքիջները մտիկ ընելով՝ մարդիկ մեռնելէ առաջ կը խելագարուէին. կտրտուած անդամներ ու տղու մարմիններ դեռ ցաւով ու կեանքով բաբախուն ոտքերու տակ կը ճզմուէին. մէկ կողմէ հրացանի, միւս կողմէ կրակի մէջ բռնուած՝ դպրոցները ու եկեղեցիները ապաստանող խելակորոյս տղաքը, կիները ու վիրաւորները իրարու փաթտուած՝ կ՚ածխանային...։

Ո՛չ այս պատմութիւնները սակայն, ո՛չ այդ մոխիրներուն մէջ խլրտող տարտամ հայութիւնը, ո՛չ ցաւոտ եւ շուարուն աչքերով ու սարսափի արբեցութենէն դեռ չսթափածի երեւոյթով որբերը, ո՛չ անմխիթարելի կորուստով գալարուած մարմինները այրիներուն, ո՛չ դեռ արիւնոտ եւ ցաւագին վէրքերը անդամահատուածներուն, չեն կարող մեզի պատկերացնել տալ իր իսկական ու մռայլ մեծութեամբ ինչ որ պատահած է այդ դժոխային օրերուն մէջ։

Անձկալի ու արհաւրալից աչքերու մէջ է որ, երբեմն, մէկ րոպէ կը կարծեմ ընդնշմարել զայն. օ՜հ այդ աչքերը. կան որ կուրացած եւ հրաժարած կը թուին ընդ միշտ արեւին ուրախութենէն ու անյատակ վիհի մը պէս պարապ կ՚երեւան. կան որ կը նային քեզի ու չեն տեսնար՝ որովհետեւ անջնջելի կերպով մէ՛կ պատկեր մը դրոշմուած է իրենց տեսութեան սահմանին մէջ. կան որ պահած են քստմնելի բոցերուն rythmeը իրենց նայուածքին մէջ ու կան, որ յարաշարժ բիբերով, արիւնի եւ կրակի տեսարաններու յաճախումէն տանջուած բիբերով, կարծես կուրանալու եւ խաղաղութեան կը տենջան։

Այդ ամբոխին մէջ է որ երեւցաւ ինծի ցաւատանջ երեւոյթը Միսաքի մօրը՝ որ կախուած տղուն մղձաւանջէն հալածուած, կուրծքը ծեծելով, ցնցոտիները պատառելով՝ գովասանքը կ՚ընէր իր նահատակուած տղուն ու արցունքի ծարաւի՝ կը գոչէր. «Աչքերս չորցած աղբիւր դարձան... տղաքնե՜րս... սրտիս կրակէն չորցայ... տղաքներս... ամա՜ն...»։

Հոն տեսայ մայրեր որ իրենց զաւակները խղդած էին՝ անոնց մանկական ճիչերէն չմատնուելու համար իրենց թաքստոցին մէջ, հոն տեսայ կիներ որ անդամալուծուած, լեզունին թուշերնուն վրայ կախուած, անկարող էին իրենց սրտին ցաւը գոչելու. հոն տեսայ խելագարուածներ որ փոխանակ մոռնալու, սոսկալի վայրկեանը կ՚ապրէին շարունակաբար, տեսայ որ հալածուած էին իրարու ետեւ ինկող սիրելիներու յիշատակով ու չգիտէին թէ որո՞ւ վրայ լան... «Շարքով դրին հոն, քովէ քով, ու զարկին, զարկի՜ն, զարկի՜ն ու ամենքն ալ սանկ երերացին մէկ մը եւ ինկա՜ն... ու անոնք իմ հայրս, իմ ամուսինս ու տղաքներս էին, եւ ես հիմակ մինակ եմ, վէրաններու վրայ մնացած բուի պէս... ա՜խ...»։

Երբեմն անտարբեր կը թուին, կարծես քարացած իրենց վշտին սաստկութեան մէջ. հանդարտ դէմքով մը՝ որուն վրայ նեարդ մը իսկ չի շարժիր՝ կը պատմեն ահաւոր եղելութիւններ. իրենց իւրաքանչիւր բառը՝ հոսած արիւն է. ու յանկարծ կը կենան, աչքերնին կը բոցավառի յիմարական փայլով մը. ի՞նչ կը պատկերանայ իրենց մտքին... ու կը պոռան ինքզինքնուն ելած՝ կառչելով մեր յուզմունքին. օգնութիւն խնդրելով մեր արցունքներէն, մեր զգացումներու մերձաւորութենէն...

Աւերակ քաղաքին մէջ... աւերակ սրտերու մէջ... ամէն բան փճացած է. յիմարացած գեղջկուհիի մը շարժումը կ՚ուրուագծուի մտքիս մէջ՝ որ համադրելով բոլոր իրենց գեղին պատահածը, ձեռքովը լայն շարժում մը կ՚ընէ ու կ՚ըսէ, կը կրկնէ մեքենաբար. «Կ՚ուզես հաւտա՛, կ՚ուզես մի՛ հաւտար, ամէն բան մաֆ է մա՜ֆ...»։

Ու ինչ որ անկանգնելի ու անդարմանելի կը թուի այս անսահմանելի աղէտին մէջ, մոխրացած տուները, քանդուած այգիները չեն, ոչ ալ մեռնողներու թիւին մեծութիւնը. այլ այն ջլատիչ ներքին զգացումը որ կը ծածանի ամենուն աչքերուն մէջ, ողորմելիօրէն, յուսահատօրէն. եւ այդ՝ ոտքի տակ գացած, բիրտ ներբաններու տակ ճզմուած ժողովուրդի մը զգացումն է։ Այն գլուխները որ լոյսի եւ ազատութեան ծարաւի, պահ մը բարձրացած էին մարդկօրէն, ջախջախուած են հիմա աններող անգթութեամբ մը։ Այս մտածումովը տանջուած կը նայիմ քանդուած քաղաքին վրայ՝ որուն մոխրակոյտերը ահաւոր եւ տարբեր նշանակութիւն մը կը ստանան ու ահաւասիկ սակայն այս չարաբաստիկ ամլութեան ու յուսահատութեան մէջ յոյսի ժպիտ մը կը ծաղկի...։

Աւերակներու մէջ, կէս մը փլած պատերու շուքին տակ կիներ ապաստանած են ու օրօրան մը՝ մէկ պատէն միւսը ձգուած, կը տատանի մեղմօրէն։ Ո՞վ գիտէ. ինչ որ մեր ցաւի սաստկութիւնը անկարելի կը ներկայացնէ՝ թերեւս կարելի ըլլայ ժողովուրդի վերածնութեան անխոնջ ու անգիտակից հանճարին համար։ Որովհետեւ այդ թշուառ տղու անշուք օրրանը, ընդհանուր ու մեծ դժբաղդութեանը անտարբեր՝ կեանքի անյաղթելի ձգտումովը զօրաւոր, կը տատանի այս հսկայական գերեզմանին վրայ՝ արհամարհելով թէ՛ գետնաքարշ թշուառութիւնը նահատակուած ժողովուրդին, թէ՛ ճիւաղային բրտութիւնը ոճրագործներուն։

Գ.
ՊԱՏԱՐԱԳԸ

Առաջին կիրակին էր որ պիտի անցընէինք Ատանայի մէջ. հազիւ թէ լուսցած՝ արկածեալներու բազմութիւնը խռնուած էր եկեղեցիին բակին մէջ. գլխիկոր եւ յուսաբեկ, ձեռքերնին ծալլած կուրծքերնուն վրայ՝ այրիներու շարքը, դանդաղօրէն եւ երկչոտ քայլերով կը դիմէր դէպ ի եկեղեցի, որովհետեւ Պատրիարքական պատուիրակ Գնէլ Ծ. Վարդապետ խոստացեր էր պատարագ կատարել մեռեալներու հոգեհանգիստին ու սգաւորներու մխիթարութեանը համար։ Մեծ յուզում մը կը սաւառնէր դժբաղդ ժողովուրդին վրայ, որովհետեւ ընդարմացած ցաւը առաջին օրերու ուժգնութեամբ արթնցեր էր իրենց սրտերուն մէջ եւ ամէն մէկ գլուխ քանի մը մեռել ունէր լալիք։

Խարխափող գաւազաններու աղմուկը կը տնտնար բակին քարերուն վրայ եւ կը նշանակէր նաեւ պառաւ կոյրերը, որոնք ճակատնին երկնքին դարձուցած, ականջնին սրած ամենափոքրիկ շշուկին՝ կ՚երթային դէպ ի խոստացուած մխիթարութիւնը։

Աւերուած ու քանդուած քաղաքին մէջ միայն կանգուն մնացած Հայոց առաջնորդական եկեղեցիին բարձր աշտարակը կարծես կը նայէր իր շուրջի աւերակներուն. ու զանգակը համրացած՝ կը կախուէր հոն անդամալոյծ լեզուի մը պէս, որովհետեւ աղէտի օրէն ի վեր անոր տխրագին կամ ցնծուն ղօղանջները լռեցուցեր էին սուգի համար։

Երբ մենք մտանք եկեղեցի, պատարագը սկսած էր արդէն։ Խուռն բազմութիւն մը, գրեթէ բոլորովին կազմուած այրիներէ եւ որբուհիներէ, կը լեցնէր տաճարը, գաւիթները ու վերնատունը։ Ճերմակ քօղերու եւ լաջակներու ներքեւ ծածկուած այդ սգաւոր գլուխներու անվերջ տողանցումը փոթորկալի վէտվէտում մը ունէր։ Ցնցոտիներով ծածկուած, խղճալի եւ թշուառ կանացի ամբոխին մէջ՝ այրերը ցանցառ բացառութիւն կը կազմէին. մեծ մասով անդամահատ ու խեղանդամ, այս վերջինները սեղմուած էին դասին ետեւը. իրենց ամէն մէկ շարժումին հականեխականներու բարկ հոտը կը սպրդէր վիրակապներու ներքեւէն ու կը յիշեցնէր դեռ չբուժուած վէրքերը ու այն օրերուն, այն սեւ օրերուն թափուած արիւնը... տժգոյն ու դողահար, անարիւնցած իրենց ստացած վէրքերէն ու անկէ ի վեր կրած չարչարանքներէն, անոնք աւելի տխուր եւ յուսաբեկ քան այրիացածները, լռին եւ չոր ու տենդոտ աչքերով կը հետեւէին արարողութեան։

Անսահմանելի խռովք մը կը թրթռար մթնոլորտին մէջ. խունկի թանձր ծուէններ կը բարձրանային ու հետզհետէ անօսրանալով կը ծածանէին ու կը քօղարկէին եկեղեցիին ձեղունը. երկու կողմէն պատուհաններէն եկող լոյսը սատափի տմոյն ցոլք մը կը ստանար խառնուելով այդ բուրումնաւէտ ամպերուն, եւ երբեմն ժողովուրդը կը ծածկուէր խորհրդաւոր կէս մութի մը մէջ ու պատարագւորին ձայնը դողդոջուն եւ կրօնական հրայրքով մը լեցուն կը բարձրանար յամրօրէն յոյլ եւ նուիրական ելեւէջներով այդ արկածեալներու ամբոխին վրայ, որ հազիւ կը խեղդէր իր հեծեծանքը։

Դասը կանգնած էին խստադէմ եւ տխուր քահանաներ, ամենքն ալ մէյ մէկ աղէտեալ վայրէ հրաշքով ազատուած ու ապաստանած հոդ։ Անոնց արեւակէզ դէմքերը շրջանակուած էին ճերմակ մօրուքներով եւ անոնց մթին աչքերը դեռ պահած էին արհաւիրքի եւ սարսափի արտայայտութիւնը՝ երբ բազկատարած կը հետեւէին աղօթքներուն։ Հոն էր Ատանայի փոխ֊առաջնորդ Տէր Արսէն քահանան իր փղձկած դէմքով եւ ցաւոտ աչքերով, պատրաստ ամէն րոպէ արտասուելու. հոն էր Տէօրթ֊Եօլի Սահակ քահանան, արի եւ վէս կանգնած, իր սակաւապէտ եւ խորհրդաւոր երեւոյթովը եւ որուն բազուկները դժկամելով ամուլ աղօթքներու համար բարձրանալու,— սքեմի սեւ ծալքերուն ներքեւէն կարծես դեռ ինքնապաշտպանութեան օրերուն հրամանները կ՚ուրուագծէին։ Հոն էին նաեւ տարբեր եկեղեցիներու պատկանող եկեղեցականներ, Կաթոլիկ, Բողոքական, Յոյն, Ասորի եւ Քաղդէացի, ամենքն ալ հաւաքուած Լուսաւորչի բազմաչարչար եկեղեցիին մէջ, վերջին մարտիրոսներու հոգիին հանգստեան համար իրենց աղօթքը ըսելու եւ եղբայրանալու այն մեծ եւ անսահման վշտի արտայայտութեան մէջ՝ որ քանդած էր այլազան աղանդներու մէջ եղած բոլոր սահմանները։ Այդ պատկերը կը յիշեցնէր քրիստոնէութեան առաջին դարերը. ուխտուածներու եւ զոհուածներու թափած արիւնի հետքերը դեռ խոնաւ էին ու անոնց հոգին էր որ կարծես կը մխար ծածանող խունկի ալիքներուն մէջ։

Որչափ ատեն որ ժողովուրդը ինքզինքը բռնեց, որքան ատեն որ հեծմունքները ու հառաչանքը խեղդուած մնացին իրենց կուրծքերուն մէջ, կարելի եղաւ հետեւիլ կրօնական արարողութեան... երբեմն ցաւի եւ վերյիշումի սարսուռ մը կ՚ալեկոծէր սգաւոր ամբոխը... երբեմն ալ մոլեռանդ տենջանքը խաղաղութեան ու հանգիստի, կը փայլատակէր աչքերու մէջ...։ Այդ բիւրաւոր նայուածքներու մոգութիւնը հետզհետէ ցաւագին զգայնութիւններով կը տանջէր մեզ. այդ պահուն էր որ պատարագւորը ժողովուրդին դարձած խաչակնքելով միջոցին մէջ ըսաւ.

— Խաղաղութի՜ւն ամենեցուն...

Օ՜հ այն տենջալի հառաչանքը որով այդ սփոփարար խօսքերը ընդունուեցան. ժողովուրդին զանգուածը իր հիմէն դղրդեցաւ ու արցունքներ հոսեցան մեղմօրէն այտերու վրայ. ու այդ խաղաղութեան բաղձանքը ո՛չ թէ միայն այդ րոպէին համար էր, ոչ թէ այդ որոշ մարդկային բեկորին համար՝ այլ անիկա կը հնչէր բարձր ու անդիմադրելի, դարաւոր տառապանքին տակ կքած ու հալածանքի ուրուականներէն մոլորուած Ցեղին համար։

Պատարագը կը յառաջանար. աղօթքներու եւ շարականներու մեղեդիներէն օրօրուած մտածումս կը սլանար դէպ ի հեռուները. դէպ ի ապրած անցեալ սեւ օրերը. ինքզինքս լքած ցաւի ալքերուն, կը զգայի անհատականութեանս աստիճանաբար նուաղիլը հաւաքական տառապանքին մէջ. նոր ձայն մը կը հնչէր իմ հոգիիս մէջ ու տաժանելիօրէն կը զարթնէի նորատեսակ գիտակցութեան մը... ու այդ պահուն էր որ հաղորդուեցայ իմ Ցեղիս ճշմարիտ ճակատագրին հետ...։ Այդ պահուն էր որ վերապրեցայ բոլոր այն դժոխային տագնապները՝ որոնք պատմեր էին ինծի եւ որոնցմէ հեռու եւ օտար մնացեր էի այն օրերուն։ Նոյն այդ եկեղեցիին մէջ... սարսափահար եւ հալածական ժողովուրդը հաւաքուած էր նոյն այս տաճարին մէջ. այն օրն ալ կիները մեծամասնութիւն կը կազմէին եւ ամէն անգամ որ հրացանի մը ձայնը կը թափանցէր պատերը, չէին գիտեր թէ իրենցմէ ո՞րն էր որ այդ րոպէին կ՚այրիանար... դուրսը կը զարնէին, կը զարնէի՜ն... աղջիկներ ու կիներ իրենց ճերմակ քօղերնուն մէջ պատանքուած մեռելներու երեւոյթովը, մէկ րոպէէն միւսը գոյժերու կը սպասէին... արիւնը կը հոսէր։ Վէրքերնին բաց, միսերնին պատառատուն թշնամիին գնտակներէն, քաղաքը պաշտպանողներէն ոմանք կու գային կռիւէն ու եկեղեցիին սեմին վրայ հոգինին կ՚աւանդէին հոն ապաստանած իրենց սիրելիները փնտռելով խելայեղ եւ վերջին նայուածքով։ Մէկ րոպէէն միւսը սեւ խուժանին դիմադրող բազուկները կը պակսէին. ուրիշներ կը դառնային հեւ ի հեւ, խեղանդամուած ու պայքարելու անկարող, եւ պէտք չկար որ տեսածնին պատմէին, որովհետեւ իրենց վառօդէ սեւցած դէմքերուն վրայ գրուած էր ամբողջ արհաւիրքը յուսահատութեան...։

Այդ նոյն տաճարին մէջ էր... հրացանները կ՚որոտային աւելի մերձաւոր, աւելի յաճախ... ոգեւարներուն հռնդիւնները խառն էին անէծքներով... կիները դողդոջուն կը սեղմուէին՝ տեղ տալու վերադարձողներուն եւ իրենց պաղատող նայուածքները ի զուր կը կառչէին սուրբերու եւ սրբուհիներու պատկերներուն... ինչո՞ւ անոնք, որոնց զօրութեանը հաւատացեր էին միշտ, անկարեկիր եւ ցուրտ կը մնային իրենց տառապանքին, ի՞նչ անէծք ու ի՞նչ պատիժ տնօրինուած էր իրենց համար... ո՞ր կուտակուած մեղքերու քաւութեանը համար էր որ Աստուած համր ու կոյր կը մնար, իբր թէ բացակայած ըլլար սրբատեղիէն...։ Յանկարծ լուսաւոր եւ շառագոյն յայտնութիւն մը երեւաց պատերուն վրայ... կրակի տուին, քաղաքը կ՚այրէր. ամէն բան կորսուած էր։ Հետզհետէ աւելի մօտ հրացանները կը զարնէին ու գնտակները սուլելով կ՚անցնէին եկեղեցիին պատերուն վրայէն։ Օգնութի՜ւն... օգնութի՜ւն. ո՜վ Աստուածը մեր նախահայրերուն, քո անկարեկիր ու ոխակալ նայուածքդ մէկ մը մեզի դարձուր...։ Բոցերը կը պատեն ամէն կողմ, օճախները կը քանդուին, հրացանները կ՚որոտան ու յաղթական թշնամիին ամբոխը մօտ է ու ամէն Կեանք՝ պլպլացող լոյսի մը պէս անոր չարագուշակ շունչը կը զգայ իր վրայ։

Այդ րոպէին սպիտակահեր ու ծերունի քահանայ մը, տարիքէն դողդոջուն սրունքներն ամրացընելով՝ կ՚երեւայ ժողովուրդին, ձեռքերը կը բարձրացնէ՜...— «Մտիկ ըրէ՛ք, մեռնելու ժամը հասած է, Տէրն Մեր Յիսուս Քրիստոս իր անքննելի տրամադրութիւններուն մէջ վճռեր է որ անգամ մըն ալ իր հօտին անմեղ արիւնը թափի... սուրերը սուրցած են ձեր պարանոցներուն համար եւ դահիճները ոգեւորուած են նախճիրի արբեցութենէն, ու արիւնը պահ մը ետքը ձեր երակներուն մէջ չպիտի մնայ... խոնարհեցէ՛ք ձեր գլուխները ու արձակում խնդրեցէք ձեր մեղքերուն համար... վերջին ժամը հնչած է ու Աստուծոյ ողորմութիւնը անսահմանափակ է...»։

Հրացաններու խլացուցիչ եւ շտապ աղմուկին եւ տիւշմանին մոլեգին աղաղակներուն մէջ, պահ մը ծերունի քահանային ձայնը կը մարի, բայց անիկա կերկերաձայն կը շարունակէ թողութիւնը արտասանել խոնարհացած ժողովուրդին վրայ։

Բոցավառուած երեւակայութեանս մէջ կը շփոթուի այն օրը եւ այս օրը, որովհետեւ դարձեալ ժողովուրդը խոնարհած է եւ ինկած է գետնին, հնձուած հասկերու նման. խորանին մէջ, պատարագւորին ձայնը սլացաւ. «Խոնարհեալ երկիւղիւ երկիրպագանեմ...»։

Ճակատնին գետնի քարերուն զարնելով, քամակը կորացուցած ժողովուրդը, կրօնական սարսուռէ մը թրթռուն՝ իր ցաւը մոռցաւ... ու մխիթարութիւնը ճերմակ աղաւնիի մը պէս րոպէ մը սաւառնեցաւ իրենց արցունքէ աղօտացած աչքերուն առջեւ...։ Բուրվառները կը ճօճէին ծեքծեքալով եւ խունկի ծուէնները կը թանձրանային, ու երբ գլուխնին բարձրացուցին՝ արցունքը աւելի առատ կը հոսէր տանջուած դէմքերու վրայ։

Բայց երբ քիչ ետքը պատարագիչը արտասանեց գերագոյն մաղթանքը.— «Հանգի՜ստ ոսկորներուն Կիլիկիոյ նահատակաց, արանց եւ կանանց, ծերոց եւ տղայոց, երիտասարդաց եւ կուսանաց», սգաւոր ժողովուրդին յուզմունքը այնպիսի աստիճանի մը հասաւ որ բարձրաձայն հեծկլտանքներու մէջ խեղդուեցան աղօթքին ձայները...։ Անսահման վիշտէն ալեկոծուած ամբոխը սկսաւ աղաղակել։ Երբեք կարելի չէր երեւակայել այն կատարեալ ու ցաւագին ներդաշնակութիւնը, որ ինքնին յառաջ կու գար եւ որ հոգեհանգստեան աղօթքին միանալով՝ զայն կ՚ամբողջացնէր. պահ մը, միայն լսուեցաւ ողբ ու հեծեծանք, մինչ ծերունի քահանաներուն խռպոտ եւ թաւ ձայնը կը պատասխանէր այդ ցաւագին աղաղակներուն, հնամենի աղօթքներու նուիրագործուած բանաձեւերով ամոքելու համար այդ այրող Ցաւը, որ ամէն մէկուն սիրտը կը բզքտէր։

Այդ մէկ օրուան, մէկ տարուան, մէկ դարու ցաւ չէր որ կ՚արտայայտուէր, կարծես գերբնական եւ հազուադէպ ճիգի մը մէջ Ցեղին տառապանքը կը բաբախէր ուժգնութեամբ... ամէն մէկ հառաչանքով ծամածռած շրթունքէ կը յայտնուէր հաւաքական ու անանձնական սուգը, անմխիթարելի ու անդարմանելի սուգը Ազգին...։ Բոլոր մարտիրոսացածները հեռաւոր ժամանակներուն, բոլոր նահատակուած զինուորեալները Լոյսի, Ազատութեան եւ Խաղաղութեան իտէալներուն՝ իրենց դարաւոր աճիւններէն կենդանացած, անգամ մըն ալ կը տառապէին, ու բոլոր երախները գոցուած վէրքերուն՝ անգամ մըն ալ կը բացուէին ու Ցեղին վիշտը առատօրէն կը հոսէր այդ նոր արկածեալներու աչքերէն։

Պատարագէն ետքը ժողովուրդը գլխիկոր ու կրած յուզմունքէն խոնջած՝ ցրուեցաւ, բակին մէջ դանդաղելով ու խումբեր կազմելով. շատերը լուռ կը մնային, կզակնին լաջակով կապած դրսեցիներ ու ճերմակ քօղի տակ ծածկուած Կիլիկեցիներ, ցնցոտիներու մէջ հազիւ սքօղած իրենց վտիտ անդամներուն մերկութիւնը, մտազբաղ կը հետեւէին իրենց արիւնոտ յիշատակներուն։

Մենք ալ կը դառնայինք Առաջնորդարան. դրանը սեմին վրայ խելացնոր դէմք մը մեզ կեցուց. աչքերը կոյր էին, գլուխը ծածկուած էր ցանցառ եւ գորշ մազերով. խոստացուած մխիթարութիւնը չէր դղրդած իր վիշտը. անիկա անխախտ իր մայրական ցաւին մէջ յամառօրէն կ՚ըսէր.— «Լեռներու մէջ ծներ էի զինքը ու իրեն պէս կտրիճ չկար. երբ պզտիկ էր տատիս տնկած ծառերէն օրրան կը կախէի ու ձայնս ձգած օրօր կ՚երգէի...։ Եօթը գիւղի մէջ կ՚ըսէին. «Ռուբէնին մօրը պէս օրօր ըսող չկայ»... այսօր ալէմ աշխարհ կ՚ըսէ. «Ռուբէնին մօրը պէս զաւկին սուգը լացող չիկայ...»։

Մինչեւ ուշ ատեն, վշտահար մօրը ողբը յամառօրէն հնչեց եկեղեցիին բակին մէջ ու մինչեւ իրիկուն անոր ողբագին եղանակը ընկերացաւ ու օրօրեց հոն ապաստանող ժողովուրդին հոգեհանգիստի պատարագէն կրած տպաւորութիւնները։

Դ.
ՈՐԲԵՐԸ

ՀԱՅ ՄԱՅՐԵՐՈՒՆ

Հա՛յ մայրեր, ձեզի կը նուիրեմ այս գրութիւնս, ինչպէս ահաւոր եւ անպատմելի աղէտը՝ ձեր խնամակալութեան, ձեր սիրոյն կը նուիրէ հազարաւոր որբացածներ։ Իրենց անունը լսած ատեն մի՛ խորհիք այնպէս, ինչպէս սովոր են խորհիլ հեռաւոր եւ տարտամ դժբաղդութեան մը վրայ. այլ իւրաքանչիւր որբի մէջ ձեր զաւակը տեսէք ու ամէն մէկ հատի համար առանձին տառապեցէք, ու ձեր սիրտերը լայնօրէն, անսահմանօրէն բացէք այս անակնկալ, այս վշտագին մայրութեան։

Դեռ Մերսին չհասած՝ ճամբորդութեան միջոցին իմացանք թէ Ատանացի որբեր կան պատսպարուած Իզմիրի մէջ Գերմանական որբանոցը։ Երբ Իզմիր հասանք, ցաւագին, ջղագրգիռ անհամբերութիւն մը զիս մղեց տեսնելու այդ քսան եւ վեց որբերը. ասիկա մեր առաջին հանդիպումը եղաւ արկածեալներու հետ։

Մայրապետը, նիհար, ազնուական դէմքով կին մը, մոխրագոյն մազերով, երկարօրէն պատմեց մեզի այրիացած մայրերուն յուսահատութիւնը, ոմանց սրտմտութիւնը եւ գրեթէ ամենքին վարանումը իրենց զաւակները յանձնելու մէջ։

«Առաջին անգամ, երբ լսեցի Ատանայի դէպքերը, պարտական զգացի ինքզինքս տեղին վրայ գտնուելու, անմիջապէս ճամբայ ելայ հայ օրիորդի մը հետ որ 95ի դէպքերուն որբացածներէն էր եւ որ հիմա իմ լաւագոյն օգնականներէս մէկն է...։ Մեր missionը տաժանելի ու դժնդակ էր. երեւակայեցէ՛ք անգամ մը. Ատանա այդ միջոցին դժոխք մըն էր. դեռ տաք մոխիրներուն վրայ ոգեւար մայրեր, վիրաւորուած եւ խեղանդամ մայրեր, իրենց զաւակները կը յանձնէին մեզի, սիրտերնին հանգիստ մեռնելու համար։ Յաճախ անմիջապէս կը զղջային... մեր ետեւէն կը գոչէին ու իբր թէ իրենց զաւակը յափշտակած ըլլայինք իրենց գիրկէն, սրտմտած ու ցաւագին աչքերնին մեզի յառած կը պաղատէին որ մանկիկը վերադարձնենք։ Անհրաժեշտ էր անխոնջ համբերութեամբ համակերպիլ իրենց փոփոխուող տրամադրութիւններուն։

«Մեր քովը կը մնային այն տղաքը որոնք ծնողքնին կորսնցուցած, վիրաւոր եւ կիսամերկ կը թափառէին աւերակներուն մէջ. երբեմն նոյն իսկ այս փախստական փոքրիկները, այս ահաբեկած եւ ուղեկորոյս որբերը կը գտնէին իրենց մայրերը. երեսնին արիւնով ու փոշիով ծածկուած կիներ, աչքերնին կուրացած արցունքէն, յաճախ վիրաւորուած, տաժանելիօրէն կու գային եւ զաւակնին ետ կ՚առնէին. երբեմն կը հայհոյէին, երբեմն կը սպառնային մեզի. մատակ առիւծի ուժգնութիւններ կար իրենց շարժումներուն եւ խօսքերուն մէջ... նոյն այդ կիները երկու օր ետքը վատուժցած անօթութենէ եւ վատթարացած ֆիզիքական ցաւերէ կը բերէին իրենց զաւակները ու կրկին կը յանձնէին մեզի ու այլ եւս, առանց խօսելու, ետ կը դառնային։»

Այդ մայրերէն շատեր մեռած էին վերջէն։

Երբ մայրապետը մեզ կ՚առաջնորդէր դէպ ի այն սրահը ուր Ատանացի որբերը պիտի գտնայինք, նրբանցքին մէջ հանդիպեցանք երիտասարդ սիրուն աղջկան մը որ երկու տարեկան տղեկ մը ունէր գիրկը։ Երկուքն ալ որբ էին, եւ առաջին դէպքերու հայ որբուհին՝ մայրութիւն կ՚ընէր երկրորդին։

Գլուխը մէկ կողմ ծռած, աչքերը մթին ու անսահմանելի խռովքով մը լեցուն այդ մանկիկը, դաժան ու կասկածոտ, ակնարկը սեւեռած էր գետին։

Երբե՛ք, այն օրէն ի վեր որ զինքը առեր էին դիակնացած հօր գիրկէն, երբե՛ք գլուխը չէր բարձրացուցած եւ ոչ մէկ օր իր մանկական աչքերը չէին ժպտած. ի՜նչ անօրինակ եւ իր երախայի հասկացողութեան հետ անհաշտ պատկեր դրոշմուած էր իր մատղաշ ուղեղին մէջ. ի՞նչ տեսած եւ ի՞նչ յիշատակ պահած էր տեսածէն. ի՞նչ ցաւով էր որ կը տառապէր այդ հէք տղեկը. ան ի՞նչ սրտմտութիւն էր աշխարհի ու մարդոց դէմ ու ի՛նչ խորունկ, անյատակ յուսահատութիւն կար իր թոթովելու անվարժ շրթունքներուն վրայ։

Գիրուկ էր ու գեղեցիկ. ճակտին վրայ խարտեաշ խոպոպիկներ կ՚իյնային, կարծես դեռ խոնաւ մօրը համբոյրներէն։ Ո՞ր գիրկէն խլած էին այդ տխուր ու դժբաղդ մանկիկը. ո՞ր մայրական գուրգուրալի ուշադրութենէն, երազներէն, յոյսերէն ու հպարտութենէն զրկած էր զինքը թշնամին որ իր ատելութեան անողոք կնիքը գտած էր վշտացած շրթունքներուն վրայ, որովհետեւ դաշոյնի հարուածի երկայն սպի մը կ՚երկարէր այտին վրայէն մինչեւ շրթունքը։

Լեզու ելա՞ծ էր արդեօք. կը յիշէ՞ր այն խանդաղատանքը, այն մեծ ուրախութիւնը, որով իր հայրն ու մայրը ողջունած էին իր առաջին վանկերը. իր ծնողքին սուգը պահելու համա՛ր էր որ կը մերժէր օտարներու քով արտասանել զանոնք։

Անոնք որ տեսան զինքը՝ անկարող պիտի ըլլան մոռնալ այլ եւս այդ անմխիթարելի վիշտով համրացած տղեքին պատկերը. ամբողջ ցեղին մանկութիւնը տխրած էր անոր աչքերուն մէջ...։

Մնացեալ որբերը, հինգէն տասը տարեկան, հաւաքուած էին դասարանի մը մէջ. ամենքն ալ անջնջելի կերպով կը կրէին արհաւիրքի ու վիշտի հետքերը՝ իրենց արեւէն այրած դէմքերուն եւ արցունքի յաճախումէն կարմրած կոպերուն վրայ։ Ամբողջ ցաւի, կարօտի աշխարհներ կ՚ընդնշմարուէին երբեմն իրենց սեւ եւ ցաւագին աչքերուն ու յիմարական ժայթքումներ՝ իրենց նայուածքներուն մէջ. հրդեհուած քաղաքին բոցերն էին որ կարծես կը պարէին իրենց յիշողութեանը առաջ ու տղաք այդ րոպէներուն կը զգուշանային իրարու նայիլ։

«Սկսած են մոռնալ ու սովորական կեանքի մէջ մտնալ», կը հաւաստէր մեզի մայրապետը։ Բայց չէ՛, անոնք չէին մոռցած ու մանաւանդ իմանալով որ դէպ ի Ատանա պիտի երթանք, բռնուած անզսպելի վիշտի տագնապէ մը՝ սկսան լալ հեկեկալով. ու իրենց փոքրիկ մարմինները, զրկուած մայրական գգուանքներէ, կը գալարուէին յուսահատօրէն նստարաններու վրայ։

Իրենց ցաւը չարծարծելու համար որոշեցինք հեռանալ. բայց իրենց խելայեղ նայուածքը արցունքի ամպի մը ետեւէն կը հետեւէր մեզի, կը կառչէր մեզի ու չէինք գիտեր այլ եւս թէ պարտական էինք իրենց մօտ մնա՞լ թէ մեկնիլ։

Հեռանալէ առաջ՝ փափաքեցանք տեսնել երկու փոքրիկներ որոնք տենդէ բռնուած էին ու մայրապետը մեզի առաջնորդեց անոնց քով։ Ճերմակ եւ մաքուր սաւաններու մէջ երկու թխորակ գլուխներ կը հանգչէին. մեռելային տժգունութիւն մը երեւան կը հանէր իրենց յօնքերուն ու թարթիչներուն սեւութիւնը. շրթունքները կապուտցած, պրկուած էին ջղաձգօրէն։ Սարսափով խորհեցայ այն մղձաւանջներուն վրայ՝ որով այդ տենդէ բռնուած պզտիկ ուղեղները տանջուած ըլլալու էին. երկուքին ալ մայրերն այրած էին ժէզուիթներու դպրոցին մէջ ու տղաքը հրաշքով ազատուած. մէկուն այտը խոռոչացած էր գնտակի հարուածէ մը։

Ու այդ երկու մարտիրոսացած պզտիկներուն մօտ աթոռի մը վրայ կը տեսնեմ պուպրիկ մը. ի՞նչ անյագուրդ մնացած ու մեզի անծանօթ խանդաղատանքի ու սիրոյ ծարաւ է որ այդ որբացած աղջիկները կը փոխադրէին անշունչ խաղալիկին վրայ։

Ուզեցի որ աչքերնին բանային ու տեսնային մեզ, տեսնային մեր կարեկցութեան մերձաւորութիւնը. ուզեցի որ իրենց մայրենի լեզուով բառեր լսէին, ու իրենց խօսէինք այնպէս ինչպէս իրենց ծնողքը պիտի խօսէին։

Բայց տենդի սաստկութենէն ծանրացած, անոնց աչքերը փակ մնացին մինչեւ մեր մեկնած պահուն։

——————

Երբ Մերսին հասանք՝ արդէն պատրաստուած էի ամենամեծ դժբաղդութեան պատկեր մը տեսնելու. իմ երեւակայութիւնս՝ տանջուած Իզմիրի մէջ տեսած որբերու յիշատակէն՝ սարսափելի համեմատութեամբ իրականութեան մը կը սպասէր։ Բայց ինչ որ տեսայ՝ վեր էր ամէն երեւակայութենէ, ինծի դժուար է ամբողջական գաղափար մը տալ. բառերը իրենց առօրեայ եւ ընթացիկ իմաստով անկարող են արտայայտելու ահաւոր անպատմելի երեւոյթը, որ իմ աչքերս տեսան։

Այն օրերուն՝ երբ հրդեհէ ազատուողները հրացաններու գնտակներուն զոհ կ՚երթային, այն օրերուն՝ ուր սարսափահար եւ խուճապի բռնուած մարդիկը ոտնակոխելով տկարներն ու անկարողները, ինքզինքնին ազատել կը ճգնէին, տղոց մեծ մասը բաժնուած իրենց ծնողներէն՝ ցրուած էին ասդին անդին։ Պատրիարքական առաջին պատուիրակութիւնը մաս առ մաս հաւաքելով զիրենք ղրկեր էր Մերսին՝ պատսպարելու ազգային վարժարանին եւ եկեղեցիին մէջ, որպէս զի, հեռու աղէտավայրէն, այդ հէք մանկութիւնը աստիճան մը մոռնայ ահռելի օրերուն յիշատակը ու որբերուն ոտքերը չկոխեն այն հողին վրայ ուր իրենց ծնողին արիւնը թափուած էր։

Շատեր պատմեցին իրենց հասնիլը, գրեթէ մերկ կամ ցնցոտիներով ծածկուած, որոնց վրայ յաճախ իրենց մօրը արիւնին հետքը կար. գլուխնին բաց, աչքերնին մոլորած, խումբով կը մտնէին Մերսին ու իրենց բոպիկ ոտքերուն հանած փոշիին մէջ՝ իրենց մարմիններէն արտաշնչուած քրտինքի եւ աղտեղութեան հոտը կը ծածանէր երկար ատեն։

Երբ զիրենք հաւաքեր էին եկեղեցին, անոնք դեռ ահաբեկած՝ չէին խօսեր, չէին լար։ Սարսափը այնքան մեծ էր այդ տղեկներուն մէջ որ, ո եւ է մարդ տեսնելուն. կը դողային ջերմէ բռնուածի պէս։ Մարդիկ՝ այդ մատղաշ եւ անմեղ տղոց երեւակայութեանը կը ներկանային մէկ ձեւով մը. անոնք ամէն մէկ չափահաս այրի մէջ ոճրագործ մը կը տեսնէին, սարսափելի նմանութիւններէ կը մոլորուէին, ահաւոր պատկերներ կը տեսնային եւ կ՚ուզէին փախչիլ, խելակորոյս, սահմռկած, յիմարացած... իրենց մանկական հասկացողութիւնը խանգարուած էր, որովհետեւ օրերով եւ օրերով տեսեր էին ոճրագործները դանակը կամ հրացանը ձեռքերնին, աչքերնին վառած չարագործութեան մոլուցքէն ու բերաննին գալարուած հայհոյութիւններով ու սպառնալիքներով։ Արիւնը անձրեւի պէս ժայթքած էր իրենց շուրջը եւ իրենց բիբերը ժամերով ընդլայնուած հրդեհին արհաւիրքովը։

Տղաքը կը հանդարտէին երբ առանձին կը մնային ու երբեմն կը խօսակցէին, բայց իրենց խօսակցութիւնը ընդհատուած էր երկար լռութիւններով, երբեմն, ամենքը մէկ տարուած նոյն ցաւէն, կու լային հեկեկալով եւ կը մերժէին մխիթարուիլ կորսուած, գրեթէ վերացած իրենց վշտին սաստկութեան մէջ, ու իրենց մանկական ուժերէն վեր ըլլալով իրենց տառապանքը, ոմանք աչքերնին դեռ արցունքոտ եւ կուրծքերնին հեծկլտանքէն ուռած՝ գլուխնին կը դնէին գրասեղանի վրայ ու կը քնանային երկար ատեն։

Ուրիշներ՝ գուրգուրանքի, ընտանեկան սիրոյ յանկարծական պէտքէ մը մղուած կ՚եղբայրանային իրենց թշուառութեան ընկերներուն հետ։

Երկու տղաք առանձնացած կը խօսակցէին։

— Հայր ունի՞ս։

— Ո՛չ։

— Մա՞յր։

— Ո՛չ։

— Ես ալ հայր մայր չունիմ։

— Սպաննեցի՞ն։

— Այո՛։

— Իմս ալ սպաննեցին։

Երկար, ցաւագին լռութիւն կը տիրէ ու քիչ յետոյ։

— Կ՚ուզե՞ս որ եղբայր ըլլանք իրարու։

Ու զիրար կ՚որդեգրեն։

Այդ է խօսակցութեան ընդհանուր եղանակը 5էն 10 տարեկան հարիւրաւոր տղոց։ Երբեմն ալ կորսուած քոյրեր ու եղբայրներ զիրար կը գտնէին եւ իրարու աչքերի մէջ կը ճանչնային իրենց անցուցած սարսափելի ժամերը ու չէին համարձակեր իրարու մօտենալ, կարծես բաժնուած, խողխողուած մօր մը կամ հօր մը դիակին սարսափելի յիշատակովը։ Որովհետեւ ամենքն ալ, գրեթէ առանց բացառութեան, կեանքի բնազդական հրայրքէն մղուած կ՚ուզեն մոռնալ, յուսահատօրէն, խելայեղօրէն կ՚ուզեն մոռնալ ու թշնամիի պէս կը նային անոնց վրայ, որ իրենց արիւնոտ սրտին կիրքերը կը բանայ, կամ նոյն իսկ իր ներկայութեամբ այդ ժամուն յիշատակը կ՚արծարծէ։

Երբ առաջին անգամ տեսայ այդ հարիւրաւոր տժգոյն, մռայլադէմ որբերը, հակառակ ըրած գերմարդկային ջանքերուս չկրցայ ըմբռնել իրենց դժբաղդութեան ամբողջութիւնը, ու մինչեւ այսօր այդ բանը անկարելի եղած է ինծի համար. մանրամասնութիւններ կամ մասնակի պատկերներ կ՚երեւան մտքիս, բայց երբեք չեմ կարող հաշուել այն անսահմանելի, այն արիւնոտ պատմութեան գումարը որ իւրաքանչիւր տղու գլուխ կը ներկայացնէ։ Երկար ատեն ես չէի կրնար զբաղիլ իրենցմէ իւրաքանչիւրով։ Շփոթ, տարտամ անսահմանելի եղերերգութիւն մըն էր որ այդ դեռ զարմացած, դեռ չապրած, դեռ չհասկցած մանկական նայուածքներու ամբողջութիւնը կ՚արտայայտէր։ Այն նախճիրը, այն թափուած արիւնի հոսանքը, կրակին ու դաշոյնին մէջ բռնուած խելայեղ մարդկութեան մը յուսահատութիւնը՝ իմ հասկացողութեանս սահմանէն դուրս կը մնար եւ այսպէս եղած է, կը կարծեմ, ամէն մարդու համար։

Ու այս տղաքը գիտեն թէ սարսափ կ՚ազդէին ինծի. իրենց հոգեբանութիւնը զիս կը վրդովէր եւ չէի կարող իրենց աչքերուն մէջ նայիլ. սուր եւ անդիմադրելի ցաւով կը նշմարէի որ անջնջելի մղձաւանջներ կան հոն եւ թէ մանկական ժպիտը, մանկական պայծառ ու մաքուր լոյսը մարած էր անոնց աչքերուն մէջ. իրենց թուխ, մթին, մռայլ դէմքերուն վրայ ամբողջ արհաւիրքը անպատմելի ժամերուն երբեմն կարելի էր կարդալ ինչպէս բաց գիրքի մը վրայ, բայց երբեմն ամէն բան կը սեւնար եւ անթափանցելի կը դառնային. ասիկա ա՛լ աւելի խռովիչ էր։

Շատ անգամ լուռ կը մնային ու համր՝ մեր հարցումներուն դիմաց. բայց երբ կը խօսէին, իրենց իւրաքանչիւր բառը հոգեվարքի վայրկեան մը, անմարելի տուայտանքներու, վիշտի եւ մանաւանդ կարօտի աշխարհ մը ընդնշմարել կու տար։ Որբերէն ոմանք մայր ունէին ու ամէն օր սրտաճմլիկ տագնապներու ականատես կ՚ըլլայինք։

Երբեմն, հակառակ բոլոր նիւթական դժուարութիւններուն, մայրերը իրենց կարգին կարօտէ բռնուած կու գային Մերսին, աճապարանքով եւ անձկութիւնով կը փնտռէին իրենց զաւակը որբերուն խումբին մէջ, ու ցաւագին ջղագրգռութեամբ մը մերձենալով անոր՝ քարի պէս անշարժ կը մնային ու չէին համարձակեր զայն համբուրելու... այդ իրարմէ բաժնուած մօր եւ զաւկին մէջ պէտք չէր որ գորովանքի նոր կապեր հաստատուէին. այս դառն ճակատագիրը կը հասկնային բնազդով ու կը վերադառնային ալ աւելի հրահրուած վիշտով ու կարօտով։

Գիշեր մը ուզելով իրենց այցելել պառկելնուն ետքը՝ առաջնորդուեցայ որբերուն ննջարանը. անմոռանալի ու զարհուրելի պատկեր մը ներկայացաւ աչքիս...։ Ընդարձակ սրահին մէջ, կարգաւ գետինը փռուած անկողիններու վրայ, կիսամերկ մանկական անդամներու շփոթութիւն մըն էր... տեղը նեղ ըլլալուն՝ տղաքը իրարու կից պառկած էին կարծես. շնչառութենէն եւ ուրիշ այլ եւ այլ արտաշնչումներէ օդը անշնչելի եւ խեղդիչ դարձած էր։ Կէս մութին մէջ չեմ գիտեր ինչ մը կը ծածանէր խռովիչ ու մղձաւանջային։ Տղոց մարմինները կորսուած անսաւան անկողիններու սեւութեան հետ, մի միայն անդամներու գիծերը կ՚երեւային ասդին անդին, բազուկներ ու թեւեր... եւ այդ սրահները սրբապղծուած ու խառնշտկուած գերեզմաններու պէս տխուր թուեցան ինծի։

Երբեմն մէկը գէշ երազէ մը դրդուած՝ գլուխը կը բարձրացնէր եւ շուրջը կը նայէր սոսկալով. ու իր մէկ աղաղակէն՝ բոլոր այդ անձեւ, գրեթէ զանգուածային կոյտերը կը խլրտէին ու երբեմն՝ ասդին անդին անհանգիստ գլուխներ ալ կը ցցուէին։ Առաջին օրերուն պատահեր է որ մէկ տղու մը զառանցանքներէն վրդովուած ու կէս քունի մէջ չհասկնալով թէ ո՞ւր են, ամբողջ սրահի մը տղաքը կանգներ են աղաղակելով, կարծելով թէ ջարդի ժամերու մէջ կը գտնուին։

Հակառակ մտադրած ըլլալուս բոլոր պաղարիւնութիւնս պահելու, այդ գորովանքէ, մայրական խնամքէ ու սէրէ զրկուած մանկական դէզը զիս դղրդեց խորապէս... ուզեցի մեկնիլ ու մեր ներկայութիւնով չխանգարել տղոց քունը... ոմանք կը հառաչէին, ու ամենքն արթնցած անհանգիստ նայուածքները կ՚ուղղէին մեզի...

Մեկնելու կը պատրաստուէինք երբ գրեթէ ոտքերուս առաջքը աղջնակ մը տեսայ. երկու պայծառ եւ անթարթ բիբեր ինծի կը նայէին... խարտեաշ մազեր ցրուած էին բարձին վրայ, վտիտ վիզը, վտիտ անդամները այնպիսի հոգեկան եւ ֆիզիքական թշուառութիւն մը կը ներկայացնէին որ չկրցայ ինքզինքս բռնել ու սկսայ լալ. ո՜րքան ալ հեծեծանքներս խեղդուած էին, տղաքը լսեցին ու արթնցան։ Վայրկեան մը զարմանալի լռութիւն տիրեց, բոլոր շունչերը բռնուած էին... գլուխներ բարձրացան, ու մէկը սկսաւ լալ. այս նշանին վրայ բոլորը մէկէն, հարիւրաւոր տղաքներ, սարսափելի ջղաձգութենէ մը բռնուած, իրենց վտիտ ու անզօր անդամները գալարելով, իրենց թշուառ խշտեակներուն վրայ սկսան հեծեծագին աղաղակել ու արտասուել, իրենց կորսնցուցած ծնողքները կանչելով...

Երկար ատեն հարկ եղաւ մեզի որպէս զի կարենայինք զիրենք հանդարտեցնել։ Երբ վերջապէս իրենց յոգնած գլուխները հանգչեցուցին բարձին վրայ, զոյգ մը պայծառ աչքերը աղջնակին միշտ ինծի կը նայէին ու մեկնելէ առաջ ուզելով գիտնալ թէ ինչո՞ւ չէր քնացեր՝ երբ իրեն մօտեցայ, երկու թեւերը երկնցուց վիզիս ու երկար ատեն զիս պահեց իր մօտ...։ Մեկնելէ առաջ կրկին նայեցայ ամենուն վրայ. սրահը լուռ եւ խաղաղած էր. ինծի հաւաստեցին նաեւ որ այլ եւս հանդարտ կը քնանան մինչեւ առաւօտ։ Ինծի թուեցաւ սակայն որ այդ մանուկները առանց դադարի եւ անողոք յամառութեամբ մը կ՚երազեն իրենց անցուցած սարսափի օրերը եւ թէ մղձաւանջը շարունակաբար կը ծածանի իրենց թխորակ գլուխներուն վերեւ։

Առաջին օրէն խօսած էին ինծի առեւանգուած ութամեայ աղջկան մը վրայ. ու թէեւ զինքը դեռ չէին նշանակած ինծի, կը զգայի թէ ան էր... անխուսափելիօրէն ան ըլլալու էր. այդ վշտագին ու ցաւատենջ աչքերուն մէջ այնպիսի անդարմանելի բան մը կար, որ միշտ զիս վատ ու երկչոտ կը դարձնէր եւ կը խուսափէի դիմագրաւելու այդ նորատեսակ տառապանքին յայտնութեանը։

Ամէն օր երբ որբուկներուն եւ որբուհիներուն շարքը կ՚այցելէի, արդէն իսկ ընտանեցած իրենց իւրաքանչիւրին արհաւրալի պատմութիւններուն, կ՚անցնէի արագ այդ մէկ մանկական դէմքին առաջքէն, բնազդաբար զգալով թէ արտակարգ պարագայ մը կայ կապուած այդ փոքրիկ աղջկան պատմութեան մէջ։

Ինծի պատմած էին սակայն անոր պատմութիւնը՝ իր բոլոր դժնդակ մանրամասնութիւններով։ Արդեօ՞ք կարելի էր...։ Ես չէի կրնար ըմբռնել այդ հրէշութիւնը։

Բայց օր մը վերջապէս իմ մօտս բերին այդ աղջիկը ու ես շփոթուած ու ամօթահար մնացի իր առջեւ։ Երբ բոլորովին առանձին մնացինք, այն ատեն միայն բարձրացուցի աչքերս դէպ ի ինքը, ու ձեռքը բռնած՝ երկար ատեն նայեցայ իր վտիտ ու դողահար էութեան՝ առանց խօսելու եւ առանց ո՜ եւ է հարցում ուղղելու։ Ինծի թուեցաւ որոշ կերպով թէ այդ բանին վրայ ո՛ եւ է ակնարկութիւն, ո՛ եւ է հետաքրքրութիւն մեղսակցութեան մը պէս հրէշային բան էր...։ Եւ արդէն ի՞նչ հարկ կար մանրամասնութիւններ գիտնալու, յուզելու այդ անբաղդ մանկիկին յիշողութիւնը. իր պատկերը բաւական էր ու իր աչքերը, իր վիրաւորուած, մատղաշ անասունի աչքերը՝ կը պատմէին ամէն բան։

Շատ վտիտ էր ու տխեղծ երեւոյթով. իր բարակ բազուկները երկու դիւրաբեկ ձողերու պէս կ՚իյնային մարմնոյն երկայնքին. տկար սրունքները կը վերջանային բոպիկ եւ խոշոր ոսկրուտ ոտքերով, որոնց վրայ յոդուածները պինդ հանգոյցներ կը կազմէին. մարմինը կորսուած էր լայն պլուզին ծալքերուն մէջ՝ որուն օձիքէն վեր կը ցայտէր երկայն ու նուրբ վիզը շնորհալի ճկունութիւնով մը հակած մէկ կողմին՝ կարծես ընկճուած գլխուն ծանրութենէն, յարդի գոյն ողորկ մազեր անհաւասար կերպով կտրտուած կ՚իյնային ճակտին վրայ, կը ծածկէին քունքերը եւ կ՚ընկերանային ծոծրակի գծին...։ Այդ արեւի տակ ծնած ու արեւի տակ մեծցած գունատ մազերու պսակին տակ՝ իր աչքերը, իր մռայլ ու վշտագին աչքերը իրենց անակնկալ արտայայտութեամբ կը սգաւորէին այդ ճղճիմ, այդ վատուժ ու խղճալի էութիւնը...

Իր անարգուած եւ նախատինքի ենթարկուած մանկութիւնը արթնցած էր վաղահասօրէն մարդկային գերագոյն դժբաղդութեան։ Ի՞նչ մտածում եւ ի՞նչ խորհուրդ կը վէտվէտէր իր ճակտին ներքեւ...։ Այն օրէն ի վեր որ մտած էր անիկա որբանոցին մէջ, այն օրէն ի վեր չէր ժպտած ու չէր խօսած ոչ մէկ անգամ. միւս տղաքը կը խմբուէին, իրենց դժբաղդութիւնն ու թշուառութիւնը կը միացնէին, իրարու կը հաղորդէին իրենց ցաւերն ու կարօտները. եւ շատ անգամ կը միթարուէին՝ աւելի մեծ վշտի մը արտայայտութեան մէջ։ Բայց անիկա չէր մօտենար ո՛չ մէկուն եւ իր ցաւին մէջ. առանձին ու դաժան մնացած էր միշտ։

Հիմա կը նայէի իրեն՝ խանդաղատանքով եւ վրդովուած ուշադրութեամբ մը. իր դէմքին ամէն մէկ մանրամասնութիւնները կը տպաւորուէին իմ հոգիիս մէջ։ Իր ձեռքը սառի պէս պաղ էր ու երբեմն կը դողդոջէր ձեռքիս մէջ, երբեմն կը դիմադրէր իմ փայփայանքիս ու երբեմն կը լքուէր մանկական վստահութեամբ։ Հետզհետէ կ՚անդրադառնայի թէ այդ անսովոր բանը որ ինծի թէ՛ երկիւղ թէ յուզում պատճառած էր, այն աններդաշնակութիւնն էր որ կար իր ութը տարու մանկան ֆիզիքական կազմուածքին ու դէմքի արտայայտութեան մէջ։ Այդ կանխահաս հոգեկան տագնապը, այդ չհասկցուած չըմբռնուած դժբաղդութեան մը անսահմանելի տուայտանքը, այդ ատելութիւնը ու մշտատեւ ոխը՝ իր մատղաշ, վտիտ եւ տժգոյն դէմքին վրայ այնպիսի պատկեր էր՝ որուն արտայայտութենէն ամէն բան կը խախտէր հոգիիս մէջ, ու անկայուն եւ դողդոջուն յուզմունքով մը ուժաբեկ կը զգայի ինքզինքս։

Ինքը ապահովուած իմ լռութենէս, աչքերը սեւեռեց վրաս, ու իր ողբագին հոգիէն բան մը հաղորդակցութեան մէջ մտաւ ինծի հետ։ Մէկէն, իր մթին ու տանջուած նայուածքը քօղարկուեցաւ հանդարտ տխրութիւնով ու բիբերը շատոնց ի վեր վառած ու մոխիրով ծածկուած ածուխի կապտորակ տմոյնութիւնը ստացան։ Իր սուր ուսերը բարձրացուց դէպ ի վեր եւ հակառակ տօթագին միջօրէին՝ սկսաւ դողալ ամբողջ մարմնով. իր փոքրիկ կզակը կը կափկափէր չարագուշակ աղմուկով մը, ու իր նայուածքը իմ յուզուած մտածումիս կը հետեւէր եւ կարծես ցոլք մը իր բիբերուն մէջ, տխրութեան քօղին ներքեւէն կը պլպլար ու կ՚ելեւէջէր համաձայն իմ վրդովմունքիս վէտվէտումներուն։

Օ՜հ, ճղճիմ, ցաւատանջ... լքուած էակը. ո՞ւր այդ փոքրիկ մարմնոյ մէջ բռնած էր ահարկու վիշտը. ինչպէ՞ս իր մկանունքները նեարդ առ նեարդ դեռ կը թրթռային կրած նախատինքին ըմբոստութենէն...։

Յիմարական ջերմութիւն մը խուժեց ուղեղիս մէջ։

— Մայրի՜կ... մայրի՜կ...

Ի՞նքն էր որ արտասանեց այդ գերագոյն կոչը, նման միւս որբերուն, որ յաճախ ցաւի կամ կարօտի մէջ իրենց մայրը կը փնտռէին, թէ ես էի որ գոչեցի այդ բառերը, չեմ գիտեր։ Իմ բազուկներուս մէջ առի զինքը ծունկիս վրայ օրօրեցի իր թեթեւ մարմինը ու ջանացի որ գոնէ պահ մը անիկա իմ խելայեղ վշտիս մէջ իրը մոռնայ, ինքզինքը մոռնա՜յ...

Դուրսը որբերու ժխորը կը լսուէր. աչքերուս կը հանդիպէին թթենիի մը գագաթին ճիւղերը ճերմկոտած տերեւներով՝ շողշողո՜ւն արեւին մէջ. բզէզներ ոսկի կածկլտումներով կ՚անցնէին միջոցին մէջէն ու կենսաւէտ հեւք մը կը ծածանէր Կիլիկեան ջինջ եւ կապոյտ երկնքին տակ եւ իմ տենդէ վարակուած երակներուս մէջ ա՜յնպիսի գլխու պտոյտ պատճառող արագութիւն մը կը զգայի, որ գուրգուրանքով դողդոջուն՝ յիմարաբար կը սեղմէի խեղճ փոքրիկին մարմինը կուրծքիս վրայ։

Անկանոն եւ շտապ սրտի զարկեր կը պատասխանէին իմ փայփայանքիս... ուրիշ ոչինչ...։ Անիկա աչքերը փակեր էր ու այդ սառած ու տժգոյն մարմինը ծունկերուս վրայ դիակի մը անշարժութիւնը ունէր. յարդի գոյն ողորկ մազերը, քրտինքէ խոնաւ, փակած էին ճակտին վրայ. ու երբ շրթունքս մօտիկցուցի՝ զգացի որ անոնք յուզուած էին դեռ այն գազանին շունչովը՝ որ մօտիկցեր էր այդ տղեկին։

Ատանայի մէջ՝ այդ միջոցին որբերը տեղ մը հաւաքուած չըլլալով ու չունենալով որոշ արձանագրութիւն մը, անմիջապէս ձեռնարկեցինք գիտնալ իրենց գտնուած տեղերը եւ անունները նշանակել։ Առաջնորդարանի մէջ նստած կը խօսակցէինք այդ մասին։

— Որբեր ամէն տեղ կան, ըսաւ ծերունի քահանայ մը՝ ձեռքի լայն շարժում մը ընելով եւ ցուցնելով հրդեհուած քաղաքին չորս կողմը...։ Իր ճերմակ մօրուքը պահ մը դոդդոջեց ու իր յուզուած եւ արտասուալից աչքերը, իր ծեր մարդու մարած ու տխուր աչքերը, բարձրացնելով դէպ ի մեզ մրմնջեց.

— Գացէ՜ք հիւանդանոցները, գացէք դէպ ի վրանները, նայեցէ՜ք նոյն իսկ եկեղեցիի բակին մէջ... ամէն կողմ որբեր կը գտնէ՜ք...

Դուրսը խռնուած ժողովուրդը իմանալով մեր պաշտօնը եւ մեր նպատակը, արդէն դիզուած էր դրանը առաջք. ճերմակ քօղերու ներքեւէն կնոջ եւ մօր աչքեր, աղերսող եւ ողբագին տխրութիւնով մը կը յառէին ինծի. շատեր տղոց ձեռքէն բռնած էին, բայց մեծ մասը կը կրէին զանոնք բազուկներու վրայ՝ սքօղած իրենց լաջակին ներքեւ, եւ այնպէս անշարժ ու վտիտ՝ որ կարծես պատանքներու մէջ ծածկուած դիակներ ըլլային։ Մէկիկ մէկիկ կիները մօտիկցան մեզի։

— Ցաւերս ասեմ... առիւծի պէս առողջ ու կայտառ էր տղա՜ս. հիմակ աս հալին հասաւ... երեսներէն վարդ կը կաթէր, հիմակ մոխիրի գոյն առաւ... աչքերս կուրնա՜ն... աչքերուս մէջ լոյս ու արեւ չմնաց... ամէն օր թեւերուս վրայ իր մարմինն աւելի թեթեւցաւ, մեծնալու տեղ պզտիկցաւ, մորթ եւ ոսկորը մնաց...

Հեծկլտանքներ ձայնը խղդեցին։

Մօտեցանք իրեն եւ ուզեցինք լաջակը մէկ կողմ առնել տեսնելու համար տղեկը։ Կինը պահ մը վարանեցաւ. իր մայրական հպարտութիւնը խպնեցաւ այդ վիժածը ներկայացնելու. իր սեւ աչքերուն մէջ ոխի եւ դժբաղդութեան կայծեր կը փայլատակէին։ Բայց հակառակ իր ընկրկումին՝ կը տեսնէինք հէք եւ տխեղծ տղեկը, ինքն իր վրայ կզկտած, ափ մը անգոյն, գրեթէ անկենդան նիւթի վերածուած, որ սաստիկ լոյսէն եւ մեր ներկայութենէն խրտչած՝ սկսաւ ճչալ մօր կուրծքը ճանկրտելով... չորցած շրթունքները տաժանքով կը պրկուէին, կը գալարուէին, եւ ճերմկած ու վտիտ լեզուն կը թրթռար մեղմօրեն... իր պառաւի խորշոմած դէմքի վրայ այնպիսի թշուառութիւն կար որ անկարելի էր հաւատալ իր մանկութեանը։

— Քանի՞ տարեկան է, հարցուցինք մօրը։

— Երեք տարեկան, մրմնջեց, ու պահ մը մտածկոտ մնալէ ետքը, կարկառեց զայն մեզի։

— Առէ՛ք ու պահեցէք... օտարականներ ուզեցին չտուի... մարդս զարկին, տագրերս սպաննեցին, տունս ու այգիս այրեցին, խարապաթ դարձուցին... չոր գլուխս ու զաւակս մնաց աշխարհիս վրայ, անոր համար չտուի. հուրէն ու սուրէն ազատեցանք... ամա ցաւը մեր ետեւէն եկաւ շուքի պէս։ Անտէր անտիրական՝ գիշերները գլուխս հողին, ցորեկները անօթի, արիւնս ցամքեցուցի... իմ անիծուած արեւս չմարեցաւ որ աս օրն ալ տեսնամ... առէք ու դուք պահեցէք, ասկէ ետքը... իմ ճարս չէ մնացեր։

Տղեկը կը շարունակէր ճչալ ու երկու սեւ ու վտիտ ձեռքեր, երկայն եւ ջղաձգուած մատներով սարդի պէս կը գալարուէին կնոջ կուրծքին վրայ ու ոխերիմ յամառութեամբ մը կը ճանկրտէին զայն. կը զգայիր որ երախային վտանգուած կենսականութիւնը թշնամացած էր մօրը անկարողութեան դէմ...

— Այսպէս շատեր կան՝ կ՚ըսէր ծերունի քահանան երբ փղձկուած ու անհանգիստ մեր մտածումները կը հաղորդէինք իրարու...

Երկար տողանցումը որբացած տղոց իրենց անհաւատալի, սահմռկեցնող պատմութիւնները թմրեցուցած էին գրեթէ մեր ջղայնութիւնը. ամէն կարգի թշուառ մանկիկներ կային հոն. ոմանք կայտառ եւ առողջ մնացած էին՝ կարծես անգիտակ իրենց պատահած դժբաղդութեանը, դիմանալով տաքին, անօթութեան, մերկութեան... անպատմելի կենսականութիւն մը կը ժայթքէր ցնցոտիներու մէջէն երեւան եկած իրենց թուխ եւ պինդ անդամներէն, սեւ աչքեր կը փայլատակէին յամառ լոյսով եւ կարծես մեզի կը խոստանային շարունակել ցեղին կեանքը, հակառակ ամէն բանի։ Ու այդ սրտապնդող երեւոյթը՝ հաւատք ու քաջութիւն կը ներշնչէր մեզի...

Ու յանկարծ պատկերը կը փոխուեր... շարքով կը բերէին երկարատեւ հոգեվարքի մը մէջ տուայտող տղաք, համաճարակէ հազիւ ազատած, երկար եւ տաժանելի ապաքինման մը մէջ սպառած էութիւններ, կենդանի վիժածներ, տղաք որ յանկարծ դադրել էին ապրելէ, մեծնալէ, զարգանալէ, բայց մահը մոռցեր էր զիրենք իրենց մօրը գիրկին մէջ։ Ու պատկերը սարսափելի էր։

Այսպէս ծանօթացանք եօթամեայ աղջկան մը որ կմախքի պէս վտիտ պառկած էր մօրը ծունկերուն վրայ. միայն գլուխը իր ծաւալը պահած էր եւ համեմատութեամբ նսեմացած մարմինին՝ արտակարգ կերպով խոշոր կը թուեր. երկու խելացի ու սեւ աչքեր, երկու ցաւով եւ վիշտով լեցուն աչքեր կը բացուէին խոռոչացած կապիճներուն մէջ...

Մայրը կը հեծեծէր։

— Ինչ որ ալ ընենք՝ պարապ է՛... պիտի մեռնի, պիտի մեռնի՜...

Վտիտ մարմինը անշարժ կը մնար, եւ այտերուն ցցուած ոսկորներուն վրայ մկանունքները չէին շարժեր յուզմունքէ... Միայն աչքերը կը հասկնային այդ չարագուշակ բառերուն իմաստը ու թախծութենէ խոնաւ, անսահմանելիօրէն դժբաղդ, այդ աչքերը մեզի կը նայէին պաղատելով։

Ուզեցինք լռեցնել մայրը, յոյս ներշնչել իրեն որպէս զի մանկիկն ալ յոյսով լեցուէր։ Բայց մեր բոլոր խրախուսող բառերուն մայրը կը պատասխանէր յամառութեամբ։

— Պիտի մեռնի՜... պիտի մեռնի՜...

Ու աչքերը պահ մը մեր բռնազբօսիկ ժպիտներով դիմակաւորուած դէմքերուն վրայ վարանելէ ետքը՝ յուսահատօրէն կը հաւատային մօր խօսքերուն։

Այն հիւանդանոցը որ կը գտնուէր Անգլիոյ հիւպատոսի կնոջը հսկողութեան ներքեւ, կը պատսպարէր նաեւ քանի մը որբեր որոնք վիրաւորուած էին դէպքի օրերուն, եւ մինչեւ հիմայ խնամքի ենթարկուած։ Վրանները երթալէ առաջ այցելեցինք այդ հաստատութիւնը։ Հիւպատոսուհին մեզ ընդունեց սիրալիր քաղցրութեամբ։ Նիհար, պզտիկ կազմուածքով, ծայրայեղօրէն պարզ, իր ճերմակ քթանէ գոգնոցին ներքեւ գրեթէ կորսուած մարմինով այդ անզուգական անձնուիրութեամբ մը տոգորուած կինը մեզի երկարօրէն պատմեց իր ձեռքէն անցած տղոց պատմութիւնները։

— Վիրաւորուածներուն մեծ մասը հրացանի գնտակներով զարնուած էին... մէկ քանի հատներ միայն տանիքներէն նետուած կամ ինկած էին փախուստի պահուն... արիւնթաթախ ու գրեթէ պատառ պատառ եղած մարմնով, տղաքը կը բերէին ու կը յանձնէին մեզի... կային որ եօթը, ութը տեղէ զարնուած էին. ուրիշներ կիսովին այրած... սարսափելի՜...

Իր կապոյտ, պայծառ եւ սովորաբար անթափանցելի աչքերը կայծակի արագութեամբ կը վառէին յուզմունքով։

— Առաջին օրերուն անկարելի էր անունները արձանագրել... բան մը չէինք գիտեր. մեզի եկած տղաքը ծնողք ունէի՞ն, սպաննուած էի՞ն, փախած էի՞ն, կարելի չէր ստուգել... շատեր մեռան այդպէս... երբեմն կին մը կամ իր կարգին վիրաւորուած մարդ մը խելագարի պէս կու գար հիւանդանոց, աճապարանքով կը քննէր հիւանդները, եւ անտարբեր սարսափելի վէրքերու դիմաց, իր զաւակը կը փնտռէր։

Պահ մը լռեց եւ շրթունքը գալարուեցաւ մասնաւոր ծամածուռութիւնով մը... անպատմելի յիշատակներ կ՚անցնէին մտքէն...

— Ընդհանրապէս բաղդ չունէին, անգամ մը միայն մայր մը հանդիպեցաւ իր զաւկին... բայց շատ ուշ, արդէն մեռած էր...

Դարձեալ րոպէ մը լռութի՜ւն...

— Հոս, սա սեղանին վրայ տեղափոխած էինք դիակը... անճանաչելի դարձած էր ստացած վէրքերէն. բայց մայրը ճանչցաւ զայն... ապշած եւ սեւեռած նայեցաւ իր զաւկին վրայ... երկար ատեն... ոչ մէկ կաթիլ արտասուք չելաւ աչքերէն, յետոյ սկսաւ խնդալ անօրինակ եւ սարսափեցնող քրքիջով մը... դժուարաւ զինքը հեռացուցինք եւ ուրիշ սրահ մը տարինք... երեք օր շարունակ ուղեղի տագնապէ տանջուած, վիրաւորուած գայլի պէս կ՚ոռնար, եւ իր ձայնը այնքան բարձր ու տիրական կը հնչէր որ բոլոր հիւանդներուն հեծմունքները, անդամահատուողներուն յուսահատական կոչերը կը խուլնային այդ մայրական աղաղակին մէջ... երեք օր ետքը մեռաւ, մոռցած էր իր ցաւը, անդամալուծուած ուղեղով քանի մը ժամ ապրելով երջանիկ պատրանքի մը մէջ... սաւանը ծալլած ու կուրծքին սեղմած էր. կարծեց թէ իր զաւակն է ողջ եւ առողջ։ Քանի մը ժամ խօսեցաւ սաւանին հետ եւ օրօրեց զայն երգելով եւ իր երգին մէջ քնացաւ վերջին քունովը... ջղաձգուած դիակին բազուկներէն՝ դժուարաւ կրցանք առնել սաւանը ու անոր մէջ պատանքեցինք դժբաղդ մայրը...

Ամենքս ալ լռին կ՚արտասուէինք։ Ինքը չէր լար ու կապոյտ աչքերը խոնարհեցուցած էր գետին։ Յանկարծ յարեց.

— Յուզումնալի եւ արկածներով լեցուն կեանք մը ունեցած եմ, ծարաւի արտակարգ զգայնութիւններու՝ մինչեւ իսկ վազած եմ առիւծի որսորդութեան... ամուսինիս պաշտօնին բերումով գացած եմ հեռաւոր եւ վայրենի երկիրներ. տեսեր եմ Հնդկաստանի սովերը եւ համաճարակները... տեսեր եմ ամբողջ մարդկութիւններ հնձուած մէկ հարուածով... կը կարծէի, թէ այլ եւս որ եւ է նոր յուզում անկարելի էր աւելցնել ունեցած զգայնութիւններուս, այլ սակայն այդ մօրը աղաղակը անմոռանալի ձայն մըն է որ պիտի մնայ յիշատակիս մէջ...

Ու անմիջապէս գրեթէ սթափած իր յուզմունքէն, մեզի դարձաւ ժպտուն ու հանդարտ եւ հրաւիրեց սրահները այցելել։ Սանդուղներուն վրայ, մղուած մեր հետաքրքրութենէն՝ կը շարունակէր խօսիլ։ Իրեն կը հարցնէի շատ մը մանրամասնութիւններ... պատուհանէ մը աւերակ քաղաքը կ՚երեւար...

— Ամբողջ հորիզոնը շառագունած էր. եւ բոցերը կը բարձրանային քաղաքին ամէն կողմէն, դէպ ի մեզ կու գային։ Ամէն պահուն կը կարծէինք թէ պիտի ստիպուինք հեռանալ հիւպատոսարանէն եւ մեր պատսպարեալներով փողոցը թափուիլ... հրացաններու խլացուցիչ եւ անդադրում աղմուկին մէջէն մարդկային խառն, շփոթ, տարտամ եւ ահարկու աղմուկ մը՝ կարծես մէկ բերանէ ելած կը հասնէր մինչեւ մեզ...։ Մարդիկ ճշմարիտ սատանաներու փոխուած էին եւ անգթութենէ գինովցած, կը զարնէին, կը զարնէին անխնայ... երբեք չպիտի մոռնամ այդ չոր եւ անագորոյն դէմքերը. սեւցած վառօդէն, ծամածռած արիւնի ծարաւէն, այդ պրկուած եւ սեւ բազուկները, այդ շիլ եւ հատու նայուածքները ոճրագործներուն... մարդիկ մարդ ըլլալէ դադրած էին... ճշմարիտ սատանաներ... ա՜հ... կը յիշեմ այնպիսի բաներ... որոնք անկարելի է մեր օրուն մէջ պատմել...։ Այդ օրն էր... մայր մը իր զաւակը գիրկը կը փախչէր տանիքէ տանիք ու մեր տանը մօտեցած էր...։ Իրեն նշան կ՚ընէինք, կը խրախուսէինք...։ Երկու հրէշներ, հրացանը ուսերնուն, տեսան զինքը։ Մանկիկը զարմացած ու զուարճացած պարող բոցերէն, մօրը ուսին վրայէն երեսը դարձուցած երկինքին՝ կը նայէր կարմրած հորիզոնին։ Հրացանները կ՚ուղղուին, նշան կ՚առնեն...։ Շունչերնիս բռնած կը ջանանք հասկցնել վտանգը փախստական կնոջը. բայց անիկա չի հասկնար ու կը շարունակէ տանիքէ տանիք անցնել։ Գնտակը կը մեկնի եւ տղուն գլուխը անկենդանացած կը հակի մօրը ուսին վրայ։ Կինը չէր հասկցած, չէր ըմբռնած... գնտակներ կը տեղային ամէն կողմէն եւ խլացուցիչ աղմուկին մէջ այդ մէկ գնտակին ձայնը կորսուած էր։ Երբ մեզի հասաւ, այն ատեն միայն տեսաւ որ տղուն ճակատը ծակած էր եւ փոքրիկ կեանքը մարած էր առ յաւէտ։

Ու հիւպատոսուհին, կարծես հետեւելով իր մտածումին, կը կրկնէ քանի մը անգամ. «ճշմարիտ սատանանե՜ր, ճշմարիտ սատանանե՜ր...»։

Մարմարեայ սրահներու զով եւ մաքուր սպիտակութեան վրայ առժամանակեայ հիւանդանոցին սենեակները կը բացուէին. գետինը փռուած անկողիններէ, ինչպէս նաեւ մահճակալներէ, անձկալի եւ հետաքրքիր գլուխներ կը բարձրանային եւ կը նայէին մեզի։ Ոմանք պահ մը մեր կողմը սեւեռելէ ետքը իրենց յոգնած աչքերը, գլուխնին պատին կը դարձնէին սրտմտութեամբ՝ նախապէս վհատած մեր գթութենէն եւ վստահ մեր հետաքրքրութեան ունայնութեանը վրայ։

Դուրսի սրահին մէջ նախ կը տեսնենք այրեր՝ սրունքներնին կտրուած, բազուկնին կապուած կամ գլուխնին ծածկուած վիրակապներու փաթտոցի մը մէջ։ Հականեխականներու հոտը խառնուած ամիսներէ ի վեր յամառող վէրքերու նեխութեանց՝ նողկալի մթնոլորտ մը յառաջ կը բերէր իրենց շուրջը. ոմանք երիտասարդ էին՝ լայն եւ թիկնեղ մարմնով, եւ անօրինակ յուսաբեկութիւն մը կը ներշնչէին ինչպէս իրենց առողջ ուռճացումներուն մէջ տապարի հարուածով մը ինկած կաղնիներ. ոմանք ցկեանս խեղանդամուած էին ու կը սպասէին արուեստական սրունքներու կամ բազուկներու որ իրենց պիտի գար շատ հեռուէն։ Իրենց արեւէն այրած դէմքերուն վրայ ուր ցաւը եւ վիշտը խորշոմներ կազմած էին, կար նաեւ անբացատրելի արտայայտութիւն մը հպարտութեան եւ գոհունակութեան. մեզի կը նայէին պայծառ եւ անամպ աչքերով, բայց երբ իրենց հարցումներ կ՚ուղղէինք, կը պատասխանէին վերապահութեամբ ու երկչոտութիւնով, կարծես վախնալով չափազանցնել իրենց գործունէութեան կարեւորութիւնը։ Երբ իրենց անկողիններէն հեռացանք՝ հիւպատոսուհին բացատրեց.

— Այս երիտասարդները ճշմարիտ հերոսներու պէս վարուեցան, 20ի դէմ մէկ էին եւ անխուսափելի էր որ պիտի իյնային, բայց յուսահատօրէն մաքառեցան... ա՜հ այո՛... կարելի է ըսել թէ ըրին ինչ որ մարդկօրէն կրնային ընել...

Քաղցր հպարտութեամբ մը կ՚ուռենային մեր կուրծքերը, յուզմունքը կը խղդէր մեզի, աչքերնիս լեցուն էր արցունքներով. ու երբ դէպ ի ետեւ դարձանք, իրենց թուխ եւ տառապագին դէմքերը, մարտիրոսի լուսաճաճանչ պայծառութեամբ մը ողողուած էին կարծես, ու իրենց ժպիտը բեղմնաւոր արեւի ճառագայթի մը պէս յոյս ու քաջութիւն ներշնչեց մեզի։

Նոյն միջոցին, ճամբուն վրայ, միայնակ անկողին մը մեզ կեցուց. ցաւատանջ դէմքով, յուսահատած եւ ողբագին աչքերով ծերունի մըն էր։ Երկայն ճերմակ մօրուքը որ կը տարածուէր ոսկրուտ կուրծքին վրայ ու ճերմակ մազերով շրջանակուած դէմքը չափազանց նիհար՝ գրեթէ սեւ կ՚երեւար. այտերուն ոսկորները կը ցցուէին ու մորթը կը կաղապարուէր մագաղաթի կարծրութեամբ։ Իր նահապետի պատկառանք ներշնչող արտայայտութիւնը, իր նայուածքին լրջութիւնը մոռցնել կու տային իր ցնցոտիները՝ որոնցմով ծածկուած էր։ Երկու ձեռքերը վերմակին վրայ կ՚իյնային նոյնպէս սեւ՝ եւ գծաւորուած առասանի պէս պինդ երակներուն ցայտուն կարծրութենէն... կարծես անդիմադրելի ներքին ուժէ մը մղուած անոնք կը պրկուէին ու մատները կը ձգտէին գալարուելու, բզքտելու։ Երբ իր շուրջը բոլորուեցանք՝ աչքերը գոցեց եւ շրթունքը սեղմեց։ Հիւպատոսուհին տեղեկութիւններ տուաւ.

— Ինքն իր մէջ ամփոփուած ծերունի մըն է. գրեթէ բնաւ չի խօսիր. ահռելի վէրք մը ունէր փորին վրայ. աղիքները դուրս թափուած էին... ես ինքս զարմացած եմ թէ ինչպէ՞ս դիմացաւ եւ ինչպէ՞ս ապրեցաւ...։ Կեանքը... զարմանալի է... երբեմն երկչոտ թռչունի մը պէս մէկ ոստումով կ՚երթայ, կը հեռանայ, երբեմն ալ կը կառչի մարմինին եւ մարդուս ամէն մէկ անդամին փարած կը մնայ՝ հակառակ կրած հարուածներուն...։ Այսպէս կին մը ունեցանք անհամար վէրքերով ծածկուած... սրունքները կտրեցին, մէկ բազուկը հանեցին... աչքերը կուրցած էին, կուրծքին վրայ ամէն ուղղութեան՝ դաշոյնի եւ այրուցքի հետքեր ուներ... իր մարդկային ձեւէն կէսը զեղչուած էր գրեթէ... այլ սակայն երկար ապրեցաւ այդպէս, եւ ուղեղը արթուն մնաց... մինչեւ վերջին շունչը՝ ամէն օր մէյ մէկ մաս կը կտրուէր, կը բաժնուէր մարմինէն, որովհետեւ բոլոր վէրքերը նեխուած էին գրեթէ, ու մինչեւ վերջին շունչը իր սարսափելի կացութեան գիտակցութիւնը ունեցաւ... զարմանալի է...

Մագաղաթի պէս կարծր դէմքը ծերունիին կը կծկուէր անհամբերութեամբ... կարծես կը փափաքէր որ հեռանայինք։ Հիւպատոսուհին դէպ ի ան հակեցաւ գորովանքով...

— Ջերմ ունի, աւելցուց, եւ այսպէս է օրերէ ի վեր... վէրքերը գոցուած են, բայց հոգեկան անբացատրելի հիւանդութիւնով մը կը տանջուի... ըսին թէ բազմաթիւ ընտանիքի մը պետն էր, հողային ընդարձակ հարստութեան տէր եւ այսօր բան չէ մնացած. իր ընտանիքին բոլոր անդամները, թէ՛ այր եւ թէ՛ կին, թէ՛ տղայ սպաննուած են, ու ինքը մինակ մնացած է։

— Ի՞նչ գերագոյն դժբաղդութիւն է իր ողջ մնացած ըլլալը, կը խորհէի իւրովի, ինչո՞ւ համար կ՚ապրի, որո՞ւ համար կ՚ապրի, ի՞նչ կարող է այլ եւս սպասել այս սգաւորուած աշխարհիս վրայ...։ Եթէ երբեք մոռնալու աստուածային մխիթարութիւնն ալ կարելի ըլլար, իրեն համար շատ ուշ է արդէն... ժամանակ չունի մոռնալու։

Յուսահատած իր համրութենէն՝ պիտի հեռանայինք ծերունիին սնարէն, երբ մեզմէ մէկը հայերէն մէկ քանի բառ փոխանակեց քովինին հետ։ Ինչպէս մեռել մը որ աչքերը բանար՝ ծերունիին արտեւանունքը բարձրացան, շրթունքը դողաց՝ թեթեւօրէն գունաւորուած յուզմունքէն. ճակատին վրայ կնճիռները խորունկցան, իր աչքերը, իր ծերունի արիականի հանդարտ, գեղեցիկ, ազնուական աչքերը բարձրացուց մեր վրայ ու ամէն մէկերնուս սեւեռեց անսահմանելի արտայայտութեամբ մը։ Չէինք գիտեր թէ տառապանքի սաստկութի՞ւն մըն էր ունեցածը թէ գոհունակութիւն։ Աւելի մօտեցանք իրեն։ Մեզմէ մէկը, բժիշկ մը, ծունկի եկաւ անկողնին եզերքը ու ձեռքը բռնեց... այն ատեն նահապետը յուզմունքէ դոդդողացող ձայնով մը հարցուց.

— Ամենքդ ալ հա՞յ էք...։

— Այո՛, ամենքս ալ հայ ենք, հա՛յրիկ... Հիւպատոսուհին բնազդաբար զգալով ծերունիին հոգեկան պահանջքը, հեռացեր էր մեր խումբէն ու պատուհանին կռթնած՝ մատներով եզերքին վրայ ո՛ եւ է դաշնակի եղանակ մը կ՚ուրուագծէր։

— Ամենքդ ալ հայ է՛ք, կրկնեց ծերունին, զարմացած եւ կարծես հիացած ու աչքերը լեցուեցան արցունքով...

Ուզեց նստիլ։ Օգնեցինք իրեն։ Ու երբ մեր գուրգուրալի եւ յուզումէ դողդոջուն ձեռքերը հանդիպեցան իր վշտագին եւ չարչրկուած մարմինին՝ կարծես անկարող այլ եւս տոկալու, սկսաւ արտասուել առատօրէն։ Արցունքը անշշուկ կ՚իյնար երեսն ի վար ու կը կորսուէր ճերմակ մօրուքին մէջ. խուլ եւ անզօր հեկեկանքներ կը դղրդէին կուրծքը որ կ՚ելեւէջէր անհանգստող ուժգնութեամբ մը, ու կարծես ամօթահար իր արցունքներէն՝ մէկիկ մէկիկ կը նայէր մեզի կողմնակի եւ խուսափուկ նայուածքներով. կ՚ուզեր խօսիլ, բայց բառերը չէին վերջանար իր դողդողացող շրթունքներուն վրայ։

Յանկարծ, ինչպէս աղբիւր մը որ կը ցամքի, արցունքները դադրեցան. գլուխը հակեց կուրծքին վրայ եւ ձեռքերը վերստին սկսան գալարուիր. քանի մը րոպէ ետքը միայն, իր դեռ խոնաւ աչքերը դարձնելով մեզի ըսաւ ցաւատանջ ձայնով մը.

— Ես Խարբերդի գաւառէն եմ... հալածուած ու տանջուած, քանի մը անգամ փախչելով հուրէն եւ սուրէն եկայ Ատանայ։ Քանի մը անգամ կեանքիս մէջ ընտանիքիս ցիր ու ցան ըլլալը տեսայ... ոմանք սպաննուած, ոմանք փախստական... եօթը մանչ զաւակ ունէի, երեք աղջիկ ու թոռներ, շատ թոռնե՛ր... Ամէն անգամուն՝ մեռելներուն սուգը չանցած կը հաւաքէի ցրուած անդամները ընտանիքիս. ու երբ տիւշմանը մեզ կը մոռնար՝ այդ միջոցին նորէն կը կազմէի տունս...։ Աստուած օրհնեց ջանքերս, ու ամէն անգամուն յաջողեցայ... մէկի տեղ երկուք ունեցայ, երեք ունեցայ... Հիմակ այլ եւս ծերացած ու անկարող՝ կը յուսայի աչքերս փակել գոհունակութիւնով, փառաբանելով ամենակարողին զօրութիւնը... բայց չեմ գիտեր ի՞նչ անէծք իջաւ մեր գլխուն... Տիւշմանը զարկաւ նորէն ու ամէն բան փճացաւ այս անգամ...։

Պահ մը տաժանելի լռութիւն կը տիրէ...։

— Ամէն բան փճացա՜ւ... երեսունը չորս հոգիէ բաղկացած ընտանիք էինք... երիտասարդները կռուեցան ու կռուի մէջ ինկա՜ն... բայց ի զուր... հարսերս տարին, թոռներս այրեցին ու ես չեմ գիտեր ի՞նչու եւ ի՞նչպէս մնացի... Օտարներ ձեռք դրին վրաս, վէրքերս կապեցին ու աղէկցուցին զիս... բայց ցաւս խորունկէն է, հոգիիս մէջն է՜... անմարելի կրակ մը կայ սրտիս մէջ...։

Ու իր աչքերը այլ եւս բոլորովին չորցած ու տենդագին՝ կը նայէր մեզի մեր գթութիւնը հայցելով...։

Իր ցաւը մերն ալ էր ու իր կրակը մեր սրտերուն մէջ ալ կ՚այրէր. ամենքս ալ նստած իր շուրջը՝ կարծես նոր ընտանիք մը կը կազմէինք իրեն, վիշտի ազգականութիւնով կապուած. կարծես ինքն ալ զգաց այդ բանը ու մխիթարութիւնը թուլցուց ու լուսաւորեց իր պատկառելի նահապետի դէմքը... աչքերը բարութիւնով եւ յոյսով լեցուեցա՜ն...

— Առաջին անգամն է, ըսաւ որ Հայեր, Հայերու օգնութեան կը հասնին... զուլումէն ետքը։

— Մինչեւ հիմա այդ բանն անկարելի էր, ըսաւ մեր ընկերներէն մէկը... կը ջարդէին, կը սպաննէին, կը վիրաւորէին. եղբայրը եղբօր, քոյրը քրոջը չէր կրնար հասնիլ. մեր որբերը կը ցրուէին օտարներու ձեռքը, մեր վիրաւորներուն վէրքերը օտարները կը կապէին, մեր հոգեվարքները լքուած կը մեռնէին աւերակներուն մէջ... այս անգամ գոնէ տխուր մխիթարութիւնը ունեցանք ձեր մօտ ըլլալու, ձեզի հասնելու...։

Գերագոյն յոյսը կրկին ճաճանչեց ծերունիին աչքերուն մէջ...։

— Ձեր ճակատագիրը մերն ալ է. աւելցուց մեր ընկերը. ձեր կրած հարուածով մենք ալ զարնուած ենք... մենք օտարներուն ըրածը չենք կրնար ընել, միջոց եւ դրամ չունինք... բայց մեր աչքերուն մէջ նոյն արցունքը կայ, մեր երակներուն մէջ նոյն թափուած արիւնին ցա՜ւը... մենք մէկ ընտանիքի զաւակներ ենք...

— Մէկ ընտանի՜ք, կրկնեց ծերունին անսահմանելի ձայնով մը... յետոյ բազկատարած իր սեւ եւ գալարուն ձեռքերը դնելով մեր գլուխներուն վրայ՝ հաստատ ու կորովի ձայնով մը ըսաւ.

— Օրհնեա՜լ ըլլաք դո՛ւք եւ ձեր ընկերները, ու ձեր սերունդները, դարերու մէջէն... հիմա կը հասկնամ շատ բա՜ն, շատ բա՜ն... աչքերս մահուան քունովը գոցուելէ առաջ բացուեցան ճշմարտութեան համա՜ր... օրհնեալ ըլլաք դուք եւ բոլոր անոնք՝ որ ցրուած աշխարհիս շուրջը, աստանդական ու վտարանդի, սրտով կամ մարմնով խոցուած՝ մխիթարութեան ու հանգիստի կը կարօտին... օրհնեալ ըլլան. Նոյ նահապետի օրհնութիւնը անպակաս ըլլայ իրենց սեղաններուն վրայէն... ձեռքերնին երջանիկ ու հոգինին անդորր ապրին ալ ասկէ ետքը... ցաւով ու արցունքով կապուած իրարու, այլ եւս ուրախութիւնով ու երջանկութիւնով կապուած զգաք ինքզինքնիդ, ու ընտանիքին, մեծ ընտանիքին պակսած անդամներուն տեղերը տասն անգամ էւելովը լեցուած տեսնա՜ք... Օրհնեա՜լ ըլլա՜ք... ու այլ եւս տիւշմանին դիտաւորութիւնները անկարող դառնան ձեր զօրութեան դէմ։

Մէկիկ մէկիկ՝ ինչպէս նոր ուխտի քրմապետ ձեռքը կրկին դրաւ մեր գլուխներուն վրայ եւ աղօթքներ մրմնջեց։ Ու երբ հրաժեշտ առինք իրմէն, ուզեց կրկին պառկիլ ու աչքերը գոցեց հանդարտութեամբ։ Մահատիպ տժգունութիւն մը հետզհետէ կը ճերմկցնէր իր ճակատը։ Դժկամութեամբ հեռացանք հիանալի ծերունիին քովէն. կարծես մեր հոգիները օծուած էին խունկով ու մեղրով եւ օրհնութիւնը իր տառապանքով մաքրացած հոգիին՝ կը ծածանէր մեր գլուխներուն վրայ ու այլ եւս պիտի հետեւեր մեզի մեր շուքերուն պէս։ Անգամ մըն ալ նայեցանք իրեն. դէմքը մեռելի անդորրութիւն ստացեր էր եւ կնճիռները պարզուեր էին. եւ ո՞վ գիտէ ի՛նչ լուսեղէն երազ, ի՞նչ տեսիլք իր մահամերձ ծերունիի պայծառատեսութեան կ՚երեւար որ երբ դիմացի սրահը պիտի մտնայինք, վերջին անգամ լսեցինք իր ձայնը ջինջ եւ բարձր որ իր երջանիկ օրերուն ձայնն էր անտարակոյս։

— Փառք քեզ տէ՜ր, յաղաքս ամենայնի փառք քեզ...

Սրահին մէջ առաջին անգամ մեր ուշադրութիւնը կը գրաւեն մայր ու աղջիկ, երկու հայաստանցի կիներ. մօրը մէկ թեւը կտրուած էր եւ աջ ձեռքին չորս մատները. իսկ աղջիկը որ հազիւ տասնհինգ տարեկան կար, կորսնցուցած էր երկու սրունքները։ Ողորմելի՜, խոշտանգուած կենդանիի աչքերով կը նայէին մեզի եւ կարծես ըսել կ՚ուզէին... «Կը տեսնէ՞ք մեր դժբաղդութի՛ւնը...» Մայրը դեռ երիտասարդ էր եւ երկուքն ալ գեղեցիկ էին, անսովոր, արտակարգ գեղեցկութիւնով մը, ինչ որ ալ աւելի տաժանելի կը դարձնէր իրենց խեղանդամուած երեւոյթը։ Յոյսե՜ր, երազնե՜ր ապագայի երջանկաւէտ հեռանկարներ անցած էին անտարակոյս իրենց բնութենէն օժտուած էութեան մէջէն. եւ ահաւասիկ հիմակ վիրաւորուած ծաղիկներու կը նմանէին...

Մայրը յայտնեց թէ Ակնցի են ու մեծ ընտանիքի մը շառաւիղներէն... հիմակ այլ եւս ոչինչ չկայ... ինչպէս իրենց կտրատուած խեղճ մարմինները, ամբողջ ընտանիքը հատոր հատոր ասդին անդին ցրուած՝ ջարդուած ու սպաննուած են... ոչ մէկ հատուածը չէ փրկուած անողոք եւ ճակատագրային դժբաղդութենէն։ Իր գաւառի յատուկ քաղցր ու երգող շեշտով կինը կ՚ըսէր մեզի.

— Մարդ չմնաց, հարստութիւն չմնաց, սերունդ չմնաց... ես ու աղջիկս մնացինք։

Ու երկու անդամահատուած գեղեցիկ կիները իրենց համակերպող եւ տխրագին նայուածքով կը հաստատէին անսահման թշուառութիւնը իրենց բաղդին...

— Մենք աշխարհ եկանք սեւ օրով, արցունքի ու արիւնի մէջ ապրեցանք ու այսպէս ալ պիտի երթանք, մեր արեւը միշտ մութ ամպով ծածկուած եղա՜ւ...

Աղջիկը իր տասնհինգամեայ պարմանուհիի յամառող յոյսով կ՚աւելացնէր.

— Գրել կարդալ գիտեմ... բան մը ըսէք ընեմ... ի՞նչով պիտի ապրիմ։

Իր կտրուած անդամներէն մէկը սկսաւ ցնցուիլ նախ յամր յամր, հետզհետէ արագ. չոր եւ անկենդան բանի մը աղմուկը ունէր անիկա որ կը զարնուէր գետնին գաւազանի համաչափ հարուածներու պէս։

Աղջիկը առանց շատ վրդովուելու ձեռքովը կը բռնէր ցնցուող ազդրը ու կը ջանար զսպել զայն ու կը շարունակէր խօսիլ. իր սեւ եւ լոյսով ողողուն աչքերուն մէջ աւելի խպնելու պէս բան մը կար քան թէ վիշտ. երկար թարթիչները կը խոնարհէին հետզհետէ այտերուն վրայ որոնք սկսած էին կարմրիլ. մթին խոպոպիքները առատ մազերուն՝ կը տամկանային ճակտին վրայ...

— Ինչո՞վ պիտի անցունեմ կեանքս, կը կրկներ դարձեալ երազկոտ եւ մտախոհ։

Ամէն բան վերջացած էր իրենց համար, կեանքը տաժանելի բեռ մը դարձած. մահը օրհնութիւն մը պիտի ըլլար այդ դժբաղդներուն... մխիթարութեան ոչ մէկ բառ չէինք գտնար մեր ապշած ու վշտացած հոգիներուն մէջ ու իրենք են դարձեալ, մայրը՝ որ զինուած ցեղին վերածնութեան ամենակարող հանճարովը իր հոգիին խորէն ինչպէս անսպառ լոյսի աղբիւրի մը մէջէն կ՚որսայ յոյսի ճաճանչ մը...

— Մենք եկանք ու գացի՜նք... հոգ չէ՜... գոնէ բանի մը պիտի ծառայէ՞ մեր ցաւը... ըսէ՛ք... յոյս կա՞յ... դուք Սթամպօլէն կու գաք, շատ բան գիտէ՜ք, ըսէ՛ք, արձակութիւն պիտի ըլլա՞յ մեր ազգին համար։

Մեր յուզուած լռութեան առաջք, շրթունքները կը տժգունին. աչքերը կը թարթէր անհամբեր ջղագրգռութեամբ մը. հանդիսաւոր մթնոլորտ մը կը պարուրէր մեզ, անսահմանելի զգացում մը կը բաբախէր մեր ամէն մէկին էութեան մէջ ու իր բառերը, իր խոնարհ հերոսուհու ազնուական մտահոգութիւնը կը կրկնուէր մեր ականջներուն.

— Արձակութիւն պիտի ըլլա՞յ մեզի համար։

Մեր ընկերներէն մէկը ներշնչուեցաւ։

— Արիւնը պարապ տեղը չի թափի՛ր. ու ձեր ամէն մէկ տառապանքի րոպէն բեղմնաւոր պիտի ըլլայ։

Ուրիշներ, ապաքինածներ, հաւաքուած էին մեր շուրջը ու մտիկ կ՚ընէին... մայր ու աղջիկ նոր հաղորդուած ջերմեռանդներու վերացող նայուածքներ ունէին... իրենց հոգեկան մաքրութիւնը հաղորդական կը դառնար. մեր շուրջը ուրիշ կանացի ձայներ կը մրմնջէին...

— Մեր ինչո՞ւն պէտքը այլ ե՛ւս... մեր արեւը սեւցաւ, կենդանի մեռելներու պէս պիտի ըլլանք այս աշխարհիս վրայ... մեր մայրենի հողը չպիտի ճանչնայ մե՜զ... ու հաց չկայ մեզի համար... ասկէ ետքին նայինք, մնացողները ի՞նչ պիտի ըլլան...

— Տառապանքին բաժակը լեցուն եւ զեղուն է այլ եւս... յուսացէ՜ք ապագային վրայ...

Աւելի նկուն, աւելի ցաւատանջ քան այդ անդամահատուած, վիրաւորուած կիները, սրտերնիս լեցուն անմխիթարելի դառնութիւնով՝ կը պտտինք սրահին մէջ ու կը զգանք շատ լաւ որ մեր քաղքենիի ամլացած հոգիները ողորմելիօրէն աղքատ են բաղդատմամբ այն յամառ, անկքելի ապրելու եւ տեւելու տենջանքին որ գրեթէ միշտ, ու ամէն առիթի կը գտնանք արկածեալ ժողովուրդին մէջ...։ Պառաւ մը մեզ կը կեցնէ մեր ճամբուն վրայ... ինքն ալ հոգեր ունի, միօրինակ, միատեսակ հոգեր. ու կը խօսի մեզի պարտականութիւն մը կատարողի անշահախնդիր եւ անակնկալու տխրութիւնով... իր խօսելու բոլոր տեւողութեանը մատները օդին մէջ շարժում մը կ՚ընեն, համաչափ շարժում մը։

— Ի՞նչ կ՚ընես այդպէս, մայրիկ։

— Կը մանեմ, տղաք, կը մանեմ...

Դեռատի օրիորդ մը, ապաքինած եւ բժշկուած եւ որ մնացած է հիւանդանոցին մէջ օգնելու համար ծառայողներուն, մեզի կը բացատրէ.

— Պառաւը սովորութիւն ունէր մանելու... մինչ տղաքն ու թոռները զբաղած էին հողագործութիւնով եւ աղջիկներն ու հարսները տան գործերը կը բաժնէին, ինքը տանը դրանը առաջքը տախտակին վրայ ծալլապատիկ նստած, խոշոր թթենիի շուքին ներքեւ կը մանե՜ր... ամբողջ օրը կ՚անցնէր այսպէ՜ս...։ Ժամերը կ՚անցնէին, ու ինք սպասելով տղոցը եւ թոռներուն դաշտէն վերադարձին, կը մանէ՜ր, կը մանե՜ր...

— Հիմա տղաքն ու թոռները չկան, տունն աւերակ է, թթենին տապալեցին, տախտ չունի, բամպակ չունի, բայց պառաւը դարձեալ կը մանէ՜, պարապին մէջ կը մանէ՜...

Երկու վտիտ ձեռքերը կը մագլցին երեւակայական թելի մը երկարութեան եւ ատենը մէկ մը ճապուկ եւ վարժ շարժումով իլիկը կը դարձնէ, յետոյ մեզի կը նայի, իր պառաւի խորշոմներուն մէջէն կը ժպտի ու կը շարունակէ մանել...

Ու կը խորհիմ ակամայ։

— Հիմակ այլ եւս ի՞նչ բանի եւ որո՞ւ սպասելու պատրանքը ունի։

Քիչ մը աջ, քիչ մը ձախ դանդաղելով կը հասնինք վերջապէս սենեակին խորը ուր պզտիկ մահճակալներու մէջ մատղաշ տղաքներ ամիսներէ ի վեր կը տառապին։ Դեռ իրենց մօտ չեկած, կը լսենք մէկին կամ միւսին յոգնած եւ տկարացած հծծիւնը. ուրիշ մը միօրինակ ձայնով կը ճչայ։ Գետինը՝ ծալլապատիկ նստած ցնցոտիի մը վրայ, գրեթէ կոյր եւ դողդոջուն պառաւ մը կը խլրտի մեղմօրէն. կեանքը շրթներուն վրայ է կարծես, ու երբ խօսի՝ պիտի մեռնի... այնքա՛ն տկար, այնքա՛ն անզօր կ՚երեւայ։ Այլ սակայն այդ պառաւն է որ ազատուած ո՞վ գիտէ ի՛նչ եղերական կացութիւններէ, եկած է հիւանդանոց եւ ձեւով մը որդեգրած փոքրիկ վիրաւորեալները։

— Այլ եւս ուժ չունի, կարողութիւն չունի, կ՚ըսէ հիւպատոսուհին, շուքի պէս բան մըն է, բայց անկարելի է զինքը հեռացնել փոքրերէն։ Գիշեր թէ ցորեկ կը հսկէ անոնց վրայ. երբ կարենայ ոտքի ելլել, գաւազանին կռթնած կը մօտենայ ամէն մէկ մահճակալի ու ամէն մէկ տղու վրայ հակած կը մնայ քանի մը րոպէ։ Երբեմն իր դողդողացող մատներով վերմակնին կը ծածկէ, մազերնին կը շոյէ ու առանց խօսելու, առանց աղմուկի կ՚արտասուէ այդ որբերուն վրայ։ Ո՞վ է, ուրկէ՞ց եկած է, չենք գիտեր. վիրաւորուած տղոց մայրիկը կ՚անուանենք զինքը։

Երբ մենք մօտիկցանք մահճակալներուն, պառաւին տմոյն եւ տարտամ նայուածքը — որ կարծես բնաւ չէր տեսներ — անձկութեամբ լեցուեցաւ, եւ բոլոր մեր այցելութեան տեւողութեանը այդ նայուածքը հետեւեցաւ մեզի. բոլոր այդ միջոցին պառաւը վիզը ձգած, վրդովուած ու կասկածոտ, չկրցաւ հանգիստ մնալ իր ցնցոտիներուն մէջ։

Հիւանդ երախաներուն մեծ մասը անդամահատուած էին. մէկ քանին միայն՝ յամառող եւ երկարատեւ ջերմէ կը տառապէին. ամենքն ալ, առանց բացառութեան, ցաւի եւ տանջանքի մէջ ծամածռած դէմքերով, մեռելներու պէս տժգոյն, աչքերնին մարած, շրթունքնին չոր ու ճերմկած, տաժանելի տպաւորութիւն յառաջ կը բերէին...։ Յաճախ իրենց ցաւագին հծծիւնին մէջ նուիրական բառը կը լսուէր, աղերսող եւ արդէն յուսահատած կոչով մը։

— Մայրի՜կ... մայրի՜կ... մայրի՜կ...

Եւ իրենց անգիտակցութիւնը թէ ինչո՞ւ լքուած եւ միայնակ էին իրենց մահճակալներուն մէջ, թէ ինչո՞ւ սիրելի եւ ընտանի դէմքը մայրիկին կը մերժէր երեւնալ իրենց ճգնաժամային տագնապներու միջոցին, ա՛լ աւելի ահռելի կը դարձնէր իրենցմէ արտայայտուած տպաւորութիւնը։

— Մա... մայրի՜կ...

Խարխափող եւ վարանող ձեռքեր, հոգեվարքի ձեռքեր կը կառչին մեզի, կը բռնեն մեր մազերէն ու գերագոյն եւ երջանիկ պատրանքի մը մէջ աչքեր կը բացուին, ութը, տասը տարեկան տղու աչքեր, տանջանքով հասունցած, սեւ եւ տառապագին աչքեր... վայրկեան մը կը սեւեռին մեր վրայ, կը զարմանան ու յանկարծ անդրադառնալով մեր օտարութեանը, քէնոտած եւ տխուր, կը փակուին նորէն մեզի համար։

Կարելի է մխիթարել երիտասարդները, կիները, ծերունիները ու պառաւները. կարելի է գերեզմանի սեմին վրայ գտնուող անբաղդներու յոյսի եւ երանութեան ճաճանչ մը փայլեցնել. բայց ի՞նչ կրնանք ընել այս տղեկներուն յամառող եւ տարամերժ վիշտին համար։

Սրտերնիս ճնշուած, հոգինիս լեցուն դառնութիւնով կը դեգերէինք մէկ սնարէն միւսը ու ամէն անգամուն որ արձանագրութեան կը տեղեկանանք։

— Հայր... — սպաննուած։ Մայր — սպաննուած կամ կոյր, կամ խեղանդամուած... աղէտին օրերուն քստմնելի եւ շառագոյն պատկերը երեւոյթի մը պէս կ՚անցնի արագութեամբ մեր աչքերուն առաջքէն։

Երկարատեւ հեծեծանքներ, խղդուած հառաչանքներ մեր ուշադրութիւնը կը դարձնեն անդին պզտիկ անկողնի մը վրայ, ու ամենքս ալ կը դիմենք դէպ ի հոն։ Դժուար է երեւակայել մարդկային կարողութեան սահմանին մէջ այն ահռելի տեսարանը որ կը պարզուի մեր դէմ. մօտաւորապէս ինը տարեկան, ամբողջ մարմինը գրեթէ քայքայուած մանչ մըն է որ վերմակին ներքեւէն, իր աներեւակայելի բարակութեամբ վիզը կը ձգտի, կը պրկուի, մղելով գլուխը, իր մազէ զուրկ եւ ոսկորի դեղնութիւն ստացած գանկը դէպ ի վեր, դէպ ի մահճակալին երկաթները։

Ցաւի ցնցումներ զինքը կը գալարեն ամէն ուղղութեամբ, եւ գանկոսկրը համաչափ աղմուկով մը կը զարնուի անկողնին երկաթին՝ չարագուշակ տպաւորութիւն մը յառաջ բերելով...։ Երբ վերմակը կը վերցնենք, նոյն իսկ անկարող կը դառնանք արտասուելու. արցունքը կը չորնայ մեր կոպերուն վրայ. դաժան եւ մթին երեւոյթներ ստացած ենք ամենքս...։ Տախտակի կտորներու մէջ անդամները բռնուած եւ վիրակապներով սեղմուած հէք տղեկին մարմինը, ցաւատանջ ու եղերական մարմինը անշարժացած է անկողնին վրայ։ Երկու բարակ ձողիկներ դուրս կը ձգտին վիրակապներէն, երկու անհաւատալի ձողիկներ... ու ատոնք իր սրունքին վարի մասերն են... եթէ ոտքերը չըլլան, չպիտի ըմբռնե՜նք... ու այդ ոտքերուն, այդ կապտացած, այդ գալարուն ոտքերուն ամէն մէկ մատը, ձգտուած, կորացած եւ իր բնական ուղղութենէն շեղած է անդիմադրելի ցաւերու տագնապին մէջ։ Երկու ուրիշ վտիտ ձողիկներ, բազուկները, մասնակի կերպով ծածկուած վիրակապներով, կը հետեւին ոտքերուն գալարումներուն. վիզը միշտ կը ձգտի դէպ ի վեր ու գանկոսկրը, անվրիպելի ճշդութեամբ մը, կը զարնուի մահճակալին երկաթին, համաչափ եւ չարագուշակ աղմուկովը։

Այդ քայքայուած մարմինը մարտիրոսացած տղեկին, այդ գլուխը, այդ բիբերը, որոնք կիսաբաց եւ թարթիչէ զուրկ արտեւանունքներուն մէջէն պիտի իյնային կարծես անկենդան եւ լպրծուն հեղուկի մը վերածուած, այդ մարմինը որուն ամէն մէկ մկանունքները ձգտուած էին ցաւով... մեզ խենթեցուց։ Ին՞չ բանի քաւութիւնն էր այդ տառապանքը, ինչո՞ւ այդ մանկական մարտիրոսութի՜ւնը...։ Մենք կը զգուշանայինք իրարու երես նայելու, ա՛յնքան մեր հոգիներուն մէջ խռովուող զգացումներ սաստիկ եւ շփոթ էին։

Յանկարծ խորհեցայ ուրիշ մանուկներու վրայ, ուրիշ երկնքի ներքեւ՝ ոստոստող եւ զուարթ ու ապրելու երջանկութիւնով բաբախուն մանուկներու վրայ...։ Ու րոպէ մը միտքս երթեւեկեց արագօրէն վարդագոյն եւ թարմ շրթունքներէ՝ այդ մեռելատիպ եւ լորձունքոտ շրթները, բոցավառ եւ պայծառ նայուածքներէ՝ այդ մարած եւ պղտոր սեւութիւնով մը ծածկուած բիբերը, խոպոպիքներով պճնուած պաշտելի եւ ծաղիկի պէս լուսայեղ գլուխներէն՝ հերազուրկ եւ ցաւատանջ գանկը։ Ու աշխարհիս երջանիկներուն, սիրուածներուն կողմէն ամօթահար, կարծես ինքզինքս պատասխանատու զգալով այդ դժբաղդ մանկիկին կացութեան մէջ, սկսայ ջերմապէս արտասուել, բռնուած անմխիթարելի ցաւով մը...։ Ու բոլոր մեր ընկերներն ալ, դրդուած նոյն ցաւէն, աչքերնին արցունքոտ, ձեռքերնին դողդոջուն, սրունքներնին դեդեւուն, թողուցին անկողինը, եւ ամենքս ալ, ինչպէս աղէտէ մը, փախանք այդ սարսափելի երեւոյթէն...

Երկար ատեն, երկար օրեր, յիշատակը այդ վիրաւորուած որբին, ջլատեց ու տառապեցուց մեզ. եւ այսօր իսկ՝ երբ կը խորհիմ իր անտարակուսելիօրէն դիակնացած հէք մարմինին, եւ կը խորհիմ իր մանկական եւ տառապագին մկանունքներուն վերջնական քայքայմանը, սիրելիներու արիւնով թրջուած հողին մէջ, չեմ կրնար ըմբռնել թէ իր նեարդները հանգչած ըլլան վերջնապէս, ու իր ցաւագին վիզը չձգտի այլ եւս դէպ ի վեր, դէպ ի արեւը, դէպ ի ապրելու երջանկութիւնը ու տենջանքը...

Հետեւեալ առտուն, առաջնորդուած տեղացիէ մը, ճամբայ ելանք վրանները երթալու համար։ Արեւը բարձրացած էր արդէն հորիզոնին վրայ եւ իր շողշողուն պայծառութիւնովը կը լուսաւորէր ամէն բան. զուարթ այլազանութիւն մը երանգներու կը թրթռար անայլայլ բնութեան վրայ։ Մեր սիրտերը միայն սեւ էին, ու մենք չէինք կրնար հաղորդակից ըլլալ մեր շուրջի գեղեցկութեան, ինչպէս եթէ կոյր դարձած ըլլայինք։ Արդէն, անմիջապէս, դեռ վրանները չհասած, յատկանշական հոտ մը դիակի, այրածի, հիւանդութիւններու, թշուառութեան, խառն եւ անորակելի հոտ մը, դիմաւորեց մեզ։ Հասկցանք որ արկածեալներու մթնոլորտին մէջ էինք։

Այրած տուները մեր ետեւը կը մնային, բայց մեր ոտքի տակի հողը թրծուած էր արիւնով։ Երկու կողմէն ընդարձակ եւ տափարակ արտեր կը տարածուէին մինչեւ հեռաւոր սահմանները Տաւրոսի լեռներուն։ Պատմեցին որ դէպքէն քանի մը օր ետքը նեխութիւնը այնպիսի աստիճանի մը հասած էր որ, ստիպուած էին վերցնելու դիակները որոնք ծածկուած էին այդ ընդարձակ հունձքերուն մէջ։ Ու այն հացը որ յետոյ այրիներուն եւ որբերուն տուին իբրեւ ողորմութիւն, այդ արիւնով ոռոգուած ցորենէն շինուած էր։

Քիչ հեռուն ահաւասիկ վրանները։ Դեռ շուարուն, աչքերնին ցաւոտ, գլուխնին գօսացած, դէմքերնին թարախով, արցունքով ու քրտինքով լպրծուն, մարդկային արարածներ կը սողան վրաններէն դուրս։ Մեր ազդարարութեան վրայ՝ մունետիկին սուր ձայնը կը հրաւիրէ բոլոր անոնք որ որբեր ունին արձանագրելիք։ Ու ցաւագին, տաժանելի տողանցումը կը սկսի։ Թշուառութենէ սպառած տղաքը կը խուժեն դէպ ի մեզ եւ անձկագին աչքերով կը սպասեն իրենց ընդունուելուն։ Կեանքը ա՛յնքան տաժանելի դարձած է այդ փոքրերուն համար որ՝ հոգ չունին թէ իրենց ողջ մնացած սիրելիներէն պիտի բաժնուին։ Ու մեր հարցումներուն կ՚աճապարեն պատասխանել, ընդ առաջ կ՚երթան մեր դիտողութիւններուն, կը ճգնին զանոնք ջրել։ Ու երբ կը յաջողին ընդունուիլ, երբ կը տեսնեն որ լիացուցած են օրինական պայմանները, այսինքն որբ են հօրմէ եւ մօրմէ եւ կամ մայրերնին կոյր, խեղանդամ ու անկարող են աշխատելու, երբ կը գտնուին ամենէն դժբաղդներէն աւելի դժբաղդներու մէջ, գոհունակութեան ժպիտ մը կ՚ուրուագծուի իրենց դէմքերուն վրայ, եւ մէկ կողմ կ՚անցնին, գրեթէ ուրախութեամբ, ընդունուողներուն մէջ։

Ի՜նչ պատկեր, ի՜նչ մղձաւանջ այդ ընտրուածնե՜րը։ Անօթութիւնը հիւծած ու մաշած է զիրենք. կեղտը կերած է իրենց մկանունքը դէմքերնուն վրայ. մազերնին խզխզուած ու գլուխներնուն վրայ փակած, գլուխներնին ոջլոտած ու գօսացած եւ անսահմանելի արտայայտութիւն մը իրենց ջերմէ վառուած աչքերուն մէջ։ Ցնցոտիներ հազիւ կը ծածկէին իրենց վտիտ մարմինները ու պատառատուն քուրջերուն մէջէն բարակ ձողիկները բազուկներուն՝ միշտ, կը զարմացնեն անակնկալի մը պէս։ Ի՞նչպէս կ՚ապրին, ի՞նչպէս ապրեր են մինչեւ այդ օրը. կեանքը ի՞նչ գերազանց աւիւնով մը կառչեր է այդ տխեղծ էակներուն։ Ու իրենց տժգոյն ու ճաթռտած շրթունքները, որոնք կը պրկուին ակռաներուն վրայ ցաւատանջ գալարումով մը, լուռ կը մնան ու չեն պատմեր մեզի այն դժոխային խռովքը, որով ալեկոծուած ըլլալու են իրենց մանկական հոգիները...

Ի՜նչ պատկեր... ի՜նչ մղձաւանջ... աչքերը միայն, թշուառութենէ զարհուրած աչքեր, ահաւոր ժամեր տեսած աչքեր, սեւ, տենդագին, խենթի եւ անօթիի աչքեր, կը նային մեզի, կը սեւեռին մեզի անխոնջ եւ յամառ հրայրքով. ու տակաւ առ տակաւ կը զգանք որ մեր հոգիներուն մէջ կը թափանցէ յիմարական տագնապը իրենց չարչարանքներուն...։

Երբ մեր աչքերը կը խոնաւնան իրենց նայած ատեննիս, երբ մեր ձեռքերը կը դողդոջեն իրենց դպած ատեննիս, դէմքերը կը ծամածռին ու վտիտ այտերու վրայ չորացած մկանունքները կը թուլնան. աչքերը, սեւ, անթափանց աչքերը որբերուն՝ կը զարմանան կարծես...։ Ոչ ոք լացեր է, ոչ ոք գթացեր է իրենց վրայ. արկածեալներուն ամէն մէկը, իր յատուկ ցաւովը տանջուեր ու առանձնացեր է իր տառապանքին մեծութեան մէջ...։ Քշուած, քշքշուած, մէյ մը ասդին, մէյ մը անդին, բաղդին ու դիպուածին քմահաճոյքներէն վարուած, անոնք որ սիրուած ու փայփայուած էին օր մը առաջ, անոնք, այդ որբերը որ ճանչցեր էին մօր մը կուրծքին ջերմութիւնը, մինակ, անոք ու անօթի մնացեր էին օրերով։ Ու հիմակ իրենց աչքերը կը զարմանային մեր զգացումներէն եւ բարերար ու ազնիւ յուզմունքը կը դղրդէր իրենց քարացած հոգիները։

Արձանագրութիւնները միշտ կը շարունակուէին ու կարծես չպիտի սպառեր որբերու թիւը։ Հետզհետէ մայրեր կը հասնէին բեռնաւորուած բազմաթիւ տղաքներով։ Եթէ առաջին օրերու սարսափին ուժգնութիւնը մեղմացած էր, շարունակական ու անողոք թշուառութիւնը խորթացուցեր էր զիրենք եւ ահաւորապէս անգութ դարձեր էին իրենց զաւակներուն համար։

— Առէ՛ք, առէ՛ք ամենքն ալ. իմ ինչի՞ս են հարկաւոր։

Ու չորս հինգ տղայ կը ձգէին մեր դէմ։

— Մենք պէտք է արձանագրենք այն որբերը որ զրկուած են թէ հօրմէ եւ թէ մօրմէ, կը յիշեցնէ մեր ընկերներէն մէկը։

Բայց արդեօք այս խեղճ տղեկները, իրենց մայրերէն անտեսուած տղեկները, որոնք կարծես կը մերժեն հասկնալ անսահմանութիւնը իրենց թշուառութեան, աւելի որբ չե՞ն միւսներէն։

Ու աղէտը, սպաննելէ ետքը ամենէն կորովիները, հնձելէ ետքը ամենէն խիզախները եւ յանձնապաստանները, բարոյապէս եւ ֆիզիքապէս փճացուցեր է բոլոր անոնք որ յաջողեր են ապրիլ. ու կեանքը այնքան ցամաքած է նոյն իսկ մայրական սրտերու մէջ որ ալ բան մը չունին տալու իրենց զաւկին։

Արձանագրուած որբերու ցանկը կ՚երկարի ու կ՚երկարի։ Միջօրէի արեւը իր հրեղէն ճառագայթներով կ՚ողողէ այդ թշուառ ամբոխը որ խռնուած է մեր շուրջը։ Վրանները պարպուած են ու ամենքն ալ եկած են դէպ ի մեզ, նոյն իսկ անոնք որ որբ չունին արձանագրելիք։ Քրտինքը հետզհետէ աւելի առատ կը հոսի ճակատներէն, կը խառնուի արցունքներու հետ։ Ցաւոտ աչքեր, արեւին լոյսէն վիրաւոր, կը քթթեն իրենց թարախոտ եւ արիւնոտ արտեւանունքը։ Երբեմն հառաչանք մը աւելի բարձր կը սլանայ ընդհանուր ժխորին մէջ. երբեմն ալ չարագուշակ քրքիջ մը կ՚երկարաձգուի ու կը վերջանայ հեծմունքի մը մէջ։ Ասդին նորածինի մը խեղդուող ճիչը կը կորսուի պոռչտուքներու մէջ։ Ու առաջ անցնելու եռանդէն զիրար հրմշտկող կիներ, պառաւներ եւ կոյրեր հետզհետէ մեզ կը սեղմեն, աւելի մերձաւոր մարդկային գօտիի մը մէջ։ Արեւը կիզիչ եւ անտանելի դարձած է. ձիգ ու անողոք ճառագայթներ կը մխրճուին կարծես մեր ուղեղներուն մէջ. աչքերնիս կը մթննան ու կը շլանան յաջորդաբար, մատներնիս կը թուլնան եւ անկարող ենք շարունակելու։

Արձանագրութիւնները աւարտած են, բայց ամբոխը չի թողուր մեզ որ հեռանանք. անհամար հոգեր, անհամար գանգատներ ունին մեզի ըսելիք. կին մը յիմարութեան տագնապի մը մէջ կը պառկի մեր ոտքերուն առաջք ու կը գոչէ.

— Զիս սպաննեցէք ու այնպէս անցէք գացէ՜ք. դիակիս վրայ կոխելով գացէք քանի որ ճար չունիք իմ տէրտիս։

Ընդունուած սահմանափակ թիւով որբերը որոնք անմիջապէս պիտի տեղաւորուին որբանոցին մէջ՝ կը կառչին մեզի, կը վախնան մեզ կորսնցնելէ ու իրենց աճապարանքին մէջ պզտիկ կենդանիներու վայրագ շարժումներ ունին, մինչ անոնք որ միայն արձանագրուած են, կը նային մեզի սրտմտած ու քէնոտ, գրեթէ թշնամիի աչքերով։

Անկարելի է ճամբայ բանալ այդ խռովուած ամբոխին մէջէն. կարծես թշուառութիւնը, հոգը, ցաւը քնացած ըլլային իրենց մէջ ու մենք զանոնք արթնցուցած ըլլայինք մեր ներկայութեամբ։ Մեր ամէն մէկ շարժումին ամբոխը աւելի խիտ շարքերով կը շրջապատէ մեզ։ Տաքութիւնը հեղձուցիչ է. քրտինքի արտաշնչումներէն օդը խոնաւցած եւ ծանրացած՝ անշնչելի դարձեր է։ Կը համոզենք զիրենք ու կը խոստանանք կրկին գալ։ Մեր ձայները հետզհետէ կը խեղդուին, անլսելի կը դառնան, մինչ աւելի եւս բորբոքուած ամբոխը կ՚ալեկոծի շփոթ եւ անբացատրելի զգացումներով։ Յետոյ յանկարծ, անսպասելի կերպով մը կը հանդարտի, կ՚ամոքուի ու տեղ կը բանայ մեզի...։ Երկար ատեն, ճամբուն վրայ, արկածեալները կը հետեւին մեզի, ու հետզհետէ կը ցանցառնան։ Միջօրէի անհանդուրժելի տաքութիւնը զիրենք խոհեմ կը դարձնէ, ու կը վերադառնան իրենց վրանները։ Այլ եւս մեր ետեւ ձգած ենք զիրենք... երկու կողմէն ընդարձակ արտերու տարածութիւնը կ՚երեւայ մերկ եւ ամայի։ Աղէտէն հրաշքով ազատած հսկայ հասակով երիտասարդ մը կ՚ընկերանայ եւ կ՚առաջնորդէ մեզ։ Որբերը հանդարտիկ ու հնազանդ կը քալեն մեր քովէն իրենց բոպիկ ոտքերուն խուլ աղմուկովը, զոյգ զոյգ եղած, իրարու ձեռք բռնած ու գրեթէ երջանիկ նոր կեանքի մը մէջ մտնալու յոյսէն։

Մեր ձեռքին տակ են ուրեմն ու մեր խնամակալութեան յանձնուած, այդ տղեկները, դողդոջուն շրթունքներով, անհաստատ նայուածքներով, դեդեւուն սրունքներով ու վտիտ մարմիններով, տանջուած մանկական ուղեղներով ու ձգտուած ջիղերով, գերագրգռուած երեւակայութիւնով. բոլոր այդ դժբաղդ մանկութիւնը որուն իւրաքանչիւրին համար հիւծախտը, յիմարութիւնը, կուրութիւնը դարանակալ կը սպասեն, բոլոր այդ վիրաւորուած ու որբացած մանկութիւնը Կիլիկիոյ, որ ա՛յնքան պէտք ունի յարատեւ խնամքի, հոգածութեան ու մանաւանդ մայրական սիրոյ եւ խանդաղատանքի։

Միջոց մը յառաջացանք առանց խօսելու. առանձին անցորդներ կը դիմաւորէին մեզ ու կեցած կը նայէին մեր խումբին։ Որբերուն բոպիկ ոտքերը քսուելով գետնին՝ այնպիսի փոշիի ամպ մը կը բարձրացնէին որ մեզ կը ծածկէր եւ հեռուէն անտեսանելի կը դարձնէր։ Մենք, գրեթէ միշտ փակուած այդ մթնոլորտին մէջ եւ աչքերնիս շլացած արեւէն, դեդեւելով կը քալէինք, նոյն իսկ խորհելու անկարող։ Նոյն պահուն մեզ առաջնորդող երիտասարդը կեցուց մեզ եւ ցոյց տուաւ դիմացի դաշտը երբ արդէն տարրալուծուած դիակի տարտամ հոտ մը կը ծփար տաք օդին մէջ ու մեզի անհանգիստ կ՚ընէր։

Արտասովոր եւ չարագուշակ տեսարան մը պարզուեցաւ հետզհետէ մեր աչքին։ Նախապէս չհասկցանք, բայց քանի կը մօտենայինք, իրականութիւնը կը յայտնուէր մեր տատամսող ուշադրութեան։ Իրարու մօտ գմբեթացած հողի բարձրութիւններ կը կազմուէին շուրջանակի. քանի՛ կը մօտիկնայինք տարրալուծուած դիակի հոտը աւելի սուր կը դառնար. կանաչ փորով, մութ կարմիր գլուխով ճանճեր կը բզզային ու կը հաւաքուէին գմբեթաձեւ բարձրութիւններու վրայ՝ ներքեւի արտաշնչումներէն բացուած, մէյ մը մէկ, մէյ մը ուրիշ սեւ ծակերու շուրջը։

Գլուխնին ծուռ, որբերը, անդին, ճամբան վրայ կեցած, կը սպասէին։

— Որբանոցը հողին տակ է, ըսաւ մեզ առաջնորդողը՝ տղու գերեզմանները ցուցընելով։

Շատ ու շատ կային այդ չարաբաստիկ հողակոյտերէն։ Ու նոյն միջոցին իմացանք թէ վրանները նախապէս այդ տեղին վրայ հաստատուած էին, ու դէպքին յաջորդող շաբաթներուն մէջ թշուառութիւնը ա՛յնքան մեծ եղեր է որ, մեծ թուով տղաք՝ անտէր մնացած եւ արիւննին ապականուած շրջակայ նեխութիւններէն՝ մեռեր են։

— Մէկ քանի տեսակ համաճարակներ յայտնուեցան. ու օրը մինչեւ 45֊50 տղաք կը մեռնէին. մայրերը ցամքած աչքերով ու դժբաղդութեան չափազանցութենէն սրտմտած, առանց նոյն իսկ քահանայի դիմելու՝ փոս մը կը փորէին վրանին քով ու հոն կը թաղէին մեռած տղաքը։

Պահ մը երիտասարդը կը լռէ, կզակը սեղմած. աչքերը կը մոլորին. ձեռքի շարժումով մը ճակատին քրտինքը կը թափէ գետին ու կը հառաչէ։

— Օ՜ֆ... օ՜ֆ... օր կ՚ըլլար որ մինչեւ հինգ տղու դիակ կ՚ելլէր մէկ վրանէն...

Երկա՜ր կը նայինք տղու գերեզմաններուն։ Իրաւամբ ի՞նչ ընելու եկեր ենք այս դժբաղդ երկրին մէջ։ «Որբանոցը հողին տակն է», կը յիշեմ երիտասարդին խօսքերը, ու աչքերս, հակառակ ինծի, կը սեւեռէին ծակերուն՝ որոնցմէ հազիւ նշմարելի կապտորակ շոգի մը կը բարձրանայ ու կը մարի արեւուն շողշողուն լոյսին մէջ։ Ճանճերու սեւ երամը կ՚ելեւէջէ. անոնք չեն բարձրանար ու չեն տարածուիր, այլ հողի երեսին վրայ կը տատանին եւ աւելի սողալու երեւոյթ ունին քան թռչելու։

Ի՜նչ եղերական, ի՜նչ յիմարացուցիչ պատկեր է. ու մեր խանդաղատանքը ու ցաւը ա՛յնքան մեծ են որ նեխութեան գարշահոտութիւնը չընկրկեր մեզ ու իրարու կ՚ըսենք, աւելի յառաջանալու համար։

— Մեր տղոցը դիակներուն հոտն է՜...

— Օ՜ֆ... օ՜ֆ... կրկին կը հառաչէ մեզի առաջնորդող երիտասարդը. խորունկ թաղուած չեն, անոր համար է որ կը հոտին... սարսափը դեռ կը շարունակէր...։ Ուշ ատեն մայրեր կը սողային վրաններէն դուրս եւ շուտ շուտ կը փորէին հողը ի՛նչքան որ կրնային. երբեմն գերեզմանը չի գոցած կը փախէին ու կը մտնային իրենց վրանին տակ...։ Քանի՜, քանի՜ փոսեր ես իմ ձեռքովս եմ գոցեր։

Դարձեալ կը լռէ, ձայնը կը մարի ու պահ մը ետքը կը շարունակէ։

— Մեր տեսածը մարդ չէ տեսած... այն օրերու մեռնողներուն երանի կու տայինք... սրտերնիս քար կտրած էր, ապա թէ ոչ ի՞նչպէս պիտի դիմանայինք...։ Առտու մը կին մը զաւակը թաղեց վրանին քով. երեք չորս օր ետքը միւսն ալ մեռաւ. «ի՞նչ պէտք կայ նոր փոս բանալու, ըսին հոն հաւաքուած պառաւներ, հողը դեռ կակուղ է, առջինեկիդ գերեզմանը բա՛ց, քովիկը թաղէ։» Երբ կինը հողակոյտը բացաւ, որդերը կէս մը կերեր էին առջինեկի դիակը. երկար ատեն նայեցաւ սեւցած, անճանաչ մնացորդներուն... բան մը չէր լսեր, բանէ մը չէր վախնար... ատենը մէյ մը ուրիշ կիներ կու գային թեւին կը զարնէին, զինքը կը դրդէի՛ն. «Հայտէ՛, ի՞նչ կը նայիս, շուտ ըրէ՛, լմնցուր»։ Մայրը՝ արձանի պէս անզգայ՝ չէր պատասխաներ ու կը նայէ՜ր, կը նայե՜ր... իրիկուան դէմ միայն, մեռել ու գերեզման ձգած՝ գայլի պէս ոռնալով փախաւ ու գնաց։ Երկար ատեն հեռուներէն լսեցինք իր ողբը... գիշերը ո՞ւր մնացեր էր, ո՞ր փոսին մէջ ինկեր, չեմ գիտեր... մինչեւ լուսնալուն, քանի արթնցանք, լսեցինք իր ձայնը ու յետոյ ամէն բան մարեցաւ։

Գլխունուս զարնուած ու թախիծով լեցուն՝ կը դառնանք մեծ ճամբուն վրայ ուր մեր որբերը մեզի կը սպասեն։ Երիտասարդը գրգռուած իր պատմութիւններէն, տենդով կը խօսի ու ալ չի կենար։ Ի՜նչ անպատմելի մանրամասնութիւններ կան իր ականատես մարդու յիշողութեան մէջ, ի՜նչ դրուագներ...։ Անօրինակ արագութեամբ մը կ՚ապրինք այդ սեւ եւ դժխեմ ժամերը, ու բոլոր այդ հապճեպով թաղուած մանկութեան սուգը սեւ ամպի մը պէս կը մարէ մեր մէջ ամէն կենսական տրամադրութիւն։

— Ես ա՛լ թաղած եմ տղայ դիակ մը, կը շարունակէ երիտասարդը... զինքը մոռցեր էին ո՞վ գիտէ ի՛նչպէս եւ ինչո՛ւ։ Վրանները վերցեր էին այս դաշտին վրայէն եւ արդէն օրեր անցեր երբ երկու ընկերոջ հետ կ՚անցնէինք այս տեղերէն։ Սուր եւ յամառ գարշահոտութիւն մը մեր ուշադրութիւնը արթնցուց. չթաղուած մեռել կայ, մտածեցինք երեքս մէկ ու փնտռեցինք. մարմարեայ կոնքի մը մէջ՝ որ ժամանակաւ աշխատութենէ դարձող ձիերու ջուր տալու կը ծառայէր՝ գտանք զայն. գրեթէ բան չէր մնացեր. գանկ մը եւ չորս ոսկորի կտորներ, թեւերը եւ սրունքները. մէջտեղը ցնցոտիներ։ Ուզեցինք ամենքը մէկ վերցնել, բայց ո՛ր կտորին որ դպանք, ձեռքերնիս մնաց. փոս մը փորեցինք ու մաս առ մաս տարինք թաղեցինք տղուն ոսկորները... բայց երբ ցնցոտիները վերցնել պէտք եղա՜ւ... ա՛յ... ա՜յ... մատներնուս վար սողաց։ Մեզմէ մէկը ըսաւ. «փորոտիքներն են։» Փոսը ծածկեցինք ու երեքս շուրջը կեցած մնացինք։ Շատ արցունք թափեր էինք, շատ լացեր էինք մինչեւ այն ատեն, բայց այդ օրուան արցունքն աւելի աղի է՜ր... օ՜ֆ... աւելի աղի էր։ Խաչ հանեցինք, «Հայր մեր» մը ըսինք մատղաշ նահատակին վրայ ու, ետեւնիս չնայելով, աճապարեցինք ու հեռացանք։

Արեւը շլացուցիչ փայլով մը կը շողշողայ անամպ եւ կապոյտ երկնքին վրայ... բզէզներ ոսկեզօծ թեւերով արագօրէն կը դառնան, կարծես աննշմարելի կեդրոնի մը շուրջ...։ Օդը կենսաւէտ ջերմութիւնով առլի, կ՚ընդլայնէ մեր կուրծքերը. ու, հակառակ հեղձուցիչ տաքին, կը զգանք որ մեր երակները աւելի հարուստ, աւելի առոյգ արիւնով մը կը բաբախեն։ Ու կը խորհիմ դառնօրէն այդ վաղահաս մեռեալներուն, այդ խեղճ տղեկներուն վրայ, որոնք այնքան իրաւունք ունէին դեռ այս արեւէն, այս օդէն, եւ որոնց ապրելու տենջանքը հզօր էր իրենց թխորակ գլուխներուն վերեւ պայծառացող վեհանձն արեգակին ընծայած կենսականութեան համեմատութեամբ։ Ո՞ւր են հիմա իրենց ժպիտները, իրենց աչքերուն եռանդը. ո՞ւր են իրենց մանկական ուրախութիւնները, ակնկալութիւնները, փափաքները...

Ու բոլոր այդ լոյսի, հուրքի, ժպիտի, նորաբողբոջ վանկերու փոխարէն ահաւասիկ մեր դիմացը կը տարածուի սեւ դաշտ մը անհամար հողակոյտներով բեռնաւորուած, գարշահոտութիւն, զազիր ճանճեր եւ ոսկորի քանի մը կտորներ։

Որբերը տեղաւորցնելէ ետքը նախապէս իրենց համար պատրաստուած տեղերը, ուշ ատեն, պարտասած եւ յուզմունքէ ջլատուած, հասանք Առաջնորդարան։ Եկեղեցիին բակը պարապ էր եւ վերջալուսային անդորրութիւն մը կը ծածանէր մեր շուրջը. բայց մեր օրը դեռ չէր վերջացած, որովհետեւ ըսին որ կին մը կը սպասէր մեզի։

— Որբեր ունի թերեւս արձանագրելիք, ըսաւ ընկեր մը։

Ո՛չ սակայն, որբեր չունէր արձանագրելիք այս մէկը... շատ երիտասարդ էր եւ դժուար էր հաւատալ իր մայրութեանը. աչքերը մոլորուն, դէմքը ծամածռած ու քարացած անբացատրելի գալարումներու մէջ, լեզուն ծանրացած լորձունքոտ շրթներուն վրայ՝ անիկա ըրաւ իր անհաւատալի պատմութիւնը...

— Աչքերս կուրնա՜ն, քար կտրեր ե՜ն... ես ո՛չ հաց կ՚ուզեմ, ո՛չ օգնութիւն, արցունք տուէք ինծի՜...

Երկու տենդէ այրած աչքեր իրենց նայուածքը կը մխրճեն մեր աչքերուն մէջ։

— Մատներս չորնա՜ն... սա մատներովս ըրի...։

Ու գալարուն մատները կը ներկայացնէ մեզի։

Նախապէս բան մը կարելի չեղաւ հասկնալ որովհետեւ իր կցկտուր եւ ողբագին խօսքերը կ՚ընդհատուէին ահռելի տագնապներով. անիկա կուրծքը կը բզքտէր ու մազերը կը փեթտէր եւ լորձունքին մէջ կը խեղդուէին իր բառերը... ու վերջապէս ուրիշներ եկան մեզի տեղեկացնել...

Իր պատմութիւնը, գիտէինք արդէ՜ն. Ատանա ոտք դրած օրերնիս լսած էինք զայն, ինչպէս ամենէն ահաւորներէն աւելի ահաւոր դրուագ մը... սա էր այն մայրը որ իւր տասը մատներուն փորձած ոճիրովը խելագարած, հալածուած, չարագուշակ կենդանիի պէս՝ կը թափառէր աւերակներուն մէջ եւ ամէն մէկ սգաւորէն աւելի սգաւոր, ամէն մէկ արկածեալէն աւելի դժբաղդ, կը ջանար իր դժոխային տէրտը հասկցնել...

Այն սեւ օրուան մէջ էր... խումբ մը մարդիկ յանկարծակիի եկած, շրջապատուած կոտորողներէն, կ՚ապաստանին նկուղի մը մէջ. ոմանք արդէն զարնուած են եւ ոմանք արդէն սգաւոր. բայց բոլոր հծծիւնները, բոլոր ցաւի աղաղակները, բոլոր ինքնակորոյս վիրաւորուածները կը լռեն ու նկուղը գերեզմանային լռութիւն կը ստանայ։ Իրենց վերեւ անընդհատ հրացաններու ձայները կը սուրան ու վառօդի, հրդեհի ծուխը սպրդելով մինչեւ իրենց՝ վտանգի մերձաւորութիւնը կ՚ազդարարէ։ Սարսափահար՝ իրենք միշտ լուռ են ու անշարժ. յանկարծ, անգիտակից ու խիզախ, մանկական ձայն մը կը ճչէ։ Ինքնապաշտպանութեան հոգէն գազանացած, մարդիկ կ՚ուզեն զայն խլել։ Հոն են մանկիկին հայրն ու մայրը. սարսափելի ոճիրը վճռուած է. տասնհինգ զոյգ բոցավառ աչքեր, նկուղին մթութեան մէջ կը փնտռեն զայն... բազուկներ կը սողան դէպ ի անոր... չեն խօսիր ու չեն տեսնար զիրար, բայց մայրը կը հասկնայ եւ խուլ ձայնով կ՚առաջարկէ՝ յուսալով որ մահը նուազ վայրագ պիտի ըլլայ իր տղեկին համար...

— Կեցէ՛ք, ես իրեն կեանք տուի... ես պիտի առնեմ իր կեանքը...

Բայց իր մայրական մատներն անկարող կ՚ըլլան պինդ սեղմուելու մանկիկին կոկորդին վրայ։

Աւելի տիրական, աւելի խիզախ, տղուն ձայնը կը բարձրանայ... սեւ մոլուցք մը կը դղրդէ ապաստանողները ու լռին՝ բայց հաստատ կը մօտենան դժբաղդ ծնողքին։

Ու այս անգամ հայրն է որ կը ստանձնէ դժնդակ գործողութիւնը։

— Անգամ մըն ալ կեցէ՛ք... ես կը վերջացնեմ...

Երեք օր կը մնան նկուղին մէջ եւ այլ եւս տղուն ձայնը չի լսուիր. բայց երբ լոյսին եւ արեւին կ՚ելլեն, տղան դեռ չէր մեռած։ Հոգեվարքը կը տեւէ երկա՜ր. փորն ուռած, աչքերը կապիճներէն դուրս, կարծես զարմացած իր վրայ կատարուած ոճիրէն, հէք մանկիկն իր շունչը կու տայ երկարատեւ տառապանքէ մը ետքը։ Մայրը արդէն խելագարուած էր։

Այս այն կինն էր... ուրեմն անոնք որ իրենց ձեռքովը թաղեցին իրենց զաւակներուն դիակները, անոնք որ տեսան իրենց տղոց հիւծելը եւ տառապիլը անօթութենէ եւ վէրքերէ, անոնք՝ դեռ բաղդաւոր էին։

Ծամածռած դէմքը ոճրագործ մօրը կը ծածկուի ստուերի մը ներքեւ. մեր աչքե՞րն են որ կ՚ամպոտին, թէ երեկոյեան մութն է որ կ՚իջնէ... մղձաւանջային գիշերը եկեր է... ահաւասիկ Սիհունը կը մռնչէ... մտիկ կ՚ընենք իր ձայնը ինչպէս նաեւ թշուառ կնոջ աղաղակը։

— Ես ո՛չ հաց կ՚ուզեմ քեզմէ, ո՛չ օգնութիւն, արցունք տուէ՛ք ինծի։

ՆՊԱՍՏԻ ՕՐ ՄԸ

— Սեւ տուէք մեզի, սուգի մէջ ենք... գրեցէք Սթամպօլ որ սեւ ղրկեն մեզի... ըսէ՛ք իրենց որ ամէն սիրտէ արիւն կ՚երթայ... թէ մեզ չի վայլեր իրենց ուրախութեան եւ հանգստի օրերու մէջ շինած հագուստները. սե՜ւ պէտք է մեզի, մենք մրոտած ենք սուգո՜վ... միմիայն սե՜ւ, գլուխնուս մինչեւ ոտքերը, միմիայն սե՜ւ, գրեցէ՛ք Սթամպօ՜լ։

Ու սրտաբեկ այրին, աչքերը ցաւոտ ու ճակատը կնճռոտած՝ կը նայէր գոյնզգոյն հագուստներու դէզին։

Կարօտութիւնը մեծ էր. փոքրիկ տղաքը, իր որբերը, գրեթէ մերկ էին պատառատուն ցնցոտիներու մէջ. իր իսկ հագուստները ո՛չ գոյն ունէին այլ եւս, ո՛չ ձեւ. երկար, աղտոտ, գրգլեակներէ կազմուած շերտեր, երկայնքին պատռուած՝ կը ծածկէին իր կաթով լեցուն կուրծքը. որբերէն մէկը ծիծէն կախուած էր։

Մենք, ջլատուած իր խօսքերէն, ձեռքերնիս անգործ՝ կը նայէինք իր սրտմտած դէմքին։

— Տուն չի կա՜յ, ընտանիք չի կա՜յ որ քանի մը կտրիճներու սուգը չունենայ. ինծի ի՞նչ պէտք են երջանկութեան օրերու հագուստները... ա՜խ, գոնէ զաւակս ազատուէր...։

Ու երեսն ի վար արցունքները կ՚իջնային։ Յետոյ սկսաւ հեկեկալ ու ձայնը կցկտուր դարձաւ.

— Իմ էրիկս, ամենէն գեղեցիկը, ամենէն կտրիճն էր... անոր համար սպաննեցին զինքը. զաւակս վարդի կը նմանէր... երեսը նայողը մէյ մըն ալ նայիմ կ՚ըսէր... աչքիս առաջքը արիւնը թափեցին ու դրացի թուրք կիներ եկած կը խնդային իմ վրաս... ափերնին բռունցքնուն զարնելով՝ նիսպէթ կ՚ընէին. քանի՛ կու լայի՝ այնքան բարձր կը ծիծաղէի՜ն...։

Յանկարծ կը դադրի հեկեկալէ. դէմքը կ՚անշարժանայ արձանի պէս ու աչքերը կը վառին դեռ թաց թարթիչներուն մէջէն անմխիթարելի վիշտով ու զայրոյթով։ Իր արցունքները ու հեկեկանքները մեզի տաժանելի են, իր տժգոյն դէմքին անշարժութիւնն ու աչքերուն տենդը սարսափ կ՚ազդեն, կ՚ուզենք զինքը իր ցաւագին յիշատակներէն հեռացնել, կը խօսինք իրեն իր ողջ մնացած զաւակներուն վրայ, կը ջանանք յոյս ներշնչել ու ապրելու եռանդ՝ իր վշտացած սրտին... Բայց անիկա գլուխը կը շարժէ, կը մերժէ մեր մխիթարանքը ու իբր ամբողջ պատասխան՝ անգամ մըն ալ նայելով իրեն տրուած հագուստներու դէզին, չորցած շրթունքներովը կը կրկնէ.

— Սե՛ւ թող ղրկեն մեզի՜, գրեցէ՛ք Սթամպօլ։

Առաւօտուն կանուխէն, գրեթէ արշալոյսին ամբոխը լեցուած էր եկեղեցիին բակը. ու մենք, երբ աչքերնիս բացինք, կը լսէինք իրենց խուլ աղմուկը, անսահմանելի աղմո՜ւկ, նման փոթորկուած ծովու հեռաւոր շշուկին...։ Հիմա նոյն ամբոխը մեզ կը շրջապատէր, երբեմն սպառնագին կը բարձրանար մինչեւ Առաջնորդարանի սանդուղներէն վեր, երբեմն կը գոռար ու երբեմն կը հեծեծէր։ Օրերէ, ամիսներէ ի վեր այնքան զրկուած ապրեր էին, պահանջքը այնքան ստիպողական եւ մեծ եղած էր որ՝ իրենց փութկոտութեան մէջ տենդագին շուարում մը կար. երբեմն առաջ անցնելու տենջանքով զիրար կը կոխոտէին, տղայք կը ճչէին ու սրտագին աղաղակներ մեզ կը ցնցէին ցաւագինօրէն։

Կարգապահութիւն պահել անկարելի էր, մենք յուսահատած էինք. ամբոխին մէկ տասներորդն իսկ գոհացնելու իրեղէն չունէինք ու ստիպուած էինք մնացածին թիւեր ու փուսուլաներ տալ, որպէս զի յառաջիկայ անգամներուն երբ խոստացուած ու յուսացուած զգեստեղէնները գային, իրենց բաժինը ստանային։ Բայց թէ ի՛նչպէս ընտրել անոնք՝ որ այսօր պիտի առնէին զգեստները... ի՞նչ դասաւորում կատարել, ի՞նչ հիման վրայ ընդունիլ մէկը եւ մերժել միւսը, կամ պարզապէս յետաձգել իրենց դիմումը։ Յուսահատած ու շուարած էինք ու քանի՛ ամբոխը իր պահանջքը կը յայտնէր՝ այդ սարսափելի եւ խուլ աղմուկով, մենք տժգունած ու խորապէս յուզուած, իրարու երես կը նայէինք։

— Պէտք է ամենէն դժբաղդները, ամենէն շատ վշտացածները, պէտք է ծերերը, կոյրերը, հիւանդները ընտրել... կամ բազմաթիւ տղաք ունեցողները, ըսաւ մեզմէ մէկը...։

Բայց ամենքն ալ նոյն աստիճանով դժբաղդ ու կարօտ էին ու որքան որ հաւատացած էինք այդ ընտրութեան ձեւին անբաւականութեան վրայ՝ մտանք ամբոխին մէջ նախ կոյրերը փնտռելու։ Աղտեղութեան ու քրտինքի բարկ հոտ մը մթնոլորտը անշնչելի կը դարձնէր. բազմութիւնը այնքան հոծ էր որ գրեթէ իրարու հպած էին ու մենք քանիցս կորսուեցանք իրենց խիտ շարքերուն մէջ։ Երբ ձեռքս կը դնէի իրենց մարմինին, ճամբայ բանալու համար, կասկածելի խոնաւութիւն մը զիս կը կասեցնէր. բայց անմիջապէս շուրջի ահաւոր թշուառութիւնը քաջութիւն ու սիրտ կու տար մեզի ու մենք աւելի խոր կը թափանցէինք ամբոխին մէջ։

Պէտք է ընտրել կոյրերը, անոնք որ անտէր ու նոյն իսկ զրկուած գաւազանէ՝ կը դեդեւէին իրենց անհաստատ սրունքներուն վրայ ու տարուա՜ծ ամբոխի շարժումներէն՝ մէկ մը ասդին կը նետուէին, մէկ մը անդին...։ Բազմութիւնը կազմուած էր մեծ մասամբ կիներէ. այրերու բացակայութիւնը աչքի կը զարնէր, բայց կոյրերու մէջ կային նաեւ ծերունի այրեր ու իրենց երեւոյթը ահաւոր էր։

Մէկիկ մէկիկ ձեռքերնուն բռնած՝ առաջնորդեցինք զիրենք. ճամբուն վրայ ամբոխը զայրոյթէն կը մռնչէր. ոմանք կը հայհոյէին, ուրիշները կը սպառնային. իւրաքանչիւր ոք տարուած իր անհատական դժբաղդութեան մեծութենէն՝ կը փափաքէր որ միմիայն իրմով զբաղէինք. կին մը մեր աչքերուն առաջքը յուսահատութենէն ցնցոտիները կը պատռէր, մազերը կը փեթտէր ու իր բոլոր ցաւը կ՚աղաղակէր այնպիսի ձայնով մը՝ որուն պատռտող շեշտէն կը ցնցուէին ամենքը, ու պահ մը լռած ամբոխին վրայէն սարսուռ մը կ՚անցնէր։

Ուրիշներ կը կառչէին մեզի, բռնի կը կեցնէին, կ՚աղերսէին, իրենց արցունքով կը թրջէին մեր ձեռքերը. հակառակ մեր բացատրութիւններուն՝ չէին համոզուեր, չէին ուզեր սպասել ու մեր անկարողութիւնը կը տանջէր մեզ։

Դարձեալ միջոց մը ամբոխէն հեռանալով այն սրահին մէջ՝ ուր հագուստները շարուած էին, զբաղեցանք բաժնելու։ Կոյրերը մէկը միւսին ետեւէն կը յառաջանային. իրենց թխացած եւ տժգոյն դէմքին վրայ լոյսէ զուրկ ու մեռած աչքերը կը սեւեռէին մեր ուղղութեան. անոնք կը հետեւէին մեր ձայնին ու անձկութեամբ կը սպասէին մեր հրաւէրին. առ հասարակ լուռ էին. շատ չէին խօսիր անոնք. իրենց մէջ ամփոփուած՝ ոմանք նոյն իսկ կարծես դեռ չէին հասկցած պատահածը։ Երկու օր առաջ տեսեր էի պառաւ մը՝ որ անընդհատ հանդիպողին կը հարցնէր թէ ի՞նչ եղաւ. ոչ ոք բացատրեր էր իրականութիւնը իր մանրամասնութիւններուն մէջ. ամենքն ալ իրենց առանձին հոգերով գրաւուած էին. պառաւը լսեր էր միայն աղմուկը, լսեր էր վայնասուններ, լսեր էր հրդեհի ճարճատումները, խլացեր էր հրացաններու ձայնով.— զգացեր էր բոցերու ջերմութիւնը կռնակին վրայ ու տարուած փախստական ամբոխի հոսանքէն, օր մը հոս, օր մը հոն քշուեր էր անգիտակցաբար, ու օրերով, շաբաթներով տեղեկութիւն էր մուրացեր, կառչելով մէկ խումբին, աղերսելով իր շուրջը գտնուողներուն ու ոչ ոք դեռ բարութիւնն ունեցեր էր իրեն պատմելու թէ ի՞նչ պատահեցաւ։ Այս պատճառաւ էր որ դէմքը առեր էր սարսափի, անորոշութեան ու կասկածի արտայայտութիւն մը ու մտքին մէջ սեւեռած էին կցկտուր տեղեկութիւններ։

— Տիւշմանը մեզ կոտորե՜ց... ըսաւ վարանելով ու հարցումներ ուղղեց մանրամասնութիւններուն վրայ։

Երբ պատասխանեցի իրեն համբերութեամբ, դէմքը կարծես տարրալուծուեցաւ, տժգունութիւնը կապտորակ ու գրեթէ դիակնային դարձաւ, իր կոյր աչքերը՝ որոնք ճերմակ մշուշով մը ծածկուած էին, կարծես սեւեռեց իմ վրաս ու սրտագին աղաղակ մը արձակեց.

— Ամա՜ն...։

Հիմա իմ դէմս ունէի երիտասարդ կին մը. մէկ աչքը կորսուած ակնակապիճներուն խորութեանը մէջ ու միւսը ընդհակառակը ցցուած, ուռած, բիբի տեղ կրելով ճերմակ կոճակի պէս կարծրութիւն մը. այդ աչքն անհանգիստ ու թագուն կենդանութիւն մը ունէր, բանտարկուած կը թուէր ու կարծես պոռթկալու կը միտէր. յարաշարժ ու ցայտուն՝ երկչոտութիւն ու անհանգստութիւն կը պատճառէր միանգամայն ու կը նայէր մեր նայուածքէն տարբեր նայուածքով մը։

Առանց խօսելու, ընտրեցինք իր հագուստները, բայց վերջապէս հարկադրուեցանք հարցնել.

— Քանի՞ հոգի էք։

Պահ մը լուռ կեցաւ. կարծեցինք թէ չէր հասկցած. իր ճերմակ բիբը անշարժացաւ. շրթունքը թոթովեցին։ Ու սկսաւ հեծկլտալ անվերջ. իր կուրծքը ցնցոտիներուն ներքեւէն կը բարձրանար ու կ՚իջնար. ո՞վ գիտէ ի՞նչ կը տեսնար իր կուրութեան մշտնջենական մթութեանը մէջ։

Շատ անգամ կը պատահէր ասիկա. մեր հարցումը իրենց կը յիշեցներ թէ այլ եւս մէկը չունէին, կը յիշեցնէր իրենց բոլոր անոնք որ անդարձ կորսուած էին ու մենք, յանցաւորի պէս, չէինք գիտեր ինչպէ՞ս ամոքել զիրենք։

Երբեմն, խնայելու համար, փոխանակ հարցնելու թէ «քանի՞ հոգի էք», կը դնէինք դէզ մը հագուստ ու կ՚ըսէինք.

— Այսչափը կը բաւէ՞։

— Ինչո՞ւ չպիտի բաւէ. ո՞վ է մնացեր. զաւակներս զարկին, քոյրս այրուեցաւ, մարդս մորթեցին... իմ չոր գլուխս է մնացեր, ինչո՞ւ չպիտի բաւէ, ա՜խ...

Ու անխուսափելի կերպով հետեւանքը նոյնը կ՚ըլլար. դարձեալ լաց, դարձեալ հեծկլտանք։

Ուրիշներ ձեռքերնուս կը քաշէին գեղեցիկ հագուստ մը, մէկ կողմ կը նետէին ու կը բողոքէին։

— Կռնակս առանց շապիկի է մնացեր, հոգե՜րդ առնեմ, բան մը տուէք ծածկուիմ, ու կը բաւէ՛, սգաւոր գլխիս գեղեցիկ հագո՜ւստն է պակաս։

Ու կը պահանջեն սեւ, միշտ սեւ. իրենց նայուածքը կը փնտռե դէզերուն մէջէն սեւն ու սգաւորի հագուստները։

Կոյրերու շարքը կ՚անցնէր մեր առջեւէն. կային որ վիրաւորուած արտեւանունքներ ունէին եւ երբ լային՝ սարսափելի էր. արցունքի հետ արիւն կը հոսէր այտերնուն վրայ. ծայրայեղ զգուշաւորութիւններ կ՚ընէինք՝ իրենց ցաւը չգրգռելու, իրենց զգայնութիւնները չարթնցնելու համար, բայց զուր էր... չեմ գիտեր ինչպէ՞ս առանց մեզ տեսնելու եւ դեռ առանց մեր ձայնը լսելու կը զգային թէ տրամադիր ենք խղճալու իրենց վրայ, թէ մեր մէջ կապ մը կայ՝ որով անմիջապէս հաղորդակցութեան մէջ կ՚ըլլանք իրենց հոգեկան վիճակին հետ։

— Ցաւերդ առնեմ, քո՜յրս, քեզի չըսենք, որո՞ւ ըսենք. ո՞վ մեր տարտը կը հասկնայ. օտարին սիրտը քարի պէս կարծր է. մէկ ձեռքով կու տան, միւս ձեռքով կը զարնեն։

Ու մէկ հոգի մը կարող էր ամբողջ աշխարհ մը թշուառութիւն ներկայացնել, միայն իր պատմութիւնը ընելով։

Դուրսը միշտ ամբոխը կը մռնչեր...։ Քանի՜ սպասման ժամերը կ՚անցնէին, այնքան անհամբերութիւնը կը մեծնար... երբեմն մէկը, աւելի ճարպիկ, կամ մտրակուա՜ծ պահանջքին ստիպողականութենէն՝ արգելքներուն չանսալով ու ամբոխը ճեղքելով կը հասնէր մինչեւ մեզի. ընդհանրապէս մայրերը այս կերպով կու գային մեզ մօտ։

Այսպէսով է որ յանկարծ դուռը բացուեցաւ կռնակին վրայ ու խելայեղ կին մը նետուեցաւ ներս. կոյրերը ահաբեկ, խարխափելով իրարու զարնուեցան եւ ուրիշներ բնազդով ճամբայ տուին։

Երիտասարդ կին մըն էր. բաւական շնորհքով կը կրէր իր լայն շալվարը ու բազմաթիւ ծամեր կը կախուէին կռնակն ի վար. գլուխը ծածկած էր ճերմակ քօղով, որուն ծայրը կը ծածկէր նաեւ իր կզակը։

— Ալ դիմանալու աստիճանը անցեր է ինծի համար... գինովի ու խենթի պէս եմ... խղճացէ՛ք ինծի։

Ու թեւերուն վրայ կրած ծրարը բանալով, կարկառեց մեզի։

— Ահաւասի՛կ... ա՛լ մնացածը դուք գիտէք։

Անհաւատալի նիհարութեամբ բոլորովին մերկ տղայ մը, գրեթէ վիժած մըն էր մեզ ներկայացուածը. կարծես միայն գանկը մեծցեր էր ու աչքերուն մէջէն միայն կարելի էր եզրակացնել թէ ճշմարտապէս վիժած մը չէ։

— Քանի՞ ամսու է այս տղան։

— Վեց ամսու, պատասխանեց մայրը...։

Մանկիկը իր հիւանդ տղու սրտմտած ու տխուր աչքերովը կը նայէր մեզի. երբեմն լոյսէն շլացած՝ կը քթթէր անոնք ու իր կապկային դիմագծերը կը ծամածռէր. ամբողջ մարմինը մնացեր էր այնպէս, ինչպէս էր ծնած օրը, թերեւս աւելի նուաղեր էր. փորը գոգաւոր ու պարապ կը թուէր. ու թեւերը՝ ինչպէս սրունքները՝ բարակ ձողերու պէս նիհար էին։

Կինը իր անյաջող մայրութեան մէջ վիրաւորուած, կ՚արտասուէր ու յաճախակի կը կրկներ.

— Հինգ զաւկի մայր եմ, ոչ մէկը ասանկ չէ եղած։

Շատ անգամ տեսեր էինք սակայն այս երեւոյթով տղաքներ՝ մայրերու գիրկը. բոլոր նորածինները դէպքին եւ յաջորդող օրերուն մէջ, շարունակական թշուառութեան ենթարկուած՝ վերածուեր էին հրէշներու. մեռնողներու թիւը շատ մեծ էր, բայց անոնք որ դեռ կ՚ուշանային մեռնելու՝ կը ներկայացնէին նոյն պատկերը։

— Մեր ցաւը մէկ տեսակ չէ՛, մե՛ր տարտը մէկ տեսակ չէ, կը կրկնէր միօրինակ եւ երգող ձայնով մը դժբաղդ մայրը, կարծես արձագանգ դառնալով մեր մտածումներուն։

Երբ զինքը գոհացնելէ ետքը՝ մեր կոյրերուն դարձանք, ամբոխը հասած էր արդէն մինչեւ մեր սենեակին դուռը։

Կոյրերը սարսափած այդ տարօրինակ աղմուկէն՝ կը շտապէին. գլուխնին բարձր բռնած, սրունքներնին դեդեւուն, կու գային դէպ ի մեզ ու երբեմն իրարու կը կռթնէին՝ յառաջանալու համար... այդ վիրաւորուած ու արիւնոտ աչքերը, այդ ճերմակ մշուշով ծածկուած բիբերը, թարախէն մաշած արտեւանունքները՝ մեզի թէ՛ գթութիւն, թէ՛ վախ կը ներշնչէին. ու կային որ ունէին այնպիսի փակ աչքեր, որ անկարելի էր երեւակայել թէ ատեն մը նայուածքի լոյսը ճաճանչած է այդ ցամքած ու ողորկ խորութիւններէն. մորթը ճակատէն կ՚իջնար այդ փոսերուն մէջ՝ առանց նոյն իսկ ծալք մը կազմելու արտեւանունքին միացած գծին վրա՜յ...։

Ամենքն ալ անտէր էին ու առանձին. ու ոմանք չէին գիտեր թէ ի՛նչ են եղեր իրենց ընտանիքի անդամները. մեռա՞ծ էին, թէ թափառական, թէ բանտարկուած...։ Այս հարցումն է որ կը յաճախէր իրենց տժգոյն շրթունքներուն վրայ։

— Հոս եկողներէն մէկը չըսա՞ւ թէ կոյր հայր մը ունէի...։

Մեզի դժուար էր պատասխանել. աւելի դժուար էր իրենց տկար ու դողդոջուն յոյսը մարել. շատերը այդ յոյսովն է միայն որ կ՚առաջնորդուէին կեանքի դժնդակ ճամբուն վրայ։

Մէկ քանի օր առաջ նոյն այդ սենեակին մէջ ցաւագին տեսարանի մը ներկայ գտնուած էի։ Ութը տարեկան մանչ մը բերեր էին. դէպքին օրէն ի վեր խեղճ տղեկը կորսուած էր. զինքը մահմէտական դարձուցեր էին եւ իր բնակավայրը եղող գիւղը հիմնահատակ կործանելէ ետքը՝ դրացի Թուրքեր որդեգրեր էին զինք։ Ի՞նչ չարաշուք դէպքերու յաջորդութեամբ մը տղան եկեր էր մինչեւ իր ազգին գիրկը, չգիտեմ. իր անունը կ՚ըսէր միայն ու հօրը անունը եւ ուրիշ բան չէր գիտեր։ Յանկարծ, կիներու ամբոխին մէջէն, որ խռնուած էր եկեղեցւոյ բակին մէջ, կոյր կին մը յոյսի եւ ցաւագին տարակոյսի տագնապի մը մէջ՝ հասաւ մեզի. երեսն ի վար վիրալից աչքերէն արիւն ու արցունք կը հոսէր. քունքերը թաց էին քրտինքէն ու կը հեկեկէր. կ՚ուզեր խօսիլ, բայց ձայնը կը խեղդուէր. վերջապէս ըսաւ...

— Այն օրը զաւակս տարին, իսլամացուցին... անկէց ի վեր կորսնցուցած եմ զինքը... տղայ եկեր է կ՚ըսեն Թուրքերուն քովէն, իմ զաւա՞կս է արդեօք։

Կինը կը հեւար ու կ՚արտասուէր, արցունքները զինքը շնչասպառ կ՚ընէին. ու բազուկները տարածած՝ կը փնտռէր փոքրիկը։

Սահմռկած, պատերուն կռթնած, անկարող խօսելու ու շարժելու՝ կը հետեւէինք կոյր մօրը շարժումներուն ու սարսափով կը խորհէինք այն րոպէին, որ տղուն մօտ պիտի ըլլար ու պիտի ճանչնար զայն. որովհետեւ, աւա՜ղ, փոքրիկին անտարբերութիւնը շատ յատկանշական էր մեզի համար...։

— Մեսրո՜պ, եավրո՜ւմ...։

Ոչ մէկ պատասխան։ Ոչ մէկ պատասխան. լռութիւնը կապարի պէս ծանր էր...։

Ու մայրը հասկցաւ որ անգամ մըն ալ խաբուած էր իր յոյսին մէջ։

Երբ կոյրերուն հագուստները բաշխուեցան եւ ծերեր ու պառաւներ յաջորդեցին իրենց, դասաւորուած իրեղէնները սպառած էին արդէն։ Անհամբեր ու զայրացած՝ ամբոխը յուսահատութեան ճիչ մը արձակեց. գիշեր մըն ալ աղտեղութեան ու ցնցոտիներու մէջ. գիշեր մըն ալ առանց օգնութեան, առանց շապիկի՜... ալ չէին կարող դիմանալ։ Ու մինչ անոնք մէկ կողմ նետած ցնցոտիները կը հաւաքէին կրկին, մենք գիտէինք, թէ դեռ շա՜տ այսպէս գիշերներ ունէին անցնելիք։

Տուն դառնալու ատեն ամբոխը անխոնջ յամառութեամբ կը հետեւէր մեզի. աչքէ կորսնցուցած ըլլալով ընկերուհիս, աճապարեցի սենեակս բարձրանալ պահ մը առանձնանալու եւ հետեւեալ օրուան ստիպողականութեանց վրայ խորհելու համար. բայց հոն ալ կանխեր էին մեզի։

— Կարօտութիւնը ծովի պէս մեծ է, հոգերդ առնեմ, կ՚ըսեր տանտիրուհին բացատրելով որ ոչ միայն նպաստ խնդրողներ կային վերը՝ այ նոյն իսկ իրարու հետ կռուեր, իրարու հետ թշնամացեր էին։

Երբ սենեակ մտայ, երկու շարքի վրայ բոկոտն եւ թշուառ կիներ կեցած էին. գրեթէ անտարբեր իմ երեւնալուս անշարժ կը սպասէին. չէին խօսեր, չէին խնդրեր, բայց իրենց աղերսող նայուածքը զիս կը տանջէր ու անհանգիստ կ՚ընէր գրեթէ։

Երկարօրէն բացատրեցի իրենց. այլ եւս բան չէր մնացեր տալու. վա՜ղը... վա՜ղը թերեւս. ճամբայ ելած հակերու կը սպասէինք...։

Մտիկ կ՚ընէին կարծես առանց լսելու, որովհետեւ պահ մը ետքը, կամաց կամաց մօտիկնալով կ՚աղերսէին դարձեալ։

Ուշ ատեն միայն յուսահատած մեկնեցան առանց բառ մը ուղղելու, առանց ո եւ է կերպով նշանակելու թէ համակերպած ե՞ն թէ յուսահատած բոլորովին. իրենց ետեւէն կը նայէի սիրտս բզքտուած խղճի խայթով ու դառնութեամբ խորհելով մեր կացութեան վրայ որով ստիպուած էինք ձեռնունայն ետ դարձնել, յոյսով եւ հաւատքով մեզ դիմող դժբաղդներ։

Երկու կիներ հոն էին դեռ որոնք բոլոր ժամանակը կռուած էին իրարու հետ. երբ միւսները մեկնեցան հազիւ թէ հանդարտեր էին. երկու վիրաւորուած, սրտերնին արիւնած կիներ իրարու կը նայէին քէնոտած ու արցունքոտ աչքերով...։ Երկուքն ալ Հայաստանցի էին. անգամ մը արդէն ենթարկուած ըլլալով կոտորածի սարսափներուն, իրենց չքաւոր եւ սգաւոր գլուխները ազատեր եւ ապաստաներ էին Կիլիկիոյ արեւոտ երկինքին տակ... ինչքա՛ն խորապէս ու անհունօրէն դժբաղդ էին... երկուքն ալ մայր էին եւ եկեր էին ցնցոտիներու վրայ, հեռուներէ ղրկուած նպաստի գլգլեակներու վրայ կռուելու։ Մէկ վերմակ միայն մնացեր էր անմիջական տրամադրութեանս տակ ու երկուքը մէկ ներկայացեր էին...։ Ինչպէ՞ս ընտրել ամենէն կարօտեալը...։

— Վո՜ւյ... վույ... վո՜ւյ... վայը իմ սեւաւոր գլխո՜ւս... մեռնէի՜ ու ոսկորներս հանգչէին... ողորմած թագաւոր Աստուած... ինչո՞ւ զիս մոռցար ու մարմինս չվերցուցիր այս սեւ հողին վրայէ՜ն...։

Ու երիտասարդը երկու կիներէն՝ մազերը կը փեթտէր ու ցնցոտիները կը բզքտէր կուրծքին վրայ...։ Յետոյ ինծի դարձնելով իր պաղատագին ու արցունքով լեցուն աչքերը՝ կը մնար պահ մը առանց խօսելու եւ կը յարէր.

— Զաւակս հիւանդ է ու հողին վրայ է՜... մարմինը վէրքերով ծածկուած... թարախը մինչեւ ոսկորները հասեր է՜... հոգերդ առնե՜մ... զաւակ չունի՞ս, չե՞ս հասկնար ըսածս... տասը տարեկան եղաւ՝ բայց մարմինը ցաւէն հալած է... մինակ գլուխը եւ քանի մը ոսկորներ մնացեր ե՜ն... գերեզման չդրա՜ծ հատնիլը տեսա՜յ... կուրնա՜ն աչքե՜րս... առտուները երբ մէկ կողմէն միւսը կը դարձնեմ... մրջիւնները լեցուած են վրա՜ն... վո՜ւյ... վո՜ւյ... վո՜ւյ...։

Ականջներս գոցեցի որ այլ եւս չի լսեմ ու առանց իր աչքերուն նայելու, իր մօր աչքերուն՝ որ այդպիսի զարհուրելի բաներու վրայ կը նայէր ամէն օր՝ վերմակը տուի իրեն...։

Ակնթարթի մը մէջ աներեւութացած էր։

Երկար մնացի միւս կնոջը հետ՝ որ կը յամառէր ու կ՚արտասուէ՜ր. գլուխս երկու ձեռքերուս մէջ առած կը խորհէի տարտամ եւ սարսափելի բաներու վրայ ու աւելի ճիշդը մղձաւանջի մը մէջ կ՚ապրէի...։ Հիմա անհամբեր կը սպասէի ընկերուհիիս՝ ո եւ է կերպով գոհացնելու համար միւս կինը, որ արկածեալներու յատուկ երկարատեւ համբերութեամբ կը սպասէր մօտս՝ թէեւ առանց ո եւ է յոյսի։

Յաղթանդամ խոշոր կին մըն էր, հարուստ կուրծքերով, աչքերը ցաւոտ ու կոպերը արիւնոտ. տաժանելի էր իր արտասուիլը տեսնելը. երբ արցունքը կը դադրէր առատօրէն հոսելէ՝ իր յուզմունքի տեւողութեանը ամէն մէկ ճիգին արիւնի կաթիլներ կը բողբոջէին թափուած թարթիչներու արմատէն. խղճի խայթ ունէի՝ առանց զինքը լսելու վերմակը միւս կնոջը տուած ըլլալուս համար, բայց արդեօք աշխարհիս ո եւ է մէկ կողմը աւելի դժբաղդ պատմութիւն կարելի՞ էր. ինքզինքիս առաջք արդարանալու համար՝ հարցուցի իրեն.

— Դուն զաւակ ունի՞ս։

Միջոց մը լուռ մնաց. իր արիւնոտ ու արցունքոտ աչքերուն մէջ վայրագ ճաճանչ մը փայլատակեց. խստութեամբ ու արհամարհանքով նայեցաւ ինծի...

— Ութը զաւակ ծներ, սնուցեր ու մեծցուցեր եմ, ութը մանչ զաւա՜կ...։

— Հիւանդ մանկիկ ունի՞ս դուն ալ միւսին պէս։

Գլուխը ցնցեց ուժգնութեամբ։

— Առիւծի պէս առողջ էին, ըսաւ։

— Է՜հ, կը տեսնե՞ս, ըսի քաջալերուած, դուն անկէց աւելի բաղդաւոր ես... տասը տարու հիւանդ տղան հողին վրայ մնացեր է...։

Խօսքս չի կրցայ շարունակել։

Յիմարական, չարագուշակ, անօրինակ քրքիջ մը խափանեց խօսքերս։

— Աւելի բաղդաւո՜ր... այո՛... աւելի բաղդաւոր... ինչպէ՞ս ալ ճարտար էք մեր սրտին կրակը հասկնալու... անոր զաւակը հողին վրայ մնացեր է... իմիններս հողին մէջն են արդէն... ու ես աւելի բաղդաւոր եմ...։

Ու յիմարացած իր վիրաւորուած մայրութեան զգացումին մէջ, ութը սպաննուած ու մեռած տղաքներուն մայրը կը շարունակէր ջղաձգօրէն գալարուիլ իմ անկարողութեանս դիմաց...։

Շատ տեսակ դժբաղդ մայրեր տեսեր էի... մայրեր՝ որոնք բանուորական տաժանելի աշխատութիւններէն հիւծած մարմիններով յաջորդաբար վիժած ու հրէշներ միայն ծնած էին. տեսեր էի մայրեր որ չքաւորութենէ ցամքած կուրծքերով չէին կարողացած իրենց անարիւն զաւակները սնուցանել. տեսեր էի այնպիսիներ որ անդարմանելի ախտերով վարակուած՝ թարախ եւ ժանտ միայն ունէին կաթի տեղ, ու տեսեր էի նաեւ մայրեր որ ընկերային ու տնտեսական բարդութիւններէ յիմարացած՝ ոճրագործ դարձեր ու սպաններ էին իրենց նորածինները... բայց այդ երկու մայրերը կարելի չէր դասաւորել ո եւ է մարդկային դժբաղդութեան կարգի մէջ... ասոնք Հայաստանցի Մայրեր էին...։

Ընդհանրապէս նպաստ խնդրող ժողովուրդին մէջ քիչ թիւ կը կազմէին Ատանացիները. բայց շրջակայ գիւղերու այրիներուն թշուառութիւնը աննկարագրելի էր։ Կը յիշեմ Ինճիրլիցիներու ողորմելի մնացորդները, Կեավուր գիւղի հազուադէպ փախստականները, Գայըրլըյի ահաւոր դէպքերէն սահմռկած մէկ քանի այրիները, Միսիսի կիները, որոնց պարագլուխը բարձրահասակ եւ կորովի այրի մը, զայրագին շեշտերով մեր դէմ կը դնէր իրենց բազմաթիւ պահանջքները։

Հետեւեալ նպաստի բաշխումին մտադիր էինք գոհացում տալ որքան կարելի է շրջակայ գիւղացիներուն, որոնց ստուար մեծամասնութիւնը կիներ էին. աւելի դժբաղդ, քան Ատանացի արկածեալները՝ անտէր եւ անծանօթ տեղի վրայ. իրենց յուսահատական թշուառութեան մէջ կը հիւծէին. կիներուն ցնցոտիները գրեթէ անկարող կը դառնային իրենց մերկութիւնը ծածկելու եւ անհրաժեշտ էր անմիջական կարգադրութիւն ընել։

Եկեղեցիին բակը միշտ խռնուած էր ամբոխը. օր օրի աւելի պահանջկոտ՝ զայրոյթի տագնապներ կ՚ունենար, որոնք կը վերջանային միշտ ողբի եւ լացի մէջ...

— Ցաւե՜րդ առնեմ, զարկի՛, զարկի՛, իրաւ է, բայց ի՞նչով պիտի պատժէք ինծի. Աստուած իր հարուածը տուեր է արդէն իմ գլխուս...։

Ուրիշ անգամ կին մը, խելայեղ, բարկութենէն փրփրած կը պատասխանէր.

— Երեք զաւակներովս հուրի եւ սուրի մէջէն ազատեցայ, ու այս սեւ հողին վրայ երեքն ալ մէկիկ մէկիկ կորսնցուցի։ Աչքերուս մէջ արցունք չէ մնացեր, ձայնիս մէջ ողբ չէ մնացեր. սիրտս քարի պէս կարծր է, թող աշխարհ աւէր աւերակ դառնայ, իմ ի՞նչուս է պէտք...

Երբեմն, զիրենք հանդարտեցնելու համար, մեր ըրած բոլոր ջանքերը ապարդիւն կը դառնային. իւրաքանչիւրին դժբաղդութիւնը ա՛յնքան մեծ էր որ անողոք եւ անսիրտ դարձած էին. իրենց սեւ աչքերուն մէջ արցունքին ընդմէջէն կը տեսնէինք անողորմ կարծրութիւնը իրենց զայրոյթներուն...։

Այդ օրը այլ եւ այլ գիւղերու պատկանող այրիներն էին որ խեռ աչքով կը նայէին իրարու։ Երբեմն արկածեալ քահանայի մը թշուառական եւ սեւ սիլուէթը կը ցցուէր իրենց շարքերուն մէջ. պատառատուն վեղարներով, ճերմկոտած գտակներով, թնճկուած մօրուքներով, անոնք աւելի դժբաղդ կը թուէին մեզի. մխիթարութեան եւ հաշտութեան խօսքերը սպառած էին իրենց չորցած շրթունքներուն վրայ։ Ատոնցմէ ոմանք կռուած էին թշնամիին դէմ, եւ ոմանք վիրաւորուած կամ անդամահատուած էին. իրենց մթին, դաժան եւ մռայլ դէմքերուն վրայէն անհետացած էր Քրիստոնէական անդորրութիւնը։ Ոմանք, անյագ, ամէն բան յափշտակելու ձգտումներով զօրացած կու գային մեր դէմ ու կը պահանջէին։ Իսկ ուրիշներ համբերութեամբ եւ կրօնական երկիւղածութեամբ կը կրէին այն խաչը որ դրուած էր իրենց ուսերուն վրայ։ Ուղղակի ենթարկուած ըլլալով խուժանին մոլեռանդութեան, իրենցմէ շատերը սարսափելի մահերով մեռած էին. ընդհանրապէս ոճրագործները ոչ սուր գործածեր էին եւ ոչ հրացան իրենց համար, այլ տապար։ Մեր ճամբորդութեան միջոցին յաճախ տեսանք խտացած եւ սեւցած արիւնը մեր եկեղեցիի նահատակներուն։

Կորովի, բայց ցաւով եւ վիշտով մթագնած՝ այդ օրը մեր դէմ եկաւ առաջին անգամ Ապտօղլու գիւղին քահանան։ Անոր դիմումը՝ իր ցրուած հօտին համար էր. քիչ հոգի մնացեր էին, անոնք ալ անպատմելի խեղճութեան մէջ։

— Ապտօղլու 66 տուն ունէր եւ 265 բնակիչ, կ՚ըսէ անիկա յոգնած ձայնով մը, կային նաեւ 242 դրսեցի, այս վերջիններէն ամենքն ալ մեռան...

— Ամենքն ալ մեռա՞ն...

— Այո՛, ամենքն ալ։

Դառն եւ ցաւագին լռութիւն կը յաջորդէ, ու քահանան աչքովը կը հետեւի մեզի համար աննշմարելի պատկերի մը։ Յետոյ անսալով ներքին զգացումի մը, յամրօրէն կը խաչակնքէ ու, անմիջապէս արտայայտուելու պահանջքէն մղուած, յուզմունքէն եւ զայրոյթէն դողդոջուն ձայնով մը կը պատմէ։

— Խուժանը պաշարեց մեզ ուրբաթ օրը։ Երիտասարդները տրամադիր էին կռուելու, մէջտեղ բերինք զէնքեր, հինգ մավզէր, վաթսուն րէվօլվէր, ինչպէս նաեւ չիֆթէներ եւ թիւֆէնկներ։ Բայց գիւղին ջոջը, Պաղտատ օղլու Կարապետ, չհամաձայնեցաւ... հէ՜յ վա՛խ... սարսափէն խելքը կորսնցուցած երեսներուս կը պոռար.— «Մեզի՞ է մնացեր իսլամի դէմ դնել... չիֆթէներով խուշ կը զարնուի, մարդ չզարնուիր. մէկ թիւֆէնկի դէմ քսան մարթինի կայ մեր դիմացը... ճիտերնիս ծռենք, զէնքերնիս յանձնենք ու իրենց ողորմութեանը վրայ յուսանք»։— Զուր տեղը վիճեցինք, օրինակներ տուինք... «Մեռնիլը մէկ անգամ է, այսօր թող մեր վերջին օրն ըլլայ, բայց սիլահները չձգենք. ո՞ր օրուան պահեր ենք մեր կտրիճութիւնը, ո՞ր օրին համար բերներնուս կտրելով գներ ենք այս զէնքերը...։ Մեր կիները, մեր զաւակները, մեր բազուկներուն են ապաւիներ, ի՞նչ երեսով ձեռքերնիս պարապ պիտի երեւանք իրենց»։ Ի զո՜ւր... ի զո՜ւր...

Պաղտատ օղլու Կարապետ ճերմակ դրօշակը պարզեց եւ գիւղը անձնատուր հռչակեց...։ Տիւշմանը եկաւ մեր զէնքերը հաւաքեց ու անմիջապէս մեզ ջարդեց։

Պահ մը կը լռէ, արցունքը կը քարանայ թարթիչներուն վրայ եւ անօրինակ արտայայտութիւն մը կու տայ իր նայուածքին։

— Մինակ մէկը, երիտասարդ մը, որ զէնքը պահած էր, եօթը թշնամի սպաննեց եւ կրցաւ փախչիլ. մնացածները սպաննուեցան, եւ գիւղը կրակի տրուեցաւ։ 265 Ապտօղլը գիւղացիէն քանի մը հոգի մնաց, ան ալ մեծ մասով կին։

— Պաղտատ օղլո՞ւն, կը հարցնենք անմիջապէս։

— Պաղտատ օղլուն իր տանը մէջ սպաննուեցաւ անլուր չարչարանքներով, իր աչքերուն առաջք իր կնոջը, զաւակներուն, հարսերուն եւ թոռներուն մեռնիլը տեսնալէ ետքը։

Մինչ քահանան Ապտօղլուի եղերական պատմութիւնը կ՚ընէր, ուրիշ շրջակայ գիւղերէն այրիներ ու մարդիկ խռնուած էին Առաջնորդարանին դրան առաջք։ Ոմանք կու լային ու ոմանք բարկութեամբ կը բացագանչէին. երբեմն արտասուագին աչքերով ու հեծկլտանքներէն խռպոտ ձայնով այրի մը կը կրկներ...

— Ա՜խ, ա՜խ, այդպէս է, այդպէ՜ս է...

Յաճախ տարբեր գիւղերէ էին այդ հաստատութիւնը ընողները, բայց դէպքը իր ընդհանուր գիծերուն մէջ այնպիսի նմանութիւններ ունէր որ լսողները կը կարծէին, թէ իրենց գիւղին պատահածն էր պատմուածը։

Առ հասարակ կոտորուող գիւղացիներուն մեծ ցաւը սա էր որ չէին դիմադրած. անձնատուր ըլլալով կարծեր էին կեանքերնին ազատել, բայց դառն փորձառութիւնը ցոյց էր տուեր թէ ազատուողները անոնք էին որոնք զէնքերնին ձեռքերնին մնացած էին։

— Շուարեցանք, չգիտցանք, յանկարծակիի եկանք. կեանքը անուշ է, ամենէն դժբաղդին համար ալ կեանքը անուշ է՜... կարծեցինք որ պիտի խնայեն...։

Այս ամօթալի խոստովանութիւններու միջոցին յանկարծ մեր դէմ սլացաւ հասուն տարիքով մեծղի եւ յաղթանդամ մարդ մը. աչքերէն կրակ կը ցայտէր եւ ազնուական զայրոյթով մը դողահար կը թուեր...

— Ստրուկի զաւակներ, ստրուկի թոռնե՜ր... թո՜ւ ձեզի։

Եւ արհամարհանքով թքաւ սահմռկած ամբոխին երեսին...

— Թո՜ւ... ձեզի... կեանքը անուշ է... իրաւ է, բայց դուք ի՞նչ երես ունիք ապրելու. նայեցէ՛ք սա խեղճերուն վրայ, եւ ձեռքովը կը ցուցընէր այրիները եւ ըսէք բաց սրտով թէ կեանքը ի՞նչ անուշութիւն պահած է ձեզի համար...

Երկու խոշոր եւ կոշկոռցած ձեռքերը կը գալարուին կուրծքին վրայ եւ կարծես չէր գիտեր զանոնք ո՞ւր տեղաւորցընել։

— Փճացա՜նք, մաֆ եղա՜նք... ունեցածնիս թալլեցին, մնացածը այրեցին, մեզ՝ պառաւները եւ կոյրերը ձգեցին... տղու պէս խաբուեցանք, ունեցած սիլահներնիս իրենց տուինք ու մեր թափած գնտակներովը զարնուեցա՜նք...

Գլուխը կը շարժէր ու ամբողջ մարմնով կը ղողդղար ու բառերը հետզհետէ դժուարաւ կու գային իր շրթունքներուն վրա՜յ...

— Աս մէկ չէ՛, երկուք չէ՛. միլլէթին արիւնը նոր չպիտի թափի... շատ լաւ գիտէինք, բայց չգիտնալու զարկինք, կոյր եւ խուլ ձեւացանք... թո՜ւ մեզի... ինչի՞ համար, որո՞ւ համար կ՚ապրինք այս աշխարհիս վրայ...։ Մեռնիլ չգիտցող մարդը, ապրելու արժանի չէ՜... ստրուկի զաւակնե՜ր...

Հիացած այս նորօրինակ արկածեալի երեւումէն ու տարուած իր խօսքերէն՝ մտիկ կ՚ընենք զինքը, որ յանկարծ մեզի դառնալով ըսաւ.

— Ես Շէյխ Մուրատցի եմ... մեր գիւղն ալ պաշարուեցաւ. մեր հոգիներն ալ հոգի էին, մենք ալ ապրելու հավէս ունէինք, բայց գիտցանք որ մեռնելու օրը հասած է՜...

Րոպէ մը լռեց, յիշողութեանը մէջ ամփոփելով ամբողջ պատահածը։

Նոյն միջոցին մէկը իրեն աթոռ մը տուած ըլլալով, իր սեւ եւ կոշկոռացած ձեռքերովը առաւ, դէպ ի առաջ քշեց ու մեր մօտ նստեցաւ։ Յետոյ գրպանէն հանելով ծխախոտի տուփը, սիկառէթ մը ոլորեց դանդաղութեամբ։

Ատով ժամանակ ունեցանք իր դէմքը դիտելու։ Ցեղին ո՞ր մաքուր մնացած երակէն կազմուած էին այդ խումբ մը գիւղացիները, որոնք վարժուած հողին երեսը աշխատելու եւ ըստ երեւոյթին այնքան նման միւս գիւղացիներուն՝ յանկարծ ուրիշ ձեւով երեւան եկած էին աղէտի օրերուն մէջ։ Ինքը չափազանց թուխ էր եւ արեւի տակ աշխատող մարդոց յատուկ կնճիռներ կ՚երկարէին ճակտին վրայ. աչքերը ապաստանած երկայն եւ թաւ թարթիչներու ներքեւ, անսահմանելի բոց մը ունէին, որոնց մէջ տեւականօրէն կը վառէր զայրոյթը, ըմբոստութիւնը. քիթը հայկական եւ թեթեւ մը արծուային՝ կ՚ազնուացնէր իր գեղջուկի կնճռոտ դէմքը եւ թանձր շրթունքը միայն իր վրայ կը նշանակէին բարի եւ խաղաղ ընդունակութիւնները հայ գիւղացիին։

— Ես ըսեմ ու դուք գրեցէ՜ք եւ թող ալէմ աշխարհ իմանայ որ Շէյխ Մուրատցիին արիւնը զուր տեղը չի թափի՜ր։

Ծնած ու ապրած ըլլալով իր գիւղի նեղ շրջանակին մէջ՝ կը կարծէր որ ամբողջ աշխարհի համար նշանակութիւն ունէր իրենց վարուելու կերպը աղէտի դժխեմ օրերու մէջ։ Ու մենք ալ այդ րոպէին, ճիշդը ըսելով, կը բաժնէինք իր հոգեբանութիւնը, ու թերեւս իր գիւղացիի բնազդը չէր սխալեր ու Շէյխ Մուրատի ինքնապաշտպանութիւնն իր մեծ կարեւորութիւնը ունի մեր յարատեւ վտանգի ենթարկուած ցեղին համար։

Անիկա այսպէս պատմեց։

— Երկու օր էր որ տիւշմանը Չէրքէզ գիւղի մէջ հաւաքուած էր, եւ այդ երկու օրուան մէջ, մեր գիւղացիները տուներէն դուրս չելան։ Բայց քանի մը հոգի պարագլուխ ըլլալով որոշեցին ընելիքնին։ Հաւաքեցին զէնքերը, թէեւ եղածը մեծ բան չէր. խըրմա, չիֆթէ, տոլմա չիֆթէ, թէք թիւֆէնկ, խըրմա թէք թիւֆէնկ, վեցհարուածեան եւն։ Յետոյ հաշուեցինք որ ցրուած մնալը լաւագոյն չէ, մէկ տան մէջ հաւաքուեցանք։

Հինգշաբթի օրը եկան ու մեզ պաշարեցին ու յետոյ, կանանչ դրօշակներ պարզած եւ ոռնալով, մտան Շէյխ Մուրատ։ Գիւղը լուռ էր ինչպէս եթէ պարապ ըլլար. մարթինիի գնտակներ օդին մէջ սուլելով կ՚անցնէին... նախ վառեցին պարապ մնացած տուները, եկեղեցին ու յետոյ յարձակուեցան մեր վրայ։ Հինգ օր շարունակ կռուեցանք. թշնամին զարմացած ու բարկութենէն փրփրած կը գոչէր.

— Կեավուրներ, անձնատուր եղէ՛ք։

Չէ՛, անձնատուր չպիտի ըլլայի՜նք... մեր զէնքերը անբաւական էին... մէկ քանի քաջեր գետնին վրայէն սողալով փորձեցին երթալ եւ մեռած իսլամներուն զէնքերը առնել. բայց անոնցմէ ոչ մէկը չդարձաւ։ Գետնին երեսին, փոսերնուս վրայ պառկած, հինգ օր կռուեցանք... իրարու հետ չէինք խօսեր, որովհետեւ ականջնիս հողին դնելով կը լսէինք թշնամիներուն շարժումները եւ անոնցմէ շատ բան կը հասկանայինք։ Անոնք կը տարակուսէին մեր ուժին վրայ, կը վարանէին, ետ դառնալու որոշումներ կ՚ընէին...։ Միւս կողմէ մեր գնտակները կը սպառէին. կապար չունենալով, պղնձէ ամանները կոտրտեցինք եւ ուզեցինք իբրեւ զէնք գործածել։ Այն ատենն էր որ տեսնելով մեր թիւֆէնկներուն խեղճ վիճակը՝ նոր հնարքի խորհեցանք. ծառի կոճղեր փորեցինք ու մէջը ջուրի խողովակներ դնելով պայթեցուցինք։ Երեք անգամ վառօդը վառեցինք ու թշնամին շուարեցաւ։ Այդ միջոցին արդէն ճարահատ, հաւաքեցինք կիներն ու տղաքը, եւ, զանոնք մեր մէջտեղը առնելով բոկոտն ու լռին, գիշերով փախանք տիւշմանին քիթին տակէն...։ Կէս ժամ յետոյ տասը, տասնհինգ Չէրքէզ դիմաւորեցին մեզ. ճամբուն վրայ կռուիլ դիւրին չէր. կիներն ու տղաքը զոհ կրնային երթալ. կապար չունէինք, ձեռքերնիս պարապ էր, խորամանկութեան դիմեցինք։ Փոխանակ սպասելու որ անոնք դէպ ի մեզ գան, մեզմէ մէկը դիմաւորեց զիրենք եւ հրացանը ուսին, հարցուց.

— Դուք ո՞վ էք։

— Մենք Չէրքէզ ենք։

— Հընզըրնե՜ր, դուք կեավուր էք, կը փախիք կոր։

— Ճշմարիտը, մենք Չէրքէզ ենք, ու գտակը ցոյց տուաւ հաստատելու համար։

— Ի՞նչ կը փնտռէք հոս։

— Շէյխ Մուրատը չէ առնուեր, կեավուրները կը դիմադրեն, հոն պիտի երթանք։

— Մենք յաղթեցինք, գիւղը առինք. բայց կովեր ու եզներ կար. գացէ՛ք, առէք...։

Աւելի արագութեամբ Չէրքէզները ճամբայ առին դէպ ի Շէյխ Մուրատ, ու մենք միւս կողմէն ուղղուեցանք Ատանա։

Շէյխ Մուրատցին չվառած սիկառէթը դարձուց մատներուն մէջ եւ սպասեց որ մեր նօթերը վերջացնենք, ու յետոյ ճակտին կնճիռներն աւելի փոթտելով, խորհրդաւոր ձայնով մը ըսաւ.

— Ո՛չ սիրտ պակսեցաւ մեր մէջ, ո՛չ բազուկ. բայց զէնք չունէինք բաւական։

Մինչեւ իրիկուն ուշ ատեն, կը շարունակենք հագուստներու բաշխումը, ու բոլոր ժամանակը միտքերնիս կը տատանի Ապտօղլու ջարդէն Շէյխ Մուրատի ինքնապաշտպանութեանը վրայ։ Մեքենաբար մեր ձեռքերը կը գործեն, ծրարներ կը կազմենք, թիւեր կը գրենք եւ պակսած նիւթեղէններուն փոխարէն փուսուլաներ կու տանք որոնք թանկագին առարկաներու պէս այրիները կը կապեն իրենց քօղերուն ծայրը. ու ամենքն ալ, մեր մէկ քաջալերութեան վրայ, խօսքի կը բռնուին ու կը պատմեն իրենց ողորմելի պատմութիւնները...։ Շատ անգամ հեռու տեղերէ եկած են միմիայն այդ նպատակաւ եւ չենք կրնար զիրենք մերժել մտիկ ընելէ՝ հակառակ որ ժամանակը կ՚անցնի եւ դուրսը դեռ անհամար կարօտեալներ կան որ իրենց կարգին կը սպասեն։ Երբեմն երեք չորս հոգի մէկէն կը խօսին՝ իւրաքանչիւրը մեզմէ մէկուն կառչած, ու հաւատարմութեամբ եւ մանրամասնութիւններով կը պատմեն ինչ որ տեսան ու ինչ որ կրեցին. ու կարծես այսպէս ընելով համոզուած են որ պարտք մըն է որ կը հատուցանեն մեզի։ Այսպէս՝ մինչ այրի մը ինծի կը խօսէր իր ողորմելի կեանքին վրայ, միեւնոյն ատեն անդին կը լսէի գիւղացիի մը՝ Աղզը Պէօյիւքէն որ կ՚ըսէր։

— Շէյխ Մուրատէն չորս ժամ հեռու ըլլալով, տուներուն վրայէն կը տեսնէինք ամէն բան. նախապէս անոնք մեզի համոզած էին որ երթանք միանանք իրենց հետ ու միասին դիմադրենք. վախցանք ու մտիկ չըրինք. վերջապէս Արապքէօյէն եկան, սպաննեցին ու թալլեցին։

Օրը կը տարաժամի ու մեր գործը չվերջանար եւ մեր լսած բոլոր ահռելի եղելութիւններուն մէջ, աւա՜ղ, Շէյխ Մուրատի նման պատմութիւն չի կրկնուիր այն օրը։

Ուշ ատեն յայտարարեցինք որ այդ օրուան բաշխումը վերջացած էր։ Եկեղեցիին բակը խռնուած ամբոխին վրայէն դժգոհութեան դող մը անցաւ. երկարօրէն գանգատելով եւ տրտնջալով ողբացին իրենց թշուառութեան վրայ եւ խումբեր կազմելով իւրաքանչիւր գիւղացիները՝ հեռացան կամաց կամաց։

Վերջալոյսը զովութիւն եւ խաղաղութիւն կը բերէր մեզի գոնէ քանի մը ժամուան համար։ Մենք, վերջացնելով ծրարելէ մնացեալ իրեղէնները, լռին կ՚արտորայինք, երբ սուր եւ պատռող ձայն մը մեզի ցնցեց ու հարկադրեց որ թողլով ամէն բան դուրս ելլէինք։ Սեւաւոր կին մը յորդառատ արցունք կը թափէր եւ կուրծքը կը բզքտէր. իր քովը մէկ քանի այրիներ կեցած գրեթէ անտարբերութեամբ կը դիտէին անոր տագնապը։ Անդին, կոյր կին մը պատին կռթնած, միօրինակ ձայնով օրօր կ՚երգեր, ո՜վ գիտէ որ անյետացող սիրելիին համար. եւ որովհետեւ բան մը չէր տեսներ, երգը միայն այն ատեն կը դադրէր, երբ սեւաւոր կնոջ ճիչերը կը բարձրանային։

— Ձայնը դեռ ականջիս մէջ է՜... ամա՜ն...։

Լացող կինը սպառած իր դժնդակ վերյուշումներէն գետին նստեցաւ եւ միջոց մը չկրցաւ ոչ խօսիլ, ոչ լալ. երկու ձեռքերը ծունկերուն կը զարնէր ու ինչպէս եթէ շնչասպառ ըլլար, գլուխը դէպ ի ետեւ կ՚իյնար, վիզը կը ձգտէր ու խռպոտ ձայնով կ՚աղաղակէր.

— Ամա՜ն... ամա՜ն...

Անկարելի է երեւակայել, թէ մարդկային դժբաղդութիւնը ի՞նչ սահմաններու կրնայ հասնիլ։ Երբ իր սեւ, արցունքով լեցուն, ցաւագին աչքերը դէպ ի մեզ դարձան, գլխու պտոյտ պատճառող յուզմունքով մը խռովուած զգացինք ինքզինքնիս։ Մեր ընկերներէն մէկը գնաց զինքը Առաջնորդարանի սենեակը բերելու. ու մինչ անիկա ձեռքէն բռնած կը քալեցնէր, սգաւոր կինը տղու պէս կը դեդեւէր ամէն մէկ քայլին։

— Ամա՜ն... ամա՜ն...

Երկար ատեն ուրիշ բան չլսեցինք. ամէն անգամ որ կը փորձէր խօսիլ, ձայնը կը մարէր, հեծկլտանքներէն շնչահեղձ կ՚ըլլար ու երբեմն ալ աչքերը խենթի մոլորուն նայուածքը կը ստանային։ Զինքը տեղաւորցուցինք, ո՛րքան կարելի էր, հանգիստ դիրքի մէջ եւ ջանացինք ամոքել իր ցաւի տագնապը, ու իր խօսելու փափաքէն յառաջ եկած ջղային ցնցումները հանդարտեցնելու համար, պահ մը հեռացանք իր քովէն։ Քիչ յետոյ ընդարմացած իր վիշտէն, գլուխը կռթնցուցած թեւին կը քնանար։ Իր արտակարգ կերպով տժգոյն դէմքին վրայ, արտեւանունքը կապտացած կ՚իջնային կիսովին եւ բացուածքին մէջէն կ՚երեւէր աչքերուն ճերմակը, որուն վրայ երբեմն կ՚իյնար բիբը, մեռած, տմոյն, կոյրի բիբի պէս։

Գիշեր էր եւ մոմի դողդոջուն լոյսը անկատար կերպով կը լուսաւորէր Առաջնորդարանի սենեակը։ Կինը արթնցած էր իր ցաւին մէջ, բայց որովհետեւ իր տագնապը մեղմացած էր, կրցանք գիտնալ իր մղձաւանջային պատմութիւնը։

«Զատկին երրորդ օրը ամուսինս մեկնեցաւ Զիամէթ գիւղէն, քաղաքէն փայտ բերելու համար հետը ունենալով Քէլ Մուսրուխ, նոյն գիւղացի երկրագործ մը. իրիկուան դէմ գիւղացիներու միջոցաւ լսեցինք որ ամուսինս սպաննուած էր իր ճամբու ընկերոջը ձեռքով։ Չգիտնալով թէ դեռ ինչե՜ր կան գրուած մեր սեւ ճակտին վրայ, մեր բոլոր արցունքներովը լացինք մարդս։ Հետեւեալ առտու խռովութիւններուն լուրը հասաւ մեզի, բայց մեր բարեկամներէն թուրք մը եկաւ մեր տունը, պաշտպանեց եւ մինչեւ իրիկուն թոյլ չտուաւ ոչ ոքի մօտենալ։ Աղջիկներս ու տղաս — 18 տարեկան — ա՜խ... եավրում... շուրջս նստած էին ու մէկիկ մէկիկ մտքերնին կը բերէին իրենց հօրը խօսքերը, փափաքները. «Այս ձմեռ այսպէս պիտի ընէր, այս օրերս այնպէս պիտի ընէ՜ր։ Վա՜յ, վա՜յ... ինչպէ՞ս մեռաւ, ի՞նչ զէնքով զարկին» բան չէինք գիտեր։ Ամենքս ալ պատի պէս ճերմկած էինք, ու երբ աղջիկներես մէկը ոտքի կ՚ելլար, բերիի պէս բարակ կ՚երեւար աչքիս...։

Հեռուէն հրացանի ձայներ կու գային, դուրսը շուները կու լային ու մեր դրանը մօտիկցած ատեննին բերաննին բաց կը մնար ու կ՚ոռնային ժամերով...։ Մեզ պաշտպանող թուրքը իրարանցումի մէջ էր. դուրսէն մարդիկ կու գային, կը խօսէին, կը փսփսային ու կ՚երթային շուտով. ձեռքերնին սեւցած, աչքերնին դարձած, բերաններնին փրփրած...։ Առտուան դէմ վախնալո՞վ թէ նոր հրամանի մը մտիկ ընելով, չեմ գիտեր, մեր բարեկամ թուրքը մեզ առանձինն ձգեց ու մեկնեցաւ։ Քիչ ետքը եկան... ամա՜ն... ու ամէն բան թալանի տուին։ Երբ խանութը եւ տունը պարպուած էին, խանութին սեփականատէրը եկաւ, դուռները գոցեց, կնքեց եւ բոլոր տետրակները տարաւ հետը։

Մինակ մնացած ու անմխիթար, հետզհետէ զգացինք որ մեր ցաւին վերջը չէ եկած. մալս հոգս չէր... աչքիս չերեւցաւ, բայց զաւակներուս վրայ կը նայէի ու սիրտս կը փլէր...։ Անկէց ետքը չեմ գիտեր թէ արցունքս որի՞ համար կը թափէի...։

Իրիկուան դէմ Աղզը Գանլը Մէհմէտ աղա, գիւղին մխթարը, եկաւ եւ համոզեց մեզի որ իր տունը ապաստանինք։

— Տունս վերան ըրի՜ն, սիրտս մոմի պէս կը վառի, կը հատնի կո՛ր... մարդս սպաննուած է, աշխարհիս վրայ անտէր անտիրական մնացի... հոս ապրեր, հոս ուրախացեր եմ, տանս սեմէն դուրս չելած՝ թո՛ղ հոգիս տամ... մեզի հոս ձգէ՛։

Ատեն մը լուռ կեցաւ, տատամսեցաւ, աչքը կը պտտցնէր մէյ մը տղուս, մէյ մը աղջիկներուս վրայ. իր ձեռքը մեծցեր էին, իր տղաքներուն, իր թոռներուն հետ խաղցեր էին։ Հասկցայ որ ներսիդին կռիւ կար. հեւալով շունչ կ՚առնէր եւ քրտինքը անձրեւի պէս կը վազէր ճակտէն։

— Օ՜ֆ... օ՜ֆ, ըսաւ վերջապէս, ծնած օրերնիս անիծուած օր է եղեր, ճակատներնուս գիրը սեւ է, դուք մէկ ցաւով, մենք ուրիշ ցաւով կ՚այրինք կոր...

Յետոյ դէպ ի ականջիս ծռելով գլուխը, ըսաւ դողդղալով.

— Դուրսի ժողովները գիտեմ, ամենքդ ալ պիտի ջարդեն, ես քեզի տունս տանիլ կ՚ուզեմ կոր, կ՚ուզէք եկէ՛ք, կ՚ուզէք մի՛ գաք, մեղքը ձեր վիզը...։

Ոտքին ինկայ ու աղաղակեցի։

— Ես իմ կեանքս ապրեր եմ, մազերս ճերմկեր են, ինծի համար չէ, զաւակներուս համար քեզի կ՚աղաչեմ, իմ հայրս, եղբայրս, պաշտպանս դուն ես, քանի որ ուրիշ ճար չկայ, թող ուզածիդ պէս ըլլայ։

Ու տղաքներովս առաջքն ինկայ ու գացի մխթարին տունը։

Մեզի սենեակ մը դրին ու մխթարին ընտանիքը քաշուեցաւ մէկ կողմ։ Կիները սարսափած էին ու մեզի տեսնելնուն պօռալով կը փախչէին ինչպէս եթէ ոտքի վրայ կեցած մեռելներ ըլլայինք...։ Ա՜խ, ա՜խ, հոն քով քովի սեղմուած նստեցանք գետինը եւ սկսանք լալ։ Ձեռքերս տղոցս գլխուն վրայ կը դնէի, ամէն մէկը առանձինն կը շոյէի. տղաս Կարապետս դիմացս առած երեսն ի վեր կը նայէի... ու ալ արցունքներէս էլ չեմ գիտեր, աղէկ մը չէի տեսներ զինքը... կարօտս ծարաւի պէս կը չորցնէր կոկորդս, բերանս, եավրում...։ Էրիկս մոռցեր էի այդ միջոցիս. բայց երբ ինծի կ՚ըսէին. «մայրիկ, հոս ապահովութեան մէջ ենք, ինչո՞ւ կու լաս».— «հօրերնուդ համար է» կը պատասխանէի։ Ան ատեն տղաքս ալ ձայներնին կը բարձրացնէին, ու ամենքս մէկ Կարապետիս կը նայէինք։

Մեռելի պէս ճերմկած, ձեռքերը ոտքերը դողալէն անիկա կը պտտէր սենեակին մէջ ու նորէն կու գար մեր դիմացը կը նստէր...

Մուխթարին տունը մտնալուս քիչ ետքը դրացի թուրք մը եկաւ եւ ըսաւ.

— Գէ՜շ... գէ՜շ, լուրերը շատ գէշ են... ամէն կողմ կրակի տուին, մաֆ ըրին, ալ հայ չմնաց, եկեղեցի չմնաց... միլլէթը կործանեցաւ, արմատէն չորցուցին։

Քիչ մը կեցաւ գլուխը շարժեց ու ըսաւ.

— Եթէ մահմէտական ըլլաք, կ՚ազատիք, եթէ ո՛չ, յայտնի է որ պիտի սպաննուիք։

Ես ու մեծ աղջիկս դիմադրեցինք։

— Թո՛ղ այդպէս ըլլա՛յ... քանի որ ամենքը մեռեր են, մենք ալ կը մեռնինք. մեր արեւը այսքան է եղեր. աւելին հարամ պիտի ըլլայ մեզի համար։

Թուրքը գլուխը կը շարժէր ու կը կրկնէր.

— Յայտնի է որ պիտի ջարդուիք։

Այդ պահուն Կարապետս պատին կռթնած, ինծի կը նայէր. անանկ մը դեղներ էր որ երեսին միսերը անգամ կը դողդղային... կամաց կամաց մեզի եկաւ ու ամէն մէկ քայլ առնելուն՝ բոլոր մարմինը կը ցնցուէր։ Գիտես որ քալելը մոռցեր էր, խօսիլը մոռցեր է՜ր... քանի մը անգամ բերանը բացաւ ու գոցեց, բայց ձայն չելաւ իրմէն։

Երբ մեր քովը եկաւ, ծունկերնուս փարեցաւ ու լեզուն բացուեցաւ. մէյ մը ինծի, մէյ մը մեծ քրոջը կ՚աղաչէր.

— Դեռ տասնութ տարեկան եմ եւ կեանքը չեմ ապրա՜ծ, մեղքցէ՛ք ինծի... ապրիլ կ՚ուզեմ, ապրիլ, ապրի՜լ... իսլամ ըլլանք, ի՛նչ կ՚ըլլայ ըլլանք, բայց ապրի՜նք... մայրի՛կ, ես մեռնիլ չեմ ուզեր։

Նախ, ես ու աղջիկս մերժեցինք, յանդիմանեցինք զինքը։

— Ասանկ ապրիլը մեռնելէ գէշ է՜. ամօթ քեզի՜... հայրդ ի՞նչ ճամբէն որ գնաց, մենք ալ կ՚երթանք, մեր արիւնը աւելի կարմիր չէ՛...

— Մայրի՜կ, ապրիլ կ՚ուզեմ... ապրիլ, ապրիլ...

Թուրքը մեր քովը կեցած էր, գլուխը կը շարժէր ու ատենը մէյ մը կը կրկնէր.

— Յայտնի է, յայտնի է որ պիտի ջարդուիք։

Վերջապէս չդիմանալով տղուս աղաչանքին, ու, իր արեւին խնայել ուզելով, մահմէտականութիւնը ընդունեցանք։

Քիչ յետոյ մուխթարը եկաւ. դեռ տատամսոտ էր. աչքերը կը պտտցնէր աղջիկներէս տղուս վրայ եւ մեղքնալու երեւոյթ ունէր, թէեւ կը ջանար ուրախ ցուցընել ինքզինքը...

— Իմացայ ու սիրտս ուրախութիւնով լեցուեցաւ, ըսաւ աչքերը անդին դարձնելով. մէկ կրօնքի մէջ եղբայրացած ենք. ա՛լ մեզի համար նուիրական էք... երանի՛ թէ ցաւի եւ վիշտի ամպը ձեր գլուխներուն վրայէն փարատած ըլլար...

Ատենը մէյ մը Կարապետին կը նայէր սեւեռած եւ ցաւոտ նայուածքով մը եւ, կարծես, յանկարծ սթափելով՝ աչքերը կը դարձնէր գետին...

Միջոց մը ամենքս ալ լուռ մնացինք։

— Գէ՜շ... գէ՜շ... ըսաւ վերջապէս միւս թուրքին պէս. դուք իսլամացաք եւ գլուխնիդ ազատեցիք... բայց կրնայ ըլլալ որ չհաւատան ձեր հաւատքին վրայ... ժամերը որ հնչելու են՝ սուգով եւ ցաւով յղի են... Փոթորկէ մոլեգնած ծովու պէս տեսայ զիրե՜նք... հրդեհի եւ արիւնի մէջէ քալեր էին ու մինչեւ մորթերնուն վրայի շապիկը արիւնոտած է՜ր։

— Որո՞նք, ի՞նչ բան, ըսի սահմռկած։

Մուխթարը աչքերուս մէջ նայեցաւ, ու խորհրդաւոր ձայնով պատասխանեց։

— Խուժա՜նը...

Յետոյ առաջարկեց, վստահութիւն ներշնչելու համար մեր թշնամիներուն, երկու աղջիկներս նիքեահ ընել թուրքերու։

Եարալը գայլի պէս ոտքի ելայ ու գոչեցի։

— Այդ բանը չպիտի ըլլայ, չի կրնայ ըլլալ. դուք սիրտ չունի՞ք, մարդ չէ՞ք, կեանքերնուդ մէջ ցաւ, վիշտ չէ՞ք ունեցե՛ր. ձեր սիրտը բնաւ չէ՞ կակղած ձեր զաւակներուն սիրովը. ի՞նչպէս ասանկ սեւ օրի մէջ ինծի այդպիսի բան կ՚առաջարկէք...։

Մուխթարը զիս հանդարտեցուց ու ըսաւ որ նիքեահը պարզ ձեւակերպութիւն մըն է ու աղջիկներս — պզտիկս 12 տարեկան — երկու երեք ամիս քովս կրնան մնալ եւ յետոյ ի՞նչ կ՚ըլլայ, ի՞նչ չըլլար։

Ու այդ պնդումին վրայ աղջիկներս նիքեահ ըրին։

Այդ գիշերը, սեւ գիշեր... անցուցինք լացով ու սուգով եւ սրտերնիս տարուբեր տարակոյսով եւ սարսափով։ Հետեւեալ օրը պէրպէր Մուսթաֆա, որ Կարապետիս հետ գործի մէջ մրցակից էր, գացեր լուր տուեր է Գատիր էֆէնտիի ըրղատներուն որ Աղզը Գանլըն իր տանը մէջ Հայեր պահած է։ Քիչ ետքը իրարանացում եղաւ գիւղին մէջ։ Մենք բան մը չէինք գիտեր ու միայն մտիկ կ՚ընէինք դուրսի ձայներուն. հովի՞ ձայն էր, շունի ոռնո՞ց, թէ մարդերու ձայն... ամէնն ալ միասին... յանկարծ լսեցինք հրացանի հարուածներ, յետոյ լռութիւն. նորէն փոթորիկը փրթաւ. մարդիկ գազաններու պէս կը գոռային. նորէն հրացանի հարուածներ, քիչ մը լռութիւն։

Ոտքի ելայ, սենեակին դուռը բացի, սպասեցի. տանը թուրք կիներէն մէկը հոնկէ կ՚անցնէր.

— Աստուծոյ անուշ խաթերը համար ըլլայ, ի՞նչ կայ դուրսը, հարցուցի։

Մութ կարմիր եազմայով ծածկած էր երեսը ու չճանչցայ զինքը։ Անիկա նախ չուզեց պատասխանել, ու անցաւ, բայց քիչ ետքը կեցաւ, դէպ ի իս դարձաւ ու պահ մը լուռ մնաց։ Երկու աչքերէն կայծակ կը ցայտէին. հակառակ որ անցքը կէս մութի մէջ էր, կարմիր եազմային տակէն կը տեսնէի անոնց լոյսը։

— Հընզըր կեավուրնե՜ր, ըսաւ վերջապէս, ձեզի համար է որ մեր տանը խաղաղութիւնը խանգարուեցաւ, կերած հացերնիս, քուներնիս հարամ եղա՜ւ...։ Շունի պէս կատղեր էիք. ձեզի՞ էր մնացեր գլուխ վերցնել. ահաւասիկ դրօշակը ձեռքերնին, ձիու վրայ հեծած եւ զինուած եկեր են գիւղը կոխելու...։ Ո՞ւր են ձեր ֆէտայինները, ձեր հուրրիյէթին պաշտպանութիւնը. յանցանքը ձերը չէր սակայն... ան հուրրիյէթին երկու աչքերը քէօռնան, անիկա ձեզի գլխէ հանեց...

Միջոց մը շունչ առաւ եւ աւելի կատաղութեամբ շարունակեց.

— Մեր թագաւորին յանցանքը ի՞նչ էր, գէշութիւնը ո՞րն էր... որ վար առիք տեղը ձեր հուրրիյէթը դրիք... ձեր կեավուր հուրրիյէթը՜...

Փորձեցի պատասխանել, բայց աւելի գրգռուած, գրեթէ գոչելով աւելցուց.

— Որովհետեւ հուրրիյէթը իսլամ չէ՛, իսլամ չի կրնար ըլլալ...։

Անբացատրելի աղաղակ մը խօսքերը ընդհատեց. չեմ գիտեր թէ կը խնդա՞ր թէ կը շարունակէր հայհոյել. իր երկու աչքերը միշտ կը վառէին մութ եազմային տակէն։

— Անիծուած մարդի՛կ, կոխած տեղերնիդ սուգ ու ցաւ կը տանիք. եկեր են մեր տունը կրակի տալու ձեզի համար. ուղուրսուզ ներկայութիւննիդ ե՞րբ պիտի վերնայ մեր յարկին ներքեւէն... ինքնիրեննիդ ելէ՛ք գացէք, գլուխնուդ ճարը տեսէք, ուրիշներուն ալ փորձանք մի՛ ըլլաք։

Թոյլցած ու տկարացած՝ լռիկ մնջիկ կ՚արտասուէի։ Թուրք կինը գանգատելով եւ հայհոյելով հեռացաւ վերջապէս։

Այդ միջոցին էր որ Աղզը Գանլըն լուր էր ղրկեր որ ես եւ Կարապետս դրացի թուրքին տունը երթանք, այն թուրքին տունը՝ որ մեզի յորդորած էր մահմէտականութիւնը ընդունիլ, իսկ նիքեահլըները եւ երկու փոքրիկ աղջիկներս իր ընտանիքին քովը ձգենք։

Խուժանը մինչեւ մեր ապաստանած տանը սեմը հասած էր. բարձրադիր պատուհանէ մը երբեմն կը տեսնէի սեւ բազուկներ, հրացանի փողեր ու խուժանը կը գոռար կատղած գազանի պէս։

Ետեւի դուռնէն տղուս հետ, գետնին վրայէն սողալով, գացինք դրացի թուրքին տունը. հոն մնացին աղջիկներս որոնք փսիաթներու տակ ծածկուեցան. վերջէն իմացայ որ ջարդողները գտեր էին զիրենք եւ դուրս հաներ՝ սպաննելու համար։ Բայց յանկարծ խուժանին մէջէն մէկը պօռացեր էր. «Կիները պէտք չէ սպաննել. պառաւները, կոյրերը, խեղանդամները ձգեցէք ու մնացածը տարէք»։ Բայց որովհետեւ լսեր էին որ երկու աղջիկներս նիքեահ եղած են դարձուցեր էին զիրենք մուխթարին տունը։

Յետոյ ամբոխը եկաւ մեր գտնուած տունը եւ պաշարեց, սպառնալով տնեցիներուն որ եթէ կեավուրները դուրս չհանեն, տունը կրակի պիտի տան։

Այն ատեն տանը թուրք կիները կատաղած եւ աչքերնին դարձած՝ վրանիս եկան ու մեզի դուրս քշեցին։ Սեմին վրայ կեցած, երկու սուրի մէջ մնացեր էի։ Կարապե՜տս, ա՜խ, մեռելի պէս ճերմակ էր եւ ոտքի վրայ չէր կրնար կենալ. մարմինովս ծածկեցի զինքը, աչքերս գոցեցի ու պոռացի.

— Նախ ինծի սպաննեցէ՛ք։

Սեւ եւ չոր դէմք մը գրեթէ դպաւ իմ դէմքիս եւ ըսաւ խնդալով.

— Կիները սպաննելու հրաման չկայ, դուն անդի՛ն կորսուէ՛։

Այն ատեն լսեցի խորդալու պէս ձայն մը. կարծես մէկը կը խղդուէր. ետիս դարձայ, ամա՜ն... այդ րոպէն... ի՞նչպէս ապրեցայ այդ րոպէն... մէկը Կարապետիս թեւէն բռնած կը քաշէր ու անիկա կ՚ընդդիմանար, կը քաշքշուէր գետնին վրայ. վերջապէս ինքզինքն ազատեց թշնամիին ձեռքէն ու այնպիսի ձայնով մը որ ինծի անգամ անծանօթ թուեցաւ գոչեց.

— Ես իսլամ եմ, մարգարէին խաթերը համար ազատեցէք ինծի...

Տղաս ինծի կը նայէր առանց ճանչնալու, կը նայէր ամբոխին, կը նայէր զինքը քաշող թշնամիին, կը նայէր ու բերանը կը ծռէր բան մը ըսելու համար. շնչառութիւնը այնքա՛ն զօրաւոր էր որ հեռուէն կը լսուեր...

— Աղէ՛կ, աղէ՛կ, պատասխանեցին շատ մը ձայներ, քեզի թլպատելու կը տանինք կոր։

Ու քանի մը հոգի մէկէն վրան յարձակեցան ու սկսան քաշքշել։

Տղաս կրկին դիմադրեց. հագուստները պատռեցան, ծունկերը գետնին քսուելով սկրդուեր էին. անցած տեղին, հողին վրայ, արիւնի հետքեր կային։

— Վո՜ւյ, վո՜ւյ, կը գոչէր անիկա ետին դառնալ փորձելով... մայրիկ, զիս սպաննելու կը տանին, մայրի՜կ... ես մեռնիլ չեմ ուզեր, վո՜ւյ, վո՜ւյ, ես մեռնիլ չեմ ուզեր...

Ամա՜ն, ամա՜ն... անկէց ի վեր վայրկեան չըլլար որ այդ ձայնը չլսեմ, վայրկեան չըլլար որ Կարապետիս ճերմկած դէմքը չտեսնեմ. ձայնը կարծես ականջիս մէջ մնացած է, իր հոգեվարքի պատկերը աչքերուս մէջ դրոշմուած է։

Ետեւնուն վազեցի, բայց չհասայ. ասդին անդին թափառեցայ... ամէն կողմէն ինծի կը թուէր որ տղուս ձայնը կը լսեմ ու ճամբաս շփոթեցայ. ատեն մը ետքը դէմս ելաւ Սաֆիյէ հանմ, Աղզը Գանլըին քոյրը. ձեռքէս բռնեց ու դէպ ի իրենց տունը առաջնորդեց։

— Քեզի կը վայլէ աղջիկներուդ քովը ըլլալ, ըսաւ։

— Կարապե՞տս, հարցուցի արցունքէս խղդուելով։

— Աստուծոյ ողորմութիւնը մեծ է, պատասխանեց... շատ չտանջուեցաւ։

Գիտէի արդէն ու կը սպասէի որ տղուս սպաննելուն լուրը առնեմ, բայց ականջներուս չհաւատացի... ցաւէս քար կտրած կեցայ Սաֆիյէին դիմացը։

— Նստինք, ըսաւ վշտացած ձայնով, ու ձեռքէս բռնելով ստիպեց որ գետինը խոտերուն վրայ տարածուիմ. այդ միջոցին պատմեց ամէն բան։

— Հոն էի ու աչքերովս տեսայ, ականջներովս լսեցի. մարդիկ գինովի ու խենթի պէս էին, զաւակը իր հօրը, եղբայրը եղբօրը զարնելու պատրաստ. այդպիսի գէշ րոպէներ կան Աստուծոյ մեզի սահմանած ժամերուն մէջ եւ այդ րոպէներէն մէկուն զոհ գնաց զաւակդ։

— Եավրո՜ւմ... եավրո՜ւմ, կը գոչէի ես, արեւդ մարեցաւ, կեանքը այնքա՛ն քաղցր էր քեզի համար. ի՞նչ զէնքով զարկին, ո՞ւր տեղէդ զարկին, եարալը մարմինդ ո՞ւր մնաց. անգամ մըն ալ կեանք տայի քեզի... աչքերուս լոյսէն լոյս ա՛ռ, իմ շունչէս շունչ առ եւ չորս կողմդ նայէ՛, կշտացի կեանքէ՜ն... եավրո՜ւմ, ի՞նչ զէնքով զարկին քեզի...

— Գետին եզերքը տարեր էին, պատասխանեց Սաֆիյէ ու հոն Կարապետը Հապիպին հանդիպեցաւ. «Մէկ հողի վրայ ծնած, մէկ երկնքի տակ ապրած ենք, Հապի՛պ, ըսաւ, աղի, հացի հախ կայ մէջերնիս. մէկ ամանէ կ՚ուտէինք, մէկ գաւաթէ կը խմէինք, խնայէ՛ երիտասարդութեանս»։ Բայց անոնք մտիկ չըրին ու ձեռքերը կապեցին։ Հապիպ գօտիէն դանակը քաշեց ու մօտիկցաւ...

«Ես դանակէն կը վախնամ, գետը նետեցէք ինծի», ըսաւ Կարապետ վերջին անգամ։ Բայց Հապիպ ծիծաղելով մօտեցաւ ու դանակը մինչեւ կոթը ընկերոջը ծոծրակին մէջ խոթեց. յետոյ գետը նետեցին զինքը... ամբոխը գետեզրը ժողվուած կը դիտէր. երկու անգամ արիւնոտ մարմինը ջուրին երեսը ելաւ եւ հոսանքէն քշուեցաւ, բայց Րէսուլուն օղլու Խտըր գոչեց.

«Գետին ջուրը կարմրեցաւ կեավուրին անցած տեղէն, դեռ ողջ ըլլալու էր» եւ երրորդ անգամուն երբ Կարապետ ջուրին երեսը ելաւ՝ վրան հրացան մը պարպեց։

— Երկինքը սեւցաւ ինծի համար, Սաֆիյէ՜... ըսի թուրք կնոջը երեսն ի վեր լալով. Աստուծոյ բոլոր կայծակները ձեր ոճիրները չպիտի կրնան պատժել. ո՞ր օրը եւ ո՞ր ժամուն ձեր քաւութեան ժամանակը հասած պիտի ըլլայ. այրիին, որբին ու մօր արցունքներու մէջ պիտի խղդուիք...

Քանի՛ կը խօսէի, անիկա կը տժգուներ. դողալով ձեռքս բռնեց ու մխիթարել փորձեց...

— Մի՛ լար, մի՛ լար, շատ էզիյէթ չտուին, փառք տուր Ալլահին, գթած եղաւ ձեզի համար. դեռ ի՞նչ տանջանքներու մէջ մեռնողներ կան, ինչե՜ր պատմեցին... ամէն մէկուն եղունգներուն մէջ հայու արիւն կար։

Զիս առաւ եղբօրը տունը տարաւ ուր աղջիկներս մնացեր էին. իրարու քով եկանք ու սկսանք լալ։ Այլ եւս մեզի մինակ չէին ձգեր. տանը կիներուն եկեր միացեր էին դրացիներ ալ ու մեզ շրջապատած էին։ Ոմանք կը հեգնէին մեր ցաւը. «Ո՞ւր է Հուրրիյէթը՜...» ոմանք կը մեղքնային մեզի, իսկ ուրիշներ կը յանդիմանէին.

— Դուք ձեր հօր ու զաւկին վրայ չէ որ կու լաք, միլլէթին համար է ձեր արցունքները՜... ձեր թափած արտասուքին ամէն մէկ կաթիլին մէջ թոյն եւ անէծք կայ մեզի համար...։

Կէս ժամ ետքը թուրք կիներ եկան ըսին թէ հարսերնին պիտի տանին։

— Հանգիստ թողուցէք մեզի, գոչեցի, ա՛լ սիրտ չունիմ որ զարնէք անո՛ր... թողուցէք մեր կորուստներուն վրայ լանք։

Տեսնելով որ ինծի մտիկ ընող չկայ, դիմեցի մուխթարին, յիշեցուցի իրեն խոստումը, բայց ան ալ ըսաւ թէ բան մը չի կրնար ընել. արդէն նոյն միջոցին թուրք կիներուն եկած միացած էին զինուած մարդիկ որոնք բռնի տարին աղջիկներս ու ես ստիպուած հետեւեցայ իրենց։

Ամիս մը անցաւ այսպէս. ամուսինս եւ զաւակս սպաննուած, աղջիկներս առեւանգուած, տունս տեղս թալլուած, այլ եւս բան մը չունէի յուսալիք այս աշխարհիս վրայ, երբ օր մը զապթիյէ մը եկաւ եւ մեզի յայտնեց որ եթէ գանգատելիք բան մը ունիք, իրեն ընկերանալով՝ կրնանք պատերազմական ատեանին դիմել։ Առաջին անգամ սպառնալիքի տակ, բերանացի ըսինք թէ գանգատ չունինք, բայց աչքս բացուեցաւ, յանցաւորները պատժել տալու ու աղջիկներս ազատելու եռանդէն դրդուած միջոց մը գտայ ու Ատանա գտնուող պատրիարքական պատուիրակութեան լուր ղրկեցի ու մեր վիճակը բացատրեցի։ Երկու շաբաթ ետքը կրկին զապթիյէ մը ներկայացաւ, լուր կար որ թուրքեր կախուած էին... տիւշմանը սարսափի մէջ էր. մեզի թոյլ տուին որ հետեւինք զապթիյէին, որու հետ Ատանա հասանք։

Ինծի կը թուէր որ ինծի պէս դժբաղդ կին չկայ, բայց երբ հոս հասայ, հազարներով լսեցի նման պատմութիւններ. սուգս սիրտիս խորը ծածկելով երեք անգամ արզուհալ տուի Տիվանը Հարպին ու երեք արզուհալներս անպատասխանի մնացին։ Այսօր վրաններու կողմերը գացեր էի երբ մեր գիւղացի թուրքի մը հանդիպեցայ.

— Ես ալ քեզի կը փնտռէի, ըսաւ դիմաւորելով ինծի. պզտիկ աղջկանդ ամուսինը ապսպրեց որ քեզի ըսեմ թէ պարապ բաներ են ըրածնիդ. լսեր է որ աղերսագիր տուեր ես իրենց դէմ. Կարապետը եւ ամուսինդ սպաննողներու դէմ բոլոր ատոնք զուր տեղն են. մենք, ահաւասիկ ազատ կը պտտինք։

Այս բանին վրայ աչքս դարձաւ, անմիջապէս կառավարչատուն վազեցի, զայրոյթս այնքան մեծ էր որ դրանը սեմէն մինչեւ Տիվանը Հարպին գտնուած սենեակին առաջք եղող բոլոր ծառաներուն արգելքները զիս չկեցուցին։ Երբ սրահ մտայ, զբաղած էին եւ ուզեցին զիս դուրս հանել, բայց անմիջապէս գոչեցի իմ բոլոր ցաւս, բոլոր գիտցածս։ Գլուխս կը դառնար, զիրենք չէի տեսներ ու կը պատմէի։ Ըսի թէ ինչպէս քաշքշելով զաւակս տարին, ըսի թէ ինչպէս դաշոյնը մտցուցեր էին ծոծրակին մէջ, ըսի կիներուն անսրտութիւնը, մարդոց անգթութիւնը, ըսի թէ քանի մը անգամ իմ մայրական սիրտս խոցոտելնէն ետքը, այսօր ալ զիս կը ծաղրէին, լուր կը ղրկէին թէ արզուհալի, Տիվանը Հարպի եւ այլնի վրայ յոյս չդնեմ. թէ իրենք ահաւասիկ ազատ կը պտտին, եւ այդպէս ալ պիտի ըլլայ մինչեւ վերջը։

Բոլորովին լուռ էր սրահը, երբ խօսքս վերջացուցի. կարծեցի որ մեկնած են, զիս մինակ ձգած են, բայց խելքս գլուխս եկաւ ու տեսայ զիրենք. տեսայ հոն սեղանին առաջք նստած, որ ինծի մտիկ կ՚ընէին եւ յուզմունքէ քարացած էին։

Յանկարծ մէկը խօսեցաւ։

— Մեռելները չեն ողջննար, ո՛վ կին, դուն մնացած զաւակներուդ մէջ մխիթարութիւն փնտռէ... գէշ հովի մը պէս չարիքը անցաւ ու աւերներ գործելէ ետքը հեռացաւ... պէտք է անցեալը մոռնա՜լ...

— Անցեալը՜... անցեալը իմ սպաննուած զաւակս է, իմ մորթուած ամուսինս է, իմ առեւանգուած աղջիկներս է՜... անցեալը կրակէ գիրերով գրուած է սիրտիս մէջ։

Զինուորականներէն մէկը ինծի կը նայէր ուշադիր եւ ամենէն աւելի յուզուած կը թուէր. պզտիկ մատովը երբեմն աչքին անկիւնէն կ՚աւրէր արցունքի հետքը ու շրթները ճերմկած էին. ու երբ յուզմունքը կը շատնար, դիմացը դրուած տետրակի մը վրայ կը նայէր իբր թէ կարդալու համար։

— Դուք ալ երիտասարդ էք ըսի, դուք ալ կեանքի սեմին վրայ կը գտնուիք, խորհեցէք թէ ի՛նչ բանէ զրկեցին զաւակս. իմ կեանքս այլ եւս բեռ մըն է երկրիս վրայ. մահուան մէջ միայն մոռացութեան կը յուսամ... ինչ որ իմ աչքերս տեսան ու ինչ որ իմ ականջներս լսեցին, կը բաւէին հարիւրաւոր մայրերու կեանքը թոյնի պէս դառնացնելու. ես այլ եւս յուսալիք բան մը չունիմ, բայց եկեր եմ ձեզի ըսելու որ արդար ըլլաք ու ոճրագործ բազուկները պատժէք...։

— Եղածը եղած է, ո՞ր մէկը պիտի պատժենք, բաւական արիւն թափեցաւ արդէն... մոռցէ՛ք անցեալը։

Իրարու մէջ փսփսացին ու մէկն ինծի դարձաւ ըսելով.

— Ձեր խանութին գոյքերը որո՞նք թալլեցին, տետրակները ո՞վ տարաւ, ինչքա՞ն առնելիք ունէիք գիւղին մէջ... Տիվանը Հարպը հարկ եղածը կ՚ընէ ձեզ վերադարձնելու համար նիւթական կորուստը։

— Ես չեմ եկեր խանութիս եւ տունիս գոյքերը ուզելու, ես եկեր եմ խնդրելու ձեզմէ որ յանցաւորները պատժէ՛ք։

— Աղէտէն առաջ քոյր եղբօր պէս էիք. մոռցէ՛ք պատահածը. ասկէ ետքն ալ քոյր եղբօր պէս պիտի ապրիք. վրէժխնդրութիւնը թշնամութիւն կ՚արծարծէ եւ խաղաղութիւնը երբեք չի վերահաստատուիր երկրին մէջ...։ Ձեզի կ՚իյնայ բարի օրինակ տալ, ձեր կրօնքը իսկ կը պատուիրէ ձեզի որ ձեր թշնամիները սիրէ՛ք...

Եւ որովհետեւ արդէն մոռնալով պատմութեանս տպաւորութիւնը, անհամբերութեան շարժումներ կ՚ընէին, քօղս հանեցի, գլուխս բաց եւ ըսի.

— Քանի՛ որ դուք չէք ուզեր տեսնալ մեր դատը, թող Աստուած դատէ ձեզի եւ դուք մինչեւ ձեր հեռաւոր սերունդներուն մէջ անիծուած ըլլա՛ք։

Սրահը դարձաւ շուրջս, շարժող աթոռի ձայներ խլացուցին զիս... ոտքի ելան ու կրկին նստեցան ու այդ միջոցին ինծի կը թուէր որ աշխարհիս չորս կողմէն ձայնս կը լսէի։

— Անիծուած ըլլա՜ք... անիծուած ըլլա՜ք։»

Ինչ որ ալ ըլլար Ատանայի բարեկեցիկ եւ նոյն իսկ հարուստ ժողովուրդին դժբաղդութիւնը, անոնց՝ որ մէկ օրէն միւսը մոխիրի վրայ նստած էին, ինչքան ալ սրտակեղեք ըլլար որդեկորոյս մայրերու, այրիացեալ կիներու ապշահար եւ ցաւագին տառապանքը, ինչքան որ մղձաւանջային սոսկումով մը մեզ համակէին շրջակայ գիւղացիներու հուրի եւ սուրի պատմութիւնները, աւելի դժբաղդ, աւելի անտէր, մոռցուած եւ անտեսուած տարր մը կար Կիլիկիոյ մոխիրներուն վրայ։ Ասոնք դրսեցիներն էին, որոնք Հայաստանի այլ եւ այլ գաւառներէն եկեր հաստատուեր էին հոն եւ մշակութեամբ կը պարապէին։

Շատեր հասած էին Կիլիկիա, արդէն ջարդէ եւ հուրէ փախելով. շատեր հասած էին Կիլիկիա իրենց ընտանիքին անդամներէն մեծագոյն մասը զոհ տուած, արդէն սգաւոր եւ սրտերնին ցաւած, յաճախ անմխիթար եւ միայն ներքին անդիմադրելի բնազդէ մը մղուած կեանքի դառնալու համար։ Ի՞նչով կ՚ապրէին. գրեթէ ոչինչով, ի՞նչի կը ձգտէին, հայրենիք վերադառնալ. արհամարհուած ու անտեսուած տեղացիէն որուն մէջ խորթ եղբայրներ միայն գտեր էին, անոնք իրենց ողորմելի գոյութիւնը կը քաշքշէին զբաղելով գրեթէ միմիայն երկրագործութիւնով. իրենցմէ մաս մը հաստատուած էր Կիլիկիոյ մէջ, ուրիշ ստուար մաս մը, սակայն՝ կու գար ամէն գարնան եւ մշակութեան եղանակը աւարտելուն՝ աշնան վերջերը կը դառնար հայրենիք։ Երբ ձմեռուան ամիսները կ՚անցնէին եւ Կիլիկիան գաղջ կլիմային շնորհիւ գարունը կը ծանուցուէր վաղահասօրէն, ամէն կողմերէն, ճերմակ ճամբաներու վրայէն ծայր կու տային իրենց խեղճ եւ ողբալի կարաւանները, գլգլեակներով ծածկուած, անօթութենէ կմախացած ու աչքերնին վառ յարատեւօրէն վերադարձի յոյսերով։

Այն տարուան եկողները հայրենիք չվերադարձան. որովհետեւ աղէտին առաջին եւ անվրիպելի զոհերը եղեր էին. շրջակայ գիւղերուն մէջ յաճախ պատահեր էր որ իրենցմէ ոչ մէկը յաջողէր փախուստ տալ կամ ո եւ է կերպով ազատուիլ։

Նոյնպէս Ատանայի մէջ՝ դուրսեցիները անտէր ու անտիրական, յաճախ դիզուած խաներու մէջ, դիւրին զոհեր եղեր էին թշնամիին ու եթէ շրջակայ գիւղերու մէջ իրենց ծայրայեղ թշուառութեան հետեւանքով կամ զիրենք աշխատցնող հողատէրներու վատութիւնով, զէնքէ զուրկ, անկարող դարձեր էին ինքնապաշտպանութեան, ընդհակառակը Ատանա քաղաքին մէջ առիւծի պէս կռուեր էին յաճախ։

Իրենցմէ մնացեր էին միայն ողբալի այրիներ ու որբեր, ասդին անդին վիրաւորուած, խեղանդամուած այրեր, ծամածռած բերաններով, խենթի աչքերով եւ կնճռոտած ճակատներով։

Հակառակ որ նպաստի օրերու մէջ մեր մտահոգութեան առաջին առարկան իրենք էին, անոնք չէին յաջողեր հասնիլ մեզի, որովհետեւ Ատանացի աղէտեալներ արգելք կ՚ըլլային, զիրենք կը հեռացնէին առաջին շարքերէն. «Զուլումէն առաջ ալ այսպէս էիք, դուք ի՞նչ ունէիք որ ի՞նչ կորսնցնէիք... ղրկուածները մեզի համար են, ձեզի համար բան չկայ» կը գոչէր օր մը քաղաքացի այրի մը դրսեցիի մը։

Չարագուշակ, լռին, ազնուական ու իրենց չքաւորութեանը մէջ խրոխտացած այն մասնաւոր հպարտութեամբ որ անարժանի դժբաղդութիւնը կու տայ կարգ մը մարդոց, անոնք կը կենային գրեթէ ամէն օր մեր ճամբուն վրայ։ Քիչ կը խօսէին, քիչ բան կը պատմէին, բայց իրենց նայուածքներուն տխուր քաղցրութիւնը կը հաղորդուէր մեզի. երբե՛ք այնքան դիւրաւ եւ ա՛յնքան առատութեամբ բարերար արտասուքը չէր ժայթքեր մեր աչքերէն որքան իրենց մօտ։ Մեր յարաբերութիւնները դիւրացնող գլխաւոր պատճառներէն մէկն ալ իրենց հայախօս ըլլալն էր. ի՛նչ սփոփանքով, գրեթէ ակնածանքով կը լսէինք իրենց զանազան գաւառներու յատուկ շեշտը ու ասացուածքները. Էրզրումցին իր մաքուր եւ կտրուկ նախադասութիւններով, պայծառ եւ թափանցիկ իմաստով. Խարբերդցին՝ իր եղանակին սրտառուչ երաժշտութեամբ, որ իր բոլոր խօսքերուն արձակ բանաստեղծութեան մը տխրագին ելեւէջը կու տար, Ակնցին՝ իր երգող, մանուածապատ եւ երկդիմի խօսուածքով, որ միշտ տարտամ, անըմբռնելի եւ անսահմանելի իմաստով մը կը վրդովէ քեզ ու խօսքը վերջացուցած ատեն կը կարծես թէ ընդհակառակը պիտի սկսի, Բաղեշցին՝ իր գոռ, առնական եւ հատու շեշտով ու Մշեցին՝ իր երկարաձգուող լացի եղանակով, որուն ոլորտներուն մէջ ժպիտ կայ սակայն, ինչպէս մանկական արցունքին մէջ։

Շատ անգամ մեր լսածը նոր աղէտի մը պատմութիւնը չէր, իրենց ամէն մէկերնուն յիշատակները թրծուած էին անցեալ սուգով եւ ցաւով. ամէն մէկ յիշողութեան ոստում արցունքով կը ծանուցուէր. ծներ, մեծցեր ու ապրեր էին վշտի մէջ եւ արեւին իրենց բաշխած ամէն մէկ տարին տառապանքով բեռնաւոր էր։ Երբ իրենց զաւակները յիշէին, չէին կրնար մոռնալ որ հողին յանձնուած են. երբ իրենց սեւ հարսնիքները յիշէին, չէին մոռնար այն բոլոր վիրաւորանքները որոնց ենթարկուած էր իրենց նոր հարսի խպնոտութիւնը. կերած հացերնին ու խմած ջուրերնին արիւնոտ եղած էր եւ կեանքը դառնահամ եւ թունաւոր պտուղի մը պէս էր իրենց համար։

Ինչպէս որ եկեր էին, ձգտելով փախչիլ իրենց ճակատագիրէն, յաճախ աննպատակ, բռնելով դիմացի ճամբան, հալածուած անօթութենէ, սուգէ, սարսափէ, այնպէս ալ կրկին, հիմա կ՚ուզէին մեկնիլ։ Ցրուած ու կոտորուած ընտանիքներու բեկորներ կը միանային իրարու, հէմշէրիներու խումբեր կը կազմէին ու հաւաքաբար կ՚ապրէին, հաւաքաբար կը ծրագրէին, հաւաքաբար ճամբայ կ՚ելլէին։ Իրենցմէ իւրաքանչիւրը կարծես կորսնցուցած էր այլ եւս մարդկային կամքի, անհատական ուրախութիւններու եւ ցաւերու գաղափարն իսկ. ամէն մէկը առանձին՝ մարդկային խլեակ մըն էր, շուարուն, կորսուած։ Ու ինչպէս ուղեկորոյս թռչունը՝ իր երամին, անոնք կը դառնային իրենց հէմշէրիներու խմբակին։ Ինչո՞վ եւ ի՞նչպէս պիտի կարենայինք թօթափել զիրենք դարաւոր տառապանքի թմրութենէն, վերադարձնել զիրենք մարդկային հրայրքներու, վառել իրենց աչքերը լոյսով, պարզել իրենց սեւագիր ճակատները, յոյս եւ ժպիտ տալ իրենց մեռած ու անէծքէ չորցած շրթունքներուն։ Մէկ բան միայն զիրենք կը դղրդէր այդ ուղղութեամբ. վերադարձը դէպ ի հոն ուր ծներ ու մեծցեր էին, հոն ուր՝ արդէն անգամ մըն ալ վառեր էր այս նոյն կրակը. հոն՝ ուր ձգեր էին իրենց արտերը, իրենց սիրելիներուն գերեզմանները, այն ծառերը՝ որոնցմէ յաջորդաբար իրենց հօրը, իրենց եւ զաւակներուն օրրանները կախուած էին, կարկաչող ջուրերը, անցնող քամիները, սաւառնող ամպերը, սարերը ու ձորերը... ու հայրենիքի սփոփարար յիշատակը կը մաքրէր ու կը սրբէր իրենց հոգիէն բոլոր հոն կուտակուած թոյները, քէները եւ ոխերը։

— Վաթա՜ն, հողիդ ղուրպա՜ն... արիւնս հոս թափելու տեղ՝ թող քու ծոցիդ մէջ թափի՛...։

Նիւթական, ճղճիմ դժուարութիւններ արգելք կ՚ըլլային իրենց։ Մենք մեր բոլոր ջանքերը կ՚ընէինք իրենց օգնելու համար, եւ երբեմն կը յաջողէինք ճամբայ հանել զիրենք։

Երկար փոշոտ ճամբուն վրայ՝ ուրկէ եկեր էին մշակներու խումբեր, զինուած երկրագործական տարրական գործիքներով, առողջ եւ հուժկու, յոյսով եւ աշխատութեան կամքով ոգեւորուած, երազելով խարտեաշ հնձաններուն, բերքերու առատութեան եւ այգեկութներու օրհնեալ եւ բերկրալի ճոխութեան վրայ, հիմա կ՚երկարէր շարքը վերադարձողներու կարաւանին։ Կզակնին լաջակով կապած եւ մարմիննին ցնցոտիներով ծածկած կիներ... դարձեալ կիներ... արեւին տակ ճերմակ քօղերը հեռաւոր ոչխարներու հօտի մը երեւոյթով կը վէտվէտի... մէկ քանի անդամահատ կամ հիւանդկախ մարդիկ. տժգոյն եւ չոր դէմքեր, ցամքած շրթունքներ. կարաւանին առաջքէն, քովերէն ու ետեւէն որբեր, որբեր, որբեր... անոնք բոկոտն են եւ գրեթէ մերկ ու գլուխնին բաց արեւին տակ։ Կարաւանը կը յառաջանայ յամրաքայլ ու հանդիսաւոր. ամէն մէկ գլուխ դագաղի պէս է. մեռելներու յիշատակներ կան հոն, սիրուած մեռելներու, քաջի պէս մեռնողներու։ Ողբեր ու լէժանտներ կը տանին իրենց հետ, արտասուք եւ հպարտութիւն ունին միանգամայն աւանդելիք...։ Ճամբան երկար է ու իրենք տժգոյն ու վատթարացած. պիտի հասնի՞ն արդեօք... ո՜րքանը ճամբան պիտի մնան եւ ո՜րքանը պիտի յաջողին վաթանին հողը համբուրելու... եւ յետոյ ի՞նչ խեր կայ իրենց մահամերձի, իրենց խելագարի, իրենց ուրուականի ներկայութենէն։

Կարաւանին առաջքէն, քովերէն, ետեւէն ահաւասիկ, տղաքը կ՚ոստոստեն, կը վազվռտեն... ցնցոտիներու պատռուածքներէն մարմինները կը յայտնուին ամուր եւ պինդ պողպատի պէս. անոնք չեն ճանչնար սուգը եւ տէրտը, կ՚արհամարհեն արեւին սլաքները, տօթակէզ եւ անշնչելի օդին ծանրութիւնը, մերկ ոտքերնուն ներքեւէն երկարող ճերմակ եւ կիզիչ ճանապարհը։ Անոնք կ՚երթան ճակատնին դարձուցած նպատակին, հոգինին զեղուն եռանդով եւ յոյսով, կ՚երթան դէպ ի հայրենիք որի մասին լսեր են շատ մը հեքեաթներ մամիկէն ու մայրիկէն. կ՚երթան դէպ ի խոստացուած հորիզոնները, դէպ ի երազուած սարերը, ակնկալուած քաղցրութիւնները հայրենի հողին ընծայած պտուղներուն...

Ու սգաւոր կարաւանը այրիներուն որ իր որբերը կը տանի դէպ ի հայրենիք հետզհետէ տօնական երեւոյթ մը կը ստանայ մեզի համար ու սրտերնիս կը յուզուի անբացատրելի եւ ուժգին զգացումով մը։

— Բարի երթա՜ք... բարի երթա՜ք...։

Ճերմակ ու երկար ճամբուն վրայ այլ եւս չենք տեսներ զիրենք... երկար ատեն է որ հեռացած են, բայց դեռ մեր աչքերը խոնաւ են ու մեր շրթունքները դողդոջուն մաղթանքներով։ Ու այս անգամ գոնէ, գերագոյն յոյսը կը բարեխառնէ մեր ցաւին դառնութիւնը։

Վերադարձին՝ աւերուած քաղաքին փողոցներուն մէջ կը հանդիպինք ուրիշ հէմշէրիներու խմբակներու։ Էրզրումցիներ կը դիմաւօրեն մեզ. կայտառ եւ ուժեղ կիներ են, ցնցոտիներու մէջ իսկ գեղեցիկ, կանոնաւոր դիմագծերով եւ սեւ, արտայայտիչ աչքերով. բազմաթիւ ծամեր, մանր, մանր հիւսուած կը ծածկեն իրենց քամակները եւ կը հասնին մինչեւ կողերնուն. կենսաւէտ եւ առոյգ արիւն մը կը շիկնեցնէ իրենց լեցուն այտերը ճերմակ լաջակներուն ներքեւէն։ Նորածին մը հանգչած է դեռատի մօր մը կուրծքին վրայ եւ մինչ ան կը խօսի, կը շարժի ու կը քալէ, մանկիկը անայլայլ լրջութեամբ կը շարունակէ ծծել մօրը կաթը։ Նոր հարս է ու այրի. տղեկին հայրը յոյսով եւ երջանկութեամբ լեցուն սպասեր է առջինեկին ծնունդին, ու հիմա ո՞վ գիտէ ո՞ր սարին վրայ ո՞ր գետին ջուրերուն մէջ կը հանգչին իր խոշտանգուած մարմնին մնացորդները։ Մինչ տարէց կիներ կը պատմեն այլ եւս մեր ականջներուն ընտանի դարձած այդ պատմութիւնը նոր հարսը իր լաջակին ներքեւ կ՚արտասուէ անշշուկ։

Առաջնորդարան մտած պահերնուս՝ երկու արիւնոտ եւ ցաւագին աչքեր կը դիմաւորեն մեզ. հանդարտ, լուրջ եւ լռին տառապանք մըն անշարժացուցեր, մարմարային տժգունութիւն եւ կարծրութիւն տուեր է կնոջային դէմքի մը, որուն տարիքը կը խուսափի մեր ուշադրութենէն։ Ցաւի նո՛յն դիմակը կայ ամենուն դէմքին վրայ. նո՛յն աչքերը, նո՛յն կծկուած եւ քարացած մկանունքները, նո՛յն ճերմկած կամ կապարագոյն դարձած շրթունքները. նո՛յն կանխահասօրէն ճերմկած կամ փեթռտուած մազերը։ Ինչպէ՞ս որոշել երիտասարդը պառաւէն, սգաւոր մայրը այրիէն. կարծես երկաթեայ եւ անողոք ձեռք մը, նման ձգտումով, սեղմած ու ցամքեցուցած էր իրենց կենսականութեան աղբիւրը։

Լաջակին ներքեւէն՝ ո՛րը մեքենական շարժումով մը կը քաշէր դէպ ի դէմքը՝ ծածկելու համար զայն կ՚ընդնշմարենք խոհուն ճակատը արկածեալ կնոջ եւ իր վիրալի աչքերուն խորը կը ճանչնանք դարաւոր տառապանքով ազնուականացած հայ կինը։ Դրսեցի է. Խարբերդէն. ո՛չ մէկ օր չէր եկած անիկա եկեղեցիին բակը նպաստ խնդրելու. մեր բժիշկ ընկերներէն մէկը հանդիպեր էր իրեն ու մեզի յանձնարարեր այդ խպնոտ թշուառութիւնը։ Ժամադրութիւն տուեր էինք նպաստի ժամերէն դուրս միջոց մը, այնքա՛ն իր ամչկոտութեան խնայելու, որքան լսելու իր խրոխտ, ցաւագին եւ աննշմարելի անցած պատմութիւնը։ Իր գերազանց պարզութեամբը անիկա չէր խորհեր իսկ թէ ի՛նչ թանկագին դրուագ կը ներկայացնէր բոլոր մեր լսած ջարդի, հուրի, նուաստութեան եւ անմարդկային վայրագութիւններու պատմութիւններուն մէջ։

Երբ իրեն հետ առանձնացանք ու զինքը հրաւիրեցինք նստիլ մեր դէմ, դողդոջուն ձեռքերը սեղմած կուրծքին վրայ, պահ մը նայեցաւ մեզի խորունկ, եւ անբացատրելի նայուածքով մը։ Այդ բանը յաճախ կը պատահէր արկածեալներուն. կարծես սկսելէ առաջ իրենց անլուր, անհաւատալի, անըմբռնելի պատմութիւնը, կը ձգտէին հաղորդակցութեան մէջ մտնալ մեր հոգեկան կացութեան հետ, իրենց ցաւին էութիւնը իսկ հաղորդել, որպէս զի իրենց տէրտը իմանալի դառնար մեզի. ու ամէն անգամ՝ անվրիպելի կերպով կը յաջողէին։ Նոյնատեսակ յուզմունքի ալիք մը կը վրդովէր մեր սիրտը, իրենց հառաչանքներուն, իրենց աղաղակներուն կշռոյթը կը զգայինք նախապէս մեր դղրդուած ցեղային բնազդին մէջ ու իրենց արդէն թափած արցունքներուն դառնութիւնը կ՚այրէր մեր կոպերը։ Իրենց հետ կը կուրնայինք ու կը խլանայինք. ու ամբողջ աշխարհ կը խուսափէր մեզմէ։ Այլ եւս ի՞նչ փոյթ այս կամ այն կնոջ պատմութեան մանրամասնութիւնները. դեռ չլսած գիտէինք. ինչպէս եթէ մեր ենթագիտակցութեան մէջ արդէն հոլովուած ըլլային անոնք. ու բոլոր միջոցին որ կը խօսէին, անբացատրելի զգայնութիւն մը կ՚ելեւէջէր մեր մէջ համապատասխան իրենց վշտի սարսուռներուն։ Այսպէս էր որ թերեւս, յաճախ, անկարող կը դառնայինք զիրենք մխիթարելու, իրենց ցաւը ամոքելու. որովհետեւ փոխանակ զիրենք մոռացութեան առաջնորդելու, այրիներուն հետ կու լայինք, որբերուն հետ որբացած կը զգայինք ինքզինքնիս, պայքարողներուն հետ կը խիզախէինք, ըմբոստներուն հետ կ՚արհամարհէինք եւ ստրկացածներուն հետ նսեմացած ու կոխոտուած կը զգայինք մեր հոգիները։ Ու այս յարափոփոխ եւ դժնդակ ուժգնութեանը մէջ մեր հրայրքներուն, մէկ վայրկեանի մէջ կ՚ապրէինք դարեր ու ամբողջ ցաւը ժողովուրդի մը հաւաքական դժբաղդութեան։

Խարբերդցի կնոջ աչքերը տամկացած էին արիւնախառն արցունքով մը, եւ պղտոր բիբերը գետին խոնարհած, լաջակին ծայրովը կը սրբէր այտերուն վրայ իջած թարախոտ խոնաւութիւնը։ Մէկէն գլուխը բարձրացուց եւ իր լայն ճակատը դարձուցած մեզի՝ խօսեցաւ։

Գաղթական էին ու հաստատուած Կիլիկիոյ մէջ հայկական կոտորածներէն ի վեր։ Ամուսինը եւ երկու երիտասարդ տղաքը ինչպէս իր փեսան կորսնցուցեր էր Ատանայի դէպքերու միջոցին. միայն կիները մնացեր էին եւ աղջկանը չորս որբերը. ու ինքը, նախապէս մայր ընդարձակ եւ երջանիկ ընտանիքի մը, հիմա դարձեր էր այրիներու եւ որբերու մայր։

— «Այն օրը, կ՚ըսէր, իր հեծեծագին եւ ազնուական ձայնով, թշնամութիւնը սաստիկ էր հրահրուած կրակի պէս։ Յանկարծակիի եկանք, բայց տղաքս առիւծի պէս կանգնեցան։ Մեզ, կիներն ու տղաքը դրին սենեակի մը մէջ, ու իրենք կռուեցան երկար ատեն... ժամեր ու ժամե՜ր...։ Խենթի պէս էինք. չգիտցանք, թէ ի՞նչ էր պատահածը։ Դուրսէն գնտակները անդադար կը զարնուէին ու մերինները կը պատասխանէին հատիկ, հատիկ, մինչեւ որ դադրեցան...։ Յանկարծ մեր սենեակին դուռը բացուեցաւ. ու մեծ տղաս երեւցաւ, եկաւ ինծի, վիզս փաթտուեցաւ ու ականջէս գոչեց. «Ես կը մեռնիմ, մայրիկ, էվէլ պակաս հէլալ ըրէ»... Դեռ չէի հասկցած իր խօսքերուն նշանակութիւնը երբ անիկա դուրս թռաւ. ետեւէն գացի. միւս տղաս, փեսաս եւ ամուսինս գետինը ինկած էին. ո՞ր մէկին երթայի, ո՞րուն վրայ ծռէի...։ Նոյն միջոցին տղաս փողոց ելած էր ու քանի մը գնտակ մէկէն թնդացին, ու ես չգիտցայ թէ ո՞ր գնտակն էր տղաս զարնողը»։

Միջոց մը կ՚արտասուէ հառաչագին ու իր խօսքերը կը կորսուին։ Յետոյ իր արիւնով լեցուն աչքերուն արհաւիրքը սեւեռած մեզի, պաղատանքով կը մրմնջէ.

«Քրիստոսը մեր կրակը չցուցնէ ձեզի, անմարելի կրակ է, անմարելի՜... աչքերս բոլորովին կոյրնային, թերեւս ա՛լ չտեսնէի ան պատկերը որ տեսայ այդ օրը... ականջներս խուլնայի՜ն, թերեւս ա՛լ չլսէի գնտակներուն ձայնը որ լսեցի այն օրը... մէկ հատ մը չէ՛ որ մէկ հատին վրայ լաս։ Ո՞ր մեղքերնուս պատիժն էր աս, Աստո՛ւած, ի՞նչ ոխ է քու ոխդ մեզի դէմ որ արիւնով ու արցունքով չմարեցաւ. գոնէ ղրկած ցաւերուդ հետ Յոբին համբերանքէն համբերանք մը տո՛ւր մեզի...»։

Ու ջլատուած՝ աչքերը կը խոնարհեցնէ ու կ՚եզրակացնէ.

«Մինչեւ գերեզման չիջնանք, այս ցաւը չենք մոռնար»։

Երկար ատեն կու լայ այդպէս ու յանկարծ կը դադրի, կը խօսի իր հարսերուն վրայ ու մանաւանդ իր որբերուն վրայ. չորսն ալ մանչ են ու կորիւնի պէս առողջ։

«Պիտի ապրիմ ու հայրենիք տանիմ զանոնք, ու պիտի պատմեմ, թէ ի՛նչ մահով մեռան իրենց հայրը, մեծ հայրը ու մօրեղբայրները»։

Արցունքներուն ետեւէն կենսաւէտ հրայրք մը կը ճառագայթէ, անմիջապէս կը կառչինք իր այդ զգացումին. կը հարցնենք իրեն, թէ ի՞նչի պէտք ունին ճամբայ ելլելու համար։ Կը ծրարենք այնքան հագուստ եւ վերարկու որ կրնանք ու, ջղագրգռուած ցաւի եւ յոյսի հակասական զգացումներով, կը խօսինք իր որբերուն վրայ, իր չորս մատղաշ մանչերուն վրայ։

Կինը իր դողդոջուն ու վարանոտ ձեռքերով կը կապէ ծրարները. շատ բան կը պակսին. իր պահանջներուն քով մեր տուածը ոչինչ բան է։ Աղէտի օրերէն ի վեր անպատսպար եւ թափառական, խղճալի վիճակի են հասեր. «Շապիկը կռնակնուս վրայ մաշեցաւ, բայց ո՞րին հոգն էր. շատերը կ՚ըսէին, գացէ՛ք, առէ՛ք. Սթամպօլէն ղրկեր ե՜ն...։ Աստուած ճամբողներն ալ օրհնէ, տուողներն ա՜լ — բայց մեր սրտերը կրակներու մէջ էին... կը վառէին, կը վառէին, չէին հատնե՜ր... թողէ՛ք կ՚ըսէի, տեղս նստիմ, տէրտս լամ...»։

Անմիջապէս կը զբաղինք իրենց ճամբորդութիւնով, կարգադրութիւններ կ՚ընենք, կը խոստանանք հարկ եղածը հայթայթել։

«Որբերս տանիմ, հէլալ հողի վրա՜յ ու հոգիս տա՜մ...»

Ու իր այս բաղձանքովը կ՚եռանդոտի, շարժում եւ կեանք կու գայ իր անդամալուծուած մարմինին մէջ։ Ու մինչ կը կարծենք թէ նոր յոյսեր եւ նոր տենջանքներ կը խանդավառեն զինքը, յանկարծ կը ձգէ ծրարները, ձեռքի զգեստները. ու քարացած, թեւերը կողերն ի վար կախ կը մնայ անշարժ. երկու զոյգ արիւնոտ արտեւանունքներ կը քթթեն տենդագին արագութեամբ մը, ու, օրուան իրականութենէն բացակայած, միտքը մոլորած, կինը կը մնայ անշարժ։ Երբ անճրկած կը նայինք իրեն ու հարցումներով կ՚ուզենք զինքը դրդել, անիկա կ՚ըսէ ուրուականային ձայնով մը.

— Դիակները կը տանէին, գետը կը նետէին, մերինները ո՞ւր մնացին։

ԲԱՆՏԱՐԿԵԱԼՆԵՐԸ

Անսահման վհատութիւն եւ յուսաբեկութիւն ամենուն մէջ, հեգնութիւնով եւ դառնութիւնով կը պատասխանեն մեր խրախուսող խօսքերուն։

— «Յետաշրջական շարժումին զոհերը եղանք. որովհետեւ վարժուած էին մեր գլխուն զարնել, ամենէն ուժգին կերպով մեզի զարկին...։ Ոչ միայն մենք, այլ երկրին բոլոր ազատական տարրերը վտանգի մէջ էին, մենք բաժնեցինք երկրին տագնապը. ահաւասիկ... այսպէս բացատրենք Ատանայի աղէտը»։

Հաւաքուած էինք Առաջնորդարանի սրահին մէջ ուր եկեր էին օտար դաւանութեանց պատկանող եկեղեցականներ եւ Ատանացի անձնաւորութիւններ պատրիարքական երկրորդ պատուիրակութիւնը ողջունելու։ Եւ մինչ Պօլսէն նոր եկող անձ մը կը ջանար այդ ուղղութեամբ մխիթարել եւ խրախուսել տեղացիները, ձայն մը ականջս ի վար ըսաւ.

— Բոլոր անոնք որ չուզեցին մեռնիլ, բոլոր անոնք որ ուզեցին իրենց կիները ու տղաքները պաշտպանել, կա՛մ բանտարկուած են կամ փախստակա՛ն եւ կամ ապաստանած ո եւ է անկիւն մը։

Առտուընէ ի վեր մտատանջ էի հիւպատոսարանը ապաստանող երիտասարդներու մասին, առիթը պատեհ համարեցի անոնց վրայ հարցունելու։

— Յուսահատական դրութեան մէջ են, անձնատուր պիտի ըլլան, ըսին ինծի։

Ուրիշներ ալ կը մօտենային մեզի... շշուկներ, փսփսուքներ. տարակոյսը եւ արհաւիրքը կը տարրալուծէր դէմքերը. տղաքը վտանգի մէջ էին որովհետեւ ամենուն յիշողութեանը մէջ մղձաւանջային պատկեր մը կար դրոշմուած.— կախաղաննե՜րը։

Ուշ ատեն, Կարմիր Խաչի ընկերուհիի մը հետ գացինք իրենց այցելութեան. Անգլիոյ հիւպատոսը ընդունեց նախ մեզ, ու երկար ատեն խօսեցաւ այն անհրաժեշտութեանը վրայ որ կայ՝ ազատական րէժիմին վստահութեան ցոյց մը ընելու, բանտարկեալներու կողմէ, անձնատուր ըլլալով, ու մեր վրայ պարտք դրաւ այդ ուղղութեամբ խօսելու ապաստանող ընկերներու։

Մտքերնիս դեդեւած, խղճերնիս տանջուած, բարձրացանք սանդուղներէն վեր։ Դեռ Պօլիս եղած ատեննիս լսեր էինք իրենց մասին, եւ իւրաքանչիւրին անունները ու վարմունքները ծանօթ էին մեզի...։ Ի՞նչ անձկալի անհամբերութեամբ սպասեր էինք իրենց նամակին որ եկած էր վերջապէս ճշգրիտ տեղեկութիւնները հաղորդելով պատահած ահռելի դէպքերու մասին։

Սանդուղներէն բարձրանացած ատեննիս՝ իրարու հետ չէինք խօսեր, ու չէինք բանակցեր ու չէինք գիտեր, թէ ի՞նչ խոստում կը տանէինք օրերէ ի վեր մեր այցելութեան սպասող ընկերներու։ Ինչպէս ահաբեկած տեղացիներու մտքին մէջ, այնպէս նաեւ իմ մտքիս մէջ կանգուն եւ բարձր կը պատկերանար մղձաւանջային պատկերը... կախաղանները։ Ու բոլոր այն երկար միջոցին որ առիթ ունեցանք զիրենք տեսնելու, նախ հիւպատոսարանի մէջ, յետոյ բանտը, անձկալի եւ յուսալի օրերու մէջ հաւասարապէս, իրենց եւ իմ մէջս անդադար ունէի այդ դժոխային պատկերը եւ անոր ընդմէջէն կը տեսնէի իրենց իւրաքանչիւրին դէմքերը։

Ջղուտ եւ անհամբեր շարժումներով սեղմեցին մեր ձեռքերը ու նստեցանք։

Ապաստանողներուն երկուքը ամուսնացած էին ու իրենց կիները եւ տղաքը իրենց հետ էին. հոն էին անոնք որ ծառացան թշնամիին նենգաւոր դաւադրութեան դէմ. անոնք որ չընկրկեցան անհաւասար պայքարէն ու կուրծք տուին... իրենց մէջ էր իր եղբօրը հետ Տիգրան Պզտիկեանը որ անհաւատալի քաջութեամբ մարտնջած էր անթիւ ոճրագործներու դէմ, անգիտակից վտանգին՝ իր երիտասարդ եւ վեհանձն կեանքը տրամադրած էր փրկելու համար քաղաքը բոլոր անոնց հետ՝ որոնց մէկ մասը նահատակուած, իսկ միւս մասը բանտարկուած էր իբրեւ վտանգաւոր մարդասպաններ։ Վիրաւորուած թեւը կուրծքին կռթնցուցած, ծալլապատիկ նստած էր մեր դէմ։ Իր նայուածքին քաղցրութիւնը, իր համեստ լռութիւնը, իր գրեթէ խուսափող խոնարհութիւնը՝ ապշութիւն կը պատճառէր մեզի։ Երբ ոտքի կ՚ելլէր, էնթարիին լայն ծալքերուն մէջ կը բարձրանար պարթեւ հասակը. իր շարժումները հանդարտ էին եւ գրեթէ դանդաղ ու կը խորհէի թէ ի՞նչ թագուն կարողութիւն եւ զգացում բորբոքած էր այդ թիկնեղ երիտասարդը աղէտի օրերուն մէջ։ Երբ տեղեկութիւն հարցուցինք իր վէրքին մասին, գրեթէ անփութութիւնով պատասխանեց մեզի. այլ սակայն այդ վէրքն էր որ գրեթէ տարի մը ետքը գերեզման պիտի տանէր զինքը։ Իր մէկ եղբայրը արդէն մեռած էր կռուի մէջ, ու երբ անոր խօսքը կ՚ըլլար, երկու եղբայրները խոհուն սուգով մը կ՚անդրադառնային այդ վշտին վրայ։

Հոն էին նաեւ ուրիշ երկու եղբայրներ, գրեթէ պատանի, որոնց մէկը նոյնպէս կռուած էր այն օրերուն։ Երբ դիմադրելու ամէն յոյս այլ եւս կորսուած էր, տասնեակ անգամներ կեանքը վտանգի դնելով՝ օգնած էր վիրաւորեալներու, ծերերու, անկարներու փոխադրութեանը օտար հաստատութիւններու մէջ՝ որոնք սակայն վերջ ի վերջոյ, իրենց կարգին հրոյ ճարակ պիտի դառնային։

Այն օրը որ իրենց այցելեցինք, տարակոյսը եւ վհատութիւնը գրաւեր էին զիրենք։ Հիւպատոսը կը պնդէր իրեն առաջարկութեան վրայ. պէտք էր անձնատուր ըլլային. ու իրենք երկու մասի բաժնուած էին. ոմանք յիմարութիւն կը համարէին այդպիսի փորձ մը ընել, իսկ ուրիշներ համակարծիք էին յանձնուելու, յոգնած եւ զզուած իրենց երկարատեւ եւ կամովին բանտարկութենէն։

Դէպքին յաջորդող առաջին օրերու բանտարկեալներէն ահռելի լուրեր եկած էին. տանջեր ու չարչարեր էին զիրենք. անլուր խոշտանգումներու ենթարկեր էին պարզ եւ անհիմն կասկածներու վրայ այնպիսի մարդիկ, որոնք արդէն շատ տառապած էին, այնպէս որ մահը նախանձելի եւ բարերար ամոքում մը դարձեր էր իրենց համար։ Ու այս բաներուն խորհելով, սրտի անբացատրելի սեղմումով մը կ՚անդրադառնայի բոլոր այն սոսկալի հաւանականութեանց վրայ որոնք կը սաւառնէին այդ երիտասարդ, հուժկու եւ արի գլուխներուն շուրջ։

Քանի մը օր այդպէս տեւեց, ու օրին մէկն ալ ամենքը համաձայն գտնուեցան. անձնատուր պիտի ըլլային. մենք կը զգուշանայինք ո եւ է խօսքով կամ ո եւ է թելադրութիւնով կշռելու իրենց որոշումին մէջ։ Մեր սրտերը հանգիստ չէին, հորիզոնը դեռ պարզ չէր, որոտալից եւ սեւ փոթորիկներ կը սպառնային ամէն մէկուն։

Այն իրիկունը գացինք՝ իրենց կիները ու տղաքը տեսնելու եւ իրենց մօտ ըլլալու այդ դժուարին ժամերու մէջ։ Կիներէն մէկը մթին եւ լուռ տխրութիւնով մը համակուած էր, իսկ միւսը կ՚արտասուէր հեծեծագին։ Տղաքը կը ճչէին, մեռելի տան պէս տխուր էր հիւպատոսարանի այդ վերի յարկը ուր այնքա՛ն ատեն մեր ընկերները ապաստան եւ հիւրընկալութիւն գտեր էին։ Մենք անկարող էինք մխիթարելու այդ երկու դժբաղդ կիները. բառերը կը մարէին ու իրենց իմաստը կը կորսնցնէին մեր շրթունքներուն վրայ։ Տղաքը կը շարունակէին գոչել, մայրերնին կ՚արտասուէր յորդառատ արցունքներով. ամէն րոպէ կը կարծէինք թէ այլ եւս արտասուքը պիտի սպառէր, թէ կարող չպիտի ըլլային շարունակելու այդպէս... բայց այդ օրէն վերջն ալ քանի քանի՛ անգամներ, սարսափելի ժամերու մէջ այդ աչքերը դեռ արցունք պիտի գտնային թափելու։

Մութը սկսաւ իջնալ աւերակներու վրայ։ Հիւպատոսարանին վերնայարկէն կը դիտէինք Ֆէլլահ թաղին խճողուած տանիքները... հեռաւոր, անորակելի աղմուկ մը կը բզզար ամէն կողմ, հեղձուցիչ տաքէն ետքը, իրիկուան գաղջ խոնաւութիւնը անշնչելի կը դառնար. ֆիզիքապէս եւ բարոյապէս ճնշուած՝ աչքերս կը փակէի խուսափելու համար յամառող մղձաւանջէն.

— Կախաղանները՜...

Այդ մասին մեր մէջ իսկ չէինք խօսեր նոյն իսկ մեր ընկերական ամենէն մտերիմ վայրկեաններուն. կը զգայինք սակայն որ ամէն մէկերնուս մտքին մէջ այդ սարսափը կար, բայց կը խուսափէինք այդ չարաշուք բառը արտասանելէ կարծես վախնալով մարմին տալ, իրական եւ կարելի դարձնել զայն։ Շատ աւելի ուշ է որ անիկա ինքնին պիտի գար սեղանի վրայ. բանտարկեալներու մայրերը եւ կիներն էին որ պիտի արտասանէին զայն մեզի։

Հետեւեալ օրն իսկ շտապեցինք երթալ տեղեկութիւն առնել մեր բանտարկեալներէն ու մեր գիտցածը հաղորդել իրենց մայրերուն եւ կիներուն։ Հակառակ մեր յոռետեսութեան՝ նոյն ժամանակուան զինուորական հրամանատարին բարեացակամութեանը շնորհիւ կրցանք ոչ միայն տեղեկութիւն ստանալ, այլ նաեւ այցելել մեր ընկերներուն։

Պաշտօնատան մը սրահին մէջ հաւաքուած էին անոնք եւ բաւական հանդարտ կը թուէին. կը յիշեմ նոյն իսկ որ իրենք եղան մեզ ամրապնդող, մեզի յոյս ու եռանդ ներշնչողը. գրեթէ ուրախութիւնով դարձանք իրենց ընտանիքներուն քով։

Կառավարչատան միւս կողմը նախկին դպրոցի շէնք մը վերածուած էր նաեւ բանտի. ու մեր ստիպողական պարտաւորութիւններէն մէկն ալ հոնտեղի բանտարկեալներուն այցելելն էր։ Բոլորն ալ հայ էին. իսկ ուրիշ մաս մը հայ բանտարկեալներ կը գտնուէին բուն իսկ բանտին մէջ, Թուրքերու հետ։ Առանց մեծ դժուարութեան, յաջողեցանք մուտք ունենալ հայ բանտարկեալներու սրահին մէջ։

Շէնքը կը բաղկանար երկու յարկէ. ոչ միայն մուտքը, այլ նաեւ շրջակայքը պաշտպանուած էին զինուած զինուորներով որոնք կը փոխուէին երկու ժամը անգամ մը։ Հայերը հոն էին շաբաթներէ ի վեր. իրենց մէջ կային ծերունիներ, երիտասարդներ, հիւանդներ եւ վիրաւորուածներ։ Իրենց անձկութիւնը եւ մտահոգութիւնը չափ ու սահման չունէր, որովհետեւ կտրուած ըլլալով ամէն յարաբերութենէ, չէին գիտեր թէ իրենց ընտանիքին ցրուած անդամները ի՞նչ եղած են։ Շատերը ծանր սուգով սգաւորուած էին եւ մահը ցանկալի կ՚երեւար իրենց. ոմանք յամրօրէն կը հիւծէին եւ արդէն անջատուած կը թուէին աշխարհէս։ Հոն էր որ ճանչցանք ընտանիքի դժբաղդ հայր մը որ իր կինը եւ զաւակներէն մէկ երկուքը զոհ տալէն ետքը թշնամիին գնտակներուն, ամբաստանուած էր ծանր յանցանքով, որովհետեւ իր տունէն քանի մը մէթր հեռու իսլամի դիակ մը գտնուած էր։ Կը յիշեմ իր քաղցր ծերունիի խոհուն դէմքը, պարզ ճակատը եւ ցաւով ու արցունքով լեցուն աչքերը։ Խեղճը բնաւ չէր խօսեր. իրեն համար կ՚ըսէին թէ գրեթէ յիմարացած է. եւ արդարեւ նշմարեցինք որ մեքենական եւ յամառ շարժումով մէյ մը մէկ, մէյ մը միւս ձեռքով աներեւոյթ բան մը կը հեռացնէր իր ճակատէն։ Հոն էր նաեւ որ առաջին անգամ ծանօթացանք նշանաւոր Կէօքտէրէլեանին որու մասին արտակարգ առասպելներ հիւսած էին եւ որուն շուրջը կար մասնաւոր հսկողութիւն, սարսափած իր թագուն զօրութենէն եւ իրեն վերագրուած ոճիրներէն...։ Երբեք չպիտի մոռնամ իր հսկայի եւ ճշմարտապէս առասպելական հերոսի տիտանեան հասակը, փառաւոր մօրուքը, մագնիսացնող աչքերը որոնք ազդելու էին նոյն իսկ զինքը հսկելու կոչուած պաշտօնեաներուն վրայ։ Բայց մեր ուշադրութեան մասնաւոր առարկաները երկու հիւանդներն էին, մէկը տարէց եւ միւսը երիտասարդ, որոնք կը հիւծէին անողոք հիւանդութենէ մը բռնուած։ Իրենց ջերմագին եւ բոցեղ նայուածքը կը կառչէր մեզի, կը պաղատէր մեզի։ Անոնց յիշատակովը կը տանջուէինք երկար ատեն։

Մեր տեսակցութիւնները կարճ էին ու անկատար. հարկադրուած էինք թրքերէն խօսիլ եւ այդ ալ զապթիյէին ներկայութեանը։ Երբեմն կը նախընտրէինք բնաւ չխօսիլ։ Ու այդ անիրաւուած, այդ անարդար մարտիրոսութեան ենթարկուած եղբայրներու վրայ մեր նայուածքը կը պտտցնէինք գթութեամբ, ցաւով եւ սրտագին զգացումներով։

Երբեմն մխիթարութիւնը փոխանակ մեզմէ իրենց հասնելու, իրենցմէ մեզի կու գար. երկու պողպատի պէս պինդ եւ ճկուն բազուկները ծալլած կուրծքին վրայ, երիտասարդ մը կը մօտենար մեզի եւ իր աչքերը անսահման գոհունակութեամբ կը ժպտէին։ Կը զգայինք որ այդ մէկը իր պարտականութիւնը կատարած զինուորի հանդարտութիւնով պատրաստ էր խաղաղութեամբ մեռնելու եւ անարդար դատաստանի մը բոլոր խստութիւնները անկարող էին իր հոգեկան անխառն երջանկութիւնը վրդովելու։ Ոմանք տխուր, բայց հանդարտ էին, եւ ոմանց մէջ վրէժի զգացումը դեռ արծարծուած եւ սաստիկ էր։ Այս վերջիններուն դէմքերուն մկանունքները պրկուած ու գալարուած էին, աչքերնին լեցուն էր մթին թշնամութիւնով, բայց ինչ որ մեզ ամենէն աւելի դժուար դրութեան մէջ կը դնէր, ու չէինք գիտնար թէ ի՜նչ դիրք պէտք էր բռնէինք, իրենց յանկարծակի ըմբոստութիւններն էին, որոնք յառաջ կը բերէին պահապաններու կողմէ խստութիւններու կրկնապատկում, եւ ատով մեր այցելութիւնները կը դժուարանային չափազանց։

Օր մը երբ զապթիյէին ստիպումներուն վրայ կ՚աճապարէինք մեկնելու, յանկարծ անկիւնէ մը մէկը գոչեց.

— Գիտէ՞ք մենք ի՞նչու այս պալատին մէջ ենք... կեցցէ՜ հուրրիյէթը՜...

Բազմաթիւ հեգնական քրքիջներ պատասխանեցին իրեն ու բազմաթիւ ձայներ կրկնեցին.

«Կեցցէ՛, Հուրրիյէթը...»

Զապթիյէն կատաղած, մտրակը բարձրացուց եւ խելակորոյս, փնտռեց այն որ առաջին անգամ արտասանած էր հեգնական բացագանչութիւնը։ Բայց յանկարծ խաղաղութիւնը իջած էր ամենուն վրայ. եւ այնպիսի արտայայտութենէ զուրկ դիմակներ ստացած էին որ անկարելի էր գուշակել իրենց մէջ եռուզեռող զգացումները։ Մենք իսկ տարուած էինք խորհելու թէ սրահէն դուրս անցած էր այդ դէպքը։

Մեր խօսակցութիւնը բանտարկեալներու հետ մէկ քանի պայմանադրական երազներու մէջ կ՚ամփոփուէր. բայց ինչե՜ր չէինք ըսեր այդ սովորական խօսքերուն մէջ. մեր ձայնին շեշտը, մեր վանկերուն արտասանութիւնը ինքնին կը ստանային, գրեթէ անգիտակցաբար, այն իմաստները որ մեր մտածումին մէջ էին։

— Ճերմակեղէնի պէտք ունի՞ք... քինինը վերջացաւ. տենդ ունի՞ք...

Նայուածքնին հեռու, մտքերնին բացակայ, ուղղակի չէին պատասխաներ եւ համակերպութիւնով կը ժպտէին։

Մեր ձայնը լսած էին եւ գիտէին որ կ՚ուզէինք ըսել։

— Համբերեցէ՛ք եւ յուսացէ՛ք. վերջ ի վերջոյ արդարութիւն պիտի ըլլայ ձեզի, ու ձեր կրած բոլոր նուաստութիւնները պիտի փոխարինուին ձեր վեհանձնութեան եւ ձեր արիութեան արժանի գնահատումներով։

Ատանա եղած ատենս, մեր ձեռնարկած բոլոր գործերուն մէջ բանտի այցելութիւնը ամենէն դժուարն էր, ամենէն աւելի պաշարուած խրթնութիւններով, բայց միւս կողմէ ամենէն սրտապնդողը եւ ամենէն աւելի մեզ եռանդ ներշնչողը. գոնէ հոն՝ չէինք տեսնար զարնուածներ, պարտուածներ եւ հլուներ։

Բոլոր անոնք որ զէնք ի ձեռին գտնուած էին կամ նշմարուած էին աղէտի օրերուն մէջ, բանտն էին։ Բոլոր անոնք որ իրենց կուրծքը դարձուցած էին թշնամիին, հոն էին. երիտասարդ եւ կեանքով լեցուն, աչքերնին վառուած կենսական եռանդով եւ պատրաստ՝ իրենց արձակուելու առաջին օրէն իսկ վերստեղծելու կեանքը եւ խանդավառութիւնը այդ աւերակ դարձած քաղաքին մէջ։ Ի՜նչ խանդաղատանքով եւ ի՜նչ գուրգուրանքով կը հսկէինք իրենց ճակատագրին վրայ։ Պօլիսէն եկած ամէն մէկ լուր փոխն ի փոխ յոյսով եւ դողով կը լեցնէր մեզ. եւ երբ լաւ լուր մը ունենայինք հաղորդելիք, անտեսելով բոլոր դժուարութիւնները, կը դիմէինք իրենց ու միշտ դաժան զապթիյէին ներկայութեան, կը ջանայինք մեր յոյսը, մեր դոյզն յոյսը ներշնչել անոնց։

— Ո՞վ ճերմակեղէնի պէտք ունի...։

Մեր ձեռքերը կը դողդողային անուններ արձանագրած ատեննիս. մեր աչքերը կը ժպտէին եւ անոնք կը հասկնային ու միշտ՝ սեւ, խորունկ ու տխրագին նայուածքներու մէջ, ուրախութիւնը կը ծագէր արշալոյսի նման։

Աւելի դժուար էր այցելել այն բանտարկեալներուն որոնք կը գտնուէին թուրքերու հետ, բայց գիտէինք նաեւ որ անոնք ամենէն դժբաղդները եւ ամենէն ճնշուածները են. եւ այդ իսկ պատճառաւ մեր նպատակներէն մէկը ըրինք մինչեւ իրենց հասնիլ։

Առաջին անգամ տպաւորութիւնը սոսկալի էր. երկար ատեն հարկադրուեցանք սպասելու բանտապետին խցիկին մէջ, որպէս զի պատերազմական ատեանէն գայ մեր տեսակցութեան հրամանը։ Բանտապետը ածիլուած գլխով, սեւ տարածուած մօրուքով մարդ մը, ծալլապատիկ նստած էր գզրոցի մը առաջք, որուն վրայ բացուած կը մնար խոշոր եւ ստուար տետրակ մը, բանտարկեալներու արձանագրութեանց տետրակը հաւանականաբար։ Երբեմն բանտապահներ, ստահակ երեւոյթով, սեւ ու չոր դէմքերով, ձեռքերնին զինուած մտրակով մը, կը մտնէին ու կ՚ելնէին. գրեթէ ամենքն ալ ածիլուած գլուխներ ունէին եւ գագաթնուն վրայ միայն մազի փունջ մը երկար թողուած, ծոպի պէս կ՚իյնար մինչեւ ճակատնին։ Պզտիկ ու յարաշարժ բիբեր, անվստահութիւնով եւ կասկածով անհանգիստ, չէին հանգչեր ոչ մէկ կէտի վրայ։ Դժոխային բան մը կար մթնոլորտին մէջ, եւ այդ մարդիկը դիւրաւ դահիճի համեմատութիւններ կը ստանային ինծի համար. անոնք դաժան եւ տխուր էին առ հասարակ եւ դէմքերնին ծամածռած դժգոհութիւններով։

Այդ խցիկին մէջ, այդ անգամ եւ ուրիշ անգամներ ալ, անմոռանալի ժամեր անցուցած ենք։ Երկար սպասումէն մեր սրտերը կը ճզմուէին, մեր լսածները ու տեսածները կը վերադառնային մեր մտքին աւելի մթին գոյներով, աշխարհը կը սեւնար ու գերեզմանի պէս կարծես կը գոցուէր մեր վրայ։ Երբեմն բանտապահներ կամ պատահական այցելուներ կու գային կը խառնուէին նոյն խցիկին մէջ. ծուխէն եւ գարշահոտ շնչառութիւններէն օդը նողկալի կը դառնար։ Առ հասարակ մեր ներկայութիւնը մեծ զարմացում եւ հետաքրքրութիւն կը ներշնչէր եւ մինչեւ իսկ կը դիզուէին դռան առաջքը, դիտելու համար մեզի։ Բայց այդ վայրագ, գրեթէ անասնային մարդիկը, նոյն իսկ դուրսէն անցնող անցորդները որ կը կենային՝ ակնածանքով եւ յարգանքով կը վարուէին մեզի հետ. այդ պարագան մեծ չափով դիւրացուցած է մեր գործունէութիւնը։

Դեռ խցիկին մէջ՝ դուրսէն կը լսէինք անանուն ժխոր մը որուն մէջ երբեմն կ՚որոշէինք հայհոյալի բացագանչութիւններ, շղթայի ձայներ եւ ծխնիներու կռինչը։ Քայլ մը անդին բանտին երկաթեայ ցանկապատն էր, եւ, գառագեղի մէջ արգիլուած գազաններու պէս, հոծ բազմութիւն մը ոճրագործներու դիզուած էր ետին։

Այդ հրէշներուն, այդ մարդակերպ արարածներուն մէջ էր որ վերջապէս կը գտնէինք մերինները։ Անոնք կը յառաջանային, կը մօտենային ցանկապատին եւ հոդ կը տեսակցէինք։ Սրտաճմլիկ անձնուիրութիւններու, վեհանձն անձնազոհութիւններու ականատես եղած ենք այդ նոյն երկաթեայ ցանկապատին առաջքը։ Հոն էր որ բանտարկեալ պատանի մը իրեն տրուած դրամական նպաստը մերժելով, տուաւ իր քովը կեցող տժգոյն եւ վտիտ բանտարկեալի մը ըսելով, թէ ինքը առողջ ըլլալով, օրապահիկ հացէն զատ բանի պէտք չունի. հոն էր որ տեսանք թէ ինչպէ՛ս կռնակնուն շապիկը կը տային աւելի կարօտ ընկերոջ մը. եւ հոն էր որ դարձեալ լսեցի ուրիշ նորահաս երիտասարդի մը բերնէն.

— Իմացայ որ ծնողքս շատ են աշխատեր ու շատ դրամ ծախսեր ինծի համար. գացէք գտէք զիրենք եւ ըսէք թէ զուր տեղն է. թող իմ տեղս սա՛ մարդը ազատել աշխատին, ընտանիքի հայր է։

Ու մատովը կը ցուցընէր անդին, անկար, սրունքներուն վրայ դեդեւող մոխրագոյն մազերով եւ մօրուքով մարդ մը որ չէր յաջողած մինչեւ մեզի հասնելու։

Չեմ գիտեր թէ ի՞նչ եղած են եւ ի՞նչ էին այդ թանկագին խառնուածքները դէպքէն առաջ ու հիմա։ Ամէն պարագայի՝ դժոխային դժբաղդութիւններու եւ գերմարդկային տառապանքներու այդ խառնարանէն՝ իրենցմէ շատերուն հոգիները զտուած եւ մաքրուած դուրս եկած էին ոսկիի պէս։

Օր մը, դիպուածաւ բանտ գացած ըլլալով՝ մեր սովորական այցելութիւնը ընելու, իմացանք որ դատապարտուած Հայեր պիտի մեկնին Փայաս։ Ամէն ջանք ըրինք զիրենք տեսնելու եւ հարկ եղած օգնութիւնները ընելու։

Կացութիւնը ճնշիչ էր, կարելի չէր երեւակայել աւելի սարսափելի պատկեր մը։ Բանտին երկաթեայ ցանկապատին ետեւէն հարիւրաւոր ոճրագործներու գլուխներ կ՚երեւային եւ անհամար աչքեր, արիւնի մէջ խեղդուած բիբեր կը բոցավառէին ու հետաքրքրութեամբ մեզի կը նայէին։ Վերջապէս, այդ քստմնելի ամբոխին մէջէն ճանչցանք մերինները,— դատապարտուածները, եւ անոնք պէտք չունեցան ինքզինքնին անուանելու. մեր աչքերը ճանչցան զիրար։

Այդ դատապարտուածներու շարքէն էին Կազօզճի Միհրան, քաջ որսորդ,— որուն համար կ՚ըսէին թէ հինգ հարիւր հոգիի կեանք փրկած է,— Նազար Ինճէեան՝ որ մեզի յանձնարարեց իր երկու տղաքը որոնք հիւանդանոցը կը գտնուէին, եւ ուրիշներ։

Այդ մարդիկը, որոնց մէկ մասը բոլորովին անմեղ էր եւ միւս մասը ինքնապաշտպանութեան բնազդէն մղուած՝ հարիւրաւոր կեանքեր ազատած էին, աւելի բաղդաւոր պարագաներու մէջ իբրեւ հերոսներ պիտի ներկայանային։ Իրենք կը սպասէին թերեւս որ ճառագայթող ճշմարտութեան դէմ բոլոր քսութիւնները, բոլոր զրպարտութիւնները անզօր պիտի ըլլային ու իրենց քաջ քաղաքացիի արարքները պիտի վարձատրուէին։

Այլ սակայն, դատապարտուած ու շղթայակապ կը պատրաստուէին երթալ Փայաս այն թուրքերուն հետ որոնց հետ դէմ առ դէմ գտնուեցան կռիւի օրերուն։ Իրենց վաստակաբեկ ու վիշտով ազնուականացած դէմքին վրայ ո՛չ դառնութիւն կար, ո՛չ յուսաբեկութիւն, ո՛չ ջլատում։

Իրենց պարզ հոգեբանութիւնը չէր տանջուեր բնաւ, ու հաւատք ալ ունէին թէ մէկ օրէն միւսը պիտի ճշդուէր իրենց դերին մեծութիւնը ու այն մարդիկը որ շղթայ կ՚անցընէին իրենց ոտքերուն, օր մը թերեւս իրենց կուրծքը պիտի զարդարէին պատուանշաններով։

Մեզի կարելի չէր երկար խօսիլ իրենց հետ, բայց իւրաքանչիւրին դէմքը տպաւորուած էր անջնջելի կերպով մեր միտքերուն մէջ։ Բան մը կար որ կը ներդաշնակուէր մեր մտածումներուն հետ, եւ ատ ալ տառապանքին հպարտութիւնն էր։

Դուրսը ցաւագին ամբոխ մը կը վրդովէր փոթորկէ բռնուած ծովու պէս. կանացի աղիողորմ ձայներ կը խառնուէին տղու ճիչերու հետ։ Հայ կիներ էին որ եկած էին իրենց սիրելիները տեսնելու վերջին անգամ մը։ Իրենց ետեւը կը կենային քանի մը թուրք կիներ ալ՝ լռին ու անկարեկիր երեւոյթով։ Երբ իրենց մօտէն կ՚անցնէինք, սեւ կամ կարմիր եազմաին տակէն իրենց սեւ նայուածքին ճառագայթը կը սեւեռէր մեր վրայ։ Հայ կիները կու լային անմխիթարելի վիշտով եւ չէին ուզեր մտիկ ընել ո եւ է բառ որ ամոքէր իրենց ցաւին սաստկութիւնը։ Ոստիկանները կը զայրանային, կը կատղէին այդ տառապանքի պատկերին դէմ, անհանգստացած՝ տղու հեծեծանքներէն եւ կիներու արտասուքէն։ Եւ ահա մտրակը բարձրացաւ շառաչելով, ինկաւ կիսամերկ կուրծքերու վրայ, ահագին խուճապ մը շփոթութիւն ձգեց այդ հոծ բազմութեանը մէջ. ոստիկանները միշտ կը զարնէին եւ ամբոխը կ՚ընկրկէր՝ կը ցրուէր։

Լացի ձայները միշտ կային սակայն. որովհետեւ հայ դատապարտուածներու մայրերը, կիներն ու տղաքը՝ ամուր կեցած մտրակի հարուածներուն տակ, չէին հեռացած ու կը յամառէին բողոքել, աչքերնին յառած բանտի դրան՝ որուն ետեւ խռնուած ոճրագործներու վոհմակի մը մէջ կը տեսնէին իրենց սիրելիներէն մէկը կամ միւսը։

Բնական էր որ յաճախակի մօտութեան մէջ ըլլալով թուրք բանտարկեալներու հետ, հետաքրքրուէինք իրենց հոգեբանութիւնով ու նաեւ իրենց վիճակով, մանաւանդ որ հետզհետէ մեր այցելութեան միջոցներուն՝ մեր շուրջը հսկողութիւնը թուլցած ըլլալով, աւելի երկար կրնայինք խօսիլ հայ բանտարկեալներուն հետ, եւ այդ առիթով էր որ տեղեկացանք թէ թուրք բանտարկեալներու մէջ ալ անմեղներ կան։ Այս պարագան մեզ հարկադրեց շահագրգռուիլ իրենց վիճակով, ջանալ ամոքել իրենց նիւթական վիճակը եւ հաւասարապէս դիմումներ ընել անոնց ազատ արձակման համար։ Առաջին իսկ փորձին՝ լուրջ եւ անյաղթելի դժուարութեան հանդիպեցանք, եւ այդ պատճառաւ երկար ատեն մեզի կարելի չեղաւ նաեւ մերձենալ իրենց մօտ գտնուող հայ բանտարկեալներուն։

Այդ միջոցին արդէն մեր բանտարկեալներուն մեծ մասը մեկնած էր այլ եւ այլ աքսորավայրեր, եւ մէկ քանին տեղափոխուած միւս հայ բանտարկեալներու շէնքին մէջ։

Ո՛րքան ալ հարեւանցի ըլլային մեր յարաբերութիւնները, այդ առիթով տեղեկացանք թէ թուրք բանտարկեալները ջլատուած վիճակի մէջ էին. յանցաւորները սարսափած, եւ անմեղները գրգռուած էին։ Ընդհանրապէս ամենքն ալ չարաչար կը ցաւէին պատահածներուն վրայ եւ սրտերնին այրած, կը գոչէին.

— Վա՜խ, վա՜խ... սխալեցա՜նք։

Օր մը մեծ յուզում կը տիրէր բանտային շրջանակներու մէջ. նոյն իսկ թոյլ չտուին մօտիկանալ բանտարկեալներու շէնքերուն։ Թուրք կիներ խեռ աչքով եւ այրեր զայրոյթով կը նայէին մեզի։ Տուն վերադարձին միայն իմացանք որ լուր կայ թէ երկու ոճրագործ կիներ պիտի կախուին. քիչ առաջ մունետիկ մը ազդարարած էր որ բոլոր այրերը քաշուին իրենց բնակարանները։ Այդ կիները հրէշային ոճրագործներ էին, բայց մենք տանջուած մեր ներքին զգացումներուն մէջ՝ գացինք տեսնելու։ Նշանակուած հրապարակին վրայ կախաղանները չկային. երկու ժամու չափ քաղաքը զանազան զգացումներով անձկալի՝ սպասեց. գրգռութիւնը մեծ էր թուրք թաղերու մէջ։ Վերջապէս կ՚երեւի թէ յաջողեցան յետաձգելու կամ պատիժը թեթեւցնել տալու։ Երբ մենք ալ վերահասու եղանք թէ այդ մղձաւանջային պատիժը չպիտի կատարուէր, կարծես թէ մեծ ճնշումէ մը ազատեցանք, եւ ամոքուած զգացինք ինքզինքնիս. իրարու չէինք խոստովաներ մեր հոգեկան թուլութիւնը, բայց յայտնի էր որ գոհ էինք։

Նոյն օրը թուրք բարձրաստիճան պաշտօնեայ մը մեզի կ՚ըսէր՝ մեր հիւանդագին հետաքրքրութենէն կռահելով մեր բուն զգացումը.

— Ձեր դիւրազգածութիւնը զարմանալի է, այդ կիները մարդկային սեռին անարժան հրէշներ են. ինչպէս թունաւոր օձերու՝ պէտք է իրենց վտանգաւոր գլուխները ջախջախել։

Այդ կիներէն մէկն էր Քերիմ աղային քոյրը, Սինեմ՝ որ Գայըրլը գիւղին մէջ երկու սայլակ վիրաւոր, անկար մարդիկ ու տղաքներ հաւաքելով խարդախութեամբ՝ Սիհուն գետը նետել տուած էր։ Երկրորդը այն ճիւաղն էր որ, Ապտօղլուի մէջ Պաղտատ օղլու Կարապետ աղային ագարակին մէջ թափառած ատեն, տեսնելով թէ քանի մը ամսու տղեկ մը իր մօրը դիակին վրայ դեռ ողջ մնացած է, գետնէն քար մը վերցուցած եւ անով ջախջախած էր խեղճ երախան։

Օրեր, շաբաթներ կ՚անցնէին, եւ, հակառակ եղած խոստումներուն, պաշտօնական ու անպաշտօն ագդարարութիւններուն, մեր բանտարկեալները բանտը կը մնային։ Օր մըն ալ, չարաբաստիկ օր, լուր ելաւ թէ իրենցմէ հինգը կախաղանով պիտի պատժուին...։

Առտուանց, արշալոյսին, սարսափած կիներ եւ մայրեր եկան մեզի մօտ։

— Հոգերդ առնեմ, չըրի՞ն միթէ, չկախեցի՞ն Հայեր, այդպէս ալ նորէն պիտի կախեն։

Ի զուր կը ջանայինք զիրենք մխիթարել, համբերութիւն եւ կորով ներշնչել։

— Մահէն սաստիկ է այս սարսափը, կ՚ըսէր խելակորոյս մայր մը իր երկու տղոցը համար դողալով։

Մահէն սաստիկ էր, ճշմարիտ է։ Մեր մէջ ալ հետզհետէ կասկածը կը մտնէր. ժողովրդական տրամաբանութիւնը անողոք է. չէ՞ մի որ կախած էին արդէն անմեղ Հայեր։

Լուրը հասած էր նաեւ բանտ, մեր բանտարկեալներուն. եւ ի՞նչ սրտի ճնշումով է որ մօտիկցանք իրենց։ «Որո՞նք են այդ հինգ ընտրուածները» կը խորհէի միտքէս, ու մէկիկ մէկիկ կը նայէի անոնց։ Բայց իմ իսկ մտածումէս կարծես սոսկալով, աչքերս կը դարձնէի գետին, յանցաւորի նման։

Բանտարկեալները, սակայն, հանդարտ էին եւ չէին կորսնցուցած իրենց լրջութիւնը։ Լուրը ստոյգ էր, եւ այդ միջոցին գրեթէ յոյս չկար այդ չարաշուք որոշումը բեկանելու։ Բայց կարծես տրամաբանական հետեւանքը Մարտ 31էն ի վեր պատահած դէպքերուն՝ իրենք պատրաստ էին նաեւ այդ մահուան։

Երբեք չեմ կրնար բացատրել թէ ի՛նչ խորունկ տպաւորութիւն թողուց իմ վրաս իրենց անտարբերութիւնը։ Ամենքն ալ գրեթէ երիտասարդ էին եւ ոմանք՝ ընտանիքի հայր. կեանքը կը բացուէր իւրաքանչիւրի համար յոյսերով, երազներով, նպատակներով լեցուն. բայց ոչ մէկը իրենցմէ չունեցաւ ամենադոյզն տկարութիւն մը. իրենց ըմբոստութիւնը այդ լուրին հանդէպ անանձնական բան մը ունէր, զուտ սկզբունքի խնդիր էր։ Երբեմն մէկը կամ միւսը կը յուզուէր եւ ձայնը դողդոջուն կը դառնար։ Այդ պահերուն կը խօսէին իրենց մօրը, կնոջը կամ տղաքներուն վրայ։

Երբեմն ալ մեզմէ իւրաքանչիւրը տարուած ըլլալով յատուկ մտածումներէ, ծանր լռութիւն մը կը տիրէր մեր մէջ. գլուխնիս խոնարհած, աչքերնիս գետնին յառած, կը զգուշանայինք իրարու նայելու. որովհետեւ կը կարծէինք, թէ շատ տեսանելի, գրեթէ շօշափելի կերպով պիտի տեսնէինք մղձաւանջային պատկերը կախաղանին, մեր մէջ կանգնած էր չարաշուք խոյանքով։

Թէեւ բանտարկեալները թիւով շատ էին եւ միայն հինգ հոգի կար մահուան դատապարտուած, բայց իւրաքանչիւրը եւ իւրաքանչիւրին ընտանիքը ինքզինքնին կը կարծէին գտնել այդ հինգին մէջ։ Ասկէ զատ բոլոր արկածեալներուն վէրքերը կրկին բացուած էին կարծես։ Ընդհանուր վհատութիւնը եւ դառնութիւնը այնքան խորունկ էր որ, երբ կը փորձէինք համբերութիւն եւ յոյս ներշնչել իրենց՝ մեզի դէմ իսկ կը թշնամանային...։

Օրուան մէջ քանի մը անգամ տրամադրութիւնները կը փոխուէին. առաւօտուն յուսահատութիւնը մեծ կ՚ըլլար. այդ ժամուն է որ ընդհանրապէս դահիճները կը գործեն։ Արեւը ծագելէն առաջ, կիներ ու տղաքներ արցունքներու մէջ խեղդուած, խելակորոյս եւ թափառական, կ՚երթային քաղաքին մէկ կէտէն միւսը։ Յանկարծ չես գիտեր ինչպէս լուր կը ծագէր թէ այս ինչ կամ այն ինչ կէտին վրայ կախաղաններ կան։ Իրենց մոլորուն երեւակայութեանը մէջ կը տեսնէի՞ն արդեօք իրաւամբ չարագուշակ մահուան գործիքը, չեմ գիտեր։ Քանի՞ անգամներ ընդոստ արթնցած ենք մեր քունէն, եւ, քանի՞ անգամներ դատապարտուածներէն աւելի տժգոյն, մեր կարգին խելակորոյս, դիմած ենք դողահար, նշանակուած կէտին։ Ոչի՛նչ, ինչպէ՞ս կրնային խաբուած ըլլալ. ոմանք կը պնդէին տեսած ըլլալնին, զարմանալի չէ. այդ օրերուն ամենքն ալ խենթի պէս էին, ու իրենց մղձաւանջները կը շփոթէին իրականութեան հետ։

Յետոյ կը դրդէին մեզ երթալ բողոքելու, խնդրելու, պաղատելու ի հարկին. կիներ մազերնին կը փեթտէին, մայրեր լալէն կը կուրանային, ու մենք հարկադրուած, գրեթէ տարուած ամբոխին հիւանդագին հոգեբանութենէն, կը դիմէինք կառավարչատուն։ Շնորհիւ նորընտիր վալիին անսահման համբերութեան ու բարեացակամութեան, նոր ուժ եւ նոր սիրտ առած, կը դառնայինք վրդովուած ամբոխին մօտ։ Մինչեւ իրիկուն այդ ազդեցութեան ներքեւ կը մնայինք։ Կէս օրէ ետքը կ՚երթայինք տեսնել մեր բանտարկեալները որոնք օրէ օր անհամբերցած եւ ջղագրգռուած՝ մէկ բանի մը կը ցանկային.

— Ի՛նչ որ պիտի ըլլայ, շուտ ըլլա՜յ...։ Դէմքերը հետզհետէ աւելի տժգոյն էին, աչքերը տենդագին. մահը կը սաւառնէր իրենց վրայ... ու այսպէս օրերով, օրերով։

Ու ամէն անգամ որ իրենց ձեռքերը կը սեղմէինք, կը կարծէինք թէ վերջին անգամն էր։

Խուճապ եւ սոսկում... այրիներ ու որբեր խեղանդամներ ու վիրաւորեալներ կ՚ուզեն փախչիլ, հեռանալ չտեսնելու համար, կը ցրուին շրջակայ այգիներու մէջ... խելակորոյս փախուստ մըն է որ կ՚ուրուագծուի։

Մեզ կը յանդիմանէին մեր լաւատեսութեան համար, մեր ներշնչած յոյսերուն համար, եւ կը խուսափէին մեզմէ իբրեւ օտար՝ իրենց զգացումներուն։

Օ՜հ այդ արշալոյսը... հաւատքը խախտած էր նաեւ մեր մէջ եւ գիտէինք որ բանտարկեալներն ալ այն գիշերը սպասած էին դահիճին այցելութեան...։ Մինչեւ առաւօտ հսկեցինք անէացած մահասարսուռ մտածումներով. ու երբ վերջապէս յոգնած ու ընդարմացած մեր արտեւանունքը պիտի փակուէին, արթնցանք կատղած ծովու պէս մռնչող ամբոխին աղմուկէն։ Մեր շուրջը առարկաները տժգուներ էին. լոյսը տմոյն եւ ճերմակ կը սողոսկէր փեղկերէն ներս... դուրսը՜... ո՜վ արեւ, ի՞նչ տեսար այս առաւօտ...։

Յետոյ լռութիւն, շարան, շարան, քօղերնին երեսնին ծածկած այրիները կ՚երթային աւերուած քաղաքին ամէն ուղիներէն. տանիքները պարապ են, եկեղեցիին զանգակատունը թափուր։ Մենք, առանց աջ ու ձախ զբաղելու, կը դիմենք բանտ. որո՞նք բացակայ պիտի գտնանք արդեօք։

Ամենքն ալ հոն են, քիչ մը աւելի տժգոյն այն առաւօտուն, ամբողջ գիշերուան ընթացքին, ամէն մէկ շշուկին կարծեր էին թէ ժամը հնչած էր։ Հիմա տխրօրէն կը ժպտէին եւ կը պատրաստուէին թերեւս նման գիշերներ անցընելու։

Վերադարձին, հազիւ թէ անցանք զինուորական հսկողութեան շրջանակէն, կիներ, պառաւ թէ երիտասարդ, շրջապատեցին մեզ...

— Հոն են, հոն են, մենք մեր աչքերովը տեսանք։

Այս բառերով կարծես կեանք կը բաշխէինք դիակնակերպ արարածներու. խլրտեցան, շարժեցան, եւ ահա ցրուեցան, ուրիշներու աւետիս տանելու։

Արեւը ծագած էր արդե՜ն... ինչպէ՛ս վեհանձն է եւ շողշողուն. արե՜ւ, կեա՜նք, ջերմութի՜ւն... արտակարգ աւիւնով մը այդ բառերը գոչելու փափաք ունէի՝ կարծես անոնց իրականութիւնը հաստատելու համար. որովհետեւ, հակառակ տաքին, ես ու ընկերուհիս կը դողդղանք ջերմէ բռնուածներու պէս։

ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐԸ

Երբ Ատանա նոր հասանք, աղէտի զարհուրելի պատմութիւններու մէջ՝ արկածեալներու հոգեբանութիւնը ամենէն աւելի վրդովող յիշատակը կախաղաններն էին. շատ բան մոռցած ու շատ բանի մասին անտարբեր դարձած էին բայց կախաղանները դրոշմուած էին իրենց մտքերուն մէջ իբրեւ գերագոյն վիշտ մը, գերագոյն վիրաւորանք մը։ Ծեր թէ երիտասարդ, այրի թէ սգաւոր մայր, երբ կը խօսէին այդ օրուան վրայ, կարծես կը մոռնային իրենց սեպհական ցաւը։ Ցեղը հաւաքաբար կը տառապէր ու սրտմտութիւնը այն աստիճանի կը հասնէր որ երբեմն ըմբոստութեան մը համեմատութիւնները կը ստանար։

Մենք տեսեր էինք արդէն Միսաքի մայրը, քամակը ծռած յաղթանդամ պառաւ մը, որուն վրայ ցնցոտիները անգամ կարծես հոգի ունէին եւ կը տառապէին։ Տեսեր էինք զինքը իր ցաւի տագնապներուն մէջ գալարուած՝ աչքին առջեւ ունենալով յարաժամ իր կտրիճ, իր գեղեցիկ տղուն կախաղանը. լսեր էինք իր ողբագին գանգատը, իր ընդվզող ցաւը, իր երկարաձգուած հեծեծանքը.

— Վո՜ւյ... վո՜ւյ... վո՜ւյ...։

Երբեմն, այլ եւս յոգնած խօսելէն՝ ժամերով ու ժամերով կը հեծեծէր. ու բոլոր այդ միջոցին երբ մեր առաջքէն կ՚անցնէին արկածեալներու շարքերը, իրենց ցաւագին եւ աղիողորմ պատմութիւնները կը լսէինք այդ միօրինակ լացին մէջէն.

— Վո՜ւյ... վո՜ւյ... վո՜ւյ...։

Միշտ հոն էր գրեթէ, եկեղեցիին բակին մէջ. ի՞նչ կը յուսար եւ ի՞նչ կը սպասէր մեզմէ... իր աչքերը վիշտի անյատակ խորութիւններ էին, պարապի եւ մթութեան զգայնութիւնը կը ներշնչէին տեսնողներուն. իր կնճռոտած ճակտին վրայ գորշ ու ճերմակ մազերու թելեր կ՚իյնային ցիր ու ցան ճմռթկուած քօղին ներքեւէն. վզին վրայ մկանունքները ձգտուած, կուրծքը քարացած իր բռունցքի հարուածներէն՝ անիկա տեսակ մը վախ կը ներշնչէր մեզի։

— Աչքերս կուրնա՜ն... աս աչքերովս տեսայ։

Ու բիբերը կարծես կը մարէին կուրնալու տենջանքէն...

Երբեմն, յուշիկ քայլերով կը հետեւէր մեզի եւ անսպասելի կերպով կը լսէինք իր եղերական եւ առանց արտասուքի լացը.

— Վո՜ւյ... վո՜ւյ... վո՛ւյ... աչքերս չոր աղբիւր են դարձե՜ր... եավրում. օգնեցէ՛ք ինծի... արցունքս չորցեր է ներսի կրակէ՜ս, ամա՛ն... օգնեցէ՛ք ինծի... սիրտս պահ մը զովացուցէք եավրո՜ւմ, օգնեցէ՛ք ինծի. վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...

Յետոյ կը պաղատէր, տղու պէս կը կառչէր մեր քղանցքներուն, յանկարծ կը փլչէր գետին ու ժամերով կը մնար կրկնելով նոյն ցաւատանջ երգը.

— Աշխարհիս պարծանք էր իր գեղեցկութիւնը... իր ձայնը սարերը ու ապառաժները կը ցնցէր, իր երգերը ժպիտ եւ արցունք կը բաշխէին. կաղնիի պէս հասակը շուք կու տար ուրիշներու վրայ. ինչպէ՞ս չմեղքցան ու կախեցին... հողին որդերուն բաժին եղաւ եավրուս, ամա՜ն... ինչպէ՞ս ալ չխնայեցին իր կտրիճութեանը...։

Յետոյ աչքերը մոլորուն, կարծես փնտռելով իր տղուն ստուերը՝ կ՚աղերսէր։

— Ձայնդ ո՞ւր մնաց եավրո՜ւմ, ի՞նչպէս մարեցաւ, աչքերուդ կրակը ո՞ւր գնաց եավրո՜ւմ, ի՞նչպէս մարեցաւ...։

Գասապ Միսաք աշուղ էր, եւ կը պատմեն թէ, իր կախաղան բարձրացած պահուն, երգած է իր արտառուչ երգերէն մէկը որուն յուզմունքէն սարսռած են նոյն իսկ զինքը շրջապատող զինուորները։ Կը պատմեն նաեւ թէ իր վերջին խօսքերով յայտնած է որ ինքը կախաղանի արժանի դարձած է ո՛չ թէ այն յանցանքով որով զինքը դատապարտած են, այլ անով որ իր վրայ դրուած յոյսերը ի դերեւ հանած է, եւ ինքը չէ կատարած իր պարտականութիւնը, ինքնապաշտպանութեան գործին մասնակցելով։

— Ես վատ ու թուլամորթ գտնուեցայ, անոր համար է որ կը պատժուիմ։

Այդ սարսափելի օրը մենք դէռ չէինք հասած Ատանա, բայց արկածեալները չէին դադրեր մեզի խօսելէ այդ մասին ու գրեթէ անոր ընդվզեցնող սոսկումին մասնակից կ՚ընէին մեզի։

— Ցաւերդ առնե՜մ... կը գոչէր կէս խելագարուած կին մը, օր կ՚անցնի, ջարդերը կը մոռնանք, բայց անիկա չենք մոռնար։

Կը պատմէին մանրամասնութիւններ, չէին դադրեր անդրադառնալէ այդ անսպասելի անարդարութեան վրայ։ Վիշտով ընդարմացած կիներ կը զարթնէին յանկարծ, աչքերնին կը վառուէր ոխով եւ անմոռանալի եռանդով, կ՚ըսէին թէ ի՛նչպէս մէկ ընտանիքէ երկու եղբայր ու քեռայրը կախաղան հանած էին՝ միմիայն ինքզինքնին պաշտպանած ըլլալնուն համար, թէ՝ նոյն ընտանիքէն փոքրիկ քոյրերնին տասնեւհինգ տարեկան, տեղեկանալով իրողութեան՝ կաթուածահար եղած էր, եւ թէ՝ այդ ընտանիքը մայր մը ունէր որ դեռ կ՚ապրէ՜ր, դեռ կապրէ՜ր...

Երբեմն շփոթուած եղերական դրուագներէ՝ կը կարծէինք թէ արկածեալները կը չափազանցնէին, թէ իրենց խօսքերը հիւանդ եւ գերագռգռուած երեւակայութեան պտուղներ էին, բայց օտարներն ալ կը վկայէին այդ մասին։

Օր մը, խօսելով այդ նիւթին վրայ՝ եւրոպացի հիւանդապահուհի մը կը հաւաստէր թէ վիշտը արտակարգ եւ ահռելի եղած էր. հիւանդները կը մերժէին խնամուիլ եւ վիրաւորները արիւնոտ եւ բաբախուն վէրքերու վրայէն բզքտելով կը հանէին վիրակապները եւ հեռուն կը նետէին. հիւանդանոցներու մէջ վշտագին սարսուռ մը կը մոլորեցնէր տենդահարները, եւ ամենքն ալ մղձաւանջէ բռնուած՝ կը կարծէին տեսնել կախաղանները։ Կոյրեր, անկարներ եւ անդամահատեալներ իսկ փախչելու կը փափաքէին եւ ամենքն ալ կը նախանձէին անոնց վրայ, որոնք մէկ հարուածով մեռած էին արդէն։

Մինչեւ այն օրը որ Սթամպօլէն լուր եկաւ թէ մահուան դատապարտութիւնները բեկանուած են, մինչեւ այդ պահը ժողովուրդը ապրեցաւ առաջին կախաղաններու վշտագին յիշատակին մէջ. ձգտուած ու խելագարուած՝ չէին ուզեր լսել ոչ մէկ ամոքում, ոչ մէկ մխիթարութի՛ւն. իւրաքանչիւրը մոռցած իր ցաւը եւ հոգը, անպարտելի եւ հաւաքական զանգուած մը յառաջ բերած էր որուն վրդովումներովը կ՚ալեկոծուէին եւ կը գրգռուէին նոյն իսկ յաճախ մեզ դէմ։ Ու սարսափով կը դիտէինք որ երբեմն յիմարութիւնը չարաբաստիկ հովի մը պէս կ՚անցնէր այդ վիրալի զանգուածին մէջէն։

Իրիկուն մը, ուշ ատեն կ՚անցնէինք այն տեղէն ուր Հայերու կախաղանները ցցուած էին։ Մեզի հետ կար Ֆրանսացի մը որուն եւրոպացիի զգայնականութիւնը ծայրայեղօրէն տանջուած, հիւանդագին դիւրագրգռութեան մը հասած էր. իր տպաւորութիւնները արագ եւ խուսափուկ պատկերներ էին միայն. հակառակ որ դէպքին առաջին օրէն մինչեւ ետքը ականատես եղած էր անհաւատալի, անմարդկային տեսարաններու, իր արեւմտեան միտքը մերժած էր ըմբռնել պատահածին ամբողջութիւնը։

Անիկա այսպէս պատմեց.

«Այն օրը որ հասայ հոս, ամէն բան կատարուած էր արդէն. կախաղաններէն մարդկային գրգլեակներ կը ճօճէին ողորմելիօրէն. ամբոխը ստուար բազմութեամբ խռնուած էր ու զինուորական շղթայ մը զիրենք որոշ հեռաւորութեան մէջ կը պահէր կախաղաններէն։ Արտակարգ, ընդհանուր լռութիւն մը զիս ապշեցուց. ամբոխին մէջէն դիակնային տժգունութեամբ դէմք մը դուրս կը ցայտէր եւ բոլոր աչքերը անոր յառած էին։

Պահ մը իզուր հարցուփորձեցի շուրջիններս, յետոյ տեղացի ծանօթի մը հանդիպելով հասկցայ։

— Հայ մայր մըն է, ըսաւ, յուզումէն ակռաները սեղմելով...

Ես բան մը չէի լսեր, ու գրեթէ բան մը չէի տեսներ...

— Ին՞չ կ՚ըսէ կոր, հարցուցի։

— Անէ՜ծք... անէ՜ծք...

Խումբէ խումբ ամբոխը ճեղքելով կը յառաջանայինք, եւ առաջին կարգին վրայ եղողները կը հաղորդէին ետեւի շարքերուն իրենց լսածները. այնպէս որ աստիճանաբար կցկտուր մրմունջներով կը կրկնէին հայ մօրը խօսքերը։

— Անիծեա՜լ ըլլաք... ո՜վ դուք, աշխարհիս խազէպները... մօր անէծքը սեւցնէ ձեր ճակատագիրը... երբ հասնին օրեր ուր սահմռկած ինքզինքնուդ հարցնէք թէ ինչո՞ւ կը տառապիք, կսկիծով յիշէք թէ այս րոպէիս համար է... ձեր սեւ ժամն ալ հնչէ ու ամլութեան եւ մահուան դատապարտուի՜ք... ծարաւի խոտի պէս չորնաք չարչարանքի կրակներու մէջ... ու ձեր անգթութեան եւ վայրագութեան փոխարէն ձեր բազմապատկուած վիշտերով տառապի՜ք...

Ամէն կողմէ ամբոխը արձագանգ դառնալով կը կրկներ այդ չարաբաստիկ բառերը։ Ցուրտ սարսուռ մը կ՚անցնէր զինուորներու շարքին վրայէն. դահիճները անգամ դղրդուած էին՝ մինչ հոգեվարքի վերջին կծկումներով ծամածռած կախուածները մեղմօրէն կը ճօճէին կախաղաններուն վրայ։ Ոչ ոք կը համարձակէր ձեռք վերցնել ու լռեցնել վշտահար մայրը. ու մինչ անդին ամէն խորշերու մէջ ու ամէն խշտեակներու վրայ ամէն կարգի արկածեալները կը յիմարանային ու մահուան կը ցանկային, ասդին կախաղաններուն առաջք սգաւոր մայրը կը շարունակէր բարձրաձայն.

— Անիծեալ ըլլա՜ք... անիծեալ ըլլա՜ք... անիծեալ ըլլա՜ք...։

Այդ պահուն հրամանատարներ, պահապան զինուորները, դահիճները, հանդիսատես ամբոխը, ամենքն ալ դժոխքի մէջ չարչարուած մարդու դէմքեր ունէին. աւելի ահռելի տեսարան կարելի չէր երեւակայել. իրենց մակարդակէն վեր կախաղաններու շարքը...։

Կախուածներուն մէջ Հայերը դիւրին էր զանազանել, անոնք ամենէն խաղաղ երեւոյթը ունէին, մէկը մանաւանդ կը յիշեմ, շատ երիտասարդ էր, գրեթէ մանկունակ դէմքով, գլուխը մէկ կողմ հակած, կարծես մօրը ուսին վրայ հանդարտօրէն կը ննջէր... ոտքերուն տակ, գետնին վրայ ձգած էր զոյգ մը կօշիկներ. այդ կօշիկները՜... երբեք չպիտի մոռնամ իր երիտասարդ նահատակի երեւոյթը... այդ ճիւաղային ծամածռութիւններով այլակերպուած մարդկային արարածներու մէջ, այդ այլասերած ամբոխին մէջ, իր երեւոյթին խաղաղութիւնը սփոփարար էր լոյսի պէս։

Կախաղաններուն դիմացը միշտ կը տեսնէի հայ մօրը մեռելատիպ տժգունութեամբ դէմքը։ Քանի՞ վայրկեան տեւեց բոլոր ասոնք, չեմ գիտեր, ինծի կը թուէր որ երկար ժամանակներէ ի վեր շուրջս ամէն բան անշարժացած ու քարացած էր այդպէս... այդ շփոթ դիմագիծները, երկու սեւ խորութիւններ, անյատակ աչքեր։ Ու ամենքն ալ ժողովուած էին կարծես լսելու համար հայ մօրը ձայնը... կտրատուած ձայն մը, կուրծքէ ելած ձայն մը որուն մէկ մասը կարծես ուրականային հով մը կ՚առնէր կը տանէր...։ Յանկարծ սթափեցան, զինուորական թմբուկը լսելի եղաւ, երկու անյատակ աչքերը անհետացան ամբոխին մէջ ու զինուորները անցան պտուտքելով...

Իրենց վրայ, կախուածները կը շարունակէին ճօճել հետզհետէ աւելի մեղմօրէն...։

ՃԱՄԲՈՒՆ ՎՐԱՅ

Օր. Սաթենիկ Օհանջանեանին

Առաջին օրերէն՝ երբ գիւղացիներու զարհուրելի պատմութիւնները կը լսէինք, մեր մտասեւեռումը եղաւ երթալ այդ արիւնոտած ճամբաներէն, երթալ հուրով եւ սուրով ջնջուած մարդկութեան հետքերուն վրայ, ու մեծ դժբաղդութեան դառնութիւնը զգալ իր բոլոր ցաւագին ընդարձակութեան եւ անժխտելի իրականութեան մէջ։

Հիմակ՝ սայլին մէջ երկնցած՝ մեծ ճամբուն վրայ էինք արդէն. ընդարձակ դաշտերուն խաղաղութեանը վրայ վերջալոյսը իր վարդագոյն մշուշը կ՚անձրեւէր։ Տաք երկիրներու յատուկ մասնաւոր գոլորշի մը արեւին վերջին ճառագայթներէն կարմրած, կը բարձրանար գետնէն ու հորիզոնին վրայ հեռաւոր լեռները, այնքա՛ն թեթեւ եւ անօսր կը թուէին որ՝ կը շփոթուէին իրենց գագաթներուն վերեւ սաւառնող ամպերուն հետ։ Կարծես ամբողջ երկիրը կը վերանար ու այս անսահմանելի փափկութիւնը երանգներու եւ գիծերու իրենց դաշնակաւոր թրթռացումներով՝ մեզ տանջելու չափ կը յուզէր, որովհետեւ մեր հոգիները այլ եւս անընդունակ դարձեր էին ըմբռնելու ու վայելելու գերազանց գեղեցկութիւնը անսահման դաշտերուն, դեռ ոսկեգոյն՝ հնձուած հասկերու դողդոջուն շիւղերով։

Սայլը միշտ կը յառաջանար մեծ ճամբուն վրայ. մտրակին շաչիւնը եւ անիւներուն թաւալումին աղմուկը կ՚օրօրէին մեր մտածումները. դէպ ի Միսիս է որ կ՚երթանք, ու միայն անունը այդ դժբաղդ քաղաքին մեզ կը նախապատրաստէր այն իրականութեան, որը մեր աչքերուն առաջքը պիտի ըլլար քիչ ատենէն։

Հիմա հետզհետէ մեր գրգռուած երեւակայութիւնը կը տեսնէր արդէն խելակորոյս փախստականները՝ ցրուած այս տարածութեան վրայ, որոնցմէ ոմանք արդէն վիրաւոր, արիւնով կ՚ակօսեն իրենց տաժանելի գնացքը, իրենց ետեւ հրդեհուած հայրենի քաղաքը կը մեռնի ճարճատիւններու մէջ ու հրացաններու գնտակները զիրենք կը հալածեն. բոլոր այն մօտաւոր գիւղերը, ուր դիմած էին ապաստան գտնելու յոյսով՝ արդէն աւերակ դարձեր էին ու հորիզոնին ամէն կողմէն բոցի սիւներ կը բարձրանային։ Բոլոր ասոնք պատմած էին արդէն մեզի Միսիսցի կիները ու ըսած էին նաեւ՝ որ ան ատեն հունձքը եղած չըլլալով, ճարահատ մարդիկ ծածկուեր էին ցորենի հասկերու բարձրութեան ներքեւ։ Բայց թշնամին մասնաւոր շուներու առաջնորդութեամբ՝ որսացեր էր զիրենք մէկիկ մէկիկ, ու մարդիկ մեռեր էին իրենց հերկած, իրենց քրտինքով ոռոգած արտերուն մէջ...։

Սայլը միջոց մը կը կենայ ու մենք կ՚իջնենք վար. հեռաւորութեան մէջ, աւերակներու ընդարձակ տարածութիւն մը կ՚երեւայ. Ինճիրլիք գիւղն է, գետնի հաւասար եղած։ Դիմացէն կիներու խումբ մը կը յառաջանայ դէպ ի մեզ՝ նախ վարանոտ, հետզհետէ աւելի վստահ քայլերով։ Ամենքն ալ կը ճանչնանք գրեթէ. իրենց սրտմտած ու տխուր դէմքերը աւելի դաժան են՝ իրենց քանդուած տուներուն մերձաւորութեան մէջ. մէկը թեւը կ՚երկնցնէ դէպ ի Ինճիրլիք ու կարծես ներքին մտածումներու շարք մը ամբողջացնելով՝ խուլ ձայնով մը կ՚ըսէ միմիայն սա բառերը.

— Ահաւասիկ, հոն է՜ր...։

Այրիացած ու աշխարհի բոլոր ուրախութիւններէն հրաժարած այդ կիները եկած են աշխատելու բամպակի արտի մը մէջ, որուն սպիտակութիւնը ա՛լ աւելի հեռուն հազիւ թէ կը նշմարենք. մէկ քանի վրաններ կը պատսպարէն զիրենք գիշերները։ Վերջալուսային շառագոյն ճառագայթներուն ներքեւ իրենց ցնցոտիները ա՛լ աւելի թշուառական կը թուին ու իրենց խորշոմներով ծերացած դէմքերը անձկութեամբ ու դառնութեամբ կը ժպտին մեզի։

Օ՜հ այդ ժպիտը... դողդոջուն յոյսի բեկոր մըն է այդ ժպիտը, դիւրաբեկ ու երկչոտ յոյսի, կառչած միմիայն մեր ներկայութեան՝ որ խորապէս կը տառապեցնէ մեզ, մեր անկարողութեան գիտակցութեամբը։

Ու հակառակ իրենց արցունքով պղտորած աչքերուն՝ ցաւագինօրէն կը շարունակեն ժպտիլ, կարծելով ատով շահիլ մեր ուշադրութիւնը իրենց խղճալի գոյութեան վրայ։ Կը ջանանք որ իրենց յոյսը տեղափոխեն իրենց աշխատութեան մէջ, սրտապնդող ու քաջալերող խօսքեր կ՚ընենք իրենց, բայց անոնք շատ բան գիտցող ու շատ բանի արդէն ականատես եղող մարդերու յոռետեսութեամբ՝ գլուխնին կը շարժեն ու կը մերժեն հաւատալ մեզի...։

Ժամանակը կը հասնի ու կը մտնենք մեր կառքին մէջ։ Երկար կը նային մեր ետեւէն ու մեր հրաժեշտի բարեւներուն չեն պատասխաներ. իրենց նայուածքը կ՚ընկերանայ մեզի ու կը տեսնենք որ ժպիտը կ՚անհետանայ իրենց մթնցած դէմքերուն վրայէն, ու այն որ ցոյց տուած էր Ինճիրլիքը, անջատուելով խումբէն՝ կը յառաջանայ ու թեւը կարկառելով, նոյն շարժումով դէպ ի աւերակները, կը կրկնէ նոյն խուլ ձայնով.— Ահաւասիկ հոն է՜ր...

Կառքը կը թաւալի աւելի արագութեամբ ու քիչ յետոյ կիները այլ եւս չեն երեւար։

Ամպերը կը կուտակուին. երկինքը կապարագոյն է. հովը նախ մեղմիկ, հետզհետէ կը սաստկանայ ու սայլը կը յառաջանայ բարձրացած հողի փոթորիկի մը մէջէն։

Ուշ ատեն կը հասնինք Միսիս. արեւը մարը մտած է, բայց իր վերջին ճառագայթները դեռ րոպէ մը կը հրդեհեն բոլոր քաղաքը. դիմացը լեռները շառագոյն են, Սիհունը իր կարմրած ջուրովը կ՚անցնի հնամենի հռովմէական կամուրջին տակէն ու կարծես մեզի պատրանքը տալու համար իրականութեան՝ աւերակները կը բոցավառին ուժգին եւ շարժուն ցոլքերովը անհետացող արեւին. բոլոր այս վառ գոյներու պերճանքը սակայն անմիջապէս գրեթէ կ՚անհետի, ու սգաւոր ու մռայլ՝ աւերուած քաղաքին աւերակները կը ցցուին դէպ ի փոթորկոտ եւ կապարագոյն երկինքը։

Մեռած քաղաք, գերեզմանային լռութի՜ւն...։ Պատմական Մամեստիան, հին դարերու քաղաքակրթութիւնը իր հնադարեան բեկորներով, պարիսպներով ու քանդուած պալատներով, զարմանքով ու զարհուրանքով կը նայի կարծես նոր աւերակներուն վրայ։

Անմիջապէս կ՚ուզենք երթալ աւերակներուն մէջ, այցելել մոխիրները այրուածներուն ու բարձրութեան մը վրայ կանգնած՝ կը փնտռենք ճամբան։ Մէկ քանի տեղացի Թուրքեր կ՚անցնին մեր մօտէն երկչոտութեամբ ու կասկածով բարեւելով. նոյն դաժան տխրութիւնը նաեւ իրենց դէմքերուն վրայ կ՚երեւայ. աչքերնուն մէջ կենսական բոցը մարեր է կարծես. մեր օտարոտի երեւոյթը զիրենք անհանգիստ կ՚ընէ ու արագութեամբ կը հեռանան խրտչած թէ՛ մեր հետաքրքրութենէն, թէ՛ վիշտէն...։

— Բարի էք եկե՛ր...

Զսպանակէ մղուածի պէս կը դառնանք դէպ ի հայերէն խօսքերը. արեւէն սեւցած ու տառապանքէն ծամածռած դէմք մը կը ցցուի մեր դէմ. երկա՜ր ատեն առանց խօսելու՝ իրարու կը նայինք. մեր յուզմունքէն զգածուած Հայը կը տժգունի հետզհետէ, յօնքերը կը բարձրանան ու կ՚իջնան, աչքերը գետին կը սեւեռէ ու տարտամ շարժում մը կ՚ընէ դէպ ի աւերուած թաղերը։

— Կ՚ուզէ՞ք երթալ դէպ ի մեր տուները... ժամանակը ուշ է... բայց կրնանք տեսնել։

Իր ետեւէն կը բարձրանանք զառիվերէ մը. հետզհետէ ընտանեցած մեր ներկայութեան, կը սկսի խօսիլ նախ ընդհատ ընդհատ, յետոյ աւելի արագութեամբ. յանկարծ իր խօսքերը գահավիժում մըն են սարսափելի, անպատմելի դէպքերու՝ որոնց մտիկ կ՚ընենք հեւալով, գալարուած ուժգին ներքին ցաւով մը ու կարծես փափաքելով որ ա՛լ խնայէին մեզի, ալ չըսէին, ա՛լ լռէին ու թոյլ տային որ գոնէ րոպէ մը կարենայինք հանգչիլ մէկ որոշ դէպքի մը վրայ...։

Մարդը գինովցած է սակայն իր յիշատակներէ՜ն. անգիտակից հրայրքով մը կը ծանրանայ ահարկու մանրամասնութիւններու վրայ.

— «Քանի մը օրեր ես ինքս, փախստական մնացի ջուրի հին ճամբու մը մէջ... գետնին տակէն կը լսէի անորոշ աղմուկը հեծմունքներուն, աղաղակներուն... մինչեւ որ մարդու ձայն չի մնաց՝ հրացաններու ձայնը չի դադրեցաւ... մինչեւ իմ թաքստոցիս մօտ մարդ սպաննեցին. երկրորդ իրիկունն էր. կը մտածէի. եթէ Արսէնը, եղբայրս՝ ողջ մնացած ըլլար, ինքն ալ իմ պահուըտած տեղս պիտի գար ծածկուելու, որովհետեւ ես եւ ինքը միայն գիտէինք այս ճամբուն մուտքը... երկար սպասեցի, յետոյ յոյսս կտրեցի. յանկարծ որոշակի լսեցի ոտքի ձայներ. ճանչցայ եղբօրս քայլերը... Բայց մինակ չէր. քայլերուն արագութիւնը, անկանոնութիւնը ինծի յայտնեցին որ կը հալածուէր. հրացանի ձայները կը մօտենային. պահ մը լռութիւն կը տիրէր ու կրկին նոյն աղմուկը... նախ սուր ցաւ մը զգացի ներսս, աչքերս լեցուեցան, եղբայրս ըլլալուն տարակոյս չունէի... բայց հոգին ի՜նչ անուշ բան է եղեր... հետզհետէ սկսայ հոգ ընել... եթէ եղբօրս մտնելը տեսնեն ջուրի ճամբուն մէջ՝ զիս ալ պիտի գտնեն...։»

Պահ մը լուռ, գլուխը կը ծռէ, աչքերը կը սեւեռէ գետինը, կարծես կը վարանի խոստովանելու.

— «Շատ մօտս էին, գրեթէ գլխուս վերեւ... սիրտս կը թնդար կուրծքիս մէջ. կը կարծէի որ շատ հեռուէն կը լսեն անոր ձայնը... երկու ձեռքերովս կոկորդս սեղմեցի՝ չպոռալու համար... քայլ մըն ալ՝ ու կորսուած էի... գազանի պէս կանգնեցայ՝ մուտքը արգիլելու համար... ու նոյն միջոցին քանի մը հրացան մէկէն պայթեցան ու մարմին մը իր բոլոր ծանրութեամբ ինկաւ գետին... վստահ էի որ եղբօրս մարմինն էր, բայց ի՛նչ մեղքս պահեմ, մեծ հանգստութիւն մը տիրեց ներսս ու սրտիս թնդիւնը դադրեցաւ։»

Ու անտարբե՜ր մեր վիրաւորուած զգացումներուն, կանգնած աւերակներուն դիմաց՝ իր ստրկացած մարդու նսեմ աչքերը պտտցնելով քանդուած տուներուն վրայ, ուր այնքա՛ն մարդիկ են մեռեր, փախստական մարդը, ապրելու, միմիայն ապրելու երջանկութենէն տարուած՝ կը կրկնէ.

— Մարդուս հոգին ի՜նչքան անուշ է եղեր...։

Ինչպէս գրեթէ բոլոր արկածեալները, ինքն ալ միմիայն իր անհատական կեանքով կը զբաղեցնէ մեզի, կը յամառի պատմել թէ ի՛նչպէս օրերով անօթի մնացեր է ու այն ատեն միայն ելեր է իր թագստոցէն՝ երբ արդէն գերեզմանային լռութիւն կը տիրէր ամէն կողմ։

— «Միսիսի մէջ Հայ չէր մնացեր... բացի մէկ քանի երկաթագործներէ, որոնք մահմէտական դարձուցեր ու պահեր էին իրենց մօտ, որովհետեւ ուրիշ երկաթագործ չի կայ հոս...։»

Գիշերուան ստուերը սկսած է մթնցնել մթնոլորտը՝ երբ կը հասնինք հայ թաղերու մէջ. չարագուշակ եւ խանձուած աւերակները կը ցցուին ամէն կողմ. զգուշաւորութեամբ կը յառաջանանք մերիններուն աճիւններովը նուիրական դարձած հողին վրայ... որովհետեւ Միսիսի աւերակները միեւնոյն ատեն գերեզմաններն են մեր նահատակուածներուն. մարդկային ոսկորներու բեկորներ մեր ուշադրութիւնը սեւեռել կու տան ու կը զգուշանանք իրարու նայելու՝ մեր աչքերէն սարսափելով։

Ցաւէն քարացած, անկարող՝ նոյն իսկ արտասուելու, կը մօտիկնանք իւրաքանչիւր առարկային. խանձուած ցնցոտիներու կտորնե՜ր, կռնծած ֆէս մը, ընտանի առարկայի բեկոր մը տաժանելի évocationներ ընել կու տան մեզի։ Որքա՜ն օճախներ քանդուած են, ի՞նչ յոյսեր ու երազներ, ինչքա՜ն լաւագոյն կեանքի ծրագիրներ ամէն մէկ ափ մոխիրի մէջ մահացած են։

— Այս տան մէջ 60 հոգիի չափ մարդ այրած է...։

Վաթսուն հոգի՞... ի՞նչ գումար տենջանքներու, ձգտումներու, վիշտերու ու տանջանքի... եւ ցցուած պատերն ի վեր կը նայինք, կարծես յուսալով նշմարել այն յուսահատական ոգորումները, վերջին գալարումները, բոլոր ճգնաժամային տառապանքը այդ ցաւագին մարդկութեան։ Գլուխս կը բարձրացնեմ ու կը նայիմ երկինքին, կը նայիմ լեռներուն, կը նայիմ անկարեկիր ու գեղեցիկ բնութեան,— ու մեր գիտակցութեանը գրեթէ անծանօթ, անսահմանելի, բնազդային տառապանքէ մը բռնուած՝ կ՚ուզեմ բոլոր հոգիս աղաղակել, որովհետեւ այդ թափուած արիւնին ցաւը մեր երակներուն մէջ ալ է։

Յիմարացած, խելակորոյս՝ կը թափառինք աւերակներուն մէջ. տղու կօշիկ մը այրած տան մը սեմին մօտ մեզ կը դղրդէ աւելի մտերիմ յուզմունքով. ո՞ր փախստական մանկիկին ոտքէն ինկած է, ո՞ր աւերակի մէջ մոխրացած է այդ ոտքը՝ որ կը կրէր զայն... փոքրիկ կօշիկ մը... երբեք կարելի չէ երեւակայել այն ողորմելի, այն փղձկեցնող պատկերը՝ որ կրնայ ներկայացնել անիկա. կրունկը քիչ մը ծռած ու ծայրը դարձած, մեզի կը ներկայացնէ ոտքին կաղապարը դժբաղդ մանկիկին... ամբողջ տղու կմախք մըն է կարծես։

Մութը հետզհետէ կը սաստկանայ. ուրուականներու պէս աւերակներու պատերը կարծես կը շարժին իրենց ստուերներուն մէջ. գետինը՝ այրուած ոսկորներու փոշիէն ճերմկորակ լոյս մը կ՚արտացոլայ... տեղ տեղ միայն կազմելով սեւ արատներ, լճացած արիւնի հետքեր, որոնք դեռ կը մնան անջնջելի։

— Արեան հետքը չանցնի՛ր, կ՚ըսէ մեզ առաջնորդող մարդը՝ բացատրելով. տեղեր կան որ նոյն իսկ մոխիրը խոնաւ կը թուի, այնքա՛ն արիւնը առատօրէն ժայթքած է ու արատը խոշոր ու սեւ կը տարածուի որոշ կերպով։

Անդին ֆէսեր, պատառոտուն հագուստներ մեր ուշադրութիւնը կը գրաւեն... հարիւրաւոր մարդիկ մեռեր են այդ տեղին վրայ... փեռեկտուած գիրքի թերթեր կէս մը այրած, կէս մը արիւնոտ կը պտուտքին հովին քմահաճոյքէն տարուած. աչքերս կը սեւեռեմ էջի մը վրայ ու արցունքի ամպի մը մէջէն կը կարդամ.

«— Աստուա՜ծ, ողորմեա՛ մեզ եւ օրհնեա զմեզ, երեւեցո զերեսս քո ի մեզ եւ ողորմեա՛ մեզ»։

Սաղմոսի մը մէկ էջը արիւնով ու արցունքով խոնաւ գետնին վրայ՝ զիս կը վերացնէ շփոթ զգացումներով եւ պահ մը ինծի կը թուի՝ որ բոլոր աւերակներէն գերագոյն յուսահատութեան կոչը յամառօրէն տակաւին կը բարձրանայ դէպ ի այն անողորմ Աստուածը, որուն երեսը չէ երեւցած այն սարսափելի ժամերուն մէջ։

Գիշերը՝ ստիպուած Միսիս անցընելու, կը տեղաւորուինք խանին թէրասին վրայ հաստատուած անկողիններու մէջ. երկար ժամեր Րամազանի պատճառաւ մտիկ կ՚ընենք թուրք ժողովուրդին ժխորը, աղմուկը, երթ ու դարձը, այլապէս արդէն անկարելի է քնանալ. երեւակայութիւննիս տանջուած, կը զգուշանանք իրարու հետ խօսիլ, միայն երբեմն մեզմէ մէկուն արձակած սրտագին հառաչանքը կը յայտնէ, թէ նոյն նիւթերուն շուրջը կը թափառի մեր մտածումը։

Օ՜հ, սարսափելի գիշերը... անիկա միշտ քանդուած պիտի մնայ մեր յիշողութեան մէջ եւ այլ եւս ո՛չ մէկ ուրախութիւն, յարափոփոխ կեանքի երեւան բերած ո՛չ մէկ երջանկութիւն կարող պիտի ըլլայ ջնջել այդ գիշերուան սուգը մեր էութեան մէջէն։ Երկինքը, կանանչորակ եղած աստղերու լոյսէն կը կամարանար մեր վերեւ. դիմացի լեռները՝ հանդիսաւոր եւ տխուր՝ կը հսկէին կարծես աւերակներուն վրայ երբ վերջապէս թուրք ժողովուրդի ժխորը դադրեցաւ ու լոյսերը մարեցան մեր շուրջը, զարհուրելի մղձաւանջներ կանգնեցան մեր սնարներուն մօտ ու մեզի պատմեցին դեռ չլսուած ու հազիւ նշմարուած արհաւիրքները սարսափելի օրերուն։

Ինծի անկարելի է որոշակի արտայայտել բոլոր դժոխային տառապանքը այդ ժամերուն. արագ, արագ պատկերներ ու դէպքեր կ՚անցնէին յիշողութեանս մէջէն ու կարելի չէր կենալ որոշ կէտի մը վրայ. դարձդարձիկ ու խօլական պար մը սարսափելի տեսարաններու՝ գլխու պտոյտի մը մէջ կը վերացնէր մեզ. երբեմն միայն մտածումս կը յամենար տարտամ ու մեռելական դէմքի մը՝ որուն վրայ արիւնոտած բերան մը սեւցած շրթունքներով կ՚երեւար ինծի՝ անմիջապէս գրեթէ ուրիշ պատկերի մը տեղի տալով։ Յաճախ եկան այդ շրթունքները գերագրգռուած երեւակայութեանս մէջ. ի՞նչ բառեր կային այդ շրթունքներուն վրայ. իմ հիւանդագին հետաքրքրութիւնս ի զուր ձգտեցաւ մի առ մի լսել վանկերը այդ արիւնոտ եւ ծամածռած ու սեւցած շրթունքներուն. ի՞նչ փոյթ սակայն. որովհետեւ անոնց դառն իմաստը իմ ցաւիս մէջ էր ու իմանալի՝ իմ բնազդիս։

Լոյսը ծագելուն՝ սայլը պատրաստուած էր ու հարկ եղաւ ճամբայ ելլել դէպ ի Սիս. վերջին պահուն մեր հայ առաջնորդը մօտեցաւ մեզի եւ առաջարկեց երթալ այցելել նաեւ եկեղեցին, ուր մեծ թուով մարդիկ այրած էին։

— Բոցերէն հալածուած ու մուխէն կուրացած մարդիկ փախչելու յուսահատութեան մէջ մագլցեր են պատերն ի վեր. իրենց արիւնոտած ձեռքերուն հետքերը կան դրոշմուած, աւերակներուն վրայ. երբեմն Միսիսցի կիներ կու գան կը նային այդ արիւնի արատներուն եւ իրենց սիրականներուն հետքերը փնտռելով՝ կու լան անոնց վրայ... շատեր յիմարացա՜ծ ցաւէն՝ պատերը կը համբուրեն ջերմեռանդութեամբ ու կը խաչակնքեն այդ նշխարներուն առաջք։

Հակառակ մեր բուռն փափաքին, կը ստիպուինք վերադարձին պահել այդ այցելութիւնը եւ ուշ չմնալու համար՝ անմիջապէս ճամբայ կ՚ելլենք։

Ընդարձակ դաշտեր, եզերուած լեռներու շղթայով մը, գրեթէ միշտ կը կազմէին մեր հեռանկարները։ Իրարու ետեւէ կանգնած գագաթները՝ իրենց հեռաւորութեան աստիճանով՝ կը ներկայացնեն բոլոր երանգները կապուտակ մանիշակագոյնին, հաճելիօրէն ներդաշնակուած հարաւային երկինքին շողշողուն եւ լուսավառ կապոյտին հետ։ Ճերմակ ամպեր նազանքով կը սաւառնին լեռներու վրայ։

Ժամեր ու ժամեր տեսարանը միօրինակ է. երբեմն միայն մօտաւոր գիւղակ մը՝ հիւղակներով կազմուած, մեր ուշադրութիւնը կը գրաւէ. եղեգնի ձողերով կազմուած ու խոտով շինուած այդ խրճիթները ծայրայեղ թշուառութեան պատկերներ են. մարդ չերեւար. հեռուէն ամայացած կը թուին. կառապանին կը հարցնենք.

— Արդեօք Հայո՞ւ խրճիթներ են։

Հեգնանքով ու չարագուշակ քրքիջով մը կը խնդայ մեր միամտութեան վրայ. յետոյ ձեռքի շարժումով մը հորիզոնին չորս կողմը ցուցնելով կ՚ըսէ.

— Ո՛չ մէկ Հայու գիւղ, ո՛չ մէկ Հայու խրճիթ չէ մնացած, բոլորն ալ այրած են...

Պահ մը կը քշէ սայլը՝ մտրակը շաչելով եւ ձիերը խրախուսելով՝ որ արագ երթան. յետոյ յանկարծ մեզի կը դառնայ ու կ՚ըսէ.

— Այս երկու կողմի դաշտերը դիակներով ծածկուած էին... հայ մշակներու դիակներով... երկար ատեն բացօթեայ եւ անթաղ մնացին անոնք ու կամաց կամաց փտտեցան արեւին տակ... շուները ու երկինքի թռչունները բաժնեցին անոնց մարմինները... եթէ փնտռես՝ դեռ ոսկորները կը գտնաս...։

Նորէն մտրակը կը շաչէ ու կառապանը աւելի եռանդով կը սուլէ. ձիերը կը շտապեն, ամենքս մէկ փախչելու ձեւ ունինք... պահ մը ետքը կառապանին գլուխը նորէն դէպ ի մեզի կը դառնայ.

— Վրանին խաչ մը հանող չգտնուեցաւ։

Թուրք գիւղեր են ուրեմն. այլ եւս կասկած չիկայ. ու հակառակ բոլոր հաւանականութիւններուն, ծանր կապարեայ տխրութիւն մը կը ճնշէ այդ թշուառութեան վրայ. ո՛չ մէկ ձայն, ո՜չ մէկ մարդկային երեւոյթ. մարդիկ ծածկուած են կարծես անդարմանելի դժբաղդութեան մը մէջ... ու ծուխն իսկ որ կը բարձրանայ, ասդին անդին, խեղճուկ երդիքներէ,— սգաւոր ու անսահմանօրէն տխուր բան մը ունի այդ լռին ու իր չքաւորութեան մէջ ամփոփուած ափ մը մարդկութեան վրայ...։ Ժամեր ու ժամեր կ՚երթանք դարձեալ. խստադէմ ու առնական դիմագիծով հովուուհի մը բրտութեամբ կ՚առաջնորդէ կովերու ու եզերու հօտ մը... կենդանիներէն շատերը չեն հնազանդիր իրեն, անընտե՜լ իր սիլուէթին ու իրենց բարի, խոհուն ու միամիտ նայուածքը ուղղած մեզի՝ կը յամառին իրենց շեղումներուն մէջ։ Հովուուհին խթանով կը մղէ զիրենք. ինքն ալ կը յամառի ու անոնցմէ ոմանց եղջիւրներուն անցնելով պարանը՝ կը քաշէ իր ուզած ուղղութեան. կովերէն մէկը կը բառաչէ, երկա՜ր, ցաւագի՜ն, կարծես հայրենաբաղձ ձայնով մը. այդ ձայնը կը դրդէ մեզ ու մեր աչքերը կ՚արցունքոտին։

— Ինչպէ՜ս յայտնի է որ կենդանիներն ընտանի չեն իրենց տիրուհիին, կ՚ըսենք իրարու, ու գորովանքով կը նայինք այդ անհնազանդ հօտին վրայ։

Մինչեւ իրիկուն կ՚երթանք այդպէս. մեր ուշադրութիւնը երբեմն կը գրաւուի հնադարեան բերդի մը երեւումով. ժանեկաւոր պարիսպներ, կիսով քանդուած աշտարակներ, բոլոր հետքերը յունական եւ հայկական քաղաքակրթութեան՝ փոխն ի փոխը կը զբաղեցնեն մեզ։ Տեղ տեղ ժայռուտ ու ցցուած լերան մը գագաթը բերդը կը կանգնի, դեռ կարծես պահած իր պատմական հեղինակութիւնը. ու ակամայ կը խորհիս բոլոր այն պայքարներուն, այն անխնայ հալածանքներուն ու յուսահատական ոգորումներուն՝ որոնց թատերավայրը դարձած են դարերու ընթացքին մէջէն՝ այս նոյն դաշտերը, որոնք անգամ մըն ալ կը խաղաղանան նոր թափուած արիւներու եւ դեռ իրենց միսերէն չմաքրուած ոսկորներուն վրայ...։

Իրիկուան դէմ կ՚երեւայ Անավարզայ բերդը՝ վարդագոյն մշուշի մը ընդմէջէն, իր պատառատուն աւերակներով սէգօրէն կանգնած արհամարհելով ժամանակը ու դէպքերը, ու նոյն իսկ կարծես անագորոյն գեղեցկութիւնը բնութեան՝ որ իր ներդաշնակութեան մէջ — ինչպէս բեհեզեայ պատանքի մը՝ կը ծածկէ փտութիւնը թափուած արիւնին ու դիակներուն։

Իրիկնամուտին կը հասնինք վերջապէս Սիս... պատմական մայրաքաղաքը։ Գերագոյն աստիճանի յուզումով մը լեցուն է մեր հոգին. քաղաքը, իր ճերմակ տուներով կը տարածուի լայն հովիտի մը մէջ միջնադարեան բերդադղեակի երեւոյթով վանքին ստորոտը։ Հեռաւոր լեռնաշղթաները իրենց աստիճանական կապոյտին մէջ պարփակուած կը կանգնին պահակներու նման. ամէն բան կէս ստուերի մէջ է եւ խաղաղութեան ու ներդաշնակութեան զգացում մը կը ծածանի միջոցին մէջ։

Սայլը մեծաժխոր աղմուկով մը ոստոստելով անկանոն սալայատակներուն վրայ կը յառաջանայ քաղաքին մէջ. տուները փակ են ու մարդ չկայ. լուռ է ամէն կողմ. միայն ցանցառօրէն փոքր եւ գիրուկ մանուկները սկսան եւ գլխաբաց կը մօտենան մեզի, զարմացումով կը նային ու կը քաշուին։

Ահաւասիկ վերջապէս հայաբնակ քաղաք մը որ ինքզինքը պաշտպանած էր թշնամիին յարձակումներուն դէմ. հոգինիս զեղուն է զանազան կարգի զգացումներով. կը մտաբերենք հեռաւոր եւ մօտաւոր անցեալը, բառերը ու դէպքերը կը շփոթուին ու մենք անձնատուր կ՚ըլլանք բոլորովին նորատեսակ արբեցութեան մը։

Քանի մը րոպէ եւս, եւ ահա կը ցցուին երկու հսկայական սիւները, մնացորդ՝ անցեալ փառքերու... հոն է նաեւ վանքը իր այլ եւ այլ բաժիններով տարածուած բերդին պարիսպներուն ետին. մօտալուտ գիշերուան ստուերապատ մթնոլորտին մէջ սեւ եւ սեպ կը ցցուի մեր աչքերուն առաջք ժայռուտ լեռը որուն կողերուն վրայ շինուած է վանքը եւ որուն գագաթին վրայ պիտի գտնանք Լեւոնի Բերդը, արծիւներու բնակարան։ Հետզհետէ մեր աչքերը կ՚որոշեն նաեւ մայրավանքի եկեղեցին, բոլորովին նման միջնադարեան դղեակի մը, իր հնամենի տեսքով, բարձր կանգնած եւ ճակատը դարձուցած քաղաքին։

Այն քանի մը օրերը որ անցուցինք Սիսի մայրավանքին մէջ, անմոռանալի օրեր եղան մեզի համար. քաղաքացիները դարպասը կու գային տեսակցելու եւ խորհրդակցելու մեզի հետ իրենց հոգերուն, ցաւերուն, բայց մանաւանդ կրթական գործերուն վրայ. յանկարծ խօսակցութիւնը կը շեղէր. կը յիշէին յարձակումի տխուր օրերը եւ մենք ալ իրենց հետ ուժգին յուզումով մը կ՚ապրէինք այն ժամերը որոնց մասին կը պատմէին։

Բայց որքա՛ն հպարտանալու պատճառ ունէինք. Սիս քաղաքը, խոհեմ, իմաստուն, եւ քաջարի վճռականութիւնով մը ինքզինքը պաշտպաներ էր թշնամիին դէմ. հազարներով եկեր էին պաշարելու զիրենք, աչքերնին վառած թալանի ու կողոպուտի հրայրքէն եւ բերաններնին լեցուն հայհոյութիւններով եւ սպառնալիքներով։

Օրերով եւ օրերով խաղաղասէր եւ ընդհանրապէս երկրագործ քաղաքացին մէկ կողմ ձգած մշակութեան գործիքները, հրացանը ուսին պատրաստ կեցեր էր ինքնապաշտպանութեան պատնէշին վրայ. եւ անսալով իրենց քրիստոնէական ոգիով թրծուած առաջնորդներու յորդորներուն, ոչ միայն յախուռն եւ յարձակողական դիրք չէին բռներ այլ նաեւ խնայեր էին թշնամիին ու «ոչ մէկ գնտակ առանց բանաւոր պատճառի չէր արձակուած» իրենց կողմէ։

Կիները եւ տղաքը ապաստան գտեր էին վանքին մէջ այդ օրերուն երբ վարդապետներուն վրայէն աւելի վառօդի հոտ կու գար քան թէ խունկի եւ անոնց բերնէն կը լսուէր փոխանակ աղօթքի եւ համակերպումի հրաւիրող յորդորներու, խրախոյս եւ քաջութիւն։

Ու ամենքը, նոյն իսկ պատանիներ ու ծերունիներ խանդավառ եւ հայրենի քաղաքին պաշտպանութեանը հոգովը ջերմեռանդ ուրախութիւնով կը դիմէին որոշուած դիրքերը... ու վերջապէս այդ միահոգի եւ արիական դիմադրութենէն յուսահատած՝ թշնամին, հետզհետէ հեռացեր ու անհետացեր էր քաղաքին շրջապատէն. տեղացիները երախտապարտութիւնով կը յիշէին այն ժամանակին Սիս պաշտօն ունեցող կառավարիչը որը իր տրամադրած ուժերով մասնակցեր էր քաղաքին պաշտպանութեան։

Ինչչա՛փ երջանիկ, ինչչափ խաղաղ էր մեր հոգին այդ մէկ քանի օրերուն մէջ. ամէն բան եւ ամէն անձ տոգորուած էին հոս այն սքանչելի պարզութեամբ որ մեծերու յատուկ վայելչութիւն մըն է. շրջապատուած՝ ազնիւ եւ մեծոգի հայրենակիցներով եւ պատմական բեկորներով մեզի կարելի եղաւ ապրիլ անցեալին նուիրական երազներուն մէջ. ու որքան ալ արցունքով օծուած ըլլային այդ երազները, անհունապէս քաղցր էին մեր մղձաւանջներով լեցուն հոգիներուն համար։

Վեհարանը խաչաձեւ սրահ մը՝ օթօման ոճով շինուած Կիրակոս Կաթողիկոսի օրով, կը գտնուի վանքին վերեւ աւելի բարձր հաստատուած լերան մը կողքին վրայ։ Հոն էր որ կ՚երթայինք օրուան մէջ քանիցս մտիկ ընելու Վեհափառին սքանչելի ձայնը. իր խօսքերը՝ առ հասարակ ներշնչուածի խօսքեր էին՝ լեցուն բարձր բանաստեղծութեամբ մը։ Իր հեղինակութիւնը, գերազանց մարդու հասկացողութիւնը, ու թափանցողութիւնը հաճելի էին մեր գերագրգռուած ու տանջուած գլուխներուն. ու արցունքը որ կու գար մեր կոպերուն վրայ՝ կորուսած էր այն դառնութիւնը որով թունաւորուած կը զգայինք իր ներկայութենէն հեռու։ Անիկա իր կորովի եւ արի հոգիովը մեզ կ՚առաջնորդէր ամենէն խորը մեր ազգային տառապանքին, մեզ դէմ առ դէմ կը բերէր մեր ցաւին հետ, կ՚ուզէր որ քաջութիւնը ունենայինք մեր դիմացը երկարող տաժանելի ու ցամաք ճամբուն նայելու, ազատագրուած ո՛ եւ է պատրանքի մեղկացնող մխիթարութենէն։

Սեւ վեղարին տակէն որուն շուքը կ՚իյնար մինչեւ ճերմկած մօրուքին վրայ, Վեհափառը կը խօսէր մեզի համբերութեամբ ու հեղինակութիւնով ու իր նայուածքը րոպէ մը չէր դադրեր արտայայտելու այն անմխիթարելի վիշտը, որով իր աչքերը համակուած էին եւ ուր բաց գիրքի մը պէս կարելի էր կարդալ Կիլիկիան իր ցաւերով, իր աւերակներով ու նաեւ իր մարտնջող եւ հերոսական շարժումներով։

Երբեմն ալ կը խօսէինք երէկին վրայ, երբ նոր սուգովը չէր մրոտած իր ժողովուրդը. անդառնալի օրեր...։

Կը պատմէր իր երազները երկրին տնտեսական դրութեան, բարգաւաճման, վանքապատկան հողերու եւ այգիներու շինութեան, Թլան ագարակին, հօտաղներուն ու ջաղացքներուն վրայ...։ Ու նաեւ կրթական երազներուն, դպրոցներու հիմնարկութեան կամ բարձրացման, Կիլիկեցի օժտուած երիտասարդութեան յառաջացմանը, աղջիկներու զարգացումին վրայ...։

Ու բոլոր այս երազները, ինչպէս կանխահաս ծաղիկներ, թառամած ու կորսուած էին յաւէտ։

Ու իր լայն շարժումը, իր մեծահոգի մարդու դառնութեան շարժումը կարծես կը գերեզմանէ մէկ անգամէն բոլոր այդ խաղաղ եւ քաղաքակրթիչ իտէալները, որ կրցած են սաւառնիլ այդ կղզիացած հայութեան վրայ՝ հակառակ ճնշումներու, հակառակ բռնադատուած ստրկութեան...։

Վեհափառէն հրաժեշտ առնելէ ետքը ամէն իրիկուն կը հաւաքուէինք Գիւտ վարդապետին աշխատութեան սենեակը, ուր մեզի գաղափարակից միաբաններ կը սպասէին եւ ուր երկարօրէն կը խօսէինք ու կը վիճաբանէինք օրուան ամենէն բաբախուն խնդիրներու վրայ։ Կաթողիկոսական փոխանորդ՝ Ղեւոնդ Ծ. վարդապետ Թուր Սարգիսեանի ճշմարիտ հաւատացեալի ջինջ ոգին կը ճառագայթէր իր ամէն մէկ խօսքերուն մէջ. իր ձայնը օծուած էր կարծես խունկով ու կնդրուկով. իր բարի եւ ներողամիտ քրիստոնեայի խաղաղ ու բարեացակամ նայուածքը, իր շարժումներուն ներդաշնակութիւնը կ՚ամբողջացնէին Գիւտ վարդապետի եռանդուն արագաշարժութիւնը, սրամտութիւնը ու գրեթէ մանկունակ ոգեւորութիւնը։

Հոն էր նաեւ Ներսէս վարդապետ Դանիէլեան, Հաճընի տառապեալ առաջնորդը, իր մարտիրոսացածի նիհար եւ լուսացայտ դէմքով, իր Քրիստոսի նմանութիւնովը ա՛յնքան սրտագրաւ. իր վերջին, զնտանէ զնտան կրած չարչարանքներուն դրուագները կը պատմէր յոգնած եւ ալ՝ աշխարհի դէմ քենոտած մարդու դառնութեամբ։ Երբ կը ջանայինք զինքը խրախուսել, ինքը կը յամառէր իր տխրութեան մէջ եւ իր քիչ մը շնչատ մարդու բեկբեկուն ձայնով կ՚ըսէր.

— Մարդասպաններու հետ քով քովի ապրեցայ օրերով, ձեռքերուս շղթայ անցուցին ու ամենահասարակ ոճրագործի անարգանքներով Հաճընէն Էրզին տարին զիս...։ Նախատեցին ինծի եւ թոյլ տուին որ իմ եղբայրներուս արիւնով կարմրած ձեռքեր վիրաւորեն ու խոշտանգեն զիս... երբ բոլոր այս բաները կատարուած տեսայ, աշխարհիս դէմ զզուանքս անչափ եղաւ...։ Սրտիս ճրագը մարած էր այլ եւս։

Մեր ամենէն սիրելի խօսակցութեան նիւթը Հաճընն էր ընդհանրապէս. ի՛նչքան ջերմ եռանդով մը կը փափաքէինք երթալ դէպ ի այդ չքաւոր այլ հերոսական հայութիւնը։ Այլ եւ այլ պարագաներ արգելք կ՚ըլլային մեզի, ու եւս առաւել չյագեցած ծարաւով մը՝ տեղեկութիւններ ու դրուագներ կը հարցնէինք Ներսէս վարդապետէն եւ ուրիշ միաբաններէ։

Հաճըն ոչ միայն ամենէն շատ զոհ տուող վայրը եղած է, որովհետեւ իր բոլոր երիտասարդները աղէտին օրերը կը գտնուէին ցրուած Կիլիկիոյ բոլոր կողմերը, այլ նաեւ իր անհաւատալի պաշտպանութիւնով, իր վեհանձն ու մարտնջող ոգիովը ընդհանուր դժբաղդութեան մէջ այն բացառիկ անկիւններէն մէկն է որուն մեր ազգային հպարտութիւնը պէտք ունէր կառչելու. Հաճընէն դուրս ալ արդէն ամէն տեղ Հաճընցիներ մեծ դեր են խաղացեր։ Հերոսաբար աղքատ, չարքաշ, վարժուած լեռնական անընտել ու անհանգիստ կեանքի, արիւննին մտրակուած ձիւնապատ լեռներու կողերէն փչող սառնաշունչ հովերէն, օժտուած պողպատի պէս ամուր ու չոր անդամներով, դիւրաշարժ, ճապուկ, վտիտ, լաւ որսորդ եւ հետեւաբար լաւ նշան առնող, Հաճընցիները, հակառակ զրկուած ըլլալնուն իրենց լաւագոյն եղբայրներուն բազուկէն, ըմբոստացեր էին թշնամի խուժանին արիւնատենջ յարձակումներուն դէմ եւ մտադրեր են մեռնիլ ու չյանձնուիլ։ Ու իրենց խնամքին տակ գտնուած այրիներուն ու որբերուն պատիւը անբռնաբարելի մնացեր էր։

Այլ սակայն Հաճընէն դուրս մեռնող Հաճընցիներուն թիւը ա՛յնքան մեծ է որ սուգի թանձր ամպ մը կը ծածանի իրենց վրայ, եւ տուն չկայ որ այրի մը ու քանի մը որբ չունենայ իր երդիքին ներքեւ։

Երբեմն անդարմանելի կորուստներու, սարսափելի չքաւորութեան պատմութիւններէն տխրօրէն օրօրուած մեր միտքերը յանկարծ կը բոցավառուէին հերոսական մաքառումի դրուագով մը։ Ու պատմողին շրթունքներէն կախուած, սրտատրոփ մտիկ կ՚ընէինք, երջանիկ ու երախտապարտ անոնց՝ որոնք թոյլ տուին որ մեր այս տաժանելի ճամբուն վրայ երբեմն կարենայինք հպարտութեամբ գլուխնիս բարձրացնել։ Յաճախ յուզմունքը այնքան զօրաւոր էր որ, հաւասար սարսափելի եւ ճնշող պատմութիւններու, առատօրէն արցունք թափել կու տար մեզի...։

Մեր հասած օրը շաբաթ մըն էր. հետեւեալ առտուն, կիրակի՝ ներկայ եղանք պատարագին։ Սիս քաղաքին մեծամասնութիւնը խռնուած էր եկեղեցիին մէջ. գլուխնին ճերմակ լաջակով ծածկած կիներու բազմութիւն մը կ՚երեւար վերնատունէն ու գաւիթէն. այրերը բաժնուած անոնցմէ՝ կը լեցնէին մնացեալ մասը։ Լեւոնի գահը՝ կամ այդպէս կարծեցեալ մարմարակերտ պատուանդանը նոյնպէս մարմարեայ քանդակներով զարդարուած ամպհովանիով կը կանգնէր դասին մէջ՝ մեծադիր խաչ մը գագաթին վրայ։ Ո՞ւր էր սակայն թագաւորը, ո՞ւր էին իշխանները, ո՞ւր էին այն զօրավարներն ու զինուորները որոնք քանի մը անգամներ յուսահատութենէ քաջացան նոյն այս տեղերուն վրայ, ուր թերեւս դեռ իրենց փոշին կը ծածանի. եկան սրբազնանալու եւ ուժ առնելու այն խաչէն որուն անունովը կը կռուէին։ Երիտասարդ աղջիկնե՜ր ու կինե՛ր... ո՞ւր են այն քաջարի բազուկները որոնց բարձրացուցած սուրերուն շուքին տակ կեանքը կ՚անցնէր ապահով եւ քաղցր երջանկութիւնով մը պարուրուած։ Պատարագին ամբողջ տեւողութեանը միջոցին ջերմեռանդութեան սարսուռ մը կը յուզէր բոլոր ներկաները. կիներն ու այրերը կրօնական արբեցութենէ բռնուած՝ անօրինակ եռանդով մը կ՚երկրպագէին ու կը խաչակնքէին այդ եկեղեցիին մէջ որուն պատերը դեռ հին թագաւորական մատուռին կը պատկանին։ Ես աչքերս յառած, երկագլուխ արծիւին — Կիլիկիոյ Տան խորհրդանշանին — որ կը սաւառնի խորանին վերեւ, ես կ՚ապրէի անցեալի երազներուն մէջ. ու պատրանքս այնքան զօրաւոր էր որ դառն ու անագորոյն իրականութիւնը՝ քանի մը ժամ օտար թուեցաւ ինծի եւ խորշելի, չարագուշակ մղձաւանջի մը պէս։

Նոյն օրը կէս օրէ ետքը բարձրացանք Լեւոնի Բերդը։

Որ՞ն է երազը, ո՞րն է իրականութիւնը. միտքս կը վարանի կանգ առնել ու բոլոր զգայնութիւններս շփոթուած են մինչ տաժանքով կը բարձրնանք սեպ լերան կողն ի վեր...։

Ահաւասիկ մեր անցեալը՝ հսկայական գերեզման՝ որ կանգնած է աւելի բարձր քան մեր ամենուս միացած կեանքերուն տափակութիւնն եւ միջակութիւնը... Ու մինչ մենք հազուադէպ առիթներու մէջ սողալով կը հասնինք դէպ ի ան, ինքը անմատչելի կը թուի եւ կարծես մեր ստրուկի ներբանները երբե՛ք չպիտի կոխեն իր նուիրական հողին վրայ...։

Մոռնա՛լ անցեալը, ի՜նչ ոսկեզօծ ստութիւն... սպաննել զայն մեր յիշողութեան բջիջներուն մէջ, երբ մեր ծնած ատենը մեզի հետ կը բերենք զա՛յն... անկարելի, անկարելի բան է ատ. ո՛չ մէկ ատեն մարդիկ չեն յաջողած թումբ կանգնեցնել բնութեան անթափանցելի եւ իմաստուն տրամադրութեանցը դէմ...։ Աշխարհիս բոլոր բռնապետները միացած անկարող են մարդկային կամքին անբռնաբարելի եւ անշօշափելի զօրութեան դէմ։ Արիւնը իր առանձին օրէնքները ունի, որուն իշխանութենէն չենք կարող ազատիլ. ի՞նչ դաշինք եւ ի՞նչ համաձայնութիւն կրնայ մեզի մոռցնել տալ անցեալը, երբ անիկա կ՚ապրի մեր արիւնին ամէն մէկ կաթիլին մէջ։ Քնացնել, ու օրօրել զայն իր բնական ձգտումներուն օտար երազներով, ահա ի՛նչ որ կը յաջողինք յառաջ բերել ժամանակի մը համար...։

Քարէ քար, ապառաժէ ապառաժ կը մագլցինք դէպ ի Լեւոնի Բերդը որ տարածուած կ՚երկարի լերան գագաթին ամբողջ ընդարձակութեանը վրայ։ Սեւ ու խոշոր թռչուններ՝ առանց թեւերնին շարժելու կը սաւառնին ու կը կորսուին ամպերուն մէջ։ Աւերակները տեղ տեղ քանդուած՝ սեւ ու խորհրդաւոր փոսեր կը ներկայացնեն, մինչ ուրիշ մասեր կը կանգնին գրեթէ անեղծ իրենց վայրենի ճարտարապետութեան բոլոր խրոխտ գեղեցկութիւնովը։

Դէպ ի վե՜ր, դէպ ի վե՛ր... սեւ թռչունները աւելի բարձր կը խոյանան. ու բերդը կը բարձրանայ կարծես, կը ձգտի դէպ ի ամպերը որ սպառնագին կուտակուած են իր ժանեկաւոր պարիսպներուն վերեւ...։ Մեր ուխտագնացութիւնը ո՛րքան հետզհետէ տաժանելի, ա՛յնքան նպատակին հասնելու փափաքը ուժգին կը դառնայ։ Մարմնով յոգնած ու շնչասպառ, մեր մտքերը լուսաւորուած են անցեալին յուշքերով որոնք նորօրինակ տենդով մը կը վառեն մեր հարազատ արիւնը, ու այսպէս է որ կը հասնինք պատմական եւ նուիրական բերդին աւերակները...։

Հսկայական պատեր, անքանդելի պարիսպներ, կարծես բնութեան ծոցէն դուրս խուժած եւ ուր մարդկային ձեռքեր դպած չըլլային, կը կանգնին տեղ տեղ ճեղքուած meurtriéreներու անձուկ լուսամուտներէն...։ Այն սրահները ուր իշխանուհիներու բեհեզեայ շրջազգեստները պտտած են՝ ծածկուած են հողով եւ խօլ բուսականութիւն մը ազատօրէն կ՚ապրի իշխանազուններու հետքերուն վրայ։ Դողդոջուն ու կարմիր մեխակները, սգաւոր մանիշակագոյնը վայրենի ծաղիկներուն եւ անանուն տարտամութիւնը անհամար ինքնաբոյս կանանչութեան մը՝ ա՛լ աւելի բուռն կերպով կը շեշտեն դարաւոր գերեզմանի տպաւորութիւնը։

Այլ սակայն ի՜նչ պատերազմիկ ու ճգնաժամային կեանք մը եռացած է այս պարիսպներուն շրջափակին մէջ. ամբողջ Լուսինեան իշխանութեան պատմութիւնը կայ ամփոփուած այդ աւերակներուն մէջ. կարծես պարիսպները ժամանակին քմահաճոյքներէն ձեւակերպուած, անջնջելի տառեր են ցցուած երկինքին դէմ որուն հետ փոխն ի փոխ անօգուտ աղերսանքի, խրոխտ գանգատներու ու սրտմտութեան մտածումներ կը փոխանակեն։

Սպառնագին ամպերը կը կուտակուին լերանը վրայ, ու բերդը, արեւին ճառագայթներէն զրկուած, աւելի մեռելային մռայլութիւն մը կը ստանայ։ Այդ բարձրութեան վրայ, այդ հնադարեան բերդին մէջ՝ աշխարհէս բաժնուածի տպաւորութիւնը ունինք, ու մեր լռին ու հանդիսաւոր դարձած շրթունքներուն վրայ, կարծես, այլ եւս երբե՜ք, բայց երբե՜ք, մարդկային ժպիտը, իր զանազան ունայնամտութիւններով չպիտի ծաղկի...

Երբ թշնամին կը մօտենար մեր սահմաններուն ու երբ ազատները ու պարոնները կ՚երթային կռուելու, տոհմիկ ընտանիքները կ՚ապաստանէին բերդին մէջ, ու թագաւորին տխրութիւնով օծուն նայուածքը յառած կ՚ըլլար սա հովիտէն անդին ուր շրջապատող լեռներէն կրնար անցնիլ թշնամի բանակը։ Այդ օրերուն բերդը վրդովուած կեանքով մը լեցուն կ՚ըլլար, մինչ յաղթանակի յոյսը ու պարտութեան մը ամօթը փոխն ի փոխ բաբախել կու տային տիկիններուն սրտերը...

Այն ատենը՜... այս սրահը որուն միայն տատասկներով զարդարուած հողին վրայ մողէսները ազատօրէն կ՚անցնին եւ ուր գիշատիչ թռչուններ բոյն են դրած, այս սրահը ժամադրավայրը կ՚ըլլար գերագոյն խորհրդակցութեանց ուր մէկ ժամէն միւսը մեր ցեղին արդէն վճռուած ճակատագրին լրանալուն կը սպասէին... Այն ատենը ի՜նչ մթին նախագուշակութիւնով տանջուած են մտքերը անոնց՝ որոնք իշխանութեան բեռը ունէին իրենց ուսերուն վրայ, որ գրեթէ յաջորդաբար իբրեւ սարսափելի աղէտէ մը մեր թագաւորները ուզած են փախչիլ ու ապաստանիլ վանքի մը լռութեան ու ապահովութեան մէջ... ի՜նչ մղձաւանջ իրենց անարիւնցած ուղեղները կը պաշարէր, ի՜նչ սեւ տեսիլք կը հալածէր զիրենք. ու ի՜նչ արհաւիրքով կը նայէին ապագային, ու ոչ մէկ ուրախութիւն, ո՛չ մէկ իշխանավայել խրախճանք իր փողերը չէր հնչեցներ Կիլիկիոյ չորս կողմերուն վրայ։

Ընդարձակ մարգագետիններուն վրայ որոնք կը տարածուին լերան շուրջը, ամպերու ներքեւ մարած արեւը մեղմ եւ նրբին երանգներ կը մաղէ։ Հեռաւոր լեռնագօտին անհաւատալի թափանցիկութիւն մը կը ստանայ. վարը, Սիս կորսուած է՝ հովտին մէջ. մենք ամպերու մէջն ենք գրեթէ. կամարակապ սրահին դիմացի բացուածքէն կը տեսնենք որ թռչունները արագօրէն կը սուրան ու կը հեռանան, մինչ աչքերս յառած կիսովին աւրուած արձանագրութեան մը՝ կը ջանամ վանկերը կապել, մեզի կ՚իմացնեն, թէ պէտք է շտապել, որովհետեւ փոթորիկը մօտալուտ է։ Մեր ետեւէն կայծակներ լռին կը ճեղքէն արդէն ամպերը իրենց լուսեղէն հարուածով։

Շուտով կ՚այցելենք նաեւ ուրիշ սրահներ, ջրամբարը, բանտը, ու կը սկսինք իջնալ լեռն ի վար։ Ճամբուն վրայ կ՚երկարին դեռ պարիսպները ու երկար ատեն անոնց մօտէն կը շարունակենք ճամբան։

Յանկարծ ամբողջ երկինքը կը դղրդի, սեւ ու կուտակուած ամպերը կը շարժին, ու կայծակը, առանց դադրելու, կը փայլատակէ։

Բնութեան այս վրդովմունքին մէջ է որ, կուրացած փայլակէն եւ խլացած՝ որոտումի աղմուկէն կը հասնինք վանքը՝ հոգինիս բեռնաւորուած անսահմանելի եւ քաղցր տխրութիւնով եւ ցաւով։

Միաբանները կ՚առաջարկեն մեզի, մեկնելէ առաջ, այցելել նաեւ եկեղեցիին թանգարանը ուր կը յուսանք հնութիւններ գտնել։ Դժբաղդաբար սակայն, չեմ գիտեր ինչո՞ւ վանքը աղքատ է հնութիւններով։ Այլ սակայն Հեթում թագաւորի Աւետարանը, ուր Լեւոնի ուխտը կայ արձանագրուած, մեծապէս շահեկան ու սրտագրաւ է մեզի համար. արծաթ ու ոսկեդրուագ գաւազաններ ու սկիհներ իրենց ծանրութեամբը արժէքաւոր ու իբրեւ արուեստի առարկայ եւ հնութիւն գրեթէ միջակ, կ՚անցնին մեր աչքերուն առաջքէն երբ մէկէն պահարանապետ վարդապետը մեզի կը ներկայացնէ սկիհ մը որուն մէջ կարմիր գիծ մը կ՚երկարի ու բաժակին խորութեան մէջ կաթիլ մը կը կազմէ։ Վարդապետը կը պատմէ աւանդութիւնը. Կիրակոս Կաթողիկոս, որուն շինարար տաղանդը ամէն րոպէ աչքի կ՚երեւայ վանքին ու եկեղեցիին մէջ այնպէս որ իր ներկայութեանը զգացումը կ՚ունենաս միշտ, ուշադրութիւնը հրաւիրեր է Թուրքերուն որոնք խորթ աչքով կը նային եղեր իր՝ հայ վանքին բարեզարդութեանը տուած ջանքերուն. զինքը շատ հպարտ ու շատ օժտուած գտնալով րայաի մը համար, ամբաստաներ են ու որոշուեր է որ իր պատիժը կրէ։ Կիրակոս Կաթողիկոս մահուան դատապարտուեր է. ու Սիսէն մեկնելէ առաջ, վերջին օրը, վերջին անգամ պատարագած ատեն այն սեղանին առաջք որուն պայծառութեանը աշխատելուն պիտի զոհուէր, դառնապէս լացեր է ու ցաւը այնքան մեծ է եղեր որ սկիհի մէջ ինկած արցունքի կաթիլը արիւնոտ է... Այդ արիւնոտ արցունքին հետքն է որ կը տեսնենք եւ որուն համար վարդապետը կ՚ըսէր թէ անջնջելի է։

Երեք օր վանքին մէջ հիւրասիրուելէ ետքը նահապետական վեհանձնութեամբ մը եւ զուտ հայկական անսեթեւեթ պարզութեամբ, մեծ ցաւով կը մեկնինք Սիսէն, տպաւորութիւնը ունենալով անոնց որոնք իրենց հայրենի տան սեմը կ՚անցնին ա՛լ չդառնալու համար։ Երկար ատեն այդ նուիրական վայրերուն կարօտը մեզ պիտի տանջէ. ու մեր տաժանելի ճամբուն վրայ յաճախ մեր նայուածքը պիտի դարձնենք դէպ ետեւ... բայց ի զուր... Այլ եւս մինչեւ Տէօրթ֊Եօլ դարձեա՛լ աւերակներ, կոտորա՜ծ, սարսա՜փ, արկածեա՜լ ժողովուրդ, բանտարկեա՜լ, աքսորակա՜ն... ահաւասիկ այն հեռանկարը որ կը բացուի մեր առաջք՝ մինչ սայլը գինովի պէս աջ ու ձախ գլտորելով կը յառաջանայ մեծ ճամբուն վրայէն։

Արեւը մարը մտնելէն բաւական առաջ անակնկալ կերպով մը Ղարս֊Բազարը կ՚երեւայ մեզի։ Աչքերնիս վարժուած ընդարձակ եւ մերկ տարածութիւններու, յանկարծ կը զարմանանք տեսնելով թարմութեան եւ կանանչութեան այն փունջը որ կը պարզուի մեր աչքին առաջք։ Դեռ բաւական հեռու ենք ու դեռ աւերակները չենք տեսներ։ Քաղաքը ծածկուած է ծառերու մէջ ու մէկ քանի առանձին տուներու երեւումը՝ փոքրիկ, մաքուր, վանդակապատ տուներ՝ աւելի գեղջկական հանդարտ կենցաղի տպաւորութիւնը կ՚ընեն ու կարծես բարեացակամութիւնով կ՚ողջունեն մեզ։

Ընդհանուր ապշութեան եւ հետաքրքրութեան մէջ որ մեր իրենց համար ունեցած անօրինակ երեւոյթը յառաջ կը բերէ, կը յառաջանանք թուրք թաղին մէջէն — անեղծ մնացած — ու կը հասնինք տեղին երեւելիներէն հայ հողատերի մը տունը որուն յանձնարարուած ենք։

Կին, տղայ, ծերունի, խառն ի խուռն կը դիմաւորեն մեզ եւ չափազանց ուրախացած մեզի տեսնելնուն՝ կ՚աճապարեն մեր բեռերը առնել, մեզ թեթեւցնել ամենափոքր ծրարէն...։ Ու իրենց խանդավառ թափորին մէջէն մինչ ծերունիները հանդիսաւորապէս կ՚առաջնորդեն մեզ եւ տղաքը կ՚ոստոստեն շուրջերնիս, կ՚երթանք լռին ու մտախոհ՝ բոլորովին ինքզինքնիս յանձնած իրենց հիւրասիրութեան կերպերուն։

Արագօրէն գորգեր կը փռուին այն սրահին մէջ ուր կը մտցնեն մեզ ու բազմոցներ կը տարածեն գետինը, որպէս զի հանգիստ ընենք. կակուղ բարձեր կը դիզեն մեր կռնակները ու երբ բոլոր ծառայութիւնները կը կատարեն, կին, մանուկ, այր ամենքն ալ կը քաշուին, կ՚աներեւութանան։

Նոյն միջոցին է որ տանտէրը առանձին կը մտնայ ներս ու բարի գալուստ կը մաղթէ մեզի։ Միջին հասակով, միջին տարիքով, մորթը բացօթեայ աշխատութենէն թխացած, աչքերը երազուն եւ տխուր, ինչպէս գրեթէ բոլոր մեր շուրջը գտնուողներունը, համեստօրէն հագուած, բաւական հարուստ ագարակատէր մըն է, որը սակայն պարզ գիւղացիէ մը կը զանազանուի այն յարգանքով որ իր ներկայութիւնը կը ներշնչէ զինքը տեսնողներուն։ Առաջին քաղաքավարական խօսքերը փոխանակելէ ետքը՝ ատեն մը լուռ կը մնանք. այն աղէտալի փոթորիկը որ անցած է իրենց վրայէն ալ, դեռ սարսափի ու ցաւագին զարմացումի մը մէջ կը համրացնէ զիրենք։ Մեր ներկայութիւնը, կարծես, կ՚արծարծէ իր յիշողութիւնները, երախտապարտ նայուածքով է որ կը նայի մեզի որ ուզեր ենք գոնէ երթալ իրենց մօտ ու իրենց տէրտը հասկնալ։ Իր երազուն եւ տխուր աչքերը երբեմն կ՚ամպոտին եւ երբեմն ալ, ո՞վ գիտէ, ի՞նչ մտածումի անսալով, ամբողջ դէմքը կը ծամածռէ ու բոլոր այս լռին արտայայտութիւնները կը վերջացնէ ձեռքի շարժումով մը որ կարծես ըսել կ՚ուզէ.— Ի՞նչ օգո՜ւտ, ըլլալիք էր եղաւ... թափուելիք արիւնը երակին մէջ չի մնար...։

Այլ սակայն Ղարս֊Բազար շատ մը մխիթարուելիք կէտեր ունի. անիկա այն տեղերէն մէկն է որ գետնաքարշ սարսափի մը մէջ անձնատուր չէ եղած ոճրագործներուն եւ իր պատիւը ու կեանքը պաշտպանելու յուսահատական ու բնազդական ձգտումով մը, ծառացած է թշնամիին դէմ։ Ղարս֊Բազարի ինքնապաշտպանութիւնը, իր թիւին անհամեմատական պզտիկութիւնով, իր ունեցած զէնքերուն տեսակի եւ քանակի անբաւականութիւնով այն հրաշքներէն մէկն է որ պարծանքով կրնանք արձանագրել մեր ազգային պատառատուն եւ ցաւագին պատմութեան մէջ։

Ապրիլ 2ին հինգշաբթի գիշերը, ժամը թրքական 6ին ատենները, Ճին Թորոս կոչուած հայ ոստիկան մը կու գայ Ղարս֊Բազար եւ կ՚իմացնէ, թէ 2000ի չափ թուրքեր, զինուած մարթինիով, կու գան Հայերը ջարդելու։ Քանի մը վայրկեան ետքը, ամբողջ գիւղը արթնցած է եւ տեղեկացած իրականութեան։ Առանց պաղարիւննին կորսնցնելու՝ իրենցմէ ամենէն քաջերը եւ ամենէն կարողները կը հաւաքուին. կը խորհրդակցին եւ եղելութիւնը իմացնելով իրենց դրացի ազատասէր Թուրքերու, ինքնապաշտպանութիւնը կը կազմակերպեն։ Տեղին թուրք երեւելիներէն Մուսաղ աղա, Վէլի էֆէնտի, իրենց հետ ունենալով հարիւրապետ Ահմէտ եւ յիսնապետ Ահմէտ, ընդ առաջ կ՚երթան ոճրագործ ամբոխին եւ ետ կը մղեն զայն։

Ուրբաթ առաւօտ արշալոյսին՝ ամբոխը ա՛լ աւելի ստուարացած կու գայ կը պաշարէ գիւղը ու հրացանաձգութիւնը կը սկսի։ Հայերը կը դիմադրեն, անձնատուր չեն ըլլար. ամբոխը կատղած՝ կրակի կու տայ հայ թաղերը։

Մինչեւ իրիկուն հրացանաձգութիւնը կը շարունակուի. Հայերը իրենց կիսաւարտ դպրոցը ապաստանած կը դիմադրեն միշտ. իրիկուան ժամը 1֊2ին (ը. թ.) Սիսէն կը հասնի յիսնապետ Հիւսնի եւ 40֊50 զինուորներով կը յաջողի ցրուել ամբոխը։

Երբ առաւօտուն տժգոյն արշալոյսը կը ծագի, դիմադրողներէն 1 հոգի մեռած եւ 1 հոգի միայն վիրաւորուած կը գտնուին, մինչ խանի մը մէջ ապաստանած եօթը Մարաշցիներէն վեցը եւ Հաճընցի մը որ կառավարութեան դուռը դիմած էր, սպաննուած էին։ Քիչ յետոյ կ՚իմանան նաեւ որ իրենցմէ շատերը ու իրենց այն ազգականները որոնք քաղաքին շուրջը կը գտնուէին՝ անխնայ ջարդուած են։ Այսպիսով է որ քաջարի գիւղացիին ուրախութիւնը՝ երբ հասկցաւ թէ իր դիմադրութիւնը յաջողած էր՝ անխառն չեղաւ.

— Հազիւ թէ մեր սիրտերը կը բաբախէին յաղթանակի երջանկութիւնով, երբ ցաւի ու լացի աղաղակներ բարձրացան։ Զաւակնին կորսնցուցած մայրեր մազերնին կը փեթռտէին ու մեզի դէմ կը սրտմտէին թէ ի՛նչու թոյլ չտուինք որ մէկ գիշերուան մէջ իրենք ալ մեռած ըլլային ու աչքերնին չբացուէր այլ եւս այս սեւ աշխարհին վրայ։

Այրիները, ապշած ու չհաւատալով իրենց սուգին, մեր ձեռքերուն կը նայէին. որբերը չէին հասկնար թէ որբացած են. դեռ հրացաններնուս փողերը տաք, ու ձեռքերնիս սեւցած վառօդէն, չէինք գիտեր թէ ուրախանայի՞նք եթէ ոչ տխրէինք մեր յաջողութեան վրայ։ Շատերն ալ տուներնին կորսնցուցած, ագարակներնին կողոպուտի տուած, մոխիրի վրայ նստած էին...։ Ամէն վայրկեան սեւ լուր մը կու գար։ Ղարս֊Բազարի մէջ 60 տուն եւ 100 խրճիթ այրեցաւ եւ բոլորիս ալ մալերը մաֆ եղան...։

Մինչ տանտէրը իր հանդարտ ձայնովը կը պատմէր բոլոր ասոնք, տանը կիներն ու աղջիկները կու գան եւ իբրեւ թէ մեզ առաջին անգամ տեսնէին, յարգանքով կը մօտենան, կը բարեւեն ու կը շարուին մեր դիմացը։ Տան տիրուհին տարէց ու պատկառելի կը կենայ առաջին շարքին վրայ. լայն շալվար մը որուն ձեւը կորսուած է ծալքերու առատութեան մէջ՝ կը վերջանայ բոպիկ սրունքներուն վրայ նեղ գօտիով մը։ Մարմնին վերի մասը ծածկուած է տեղական կերպասէ շինուած գծաւոր չփակի մը մէջ, որ կը կաղապարէ իր բազմաթիւ զաւակներ սնուցած հարուստ կուրծքը. շալէ գօտի մը մէջքը կը գրկէ ու կը յառաջանայ մինչեւ փորին վրայ. գլուխը դրած է կարմիր ֆէս մը որուն եզերքը զարդարուած է մանրիկ ոսկիներու շարքով. լաջակը ֆէսին վրայէն անցնելով կը ծածկէ քունքերը, կու գայ մինչեւ կզակը ու վերադառնալով կը կապուի գլխուն վրայ։ Հակառակ իր մեծ հեղինակութեանը, որը յայտնի կ՚երեւայ թէ՛ իր կեցուածքին եւ թէ՛ իր նայուածքին մէջ որով կը նայի աւելի երիտասարդ կիներու վրայ, անիկա լուռ կը մնայ, կարծես՝ շրթունքները կապուած ըլլային լաջակին պինդ կապովը։

Մեզ կը հիւրասիրեն խահուէով, ձմերուկով եւ օշարակով։ Բոլոր այն միջոցին՝ ստիպուած ենք խմել եւ ուտել այնպիսի հանդիսաւոր եւ սառնային լռութեան մը մէջ որ անհանգիստ կը զգանք ինքզինքնիս եւ մեր շարժումներուն մէջ զգուշաւոր։ Բազմաթիւ զոյգ աչքեր միամիտ հետաքրքրութիւնով մը կը հետեւին մեր շարժուձեւին, ու հազիւ թէ վերջին կաթիլը դեռ մեր շրթունքներուն վրայ՝ քանի մը նորատի օրիորդներ անակնկալ դիւրաշարժութեամբ մը մեր դէմը կ՚ոստնուն, կը յափշտակեն գաւաթներն ու կ՚աներեւութանան։ Եւ ահա դարձեալ տանտէրը, տանտիրուհին եւ բոլոր երէց անդամները ընտանիքին՝ մէկիկ մէկիկ կը մօտենան, ձեռքերնին կ՚երկարեն ու շրթունքնուն եւ գլուխնուն տանելով, կը մրմնջեն.

— Անուշ հրամմեցիք...։

Բոլոր այս ձեւակերպութիւնները որ կը կատարեն արարողութեան մը պէս, կրնային ծիծաղելի թուիլ մեզի, բայց ընդհակառակը գորովանքով կը լեցուինք ու խորապէս կը զգածուինք. աւերուած, հրդեհուած ու ջարդուած Կիլիկիոյ մէջ, կորսուած գիւղի մը անկիւնը կը զգանք այն բնազդական կամքը որով ափ մը Հայեր կ՚ուզեն տոհմային աւանդութիւնները պահպանել։ Այս ալ ինքնապաշտպանութեան ձեւ մը չէ՞ միթէ. ու ակամայ մեր մէջ ալ այդ բնազդը կ՚արթննայ հաւասար ուժգնութեամբ, ու մենք ալ մեր հիւրասիրուածի դերը կը կատարենք լրջութեամբ ու պատկառանքով։

Քիչ յետոյ կու գան ուրիշ գիւղացիներ. տեղին վարժապետը, որ այրիներուն ու որբերուն ցանկը կը բերէ. աւելի վարժ ըլլալով հայերէն խօսելու, մանրամասնութիւններ կը պատմէ, կը շեշտէ Ճին Թորոսի հերոսական դերը։ Զինքը բանտարկեր են ու հրացանը առնել ուզեր, բայց ինքը առանձին ըմբոստացեր է թշնամիներուն դէմ. «Այս զէնքը տէօվլէթը յանձնած է ինծի, տէօվլէթը միայն ետ կրնայ առնել»։ Յետոյ լսելով եւ տեսնելով բոլոր այն պատրաստութիւնները որ կ՚ընէին կեավուրներու դէմ, սիրտը անհամբերութենէն կ՚եռայ ու տարօրինակ ճարպիկութիւնով մը կը ջանայ փախչիլ իր թուրք ընկերներու ձեռքէն։ Ճամբան քանիցս կասկածի կ՚ենթարկուի ու միշտ օձիքը կ՚ազատէ ու հեւ ի հեւ, շնչասպառ, կը հասնի Ղարս֊Բազար, կ՚արթնցնէ անգիտակից ու ապահովութեան մէջ քնացող հայրենակիցները ու այդպէսով պատճառ կ՚ըլլայ որ յանկարծակիի չգան։ Դէպքին բոլոր տեւողութեանը՝ Ճին Թորոս կը մնայ իր եղբայրներուն քով, իր զէնքն ու իր բազուկները կը դնէ անոնց տրամադրութեան ներքեւ, կը կազմակերպէ դիմադրութիւնը, ու իր անվեհեր քաջութեամբ, սիրտերը բարձր կը բռնէ։

Ճին Թորո՜ս...։ Խանդաղատանքէ լալու պատրաստ են ամենքը. երէկուան աննշան ոստիկանը, թերեւս հոգիով ու մարմինով թրքացած Հայը յանկարծ կ՚արթննայ իր ազգային ցաւին մէջ, ու իրենց նախախնամութիւնը կը դառնայ։

Երբ այր հիւրերը կը շատնան, կիները կը քաշուին կ՚երթան, բայց կից սրահին մէջ կը հաւաքուին ու դրանը մօտ, իրարու վրայ դիզուած, մտիկ կ՚ընեն ու կը դիտեն մեզի. կ՚ուզեն իրենք ալ հաղորդակից ըլլալ մեր բերած լուրերուն, մեր դիտողութիւններուն, մեր հաւանութիւններուն. իրենց խանդագին եւ սեւ աչքերը սեւեռած են մեր վրայ եւ յետոյ հետաքրքիր են գիտնալու թէ կրկին պիտի ենթարկուի՞ն նոյն սարսափներուն, նոյն սոսկումներուն։

Այրերն ալ նուազ ընկճուած չեն. գրեթէ զարմացած են իրենց արարքին վրայ. ո՛չ մէկ յոխորտանք, ո՛չ մէկ հպարտութիւն չերեւար իրենց աչքերուն մէջ, ինչպէս ո՛չ մէկ յաւակնոտ բառ չի գար իրենց շրթունքներուն վրայ։ Ընդհակառակը, ապշած մտիկ կ՚ընեն մեր քաջալերութեան ու հաւանութեան խօսքերը, ու կարծես աւելի միտում ունին հաւատալու թէ իրենց յաջողութեան գաղտնիքը անիմանալի ու անբացատրելի դիպուածի կամ աստուածային տրամադրութեան մը մէջ է, քան իրենց իւրաքանչիւրին անհատական ինչպէս նաեւ հաւաքական քաջութեան ու տոկունութեան մէջ։

Տունը ուր իջեւանած էինք Ղարս֊Բազարի մէջ՝ նահապետական տուն մըն էր. տանը անդամները 25֊30 հոգի էին, իսկ տղաքը բազմաթիւ։ Աւանդական կարգապահութիւն մը կը կառավարէր բոլոր այդ բազմութիւնը, հակառակ որ այժմ ընտանեկան կարգ ու սարքը աստիճան մը խանգարուած ըլլար, արտակարգ դէպքերու հետեւանքով եւ նաեւ այն պատճառաւ որ շատ մը արկածեալներ եկած ապաստանած են հոն։ Ամէն բան պարզ, տարրական ու գեղջկական էր. այն սենեակը — ամենէն գեղեցիկը — ուր մենք հիւրասիրուած էինք՝ գրեթէ մերկ էր եւ մեր աչքերուն առաջք է որ փռեցին գորգերը ու բազմոցները. շարք մը նոյն կարգի սենեակներ կային քով քովի՝ որոնց ամէնն ալ կը բացուէին փայտաշէն ընդարձակ պատշգամի մը վրայ, որը բոլորովին բացօթեայ պիտի համարուէր՝ եթէ ձեղունով մը ծածկուած չըլլար։ Դիմացը ընդարձակ պարտէզն էր, իր նոր հերկուած հողերով ու բանջարանոցով։ Տեղ տեղ պտղատու ծառեր իրենց ցանցառ հովանին կը տարածէին։ Տաքութիւնը հեղձուցիչ էր առ հասարակ, մժեղները յամառօրէն կու գային մեր գլխուն ու մեր ձեռքերուն շուրջը ու բզզալով կը դառնային մինչեւ որ տեղաւորուէին։ Բոլոր ընտանիքը, օրուան բոլոր ժամերուն, բացօթեայ կ՚ապրէր. աս է պատճառը որ սենեակը բնակուած ըլլալու երեւոյթը չունէր։ Պարտէզին մէկ անկիւնը բազմայարկ չարտաքը բարձրացած էր որքան կարելի է վեր եւ ննջարանի կը ծառայէր ամենուն. ու գիտէինք որ գիշերը մենք ալ հոն պիտի անցնէինք։

Հիմակ այս ժամուն շրջապատուած էինք բոլոր այն երիտասարդներով՝ որ աղէտի օրերուն կռուեցան. իրենց մէջ մինչեւ անգամ տարէցներ, հասուն տարիքով մարդիկ, գրեթէ ծերունիներ, խոհո՜ւն, մռայլ, մտածկոտ, հողի աշխատութիւնով կոշկոռացած ձեռքերնին ծունկերնուն վրայ, ծալլապատիկ նստած էին մեր դիմացը ու մեծ չափաւորութիւնով մը կը խօսէին դէպքին մանրամասնութիւններուն վրայ։ Միշտ գետնին վրայ հակած մարդու կորացած ուսերնին անսահման խոնարհութեան դրոշմ մը կը դնէր իրենց վրայ. աչքերնին միայն, քաղցր ու ներողամիտ նայուածքով աչքեր, սեւ ու լոյսով լեցուն՝ կը շողային արեւէն ու հովէն սեւցած դէմքերնուն վրայ. ու այդ աչքերուն մէջ, որոնց լոյսը ընտանի էր մեր նայուածքին, կը գտնայինք անփոփոխ կերպով խաղաղութեան տենջանքը եւ ազատ ու արժանաւոր կեանքի մոլեռանդութիւնը։

Հիացիկ խանդավառութեամբ մը կ՚անդրադառնային մեր ձայնին վստահութեան, մեր խօսքերուն ազատութեան, անխոհեմութեան վրայ. իրենց դարաւոր տենջանքը անկաշկանդ շարժուձեւի, մտքի ու խօսքի ազատութեան՝ գոհացած կը գտնէին մասամբ, մեր մէջ, որ մէկ արիւնէ ու մէկ ցեղէ ենք։ Ու կ՚ուզէին ապահովուիլ. ճշմարտապէս հա՞յ էինք, իրենց կիներուն եւ աղջիկներուն պէս, ճի՞շտ էր որ ո եւ է ազատ ցեղի միջամտութիւն չկար մեր հարազատութեան մէջ։ Ու երբ կ՚իմանային թէ ոչ միայն Հայ, այլ եւ թրքահպատակ էի իրենց պէս, թէ՝ ո եւ է ոստիկան, ո եւ է պաշտօնեայ իշխանութիւն ունէր իմ վրաս, թէ կարող էին հրամայել ինծի ու արգիլել զիս, կացութիւնը անբացատրելի կը դառնար ու կասկածոտ մտատանջութեան մէջ կ՚իյնային։

Մեր խօսակցութիւնը ընդհատեցաւ դարաւոր ծերունիի մը երեւոյթով...։

Ամենքը ոտքի ելան ու մէկը թեւէն բռնելով առաջնորդեց զայն։ Հաստ գաւազանին վրայ կռթնած ու երկուքի ծռած պատկառելի ծերունին՝ կը յառաջանար թեթեւ մը դողդոջելով. պատւոյ տեղը տուին իրեն ու ներկայացուցին զինքը մեզի։ Տանտիրոջը մեծ հայրերէն մէկն էր. շատոնց հարիւրը անցուցած. ներկաներէն ամենէն տարէցները կը խոստովանին թէ միշտ զինքը ծերունի ճանչցած էին, անոնք որ զինքը տեսած էին երիտասարդ ու տարիքի չափաւոր հասունութեան մէջ, տարիներէ ի վեր հանգչած էին արդէն հայրենի հողին մէջ ու իրենց ոսկորներուն հետքը չէր մնացած։ Դէպքի միջոցին, ծերունին գտնուեր էր մօտակայ գիւղ մը ու քանի մը անգամ թշնամիին բազուկը բարձրացեր էր իր վրայ, բայց այն նախախնամութիւնը՝ որ երկար կեանք շնորհեր էր իրեն՝ այս անգամ ալ զինքը ազատեր էր ու նահապետը կրցեր էր գալ իրեններուն մօտիկ։

Երբ իրեն յատկացուած տեղը բազմեցաւ, այն ատեն միայն ծերունին իր գօսացած վիզը կրցաւ բարձրացնել ու նայիլ շուրջը։ Երկար ատենէ ի վեր արդէն աշխարհային հոգերը, ցաւերը անտարբեր ձգելու էին զինքը, որովհետեւ այնպիսի կատարեալ անշարժութիւն մը կար դէմքին վրայ՝ որ կարծես կեանքը անհետացած ըլլար անոր վրայէն։ Հողի գոյն այտերը, փղոսկրեայ ճակատը, տժգոյն ու թառամած շրթունքը ոչ մէկ կենսականութիւն ցոյց կու տային. գլուխը դրած էր անգոյն գտակ մը ու ճերմակ փաթտոց մը կը բոլորուէր անոր շուրջը։ Ճերմակ ու ցանցառ մօրուքը կ՚իջնար քունքերէն մինչեւ ծնօտը ու կը փռուէր կուրծքին վրայ... աչքերը ծածկուած ճերմկորակ եւ աղօտ քօղով մը՝ կարծես այլ եւս չէին տեսնար ու երբ կը հանգչէին մէկու մը կամ առարկայի մը վրայ, կարծես թէ իրենց տարտամութիւնը կը դրոշմէին հոն... Մաշուած էնթարի մը կը ծածկէր իր չոր անդամները, որոնց անկիւնաւոր եւ վտիտ գիծերը կը կաղապարուէին փէշերուն մէջ. աւելի մաշուած եւ գունատ խըրխա մը կը ծածկէր իր ուսերը եւ կը հետեւէր իր կոր քամակին։ Բարակ եւ մերկ սրունքները կը վերջանային ահագին ոտքերով՝ որոնք տրեխներ կը կրէին. ու ձեռքերը, սեւցած, չորցած, հին մագաղաթի պէս կարծր մորթով ծածկուած՝ հողէն նոր խլուած արմատներու կը նմանէին։

Քիչ յետոյ ամենքն ալ մոռցան ծերունիին ներկայութիւնը ու կը խօսէին իրենց մշտնջենական տէրտին վրայ։ Բաց դռնէն կիները միշտ իրարու վրայ դիզուած՝ մտիկ կ՚ընէին մեզի. անոնց թիւը շատցած էր, որովհետեւ նոյն տանը մէջ ապաստանող այրիներ եւ որբուհիներ եկած միացած էին իրենց, ու նայուածքս յաճախ կը հանդիպէր թշուառութենէն ցամքած, մազէ զուրկ կնոջական գլխու մը՝ որուն անձկագին եւ պաղատագին նայուածքը կառչած էր ինծի...։

Ներկաներէն ամենքն ալ գանգատներ ու պահանջքներ ունէին. տուներնին այրա՜ծ, ինչքերնին թալանուա՜ծ, ագարակներնին քանդուած... «Օ՜ֆ... օ՜ֆ... տարիներէ, տարիներէ ի վեր աշխատած էինք, հայրս այդ հողին վրայ ծռած՝ աչքերը գոցած էր, ամենուս ճակտին քրտինքը թափած էր հոն ու քանդեցի՜ն, աւերեցի՜ն, մէկ օրուան մէջ խարապ ըրին ամէն բան...»։

— Ակռաներնիս սեղմեցինք, քանի՛ մեր գլխուն զարկին՝ այնքան աւելի խոնարհեցանք, շարունակեց ուրիշ մը. լեզունիս, ազգութիւննիս ուրացանք, բերաննուս կտրեցինք՝ իրենց տուինք, զաւակներնիս իրենց հախէն զրկեցինք՝ անոնց քէյֆը տեղը տարի՜նք... աս ալ պօ՜շ, ամէն բան պօ՜շ...։

— Աս ապերախտ հողին վրայ տուած էմէկս՝ ապառաժներու տայի, կը բեղմնաւորուէին, ծերութեանս հանգիստ պատառ մը հաց կ՚ունենայի ու խաղաղութեան մէջ կը մեռնէի... ամբողջ կեանքիս մէջ օր մը գլուխս չկրցայ վեր հանել, աչքերս երկինքին դարձնել ու փառք տա՜լ... տատեցայ տատեցայ... ու մէկ օրուան մէջ ամէն բան փճացաւ, ամէն բան մաֆ է՜...։

Տարէց մարդ մըն էր ատ ըսողը. իր ժօռատ բերանը կարկամած կը մնար ու սրտին ցաւը չկրնալով ամբողջովին արտայայտել՝ երկու ձեռքերը գլխուն կը զարնէր ու ջղաձգօրէն գալարուած՝ կնկան պէս սկսաւ արտասուել։ Արցունքը նախ տաժանքով կը ժայթքէր աչքերէն. կաթիլները կը մնային կոպերուն վրայ, ծանր ու խոշոր կաթիլներ, ու դանդաղութեամբ կ՚իջնային այտերէն ի վար։ Իր յուսահատութիւնը այնքան բացարձակ ու մեծ էր որ՝ ամենքն ալ մոռնալով իրենց իսկ ցաւը, կը նայէին իրեն ու կը մխիթարէին զայն.

— Թիրոս Էմմի՛, քու տէրտդ մինակ քուկդ չէ, ամենուս գլուխներն ալ վառած են, քեզի՞ ով հացի կարօտ կը ձգէ՜... Թիրոս Էմմի, աւելի դժբաղդներուն նայէ ու մխիթարուէ՛, մալին ցաւը ի՞նչ է... կտրիճ զաւակներդ միտքդ բեր, արցունքդ անոնց համար պահէ...։

Մէկը ականջս ի վար մրմնջեց.

— Թիրոս Էմմի Մարաշցի է... հոնտեղի դէպքին իր չորս զաւակները զոհ գացած են, 14 տարի առաջ։

Այս խօսքերուն վրայ ծերունիին վիշտը կակուղցաւ ու արցունքը դիւրութեամբ ու առատութեամբ սկսաւ իջնալ այտերն ի վար... երբեմն երբեմն հեծկլտանքի սարսուռ մը կը ցնցէր իր ջղաձգուած անդամները...

— Օ՜ֆ... օ՜ֆ...։

Ուրիշ բան չէին կարող ըսել. ամենուն դէմքերը հոգի եւ ցաւի արտայայտութիւններով ծամածռած էին. միայն հարիւրամեայ ծերունին անայլայլ ու անշարժ կը մնար եւ խոր լռութիւն մը կը պահէր. երբեմն երբեմն միայն իր անգոյն ու թառամած շրթունքը կը կծկուէին ու մօրուքը կը դողար կուրծքին վրայ... Կը լսէ՞ր պատմուածները, հասկցա՞ծ էր թէ ինչ նոր բան պատահած է, թէ պարզապէս իր անդամալուծուած ուղեղին մէջ հնամենի դէպքերու յիշողութիւններ աղօտ կերպով կ՚արթննային, ու կը ջանար մտքովը անոնց հետեւիլ։

Հետզհետէ սակայն խօսակցութիւնը իր ձգտուած եւ ցաւագին հանգամանքը կը կորսնցնէր. կը խօսէին բանտարկեալներու վրայ, կը խօսէին ուրիշ տեղ պատահած զարհուրելի դէպքերու վրայ, ու յետոյ, որովհետեւ կեանքը իր անբռնաբարելի պահանջքները ունի՝ կը խօսէին ապագային վրայ...։ Կառավարութիւնը խոստացած է վնասուած տուներուն հատուցում ընել. ճի՞շդ է. չէին կարող հաւատալ. շատերը յոռետես էին, վէճի կը բռնուէին լաւատեսներուն հետ։ Երկար ատեն կը խօսէին ու կը վիճաբանէին, մանրամասնութիւններ մէջ կը բերէին, հաշիւներ կ՚ընէին. մեծամասնութիւնը համակերպած էր իր ունեցածին մնացած բեկորներուն վրայ նոր կեանք մը ստեղծելու... վերածնիլ ու շարունակել ապրիլ. այդ կոշկոռացած ու ձեւափոխուած ձեռքերուն մէջ մասնաւոր կամք մը կար։ Քանի մը տարիէն նորէն այգիները պիտի պտղաբերեն, արտերը պիտի ծածկուին լեցուն եւ ոսկեգոյն հասկերով, ու ոճիրով պարպուած տուները պիտի լեցուին մանկական աղաղակներով...։ Անջնջելի ու տառապագին ցեղը պիտի ապրի՝ հակառակ ամէն բանի եւ հակառակ բոլոր ոճրապարտ ըղձանքներուն...։

Թիրոս Էմմիի արցունքը դադրած էր, ու դեռ թաց թարթիչներուն մէջէն շահագրգռուած՝ կը նայէր իր դրացիներուն ու ինքն ալ կարծես բաղձալով իր բաժինը բերել այդ վերածնունդի ջանքին մէջ՝ խորհուրդներ կու տար յամր, բեկբեկ եւ իմաստուն բառերով...։

— Շինութիւնները շուտով կը սկսին... եթէ նոյն իսկ կառավարութիւնը ձեռք չտայ մեզի՝ հինգ տարիէն առջի վիճակնիս կը գտնանք...։ Աստուած մե՜ծ է...։ Գացողներուն տեղն է որ պարապ կը մնայ միայն...։

— Անոնց տեղն ալ պարապ չի մնար. մեր կիները մեր հողին պէս բեղմնաւոր եւ առողջ են...։

Ու ահա ինքնավստահութեան պայծառ ժպիտ մը կը լուսաւորէր ամենէն մռայլներն անգամ...։

Բայց նոյն միջոցին իսկ մեր ուշադրութիւնը դարձաւ դէպ ի հարիւրամեայ ծերունին. մեծ դժուարութեամբ ոտքի կեցած էր եւ իր վտիտ սրունքներուն վրայ ամբողջ մարմինը կը դողդոջէր. գաւազանը չգտնալով անմիջապէս, իր երկու թեւերը երկարեց հաւասարակշռութիւնը պահելու համար. ու աղօտ բիբերը դուրս ցցուած, շրթունքը ծամածռած, մօրուքը դողդղալէն սկսաւ խօսիլ այնպիսի ձայնով մը, որ կարծես դարերու խորէն կու գար...։

— Աստուած երկար կեանք շնորհեց ինծի, չեմ գիտեր թէ անէ՞ծք մը թէ օրհնութիւն մըն էր ա՜յս...։ Իմ աչքերս շատ բան տեսան ու ականջներս շատ բան լսեցին...։ Քանի մը սերունդ իմ աչքերուս առաջք ծնան, տառապեցան ու մեռան. ու ամենուն կեանքը դաս մը եղաւ ինծի...։ Ճշմարիտը կ՚ըսեմ ձեզի, այս հողը ապերախտ է ու խորթ մօր կը նմանի՜...։ Թշնամիին հողին վրայ ո՛չ զաւակ ունենալու է, ո՛չ շէնք շինելու է...։ Մալի՜ վրայ կը խօսի՜ք, ապագայի՜ վրայ կը խօսի՜ք, գացէ՜ք, գացէ՜ք սա սեւցած վէրանէներուն վրայ նայեցէք... Զաւկի՜ վրայ կը խօսիք. գացէ՜ք անթաղ մնացած ոսկորներուն վրայ նայեցէք... Ճշմարի՜տը կ՚ըսեմ ձեզի... մօրուքս հոգի եւ վշտի մէջ ճերմկած է... մտի՛կ ըրէք ծերունիին ձայնին. այլ եւս Հայուն համար յոյս չէ մնացեր. ասկէ ետքը Հայուն միակ մալը թիւֆենկ մը պէտք է ըլլայ։

Խո՜ր մեռելային լռութիւն...

— Գացէ՛ք սեւցած վէրանէներուն նայեցէք...։

Ծերունին կը դողդոջէր իր անհաստատ սրունքներուն վրայ ու իր տարածուած բազուկներովը կարծես մեզի կը մատնանշէր աւերակները։ Պահ մը իր աղօտ աչքերը մեզի հանդիպեցան. մեզի թուեցաւ որ աղերսագին հրաւէր մը կար այդ զարմանալի ու մռայլ բիբերուն մէջ...։

— Երթա՜նք վէրանէները տեսնա՜նք...։

Այրերը հետզհետէ մեկնեցան. մէկը ուշաբերեցաւ եւ գաւազանը դրաւ ծերունիին ձեռքին մէջ որը իր կարգին հեռացաւ դողդոջ քայլերով։ Իր տրեխներուն համաչափ, ծանր եւ դանդաղ աղմուկը երկար ատեն կը լսէինք դուրսը պատշգամին վրայ։

Միջոց մը առանձին մնացինք. նոյն պահուն էր որ քովի սրահը դիզուած կիները մօտիկցան ու շրջապատեցին մեզ։ Նախ չէին համարձակեր խօսիլ ու իրենց բոլոր արհաւրալից հոգին կ՚արտայայտէին իրենց սեւ, լայնաբիբ ու գեղեցիկ աչքերուն միջոցաւ։ Յանկարծ մազազուրկ, վտիտ կնոջական գլուխը ցցուեցաւ, անձկալի աչքերը դարձան ինծի, ու նախ վարանումով, հետզհետէ վստահութիւնով՝ հէք կինը մօտիկցաւ։

— Հոգերդ առնեմ, մտիկ ըրէք մեզի՜...։ Ձայնը խեդդուեցաւ հեծկլտանքներու մէջ, ու մինչ ինքս անսահման յուզմունքէ դեդեւելով ստիպուեցայ նստիլ բազմոցին վրայ, ձեռքերուս վրայ զգացի գաղջ խոնաւութիւնը կնոջ արցունքներուն։

Երեսը ծածկած ծունկերուս, անիկա երկար ատեն արտասուեց. իր վտիտ քամակը ամէն մէկ հեծկլտանքին կը բարձրանար ու կ՚իջնար. ցանցառ անգոյն մազերը տարածուած էին գիրկիս մէջ ու երկու ջղաձգուած նիհար ձեռքեր կառչած էին շրջազգեստիս ծալքերուն։

Ցաւի ու գանգատի անվերջ յաջորդականութիւն մըն էր որ անոր դողդոջուն շրթունքները կը թոթովէին. ու այն աստիճանի ուժգնութիւն կար արտայայտութեան մէջ որ կը գիտակցէի թէ այդ խոնարհ կնոջ միջոցաւ կ՚ընդունէի անցամաքելի ու անյատակ վիշտով մը վիրաւորուած եւ տառապած ցեղի մը կանացիութեան հաւաքական տէրտը։

Միւս կիները քարացած իրենց դիրքերուն մէջ, ենթարկուած ցաւին հաղորդակցութեան, նոյնպէս լռելեայն կ՚արտասուէին։ Երբեմն սրտագին հառաչանք մը կը սլանար այդ հեծեծող կուրծքերէն ու կրկին յուզումնալի լռութեան մը մէջ միմիայն ինծի կառչած կնոջը բարձրաձայն ու բողոքալի հեծկլտանքները կը լսուէին։

Երկա՜ր, տաժանելի՜ րոպէներ կ՚անցնէին այսպէս։ Մանուկներ իրենց մօրը փակած, վաղահաս լրջութեամբ մը ականատես կ՚ըլլային ցաւի այս արտայայտութեան. իրենք ալ դղրդուած էին անգիտակից յուզումով.— ճակատնին խորշոմած էր իրենց տարիքին անհամեմատ կերպով. աչքերու խորէն անոնք կը դիտէին մեր օտարականի երեւոյթը սրտմտութիւնով եւ գրեթէ ատելութեամբ, իբր թէ մեր ներկայութեան արդիւնքը ըլլար այդ երեւան եկած ցաւը։

Ես ու ընկերուհիս իրարու երես կը նայէինք ու մէկզմէկու տժգունութեան մէջ մեր վերջին ուժերը կը կորսնցնէինք. ո՛չ մէկ մխիթարող բառ, ո՛չ մէկ վստահութիւն ներշնչող վանկ չէր գար մեր ցամքած շրթունքներուն. ամենէն տգէտներէն աւելի անճարակ ու համր դարձեր էինք, մեր մեծ ճիգով պահպանած առերեւոյթ հանդարտութեան տակ մօտալուտ փոթորիկ կար ու վհատութիւն, ու արցո՜ւնք։

Ինչո՞ւ եկեր էինք իրենց մօտ, ի՞նչ ունէինք իրենց տալու, ծովածաւալ թշուառութեան, այդ բարոյական եւ անսահման պահանջքներուն փոխարէն. ի՞նչ ամոքող ապահովութիւն կրնայինք ընծայել իրենց։

Օտարները ժպիտով ու երգով ու նաեւ լեցուն ձեռքերով կը մօտենային արկածեալներուն, մենք միմիայն արցունքով... ու մեր խոժոռադէմ ու ջղաձգուած դէմքերուն վրայ ուրիշ բան չէին կարող տեսնել այլ միմիայն իրենց իսկական ցաւերուն արտացոլումը։

Քանի՜ քանի՜ անգամներ մտադրած էինք ապառաժի պէս ամուր երեւալ ցաւագին ամբոխին, քաջաբար խեղդել մեր հոգիին խորը փոթորկող ցաւերն ու յուզումները, ետ դարձնել մեր աչքերը այրող արցունքները, ժպտադէմ ու անդրդուելի երեւալ վշտացածներուն, որպէս զի անոնք մեր հանդարտութեան եւ առերեւոյթ անտարբերութեան մէջ վստահութիւն եւ յոյս կարէնային գտնալ։

Այլ սակայն այն օրը չյաջողեցանք մեր այդ դիտաւորութեան մէջ ու երբեք ալ չպիտի յաջողէինք։

Կինը միշտ փարած ծունկերուս՝ կ՚արտասուէր, ու իր գալարուած վտիտ անդամները, իր՝ քղանցքներուս կառչած ձեռքերը, մանկան, խելակորոյս մանկան երեւոյթը կու տային իրեն։

— Ինչ որ ըսէ՛ք պարապ է, կը հեկեկէր անիկա. մեղք է մեզի՜... ձեզի պէս քանիներ եկան անցան, անուշ խօսքերով խաբեցին ու զուլումին օրերուն ձգեցին մեզի։ «Ալ այդպէս բան չի պատահիր» կ՚ըսէք, ի՞նչու, ի՞նչ բանի համար չպատահի, քանի մենք աս հողին վրայ ենք, անոնց գերին ե՜նք...։ Վա՜յ մեզի, վա՜յ մեր գլխուն... ո՞վ մեր ճարը պիտի նայի, ո՞վ մեր տէրտը պիտի հասկնայ. դժոխքի կրակի պէս անմոռանալի կրակ է անոնց ատելութիւնը...։ Ելնենք երթանք, ամենքս ալ երթանք ձեզի հետ. ձեր աչքերովը տեսաք, ձեր ականջներովը լսեցիք, մեզի հոս մի՛ ձգէք... կերած հացերնիս չենք մարսեր, հարամ է, բերանս պատառ մը դրած ատենս հանեմ նետեմ կ՚ըսեմ, ինչո՞ւ ապրինք, ի՞նչ բանի համար ապրինք...։ Մեր մարդկութիւնը ուրացան, մեզի շունի տեղ անգամ չդրին... մեզի կը սպաննէին ըսելով «դուք Աստուած չունիք.— ինչպէս ձեր Քրիստոսը չարչարուելով մեռաւ, այնպէս ամէն մէկդ չարչարուելով պիտի մեռնիք»... մի՛ ձգէք մեզի մեր թշնամիին ճանկին տակ... հետերնիդ տարէ՜ք, ամենքս ալ տարէ՛ք... այս աշխարհիս վրայ ուրիշ երկինք չկա՞յ արդեօք, ուրի՞շ միլլէթ չկա՞յ... ի՞նչ դժոխք է...։ Մեր ըսածները դեռ քիչ են, հազարին մէկը չէ՛... մի՛ ձգէք մեզի... մեր խօսքերուն մտիկ մի՛ ընէք, գացէք վէրանէները նայեցէ՛ք, այս անիծուած հողին վրայ թափուած արցունքներով ծով կ՚ըլլա՜ր... ոչ մալէ խէր կայ, ոչ զաւակէ... մենք անոնց գերին ե՜նք... վա՜յ մեր գլխուն...։

Այդ միջոցին՝ մեզ շրջապատող կիները կարծես խուսափելով բողոքող կնոջը չարաբաստիկ խօսքերէն, մէկիկ մէկիկ հեռացան՝ քօղերնուն ծայրով աչքերնին սրբելէն։ Ու մինչ երկար ատեն ծունկիս վրայ գլուխը դրած հէք կինը կը գանգատէր ու կ՚արտասուէր, դուրսէն կնոջական կուրծքէ ելած երկար հառաչանք մը արձագանգ կու տար անոր։

Արեւը դեռ մարը չմտած, շտապեցինք երթալ աւերակները տեսնալու. կիները տունը մնացին ու միայն այրեր հետեւեցան մեզի, շատերը տանուտէր էին եւ ջղաձգուած շարժումով մը կը ցուցնէին իրենց տունին աւերակները։ Չորս խանձած պատեր... տեղ տեղ պատերն ալ կը փլէին եւ օճախը կը կանգնէր մերկ եւ կմախացած՝ չարագուշակ տպաւորութիւն յառաջ բերելով. կային նաեւ այրած տուներու մէջ կիսաւարտ շէնքեր, որոնց տէրերը մեզի կը բացատրէին.

— Աշխատեցանք ու չկերանք, տան տէր ու ընտանիքի հայր դառնալ տենջացինք... տարիներով զրկանքի ու կարօտութեան կեանքով ապրեցանք, ու հազիւ թէ մեր նպատակին պիտի հասնէինք, ամէն բան ջնջուեցաւ... մաֆ եղաւ...

Հետզհետէ ամէն կողմերէն արկածեալներ եկան միացան մեզի. այլ եւս ստուար թափօր մը կար մեր ետեւը... գլուխները կախ, սիրտերը այրած, ձեռքերը պարապ, տխուր, քստմնելի պատկեր մը կը ներկայացնէինք։ Մեր մէջ կար նաեւ գիւղին քահանան, փոշոտած եւ մաշած վերարկուով, գունաթափ գլխանոցով... ու այդպէս կ՚երթայինք մարած օճախներուն, քանդուած տուներուն առաջքէն, ոտքերնիս մխրճուած թանձր մոխիրի մէջ եւ սիրտերնիս լեցուն դառնութիւնով եւ տխրութեամբ։

Մեր վրայ երկինքը հրաշէկ կարմրութեամբ մը կը կամարանար. աւերակներու մէջ ցցուն կէտերը կը ստանային այդ բոցեղէն ճառագայթները եւ մեղմօրէն կ՚արտացոլային մինչեւ կապտորակ եւ տմոյն անկիւնները, մոխիրները անգամ մեր ոտքերուն ներքեւ վարդագոյն երանգով մը կենդանութիւն կը ստանային։ Ու մինչ հեռուէն թուրք հանդարտ թաղերէն մուէզիննին երգը կը բարձրանար, ու մարդիկ իրենց տուները իրենց ընտանիքին եւ զաւակներուն քով կը դառնային, ասդին մեր արտակարգ թափօրը, անտուններու, թշուառացածներու եւ սգաւորներու թափօրը կը շարունակէր դեգերիլ աւերակներուն մէջ։

Ուշ ատեն հասանք դպրոց. մեր անցած ատեն քնացած շուները կ՚արթննային եւ մեր եղերական գնացքէն անհանգիստ, կզակնին բացած, վիզերնին ձգտած դէպ երկինք՝ կը կաղկանձէին երկարօրէն։

Դպրոցը քառանկիւն փայտաշեն հաստատութիւն մըն էր, բարձրացած գրեթէ երկու մէթր քարուկիր գետնայարկի մը վրայ։ Երբ յարձակեր էին Ղարս֊Բազարի վրայ, դպրոցի շինութիւնը դեռ չէր աւարտած. այլ սակայն տեղին բնակչութիւնը հոն հաւաքուեր էր ինքնապաշտպանութիւն ընելու Ճին Թորոսի ղեկավարութեամբ։ Այդ միջոցին շէնքին մէջ կային պատսպարուած շատ մը ընտանիքներ, այրիներ, մէկ քանի որբեր, որոնցմէ մէկը հիւանդ էր. հոն եղողներէն շատերը բարեկեցիկ ընտանիքի կը պատկանէին, բայց ամէն բան կորսնցուցած էին եւ հիմակ տէրը իր ծառային հետ, ագարակապետը իր հովիւին եւ մշակին հետ կատարեալ հաւասարութեան մէջ կը գտնուէին. իրենց փոխադարձ յարաբերութիւնները պարզ եւ խոնարհ էին, եւ ոչ դառնութիւն կար մէկ կողմէն ոչ ալ յոխորտանք միւս կողմէն...։ Պզտիկ խեղճուկ ծրարներ դիզուած իրարու վրայ կը նշանակէին իւրաքանչիւր ընտանիքին յատուկ անկիւնը, բայց սրահին մէջ ամենքը խառն կը գտնուէին եւ մեզի ներկայացան իբրեւ մէկ ընդարձակ ընտանիք... Շատ յուզուած եւ շատ վշտացած էին, բայց հետզհետէ իմանալով ուրիշ վայրերու մէջ պատահած քստմնելի ոճիրները, իրենք ամոքուած կը զգային մասամբ։ Կռուեր էին եւ ինքզինքնին պաշտպաներ. հպարտութեամբ ցոյց կու տային իրենց երիտասարդներուն դիրք բռնած տեղերը, ինչպէս նաեւ թշնամիին գնտակներուն հետքերը։

Շէնքին քարուկիր մասը եւ գետնայարկը բոլորովին անաղարտ մնացեր էին, բայց փայտաշեն մասին վրայ տեղեր կային որ կատարելապէս ծակծկուած էին։ Շատեր, եւրոպացի ականատեսներ, ձեռնհաս անձինք հիացումով խօսեր էին առաջուց Ղարս֊Բազարցիներու ինքնապաշտպանութեան մէջ դրած ճարտարութեան մասին. ոմանք նոյն իսկ հրաշք մը կը նկատէին զայն։ Ես այդ միջոցին, առանց կարենալ թափանցելու իրենց եռանդով բացատրած մանրամասնութիւններուն, կը խորհէի թէ իրաւամբ ի՜նչ դժխեմ ճակատագիր է մերը որ մեզի թոյլ չէ տուած բոլոր այդ արի, ընդունակ եւ օժտուած երիտասարդութիւնովը պարծենալու բարձրաձայն։

Առաջին անգամէն կարելի իսկ չէր գուշակել այդ գեղջուկներուն հոգեբանութիւնը. թեթեւ մը կորաքամակ, այրած դէմքով, խորշոմած ճակատով, երկայն բազուկներով, բայց կարճ եւ թանձր ձեռքերով մարդիկը կը ներկայանային մեզի իբրեւ պարզ մշակներ. այդպէս ալ ծներ, այդպէս ալ ապրեր էին, եւ յանկարծ, առաջին առիթին, արթնցեր էր իրենց մէջ ցեղին ազնուական եւ արի երակը.

— Քանի որ պիտի մեռնինք, թող շան պէս չմեռնինք...։

Այսպէս մտադրած էինք, կ՚ըսէր մեզի շիկնոտ եւ տարէց գիւղացի մը, որուն աչքերուն մէջ կը փայլատակէր արտակարգ հրայրք մը։ Կ՚եզրակացնէր.

— Ու կը տեսնէք որ չմեռանք։

Կիներ բաժնուելով այրերէն, հաւաքուեցան մեր շուրջը ու մեզ տարին առանձին սենեակ մը։ Չափազանց մտատանջ էին իրենց լսած դէպքերու մասին.

— Իրա՞ւ է որ իսլամացած հայ կիները չեն ուզեր վերադառնալ։

Շփոթուած՝ իրենց այս անակնկալ մտահոգութենէն, տարտամ պատասխաններ տուինք։ Բայց անոնք կը հետաքրքրուէին, կը պնդէին։

— Ոչ ամենքը, ոմանք. կ՚երեւի դեռ սպառնալիքի տակ են, կը վախնա՜ն...։

Գլուխնին կը շարժէին ու կը մերժէին այս երկդիմի բացատրութիւնները։

Յանկարծ, իրենցմէ մէկը մէջտեղ եկաւ եւ ձայնը բարձր, յստակ, գոչեց.

— Ղարս֊Բազարցի ոչ մէկ հայ կին թուրքի չերթար... միսերը կտրտէին՝ տեղէն չէր շարժեր... մեր կտրիճները տեսնողը իսլամի չերթար...

Պահ մը լռեց. բազմաթիւ զոյգ եռանդուն աչքեր իրենց նայուածքով կը հաստատէին կնոջը խօսքերը, որ կ՚եզրակացնէր վերջապէս.

— Մարդը՝ գեղեցկութեան, կինը կտրիճութեան կարօտ է՜... խեղճերուն յանցանքը ի՞նչ է, ի՞նչու ամչնան, թող իրենց մարդիկը ամչնան...։

Լաջակներու տակ ճակատները հակեցան... բոլոր Ղարս֊Բազարցի կիները համաձայն էին...։

Դեռ միջոց մը խօսեցանք այլ եւ այլ շահեկան այժմէութիւններու վրայ։ Կիները ճարտար, իմաստուն եւ խոհեմ էին եւ իրենց արտայայտուելու ձեւը մեծապէս գրաւիչ էր։

Նոյն միջոցին անդրադարձանք որ անկիւնը նոր հարս մը կեցած էր. թանձր կարմիր քօղ մը կը ծածկէր զինքը բոլորովին. անխօս եւ անշարժ՝ հեռուանց առարկայի մը տպաւորութիւնը կ՚ընէր։ Մօտիկցանք իրեն ու քօղին մէկ անկիւնը վերցուցինք։ Նոր հարսին այտերն ու ճակատը կարմրեցան խպնոտութենէն, բայց հետաքրքրութիւնը աւելի զօրաւոր ըլլալով, իր սեւ, գրեթէ մանկունակ աչքերը բարձրացուց գաղտագողի մեր վրայ ու երկայն թարթիչներուն ներքեւէն զգուշութեամբ ժպտեցաւ։

— Բաւական է՛, բաւական է՛, կ՚աղերսէին մեր շուրջը տարէց կիներ, անհանգիստ՝ այս նորութենէն։

Ուրիշ ո եւ է առթիւ, բարբարոս եւ անհարկի պիտի գտնէինք այս հնամենի սովորութիւնը. բայց երբ քօղը մեղմիւ ծածկեցի դարձեալ, ինծի թուեցաւ որ անիկա նուիրական հանգամանք մը ունէր եւ յուզուած՝ հնազանդեցանք Ղարս֊Բազարցի պառաւներուն։

Այդ միջոցին գրեթէ անկարելի էր չմաղթել.

— Քօղդ ծածկուած մնա՜յ, նոր հա՛րս, մինչեւ որ փեսադ ու կեսուրդ չարձակեն քեզի։

Այս անսովոր, վրդովեցուցիչ մտածումներով տարուբերուած ատեն՝ պատին վրայ կախուած նշմարեցի զոյգ մը հրացաններ... որսի զէնքեր էին, բայց յարձակումի օրերուն գործածուեր էին։ Ի՞նչ ջերմեռանդութեամբ եւ ի՞նչ գուրգուրանքով կնոջ աչքերը կը դառնային այդ գործիքներուն... կողոպտուած եւ հրդեհուած ընտանիքի մը միակ ինչքն էր ան։ Պատմեցին թէ ի՛նչպէս շրջակայ եւ մերձաւոր ագարակէ մը, տան երիտասարդ մէկ անդամը, միայն այդ զէնքերուն շնորհիւ յաջողեր էր իր ծերունի ծնողքը, կինը եւ զաւակները առաջնորդել դէպ ի Ղարս֊Բազար ու ապաստանիլ դպրոցին մէջ։ Յետոյ, դիմադրութեան բոլոր ժամանակին, այդ որսի զէնքերը գործեր էին անընդհատ։

— Օրհնեալ է կամքը Աստուծոյ, կը մրմնջեր պառաւ մը քովս ի վեր, մեր ընտանիքները սուրբ մնացի՜ն... սո՜ւրբ, սո՜ւրբ... տիւշմանը չկոխեց մեր սեմին վրայ։

Իր մարելու մօտ աչքերը դարձան պատն ի վար կախուած հրացաններուն եւ կարծես ամբողջ իր երկար կեանքին մէջ մութ մնացած բան մը լուսաւորուած ըլլար, մրմնջեց.

— Ըսի ջահիլներուն, նոր հարսերուն եւ աղջիկներուն. ձեր փառքն ու զարդարանքը փոխեցէ՛ք, մենք կոյր աշխարհ ենք եկեր, կոյր ենք ապրե՜ր. փեթռտելով հանեցէք ու ձեզմէ հեռու նետեցէք ոսկիի շարքերը, ապարանջանները, մետաքսեայ քօղերը...

Անգամ մըն ալ իր մարած աչքերը դարձուց դէպ ի պատը։

Ուշադիր ու երկիւղած՝ հոն հաւաքուած կիները մտիկ կ՚ընէին.

— Ահաւասիկ մեր զարդարանքը, մեր փառքը, մեր մալը՜...

Երբ սենեակէն դուրս ելանք, ընդարձակ սրահին մէջ կրկին հանդիպեցանք թշուառատեսիլ քահանային. ձեռքերը ծալլած կուրծքին վրայ կը պտուտքէր արկածեալներու մէջ։ Մեզ տեսնելուն՝ տխրօրէն ժպտեցաւ ու, իր բաղդին համակերպած մարդու հանդարտութեամբ, կեցաւ մէկ կողմ։ Իր քով գացինք ու պահ մըն ալ խօսակցեցանք իրեն հետ.

— Եկեղեցին փրկեցինք, ըսաւ քահանան, բայց անիկա հիմա ամբարանոց եղած է. գիւղացիները հունձքերը քաղեցին ու տեղ չունէին դնելու. եկող տարուան սերմնցուն փճացնէի՞նք, ձմեռուան պաշարը մէջտեղը ձգէի՞նք... եկեղեցիին դուռները բացի ու ըսի.— «Եկէ՛ք, տղաքներ, եկէ՛ք, բերէ՛ք ձեր արտերուն օրհնեալ պտուղները. ձեր քրտինքին արդիւնքը... եկեղեցին ձեր տունն է։»

Այս խօսքերէն ետքը, քահանան մեր աչքերուն մէջ կը նայէր վարանոտ տրամադրութիւններով թէ լա՞ւ էր ըրածը, թէ՝ գէ՞շ էր արդեօք։ Իր երկդիմութիւնը փարատեցինք մեր ջերմ շնորհաւորութիւններովը։ Այդ պահուն գոհունակութեան եւ ներքին լայն զգացումի մը հառաչանքը թռաւ իր կուրծքէն. իր չարչրկուած դէմքը պարզուեցաւ. մօրուքը դողդոջեց կուրծքին վրայ, ու աչքերը լեցուեցան վեհանձն յուզումով մը.

— Աղօթքը հոս կ՚ընենք սեղանի մը վրայ, ըսաւ, մատովը փոքրիկ սեղան մը ցոյց տալով, ժողովուրդը մխիթարելու համար... բայց պատարագ չկայ...։ Գլուխը շարժեց, միտքը թափառուն սարսափելի յիշատակներու մէջ. ու իր՝ գեղջուկ քահանայի յատուկ իմաստասիրութեամբը աւելցուց.

— Հոգ չէ՛, բիւրապատիկ անգամներ Քրիստոսի արիւնը թափեցաւ մեր ամէն մէկ չարչարուած նահատակին արիւնով... Աստուած լուսաւորէ իրենց գերեզմանները եւ անթաղ մեռելներուն հոգիները խաղաղեցնէ։

Մութը արդէն տարածուած էր ամէն կողմ երբ մեկնեցանք դպրոցէն՝ մեզ հիւրընկալող տունը երթալու համար։ Մեզի հետեւող թափօրը նուազ ստուար էր, բայց դարձեալ հանդիսաւոր եւ տխուր երեւոյթ մը կու տար մեզի...։ Դիպուածով մեր դէմ ելլող Թուրքեր կը կենային ու երկարօրէն կը նայէին մեր ետեւէն։

Հոս ալ նշմարեցի որ Թուրքերը նուազ տխուր երեւոյթ չունէին. կարծես ակամայ ամենքն ալ, գիտակցաբար, թէ անգիտակցաբար, հաղորդակից էին զարհուրելի աղէտին որ անցեր էր երկրին վրայէն։

Գիշերային պայծառ երկինքը կը նշուլէր իր անհամար աստղերով. թարմ հերկուած հողի բուրումնաւէտ արտաշնչում մը հաճելիօրէն կը բարձրանար դէպ ի մեզ. գեղջկական պարզ ընթրիքէն յետոյ նստած պատշգամին վրայ մտիկ կ՚ընէինք տեղացիները. կիները ու տղաքը քաշուած էին եւ մեր դիմացը, շուրջանակի, ծալլապատիկ նստած էին ամէն տարիքէ եւ աստիճանէ գիւղացիներ. մեր հարցումներուն կը պատասխանէին չափաւորութիւնով եւ լրջութիւնով։ Դիտեցինք որ մեծ անաչառութիւն կար իրենց դատողութիւններուն մէջ, եւ եթէ անոնք նոյն իսկ պահ մը չէին մտածած խոնարհիլ թշնամիին առաջք, միւս կողմանէ՝ ատելութիւն ալ չկար իրենց բացատրութիւններուն մէջ այն դրացի եւ խաղաղակեաց թուրքերուն համար որոնք թշնամիին ցեղէն էին. նոյն իսկ երախտագիտութեամբ կը յիշատակէին բոլոր այն դրուագները որոնցմով կ՚ապացուցանէին թէ իրենց դրացի իսլամներէն շատեր վեհանձնութեամբ եւ կեանքերնին վտանգի դնելով պաշտպաներ էին զիրենք.

— Մեր տիւշմանը՝ իրենց ալ տիւշմանն է. օր պիտի գայ որ ամենքն ալ պիտի հասկնան...։

Մեզի պատմեցին Միւրֆէտ գիւղի դէպքը։ Ղարսէն հինգ ժամ հեռու էր, երեսուն երկու տնուոր. թշնամին կը յարձակի եւ կ՚այրէ եկեղեցին եւ տասնըեօթը տուները. թէեւ գիւղացին ինքնապաշտպանութիւն կ՚ընէ, բայց գիւղը բացարձակ կործանումէ կ՚ազատի շնորհիւ Հիւսէյին էֆէնտիի որդի Մահմուտ հօճային։

Կռիւը անհաւասար կ՚ըլլայ թէ՛ գիւղացիներու փոքր թիւին եւ թէ իրենց որսի զէնքերուն տկարութեան պատճառաւ. բայց հօճան իր տունը կը հաւաքէ կռուողները, զիրենք կը սրտապնդէ, կը գերագրգռէ իրենց ինքնապաշտպանութեան սրբազան խանդը, ու երբ թշնամին կրկին յարձակում կը գործէ, կը գտնէ հօճան կեավուրներուն գլուխը անցած։

Յուզմունքի տաք տաք արցունքներ կ՚իջնան սեւցած եւ խորշոմած դէմքերու վրայ, մինչ ուրիշ մը կը ներկայացնէ ուրիշ դրուագ մը.

— Ես Պահճէ գիւղացի եմ, Ղարսէն չորս ժամ հեռու. մեր գիւղը կը բնակէր Պօյրազ Քէօսէ որուն հայրն ու մեծ հայրը մեռած էին ժամանակաւ Զէյթունի մէջ Հայերու ձեռքով։ Այդ ընտանիքին անդամները մեծ բարեկամութիւն եւ ակնածանք կը ցուցընէին Հայերու եւ չէին դադրեր պարծենալէ թէ իրենց հայրը ու մեծ հայրը ճշմարիտ քաջերու ձեռքէ մեռած են։ Դէպքը պատահեցաւ ու անոնք մեզի պաշտպանեցին. կտրիճ էին. ո՛չ թշնամիին թիւը ո՛չ անոնց զէնքերուն տեսակը զիրենք կը վախցնէր. հարիւր յիսուն Հայ իրենց կեանքը կը պարտին Պօյրազ Քէօսէին։ Օր մը իր բացակայաթենէն օգուտ քաղելով տիւշմանը եկաւ մեր վրայ. այն օրն ալ Քէօսէին կինը գլուխը կեցաւ եւ կրցանք մենք մեզի պաշտպանել։

Այս պատմութիւնները ընդհատուեցան Ճին Թորոսի երեւումովը. անիկա նոյն օրը գացեր էր շրջակայքը պտտելու եւ այդ պահուն միայն հասեր էր Ղարս֊Բազար։ Մեծ խանդավառութեամբ ողջունեցին զինքը, եւ մեր դիմացը բոլորակի նստող գիւղացիները տեղ բացին իրեն։ Անիկա բարձրահասակ եւ յաղթանդամ մարդ մըն էր որ ճորճորալով կը յառաջանար պատշգամին վրայ. մութ ըլլալուն՝ անմիջապէս չտեսանք իր դէմքը. բայց երբ անիկա իր կարգին ծալլապատիկ նստեցաւ, մէջտեղը դրուած խոշոր լապտերին լոյսով որոշեցինք իր դիմագիծերը։ Թուխ էր միւսներուն պէս եւ դէմքը արեւին տակ կնճռոտած. իր աչքերը կը փայլէին արտասովոր գրեթէ յիմարական փայլով մը, ու ինքը ամբողջութեամբ գինովի երեւոյթ ունէր. կարծես արբեցած ըլլար իր անակնկալ, իր արտակարգ յաջողութիւնովը։ Երբեմն փառապանծ, երբեմն խոնարհ, անիկա կը ճաշակէր իր յաղթանակը, իր լրութեան մէջ։

Պահ մը ամենքն ալ լռեցին եւ նայուածքներով գգուեցին այդ հերոսը։ Անիկա Ղարս֊Բազարցիին շփացած տղան դարձած էր. տեղին երեւելիները իրարու հետ կը մրցէին՝ անոր ծխախոտ հրամցնելու. եւ անիկա երբեմն կը ծեքծեքէր, երբեմն կը պատասխանէր առնական խստութիւնով, երբեմն կը հեգնէր եւ ձեռքովը կը զարնէր ընտանեկաբար իր քովը նստած տարէց եւ լուրջ ագարակապետի մը ծունկերուն.

— Էհ, հէ՜յ... ժամանակները փոխուեցան... ոտքերնուդ փոշին չէի, իսկ այսօ՜ր...։ Մի՞տքդ է, Կիրոս Էմմի՛, մի՛ ուրանար, եթէ խաղաղ ատեն գայի՝ ափ մը ցորեն ուզէի կը մերժէիր, իսկ այսօ՜ր...

— Այսօր ամենքս մէկ ենք, հողի հաւասար եղանք, մալս միւլքս չմնաց... ես ալ իմ տեղս մարդ էի... դրամ չունեցողը զրօ է այս աշխարհիս մէջ...։

— Դեռ քանի մը օր է որ դրամ չունիս, ես միշտ այդպէս եմ եղած... բաղդը կը փոխուի, ֆէլէկին անիւը կը դառնա՜յ...։

Իր հեգնութիւնը այդ տառապեալ մարդոց մէջ մեզի անհարկի կը թուէր ու անհանգիստ կը զգայինք ինքզինքնիս. բայց երբ կը խօսէր այն օրերուն վրայ, իր գինովի եւ խենթի արտայայտութիւնը կը մեղմանար, լուրջ, խոհուն եւ հանդարտ երեւոյթ մը կ՚առնէր ու կը յիշէր ինչպէս ամենէն նուիրական դրուագը իր կեանքին.

— Ափսո՜ս այն օրերուն... կեանք կար ու կ՚ապրէի՜նք... է՜յ հէ՜յ... երբ ամէն րոպէ կը կարծես թէ վերջինն է, կեանքը ուրիշ համ մը կ՚ունենայ. հոգինիս ակռաներնուս ետեւն էր, եթէ քիչ մը թուլնայինք՝ կը մեռնէինք...։

Ուշ ատեն մեզ շրջապատող տեղացիները ցրուեցան, ու երկու պառաւներ, որոնք անքուն կը հսկէին մեզի, առաջնորդեցին չարտաքը, մեզի համար որոշուած տեղը...։ Հակառակ՝ մարդկային կարողութենէ գեր ի վեր չափով մը յոգնած ըլլալնուս, չկրցանք քնանալ. աչքերնիս յառած աստղազարդ երկինքին մինչեւ արշալոյս, մտքերնիս աշխատեցաւ տարուբերուելով այլ եւ այլ տեսակէ պատմութիւններու մէջ...։ Երբեմն ծերունին էր որ կը ներկայանար իր դողդոջ մօրուքով եւ իր խօսքերուն դառն եւ անմխիթարելի իմաստով. երբեմն հայ կինն էր իր մազազուրկ եւ թշուառութենէ տգեղացած գլխով, իր բողոքներով եւ պաղատանքներով։ Ահաւասիկ նաեւ ինքնապաշտպանութեան խրոխտ եւ ամոքիչ դրուագները, դպրոցը, նոր հարսի սենեակին պատն ի վար կախուած հրացանները, ու քահանան, ու Ճին Թորոսը ու Հայերը պաշտպանող Թուրքերը՝ որոնց մէկուն հայրը եւ մեծ հայրն ալ սպաննուած են եղեր Զէյթունի մէջ Հայերու ձեռքով...։

Հետեւեալ առաւօտուն կանուխէն ճամբայ ելած էինք եւ միջօրէի արեւին շեշտակի եւ անողոք ճառագայթներուն տակ, սայլը կ՚երթար արդէն յոգնած իր անդադար գնացքէն։ Ճերմակ եւ արեւակէզ ճամբուն վրայ ձիերուն պայտերը չոր եւ կտրուկ աղմուկ մը ունէին եւ իրենց հետզհետէ աւելի դանդաղող քայլերը փութացնելու համար՝ սայլապանին մտրակը կը բարձրանար շաչելով։ Ծարաւը կը տանջէր մեզ, բայց ճամբուն վրայ հանդիպած բոլոր ջրհորները կասկածելի էին. դէպքի յաջորդող օրերուն այնքա՛ն շատ դիակներ նետուած էին այդ հորերուն մէջ...։

Հարթ, տափարակ եւ մերկ տարածութիւններ մեզ կը շրջապատէին. արեւէն խանձած, ճղճիմ եւ հողին փակած վտիտ բոյսեր հազիւ թէ կը գունաւորէին արտերուն գորշութիւնը. մեր աչքը առածին չափ տեղ՝ ո՛չ մէկ ծառ, ո՛չ մէկ բնակութիւն. կարծես անապատի մը մէջէն կ՚երթայինք։ Իրիկուան դէմ միայն, երբ մօտեցանք Օսմանիյէի, տեղ տեղ նշմարեցինք կացինով տապալած ծառի բեկորներ եւ մոխրակոյտեր. խանձած ճիւղեր ասդին անդին տարածուած, մարդկային կմախքներու տպաւորութիւնը կը ձգէին. ասոնք հրդեհուած ագարակներու կամ քանի մը խրճիթներէ բաղկացած գիւղակներու հետքերն էին։

Ժամեր ու ժամեր կ՚անցնին այսպէս. սայլը կը թաւալէր անդադար ճերմակ ճամբուն վրայ, ու մենք կռթնած բարձերու, ուժգնօրէն ցնցուելով ամէն րոպէ՝ կը ջանայինք մեր տպաւորութիւնները հաղորդելու իրարու։ Բայց մեր խօսքերը կը կտրատուէին կարծես տապարի հարուածներով։

Աւելի յաճախ լուռ կը մնայինք ու աչքերնիս սեւեռած մեր դիմացը կը հետեւէինք մեր յիշատակներուն ընծայած պատկերներուն...։ Երբեմն սայլը, սայլապանը, ձիերը մրափելու երեւոյթ ունէին. մտրակը կախ կը մնար ու կը քաշուէր հողին մէջ, ձիերը գլուխներնին կը խոնարհէին, ու սայլը կը գլտորէր ճամբուն պզտիկ քարերուն վրայ ոստոստելէն։ Բայց ահա կառապանը կ՚ուշաբերէր, մտրակը կը շաչէր, ու ձիերուն պայտերը կը զարնուէին համաչափ եւ արագ հարուածներով։

Երկինքը անամպ եւ պայծառ կապոյտով մը մեզ կը շլացնէր. արեւը կը հակէր երկնակամարին վրայ ու մեր սայլին շուքը հետզհետէ աւելի կ՚երկարէր, երբ մեզ շրջապատող անապատային չորութեան եւ ամլութեան մէջ նշմարեցինք առաջին անգամ մութ կանանչ ծառերու անտառ մը...։ Հովանաւոր եւ տարածուն այլ եւ այլ տեսակէ բազմերանգ կանանչութիւն մը ներկայացնող այդ խիտ բուսականութեան մէջէն անհամար նոճիներ կը սլանային... ասդին անդին կը տեսնէինք ճերմակ մինարէներու նրբին սիլուէթները. Օսմանիյէ հասած էինք։

Ո՞վ կրնար երեւակայել թէ այդ հրաշագեղ գեղեցկութիւնը կը ծածկէր ահռելի ոճիր մը եւ աւերակներ։ Շնորհալի եւ ճկուն նոճիները կը տատանէին իրիկուան հովին ներքեւ՝ որը դեռ մինչեւ մեզ չէր հասներ, բայց արդէն կու տար զովութեան եւ խաղաղութեան զգայնութիւնը մեր՝ տաժանելի ճամբորդութենէն պարտասած եւ հեղձուցիչ տաքէն պապակած մարմիններուն։ Անիկա, առաջին անգամէն, երազի մը պէս էր եւ անհաւատալի, կարծես խուսափուկ եւ անիրական երեւոյթ մը ըլլար։

Հետզհետէ կը մօտիկնայինք։

Օսմանիյէ լռին էր իբրեւ թէ անմարդաբնակ ըլլար. թռչուններու ճռուողիւնը եւ հաւերու կրկռոցը միայն կը լսէինք։ Այլ եւս կը մտնայինք ծառերու հովանիին տակ ու կ՚անցնէինք ցանցառ քէօշկերու առաջքէն որոնք շրջապատուած էին ընդարձակ պարտէզներով։ Առաջին մարդկային արարածը որ տեսանք՝ թուրք կին մըն էր, պերճօրէն բարձր հասակով որ արագօրէն կ՚երթար ճամբուն եզերքէն։ Իր քալուածքը, հագուստը, գլուխը բռնելու եղանակը գեղջկական ոչ մէկ բան ունէին։ Ընդհակառակը քաղաքացիի եւ ազնուականի հով մը կար իր վրայ որ մեզ կ՚ապշեցնէր։ Երբ սայլը մօտիկցաւ, հետաքրքրուած անոր աղմուկէն, կինը կեցաւ ու մեզի նայեցաւ։ Երեսը ծածկող սեւ գրեթէ թափանցիկ շղարշին ներքեւէն նշմարեցինք իր ծնօտին նուրբ գիծն ու աչքերը, որոնք յանկարծ ժպտուն դարձան եւ բարեւեցին մեզ։

Այդ չարիքի եւ ոճիրի անգիտակցութիւնը յաճախ պիտի ներկայանար մտքիս պահ մը յետոյ՝ երբ Օսմանիյէի աղէտը յայտնուէր մեզ, իր խուժդուժ, անողոք, հրէշային մանրամասնութիւններով։

Միջոց մը դեռ անցանք քէօշկերու առաջքէն։ Ծառերուն սօսաւիւնը, թռչուններուն ճռուողիւնը, բնութիւնը իր այլազան արտայայտութիւններով կ՚ամոքէր մեր ճամբու յոգնութիւնները։ Եւ ահա մտանք բուն իսկ քաղաքին մէջ, անցանք շուկայէն, ուր կրպակներու առաջք ցած աթոռներու վրայ նստած մարդիկ, անտարբեր երեւոյթով, աչքերնին դանդաղօրէն կը բարձրացնէին մեր վրայ։ Պահ մը նարկիլէին կլկլոցը կը դադրէր՝ անմիջապէս վերսկսելու համար, ու Օսմանիյէի այդ ամենէն բազմամարդ ճամբուն վրայ կատարեալ լռութիւն կը տիրէր։ Կարծես մարդիկ համր եւ խուլ էին. միայն երբեմն սառ ծախող տղեկի մը երկարաձգուող կոչը կը լսուէր ողբագին աղաղակի մը պէս։

Ո՞ւր պիտի կենանք, որո՞ւ պիտի դիմենք այս օտար քաղաքին մէջ. ո՞ւր պիտի ընտրենք մեր հանգրուանը. նախապէս գիտէինք թէ ո՛չ եկեղեցի մնացած էր, ո՛չ դպրոց. հայկական ո՛չ մէկ երդիք, ուր երթայինք հիւրընկալութիւն խնդրելու։

— Կա՛յ, կա՛յ, կը գոչէ սայլապանը, անգամ մըն ալ շաչելով մտրակը, մէկ տուն մը միայն ազատուած է, որովհետեւ Թուրքերու շուկային մէջ ըլլալուն՝ չեն ուզած զայն այրել շրջակայ իսլամ տուներուն չվնասելու համար, հոն ապաստանած են Օսմանիյէի մնացած Հայերը... այրիներ, եւ որբեր...։

Սայլը կեցաւ... մինչ տղոց երամ մը շրջապատեց մեզ, ամէն տարիքէ եւ սեռէ, ցնցոտիներ հագած, մազերնին թնճուկ, աչքերնին հիւանդոտ, շրթունքներնին վէրքոտ՝ կրելով այն մասնաւոր կնիքը որ այլ եւս մեզի ընտանի դարձած էր.— արկածեալներու կնիքը։

Այն տունը ուր իջեւանած էինք ընդարձակ էր եւ բազմայարկ, շրջապատուած ընդարձակ պարտէզով մը. ամէն յարկերը լեցուն էին այլ եւ այլ աստիճանի արկածեալներով։ Եղերական պատկերը որ կը ներկայանար աչքիս՝ անմոռանալի էր. խումբ խումբ թէ առանձին այրիներ՝ պատառատուն հագուստներով, սգաւոր մայրեր, խարխափող կոյրեր կ՚ողբային անդադար։ Օրեր եւ շաբաթներ անցեր էին դէպքէն ի վեր, բայց իրենց սիրտերը բզքտող ցաւը չէր մեղմացեր. ապշահար տղաք կը դեգերէին իրենց ծնողներուն շուրջը եւ իրենց նայուածքներուն հասունութիւնը սրտառուչ էր։ Երբ այրիները մեզ տեսան, պահ մը դադրեցան հեկեկալէ ու իրենց արցունքէ ուռած կարմրած աչքերը դարձուցին մեզի. ու կարծես իրենց ցաւը արծարծուէր մեր ներկայութենէն, վերսկսան արտասուել աւելի եռանդով։

Թշուառութիւնն ու աղտեղութիւնը աննկարագրելի էին. նոյն իսկ սանդուղներուն վրայ խճողուած կիներ ու տղաքներ կային. ծծկեր տղաք կը ճչէին իրենց մօրը պարապ կուրծքերէն կախուած, որովհետեւ յուզմունքը ու անօթութիւնը ամենէն հարուստ կուրծքեր անգամ ցամքեցուցած էին։ Նորատի մայրեր ցաւագարի ծամածռութիւններ ունէին եւ յուսահատութենէ ջղագրգռուած կը գոչէին սուր ձայներով։

Տանը երկրորդ յարկը նոյնպէս խճողուած էր արկածեալներով. մեզ առաջնորդեցին այն սրահը, ուր ատենօք հիւրեր կ՚ընդունուէին։ Ծուիկ ծուիկ եղած բազմոց մը միայն հրաշքով թողուցեր էին թալանողները. այդ բազմոցին վրայ տեղաւորցուցին մեզի եւ սկսան շուրջերնիս հաւաքուիլ։ Հետզհետէ ընտանենալով մեզ հետ՝ մօտիկցան մեզի. տաք եւ առատ արցունքներ կը հոսէին տանջուած դէմքերու վրայ եւ նախապէս ոչ ոք կրցաւ կանոնաւոր բան մը բացատրել... Զարհուրելի ատելութիւնով մը վարուեր էին Օսմանիյէի մէջ. բոլոր տուներն ու խանութները այրած էին ու, այդ տունը ապաստանողներէն զատ, բոլոր մնացեալ քրիստոնեայ բնակիչներն ալ սուրէ եւ հուրէ փճացած էին։ Անոնք որ հրաշքով ազատած էին, խենթի պէս էին, որովհետեւ անընդհատ կ՚ապրէին այդ օրերու ահռելի յիշատակներովը։

Արկածեալները կցկտուր բառերով կը խօսէին եւ կը ջանային մեզի փոխանցել իրենց կրած տառապանքներուն ամբողջ արհաւրալի իրականութիւնը։ Իրենց կուրծքերը կ՚ելեւէջէին ամէն մէկ խօսքին ու մենք գրեթէ բան չէինք հասկանար ու միայն կը զգայինք իրենց անսահման, անմխիթարելի վիշտը։

Նոյն միջոցին՝ վրայ հասաւ հաճի Սառա, տարէց կին մը որ, ամենէն դժբաղդը արկածեալներուն, դարձեր էր նաեւ անոնց պարագլուխը։ Բարձրահասակ եւ յաղթանդամ կին մըն էր եւ պատշաճօրէն հագուած սեւ հագուստներով։ Մազերը նոյնպէս ծածկուած էին սեւ քօղի մը ներքեւ. իր վիշտով ու դառնութիւնով լեցուն աչքերը կը փայլատակէին իմաստութեամբ։ Իր սեղմուած շրթունքներէն ելած ամէն մէկ բառ հաշուուած եւ չափուած էին. անիկա ակնածանք կ՚ազդէր միւսներուն որոնք կուրօրէն կը հնազանդէին իրեն։ Իր ամէն փափաքները հրամաններու պէս անմիջապէս կը գործադրէին եւ այրիները իրենց տաժանելի եւ անել կացութեանը մէջ, անոր խորհուրդներուն կը հետեւէին։

Երբ հաճի Սառա եկաւ նստեցաւ մեզի մօտ, ծանրութեամբ բարեւեց, բարի գալուստ մաղթեց. եւ յետոյ, իմանալով մեր այցելութեան նպատակը, պատմեց դէպքը իր մանրամասնութիւններով եւ մեծ ճշդութեամբ։

— «Ապրիլ 2ին գիշերը դեռ ոչ մէկ բանէ տեղեկութիւն ունէինք։ Գիշերը գիւղերը լուր ղրկեր եւ րէտիֆները հաւաքեր էին։ Այս բանը լսելնուս՝ քիչ մը շփոթուեցանք. իսլամ գիւղերէ եկողներ կը պատմէին թէ մեծ գրգռութիւն կայ մէջերնին եւ սպառնալիքներով լեցուն են։ Հետեւեալ առաւօտուն, կանուխ Օսմանիյէի Հայերէն քանի մը հոգի ժողովուրդին կողմէն Գայմագամին գացին եւ հարցուցին որ եթէ վտանգ մը կայ՝ ի՞նչ կրնան ընել ինքզինքնին պաշտպանելու համար. «Հոգ մի՛ ընէք, պատասխաներ էր անիկա, ձեզի համար բան չկայ»։ Մեր մարդիկը դեռ չէին տուն դարձեր՝ երբ տիւշմանը յարձակեցաւ մեր տուներուն վրայ։ Չորս ժամուան մէջ ամբողջ քաղաքը փճացուցին. 600 հոգի մեռան սուրէ կամ հրդեհէ։ 250 հոգի ապաստանած էին եկեղեցին. անոնք ալ ամբողջովին այրեցան։ Կառավարութեան դիմողները սուինէ անցան. թուրք տան մը մէջ հայ կիներու աչքին առաջ 22 հոգի կացինով եւ դանակով մեռցուցին։ Փախստականները հրացանով կը զարնէին ու անոնց կիները կը տանէին կառավարութեան յանձնելու։ Տասներկու օր շարունակ, դէպքին միջոցին պահուըտած ու հետզհետէ երեւան ելլող մարդիկ սպաննեցին, ահաւասիկ...։»

Հաճի Սառա լռեց, իր շրթները աւելի սեղմուեցան, կծկուեցան. աչքերը պիշ կը նայէին հեռուն, անորոշ կէտի մը. ու ատենը մէյ մը ուսերը անըմբռնելի ցնցում մը կ՚ունենային։

Դարձեալ մեզի դարձաւ ու խստութեամբ աւելցուց.

— «Քանի մը խեղճ մարդիկ, ասդին անդին ծածկուելով եւ օրերով խոտ եւ հող ուտելով, ազատեր էին։ Երբ տասնհինգ, քսան օր ետքը, երեւան եկան, կառավարութիւնը իրար անցաւ, շփոթուեցաւ թէ ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ, ո՞ւր ծածկուեր էին, ինչո՞վ դիմադրեր էին...։ Ու ձերբակալուեցան։»

Հաճի Սառա ուսերը թօթուեց քանի մը անգամ ու շարունակեց.

— «Հարցաքննութեանց պահուն՝ այնպիսի հարցումներ ուղղեր էին որ կարծես ըսել կ՚ուզէին. «Ինչո՞ւ ազատեցաք, ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ որ կ՚ապրիք»...։ Անդին՝ ոճրագործութիւննին ապացուցուած մարդիկ ազատ արձակուած են ու երբ մեր քովէն կ՚անցնին կը դառնան լրբութեամբ, կը նային երեսներնիս... ահաւասիկ։»

Հաճի Սառա իր պատմութիւնը աւարտած էր երբ ասդին անդին ցրուած ցանցառ Հայեր լսելով մեր ժամանումը՝ եկեր էին մեզ տեսնելու. կիներ, դարձեալ կիներ, յետոյ Հաճընցի ուսուցիչ մը որ ազատեր էր Զատկի արձակուրդի պատճառաւ մեկնած ըլլալով Օսմանիյէէն։ Նիհար եւ պզտիկ մարդ մըն էր այս վերջինը, համակրելի երեւոյթով, որուն չքաւորութիւնը պարզապէս կ՚ըմբոստացնէր մեզ. մաքուր եւ ընտրուած ոճով մը կը խօսէր եւ նոյնպէս շատ չափաւոր էր իր բացատրութիւններուն մէջ։ Աղէտէն անմիջապէս ետքը վերադարձած ըլլալով Օսմանիյէ, անմիջապէս ձեռնարկեր էր աշխատութեան եւ պատրաստեր էր այրիներու եւ որբերու ցանկը։ Կարճ էր այդ ցանկը բաղդատմամբ ուրիշ տեղերու։ Ու երբ յայտնեցինք մեր զարմացումը, բացատրեց.

— Օսմանիյէի մէջ կիներն ու տղաքները հրդեհի զոհ գացին։

Ինչպէս ամէն տեղ, հոս ալ ընդ առաջ երթալով մեր փափաքին՝ առաջնորդեցին մեզ աւերակները այցելելու։

Անգամ մըն ալ արկածեալներուն չարաբաստիկ թափօրը զգացինք մեր ետեւը։ Բայց հոս Ղարս֊Բազարի պէս չէր. ամենուն սիրտերը կը վառէին անդարմանելի սուգով... այրիներ ու մայրեր էին մեզի հետ եկողները։ Ու մինչ որբերը վազելով կ՚երթային իրենց ընտանի ճամբաներուն վրայէն, սգաւորները լուռ եւ վշտահար կը քալէին սիրելիի մը յուղարկաւորութեան գացողներու պէս։

Յանկարծ կեցան ու մենք ալ հնազանդեցանք իրենց։ Դիմացնիս կը պարզուէր անվերջանալի յաջորդութիւն մը պարտէզներու. թթենիներու խիտ շարքեր տեղ տեղ անտառակներ կը կազմէին ու ծառերու մէկ խումբէն միւսը, մէկ պուրակէն միւսը պատատուկ, պտուտքող եւ մագլցող խօլ բուսականութիւն մը հովանիներ կը կազմէր, կլիսիններու ողկոյզները իրենց ծանրութենէն կը դողդոջէին, ու որթատունկերու ծիլեր կը թրթռային ոստերուն վրայ։ Կապոյտ եւ անբիծ երկինքին վրայ արեւը կը ճառագայթէր վեհապանծ գեղեցկութիւնով մը, ու անհամար ճաճանչներ մաղուելով տերեւներուն եւ խիտ ճիւղերուն մէջտեղուանքէն կ՚երթային կը խաղային շուքերու մէջ բեկբեկուելով եւ լոյսի քմահաճ խաղեր ու արատներ յօրինելով...։

Այդ պարտէզներուն մէջ էին Օսմանիյէի աւերակները։

Առաջին նայուածքով ո՛չ մէկ բան կարելի չէր նշմարել։ Թաղեր չկային հոն, այլ պարտէզներու մէջ առանձնացած տուներ. ու թշնամին մէկիկ մէկիկ այրած էր այդ տուները։

Խոր ու հանդիսաւոր լռութիւն մը կը շրջապատէր մեզ, կարծես բնութեան ներշնչած սքանչացումը ա՛լ աւելի սուր ցաւով կ՚անդրադարձնէր մեզ աղէտին։

Քանի մը քայլ առինք ու, այդ շպարող գեղեցկութեան ներքեւ, երեւան եկաւ ցուրտ, գերեզմանային իրականութիւնը։ Ընդարձակ տան մը աւերակն էր. տէրերը չկային, ամենքն ալ սպաննուած էին, եւ աւերակներու մոխիրներուն մէջ խառնուած էր նաեւ դժբաղդ տնեցիներուն աճիւնները. ո՛չ այրի, ո՛չ որբ կար այս տունէն, բայց ուրիշները կու լային աւերակներու վրայ եւ նոյն սրտագին եղանակով որ կը խօսէին իրենց սիրելիներուն վրայ, կը խօսէին անհետացածներու մասին։ Ու մինչ արկածեալները հետզհետէ աւելի եռանդով կը սգային, ինծի կը թուէր որ տանը ոգին կանգուն կեցած մեր դէմ խոժոռ ու եղերական՝ մտիկ կ՚ընէր մեզի...։

Ետեւ դարձանք ու միջոց մը թափառեցանք թթենիներու պարտէզի մը մէջ... «Արդեօք կարելի է՞, կարելի է՞...» կը խորհէի մեքենաբար, երբ խելագարուած այրիի մը կցկտուր մէկ երգը սթափեցուց զիս. տղաքը ա՛լ աւելի կը մօտիկնային մեզի, ցոյց կու տային շատ մը ուրիշներու ուշադրութենէ վրիպած կէտեր, կը շահագրգռուէին մեր խորհրդածութիւններով, մեր ցաւի եւ ըմբոստութեան աղաղակներով։ Մեր առաջքէն վազելով գացողները կը վերադառնային մարդկային ածխացած ոսկորներով եւ կը պատահէր երբեմն որ գտնուած կերպասի կտորէ մը կամ ո եւ է առարկայէ մը ճանչնային իրենց ծնողքներուն կմախքները...։

Արահետներէն անդին, որոնք ծածկուած էին գետնին վրայէն սողոսկող եւ մագլցող բոյսերու առատութեան մը ներքեւ, գտանք քանդուած օճախներ... փսիաթի խանձած կտոր մը հրաշքով մնացեր էր։ Չափահաս աղջիկ մը մօտեցաւ կեցաւ դիմացը ու յետոյ մեզի դառնալով ըսաւ.

— Հայրս հոս կը նստեր...

Իր թուխ ու համակրելի դէմքին վրայ արցունքները չէին թափեր եւ ուրիշ բան ալ արտասանելու անկարող էր։ Երբ իր մեռելի պէս ճերմակ շրթունքը շարժեց խօսելու, կարծեցինք, թէ իր վիշտն ու գանգատը պիտի յայտնէր, բայց անիկա ցաւագին խելայեղ նայուածքը մեր աչքերուն յառելով կրկնեց պարզապէս.

— Հայրս հոս կը նստե՜ր...

Հետզհետէ մեր սրտին անձկութիւնը այնպիսի սաստկութեան մը կը հասնէր որ ֆիզիքական ցաւ կը պատճառէր։ Անորոշ մրմունջ մը կը պտուտքէր այրիներու շրթունքներուն վրայ. կ՚երգէի՞ն թէ կ՚աղօթէին... իրենց ցաւին յիմարեցուցիչ արբեցութիւնը կը պատէր նաեւ մեր գլուխները. աշխարհիս վրայ ոչ մէկ տե՛ղ գոյութիւն չէ ունեցած այդպիսի դժբաղդութիւն։ Մայրեր քանի մը անգամ սգաւոր էին, այրիները չէին գիտեր թէ իրենց ամուսինի՞ն, հօ՞րը թէ եղբօրը վրայ լան. եւ իւրաքանչիւրին բազմապատիկ վիշտը ա՛լ աւելի կ՚ընդլայնուէր հաւաքական դժբաղդութեան մէջ։

Երբեմն ալ քարացած ու անշարժացած իրենց ցաւին մէջ, անտարբեր կը թուէին. բայց յանկարծ ցաւագարի պէս աղաղակելով կը խօսէին ու կը խօսէին. լորձունքը կը վազէր թուլցած շրթունքներէ, արցունքները կը ժայթքէին ու գալարուած մատներով կուրծքերնին կը բզքտէին, մազերնին կը փեթտէին ու այսահարի պէս անդամներնին կը պրկէին մինչեւ որ անկենդան իրի մը պէս թաւալգլոր իյնային իրենց տանը մոխիրներուն մէջ։

Շատ տեղ Հայերը փախած ըլլալով, հրդեհուած տուներէն հրացանով զարնուած էին...։ Դէպքին յաջորդ օրերուն դիակները թաղած էին աւերակներուն քով, այնպէս որ իւրաքանչիւր մոխրացած տան կողքին կը գտնէինք մէկ կամ երկու հողակոյտեր։ Ամէն անգամուն արկածեալներու խումբին մէջէն հերարձակ մայր մը կը վազէր դուրս, եւ յաճախ ճերմակ մազեր, բամպակի ծուէններու պէս, կը թռչկոտէին մեր շուրջը։ Իրենց ցաւին կատաղութիւնը այնքան սաստիկ էր որ եղունգներով երեսնին կը ճանկէին եւ արցունքին հետ արիւնի կաթիլներ կը վազէին այտերէ վար...։ Յետոյ ամբողջ մարմնով ծածկելով հողակոյտը՝ կու լային ու կ՚երգէին...

Նազլու էր զաւակս
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...
Մարթինով զարկին զաւակս,
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...

Պահ մը կը կենայինք իրենց քով եւ ուրիշ այրիներ կամ սգաւոր մայրեր կը ջանային մխիթարել հողակոյտին վրայ լացող մայրը ու զայն հեռացնել իր զաւկին գերեզմանէն. բայց ասիկա անկարելի էր. իրենց ցաւէն արբեցած, աշխարհը մոռցած ու մեզի համար խուլ դարձած կը շարունակէին լալ։ Ու երբ հարկադրուած կը մեկնէինք, իրենց աստիճանական հեռաւորութիւններէն այլ եւ այլ հողակոյտներէ կը լսէինք լացող ու ցաւագին երգը.

Նազլու էր զաւակս,
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...
Մուրատդ չառիր աշխարհէս,
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...
Կարօտս չառած քեզ կորսնցուցի
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...

Բայց ահա բարձրացաւ ահաւոր աղաղակ մը. ապառաժներ կարծես կը ճաթէին... մարդկային կուրծքէ՞ կ՚ելլէր այդ ողբը, թէ բնութիւնը իր տարերային զայրոյթը կը գոչէր. հաճի Սառան էր իր տանը քով երեք կտրիճ զաւակներու հողակոյտին վրայ...

Մարթինով զարկին զաւակս՜,
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...
Որդերու կեր եղար զաւակս՜,
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...
Եարալու գլուխդ սեւ հողին դրիր,
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...
Լոյս աշխարհը սեւ հողով ծածկեցին քենէ,
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...

Մինչ հեռուներէն հետզհետէ աւելի մարմրելով կու գայ ուրիշ կիներու ձայնը.

Նազլու էր զաւակս՜
Վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...

Ասդին աւերակի պատի մը կռթնած նշմարեցինք դողդոջուն ծերունի մը որ արձագանգի պէս կը պատասխանէր այս ամէն կողմէ եկող ողբագին երգերուն.

— Օ՜ֆ... օ՜ֆ... օ՜ֆ...։

Երբ աւերակներու շրջանը ըրինք, գրեթէ այլ եւս մինակ մնացած էինք. անկարելի եղած էր կիները քաշել հանել իրենց սիրելիներուն հողակոյտերէն...։ Նոյն միջոցին մեր մօտը եկաւ Հաճընցի ուսուցիչը եւ առաջարկեց երթալ այրած եկեղեցիին տեղին վրայ։ Միթէ այլ եւս ուժ մնացա՞ծ էր մեր մէջ, զգալու եւ տառապելու, ի՞նչ նոր բան, ի՞նչ դժխեմ պատկեր կը սպասէր մեզի. անսահման յոգնութիւնով մը ջլատուած կը զգայինք ինքզինքնիս ու կարծես կը տենջայինք յաւերժապէս քնանալ մեր վշտին մէջ։

Անցանք դարձեալ պարտէզներէ ու տեսանք ուրիշ անտէր մնացած աւերակները ու հողակոյտեր։ Արեւը մարը մտնալու մօտ էր եւ ամէն բան մեր շուրջը վարդագոյն երանգ մը ստացած։ Իրիկուան գաղջ հովը կ՚երգէր սաղարթագեղ ծառերուն մէջէն ու կառչելու ճիւղ փնտռող պատատուկ բոյսեր կը տարուբերէին միջոցին մէջ։ Տեղ տեղ այրուած, արմատախիլ բուսականութիւն մը. աւերումը տարածուեր էր մինչեւ հոն։ Բայց մայր բնութիւնը կարծես շտապող եռանդով մը կը ծածկէր կոխոտուած հողը ու շատ մը խանձած ծառի կոճղեր ծիլեր կ՚արձակէին։

Վերջապէս հասանք եկեղեցի. չորս խանձած պատեր եւ ճերմակ մոխիրով ծածկուած գետին մը։ Հոդ ապաստանող դժբաղդները ամենքն այրած էին եւ գետինը, բառական իմաստով, ծածկուած էր մարդկային այրած ոսկորներու մանր մասնիկներով...։ Արեւուն տակ ճերմակ էին անոնք սատափի տժգունութեամբ եւ պատերու շուքին տակ մանիշակագոյն երանգ մը ունէին... ու տեղացիները կը պատմէին որ մութ գիշերներու մէջ փոսփորային լոյս մը ցայտելով այդ մասնիկներէն կը պտուտքէր գետնին վրայ։

Ցուրտ սարսուռով մը դողդղացինք։ Եւ գետին ծռելով ափ մը առի այդ սրբազան մասունքներէն. ափ մը աճի՜ւն... ճերմակ, մանրիկ ոսկորի խանձած կտորներ... ի՛նչ փճացած կենսականութիւն, ի՛նչ մարած հրայրքներ ու աւիւն կը ներկայացնէք դո՛ւք, ի՛նչ տենջանքներ ու չիրականացած փափաքներ, ու նաեւ ի՛նչ սոսկում, ի՛նչ արհաւրալի հոգեվա՜րք...

Մեր աչքերը այլ եւս նոյն իսկ արցունք չունէին թափելու։

Մարդկային հետքեր կային նաեւ պատերն ի վեր. արեան արատներ, որոնք ձեռքի մը պատկերը կը նշանակէին ու նաեւ ցայտած արիւնի հետքեր, պայթած երակներէ շատրուանի պէս բարձրացած արիւնի հետքեր, որոնք ո եւ է նկարագրութենէ աւելի պերճախօսութեամբ կը պատկերացնէին եկեղեցին ապաստանողներու վերջին ոգորումները...։ Զարհուրելի բան էր ասիկա. մարդիկ մեռելներէ առաջ զիրար կոխոտած, իրարու վրայ բարձրացած ըլլալու էին. հոգեվարքներու եւ վիրաւորներու դէզերը ոտքի տակ առնելով ուզած էին փախչիլ ու ազատիլ, որովհետեւ մարդկային բարձրութենէ շատ վեր ձեռքերու հետքեր կը տեսնէինք ու երբեմն ալ ամբողջ թեւի մը պատկերը՝ պատին փակած նկարուն ու բզքտուած երակներուն միջոցաւ... ու հոն Օսմանիյէի եկեղեցիին պատին վրայ գտանք նաեւ արիւնով գրուած արձանագրութիւն մը. մուխը եւ բոցը սողացեր էին մինչեւ հոն ու ետ դարձեր էին արտակարգ դիպուածաւ մը։ Մեզ ընկերակցող ուսուցիչը կ՚ենթադրէր, թէ ուրիշ Հաճընցի ուսուցիչի մը գիրն էր ան, միակ անձը որ ապաստանողներուն մէջ հրացան մը ունէր եւ հաւանական է որ այդ նոյն ուսուցիչն էր որ միակ հրազէնը պարպած էր Օսմանիյէի մէջ, եկեղեցիին պատուհանէն։

Արձանագրութիւնը հոն էր արդէն, պատուհանին կմախքին քով, կա՛րճ, կցկտուր բայց գերազանցապէս թելադրիչ. այդ երեք տողը ոչ միայն Օսմանիյէի աղէտը կը նկարագրէր, այլ ամբողջ ազգային դժբաղդութիւնը ու մեր ցեղին յամառող տենջանքը, մշտավառ եւ իսկական ջերմեռանդութիւնը եւ յուսահատութեան յիմարացուցիչ զարհուրանքը։

Արձանագրութիւնը կը սկսէր այսպէս.—

«Դէպքը սկսաւ Ապրիլ 3ին»... Այդ պահուն դեռ յոյս կար որ պիտի ազատին, դեռ յոյս կար որ արձանագրութիւնը պիտի շարունակուէր, բայց ահա թշնամին հասեր էր մինչեւ իրենց դուռը, հրացանները կ՚որոտային, մուխը կը սպառնար ու կը խեղդէր զիրենք, մահը կ՚իջնար իրենց վրայ մշտնջենական գիշերի մը պէս։ Եւ գիւղացի հէք ուսուցիչը որ շատ քիչ միջոց ունէր իր արեւի ու կեանքի ու պայծառութեան տենջանքը բացատրելու՝ գտեր էր, խաւարային ուժերու մատնուած ցեղին դարաւոր, հաւաքական ու միակ բառը ու գրեր էր առաջին տողին տակ.—

«Լո՜յս, լո՜յս, լո՜յս։»

Ու ահաւասիկ սակայն դժոխային պատկերը, ժողովուրդը պատսպարող պատկերը կը պայթի, կը ճեղքռտուին, ու բոցը, հրդեհին բոցը, օձի պէս կը սողոսկի ներս, կը ճիւղաւորուի, կը բազմապատկուի ու կը ծառանայ, կը գալարուի ու կը սլանայ ու ահաբեկած մարդու ճիչերուն, աղաղակներուն, վայնասուններուն, ցաւի եւ սոսկումի գոչերուն մէջ կը պտուտքի սուլելով եւ լափելով։ Դուրսը, թշնամին, անյագ ատելութիւնով վառուած, կը զարնէ փախչողները, կ՚ոռնայ պատուհաններուն ներքեւ։ Ու մարդիկ կարմրած հրդեհի բոցերէն, դժոխքի մէջ այրող հոգիներու քստմնելի երեւոյթը կ՚առնեն ու զիրար կը բզքտեն, զիրար կը խածատեն, իրարու վրայ կը դիզուին ու խորդալով կ՚իյնան ածխացած ուրիշ դիակներու վրայ։

Ու այն ատեն ուսուցիչը, անկարեկիր Աստուածածինէն եւ անկարող Խաչելութենէն աչքերը դարձուցած, կ՚արձանագրէ իր երրորդ եւ վերջին տողը.—

«Այս պահուս Աստուած չկա՛յ։»

Ափ մը մարդկային աճիւնը սեղմած կուրծքիս վրայ, հեռացանք եկեղեցիէն։ Թէեւ ժամանակը ուշ էր, ուզեցինք նաեւ այցելել Բողոքականներու ժողովարանը, ուր մէկ քանի քարոզիչներ նահատակուած էին ժողովուրդին հետ։ Այդ քարոզիչները պատահմամբ կը գտնուէին դէպքին գիշերը Օսմանիյէ. անոնք ճամբորդ էին եւ կ՚երթային Ատանա՝ տարեկան ժողովի մը մասնակցելու։

Նոյն աւերակները, նոյն քստմնելի պատկերը, մարդկային ոսկորները միայն աւելի ցանցառ էին. հոն գտանք պատառատուն եւ արիւնոտ շապիկի կտորներ, հագուստներ, եւն։

Գանկոսկր մը մեր ուշադրութիւնը գրաւեց։ Վերցուցինք։ Տեղացիներ ենթադրեցին որ քարոզիչ Լեւոնեանի գանկը ըլլալու է։

Ժողովարանին մէջ անմիջապէս անձնատուր չէին եղած ու մանաւանդ քարոզիչները կռուեր էին. բայց իրենց անհաւասար կռիւին արդիւնքը յայտնի էր այն լճացած արիւնի արատներէն որ կը գտնայինք տեղ տեղ. ու յետոյ վիրաւորուած փախստականներու հետքերը որոնք կաթիլ կաթիլ ինկած արիւնով. գրուած էին գետնին վրայ, ու վերջապէս պարտէզի դուռին առաջք գտանք այլ եւ այլ ուղղութեամբ գծուած արիւնի արձանագրութիւններուն վերջակէտը — տարածուած արատ մը խտացած արիւնի — պարտէզին դռան վրայ արիւնի կաթիլներ ժայթքած էին նաեւ մէկ քանի ուղղութեամբ։

Դիակները հոն մնացեր էին. ու արեւին եւ օդին ազդեցութեան տակ տարրալուծուած ու փճացած. այնպէս որ մաքրուած ոսկորները նահատակներուն ցրուած էին գետինը, այդ խտացած արեան շուրջը. ու հոն կային նաեւ Աստուածաշունչի եւ անգլերէն գիրքերու փեթռտուած էջեր որոնց մէկուն վրայ կարդացի. «Համլէթ»։

Անգլիական միտքը այդ դժոխքին մէջ, այդ ոճիրով թաթաւուն հողին վրայ՝ հրէշային հակասութիւն մը թուեցաւ ինծի, երբ յանկարծ ցեղին յամառ ու անմարելի տենջանքը Հաճընցի ուսուցչին ճգնաժամային արձանագրութեան յիշատակովը ներկայացաւ մտքիս.

«Լո՜յս, լո՜յս, լո՜յս...։»

Ու իմ ատելութեանս ու վրէժխնդրութեանս արտայայտութիւնը համադրական ձեւով մը ամփոփուեցաւ այդ հոգեցունց, այդ գերագոյն, այդ բեղմնաւոր կոչին մէջ.

«Լո՜յս, լո՜յս, լո՜յս...։»

Ու ինծի թուեցաւ նաեւ որ այդ մոխրացած աւերակներէն, այդ ածխացած ոսկորներէն, մօր եւ այրիի արցունքէն ու նոյն իսկ որբերու ցնցոտիներէն կը ժայթքէր այդ անպարտելի, այդ կենսաբուխ հաւաքական տենջանքը ցեղին։ Ու թշնամիին բոլոր սեւ դաւադրութիւնները անկարող պիտի դառնային անոր վերածնող եւ անմահական զօրութեան դէմ.

«Լո՜յս, լո՜յս, լո՜յս...։»

Մութը տարածուած էր ամէն կողմ եւ մենք հաւաքուած Օսմանիյէի միակ կանգուն մնացած տան մէջ. գիշերը հոն պիտի անցընէինք։ Այդ պահուն դեռ նոր վերադարձած աւերակներէն եւ հողակոյտերէն, տխուր եւ անխօս կը հսկէինք մեր մտածումներուն վրայ. տղու ճիչեր, բեկբեկուած եւ հառաչագին ձայնով երգուած օրօրներ երբեմն կը խռովէին մեր լռութիւնը։ Սրահը ընդարձակ էր եւ դիմացի կողմէն կը յառաջանար դէպ ի պարտէզ ընդարձակ պատշգամի մը նման։ Անհամար աստղեր կը նշուլէին անամպ երկնքին վրայ. քիչ յետոյ լուսինն ալ բարձրացաւ եւ ծառերուն մեղմօրէն տատանող գագաթները արծաթեայ ցոլքերով պսպղացին։

Ծալլապատիկ, այտերնին կռթնցուցած ափերնուն, պառաւները նստած էին մեր քովը. անդին ոտքի վրայ կեցած էին նոր հարսերը, ամենքն ալ այրի. դեռատի աղջիկներ կ՚երթային կու գային ծառայութիւններ ընելով։

Մեր քովն է նաեւ հաճի Սառան, արձանի պէս անշարժ ու սեւ զանգուած մը կազմելով միւսներուն շարքին մէջ։ Իր դէմքը աւելի խստացեր էր, յօնքերը խոժոռցեր էին ու աչքերը ուռած էին դեռ նոր թափած արցունքէն։

Վերջապէս աղջիկները բերին խոշոր լապտէր մը եւ դրին գետինը, մեր դիմացը։ Աղօտ եւ տմոյն լոյս մը դողդոջելով իրիկուան հովէն, կը լուսաւորէր անշարժ ծունկերը արկածեալներուն եւ մինչեւ վեր չէր բարձրանար, այնպէս որ դէմքերը մութի մէջ կը մնային։ Այս ծանր ու տաժանելի լռութեան մէջ էր որ վրայ հասաւ տեղին քահանան։ Կիներու մէջ անորոշ շշունչ մը լսուեցաւ, եւ հաճի Սառա խախտեցաւ իր անշարժութենէն։ Մութին մէջ տեսայ որ իր աչքերը կը վառէին ատելութեամբ եւ արհամարհանքով։

Քաղաքավարական կարգ մը խօսքեր փոխանակելէ ետքը, քահանան յայտնեց, թէ իր այցելութեան նպատակն էր մեր միջնորդութեան դիմել, համոզելու համար այրիները որպէս զի ընդունին կառավարութեան ներկայացուցած ծրագիրը շինութեանց մասին։ Այդ խնդիրը հրատապ այժմէութիւն ունէր այն ատենը արկածեալներուն համար։ Կառավարութիւնը յանձնաժողովներ կը կազմէր ամէն հրդեհուած վայրերու մէջ ու անոնց կը յանձնէր ծրագրին մշակութիւնը։ Ընդհանրապէս տարտամ բարոյականով մէկ կամ երկու Հայեր կը գտնուէին այդ յանձնաժողովներուն մէջ որոնք ստրկաբար ձայն կու տային տեղին մեծամեծներուն քմահաճոյքներուն համեմատ։ Արկածեալ ժողովուրդին ատելութիւնն եւ զայրոյթը չափ չունէր. կը ճչէին, կը գոչէին, կը պաղատէին, ու յետոյ յոգնած, ամէն բան կը լքէին՝ առանձնանալու համար իրենց սուգին մէջ։ Ու յանձնաժողովի հայ անդամները օգուտ կը քաղէին այդ րոպէներէն։

Օսմանիյէի քահանան շինութեանց յանձնաժողովի անդամ նշանակուած էր. ու խրոխտացած՝ գայմագամին հետ յաճախ տեսնուելու առիթ ունենալէն՝ իր գունաթափ վերարկուին փէշերը ժողվըտած կը խօսէր ու կը հրամայէր՝ առանց մտիկ իսկ ընելու այրիները. անէծքներ, նախատինքներ ու բողոքներ կը ծածկէին իր ձայնը. ժողովուրդը հրահրուած էր զայրոյթով եւ ամենուն ատելութիւնը կը փայլատակէր արցունքներու ետեւէն։

Տեղի չպիտի տային. հաճի Սառա գլուխ կեցեր էր. թշնամին այլ եւս ի՞նչ կրնար ընել իրենց դէմ, զարնելու տեղ մնացե՞ր էր որ զարնէին։ Մայր մը դողդղալէն՝ կը հեծեծէր. «Զաւակներս հողին տակն են, իմ ի՞նչուս պէ՜տք, ո՞րի համար օճախ պիտի շինեմ. թո՛ղ պակաս ըլլայ։» Չպիտի ընդունէին, ու ըմբոստացած իրենց եղած առաջարկէն, կը բացագանչէին.

— Հինգ կանգուն քառակուսի հիւղակ մը մէկէն մինչեւ հինգ հոգինոց ընտանիքի համար. գերեզմա՞ն կը շինեն կոր, ըսէ՛ք։

Երբ ճարահատ քահանան, գրեթէ վտարուելով արկածեալներէն, մեկնեցաւ, ներկաները հանդարտեցան ու նորէն իւրաքանչիւրը ինկաւ իր սուգին դառնութեան մէջ. կ՚ըսէին ու կ՚արտասուէին եւ ամէն մէկը կը մրցէր միւսին հետ իր ցաւով ու վիշտով. գովասանքը կ՚ընէին անհետացողներուն եւ կ՚ողբային իւրաքանչիւրին վրայ առանձինն. երբեմն սուր, տիրական հառաչանք մը օդը կը պատռէր, եւ ամենքը լռելով մտիկ կ՚ընէին.

— Վա՜խ... Նշանս, վա՜խ...։

Վարի յարկերէն ուրիշ ձայներ կը բարձրանային, կը խառնուէին հառաչանքներուն, կ՚ամբողջացնէին զանոնք.

— Եավրո՜ւմ... եավրո՜ւմ...։

Հետզհետէ ձայները մարեցան ու մեզ շրջապատող պառաւները ցրուեցան ասդին անդին. գետինը տախտակամածին վրայ տարածուած կը քնանային։ Անոնք որ ցնցոտիներ ունէին գլուխներնուն տակ, բաղդաւոր եւ հարուստ կը համարուէին։ Մեր դիմացը լապտերին մէջ մոմը կը հատնէր եւ մենք վերջապէս յաղթուած հանգիստի պահանջքէն, կը դիմէինք այն անկիւնը որ մեզի վերապահուած էր։ Պահ մը ետքը ամենքն ալ պառկած էին, միայն հաճի Սառային յաղթանդամ հասակը կը դեգերէր քնացող այրիներու շարքին մէջ...։ Այդ քունը թեթեւ էր ու խռովուած էր մղձաւանջներով. ամենուն սիրտերը կը վառէին ու մինչեւ որ մենք ալ քնացանք, լսեցինք մէյ մը մէկ, մէյ մը միւս կողմէն ընդոստ արթնացողներու կոչերը եւ կամ քունի մէջ եղողներուն զառանցանքները.

— Եավրո՜ւմ... վա՜խ, վա՜խ, վա՜խ...

Արեւծագին արթնցանք ծանր քունէ մը ետքը. դարձած էինք արեւելքին եւ արեւը խիտ եւ հարուստ բուսականութեան մը ետեւէն կը բարձրանար նազանքով. անիկա մեզ կը լուսաւորէր առանց շլացնելու եւ զարմանքով կը դիտէինք իր հրաշագեղ բոլորակը։ Երկնքին վրայ վարդագոյն եւ դեղին ամպի ծուէններ հետզհետէ կը մարէին եւ կապտորակ շոգի մը կը ծածանէր միջոցին մէջ յանկարծական ցոլքերով փալփլուն, այնպէս որ կարծես թէ ոսկիի փոշի կը մաղուէր մեր վրայ։ Հարաւէն եւ հիւսիսէն մեր աչքերը առածին չափ կը տեսնէինք սեւ ու սլացիկ նոճիները որոնք մեղմօրէն կը տատանէին անզգալի սիւքէ մը օրօրուն։ Կարելի չէր երեւակայել աւելի քաղցր եւ ամոքիչ տեսարան մը։ Ծառերու եւ պուրակներու յաջորդութիւն մը հետզհետէ իրենց հեռաւորութեան աստիճանով կը ներկայացնէին կապտորակ կանանչի անսահման երանգաւորում մը որը ներդաշնակուելով հորիզոնի գիծին վէտվէտող ընթացքին հետ, երաժշտութեան մը պէս կ՚երգէր կարծես։ Լոյսը, ջերմ եւ կենսաւէտ ժպիտով եւ խանդավառութիւնով կը լեցնէր մեր աչքերը, եւ առաւօտեան օդը, բուրումնաւէտ եւ գաղջ, փայփայանքի պէս կը խաղար մեր մազերուն հետ։ Սիրտերնիս կ՚արթննար ուրախութիւնով ու երջանկութիւնով երբ յանկարծ յիշեցինք...։ Երկինքը պայծառ էր ու արեւը կը շողշողար հետզհետէ աւելի փառայեղ լոյսով եւ ջերմութիւնով. բայց մեր մտածումներն էին որ սեւ ամպերով ծածկուած էին։

— Շո՛ւտ, շո՛ւտ...

Սայլապանը կը շտապէր, մինչ ես կը խորհէի թէ ինչպէ՞ս բնութեան այս գերագոյն գեղեցկութեան մէջ մարդիկ այնքա՛ն ահաւոր ոճրագործներ կը դառնան։

Սայլը կը սպասէր արդէն ու մենք կը պատրաստուէինք մեկնելու. բայց արկածեալները ամբողջովին մեզ շրջապատեր էին ու թոյլ չէին տար որ սայլ մտնենք.

— Ի՞նչ, պիտի մեկնի՞ք, ի՞նչու եկաք, ինչո՞ւ կ՚երթաք... մեզ մինա՞կ պիտի ձգէք, մեզ ո՞րու պիտի ձգէք...

Կը ջանայինք իրենց բացատրել մեր կացութիւնը, մեր մեկնելու ստիպողականութիւնը. բայց անոնք մտիկ չէին ըներ, կը կառչէին մեզի, քղանցքներնէս կը բռնէին, կը բողոքէին, կը պաղատէին, կը սպառնային եւ նոյն իսկ կը բռնանային.

— Կու գաք, կ՚անցնիք, կ՚երթաք։ Յուսացինք ձեր վրայ, օրերով ձեր գալուն սպասեցինք, եւ հաւատացինք որ մեր ցաւին տէրման մը պիտի գտնաք. հիմակ նորէն մինակ պիտի մնանք. վա՜յ մեր գլխուն։

Երբ կը բացատրէինք իրենց հաւատքին անհամեմատ մեծութիւնը մեր վրայ, մեր անկարողութիւնը, գլուխներնին կը շարժէին ու կարծես ալ աւելի եռանդով կը կառչէին մեզի.

— Հոգ չէ՛, բան մը մի՛ ընէք, գերիդ ըլլա՜մ, բայց մեր քովիկը կեցէ՛ք...։

Ժամանակը կ՚անցնէր, սայլապանը կ՚անհամբերնար, ձիերը խրտչելով կը վրնչէին ու մտրակը կը շաչէր օդին մէջ։ Թուրքեր տեսնելով այդ հաւաքումը, այդ վայնասունները խիստ աչքով կը նայէին մեզի։ Եւ ահա վերջապէս միջոց մը յաջողեցանք բարձրանալ սայլը, որ անմիջապէս դղրդեցաւ ճամբայ ելաւ եւ թաւալեցաւ շուկային մէջէն։

Մեր ետեւէն լսեցինք հետզհետէ մարելով, այրիներուն եւ որբերուն կոչերն ու սրտաբեկ ականջ դրինք անոնց. այդ կոչերուն մէջ մաղթանք չկար, ո՛չ ալ բարի ճանապարհ, այլ բողո՛ք, գանգա՛տ ու թերեւս անէծք մեր անկարողութեան համար։

Քանի՛ ժամերէ ի վեր ճամբայ ելած էինք եւ Օսմանիյէ իր նոճիներով եւ թաւուտ պարտէզներով շատոնց արդէն անհետացած էր վարդագոյն մշուշի մը ետեւ։ Միջօրէի արեւը անգամ մըն ալ իր կիզիչ ճառագայթները կ՚ուղղէր մեզի։

Մենք կը խորհրդակցէինք մեր ճամբորդութեան ծրագրին վրայ. մտադրած էինք Սիսի մէջ հաւաքուած դրամը բաժնելով Էրզինի բանտարկեալներուն, անմիջապէս ճամբայ ելնել եւ նոյն իրիկունն իսկ հասնիլ Տէօրթ֊Եօլ։ Մտահոգ էինք միայն մեր բանտը ընելիք այցելութեան մասին, որովհետեւ եթէ դժուարութեան հանդիպէինք եւ ուշանայինք, ճամբան պիտի մնայինք. Էրզինի մէջ բանտարկեալներէ զատ Հայ չկար. ջանք կ՚ընէինք գիշերելու Տէօրթ֊Եօլի մէջ։

Օսմանիյէէն մեկնելնուս ի վեր դարձեալ ինկանք անապատային ամլութեան մը մէջ. տեղ տեղ միայն եղեգէ շինուած խրճիթներու խումբ մը մեր ուշադրութիւնը կը գրաւէր։ Գաղթական թուրքերու բնակութիւններ էին. արտակարգ թշուառութիւն մը կար այդ գիւղակներուն երեւոյթին մէջ. սեւ, խոշոր գոմէշներ դանդաղաքայլ կը յառաջանան ու ծարաւէ ընդարմացած կը թուէին։ Կիներ անհամար փաթտոցներով գլուխնին բեռնաւորուած, վայրագ եւ անասնային բան մը ունէին ու իրենց արեւէն ծամածռած դէմքերը տանջուած մարդու արտայայտութիւններ կը ստանային։ Դիտեցինք նաեւ որ աղքատութիւնը, չարքաշ կեանքն ու թերեւս զիրենք չարչաչող ատելութեան միշտ վառ զգացումը այնքա՛ն այլափոխեր, կնոջական յատկանիշները ջնջեր են իրենց վրայ որ կարելի չէր իրենց տարիքները որոշել. ամենքն ալ խորշոմած պառաւի ձեւ ունէին։ Խուսափուկ եւ շիլ նայուածքով կը նայէին մեր սայլին ու խթանը ձեռքերնին կը կենային պահ մը. բայց անմիջապէս գրեթէ Ասիացիի յատուկ անփութութիւնով աւելի ուժգին կը մխէին խթանը խեղճ եւ հանդարտ կենդանիին մորթին մէջ, ու կ՚անցնէին կ՚երթային։

Ամայի՜, անծառ, անջրդի... հողը կարմրորակ կը դառնար ու ապառաժի պէս էր. զմրուխտի նման կանանչ մողէսներ կը քնանային հողին կուրծքին վրայ ու մեր սայլին աղմուկէն սարսափած սողոսկելով կ՚անհետանային տաքէն բացուած ճեղքերու մէջ։ Երբեմն միայն կը նշմարէինք վտիտ եւ ծարաւի խոտի շիւղեր, որոնք, գլխիկոր եւ յաճախ հողին փակած, կը չորնային. ու իրենց տեսքը աւելի կը շեշտէր շրջակայ երաժշտութիւնը. կարծես թէ ամէն բան, եղեգէ խրճիթները, գեղջկուհիներ, կենդանիները եւ վտիտ բոյսերը ծածկուած էին մոխիրով։

Վերջապէս ովասիսի մը պէս երեւցաւ մեզ Էրզին՝ որ իր արտաքին երեւոյթով կը նմանէր Օսմանիյէի. ծառեր ու նոճիներ. մինարէները աւելի բազմաթիւ էին։ Զգացինք որ թուրք գիւղաքաղաք մը կը մտնենք։ Շուկային մէջ կեցաւ մեր սայլը եւ մենք շտապեցինք, քիչ մը կազդուրուելէ ետք, կատարել մեր գործը. Րամազանի մէջ ըլլալով, պաշտօնատուները գոց, պաշտօնեաները քնացած գտանք։ Անկարելի էր առանց տեղին կառավարչին արտօնութեան այցելել բանտը, ու հակառակ մեր անձնավստահութեան՝ որ գրեթէ միշտ կը յաջողէր, դուռները փակ մնացին մեր դէմ. մէկ պաշտօնատունէն միւսը վազելով վերջապէս 2 ժամ ետքը բանտարկեալներուն հետ յարաբերութեան մէջ մտանք։

Էրզինի հայ բանտարկեալները գրեթէ ամենքն ալ Հաճընցի էին. իրենց մէջ կային փոքր թուով Տէօրթ֊Եօլցիներ, հոն էին տակաւին Տէր Սահակ քահանան եւ այն մէկ երկու քաջ երիտասարդները՝ որոնք ինքնապաշտպանութեան գլուխ կեցած էին։

Ոստիկաններու եւ պահակ զինուորներու ընկերակցութեամբ տարին մեզի բանտին դիմացը։ Դուռը գոց էր. պզտիկ բացուածքի մը առաջքը կու գային բանտարկեալները՝ մեզ տեսնելու։ Այդ բացուածքին մէկ կողմը նստաւ բանտապետը. ճերմակ գտակ մը կը ծածկէր իր ճաղատ գլուխը եւ վարդագոյն էնթարի մը հազիւ թէ կը պարտկէր իր խեղանդամ մարմինը. իր հաստ անձեւ ձեռքը զինուած էր գաւազանով մը. վտիտ դէմքին վրայ իր անհանգիստ եւ կասկածոտ բիբերը յարատեւ շարժումի մէջ էին. պեխն ու մօրուքը թափած էին եւ իր բորոտացած մորթին վրայ թարախոտ փշտիկներու մէջտեղ հազիւ թէ քանի մը մոխրագոյն մազի թելեր կը ցցուէին կարճ ու կարծր։ Իր դէմը տախտի մը վրայ, ուր քանի մը անկողիններ զետեղուած էին վրայէ վրայ, ընկողմանած էր պատկառելի ծերունի մը. ճերմակ գտակ մը ունէր նաեւ անիկա իր ածիլուած գլխուն վրայ, որուն մէջ կը ծածկուէին ականջներուն վերի մասերը. փառաւոր ճերմակ մօրուք մը կը ծածկէր կուրծքը. ձիւնափայլ էնթարի մը լայն թեւերով, ծալք ծալք կը պարփակէր իր մարմինը։ Ծերունին մէկ ձեռքը բռնած էր սաթէ համրիչ մը եւ միւսովը դանդաղ քէյֆով մը նարկիլէին ծխամորճը կը տանէր շրթունքին։ Ատիկա այդ բարձրութենէն երբեմն կը բարեհաճէր իր հեղինակաւոր եւ լուրջ նայուածքը պտտցնել մեր վրայ։ Երբ հարկ կ՚ըլլար նարկիլէին կրակն արծարծել կամ ո եւ է ծառայութիւն ընել, բանտապետը կը փութար մեծ յարգանքով, եւ իրեն կ՚օգնէին երբեմն հոն դրանը քով հսկող զինուորները։

Այդ ծերունին շատ ծանր եւ ապացուցուած ոճիրի մը յանցանքով ամբաստանուած իսլամ բանտարկեալ մըն էր։

Տաժանելի էր մեր տեսակցութիւնը բանտարկեալներուն հետ. հակառակ որ դիզուած էին դրանը ետեւ, մէկիկ մէկիկ կը տեսնէինք զիրենք, երբեմն միայն կը լսէինք զիրենք։ Թուրք բանտարկեալներ շահագրգռուած մեր երեւումէն, կը հրէին կը հրմշտկէին ու կ՚ուզէին առաջ անցնիլ. մեր խօսակցութիւնը կ՚ընդհատէր յանկարծակի պայթող կռիւներով ու միջոց մը անլուր հայհոյութիւններ միայն լսելի կ՚ըլլային։

Վերջ դնելու համար այդ կացութեան, առաջարկեցինք մեզի ընկերակցող ոստիկաններուն որ թոյլ տան եւ մենք մտնանք բանտ, ինչպէս կ՚ընէինք Ատանայի մէջ։ Այդ ձեւը անյարմար դատուեցաւ՝ նկատողութեան առնելով թուրք բանտարկեալներու գրգռուած վիճակը. եւ մեր ստիպումներէն յոգնած, վերջապէս՝ համաձայնեցան մաս առ մաս դուրս հանել հայ բանտարկեալները, մեզմէ խօսք առնելէն ետքը թէ չարաչար չպիտի գործածենք իրենց վստահութիւնը։

Քիչ մը անդին, բանտին դիմաց աթոռներու վրայ նստեցանք։ Մեր բանտարկեալները վեց առ վեց եկան մեզի։ Հարկադրուած ըլլալով թուրքերէն խօսիլ, չէինք յաջողեր մեր ամբողջ զգացումները արտայայտելու. բայց կը տեսնէինք անոնց դժբաղդ դէմքերուն վրայ գոհունակութեան ժպիտը. ու ասիկա մեզի լալու չափ կը յուզէր։

Մեր բոլոր տեսակցութիւնը կը կայանար մէկ քանի սովորական խօսքերու փոխանակութեան մէջ։ Յետոյ իրենց բաժին ինկած նպաստը կու տայինք. գրեթէ միշտ կը մերժէին. ցոյց կու տային կամ կը նշանակէին անունը անոնց որոնք իրապէս պէտք ունէին նպաստի, ու կարծես թեւեր առած, ուրախութիւնով դէմքերնին պայծառ կը նայէին մեզի անսահման խանդաղատանքով։ Յուզմունքէն մեր կուրծքերը կ՚ուռէին, բառերը թոթովելով կ՚արտասանէինք ու սեղմելով իրենց արի մարդու ձեռքերը՝ հրաժեշտ կ՚առնէինք. պահ մը ետքը ուրիշներ կու գային։

Ինչպէս Ատանայի մէջ՝ հոս ալ բանտարկեալներու միակ մտահոգութիւնը իրենց ընտանիքի անդամներուն վիճակն էր. մեզի կը յանձնարարէին ըսել իրենց կիներուն, մայրերուն եւ քոյրերուն որ մտահոգ չըլլան, թէ իրենք շատ լաւ են բանտին մէջ, բան մը պակաս չէ, ու միայն կարօտով կը տանջուին, բայց համոզուած են նաեւ որ շուտով պիտի արձակուին։ Ու այս մխիթարութիւնները ղրկողներուն մէջ կային որ մահուան դատապարտուած էին։

Էրզինի բանտարկեալներու խումբին մէջն էր այն երիտասարդը որ աւելի ուշ կախաղան պիտի բարձրանար. իր ընկերները կը կարծէին թէ բան մը չի գիտեր ու մեզի զգուշացուցին այդ մասին խօսիլ իրեն հետ. բայց երբ անիկա մեր դէմ եկաւ ու դողահար յուզումով մը նայեցանք իր գրեթէ պատանեկան երիտասարդութեանը վրայ, անիկա ժպտեցաւ մարտիրոսի եւ տեսանողի անսահման ժպիտով մը.

— Ի՞նչ կրնանք ընել քեզի համար մրմնջեցի, երբ ուրիշներ զբաղած էին անդին միւս բանտարկեալներուն հետ։

— Ոչի՛նչ, պատասխանեց անիկա անվրդով ձայնով. ինծի համար եղած վճիռը անկարելի է բեկանել տալ, ձեր ուժերը պահեցէք միւսները փրկելու համար. աւելորդ է ինծի համար ժամանակ կորսնցնել։

Ուրեմն գիտէ՜ր... սոսկալի բան։ Իր թխահեր գլխուն վրայ արեւուն ճաճանչները կը խայտային, աչքերը լեցուն էին կեանքով ու կրակով։ Ձեռքերնիս սեղմեց պինդ շարժումով մը ու գրեթէ թեթեւաքայլ հեռացաւ միւսներուն հետ։

Այս երիտասարդը սխալմամբ սպաննած էր Չէրքէզ մը որ կու գար Հաճըն՝ Հայերու ինքնապաշտպանութեան համար կարգադրութիւններ ընելու։

Էրզինի բանտարկեալները մեզ իմացուցին թէ Բայասէն հայ աքսորեալներ պիտի փոխադրեն կղզի մը. ասոնք խեղճ վիճակի մէջ էին եւ նպաստի կարօտ. շատեր իրենց յատկացուած դրամական նպաստը մերժած էին այն նպատակով որ անիկա յատկացուի Բայասի բանտարկեալներուն. որպէս զի յաջողէինք հասնիլ աքսորեալներու մեկնումէն առաջ, պէտք էր որ առանց րոպէ մը կորսնցնելու ճամբայ ելնէինք։

Ձիերը յոգնած էին ու մեզ կը քաշքշէին քան թէ կը տանէին։ Չորս ժամ ունէինք Տէօրթ֊Եօլ հասնելու եւ անկէ ալ Բայաս երկու ժամ, ու պէտք էր նաեւ որ գիշերը Բայասէն դառնայինք Տէօրթ֊Եօլ, որովհետեւ հոն իջեւանելու ոչ մէկ կարելիութիւն կար մեզի համար։ Մեր ոսկորները գրեթէ ջախջախուած էին յարատեւ ցնցումներէն ու յոգնութենէ. յուզումէ ալ սպառած էինք, բայց անհամբեր էինք Էրզինի բանտարկեալներուն շնորհած նպաստը անձամբ տանելու Բայասի բանտարկեալներուն, որովհետեւ համոզուած էինք թէ դրամ չէ որ կը տանէինք անոնց, այլ ընկերական ու եղբայրական խանդաղատանք, մեծոգի ու վեհանձն զգացումներ ու մխիթարիչ արիութիւն...։

— Շո՜ւտ, շո՜ւտ, սա՛յլապան, ձիերը քշէ՛...

Սայլապանն ալ շահած էինք. ան ալ կը բաժնէր մեր խանդավառութիւնը, բայց ձիերը դանդաղեցան ու յամեցանք ճամբուն վրայ...։ Աւա՜ղ, մեր այնքա՛ն փափաքած այցելութիւնը չպիտի կարենայինք ընել բերդաքաղաքի աքսորեալներուն. որովհետեւ երբ Տէօրթ֊Եօլ հասանք՝ շատ ուշ էր. ըսին թէ աքսորեալները մեկնած ըլլալու են արդէն, ու հարկադրուեցանք մեր քով եղած դրամը բոսդայով ղրկել իրենց։

Էրզինէն Տէօրթ֊Եօլ ճամբան չդադրեցաւ գեղեցիկ ըլլալէ. երկար ատեն ծառերու տեսքը կը զովացնէր մեզ. այլ եւս չէինք մտներ արեւէ այրած արտերու մէջ։ Ճամբուն երկու կողմէն անտառուտ բլրակներ կը բարձրանային եւ հեռաւորութիւններու մէջ իրենց կողերուն գիծերը հաճելիօրէն կ՚ուրուագծուէին կապոյտ մշուշի մը ետեւէն։ Աւելի հեռուն բարձրաբերձ լեռներ կը կանգնէին ու իրենց գագաթները կը կորսուէին երկինքին մէջ. փոքրիկ եւ ցած թուփեր կը ծածկէին ամէն կողմ՝ գեղեցիկ երանգներու յաջորդութիւն մը ներկայացնելով, եւ կարմիր մացառներ կու գային մինչեւ ճամբուն եզերքը, կը զարդարէին ապառաժուտ եւ ցցուած մասերը բլուրներուն եւ արեւին մէջ երբեմն բոցավառ կը թուէին։

Եւ ահա հեռուն տեսանք նաեւ Միջերկրականի ընդարձակ տարածութիւնը արեւին տակ շողշողուն, եւ որուն կապոյտ եւ վէտվէտուն սահմանը կը կորսուէր հորիզոնի գիծին մէջ։

Տէօրթ֊Եօլ չհասած, ժամ մը առաջ բարկ եւ զգլխիչ բուրմունք մը զգալի եղաւ. մեր շնչած օդը կարծես հետզհետէ կը թանձրանար հոտաւէտ մասնիկներով, նարնջենիներն էին։ Քանի մը վայրկեան եւս, եւ ահա մտանք մթին եւ հոծ կանանչութեանը մէջ նարնջենիի անտառին։

Օրերէ ի վեր մեր պարտասած մարմինը, կարծես, յանկարծ հանգչեցաւ այդ զով եւ բուրումնաւէտ մթնոլորտին մէջ։ Ծառերը շատ խիտ տնկուած էին ու տեղ տեղ հազիւ թէ երկինքի պատառներ կը տեսնէինք։ Նարինջները դեռ տհաս ու կանանչ, իրենց բոլորակը ցոյց կու տային տերեւներու մէջտեղէն. քաղցր սօսաւիւնը մեղմօրէն օրօրուող ճիւղերուն կը խառնուէր մեր աչքին անտեսանելի ջուրի կարկաչներու հետ. թիթեռնիկներ կ՚ոստոստէին յետամնաց նարնջածաղիկներու վրայ ու ճամբուն երկու կողմէն կը տարածուէին մշտահոս առուներէն սնած զմրուխտի գոյն մարգագետիններ։ Երկար օրերէ ի վեր, առաջին անգամն ըլլալով մեր անհամբերութիւնը գոհունակութիւնով լեցուն էր. ա՛յնքան սրտաճմլիկ, դառն եւ յուսահատօրէն ընկճող պատմութիւններէ, լացերէ եւ ողբերէ ետքը հոգեկան անդիմադրելի պահանջք մը ունէինք այդ հերոսական քաղաքը տեսնելու եւ իրենց իսկ բերնէն լսելու ինքնապաշտպանութեան մանրամասնութիւնները։ Ու յետոյ Սիսէն ի վեր չէինք հանդիպած զուտ հայկական աւան մը կամ գիւղ մը. հոս վստահ էինք որ մեզ առաջին անգամ դիմաւորողները խոժոռ եւ կասկածոտ նայուածքով չպիտի նայէին մեր օտարականի երեւոյթին վրայ։

Քաղաք մտած էինք արդէն, բայց ո եւ է կէտէ անկարելի էր մէկ նայուածքով անոր ամբողջութիւնը ընդգրկել. տուները ցրուած ու գրեթէ կորսուած էին նարնջենիի անտառին մէջ. իւրաքանչիւր ընտանիքի սեպհականութիւնը կը սահմանուէր վճիտ առուակով մը որ Տէօրթ֊Եօլի ետեւը բարձրացող լեռներուն կողերէն կը բղխէին եւ անհամար ճիւղերու բաժնուած կը պտուտքէին քաղաքին մէջ։ Անսահման խաղաղութեան եւ հանգիստի զգացում մը կ՚արտաշնչուէր այդ պատկերներէն. տուներուն փեղկերը գոց էին եւ լուռ միջոցին մէջ երբեմն կը լսուէր երկար բառաչիւնը ընտանի կենդանիի մը. այծեր եւ ուլիկներ անվրդով կ՚արածէին առուակներուն եզերքը բարձրացող խոտերուն մէջ ու մեր անցքին՝ իրենց բարի ու երազուն նայուածքը կը դառնար մեզի ու միջոց մը կ՚ընկերանար մեր սայլին։

Շուկային մէջ կեցանք ու անմիջապէս շրջապատուեցանք քաղաքացիներէն։ Ուրախութեամբ կ՚ընդունէին մեզ եւ գոհ էին հիւրընկալութիւն առաջարկելու իրենց սուրբ եւ անեղծ մնացած ընտանիքներուն մէջ։ Ուրախ էին վրայ եկած խաղաղութեանը համար, սարսափելի աղէտեն ազատուած ըլլալնուն համար, ու մեծապէս հպարտ՝ իրենց կատարած ինքնապաշտպանութեան գործով։

Մեր ժամանումին լուրը կայծակի արագութեամբ հասեր էր ամէն կողմ։ Այրերը կը փութային, բարի գալուստ կը մաղթէին եւ ամենուն դէմքին վրայ կը ճաճանչէր ինքնագոհութիւնը։ Այդ միջոցին վրայ հասաւ տեղին երեւելիներէն մէկը որուն յանձնարարուած էինք նախապէս եւ որուն տունը հիւր պիտի մնայինք մեր Տէօրթ֊Եօլ անցուցած օրերու միջոցին։

Նահապետական, հարուստ եւ ընդարձակ ընտանիք մըն էր անիկա. շատ մը տղաքներ կը խայտային մեր շուրջը եւ իրենց մէջ թոռներ եւ նոյն իսկ թոռնորդիներ կային։ Հարսեր ու նորատի աղջիկներ գաղտագողի կու գային կը դիտէին մեզի ու կը փախչէին ժպտելով, մինչ տանը երէց ու այր անդամները կը հիւրասիրէին մեզ ընդարձակ սենեակի մը մէջ. ճերմակ եւ մաքուր սենեակ մը, ձիւնափայլ մետաքսեայ վարագոյրներով եւ Հալէպի ու Դամասկոսի օթոցներով կահաւորուած։

Քիչ յետոյ եկաւ նաեւ տանտիրուհին, լաջակով կզակը կապած եւ հագած լայն եւ խիտ ծալքերով շրջազգեստ մը։ Իր արդուզարդին մէջ հայկական գաւառներու յատուկ տարազներու հետքեր կային. այդ պարագան հաճելիօրէն ազդեց մեր տրամադրութեանը վրայ։

Իմաստուն եւ համակրելի կին մըն էր այդ տարէց՝ գրեթէ պառաւ տանտիրուհին. իր թառամած դէմքը կը կրէր անցեալ գեղեցկութեան մը դեռ չջնջուած հետքերը. աչքերը արտայայտիչ էին ու խելքով լեցուն. իր ամէն մէկ խօսքերը կը զարմացնէին մեզ իրենց լայնախոհութեամբ եւ ողջմտութիւնով։ Իր խանդավառութիւնն եւ ուրախութիւնը պատշաճ չափաւորութիւն մը ունէին. բայց երբ կ՚ըսէր մեզի որ եթէ թշնամին տասը անգամ յարձակի քաղաքին վրայ, իրենց կողերէն ծնած ու իրենց կաթովը սնած երիտասարդները տասն անգամ պատնէշին վրայ պիտի ըլլան ու հոն պիտի մեռնին ի հարկին, անսահմանելի հիացումով մը դղրդուած կը զգայինք ինքզինքնիս։

Մինչեւ ընթրիքի ժամը՝ անհամար քաղաքացիներ եկան ու գացին, ուշադրութիւնով եւ զգածուած մտիկ կ՚ընէին մեր ականատեսի զարհուրելի պատմութիւնները ու ամենուն դէմքերը ծանր տխրութիւնով մը կը մթագնէր։ Բայց նորէն անպարտելի եռանդով մը կը խօսէին իրենց ինքնապաշտպանութեան վրայ ու անոր մանրամասնութիւնները պատմած ժամանակնին՝ այն օրերուն յուզմունքով, դողովն ու արիութիւնովը կը խռովուէին։

Ընթրիքի սեղանին մասնակցեցան միայն տանտիրուհին եւ տանը այր անդամները. հարսերն ու աղջիկները ոտքի վրայ կը դառնային մեր շուրջը ու իրարու հետ կը մրցէին մեզ հիւրասիրելու համար։

Ընթրիքէն ետքը կրկին հաւաքուեցանք հիւրասրահը. տանը ազգականներ ու բարեկամներ եկան տեսնելու մեզ։ Սենեակին երկու եզերքները երկարող բազմոցները գրաւուած էին նորեկներով. աթոռներ եւ աթոռակներ բերուեցան եւ նոյն իսկ պատանիներ ու տղաքներ ծալլապատիկ նստեցան գետինը։

Կատարեալ երեկոյթ մըն էր. հիւրամեծարութիւնը կ՚ըլլար տեղին յատուկ բարքերուն համեմատ. արտակարգ լրջութիւնով մը գրեթէ խոժոռացած էին այրերուն դէմքերը. երիտասարդներն ու երիտասարդուհիները խպնոտ ակնածանքով մը կը վերաբերուէին տարէցներուն հետ. գրեթէ ամենքն ալ հայերէն կը խօսէին, թէեւ իրենց ընտանի լեզուն թրքերէնը ըլլար. դիտեցինք նաեւ որ պառաւներուն բարբառն աւելի մաքուր եւ աւելի հարազատ էր, ինչ որ կը նշանակէր թէ ասկէ մէկ երկու սերունդ առաջ հայերէնը նոյնքան ընտանի էր իրենց։ Կիները գեղեցիկ էին ու աղջիկները շնորհալի. սեւ, երազուն աչքեր կը պսպղային ասդին անդին. սաթի պէս սեւ մազեր գեղեցիկ հիւսքերով կ՚իյնային կռնակնուն վար եւ իրենց ճկուն ու բարձր հասակները ներդաշնակ հակումներ ու շարժումներ ունէին։ Առ հասարակ տժգոյն էին, ու ասիկա հիւանդագին նրբութիւն մը կու տար իրենց դիմագծերուն։ Ատոր պատճառը սա է որ Տէօրթ֊Եօլցիք նարնջենիներու բուրմունքէն շարունակաբար արբեցածի պէս են։

Պառաւները սքանչելի էին. ոչ մէկ տեղ չէի հանդիպած այդպիսի երեւոյթի. իմաստուն եւ հեղինակաւոր, կը խօսէին ծանրութեամբ. իրենց ամէն մէկ բառը կշիռք ունէր։ Ցեղին մաքուր աւանդութիւններուն ընդունարաններն էին եւ այդ արի ժողովուրդին հանճարը դրօշմուած էր իրենց պատկառելի ճակատին վրայ։ Ամենքն ալ կը կրէին հնամենի տարազը. լայն եւ խիտ ծալքերով շրջազգեստ, եւ սեղմուած չփակ մը կը կազմէր իրենց ամբողջ հագուստը։ Գլուխնին ծածկած էին կարմիր լաջակով որ ճակատին վրայ բարձր կը կենար ներքեւէն դրուած վարսակալի մը շնորհիւ, որ իր կարգին ծածկուած էր մանր ոսկիներու շարքով մը։ Ոսկեդրամներով կազմուած մանեակներ կը տարածուէին կուրծքերնուն վրայ եւ ձոյլ ոսկիէ ապարանջաններ կը ծածկէին իրենց բազուկները։

Պառաւները սքանչելի եղած էին նաեւ կռիւի օրերուն. անոնք էին որ կը խրախուսէին քաջերը, կը հեգնէին թոյլերը ու յոգնութենէ եւ քնատութենէ ջլատուածները հանելով իրենց անկողիններէն՝ կը ղրկէին պատնէշներուն վրայ։ Պառաւները օգնած էին նաեւ կռուողներուն՝ անոնց ուտեստ եւ պաշար հասցնելով, եւ ծարաւի ահռելի օրերուն մէջ պատրանքներով օրօրած էին յուսահատողներն ու տառապողները։

Մէկ խօսքով Տէօրթ֊Եօլցի պառաւները կենդանի պատմութիւնն էին այդ խումբ մը արի եւ քաջ Հայերուն. իրենցմով բացայայտ էր որ Տէօրթ֊Եօլցին սերած է ցեղին ամենէն ազնուական մէկ երակէն. ու քանի երթայինք անցեալին մէջ, քանի մօտիկնայինք իրենց սկզբնական աղբիւրին, ա՛յնքան աւելի երեւան պիտի գար իրենց ծագումին հարազատութիւնը։

Գիշերն ամբողջ զբաղեցանք եւ խօսեցանք այժմէութիւն ունեցող հարցերով եւ պատմութիւններով. կը շահագրգռուէին ազգին շահերով եւ ճակատագրով ընդհանրապէս ու Կիլիկիոյ եւ Տէօրթ֊Եօլի վիճակովը՝ մասնաւորապէս։

Իրենց մէջ կը պատսպարէին 5000ի չափ արկածեալներ. ոչ մէկ տեղէ նպաստ չէին ստացած։ Տէօրթ֊Եօլ մայրաբար իր կուրծքը բացեր եւ ընդուներ էր շրջակայքի այրիներն ու որբերը ու իր սիրազեղ գուրգուրանքով ծածկեր էր անոնց թշուառութիւնը։

Որբերու խնդիրը մեծ վրդովմունք յառաջ բերաւ։

— Մենք որբանոց չենք ուզեր, մենք մեր որբերը կը պահենք, կ՚ըսէին խուլ ձայնով մը, զգալով բնազդով, թէ ի՛նչ մեծ անպատեհութիւններ կան որբերը այրիներէն բաժնելու մէջ։

Կը խնդրէին սակայն որ օգնէինք իրենց՝ դպրոցական խնդրին մէջ. պիւտճէնին խանգարուած էր։ Բայց ամէն գնով ու ամէն կարգի զոհողութիւններ յանձն առնելով, կը խոստանային բանալ դպրոցները եւ զանոնք վարել այսպէս թէ այնպէս։

Տեղին ընթացիկ գործերը անցողակի կերպով մը կը զբաղեցնէին զիրենք ու միշտ կը դառնային մեծ պատահարին վրայ։ Հոս այլ եւս դէպքը չէին որակեր աղէտ, զուլում բառերով, այլ կ՚ըսէին կռիւի օրերուն. հոն այդ սրահին մէջ ներկաներու հաւանութեան բացագանչութիւններով կէտկիտուած, տանտէրը պատմեց կռիւին մանրամասնութիւնները։

— Ապրիլ 2ին լսուեցաւ որ Քէօփրիւճէք անուն ագարակի մը մէջ 2 հոգի սպաննած են ցորեկ ատեն։ Մինչեւ որ դէպքը հաստատեցինք, շրջակայ ուրիշ ագարակներէ լուր եկաւ թէ Համիտիէն ու Ատանան կը զարնուին։ Այս լուրերուն վրայ՝ պատրաստուեցանք ու երդում ըրինք որ ամէն մէկս զէնքը ձեռքերնիս պիտի մեռնինք։ Հետեւեալ օրը հազարաւոր թշնամիներ պաշարած էին մեզ։ Իբրեւ մէկ մարդ՝ Տէօրթ֊Եօլի բոլոր Հայերը սերտօրէն միացած՝ կռացան խուժդուժ ամբոխին դէմ. տասնհինգ օր շարունակ հրացան արձակեցին մեր վրայ։ Հայերը գիւղէն դուրս չելան, եւ մէկ կողմէ պատնէշները ամրացնելով՝ քաջաբար կռուեցան։ Այդ միջոցին առանց ջուրի մնացին. բոլոր քաղաքացիները, ծեր թէ երիտասարդ, պատնէշներու ետեւն էին. կիներն ու տղաքը թշնամիէն նետուած հրացանի գնտակներուն տակ կ՚երթային ու կու գային, ուտեստ եւ զինուորական մթերք կը բերէին։ Երկու կիներ, մէկը Տէր Գէորգեան Արիս էֆէնտիին կինը՝ Աննա, եւ միւսը՝ Այնթապցի վարժուհի Եսթեր, զէնքը ձեռքերնին նոյն իսկ կռիւին մասնակցեցան։

Տասնհինգ օր ետքը՝ թշնամին յուսահատած էր մեր դիմադրութենէն ու մեր ուժերը սպառած էին ծարաւէն, երբ Էտհէմ անուն հազարապետը եւ Մըսթըր Քէնըտի միջամտեցին, պաշարողները ետ մղեցին եւ ջուրը վերադարձուցին քաղաքին։

Հաշտութիւնը կնքուեցաւ սա հիման վրայ թէ եղածը թիւրիմացութիւն մըն էր, բռնապետութեան վերջին խաղը, որ այլ եւս կրկնուելու հնարաւորութիւն չկար, թէ մեր վնասները պիտի փոխարինուէին, մարդասպանները պիտի պատժուէին, եւն։

— Ինչչափի՞ կը հասնին ձեր վնասները, կը հարցնենք։

— Պատնէշը կազմեցինք այնպէս մը որ շրջապատեր ամբողջ քաղաքը, որ ունի 800 տուն. դուրսը մնացին միայն 71 տուն. անոնց բնակիչներն եւ գոյքերը փոխադրեցինք մեր մէջ եւ պաշտպանեցինք. բայց տուները այրեցին։

— Ամբողջ կռիւի միջոցին շատ մարդ կորսնցուցի՞ք։

— Շատ քիչ՝ ընդհակառակը. 67 հոգի մեռան ընդամէնը, ան ալ պատնէշներէն դուրս։

Միջոց մը լռութիւն տիրեց, ու ամենքն ալ ամփոփուեցան իրենց մտածումներուն մէջ։

— Շրջակայ գիւղերը նիւթական շատ վնաս տուին, աւելցուց հարուստ ագարակատէր մը. Նաճառլը, Օճագլը, Էօզէրլի բոլորովին աւերակ դարձան, տուները այրեցին եւ նարնջենիները փճացուցին։

— Լսեցինք որ, կ՚ըսէ Նաճառլըցի տանուտէր մը, Համիտիէ զարնուած է. Հաճընցի Սարգիս ջարդին մէջէն փախչելով ու քսան անգամ կեանքը վտանգի դնելով եկաւ Նաճառլը ու պատմեց թէ ի՛նչպէս Համիտիէի Հայերը յանկարծակիի գալով, չէին կրցած պաշտպանուելու ո եւ է փորձ ընել։ Նկարագրեց ահռելի աղէտը եւ հասկցուց թէ անհրաժեշտ էր որ անմիջապէս կազմակերպուէինք...

— Ի՞նչ կտրիճ էր ո՛ր, կը բացագանչեն պառաւները հիացումով, մօրը ու ազգին պարծա՜նք...

— Ի՞նչ եղաւ հիմա, կը հետաքրքրուինք անմիջապէս։

— Զինքը ձերբակալեցին ու մինչեւ հիմա բանտն է՜...։

Ճնշիչ լռութիւն մը կը համրացնէ ամենքը. իրարու երես կը նային՝ կասկածով եւ տարակոյսով՝ ապագային համար։

— Ամբողջ օր մը դիմադրեցինք խուժանին, կը շարունակէ Նաճառլըցին. բայց վերջապէս տեսնելով որ պիտի յաղթուինք, որոշեցինք գիշերանց փախչիլ Տէօրթ֊Եօլ։ Հոս արդէն մտահոգ եղեր էին մեր վիճակին վրայ ու մեզի օգնութեան համար ղրկեր էին Թօփլամա օղլու հաճի Հասան հարիւրապետը որուն հանդիպեցանք ճամբուն վրայ։ Մենք զինուած էինք եւ պարէնաւորուած՝ վառօդով, բարեբաղդաբար, որովհետեւ Տէօրթ֊Եօլ անվտանգ հասնելէ առաջ քանի մը անգամ կռուելու ստիպուեցանք ճամբան։ Երբ հոս հասանք, կռիւը տաքցած էր. ու մենք ալ մասնակցեցանք ինքնապաշտպանութեան գործին։

— Փառք Աստուծո՜յ, կ՚աւելցնէ սնանկացած հողատէր մը. մեր վնասները միայն նիւթական եղան. երբ լսեցինք Ատանայի եւ ուրիշ վայրերու պատահածները, մեր վիճակը երանելի թուեցաւ մեզի։

Այդ մարդը Օճագլըէն էր. Օճագլը Տէօրթ֊Եօլի հիւսիս արեւմտեան կողմն է։ Ապրիլի 2ին Ղուզու Ուճը կոչուած եւ Իճատիէ գիւղացի Կրէտացի գաղթականներ յարձակեր էին գիւղին վրայ. Տէօրթ֊Եօլէն լսելով յարձակումը, քանի մը կտրիճներ ղրկեր էին որոնք անմիջապէս հասնելով, տեղացիներու օգնութեամբ զբաղեցուցեր էին յարձակողները։ Անմիջապէս Օճագլըցիները բացի զէնքէ՝ առանց ուրիշ բան առնելու հաւաքեր էին տղաքն ու կիները եւ փախելով ապաստաներ Տէօրթ֊Եօլի մէջ, իսկ Էօզէրլի գիւղը հարաւային կողմէն երբ լսեր էին որ Օճագլըները յարձակում կրած եւ ինքզինքնին պաշտպանելով Տէօրթ֊Եօլ հասած, եկեր միացեր էին անոնց։ Բոլոր այդ անտուն եւ անտեղ մնացած գիւղացիները թէ՛ կռիւի օրերուն եւ թէ յաջորդող օրերուն պատսպարան, սնունդ եւ մխիթարութիւն գտեր էին Տէօրթ֊Եօլի մէջ։

Փոխադարձ գորովի եւ սիրոյ տաք մթնոլորտի մը մէջ էինք։ Պատմութեան ամէն դադարներուն կիներ իրարու վրայ կը հակէին եւ զիրար կը մխիթարէին սփոփարար խօսքերով։ Տխրութիւնը կարճատեւ էր արդէն ու անիկա վերապահած էին ուրիշ վայրերու աղէտեալներուն։ Երբեմն մտաբերելով ո եւ է սոսկալի դրուագ մը, կիները ջերմապէս կ՚արտասուէին, բայց իրենց արցունքներուն ետեւէն ժպիտը կը ծագէր, որովհետեւ մէկ դաժան մտածումին կը յաջորդէին քանի մը սրտապնդող ու պանծալի յիշատակներ, ու կռիւի օրերուն պատկանող ամէն մէկ վերյիշումին՝ կը նշմարէինք որ տանը տղաքը, որոնց եկած միացած էին հիւրերուն տղաքը, գլուխնին բարձր բռնած, աչքերնին վառվռուն հետաքրքրութեամբ կը հետեւէին մեծերուն պատմութեան։

Հակառակ ուրիշ գիւղացիներու նեղմտութեան, որով իրենց սահմանէն անդին պատահած ո եւ է բանով չեն շահագրգռուիր եթէ անմիջական առնչութիւն չունի իրենց ճակատագրին հետ, Տէօրթ֊Եօլցիները մեծապէս կը հետաքրքրուէին ազգին ընդհանուր խնդիրներով։ Հարցումներ մէկը միւսին ետեւէն կը տեղային մեզի. իրենց մտահոգութեան գլխաւոր առարկան մեր մտաւորական եւ կրթական խնդիրն էր. ծարաւն էին մայրենիի լեզուին ու պարծենալով կը խօսէին զայն. պառաւները ու տղաքը հայախօս էին արդէն, երիտասարդներն ու տարէցները մեծ ճիգեր կ՚ընէին այդ ուղղութեամբ։ Սրտառուչ էր նաեւ իրենց խանդակաթ հետաքրքրութիւնը Կովկասի հայ բանտարկեալներուն համար. ու մինչ իրենց եղբայրներն ու զաւակները տակաւին բանտն էին Էրզինի մէջ անորոշ ապագայով, իրենց սրտէն բան մը կը գտնային տալու տարբեր բռնապետութեան մը տակ հեծող հեռաւոր եւ անծանօթ եղբայրներուն։

Տէօրթ֊Եօլի մէջ աւերակ չունէինք այցելելու. անոր տեղ պարտէզները կային։ Առաւօտուն կանուխ եկան այն երիտասարդները որոնց ժամադրութիւն տուած էինք երթալու եւ այցելելու համար այն տեղերը՝ ուր ժողովրդական հանճարը յարմար դատած էր պատնէշներ կանգնել։

Անցանք նարնջենիի պարտէզները եւ քանիցս ոտքերնիս դրինք պզտիկ փայտեայ կամուրջներու վրայ, որոնք ձգուած էին աւերակներուն լայն տեղերը։ Փայլուն եւ պսպղացող գայլախազներու վրայէն վճիտ ջուրը կը հոսէր մրմնջելով. տեղ տեղ պզտիկ զառիվարէ մը կը թաւալէր եւ ջուրերը մոլորուելով մացառուտ եւ ծաղկեալ թուփերուն մէջ՝ կաթիլ կաթիլ կը ցրուէին բարձր խոտերէ կազմուած մարգագետիններու մէջ։ Դեղին եւ կապոյտ ծաղիկներ կը կիտաւորէին այդ ընդարձակ կանանչ տարածութիւնները. երբ ջուրի կաթիլը կ՚իյնար գայլախազի մը վրայ մտիկ կ՚ընէինք անոր ընդհատ եւ պայծառ աղմուկը որ կը կորսուէր հետզհետէ աւելի բարձր երգող կարկաչիւններու մէջ։ Արեւը կը լուսաւորէր գագաթները հինաւուրց նարնջենիներուն. անոր ճառագայթները հազիւ թէ կը թափանցէին անտառներու խորութեան մէջ։ Երբ հովը շարժէր ծառերը տերեւներու բացուածներէն յանկարծակի սպրդող բեկբեկ ճառագայթներ կը խաղային գետնին վրայ ու կը մարէին շուտով՝ երերացող շուքերուն մէջ նարնջենիի ճիւղերուն։

Տհաս պտուղները պէրկամօթի բարկ բուրմունք մը ունէին ու օդը գրեթէ անշնչելի կը դառնար, երբ եկանք բացաստանի մը վրայ։ Հեռուէն կ՚երեւար երկար շարքը պատնէշներուն։

— Անշուշտ պարագլուխներ կային ձեր մէջ՝ կռիւի օրերուն, կը հարցնէինք մեզ ընկերակցողներուն։

— Գրեթէ ո՛չ, կը պատասխանէ անիկա, մէկ հոգիի եւ մէկ մարմինի պէս էինք. զիրար կը հասկնայինք առանց իրարու հետ խօսելու, մէկ գիշերուան մէջ պատնէշները կանգնեցինք. մարդիկ իրենց տունը հիմերէն կը քանդէին ու քարերը կը բերէին. կիները ու տղաքը անգամ կ՚աշխատէին մեզի հետ...։ Երբ կռիւը սկսաւ, բնականօրէն խումբեր կազմուեցան. ձեռքերնին գրեթէ զէնք չառած մարդիկ առիւծ կտրեր էին. մեր մէջ կային ալեւոր ծերունիներ եւ անպեխ պատանիներ։

— Ինչպէ՞ս ընտրեցիք դիրքերը։

— Ատ ալ գրեթէ ինքնաբերաբար եղաւ։

Երիտասարդը պահ մը կը բացատրէ ռազմական կարգ մը մանրամասնութիւններ, որոնցմէ բան չենք հասկնար։ Բայց կը խորհինք թէ ինչպէս առողջ ժողովուրդի մը հանճարը ամենագէտ եւ ամենակարող է հարկ եղած ատեն։

— Վտանգը մեր հրամանատարն էր, կ՚աւելցնէ ուրիշ մը. մեծ ու պզտիկ հաւասար էին եւ աւետարանական եղբայրութիւն մը կար մեր մէջ. թշնամիներ եւ սրդողածներ հաշտուած էին իրարու հետ, որովհետեւ ամէն մէկը իր դրացիին բազուկին կարօտ էր, մէկտեղ կու լային եւ մէկտեղ կը խնդային...։

Աչքերը կը ժպտին սիրելի յիշատակներու, կարծես այն օրը կը փնտռէ։

— Մեր սիրտերը միասին կը զարնէին. կ՚աւելցնէ պահ մը ետքը. ո եւ է պատահար ամենքս մէկ կա՛մ կ՚ուրախացնէր կա՛մ կը տխրեցնէր։ Կը յիշեմ... պաշարման օրերուն էր։ Մեր երիտասարդ քահանաներէն մէկը սովորութիւն ունէր, ձին հեծած, պատնէշներու շրջանը ընել օրը քանի մը անգամ. անիկա մեզի հետ կը կռուէր ու միեւնոյն ատեն կը հսկէր որ տրամադրութիւնները բարձր մնային։ Այդ միջոցին թէեւ լսած էինք որ Ատանա եւ Համիտիէ զարնուած են, բայց մանրամասնութիւններ չկային։ Օր մը սուրհանդակ մը հասաւ լեռներէն. արիւնի մէջէ քալելով եկեր էր մեզի. դեռ ոտքերուն փոշին չթօթուած՝ հեւալէն ու հառաչելէն պատմեց քահանային՝ բոլոր տեսածները։ Մենք պատնէշներուն առաջք բան մը չէինք լսեր. կը տեսնէինք միայն քահանան իր ձիուն վրայ, արեւին մէջ, ճամբուն վրայ կեցած, որ մեծ ուշադրութեամբ մտիկ կ՚ընէր ծռելով դէպ ի բոկոտն սուրհանդակը։ Յանկարծ քահանան շտկուեցաւ ձիուն վրայ. ամէն բան լսած էր եւ յուզմունքէն խեղդուելով, սկսաւ հեծեծագին արտասուել։ Վերարկուին քղանցքովը երեսը ծածկած էր ու աշխարհս մոռցած բոլորովին։ Սուրհանդակը հեռացաւ իսկոյն։ Ձին սկսաւ շարժիլ յառաջանալ. վարժուած ըլլալով պատնէշներուն շրջանը ընել. գլխիկոր կ՚անցներ բոլոր զինուորեալներուն առաջքէն. այսպէս քահանան երեսը վերարկուին քղանցքին մէջ ծածկած երեք անգամ պատնէշներուն շրջանը ըրաւ ու իր հեծեծանքներէն իմացանք Կիլիկիոյ աղէտին ահռելի համեմատութիւնը։

— Չսարսափեցա՞ք ու չընկճուեցա՞ք այդ յուսահատութենէն։

— Ո՛չ... ընդհակառակը, զայրոյթը մեզ ա՛լ աւելի գրգռեց... միայն ծարա՜ւը...։

Այո՛, ծարաւը Տէօրթ֊Եօլի պատմութեան ամենէն ցայտուն դրուագն էր. ինն օր ջուրը կտրած էին. բայց վերջի երեք օրերը միայն կատարելապէս առանց ջուրի մնացեր էին. փոքրիկ տղաքը մեռեր էին ահռելի տանջանքներով ու ամենուն երակներուն մէջ կարծես կրակ վառուած, ջերմէ կ՚այրէին ու լեզունին կը չորնար բերաններուն մէջ. իրիկուան խոնաւութեան կը ցանկային որ իրենց հրատոչոր եւ ցամքած մարմինները զովանան. խմեր էին ամէն կարգի ջուրեր. չորցուցեր էին թունաւոր եւ գարշահոտ ճահիճները, որոնց կանանչորակ եւ լպրծուն ջուրը կ՚ըսէին թէ «տաք էր արիւնի պէս»։

Երբ յուսահատութիւնը կատարեալ էր, ոմանք գազանի պէս կատղած էին եւ ոմանք թուլցած ու թառամած բոյսերու պէս։ Այդ միջոցին կիները ու աղջիկները կու գային իրենց մօտ, յոյս եւ հաւատք կը ներշնչէին իրենց, պատրանքներով կ՚օրօրէին անոնց անհամբերութիւնը, ու երբեմն նոյն իսկ քանի մը ժամ, քանի մը րոպէ շահելու համար, հեռուներէն կ՚անցնէին պարապ դոյլերը ձեռքերնին, որպէս զի կարծեցնել տան թէ ջուր կայ ջուր գտած են...։

Երկար ատեն դեգերեցանք պատնէշներուն երկայնքին որ կը գրկէր բոլոր քաղաքը։ Ամէն մէկ քար իր պատմութիւնը ունէր. մարթինիի գնտակներ դուրսի կողմէն քերելով մաշեցուցեր էին անոնցմէ շատերը։ Միջոց մը նստեցանք գետինը՝ թաւալած քարի դէզերու վրայ, ու գրեթէ անխօս նայեցանք մեր շուրջը, սիրտերնիս լեցուն այլ եւ այլ կարգի զգացումներով։

Կազդուրուած. բարոյապէս եւ ֆիզիքապէս, հետեւեալ առաւօտուն մեկնեցանք Տէօրթ֊Եօլէն. մեր հոգիներէն սեւն եւ սուգը քանի մը օր հեռացեր էին, եւ այդ քաջ եւ վեհոգի մարդոց մէջ նոր ուժ եւ նոր եռանդ ստացած, շատ մը զգացումներու հետ անսահման երախտապարտութիւն կար անտարակոյս։

Մինչեւ քաղաքին սահմանը ընկերացան մեր սայլին ու հրաժեշտի ողջոյններու մէջ, որ կը ղրկէինք իրենց հետզհետէ հեռանալով, թէ՛ արցունք կար թէ ժպիտ. բայց այդ արցունքը քաղցր եւ ամոքիչ էր այս անգամ։

Սայլը թաւալելով կը հեռանար Տէօրթ֊Եօլի այն թաղէն որ պատնէշներէն դուրս գտնուելով աւերման ենթարկուած էր։ Հարկ չկար հարցնելու թէ թշնամի խուժանը մինչեւ ո՞ւր հասած էր. իրենց հետքերը ձգած էին.— կացինահար ծառեր, արմատախիլ եղած նարնջենիներ, կոխոտուած պարտէզներ ու ասդին անդին առանձնապէս ցցուած ծառի կմախքներ, որոնց տերեւները բառական իմաստով ամբողջովին փեթռտուած էին։ Աւելի կատարեալ ու արտայայտիչ պատկեր չէր կարելի երեւակայել՝ իր ամբողջութեանը մէջ ըմբռնելու համար այն չարագուշակ մարդակերպերու քանդող ոգին, որով յարձակեր էին խաղաղ բնակչութեան վրայ։

Այս անգամ ալ Համիտիէ երթալու համար ստիպուած էինք Էրզին հանդիպիլ։ Նկատի ունենալով մեր կարճ ժամանակը, յոյս չունէինք կրկին մեր բանտարկեալները տեսնելու, բայց մեր սովորութեան համեմատ փորձեցինք ու յաջողեցանք։ Կարճ եւ անբաւական տեսակցութեան մը միջոցին էր որ հաղորդեցինք մեր գիտցածը Բայասի աքսորեալներու մասին ու փոխադարձաբար լսեցինք թէ այդ նոյն աքսորեալներն հաւանական էր որ հանդիպէինք մեր ճամբուն վրայ։

Ուրեմն աճապարեցինք ճամբայ ելլելու։ Ձիերը չէին քակուած իսկ եւ մեր սայլը պատրաստ կը սպասէր շուկային մէջ։ Հազիւ թէ տեղաւորուած էինք, երբ շատ երիտասարդ եւ շատ թուխ երիտասարդ մը եկաւ դէպ ի մեզ։ Թուրք էր. իր սէլամը տալէն ետքը վարանոտ մնաց պահ մը, եւ հակառակ մեր հրաւէրներուն անիկա չխօսեցաւ. իր սեւ եւ համակրելի աչքերը թէ՛ տխուր էին թէ՛ ժպտուն եւ անոնց ջերմ նայուածքը կը հանգչէր անգամ մը իմ եւ անգամ մը ընկերուհիիս վրայ։ Այն պահուն երբ սայլապանը որ պահ մը հեռացած էր մեզմէ՝ կը վերադառնար, թուրք երիտասարդը հրաժեշտ առաւ ու հեռացաւ։

— Խօսեցա՞ք իր հետը, հարցուց սայլապանը, երբ ճամբայ ելած էինք, եւ զինքը աչքէ հեռացուցած բոլորովին։

Իր շարունակական դեգերումներուն մէջ՝ մեր սայլապանը մանրամասնօրէն գիտէր այլ եւ այլ վայրերու պատմութիւնները. մեզի հետ կը շահագրգռուէր ու յաճախ մեզի հետ կը պտտէր երբ երթայինք աւերակներու վրայ. ու շատ անգամ ինքն էր որ կ՚ամբողջացնէր արկածեալներուն կցկտուր խօսքերը։

— Այդ տղան Մարաշցի Մէհմէտ անուն երիտասարդ մըն է, ըսաւ վերջապէս, երբ մեր սայլը անկարելի ոստումներ ընելով դուրս կ՚ելլէր Էրզինէն. անոր ըրածը ոչ ոք չէ ըրած։

Մեր հետաքրքրութիւնը գոհացնելու համար պատմեց Էրզինի դէպքը եւ Մարաշցի Մէհմէտին դերը։

Չորեքշաբթի ժամը 11ին Էրզինի Միւթէսարըֆը Ասաֆ պէյ հեռագիր կը ստանայ Ատանայէն, որով իմաց կը տրուէր իրեն թէ 24 ժամէ ի վերջ ջարդ կար։ Անմիջապէս միւթէսարըֆը զէնք կը բաժնէ թուրք ժողովուրդին։ Հինգշաբթի չորս Տէօրթ֊Եօլցի Հայեր, որոնք պանիր առնելու համար Էրզին կու գային՝ կը սպաննուին ճամբուն վրայ։ Այն ատեն երկու միւսիւլմաններ՝ սապըգ Միւֆթի եւ Մուսա էֆէնտի կը հաւաքեն Էրզին գտնուող 200ի չափ Հայերը, կը տեղաւորցնեն զանոնք խանի մը մէջ եւ իրենք կը պաշտպանեն խուժանին յարձակումներուն դէմ։ Հետզհետէ պաշտպանութիւնը կը դժուարանայ. զինուած ամբոխը կատաղութեամբ կու գայ կեավուրներուն վրայ, ի զուր քանի մը հօճաներ կու գան կը միանան վերը յիշուած թուրքերուն։ Այն ատեն ճարահատ, հազար հնարքի դիմելով եւ կեանքերնին վտանգելով կը փոխադրեն Հայերը խանէն բանտ ուր կ՚ամրացնեն զիրենք բանտին մէջ, թէեւ աւելի ապահով։ Հայերը կը զրկուին դուրսի հետ ո եւ է յարաբերութիւն ունենալէ։ Խուժանը օրերով կը պաշարէ զիրենք եւ համբերութեամբ կը սպասէ այն րոպէին երբ անօթութիւնը պիտի հարկադրէր Հայերը՝ իրենց ամրոցէն դուրս ելլելու։ Եւ իրաւամբ կեանքը կը սկսի անկարելի դառնալ պաշարեալներուն համար. նոյն իսկ թուրքեր չեն համարձակիր իրենց շրջանակին մէջ մտնել եւ պաշարեալներուն տակ պարէն հասցնել Հայերուն։ Այդ պահուն է որ Էրզինի թրքաբնակ աւանին մէջ Մէհմէտին խիղճը կ՚արթննայ, եւ այդ քսանամեայ երիտասարդը անխոնջ եռանդով ու ոտնահարելով մահուան վտանգը, օրուան գրեթէ ամէն ժամերուն՝ ուտեստ կը հասցնէ Հայերուն։ Երբ պաշարեալներուն գրպանի դրամը կը սպառի, այն ատեն նոյն իսկ ինքը կը տրամադրէ հինգ ոսկի, միակ խնայողութիւնը որ ըրած էր երկու երեք տարիէ ի վեր՝ աշխատելով ճարտարապետ Կիրակոս ուստային քով։

Էրզինցի 200 Հայեր, մեծ մասը պանդուխտ, իրենց կեանքը կը պարտին այդ դեռահաս թուրք երիտասարդին։

Երբ սայլապանը իր պատմութիւնը աւարտեց, բաւական հեռու էինք արդէն Էրզինէն. մեր սիրտերը ողողուած էին նոր տեսակ զգացումով մը. յուզմունքով էր որ կը մտաբերէի Մարաշցի Մէհմէտին առեղծուածային եւ խաղաղ ու համակրելի նայուածքը։

Ի՞նչ ճաճանչ էր ատ թշնամիին մթագնած խղճմտանքին մէջ. ո՞ւր էր աղբիւրը այդ լոյսին՝ որ դրդած էր Մէհմէտները անջատուիլ խուժանին զանգուածային անգիտակցութենէն ու անոր խորտակող եւ քանդող ուժին դէմ կանգնիլ առանձինն ու յաղթական դառնա՜լ...։

Այս սփոփարար մտածումներով օրօրուած կը յառաջանայինք ճամբուն վրայ, երբ հեռաւոր կայան մը նշմարեցինք։ Ամբողջ կարաւան մը կանգ առած էր. թուրք եւ հայ բանտարկեալներն էին անտարակոյս, որովհետեւ զինուած եւ ձիաւոր զօրքերու շարքը շատ յատկանշական էր։

Մեր ճամբան ոգեւորուած էր անցորդներով. փաթտոցաւոր հօճաներ ձիու կամ էշու վրայ հեծած կ՚արտորային. հեռուներէն, թշուառ եւ տխրատեսիլ գիւղակներէն, թուրք կիներ ցնցոտիներով ծածկուած կու գային կը շարուէին ճամբուն վրայ, կարաւանին անցքին, տեսնելու համար իրենց բանտարկեալները։ Տեղ տեղ խումբեր կը կազմուէին, բայց ոստիկան զինուորները անմիջապէս կը նշմարէին անիկա, կը փութային եւ կը ցրուէին զանոնք։

Մեր դէմ կը տարածուէր ընդարձակ թատերավայր մը. ու թէեւ հեռաւորութեան պատճառաւ բան մը չէինք լսեր, կը տեսնայինք ու կը հասկնայինք մանաւանդ շատ բաներ։

Մեր միակ մտահոգութիւնը՝ մեր բանտարկեալներուն մերձենալն էր. չէինք գիտեր թէ ղրկուած դրամը հասա՞ծ էր իրենց եւ թէ վարձա՞ծ էին սայլ, թէ ոչ քալելով կ՚ընկերանային կարաւանին։ Մեր սայլապանին հետ համաձայնելով՝ շեղեցանք ճամբէն եւ ուղղուեցանք բանտարկեալներուն վրայ։

Անոնք կը պատրաստուէին մեկնելու եւ փութով կը տեղաւորուէին սայլերու մէջ։ Հրացանը ուսերնին՝ ձիաւոր զինուորներ շարքը կը մտնէին։ Քանի կը մօտենայինք կը նշմարէինք չարագուշակ դէմքեր, ոճրի յիշատակով մոլորուած նայուածքներ, դեւի եւ հրէշի դիմակներ. մարդկութիւնը կարծես զզուանքով իր գրկէն դուրս փսխած էր այդ ահաւոր հրէշները, որոնց ամէն մէկուն խղճմտանքը ծանրաբեռնուած էր անլուր ոճիրներով։ Իրենց դէմքը սարսափի եւ նողկանքի զգացումէն անմիջապէս ետքը, գերագոյն գթութիւն մը կը ներշնչէր։ Ու մենք մեր բնազդին խորերէն այդ զգացումով դղրդուած էինք։ Դժբաղդ էին անտարակոյս այդ քստմնելի արարածները որոնց երեսները կարծես երբեք արեւէն չէր լուսաւորուած, ա՛յնքան խաւարային բան մը ունէին, դժբաղդ էին այդ ձեռքերը, որոնք քանդել եւ ոճիր գործել միայն գիտէին այդ տափակ եւ խուսափուկ ճակատները, որոնք չէին բարձրանար մարդավայել խրոխտութեամբ, այդ աչքերը որոնք մոլեռանդային պատկերներով լեցուն էին, եւ որոնք չէին ճանչնար արցունքին բարերար եւ ամոքիչ քաղցրութիւնը։

Ո՞ւր էին մերինները, գրեթէ կարօտ ունէինք այդ բանտարկեալներու շարքին մէջ տեսնել խաղաղ, մտամփոփ եւ լուրջ դէմքերը հայ բանտարկեալներուն։ Երբ կարաւանին քով հասանք, ամենքն ալ սայլերուն մէջ էին ու ծածկուած՝ մոմլաթէ վարագոյրներու ներքեւ, միայն իրենց թիկունքը կը տեսնէինք, ու թէեւ բոլորովին անկարելի էր յարաբերութեան մէջ մտնել մեր բանտարկեալներուն հետ, հսկող չավուշէն իմացանք թէ բոլորն ալ սայլ ունէին, եւ թէ մեր ղրկած դրամը ժամանակին հասած էր իրենց։

Աւելի հանգստացած, շարունակեցինք մեր ճամբան քիչ մը հեռուէն, բայց մեր արագութիւնը յարմարցնելով կարաւանին գնացքին։

— Ո՞ւր են մերինները... կ՚ըսէինք ամէն րոպէ ու սայլերը ծածկող վարագոյրներուն ընդմէջէն կը ջանայինք ճանչնալ զիրենք։

— Ահաւասի՛կ, ըսաւ յանկարծ ճամբու ընկերուհիս, մերինները դիւրին է որոշել, ամենքն ալ շղթայակապ են...։ Ամենքն ա՜լ, այո՛. նոյն իսկ խեղճուկ քահանայ մը. ու մինչ թուրք բանտարկեալները ազատ էին իրենց շարժումներուն մէջ, Հայերը խստութեամբ կապուած են շղթաներով։

Աւելի չարագուշակ պատկեր չէր կարելի երեւակայել. սայլին մէջ հայ բանտարկեալները նստած էին երկու շարքի վրայ եւ շղթայ մը մէկ ծայրէն միւսը կ՚երկարէր կապելով իւրաքանչիւրին թեւերը ետեւէն. այնպէս որ եթէ իջնէին՝ միասին պիտի իջնէին, եթէ մէկը ուզէր շարժիլ՝ ամենքն ալ հարկադրուած էին քաշքշուիլ այդ ուղղութեամբ։ Կային նաեւ առանձին շղթայակապ հայ բանտարկեալներ՝ որոնք նստած էին թուրք բանտարկեալներու սայլին մէջ. այս վերջինները ազատ բնականաբար ո եւ է շղթայէ։

Այս լիրբ անարդարութիւնը մեզ ըմբոստացուց մանաւանդ որ զգալով մեր ներկայութիւնը մարտիրոսի եւ զոհի տժգոյն դէմքեր կը տանէին եւ իրենց աչքերով մեզի կը փնտռէին։ Մինչեւ այն տեղ որ մեր ճամբարները բաժնուեցան, ամէն ջանք ըրինք մեր անիրաւուած բանտարկեալներու աչքին տակ ըլլալու եւ գոնէ մեր ներկայութեամբ մեր անխօս, բայց շատ զեղուն սրտակցութեամբ ամոքելու իրենց տաժանելի ճամբորդութիւնն եւ հոգեկան տրամադրութիւնները։

Անմիջապէս որ հարկադրուեցանք բաժուիլ բանտարկեալներէն, ինկանք մթին տխրութեան մը մէջ. մեր պահ մը առաջուան ուշադիր եւ լարուած հսկողութեան յաջորդեց հոգեկան անհուն խոնջէնք մը. սպառած էինք. երկար ատեն սայլը տարաւ մեզ, մինչ մեր գիտակցութիւնը քնած վիճակի մը մէջ կը տարտամէր...

— Սպաննեցի՛ն, սպաննեցին ու ազատուողները շղթայի զարկին, դիմադրողները կախեցին... փախի՜նք, փախի՜նք... հոգերդ առնեմ, այս երկրիս արեւը սեւցած է մեզի համա՜ր...։

Երբ մեր սայլը տեսեր էին, Համիտիէ գիւղաքաղաքէն մեզ դիմաւորելու եկեր էին մէկ քանի այրիներ որոնք աս խօսքերով ողջունեցին մեր գալուստը։

Դարձեալ աւերակներ... մեր ճամբորդութեան վերջին հանգրուանն էր Համիտիէ ու ճշմարտապէս անկարող այլ եւս տառապելու։ Ջղագրգռուած դիւրազգածութիւն մը մեզ կը տանջէր. ոչ միայն մեր արցունքները չէինք կրնար զսպել, այլ նաեւ կը հեկեկայինք տղու պէս, ու արկածեալները տեսնելով մեր հիւանդագին վիճակը, յանկարծ կը լռէին ու կը հեռանային։

Դեռ սայլէն չիջած, որոշեցինք չմնալ Համիտիէ, եւ մեկնիլ անմիջապէս դէպ ի Ատանա։ Խուլ, անկապ, հեծեծագին աղաղակներ կը գոռային մտքիս մէջ ու յանկարծ շրթունքնիս վրայ կու գային — փախչի՜նք... հոգերնիդ առնեմ, արեւը սեւցած է մեզի համար, օգնութի՜ւն, օգնութի՜ւն...։

Մեր սայլը կը թաւալէր այդ րոպէին աւերակ դարձած թաղերու մէջ։ Կը տեսնէինք դարձեալ ածխացած ոսկորներ, արիւնի սեւցած հետքեր, պատառատուն եւ խանձած քուրջեր. ասդին անդին դիակներ կամ մարդկային բեկորներ յամրօրէն տարրալուծուելով արեւին տակ՝ իրենց նեխութիւնը կ՚արտաշնչէին, եւ տօթակէզ օդը բոլորովին անշնչելի կը դարձնէին։

Մեր սայլը կեցաւ աւերակներու մէջ։ Ասդիէն անդիէն ցցուող ուրուականային դէմքեր, այրիներ եւ որբեր խուժեցին մեր վրայ։ Ղար Թէրզիին տանը մոխիրներուն առաջքն էին 100է աւելի Հայեր, կիներ եւ տղաքներ որ մինչեւ առաւօտ դիմադրեր էին։ Բայց նենգաւոր թշնամին դիւրավառ նիւթերով ոռոգելէ ետքը տունը կրակ տուեր էր զայն. ամենքն ալ այրեր էին, իսկ փախողներն ալ հրացանի գնտակով զարնուած էին։ Հիմա այդ ոգորումի, այդ արհաւրալի ոգեւարի ժամերէն իբրեւ յիշատակ՝ մեր դէմ կը պարզուէր ընդարձակ աւերակ մը։ Հովը բարձրացնելով գետնի փոշին, մոխրակոյտեր կազմած էր, որոնք ճերմակ եւ փայլփլուն էին մարդկային ոսկորներու մոխիրով...։

Այդ տանը աւերակներէն անդին՝ յաջորդաբար կը պարզուէին ուրիշ հրդեհուած տուներու աւերակներ. մոխի՜ր... մոխի՜ր... արեւը շեշտակի կ՚իյնար այդ յուսահատութեան դաշտին վրայ կարծես առանց տաքցնելու, որովհետեւ մահասարսուռ ցրտութիւն մը կը բարձրանար գետնէն ու կը դողայինք, սարսափելի կը դողայինք...։

Մեր ետեւը բնութիւնը իր ամենէն գեղածիծաղ երեւոյթներէն մէկը կը պարզէր. գետը կը ճեղքէր բոյսերով. եւ պուրակներով բեռնաւոր ափունքը ու անբիծ երկնքին տակ վճիտ եւ կապոյտ կը սողար տարածուելով, կամարակապ եւ հնամենի կամուրջ մը պերճօրէն կը ձգուէր գետին վրայ։

Բայց մենք կը նայէինք առանց տեսնելու, աշխարհս սեւցած էր նորէն մեզի համար ու մահուան ստուերին մէջ էինք, ուրուականային դէմքերը այրիներուն կը հեռանային, կը կորսուէին հետզհետէ մոխրակոյտերու կամ ասդին անդին կանգուն մնացած պատերուն ետեւ։

Սայլը խլրտեցաւ ու ճամբայ պիտի ելլէինք։ Անգամ մըն ալ մեր նայուածքը յառեցինք Ղար Թէրզիի տանը մոխիրներուն երբ այդ պահուն խելագարուած այրի մը կառչելով մեր սայլին, կ՚ըսէր ողբագին ձայնով մը...

— Ծծկեր տղաք ալ կայի՜ն... ու անոնք կը ճչեն, բոլոր գիշերը կը ճչեն։

Գլուխը շարժեց ու պահ մը մնաց՝ կարծես մտածում մը փնտռելով, իր թուլցած շրթունքներէն լորձունքը կ՚երկարէր մինչեւ կուրծքը. միջոց մը ահաւոր քրքիջ մը օդը թնդացուց, բայց գրեթէ անմիջապէս իր արցունքոտ եւ ցաւագին աչքերը տխրեցան ու աւելի մեղմ ձայնով մրմնջեց.

— Օրօր կ՚ըսեմ իրենց, բոլոր գիշերը, բայց կը ճչեն, հոգերդ առնեմ, կը ճչեն...

Սայլապանին մտրակը շաչեց ձիերուն գլխուն վրայ, ու կը հեռանայինք, կը փախէինք գրեթէ։ Երկու ժամու չափ պէտք է ձիերը հանգչին, որպէս զի կարենայինք մեկնիլ. ոչ մէկ կերպով մեզի համար կարելի չէր այդ գիշերը աւերակներու մէջ անցընել եւ հակառակ սայլապանին դժկամակութիւններուն պնդեցինք։ Առաւօտուն մեկներ էինք Տէօրթ֊Եօլէն ու գիշերը կ՚ուզէինք Ատանա ըլլալ։

— Այսպէս ճամբորդ չեմ ունեցած մինչեւ հիմա, կը գանգատէր սայլապանը...։

— Այսպէս ճամբորդ երանի՜ թէ այլ եւս չունենաս, պատասխանեցինք իրեն, ու յորդորեցինք որ համակերպի մեր որոշումին։

Այդ երկու ժամը անցուցինք Սապաթիէ անուն ֆրանսացի ընտանիքին քով որ նախախնամութիւնը դարձեր էր Համիտիէի այրիներուն։ Այդ ընտանիքը իր տանը մէջ ապաստան տուած էր 1000ի չափ արկածեալ կիներու եւ տղաքներու որոնց մէջ միայն 7 այրեր կային. կասկածի եւ սարսափի բոլոր օրերուն ոչ միայն իրենց եռագոյն դրօշակին տակ պաշտպաներ էին խելացնոր եւ սարսափահար փախստականները այլ եւ սնունդ եւ հագուստ հայթայթեր էին անոնց։

Քաղաքավարական ձեւերէն անմիջապէս ետքը երբ մենք ինքզինքնիս ծանօթացուցինք, Տիկինը սկսաւ խօսիլ դէպքին մասին։ Համիտիէի մէջ մեռած էին զէնքէ եւ հուրէ 800 հոգի, 300ը դրսեցի։ Թշնամիին անգթութիւնը չէր դադրած սոսկում եւ զարհուրանք պատճառելէ այդ արեւմուտքցիներուն. իրենք ականատես եղած էին եւ ինչ որ կը պատմէին մեզի՝ տաք եւ բաբախուն իրականութիւնն էր։

— Թուղթի վրայ գրուած պատմութիւն չէ՛ ասիկա, կ՚ըսէ տիկինը, մեր աչքերովը տեսած ու մեր ականջներովը լսած ենք։

Չորեքշաբթի օրը Համիտիէի Հայ հասարակութիւնը եկեղեցին էր ու քարոզ մտիկ կ՚ընէր, երբ իսլամ մը կու գայ եւ քահանային կ՚ըսէ թէ կառավարչատունէն զինքը կը խնդրեն անմիջապէս։ Ժողովուրդը պահ մը շփոթած կը մնայ, յետոյ կը ցրուի։ Այդ նոյն միջոցին կառավարչատան մէջ Հայ պաշտօնեայ մը, Կիրակոս էֆէնտի, կը տեսնէ որ հեռագիր մը հասած է։ Կ՚ուզէ տեղեկանալ. բայց զինքը կը հեռացնեն ըսելով որ իրեն վերաբերութիւն չունի։ Հայ պաշտօնեան երբ կը տեսնէ որ Թուրքերը կը հաւաքուին, կը կարդան ու կը բորբոքին, կը մեկնի պաշտօնատեղիէն եւ կը փութայ հասարակութեան իմացնել իր կասկածները։ Հայերը խանութները կը գոցեն եւ տեղ տեղ կը հաւաքուին խորհրդակցելու համար։ Կասկածը ամենուն սրտերուն մէջ է, բայց շատերը չեն հաւատար որ մեծ աղէտ մը կրնայ պատահիլ։ Նոյն միջոցին իսկ հրացանաձգութիւնը կը սկսի եւ կը տեւէ մինչեւ իրիկուն անընդհատ։ Կը յարձակին դեռ չի գոցուած Հայ խանութներու վրայ ու կը սպաննեն եւ կը թալլեն, կը խորտակեն գոցուածները եւ տէրերը կը փնտռեն զարնելու համար։ Երբ մութը կը սկսի, խուժանը կը մտնայ Հայ թաղերը եւ տուները կը հրդեհէ։ Շատեր չուզելով կրակի մէջ մեռնիլ, հրացանէ կը զարնուին։ Տեղ տեղ թշնամիները դիմադրութեան հանդիպելով ա՛լ աւելի կը կատղին ու նշմարելով տեղացիներէն ոմանց թուլութիւնը, աշիրէթները բերել կու տան, որպէս զի աւելի անգթութեամբ եւ անխնայ սպաննեն։ Տեղին գատըն գլուխը կը կենայ ոճրագործներուն եւ կը խրախուսէ զիրենք։

— Մարդիկը զարկէ՛ք, թալանով ժամանակ մի՛ կորսնցնէք, անհաւատներուն մալերը երբ որ ըլլայ մերն է՛։

Կիներ խելակորոյս՝ խուժանին մէջ նշմարելով իրենց ծանօթ դրացիներ, կը պաղատին եւ գթութիւն կը հայցեն իրենց զաւակներուն համար։ Ամէն կողմէ կը լսուին սրտակեղեք աղաղակներ. «Տղոցս խնայեցէ՛ք», «Զաւկիս խնայեցէ՛ք». ու հրացաններ կը պատասխանեն։

Գնտակներուն որոտումը խլացուցիչ կ՚ըլլայ. մուխի եւ բոցի ծուէններու մէջէն կ՚ընդնշմարուին վիրաւորուած մարդիկ, արիւնի շերտեր երեսներնուն ի վար, աչքերնին կուրցած, ու բարձր բռնած ծծկեր տղաքներ, փրկելու, ազատելու խելայեղ ջանքով մը, եւ որոնց վրայ կը խոյանան սեւ եւ չոր բազուկները թշնամիին։

— Ոճրագործները զարհուրելի արբեցութենէ մը բռնուած էին. հռնդալով ու ոռնալով կը յարձակէին նոյն իսկ մոլորած տղոց վրայ, աչքերնին դարձած, մարդկային ո եւ է զգացումէ զրկուած, անանուն գազաններու պէս էին։ Այսօր երբ կը վերյիշեմ այդ պատկերները, դժուարս կու գայ հաւատալու, նոյն իսկ ինծի որ աչքերովս տեսայ, թէ իրականութի՞ւն են անոնք։

Հետզհետէ ուրիշ այցելուներ եկան մեզ բարեւելու. յոյն պաշտօնեայի մը մայրը, Սուրիացի տիկին մը, եւն. եկան նաեւ արկածեալներ, որոնց մէջ էր Կիրակոս էֆէնտիի կինը։ Խօսակցութիւնը հետզհետէ աւելի արծարծուեցաւ. ամենուն դէմքերը ցաւի եւ վիշտի այնպիսի արտայայտութիւններ ունէին որ դեռ զիրենք չլսած՝ կը փղձկէինք։

— Ինչչա՛փ մայրական սիրտեր վիրաւորուած են, ափսո՜ս, կ՚ըսէր յոյն տիկինը, գլուխը շարժելով։

Կիրակոս էֆէնտիի կինը հեկեկալով կը պատմէր.

— Տան մը մէջ ապաստանած էինք 40֊50 հոգի։ Երիտասարդները դիմադրեցին, բայց ի զուր։ Թշնամիները ամէն կողմէ կը բղխէին ու անթիւ էին։ Վերջապէս կրակի տուին. երեք զաւակներս ալ զարկին. ամէն մէկ քայլիս երեքէն մէկը ինկած կը տեսնէի։ Տղոցս դիակները մնացին ճամբուն վրայ ու զիս նուաղած Սապաթիէ ընտանիքին քով բերին։ Էֆէնտիս այլ եւս չտեսայ։

— Ես չնուաղեցայ, կը պատասխանէ ուրիշ մը. ցաւէս քարացած կը նայէի սպաննուած զաւակներուս վրայ ու չէի հասկնար. անոնց կտոր կտոր եղած մարմինները, լճացած արիւնը զիս չէին արթնցներ. կը տեսնէի, բայց չէի հասկնար ու կը կարծէի, թէ ինչ որ եղաւ, հիմակ չէ որ եղաւ, այլ հեռաւոր եւ ինծի հետ կապ չունեցող բան մըն է։ Բայց մէկէն կարծես ձեռք մը խառնեց սիրտս, եւ պօռալով ու աղաղակելով սկսայ փախչիլ...։

Կինը գլուխը բարձրացուց եւ իր զարհուրած աչքերը սեւեռեց մեզի. կը տանջուէր իր զգացածը չկրնալ բացատրելուն համար, եւ ձեռքերովը կուրծքը կը բզքտէր։ Շատ դժուարաւ վերջ ի վերջոյ թոթովեց.

— Զաւակներէս չէ որ կը փախչէի, այլ ցաւէս, կսկիծէս... իմ արիւնոտած սրտէս...

— Վա՜յը գլխուդ, ի՞նչպէս ապրեցար, կը հառաչեն ուրիշ նոյնքան սգաւոր կիներ...

— Մեր ապրիլը անէծք մըն է՜... պատասխանեց երիտասարդ կին մը. ամէն օր քանի մը անգամ կը մեռնինք՝ միտքերնիս բերելով եղածները ու տեսնելով մեր սիրելիներուն ոճրագործները։ Ամենքն ալ մեզի ծանօթ էին, անունով կը ճանչնային, ու դիակները քննելով կը հասկնային թէ ո՛րոնք սպաննուած չեն եւ կը սպասէին որ երեւան գան։ Մէկ տղաս զոհ տուի, բայց միւսը ազատեցաւ՝ հոս փախչելով։ Տասը օր զիս չարչրեցին գալով եւ ողջ մնացած տղաս ուզելով։

— Ո՞ւր է հիմա տղադ, հարցուցին իրեն օտար տիկինները...

Կինը ձեռքովը տարտամ հեռաւորութիւն մը ցուցուց եւ չպատասխանեց։

— Ինը տարեկան մանչ մըն է, ըսաւ Տիկին Սապաթիէ. սարսափէն ցաւագար դարձած է գրեթէ. այն օրէն ի վեր կը վախնայ լոյս տեղ երեւան գալու եւ կը ծածկուի մութ անկիւններու մէջ. իսկ երբ ո եւ է մարդ մօտիկնայ իրեն, բոլոր մարմնովը կը դողդղայ, անհաւատալի կերպով կը դողդղա՜յ...

— Ձեռքը ձեռքիս մէջ սպաննեցին իմ եավրո՜ւս, կը գոչէ ուրիշ կին մը արտասուելով. ամենքն ալ մեռած էին ու ես ու վերջին տղաս մնացած էինք։ Դեռ պզտիկ էր, հազիւ տասը տարեկան. արիւնով թաթխուած էի, բայց չէի գիտեր թէ ի՞մ, թէ զաւակներուս արիւնն էր որ ժայթքած էր վրաս։ Երբ տանը մէջ բոլոր ձայները մարեցան, ոճրագործներէն մէկը դէպ ի մեզ եկաւ. ձեռքի կացինը մինչեւ կոթը կարմրած էր արիւնով.

— Մէկ հատս մնաց, խնայէ՛, ըսի։

— Աղջի՞կ է, հարցուց։

Քօղս վերցուցի ու ծածկեցի տղուս գլուխը։

— Այո՛, ըսի, աղջիկ է։

Միջոց մը կեցաւ. աչքերը վարանելով կը նայէին մէյ մը ինծի, մէյ մը մանչուս, որուն ձեռքը կը դողար ձեռքիս մէջ։ Յանկարծ ծռեցաւ, քղանցքը բարձրացուց, հաստատեց սեռը, ու կացինի մէկ հարուածով սպաննե՜ց...։

Դժնդակ լռութիւն մը յաջորդեց այս խօսքերուն. բոլոր ներկաներուն աչքերը ապակիի պէս կը վառէին. տենդով ու զայրոյթով հրահրուած էինք ու արտասուքը կը պտտէր մեր բիբերուն վրայ։

Ո՞ւր էին մեր մխիթարութեան եւ հաշտութեան խօսքերը որ արտասանելու համար եկած էինք այս տարաբաղդներուն մէջ։ Ո՞ւր էր այն հոգեկան խաղաղութիւնը որ կը սպասէին մեզմէ. մենք չէինք որ կը խօսէինք, այլ արկածեալ ժողովուրդը, որուն հաւաքական իմաստութիւնը կ՚արտայայտէր կոյր պառաւ մը՝ պատգամի պէս խօսելով այդ մեռելական լռութեան մէջ.

— Նեղ օրիդ երբ գլուխդ քարին զարնես, քարէն արցունք կ՚ելլայ, բայց տիւշմանէն մէրհամէթ չելլար։

Նոյն պահուն լսեցինք հեռուէն խելագար այրիին օրօրը որ կը մօտիկնար հետզհետե...։

Ամենքն ալ յիշեցին իր խօսքերը ու սկսան հեկեկալով արտասուել։ Արկածեալներուն հետ կ՚արտասուէինք ոչ միայն մենք, այլ նաեւ ֆրանսացի եւ օտարական կիները... եւ նշմարեցինք որ յոյն մայրը իր արտասուաթոր դէմքը մեզի դարձուցած կարծես կը զարմանար որ լսելով ու տեսնելով բոլոր այս բաները, դեռ կ՚ապրէինք, դեռ կը յաջողէինք կանգուն մնալ։

Հակառակ Սապաթիէ ընտանիքին ստիպումներուն, հակառակ տեղացիներու ազդարարութեանց, յամառեցանք մեր որոշումին վրայ, ու նոյն օրը իսկ ճամբայ ելանք։

Բոլոր գիշերը պիտի ճամբորդէինք, բայց ի՜նչ փոյթ... կը յուսայինք ֆիզիքական արտակարգ յոգնութիւնով թմրեցնել մեր հոգեկան գրգռուած վիճակը, ու մոռնա՜լ, մոռնա՜լ, մոռնա՜լ...։

Սայլը անցաւ շուկային մէջէն ուր կրպակներու առջեւը ոճիրով ամբաստանուած մարդիկ ցած աթոռակներու վրայ նստած՝ հանդարտօրէն նարկիլէ կը ծխէին։ Վերջալոյսը կը ծանուցուէր արենագոյն ամպերով որոնք կը սաւառնէին երկնակամարին վրայ։ Մենք չէինք խօսեր իրարու հետ ու կը նայէինք ոճրագործներուն։ Թուրք տղեկ մը անցնելով մեր մօտէն, հայհոյութիւն մը ուղղեց մեզի... ուրիշներ ծիծաղելով պատասխանեցին. սայլը աւելի արագ անցաւ ու մեր ետեւը անհետացաւ Համիտիէն իր աւերակներով ու իր անպատիժ մնացած ոճրագործներով։

Գիշերը կ՚իջնէր հետզհետէ, ու մեր շուրջը ամայութիւնը ա՛լ աւելի զգալի կը դառնար։

Գաղջ խոնաւութիւն մը կը պարուրէր մեզ, ու լռութիւնը այնքա՛ն կատարեալ էր որ մեր սայլին աղմուկին արձագանգը կը լսէինք։ Աստղազարդ երկինքը աղօտ լոյս կը մաղէր միջոցին մէջ որով կը նշմարէինք մութի հետզհետէ սեւ խաւերու ետեւէն հնամենի բերդի մը աւերակները։

Մինչեւ կէս գիշեր, մինչեւ Միսիս, ուր հարկադրուեցանք կանգ առնել երկու ժամու չափ, խորհեցայ եւ մտաբերեցի մեր ճամբորդութեան միջոցին տեսած ու լսած դէպքերս ու պատկերներս։ Մտքիս մէջ երբեմն այս, երբեմն այն դրուագը կը ներկայանար իրականութեան ուժգնութեամբը։ Սիրտս կ՚այրէր անմխիթարելի ցաւով. ու այդ ցաւին մէջ խոնարհութիւն կար, ըմբոստութիւն կար, ու երբեմն ալ գոռոզութիւն։

Իմ կոխոտուած ու արիւնոտած ցեղիս ձայնը կ՚երգէր երակներուս մէջ գոռ եղանակներով. թշնամիին դիտաւորութիւնները անգամ մըն ալ ապարդիւն եղեր էին ու կը զգայի, հակառակ մեր ականատեսի յուսահատօրէն տխուր տպաւորութիւններուն, թէ անմահ եւ անքակտելի բան մը, ցեղին հանճարը, խուսափած էր ոճրագործներու տապարներէն, դանակներէն, հրացաններէն ու անոնց վառած խարոյկներէն։

Բո՛ւն թշնամին, խաւարի ոգին, դարաւոր ախոյեանը մեր Արիականի լուսատենջ եւ խաղաղաւէտ ձգտումներուն, քանդող եւ աւերող ուրուակա՛ն, դատապարտուած էր անկարող դառնալու մեր յարաբողբոջ կենսականութեան դէմ։ Ու այս զգացումը կը սաւառնէր բոլոր աւերակներուն վրայ, կ՚արտացոլար նահատակներու մոխիրներէն, ուրուականային եւ մոլար երեւոյթներէն այրիներուն, կը ճաճանչէր որբերու աչքերուն մէջ, եւ անիկա կար մանկական հոգիներու անգիտակցութեան խորը, ինչպէս կոտորուած ու եղծուած համայնքի մը մնացորդներուն հոգեբանութեան մէջ։

Ու ասիկա ցեղին վրէժն էր...։

Յաղթական մտածումս կը սայթաքէր սակայն երբեմն իր ուղիղ ժայթքումէն, կը մոլորուէր մանրամասնութիւններու մէջ. սարսափը ու զարհուրանքը կը պատէին զիս... մղձաւանջային տեսիլներ կ՚անցնէին արագ արագ յիշողութեանս մէջէն, ու խեղճ սիրտս կը բաբախէր անկանոն ուժգնութեամբ մը։

Սայլը կ՚երթար մութին մէջ ու երկուքս ալ թէեւ արթուն՝ չէինք խօսեր իրարու հետ ու կը հետեւէինք մեր առանձին մտածումներուն։ Գիշերը հետզհետէ աւելի խոնաւ՝ գրեթէ կը ցրտանար, ու մենք կը դողայինք մեր վերարկուներուն տակը...։

— Աշխարհս սեւնա՜յ ու այլ եւս բան չտեսնե՜նք...

Կը փախէի՜նք, կը փախէինք ու կզակս կը կափկափէր. տե՞նդն էր արդեօք, Ատանայի տենդը ուրկէ բռնուած էինք երկուքս ալ եւ որուն ցաւը մոռցեր էինք ճամբուն վրայ։ Կը փախէի՜նք... կը փախէի՜նք...։ Ձիերը կարծես խենթեցեր էին, սայլապանը կը ճչէր, երբեմն կը գոչէր եւ պատահական գիւղակներու մօտէն անցած ատեննիս՝ հեռաւոր շուներու կաղկանձիւնները կը պատասխանէին մեր անժամանակ գնացքի աղմուկներուն։ Աւելի արա՛գ, աւելի արա՛գ...։ Մեր էութեան խորը կ՚արթննային ձայներ, ձայներ, մղձաւանջային, դժոխային ձայնե՜ր...

— Օգնութի՜ւն... օգնութի՜ւն...։

Խենթեցե՞ր են ձիերը. իրենց ոստոստող եւ թափահարող սմբակներէն կայծեր կը ցայտէին եւ գետնի փոշին ամպի պէս կը բարձրանար։ Ականջներնին կը թօթուէին՝ գրգռուած կարծես անտեսանելի շօշափումէ մը. ու երբեմն կը խրխնջէին, գլուխնին շարժելով ու կը շարունակէին սուրալ, բարձրանալով առաջքի ոտքերնուն վրայ եւ ոստոստելով՝ իբր թէ վիհեր բացուած ըլլային մեր դիմացը...։

Քանի մը ժամ այսպէս, ու յանկարծ արթնցանք։ Միսիս հասած էինք. կէս գիշեր էր, ու ոճրապարտ գիւղը կը քնանար։ Սայլապանը ձիերը քակեց ու տարաւ հանգչեցնելու եւ կեր տալու համար։ Մենք սայլին մէջ մնացինք։

Կէս գիշեր էր... ու կարո՞ղ էինք քնանալ, քայլ մը անդին չարագուշակ աւերակները կային մարդկային աճիւններով ծածկուած. քայլ մը անդին, կմախքի բեկորներ, մանկան գանկեր, քանդուած օճախներ եւ ամէն տեղ ուրուականային յիշատակը զոհերուն...։

Ոճրապարտ քաղաքը կը քնանար. ոտքի ելայ ու նայեցայ շուրջս երդիքներու վրայ, երկար, երկար ատեն։ Ու իմ հպարտութիւնս ու իմ ատելութիւնս ա՛յնքան սաստիկ զգացի որ չհամարձակեցայ անդրադառնալ անոր։

Քանի օրերէ ի վեր Ատանա վերադարձած էինք։ Մեր բանտարկեալներէն մէկ քանին արձակուած էին, եւ կը հանդիպէինք իրենց մայրերուն, իրենց կիներուն ժպտուն եւ գոհ դէմքերուն, մեր առօրեայ երթուդարձի միջոցին։ Պատերազմական ատեանները դադրած էին այլ եւս գործելէ, եւ նոր ընտրուած կուսակալին քաղաքային իշխանութիւնը, եւ ազատասէր մարդու ազդեցութիւնը օր օրի կը տարածուէր վիրաւորուած եւ անհամբեր հայ հասարակութեան վրայ։

Ոչ ոք դեռ չէր մոռցած աղէտը, ոչ ոք դեռ չէր ամոքուած իր սեպհական սուգին մէջ։ Բայց ցեղը հաւաքաբար կ՚ամփոփուէր, շարքերը կը սեղմէին եւ թշնամիին բացած արիւնոտ պատռուածքները կը գոցուէին կամաց կամաց։

Ուրիշ տեղերէ, կոտորածներու ժամանակէն զգածուած գաւառներէն հասկցեր էին որ ժամանակը հասած է։ Ու մեզի ղրկուած հանդերձեղէնի հակերու մէջ կը գտնէինք հարսանեկան զգեստներ... մէկ կողմ դրինք անոնք եւ պահեցինք. այդ զգեստները անպէտ չմնացին։

Մօտաւոր եւ դրացի գաւառներէն ամէն օր կը հասնէին բարեկեցիկ եւ դիրքի տէր ամուրիներ եւ կ՚ամուսնանային չափահաս որբուհիներու հետ։

Տխուր հարսնիքներ էին անշուշտ, սգաւոր հարսնեւորնե՛ր։ Բայց այդ յորդառատ արցունքներուն ետեւէն որ կը տեսնէինք, հարսերու երեսներն ի վար, հանդարտ եւ անայլայլ փայլով մը կը շողար նաեւ երջանկութիւնը։

Արագ արագ, նոր ընտանիքներ կը կազմուէին. մեր գործունէութեան տեսակը զգալի կերպով փոխուած էր. այլ եւս տխրութեամբ մէկ կողմ չէինք ձգեր գեղեցիկ եւ պճնուած զգեստները՝ արկածեալները վիրաւորելու մտահոգութեամբ. անոնք կը պահէինք, կը ծրարէինք եւ կը յատկացնէինք հարսերուն։

Եկեղեցիին բակին մէջ ապաստանողներու թիւը կը պակսէր հետզհետէ. շատերը այգիները գացեր էին այգեկութ ընելու եւ օգնելու հողատէրներուն։ Քիչ ատենէն կու գար նաեւ բամպակի հունձքը եւ անգործ մնացած բազուկներ պիտի մխիթարուէին սուրբ եւ ամոքիչ աշխատութիւնով։

Յղի կիները կը ծնէին ու նորածինները այլ եւս վիժածի ահռելի երեւոյթներ չունէին։ Ամէն օր կ՚երթայինք կ՚այցելէինք իրենց ու գուրգուրանքով կը հսկէինք այդ նորածիլ կեանքերուն վրայ։ Դժբաղդ ու որդեկորոյս մայրերու դէմքերուն վրայ կը վերածնէր երջանկութեան ժպիտը, ու շրթներ, որ միայն ողբացեր էին ամիսներէ ի վեր, կ՚երգէին եւ օրօր կ՚ըսէին իրենց մանկիկներուն։ Մէկ ծնող կնոջ քով կը հաւաքուէին շատ մը այրիներ, ու ամենքն ալ կը խնամէին ու կը շփացնէին նորածինը. արկածեալները հաւաքաբար մայրութիւն կ՚ընէին եւ կը մխիթարուէին ինքզինքնուն ստեղծած պարտաւորութեան մէջ։

Աւերակները նուազ քստմնելի, նուազ տխուր կ՚երեւէին. որովհետեւ Հայ բանտարկեալներու արձակումէն ետքը Կիպրոս, Եգիպտոս եւ այլ երկիրներ ապաստանող փախստականներ դարձեր էին իրենց հայրենի հողին վրայ։

Փողոցներու մէջ անցուդարձը կը շատնար. ոմանք իրենց տանը աւերակները սկսած էին քրքրել նոր շինութիւններու համար. փոքրիկ խանութպաններ հրդեհուած կրպակներու խանձած պատերուն վրայ սկսած էին ապրանքներ կախել եւ վաճառել։ Նոր հոգեր, նոր հաշիւներ, ապագայի նոր ծրագիրներ կը զարթնեցնէին քաղաքացին իր դժբաղդութեան թմրութենէն։

Այդ օրերուն էր որ հարկ եղաւ մեզի երթալ Ատանայի շրջակայ այգիներէն մէկը՝ կարեւոր գործով մը։ Քաղաքէն անմիջապէս դուրս՝ սկսաւ շարքը հոծ բուսականութիւնով մը հովանաւորուած պարտէզներու եւ ընդարձակ այգիներու։ Անոնցմէ շատեր աւրուած էին, արմատախիլ որթատունկեր կը ճզմուէին կառքին անիւներուն ներքեւ. շքեղ դալարիներու խորերէն երբեմն կը ցցուէր աւերակ դարձած բնակութեան մը մէկ թեւը։ Բնութիւնը կարծես արտակարգ ջանքերով կը ձգտէր ծածկել ինչ որ մարդիկ քանդած էին ու աւրել հետքերը ոճիրին։

Միջոց մը՝ հեռուէն տեսանք գետնին հակած մարդ մը, որ հողին վրայ կ՚աշխատէր. երբ մեր կառքը մօտիկցաւ, գլուխը բարձրացուց ու կռթնած իր բահին աչքովը հետեւեցաւ մեզի։ Ծերունի մըն էր որ կը ճանչնայինք. սարսափելի օրերու մէջ տեսեր էինք՝ անիկա հիւանդանոցին մէջ. արիւնոտ վէրք մը, տապարի հարուած մը կտրած էր դէմքը, ու աջ այտին վերի մասը, աջ աչքը ինչպէս նաեւ ճակատէն կտոր մը, անհետացեր էին։ Վիրակապը կը ծածկէր իր ամբողջ դէմքը. միայն ռնգունքը եւ շրթունքը բացը կը մնային շնչելու համար։ Օրերով ու շաբաթներով խեղճ մարդը մնացեր էր կիսամեռ վիճակի մէջ՝ անտանելի ցաւերու մատնուած։ Երբ վիրակապը կը քակէին, կը տեսնէինք մարդկային դէմքի փոխարէն արիւնոտ շարաւով լպրծուն մկանունքներ, որոնք բաբախուն էին ցաւով։ Ոչ մէկ յոյս կար զինքը փրկելու, բայց ծերունին դիմացաւ ու ապրեցաւ. մէկ աչքը ողջ էր մնացեր. օրէ օր վիրակապը պզտիկցաւ, մարդը կրցաւ տեսնել լոյս աշխարհը, ու անկէց ետք զգալի կերպով բարւոքում ունեցաւ։

Հիմակ վէրք չունէր. երկայն սպի մը կարծր գիծերով կը գծուէր աջ դէմքին վրայ. ողջ աչքը կ՚ապրէր սակայն արտակարգ եռանդով մը, ու անոր բոցեղ նայուածքը կը կառչէր մեզի։

Կառքէն իջանք, դէպ իրեն գացինք ու բարեւեցինք.

— Կիրոս Էմմի, մեզի չճանչցա՞ր։

Ծերունին խորամանկութեամբ ժպտեցաւ։

— Կիրոս Էմմին մէկ աչք ունի, պատասխանեց, բայց լաւ աչք է, երկուքի տեղ կը տեսնայ։

Ու գաւառական սովորութեամբ ձեռքը երկարեց մեզի եւ առանց մեր ձեռքը սեղմելու կարծես շօշափելի կերպով առաւ մեր բարեւը նախ ճակտին տարաւ, յետոյ կուրծքին, ու կեցաւ։

Միջոց մը խօսեցանք իր այգիին մշակութեան եւ յուսացած հունձքերուն վրայ։

Կիրոս Էմմի կը խօսէր ու կը շարունակէր աշխատիլ. երկրագործական գործիքներ չկային... գրեթէ մատներով հարկադրուած էր հերկել։ Բահով կը վերցնէր հողը ու անոր մէկ եզերքով կը զարնէր փշրելու համար, երբ կարծրացած հողի գունտեր յամառէին տափակնալու, կը ծռէր ու մատներովը կը կակուղցնէր զանոնք։

— Ինծի համար չէ՛, ըսաւ ծռած քամակը շտկելով, տեսնենք ես պիտի հասնի՞մ եկող տարուան հունձքէն ճաշակելու. բայց թոռներս կան...։ Երբ առողջացայ, գացի զիրենք առի որբանոցէն. ես՝ իրենց, իրենք ալ ինծի պէտք ունին...։

Բահը ձգեց գետին ու ձեռքը ձեռքին մէջ զարկաւ։ Այս նշանին վրայ 6֊10 տարեկան երեք մանչ եւ մէկ աղջիկ տղաքներ երեւան եկան ծառերու ետեւէն ոստոստելով եւ խաղալով. առողջ էին, զուարթ էին, կեանքը կը խայտար իրենց ամէն մէկ նեարդներուն մէջ։ Թխորակ գլուխներ, սեւ աչքեր, հուժկու անդամներ, կարծես կ՚անգիտանային իրենց վրայէն անցած սեւ փոթորիկը։

Մեզ տեսնելով լրջացան եւ իրարու քով սեղմուեցան։ Զիրենք չխրտչեցնելու նպատակաւ շուտով մեկնեցանք եւ գացինք այգիներու մէջէն...։

Վերադարձին ուշ ատեն հեռուէն տեսանք ծերունին որ կը շարունակէր աշխատիլ իր մատներով կակուղցնելու կարծր հողը։

— Բարի՛ յաջողութիւն, Կիրոս Էմմի...։

Հովը տարաւ մեր ձայնը, եւ ծերունին գլուխը բարձրացուց։ Երկար ատեն իր միականիի սեւեռող նայուածքին ջերմութիւնը զգացինք մեր վրայ։

Առաջին անգամն ըլլալով կատարելապէս ուրախ էինք այն իրիկունը. որովհետեւ երբ քաղաք մտանք, մեզի թուեցաւ որ Ատանան, հսկայական գերեզման, յամրօրէն, տաժանելիօրէն՝ բայց ապահովաբար յարութիւն կ՚առնէր իր աճիւններուն մէջէն։

Կ. Պոլիս, 1910

ԿԻԼԻԿԻՈՅ ՈՐԲԱՆՈՑՆԵՐԸ
Անձնական Տպավորութիւններ եւ Յիշատակներ

Ա.

Երկու տարի անցած է այն դժբաղդ օրերէն ի վեր երբ ըմբոստացուցիչ պատահարներու հետեւանքով ցեղը բեռնաւորուեցաւ հազարաւոր նոր որբերու հոգովը։ Այդ օրերուն՝ մեր մարդկային եւ ազգային զգացումներուն մէջ վիրաւորուած եւ յուսախաբ, ամէն դասակարգի, ամէն գոյնի, ամէն դաւանանքի պատկանող Հայեր, նո՛յն ուժգնութիւնով եւ նո՛յն զայրոյթով արտայայտուեցան։ Մեր ազգային հոգեբանութիւնը նկատողութեան առնող ո եւ է անձի համար պարզ ճշմարտութիւն մը կը թուէր որ պատահած դժբաղդութեան համեմատութեամբ՝ ցեղը երեւան պիտի բերէր կորով, յարատեւ ջանք, եւ մանաւանդ կամքը պիտի ունենար իր իսկ սեփական միջոցներով դարմանելու աղէտին հետեւանքները եւ ատով իսկ յայտնելու թէ թշնամիին դիտաւորութիւնները անկարող են իր կենսականութեան անշիջանելի բնազդին դէմ։

Այս էր մեր հաւատքը. այս էր օտարներուն կարծիքը եւ այս էր նաեւ թուրք կառավարութեան շրջանակներու տպաւորութիւնը մանաւանդ որբերու գործին մէջ։

Աղէտքէն քիչ օրեր ետք, արդէն ազգային իշխանութիւններն ալ կը նուիրագործէին ժողովուրդին ձգտումները եւ փափաքները երկու յատկանշական որոշումներով։

1.— Որբերը չհեռացնել իրենց հայրենիքէն.

2.— Ո՛չ մէկ որբ չյանձնել օտար հաստատութիւններու։

Այդ երկու հիմնական որոշումներն էին որ իբրեւ հրահանգ պիտի ծառայէին ինծի եւ որոնց գործադրութեան առաջադրութեամբն էր որ մեկնեցայ դէպ ի Ատանա։

Ինձմե առաջ այլ եւ այլ միսիօններով ծանրաբեռնուած ազգակիցներ հասեր էին արդէն աւերուած երկիրը. անոնք յարատեւ կերպով հաղորդակցութեան մէջ ըլլալով արիւնոտ եւ արցունքոտ մնացորդներուն ջարդուած ժողովուրդին, նոյն համոզումներով տոգորուած էին. Օտարին որբ չյանձնել.— եւ այս հսկայական գործը ի գլուխ հանելու համար մեզի աջակից ունէինք ամբողջ ազգին վշտագին խանդավառութիւնը։

Հայ մամուլը ամէն օր, իր ամէն էջերուն մէջ արձագանգը կու տար ժողովրդական զգացումներուն եւ զայրոյթին. տուներու մէջ, փողոցը, ամէն տեղ կը խօսէին եւ կը մտահոգուէին միա՛յն Ատանայով։ Հայ կանանց այլ եւ այլ ընկերութիւններ որոշած էին դադրեցնելով առժամապես իրենց ծրագրին գործադրութիւնը, եւ միացած ուժերով գործել ի նպաստ արկածեալներուն. կին, ծեր, տղայ, մտածումնին սեւեռած էին կիլիկեան աւերակներուն եւ մոխրակոյտերուն. թափուած արիւնը միայն Կիլիկեցիներու երակներէն չէր որ հոսեր էր՝ կարծես, քանի որ ամենքս ալ մեր կենսականութեան մէջ վնասուած կը զգայինք թշնամիին հարուածէն։

Վշտացած ցեղին կամքը մէկ էր այդ պահուն. դժբաղդութեան սուգին մէջ հեռու եւ օտար երկինքներու տակ գտնուող Հայը հոգիով եւ սրտով մօտեցեր էր բնագաւառի հեծեծող հայութեան ու ամենքն ալ կ՚ուզէին այրիները սփոփել եւ որբերը հաւաքելով լուրջ, տեւական եւ ազգային խնամքի ենթարկել զանոնք։

Ուրեմն, կացութեան պատկերը շատ որոշ էր. նիւթական միջոցները չէին պակսեր. մարդիկ կային որ նոյն իսկ առանց հրաւերի սպասելու փութացեր էին աղէտավայրը՝ առաջին օրերէն. երիտասարդ բժիշկներու եւ հիւանդապահուհիներու անխոնջ աշխատութիւնը եւ անձնուիրութիւնը զարմացումը եւ հիացումը գրաւած էր նոյն իսկ օտարներուն. իսկ արկածեալներուն համար այս նորօրինակ երեւոյթը աւելի քան սփոփիչ էր. չէին կրնար հաւատալ թէ իրենց ամենադժբաղդ կեանքերուն վրայ դողացող այդ անձնուէրները մէկ արիւնէ եւ մէկ ցեղէ ըլլան. միւս կողմէ արդէն ազգային ուժգին յուզումը կար ու կը տեւէր եւ հետեւաբար ամէն պայմանները ունէինք յաջողութեան...։

Երկու տարի անցեր է, եւ հիմա տեսնենք թէ ինչ արդիւնք յառաջ բերինք այդ պահանջներով։ Որքան ալ դառն ըլլայ այսօրուան իրականութիւնը շահեկան է անդրադառնալ անոր եւ մանաւանդ երեւան բերել թէ ինչե՞ր էին մեր ամօթալի անյաջողութեան պատճառները։

Ազգային որբանոցներու ամենաթշուառ վիճակը ծանօթ է ամենուն եւ անոնց փոխարէն Օսմանեան Որբանոցը — հսկայ շէնք մը՝ որ 8000 ոսկի արժած է — կը կանգնի արդէն կիլիկեան հողին վրայ։ Այսօր 250, երկու ամիսէն 500 հայ որբեր պիտի պատսպարուին հոն. անշուշտ այդ որբանոցին նիւթական ապահովութիւնը, ներքին եւ կրթական ծրագիրները Հայերու կողմէ պատրաստուած եւ միայն Հայերու ձեռամբ գործադրուիլը կը մեղմացնէ դիւրաւ գուշակելի անպատեհութիւնները, բայց պէտք չէ մոռնալ թէ երկու տարի առաջ որքան իրաւամբ ազգային բնազդը ըմբոստացած էր այդ ծրագրին դէմ...։ Երբ ազգային բնազդ կ՚ըսեմ, վերացական զգացում մը չունիմ մտքիս առջեւ, այլ, այն սրտաճմլիկ պատկերը որ ներկայացաւ այն օրերուն Կիլիկիոյ մէջ։ Հազիւ թէ Օսմանեան որբանոցի մը հաստատման գաղափարը ծագած էր, երբ այրիները լսելով լուրը, թափեցան որբանոց եւ իրենց տղաքները ետ առնել ուզեցին...։ Անոնց արցունքէ եւ թշուառութենէ տոչորուած դէմքերուն վրայ նորատեսակ սարսափ մը կար...— Հո՛գ չէ, կ՚ըսէին, թող մեր քովիկը մեռնին, միթէ միւսներուն մեռնիլը չտեսա՞նք, բայց տիւշմանին մի՛ յանձնէ՛ք...։

Կորաքամակ պառաւներ խռպոտ եւ աղերսող ձայներով կը բացատրէին...

— Իմ եւ թոռներուս մէջ մարդ չմնաց՝... երկու սերունդ անհետացաւ, ամենքն ալ սպաննեցին, պառաւները ու անզօր մանկիկները ձգեցին. հիմակ ալ անո՞նց աչք դրեր են...

Ուրիշներ կը յանդիմանէին մեզի, զայրոյթով եւ սրտմտութիւնով կը սեւեռէին իրենց սեւ նայուածքը մեր աչքերուն.

— Մենք մեր զաւկները ձեզի տալով կը կարծէինք թէ միլլէթին ձեռքը յանձնած ենք... որո՞ւ մտքէն կ՚անցնէր թէ տիւշմանին միջնորդներն էք։

Մեծ ջանքերով կը յաջողէինք համոզել զիրենք եւ հաւաստել թէ մեր եւ Օսմանեան որբանոցին մէջ ո եւ է առնչութիւն չկայ եւ չկրնար ըլլալ։ Կը յիշեմ արտասուաթոր աչքերը խելակորոյս մայրերուն, կը յիշեմ ամոքուած եւ սիրտը հանդարտած կիներու հառաչանքները, որոնք երախտապարտութեամբ կը նայէին եւ կը ժպտէին մեզի ու չէին գիտեր թէ խնդա՞ն թէ լան...

— Հոգերդ առնե՜մ, ճար ու տէրման չունիմ... աշխարհիս մէջ մինակ զաւակս է մնացեր, ես պահելու պահպանելու վիճակ չունիմ, աչքերս կուրնա՜ն... այսպէս մայր կ՚ըլլա՞յ, միլլէթին միայն կը յանձնեմ քանի մը տարի... (ըսել կ՚ուզեն՝ ազգ. որբանոցին)։

Ի՞նչ անցաւ, ի՞նչ դարձաւ անկէ ի վեր, ինչպէ՞ս արկածեալ ժողովուրդին հոգեբանութիւնը հաշտուեցավ Օսմանեան որբանոցին գաղափարին հետ, որ այսօր 500 ՀԱՅ ՈՐԲԵՐ ԿԱՆ ԱՆՈՆՑ ՁԵՌՔԸ։

Կիլիկիայէն վերջին օրերս եկող անձերէն կ՚իմանամ թէ վհատութիւնը եւ յուսախաբութիւնը մեծ եղեր է. ազգային որբանոցներու անկազմակերպ եւ թշուառ վիճակը մէկ կողմէն ջլատեր է ժողովուրդը. միւս կողմէն յանդգնութիւն տուեր է ոչ֊ազգային ձեռնարկներու. լսեցի նոյն իսկ որ ամիս մը առաջ տեսնելով ծայրայեղօրեն վատառողջ կեանքի պայմանները որբերուն, Ճէմալ պէյ տեղեկագիր մը ղրկեր է պատկանեալ իշխանութեանց, ազդարարելով որ եթէ անմիջապէս չձեռնարկուի որբերու վիճակին բարելաւման, ինքը իբր գաւառին պետը՝ չպիտի հանդուրժէ հարիւրաւոր Օսմանցի տղաքներու թշուառութեան եւ իր խնամակալութիւնը պիտի տարածէ մնացեալ որբերուն վրայ ալ...։

Ցաւով ու ամօթով է որ կ՚արձանագրեմ այս տողերը. միթէ կարելի՞ է։ Այսօր միտքս կու գան օտարներու յայտնած տարակոյսները եւ հեգնութիւնները դէպ ի մեր հաւատքը, ու միտքս կու գան մանաւանդ իրենց փորձառութենէն քաղուած խորհուրդները, ու երբ կը խորհիմ թէ իրաւունք ունին եղեր այնպիսի յուզումով մը դղրդուած կը զգամ ինքզինքս, որը եթէ կարենայի հաղորդական ընել, վստահ եմ թէ շատ քիչ ժամանակի մէջ պիտի յաջողէինք դարմանել այն չարիքը, որ ոմանց անձեռնահասութիւնը եւ ոմանց ալ ապիկարութիւնը կարելի դարձուց։

Կ. Պոլիս
ՏԻԿ. ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ

Արագած Պատկերազարդ Շաբաթաթերթ
Ա. Տարի, Թիւ 13
Նիւ Եօրք, Օգոստոս 17, 1911

Բ.

Հակառակ իմ ջերմեռանդ հաւատքիս, Ատանա գտնուած միջոցիս երբեմն կ՚ընդնշմարէի սարսափելի իրականութիւնը, բայց անմիջապէս կը սթափէի վհատութեան տագնապներէն, զանոնք համարելով անարժան զգացումներ՝ պատասխանատու պաշտօնեայի մը համար. բայց մանաւանդ կը կարծէի թէ տարակուսելով մեր ձեռնարկած գործին յաջողութեանը վրայ՝ նախատած պիտի ըլլայի վիրաւորուած ազգին դիտաւորութիւնները։ Ամէն կողմէ, բայց մանաւանդ հայկական գաւառներէ ամէն օր նամակներ կը ստանայինք որոնց եզրակացութիւնները նոյն էին. «Տղաքը օտարներուն մի՛ յանձնէք»։ Այդ նամակները երբեմն կը գտնայինք ղրկուած զգեստեղէններու հակերուն մէջ՝ տղոց յատուկ ճերմակեղէններու եւ հագուստներու ծրարներուն հետ։ Կը յիշեմ մասնաւոր պարագայ մը. գաւառներէն եկած զգեստեղէնները ընդհանրապէս բոլորովին նոր էին, մինչդեռ Պոլիսէն եկածները յաճախ անպէտ ցնցոտիներ էին. կը զայրանայինք խորհելով թէ այդ նիւթեղէնները առաքման ծախքը չէին արժեր. դարձեալ, Պոլիսէն միջին եւ հասարակ դասակարգը մաքուր հագուստներ կը ղրկէին, բայց անոնք որ կ՚ելնէին հարուստ տուներէ՜... այդ մաշած ու գունատ մետաքսեայ եւ թաւշեայ հագուստները որոնց վրայ ժանեակի փետռտուքներ կային երբեմն, անկարել է երեւակայել թէ ի՛նչ հոգեկան եւ առարկայական տգեղութիւն մը կը ներկայացնէին. անոնք քաշքռտուելէ ետքը շքեղ սալօններու մէջ, վերջացուցած էին իրենց կեանքը սպասուհիներու կռնակին վրայ, մաշուելով եւ գունատուելով ո՞վ գիտէ ի՛նչչափ կասկածելի պարագաներու մէջ. անոնց վրայ կը ծածանէր այլ եւ այլ անուշահոտութիւններու եւ օծելիքներու խառն եւ նողկալի հոտ մը, անոնք պղծուած էին երբեմն գինիի կամ այլ ըմպելիներու արատներով. վերջապէս՝ անոնք կը ներկայացնէին մայրաքաղաքի խորթ հայութեան ապականուած շունչը որ կու գար մինչեւ աղէտավայր։

Բայց վերադառնանք մեր որբերուն։ Սվազէ՞ն էր թէ Կեսարիայէն, լաւ չեմ յիշեր, բացինք նոր հասած ճերմակեղէններու ծրար մը, ծալք ծալք գտանք ինչ որ պէտք ունէինք. մեր խանդաղատանքը ու մեր յուզուած դրութիւնը կարելի չէ երեւակայել. ամէն մէկ կարը սրտագին ճիչ մը կը թուէր մեզի ու մենք այդ գորովանքով պատրաստուած ճերմակեղէններուն մէջ կը կարդայինք ամբողջ ջերմ ու մայրական վերաբերումը հեռաւոր հայկական գաւառներուն։

Յանկարծ՝ մեր ձեռքերը թուլցան, եւ յուզումէ կ՚արտասուէինք, մանկիկներու յատուկ ճերմակեղէններու ծրար մը ձեռքերնիս էր եւ փափուկ ու սիրազեղ ձեռք մը — փոքրիկ աղջի՞կ մը՝ թէ իր առջինեկին վրայ դողացող նոր հարս մը, ո՞վ գիտէ — վարդագոյն ժապաւէնով զարդարեր էր այդ ծրարը։ Այդ վարդագոյն ժապաւէ՜նը... երբե՛ք, կարելի չէ արտայայտել այն յուզմունքի փոթորիկը որով դղրդուած զգացինք ինքզինքնիս։ Դուրսը՝ ժողովուրդը անհամբերութենէ կը գոռար բայց մենք կ՚ուշանայինք ու ժապաւէնը կը սարսռար մեր դողդոջուն ձեռքերուն վրայ, կ՚ուզէինք իբրեւ մեծ աւետիս մը ցուցնել զայն արկածեալ ժողովուրդին, բացատրել ու հաղորդակից ընել զայն մեր քաղցր յուզումին, բայց մեր հաղորդակցութեան միջոցները արկածեալներուն հետ՝ շատ անկատար էին ու շատ հաւանական էր որ Կիլիկիոյ թրքախօս ժողովուրդը մեզ չի հասկնար։

Բայց այդ վարդագոյն ժապաւէնը իր դերը կատարեց. յաճախ պատահեցաւ ինծի որ յուսահատութեան րոպէներուն մտաբերեմ զայն ու նոր ուժով եւ նոր եռանդով պայքարիմ ամէն կարգի եւ ամէն օր յայտնուող դժուարութիւններու դէմ։

Ամէն պարագայի, մէկ տիրական մտածում պէտք էր որ իմ վարուելու եղանակիս առանցքը կազմէր եւ կարծեցի թէ ատիկա իմ ամենէն նուիրական պարտականութիւնս է. որբերը օտարին չյանձնել. ասիկա ընտրելով իբրեւ գործունէութեան հիմնակէտ՝ ո՛չ միայն հետեւած կ՚ըլլայի Ազգ. Պատրիարքարանի որոշումին, այլ նաեւ կը հնազանդէի Ազգին հաւաքական կամքին։

Արդ, այս յօդուածներով կ՚ուզեմ յայտնել թէ այսպիսի ստիպողական եւ նուիրական պարտականութիւն մը լրացնելու մէջ դժուարութիւնները դուրսէն չէին գլխաւորաբար. մեր եռանդը եւ մեր գործունէութեան թափը կը սպառէր, կը մաշէր ներքին պզտիկ անհամաձայնութիւններով, կանխակալ զգացումներէ յառաջ եկած անվստահութիւններով եւ վերջապէս պզտիկ նկարագիրներու յատուկ գձձութիւններով եւ խորամանկութեամբ երեւան բերուած արուեստակեալ դժուարութիւններով։

Թո՛ղ ներուի ինծի՝ այսքանը ըսել, Ազգ. Կեդրոնական Իշխանութիւնը իր հակասական որոշումներով, անիմաստ անակնկալներով, թուլութիւնով եւ դանդաղութիւններով թէեւ անուղղակի կերպով՝ բայց մեծապէս զարկ տուաւ այդ փոքրոգի եղանակին։ Այսօր, արդէն կատարուած իրողութեան մը սկզբնական պատճառներուն վրայ խօսելով կը հարցնեմ թէ իրաունք ունէի՞նք Ազգին կամքը խեղաթիւրելու եւ իրեն դիտաւորութիւնները անտեսելու. բայց նաեւ ինչո՞ւ աւելի տիրական եւ գործօն կերպով մը երեւան չեկաւ այդ կամքը նոյն իսկ այն րոպէներուն երբ գիտակցաբար թէ անգիտակցաբար կը շեղէին իր տրամադրութիւններէն։

Օր մը, նեղ օր մը, երբ յանուն այդ կամքին կը խօսէի Ատանա եկած պաշտօնակիցի մը, անիկա կ՚ըսեր ինծի.

— Ի՞նչ է այդ կամքը, ի՞նչ գոյն ունի, ի՞նչ ձեւ ունի... աւելի ճիշդ չէ՞ խորհիլ թէ ձեր երեւակայութեան արդիւնք է, ու խորհուրդ կու տար, աւելցնելով.

— Այդ տեսակ հոգերը մէյ մը ձեր գլուխէն վերցուցէ՛ք, պիտի տեսնէք թէ ո՛րքան պիտի թեթեւնաք. այս ազգին մէջ ի՛նչ կ՚ուզես ըրէ, օր մը, երկու օր կը խօսին, յետոյ կը մոռնան...։

Այսօր՝ սարսափելի է հաստատել որ՝ այսպէս ալ եղաւ։

Օտարները կը հեգնեն եւ երբեմն ալ կ՚անտեսեն մեր ազգային իշխանութեանց որոշումները։ Թուրք կառավարութիւնը ներկայացնող անձ մը կը հարկադրուի միջամտել, խղճալով մեր որբերուն թշուառութեանը վրայ, եւ այսօր ոչ ոք կը հետաքրքրուի թէ իրաց այս վիճակը ստեղծուելուն մէջ որո՞նք են պատասխանատու։

Այս տողերը գրած պահուս այնպիսի մանրամասնութիւններ եւ դրուագներ կը ներկայանան մտքիս որ չեմ գիտեր թէ ո՞րը թուեմ. ահաւասիկ ամենէն յատկանշականներէն եւ գլխաւորներէն մէկը։

Մերսին քիչ թէ շատ կազմակերպուած որբանոց մը կար, բայց դեռ մեծ թուով որբեր անտէր կը թափառէին Ատանայի վրաններու վայրին վրայ. օր օրի կը տեսնէինք որ անոնք կը հիւծէին անսուաղութենէ, աղտոտութենէ եւ կեանքի ամենայոռի պայմաններէ. այս վիճակին ի տես նոյն իսկ օտարները վրդովուած էն, Ատանայի Անգլիոյ հիւպատոսուհին յաճախ կը հարցնէր ինծի թէ ի՞նչ որոշած ենք ընել. «Պիտի հաւաքենք ու ապաստան պիտի տանք իրենց» կը պատասխանէի առանց յոգնելու։ Պատրիարքարան ուղղած տեղեկագրիս ի պատասխան բաւականաչափ գումար մը ղրկուած էր Կիլիկիա պատուիրակութեան նախագահ եպիսկոպոսին անունով, բայց դրամը օգտակարապէս ծառայեցնելէ առաջ ԵՐԿՈՒ ԱՄԻՍ կորսնցուցինք անիմաստ վիճաբանութիւններով՝ որոնց նիւթը կը կազմէր մեր պաշտօններուն ճշդումը եւ մեր իւրաքանչիւրին ձեռնհասութեան աստիճանը։

Սկիզբները չանդրադարձայ այդ մանր դժուարութիւններուն ջլատող ազդեցութեանը վրայ. մեր մտահոգութիւնները դեռ չէին խախտած իրենց գլխաւոր ուղիէն. տղաքը օտարին չյանձնել. եւ եղած էին օրեր երբ ափսոսալով խորհեցանք թէ 27ի չափ որբեր աղէտի առաջին օրերու շուարումին մէջ գերմանացի միսիօնարուհիի մը ձեռք անցեր են։

Եղան՝ այդպէս օրեր... եւ այսօր կ՚արժէ անդրադառնալ մեր միամտութեանը վրայ։

Սպասելով սակայն, սեւ օրերը իրարու կը յաջորդէին։ Օր մը տղաքը անօթի չձգելու համար, բառական իմաստով, Կիլիկիոյ Վեհ. Կաթողիկոսը 200 ֆրանք յանձնեց մեզի իր անձնական քսակէն ու հաց գնեցինք. ուրիշ անգամ մը՝ յանկարծական տեղատարափի մը հետեւանքով Մերսինի որբանոցը ճահիճի մը փոխուեր էր, այդ պահուն Ատանա էի ու խնամակալութեան անդամներէն մէկը գրեց ինծի. «Տղաքը մինչեւ ծունկերը ցեխերու մէջ են». Մերսին հասնելուս որբանոցին Յոյն բժիշկը յայտնեց որ կը մերժէ խնամել տղաքը մինչեւ որ ոտնամաններ չունենան եւ հետեւաբար՝ զերծ չըլլան ցրտառութենէ։

Սարսափած՝ հեռանկարներէն, գրեցի Պատրիարքարան եւ անմիջապէս 200 ոսկի ղրկուեցաւ Կիլիկիա «որբերու անմիջական պիտոյքներուն համար». սփոփուած, սպասեցի եւ մէկ կողմէն՝ կօշիկներու ապսպրանքը ըրի. երկու շաբաթ անցաւ. կօշկակարը ապրանքը յանձնելու համար առհաշիւ գումար մը ուզեց. գրեցի Ատանա պատուիրակութեան որ գումար մը ղրկեին Մերսին. բայց դրամը կ՚ուշանար. նոյն միջոցին երկու տղաք հիւանդացան կասկածելի ախտանիշներով. ճարահատ՝ փութացի Ատանա, հիւանդները ձգելով տնտես մայրերու խնամքին ու պահանջքս դրի անձնապէս։ Եւ ահա ըսին թէ թիւրիմացութիւններ կան, չեն գիտեր թէ այ դրամը պէ՞տք է յատկացնել կօշիկներու։ Ներկայացուցի պարագային ստիպողականութիւնը, պաղատեցայ... բայց ի զո՜ւր, ի զո՜ւր։

Պիտի գրուէր դարձեալ Պատրիարքարան, պիտի հասկցուէր որոշապէս թէ այդ գումարը ինչի՞ համար է. իբր փաստ ցուցուցի ինծի եկած հեռագիրը ուր ըսուած էր. «Որբերու անմիջական պիտոյքներուն համար»։

— Կօշիկներու խօսք կա՞յ հոդ, աղջիկս, ըսաւ յաղթականօրեն պատուիրակութեան անդամներէն մին։

Արդեօք կատակի՞ են ելեր, արդեօք խաղի տրամադրութի՞ւն կաՍյ մէջերնին։

Ապշած ու ջլատուած կը նայիմ իրեն ու զայրոյթի եւ ցաւի արցունքներ կը բղխին աչքերէս մինչեւ որ կ՚աւելցնէ զիս ամոքելու համար.

— Անոնք բոպիկ պտտելու վարժուած են, հոգ մի՛ ընէք, բան չեն ըլլար։

Ու ձեռնունայն վերադարձայ Մերսին որբերուս քով։

Այս մանրամասնութիւնները կը ներկայացնեմ գաղափար մը տալու համար իրաց վիճակին վրայ երբ դեռ մոխիրները տաք էին եւ աւերակներէն՝ տարրալուծումը չաւարտած դիակներուն հոտը կու գար տակաւին։

ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ

Արագած Պատկերազարդ Շաբաթաթերթ
Ա. Տարի, Թիւ 14
Նիւ Եօրք, Օգոստոս 24, 1911

Գ.

Ատանա գտնվող օտարազգիները չէին դադրեր մեզի գանգատելէ հոս հոն մնացած որբերուն անսահման թշուառութեան վրայ. հետզհետէ սպառած ըլլալով բանաւոր պատճառաբանութիւնները, սկսանք անիմաստ եւ հակասական պատասխաններ տալ. մեր տրամադրութիւններուն անորոշ եւ անհաստատ վիճակը ա՛լ աւելի աւելցուց բանիմաց միսիօնարներու յանդգնութիւնը եւ անվստահութիւնը։ Այլ եւս առանց նկատողութեան առնելու Կեդրոնական Ազգային Իշխանութեանց որոշումները, անոնք սկսան որբախնամ ձեռնարկներու մասին խորհիլ եւ առաջարկութիւններ ընել՝ թէ՛ պատուիրակութեան եւ թէ ինծի՝ իբրեւ ուղղակի պատասխանատու՝ որբերու գործին։ Օր մը Ատանայի անգլիական հիւպատոսը զիս հրաւիրեց եւ իրեն յատուկ շատ քօղարկուած հեգնութիւնով մը խօսելէ ետքը՝ մեր յոյսերուն եւ մտադրութիւններուն անհաստատութեանը վրայ՝ յայտնեց որ կարեւոր գումար մը տրամադրելի է որբերու համար, եւ մէջտեղ դրաւ միջազգային որբանոցի մը ծրագիրը. առաջարկութինը շատ լուրջ էր. կը զգայի որ այդ առաջարկը ընդունելով մեր որբերու գործին գոնէ նիւթական ապահովութիւնը երկաթէ ձեռքերու մէջ պիտի ըլլար։ Ես աչքիս առջեւ ունենալով մեր ազգայիններուն անգոյն եւ վճիտ հոգեկան դրութիւնը, նոյն իսկ չհամարձակեցայ հիւպատոսին որոշակի ըսել թէ մենք մտադրած ենք մեր որբերը օտարներու չյանձնել։ Հիւպատոսին քով կային նաեւ այլ եւ այլ ազգութեանց պատկանող օտար պաշտօնատարներ ու ամենքն ալ երկար ատեն ապրած ըլլալով հայաբնակ վայրեր, փորձառու մարդոց շեշտով կը յորդորէին զիս մէկ կողմ դնել իմ իդէալիսդի լաւատեսութիւններս, եւ միջնորդ ու ձեռնտու հանդիսանալ՝ այնպիսի ծրագրի մը, որ մէկ անգամէն հազարաւոր հայ որբեր կը փրկէր յայտնի թշուառութենէ։ Այդ միջոցին զգացի որ ապարդիւն եւ ծիծաղելի էր խօսքով բողոքել այդ վիրաւորիչ յոռետեսութեան դէմ որ օտարները ցոյց կու տային առ հասարակ հայ ազգային ձեռնարկներու համար. մտածեցի թէ միա՛յն գործով կրնայինք ջախջախիչ պատասխան տալ. բայց ի՜նչ յուսահատութեամբ կ՚անդրադառնայի վարուելու խայտառակ եղանակին վրայ անոնց որոնք այդ գործը պիտի կատարէին։ Այդ պահուն Ատանայի որբերը հաւաքելու համար ամենատարրական միջոցներուն իսկ դեռ չէր ձեռնարկուած։

Պարտական ըլլալով գրել պատկանեալ իշխանութեանց՝ որբանոցներու մասին եղած առաջարկութեան համար, մանրամասնօրեն հաղորդեցի Ազգ. Պատրիարքարան, աւելցնելով նաեւ թէ նկատողութեան առնելով օտարներուն մեր ազգային դիւրազգածութեան հանդէպ ունեցած եթէ ոչ արհամարհանքը, գոնէ անտարբերութիւնը, ցանկալի չէ՛ր այդպիսի համաձայնութեան մը յանգիլ մէկ ոստումով, հակասելով մեր նախապէս տուած որոշումներուն։ Կար արդէն Միջազգային Նպաստի Յանձնաժողովը, որուն միջոցները մեծ մասամբ հայերը հայթայթած էին. հակառակ ատոր, սակայն, Ատանայի մէջ Միջազգայինին ներկայացուցիչն էր Ամերիկացի միսիօնար մը ու մօտէն գիտէր թէ՝ նոյն իսկ Պատրիարքական Պատուիրակութինը ո՛րքան վիրաւորիչ դժուարութիւններու կը հանդիպէր, երբ հարկ ըլլար նպաստի բաժին մը գանձելու։ Միսիօնարները կը նախընտրէին իրենց ձեռքով բաշխել նպաստը. «Աւելի վստահ է» կ՚ըսէին, ու իրենց զգացած անվստահութիւնը զոր քօղարկելու ո՛չ մէկ նեղութիւն իսկ յանձն չէին առներ, միայն բերնէ բերան լսած ըլլալուս համար կը կարմրէի վիրաւորուելով։

Կը յիշեմ մանաւանդ յատկանշական դրուագ մը. Ատանա գտնուած մէկ միջոցիս, Մերսինի ամերիկեան միսիօնի պետ Մր. Տօլց եկած էր Մերսինի որբանոցը, զիս տեսնելու. երկու օր վերջը Ատանայէն Մերսին հասնելով գացի իր տունը զինքը տեսնելու. Մր. Տօլց բացակայ էր. սպասելու համար տիկնոջը քով առաջնորդեցին զիս. տասը վայրկեան խօսակցեցանք որբերու եւ այրիներու վրայ։ Յանկարծ՝ սպասաւորը յայտնեց թէ կօշկակարը եկած է տիկնոջ ոտքին չափը առնելու, «Թող մտնայ» ըսաւ տիկինը։ Ինծի անծանոթ չէ Ամերիկացիներու բծախնդրութիւնը քաղաքավարական ձեւակերպութիւններու մէջ. բայց մենք ի՞նչ էինք... ի՞նչ կը ներկայացնէինք...։ Տիկինը ոտքը երկնցուց եւ կօշիկին չափը տուաւ։ Պիտի ուզէի որ մէկը թարգմանէր այս տողերս տիկին Տօլցին. անհատապէս չէ որ վիրաւորուեցայ, ես անծանօթ էի իրեն ու ինքը՝ անծանօթ ինծի. անցորդնե՜ր...։ Վստահ եմ որ տիկին Տօլց մասնաւոր թշնամական դիտաւորութիւն չունէր, բայց իր ոտքը երկնցնելու բնականութիւնը զիս գերազանցապէս մտրակեց, որովհետեւ անիկա չէր գիտեր ոչ անունս ոչ իմ անհատական դիրքս, բայց գիտէր որ հայ որբերը կը ներկայացնէի։

Թող ներէ՛ ինծի տիկին Տօլց այս տողերուս համար. յանցանքը իմս չէ, եթէ այսքան դառն յիշատակ մը կը յամառի մտքիս մէջ։ Մեր արդէն գերագրգռուած դիւրազգածութիւնը դժուարաւ կը տոկար այնպիսի վիրաւորանքներու որ նոյն իսկ մեր բարեկամներէն կու գային. հարկադրուած եմ սակայն յիշել թէ Մր. Տօլց չափազանց հիւրընկալ եղած է մեր դժուար օրերուն մէջ։

Չորրորդ յօդուածով մը յայտնելէ առաջ Օսմանեան Որբանոցի մը գաղափարին ծագման սկզբնապատճառները՝ արագ կերպով մը կը նշանակեմ նաեւ որ այլ եւ այլ ծրագիրներ անվերջանալի կերպով կը տարուբերէին մեր պաշտօնական անձնաւորութիւնները։ Մէկ կողմէ Մերսինցիներ իրաւամբ կ՚առարկէին Մերսինի կլիմային վատառողջութեան դէմ եւ կը փափաքէին որ Ատանայի որբանոցը կազմակերպուէր եւ որբերը հոն փոխադրուելով ուժերը կեդրոնանային։ Վաղահաս աշունին եւ յետոյ ձմրան ներկայացնելիք անպատեհութիւնները լուրջ մտահոգութիւններ կը պատճառէին մեզի։ Թէեւ տղաքը օժտուած էին ֆիզիքական ուժեղ կազմուածքով մը, բայց մեծ մասամբ լեռնային տեղերու մէջ ծնած կամ այգիներու եւ բացօթեայ կեանքի վարժուած ըլլալով կը տառապէին Մերսինի ջերմոտ կլիմայէն։ Շատերը բռնուած էին տենդէ. իսկ ընդհանուր կերպով տղաքը այնքա՛ն տժգոյն էին որ չէ՛ր կարելի նկատողութեան չառնել այդ պարագան։

Բայց կար նաեւ գաղափարներու տարբեր հոսանք մը. գլխաւորաբար Եգիպտոսէն եւ Կիպրոս ապաստանող Ատանացիներէն կը յայտնուէր անվստահութիւն երկրին քաղաքական տեւական խաղաղութեան մասին։ «Մի՛ ենթարկէք տղաքը», կ՚ըսեին, «նոր ջարդի մը կամ խռովութիւններու պատահականութեանց, ի՞նչ բանի վրայ վստահելով որբերը դէպ ի ներսերը տանիլ կը ձեռնարկէք։»

Այս յոռետեսութիւնը՝ յայտնուած՝ այնպիսի մարդոց կողմէ որ ականատես եղեր էին ա՛հռելի դէպքերու եւ որոնք դեռ կը տեսնէին հայ կախաղաններէ ետքը՝ Պատերազմական ատեաններու քմածին եւ ըմբոստացուցիչ կերպով անտարբեր դատաստանները, մեզ կը դղրդէին խորապէս։ Այդ պահուն դեռ բանտերը լեցուն էին Հայերով, միւս կողմէ յայտնի իսլամ ոճրագործներ կը պտտէին համարձակ։ Մօտէն գիտէինք որ պաշտօնական հանգամանքով ներկայացող մարդիկ իսկ չէին պակսեր, սպառնալիքներով համեմելու իրենց խօսքերը. նոր հայերու կախաղան բարձրանալու հաւանականութիւնը կը խռովեր արկածեալ ժողովուրդը որ՝ երբեմն խուճապէ բռնուած՝ կը դիմէր դէպ ի օտար աշխարհներ, փախչելով խորթ ու վայրագ հայրենիքէն։

Եգիպտոսէն եւ Կիպրոսէն կ՚առաջարկէին համոզել Կեդրոնական Ազգային Իշխանութիւնը որ ետ կենայ որբերը իրենց հողին վրայ պահելու գեղեցիկ բայց վտանգաւոր իդէալէն եւ որբանոցը հաստատել Կիպրոսի մէջ. հաւանութեան պարագային կ՚ապահովցնէին թէ՝ նիւթական աջակցութիւնը իրենց կողմէ շատ աւելի մեծ պիտի ըլլար, նոյն իսկ որոշ գումարներ խոստացողներ կային։ Այս առաջարկը ջերմ պաշտպաններ ունեցաւ Կիլիկիոյ մէջ եւ մենք ինքզինքնիս պարտական համարեցինք արձագանգ դառնալ այդ բոլոր յայտնուած փափաքներուն եւ ժողովրդական տրամադրութիւններուն՝ երկար եւ մանրամասն տեղեկագիրներով։

Բայց այս զանազան կարգի գաղափարները, ծրագիրները, գրեթէ միշտ հակոտնեայ՝ Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան ընդունած ծրագրին՝ տարտամութիւն յառաջ կը բերէին մեր գործունէութեան մէջ եւ իրաւունք ունենալու երեւոյթ մը կու տային անոնց, որոնք զլացած էին մինչեւ այդ օրը վճռական ո եւ է քայլ առնելու։ Իսկ միւս կողմանէ մեր նամակներուն եւ հարցումներուն պատասխանները կ՚ուշանային երկար ատեն։

ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ

Արագած Պատկերազարդ Շաբաթաթերթ
Ա. Տարի, Թիւ 15
Նիւ Եօրք, Օգոստոս 31, 1911

Դ.

Բարոյական եւ նիւթական տարտամ եւ անհաստատ դրութեան միջոցին էր որ Ճէմալ պէյ հասաւ Մերսին։ Նոր կուսակալին ժամանումէն 3֊4 շաբաթ առաջ արդէն՝ որբերու յատկացուած պետական նպաստը անկարելի եղած էր գանձել։ Տեղական ազգային խնամակալութիւնը ի զուր դիմած էր Մերսին միւթէսարըֆին. վերջ ի վերջոյ դիմողները ինծի յայտնեցին թէ այլ եւս ոտք չեն դներ պաշտօնատուն՝ որովհետեւ կը մերժուին նախատուելով. մէկ երկու օր համոզել ջանալէ ետք որ հարկ եղած խիստ միջամտութիւնն ընեն՝ հարկադրուեցայ ես անձամբ դիմել միւթէսարըֆին։ Կառավարութեան այդ ներկայացուցիչը ինծի ըսաւ թէ՝ շատ լուրջ պատճառներ ունէր կասկածելու որբախնամ գործով զբաղող հայերուն պարկեշտութեանը վրայ եւ թէ միայ այդ էր պատճառը նպաստի գումարները չյանձնելուն. վերջ ի վերջոյ առաջարկեց որ ես անձամբ գանձէի զանոնք իմ անհատական ընկալագիրիս փոխարէն։ Անմիջապէս մերժեցի, որովհետեւ այդ կերպով վաւերացուցած պիտի ըլլայի իր կասկածները հանդէպ Մարմինի մը որ Ազգ. Պատրիարքարանէն վաւերացուած էր եւ պաշտօն ունէր տեղին վրայ խնամակալելու որբերը. բայց թշուառութիւնը այնպիսի վիճակի մը հասած էր, տղոցը օրական հացի խնդիրն իսկ այնքա՛ն անստոյգ որ՝ խնամակալութիւնն իր կողմէ խնդրեց ինձմէ, անտեսելով բարոյական տեսակէտները, ո եւ է միջոցով գանձել պետական նպաստը։ Ու այնպէս ալ եղաւ. բայց այդ անկանոն եւ անհամակրելի դրութիւնը ինծի բոլորովին անտանելի էր եւ որովհետեւ միւթէսարըֆը կը պնդէր որ՝ մինչեւ որ վալին զինքը չարտօնէ ուրիշ կերպ չէր կրնար ընել՝ Ճէմալ պէյին ժամանման սպասել հարկադրուեցանք։

Այս էր պատճառը, ինչպէս նաեւ նպաստի գանձման անկանոնութիւնն էր որ զիս դրդեց երթալ տեսակցիլ Ճէմալ պէյի հետ, անմիջապէս որ ժամանեց Մերսին։

Խնդիրը շատ պարզ էր այդ միջոցին. որբանոցը կը ստանար իր նպաստը, ինչպէս այրիները կը ստանային իրենց օրական նպաստը իբր վնասուց հատուցում. պետութիւնը բացառիկ շնորհ մը չէր ըներ այդ գումարը յատկացնելով, որպէս զի փոխարէն գոհացումներ պահանջէր. այդ այդպէս պիտի շարունակուէր եթէ որբերու գործով ծանրաբեռնուած անձինք, քէնոտ, ատելավառ, նախատալի դիրք չունենային իրարու հանդէպ եւ գործը չներկայացներ բոլորովին անկազմակերպ վիճակ մը։

Դարձեալ կը շեշտեմ այս կէտը. բաւանակաչափ միջոցներ ունէին նշաւակ չդառնալու օտարներուն եւ պետութեան քմահաճոյքին։ Ազգը ո՛չ միայն իրաւունք ունի՝ այլ պարտական է իր սիրտին այնքա՛ն մօտիկ գործի մը վիժումին պատասխանատուները փնտռելու։

Երբ Ճէմալ պէյ Մերսինի որբանոցը այցելեց, անշուշտ չզլացաւ պաշտօնական շնորհաւորութիւններ ընելու. մարդիկ կան որ կը խաբուին այդ պայմանադրական եւ քաղաքավարական բանաձեւերէն, բայց խաբուելու այդ հանգստաւէտ երջանկութիւնը ամենքը չունին. ինծի համար շատ պայծառ էր որ իրարու վրայ դիզուած այդ բոկոտն ու տառապալիր մանկութեան տեղը՝ ո եւ է մարդկային արարածի՝ խղճահարութենէ ու ջղագրգռութենէ տարբեր զգացում չէր կրնար ներշնչել. ինծի համար յայտնի էր թէ այդ հարիւրաւոր դժբաղդ տղաքներու նիստն ու կացը, անկողինները, կեանքի բոլոր պայմանները հեռու էին մանկավարժական, առողջապահական ամենատարրական սկզբունքներէն. աւելորդ կը համարեմ հոս պատկերացնելու որբերու զարհուրելի եւ մղձաւանջային վիճակը. ուրիշ առթիւ փորձած եմ արդէն եւ ինծի հետ կամ ինձմէ ետքը ականատեսներ ճարտարօրեն արտայայտած են այդ վշտագին մանկութեան արհաւրալի երեւոյթը։ Եւ մենք որ 2֊3 ամիս ժամանակ ունէինք գոնէ մեզի տրամադրելի միջոցներով իրենց վիճակը բարւոքելու՝ բան մը չէինք ըրած կամ՝ գրեթէ։

Ատանայի մէջ եւս, Ճէմալ պէյ կրկնելէ ետքը իր քաղաքավարական շնորհաւորութիւնները, անմիջապէս յայտնեց ինծի թէ որբերու գործը շատ անկազմակերպ վիճակ մը ունի. յիշեց անոնց թշուառ ու դժբաղդ երեւոյթը, թուեց իրենց անկողիններուն անյարմարութիւնները, սնունդի անապահովութիւնը, խճողուած ըլլալնին եւն. եւ գրեթէ բառ առ բառ սա խօսքերը ըրաւ.

— Ես երկարօրէն խորհեցայ իրենց մասին, տանջուելով խորհեցայ եւ ինքզինքիս սրբազան պարտաւորութիւն պիտի համարեմ ամէն բանէ առաջ որբերու գործը հաստատ հողի վրայ դնել։

Այս նպատակաւ առաջարկեց կազմել յանձնախումբ մը եւ խնդրեց իմ մասնակցութիւնս եւ աջակցութիւնս, նոյն իսկ կ՚առաջարկէր ինծի յանձնախումբի անդամներու անունները նշանակել, համատարր մարմին մը ունենալու համար եւ այդ յանձնախումբին պաշտօն յանձնել ամենէն արագ եւ ամենէն բանաւոր միջոցներով կազմակերպելու որբանոցները։ Ահաւասիկ թէ ինչպէս ծնաւ Օսմանեան Որբանոցի մը գաղափարը։

Մերժելով հանդերձ յանձնախումբ մը կազմելու առաջարկը՝ որ իմ ձեռնահասութենէս դուրս էր, պահեցի իմ պարզ անդամի դերս յանձնախումբին մէջ։

Աւելորդ է հոս ծանրանալ այն կնճռոտութիններուն վրայ որոնք հետզհետէ յառաջ եկան յանձնախումբի երկրորդ եւ երրորդ նիստերուն. յանձնախումբը միջազգային էր բոլորովին եւ երկու թուրք ու երեք հայ անդամներէ զատ մնացեալները բոլորն ալ օտարներ էին. թուրքերը քաղաքավար եւ շատ վերապահ էին, իսկ Հայերը կը ներկայացնէին անկենդան եւ անգոյն տարր մը, այնպէս որ կուսակալէն զատ ամենէն ջերմօրէն գործունեայ կը թուէին օտարները։ Ես արդէն կը տեսնէի աւելի միջազգային որբանոցի մը հեռանկարը եւ կը խորհէի որ անուղղակի միջոցաւ մը այ միսիօնարները գլուխ պիտի հանէին իրենց փայփայած ծրագիրը, երբ անսպասելի կերպով մը լեզուի խնդիրը ծագեցաւ, այսինքն որբանոցի պաշտօնեական լեզուն հայերէ՞նը թէ թուրքերէնը ընելու խնդիրը։ Աւելորդ է հոս ծանրանալ այդ խնդրին վրայ որ ամենուս ծանօթ է. միայն ստիպուած եմ նշանակելու որ այդ խնդիրը պատճառ եղաւ որ իր անլուծելի հանգամանքովը վերջ դնէ յանձնաժողովի նիստերուն. կացութիւնը հետզհետէ ձգտեալ եւ թշնամական դառնալ սկսաւ եւ խնդիրը առաւ բոլորովին սուր հանգամանք մը, երբ որբերու նպաստի գանձումը պահ մը վտանգի ենթարկուեցաւ։ Երկու սուրի մէջ ինկած՝ բոլորովին առանձին մնացի. Ազգ. Պատրիարքարան ղրկած նամակներս ու հեռագիրներս անպատասխանի կը մնային. Պատրիարքարանը լուռ էր եւ շնորհը չէր ըներ նոյն իսկ հրահանգներ ղրկելու եւ որոշելու իմ վարուելու կերպս։ Լուռ եւ քէնոտ էին նաեւ պատրիարքական պատուիրակութեան Ատանա մնացող անդամները. կարծես ամենքը զիս դժուարութեան մէջ ձգելէ ետքը՝ հետաքրքրութեամբ կը զուարճանային իմ շարժուձեւերս դիտելով։

Ո՛չ մէկ պատասխան. ո՛չ մէկ հրահանգ, ո՛չ մէկ խորհուրդ եւ թելադրութիւն. միւս կողմէ իմ ձեռնահասութենէս վեր խնդիր մը սաստկօրեն արծարծուած՝ եւ որբերը առանց նպաստի մնացած։

Ահա այդ օրերուն, երբ հաւատքով եւ ջերմեռանդութիւնով կը յայտնէի թէ Ազգը երբեք թոյլ չտար որ իր որբերը մայրենի լեզուով չկրթուին եւ թէ ամէն զոհողութին կ՚ընէ պահպանելու համար իր նուիրական իրաւունքները, մեզի կը պատասխանէին.— Օր պիտի գայ որ պիտի համոզուիք թէ սխալած էք. Օսմանեան Որբանոցը պիտի հաստատուի, որովհետեւ ազգային որբանոցները անկարող պիտի ըլլան երկարատեւ եւ բանաւոր կազմակերպութիւն մը ունենալու։

Այս յուսահատութեան օրերուն մէջ վրայ յասաւ Վեհ. Կաթողիկոսը, որուն Ատանա ժամանելը՝ մեծ մխիթարութիւն մը եղաւ մեզի համար։ Իր հայրական բարութիւնը, խոհեմութիւնը հեռատես ու նաեւ շրջահայեաց իմացականութինը մեծապէս սատարեց ինծի, պատուով դուրս գալու այդ տագնապէն։ Մինչեւ Վեհափառին մեկնիլը Ատանայէն, ապաւինեցայ իր հեղինակութեան եւ իր թանկագին խորհուրդներուն։ Ու այդ անտեսուած ու անիրաւուած Վեհ. Կաթողիկոսը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, որուն զլացած էին նոյ իսկ պարզ Առաջնորդի մը իրաւասութիւնները, եւ որուն հոգեւոր իշխանութեան ներքեւ եղող որբերուն նիւթական եւ բարոյական բաղդը կը վճռուէր առանց իր գիտութեանը, այնպիսի ազնուական դառնութիւնով մը տոգորուած կը տեսնայի որ, աւելի դիւրաւ կը տանէի իմ վրաս ծանրացած հոգերը։

Յօդուածներու շարքի մը մէջ այս համառօտակի բայց ճշգրիտ պատկերը տալէս ետքը՝ Կիլիկիոյ որբախնամ գործին այլ եւ այլ փուլերուն, պահ մը կ՚ուզեմ անդրադառնալ դարձեալ այսօրուան վիճակին։

Ազգային որբանոցներու յարատեւող թշուառութիւնը եւ անկազմակերպ վիճակը յայտնի է ամենուն. գայթակղեցուցիչ լուրեր իսկ հասան Հաճընի Որբանոցէն, երկար ատէն, Ազգ. Կեդրոնական Իշխանութիւնը ներկայացնող անձին՝ [Գռուզեան Պատուելիի] անկամք, թուլամորթային ապիկարութիւնը միայն զզուանք կարող է ներշնչել։

Իրաց այս կացութեան դիմաց ամէն մէկ անհատ սրբազան զայրոյթը ունենալէ ետք՝ պէտք է խորհի իր պարտաւորութեանց վրայ։ Կեդր. Որբախնամ Մարմինը կը յայտարարէ թէ իր միջոցները սպառած են. անշուշտ թէ՝ անհրաժեշտ եւ անյետաձգելի է որբերու պարապ սնտուկը լեցնել, բայց ես կ՚ուզեմ յայտնել թէ մօտաւոր անցեալին մէջ ամենէն շատ պակսած բանը դրամը չէր, այլ ցեղին հետաքրքրութիւնը իր որբերուն մասին, գուրգուրալի ուշադրութիւնը դէպ ի անոնց բարոյական ու նիւթական վիճակը։

Հիմակ որ մանաւանդ մեր ապիկարութեան, թուլութեան իբր հետեւանք ունինք Օսմանեան Որբանոցը Կիլիկիոյ յողին վրայ, ուր 500 որբեր պիտի պատսպարուին, պարտական ենք ամէն միջոցով ու ամէն կարգի ուժերով զօրացնելու Ազգային Որբանոցները. եւ ասիկա ընելու միակ միջոցը, ինչպէս ըսի, դրամական նպաստ ղրկելը չէ։

Ես չեմ կրնար տարակուսիլ ցեղին վերածնունդի անմարելի հրայրքին վրայ. հաւատքով եւ յոյսով է դարձեալ որ կը մտածեմ թէ ազգային կենսականութեան բնազդը անտարբեր չկրնար մնալ՝ Կիլիկիոյ զարնուածներուն մեզի աւանդ թողուցած որբ սերունդին բարոյական ու նիւթական ճակատագրին նկատմամբ։

ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ

Արագած Պատկերազարդ Շաբաթաթերթ
Ա. Տարի, Թիւ 16
Նիւ Եօրք, Սեպտեմբեր 7, 1911

ԿԻԼԻԿԻՈՅ ՈՐԲԱԽՆԱՄ ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՅԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎԻՆ ՏԵՂԵԿԱԳԻՐԸ

ԾԱՆՕԹ. ԽՄԲ.— Տիկին Զապէլ Եսայեանի այս յօդուածը, ինչպէս նաեւ Կիլիկիոյ որբանոցներուն շուրջ գրած իր միւս չորս յօդուածները, որոնք ԱՐԱԳԱԾի նախորդ թիւերուն մէջ երեւցան, հանրային լուրջ ուշադրութեան առարկայ ըլլալու են։

Ըմբոստացուցիչ եւ անհանդուրժելի կատակերգութիւններ տեղի ունեցած են մեր որբերու խնամատարութեան գործին մէջ, եւ չկայ պարագայ մը որ այնքան պերճախօս կերպով վեր հանէ մեր ազգային կեանքին եղերական այլասերումը, որքան կիլիկեան որբերուն այս դժբաղդ պարագան։

Կը պնդենք թէ՝ ծանծաղամիտ դատողութեան արդիւնք է շարունակ ցեղին անսպառելի կորովին դրուատիքն ընելը, երբ այդ կորովը չարտայայտուիր այն անհունօրէն կենսական հարցերուն եւ անխուսափելի պահանջներուն շուրջ, որոնք մեր ազգային գոյութեան պահպանումէն աւելի մեծ բանի մը՝ մեր ազգային պատիւին հետ կապ ունին։

Ի զո՜ւր են խօսքի անմիտ յոխորտանքները. ի զո՜ւր սնամիտ ինքնախաբութիւններով կ՚օրօրուինք եւ դաժան ու անպատուաբեր իրողութեանց անտարբերութեամբ ու անպարտաճանաչութեամբ կռնակ կը դարձնենք։ Մեր ժողովուրդը կամք մը արտայայտելու է վերջապէս, պատասխան տալու է թէ ի՞նչ պիտի ըլլան իր որբերը ընդհանրապէս, եւ մասնավորապէս ի՞նչ պիտի ըլլան այն որբերը, որ Պետական Որբանոցը յանձնուած են...։ Տիրութիւն պիտի ընե՞նք անոնց, փոյթ պիտի ընե՞նք որ Հայ մեծնան, Հայ՝ կրթութեամբ եւ հոգիով։ Եւ վերջապէս մեր ողորմող ու մեծատուն ունեւորները պիտի ճանչնա՞ն իրենց պարտքը եւ ազգային արժանապատուութիւնը փրկելու համար ազնիվ ու շիտակ ճիգ մը պիտի փորձե՞ն։

Թող ա՛մէն Հայ լսէ.

Ինչպէս կը հաւաստեն՝ Ատանայի եւ Հալէպի նահանգներուն մէջ կան 8206 որբեր.

Այս որբերուն 4838ը մօրերնուն քով կը գտնուին, իսկ 3367ն ալ որբանոցներու մէջ ապաստանած են.

Եւ ասոնց ալ 1426 հատն են միայն որ ազգային որբանոցներու մէջ տեղ գտած են, մինչդեռ միւս 1941 հոգին կը պատսպարուին օտար հաստատութիւններու մէջ։ Ու պէտք է գիտնալ «... դեռ այս թիւերուն մէջ չկան Ատանա քաղաքին որբերը, որոնք Պետական Որբանոցը անցած են...»։

8206 եւ 1426 թիւերուն մէջ մեծ տարբերութիւն մը կայ, եւ այս տարբերութիւնը՝ մեր համբաուուած հայրենասիրութեան եւ ազգային նախանձախնդրութեան չափանիշը կը ներկայացնէ։

Քաջ գիտնանք ասիկա։

ԱՐԱԳԱԾի համար գրած կիլիկեան որբանոցներու մասին անձնական տպաւորութիւններուս եւ յիշատականութիւններուս հետ զուգադիպեցաւ հրատարակութիւնը Կիլիկիոյ Որբախնամ Կեդր. Յանձնաժողովոյ Տեղեկագրին։ Ընթերցող հասարակութիւնը հակասութիւն մը պիտի գտնէ իմ ներկայացուցած տխուր եւ աննախանձելի վիճակիս եւ Տեղեկագրին ընդհանուր լաւատես գոհունակութեան միջեւ։ Այս հակասութեան պատճառը կարծեմ թէ այն է որ՝ Կեդրոնական մարմինները առ հասարակ չեն կարող թափանցել տեղւոյն վրայ անցած դարձած սարսափելի մանրամասնութեանց բոլոր դժնդակ պարագաներուն. իրենց գիտութեան կը հասնին հետեւանքները միայն, որով ի վիճակի չեն բանականաբար գիտնալու թէ այդ հետեւանքները կրնայի՞ն աւելի գոհացուցիչ ըլլալ եւ թէ ինչո՞ւ չեն եղած։

Մէկ քանի դիտողութիւններէ առաջ, որոնք կը բղխին նոյն իսկ Տեղեկագրէն, հարկ կը համարեմ հրապարակաւ սա հարցումները ուղղել.

Ա.— Ճի՞շդ է թէ չէ, ուրեմն, որ ասկէ մէկ երկու ամիս առաջ Ատանայի նախորդ կուսակալը ազդարարագիր մը ղրկած էր մեր Ազգային Իշխանութեանց, եւ յայտնած է որ, եթէ որբերու վիճակը յարատեւէ ներկայ թշուառութեան մէջ, ինքը ստիպուած պիտի ըլլայ իբրեւ գաւառին պետը եւ յանուն մարդկային զգացումներու իր թեւարկութիւնը տարածել Օսմ. Որբանոցէն դուրս գտնուող որբերուն վրայ ալ։

Բ.— Ճի՞շդ է թէ չէ, Հաճընի Որբանոցին աննակարագրելի թշուառութիւնը (հաց կը պակսի, կը հարկադրուին տեղւոյն Աշխատանքի տունէն առնել մէկ երկու ոսկի, տառական իմաստով որբերը կշտացնելու համար). յիշեալ որբանոցին մէջ ամէն երեւակայութենէ վեր աղտոտութիւն կը տիրէ. այրի մը իր զաւակը առնելէ ետքը կը բերէ Առաջնորդին եւ երբ իրեն կը հարցնեն թէ ինչո՞ւ տղան որբանոցէն կը հեռացնէ, չի պատասխաներ, այլ միայն տղուն մազերը կը բանայ, կը ցուցնէ ուր «ոջիլը աւազի պէս կը վխտար։»

Գ.— Ճի՞շդ է թէ չէ, որ ճերմակեղէնի եւ զգեստեղէնի այնպիսի պակասութիւն մը կայ ազգային մէկ երկու որբանոցներու մէջ, որ տղոց ճերմակեղէնը չեն փոխեր երկար ատեն եւ երբ հարկադրուած ստիպուին մաքուր շապիկ մը հագցնել՝ հարկ է որ տղան մերկ պառկի անկողնին մէջ եւ սպասէ որ լուացուած շապիկը չորնայ։

Նշանակած հարցումները հիմնուած են ինծի հասած նորագոյն եւ վաւերական տեղեկութիւններու վրայ։ Կը զգուշանամ խօսիլ ուրիշ, բերնէ բերան հասած լուրերու մասին. ի հարկին պատրաստ եմ յայտնելու հրապարակաւ իմ տեղեկութեանցս աղբիւրները։

Եթէ Կիլիկիոյ Կեդր. Որբախնամ Յանձնաժողովը չբարեհաճի ըսել թէ այս տեղեկութիւնները սուտ եւ սխալ են, կը հարկադրուիմ մտածել որ իմ ներկայացուցած պատկերս եթէ հակասութիւններ ունի Տեղեկագրին հետ, ոչ մէկ հակասութիւն ունի իրականութեան հետ եւ թէ որբախնամ գործը երկու տարիէ ի վեր եթէ չէ՛ ալ վատթարացած, գոնէ չէ բարւոքուած։

Անցնելէ առաջ Տեղեկագրին քննութեան, կ՚ուզեմ յայտարարել որ Կիլիկեան Որբանոցներու մասին գրելով երկու նպատակ ունիմ գլխաւորապէս. հայ հասարակութիւնը շահագրգռել իր որբերու գործերով եւ պատկանեալ իշխանութեանց ուշադրութիւնը հրաւիրել լուսաբանելով գործին յատուկ այլ եւ այլ կէտեր։ Ամենուն յայտնի է Կեդր. Յանձնաժողովին անդամներուն ամէն կասկածէ վեր եղող պարկեշտութիւնը, մարդասիրութիւնը եւ իրենց ստանձնած գործին համար ունեցած անձնուիրութիւնը. որով առաւելապէս համոզուած ենք որ որբախնամ գործին անյաջողութիւններուն պատճառները ցարդ չեն ուսումնասիրուած, եւ ոչ ոք միտքէն անցուցած է բո՛ւն պատասխանատուներուն օձիքէն բռնել, զանոնք առ նուազն մեկուսացնելով. նոյն իսկ իմ տպաւորութիւնս այն է որ Տեղեկագրին առաջին մասը կազմուած է Կիլիկիայէն ղրկուած անբարեխիղճ նամակներու հատուածներով, եւ թէ Որբախնամ Յանձնաժողովի անդամները առանձին ուշադրութիւն չեն դարձուցած, որովհետեւ դժուարս կու գայ հաւատալ որ իրենցմէ ո եւ է մէկը անհատապէս պիտի ուզէր ստորագրել այդ առաջին մասին ներքեւ։

Տեղեկագիրը կը բաղկանայ հետեւեալ մասերէն.

1.— Պատմականը որբախնամ գործին.

2.— Պ. Սարգիս Սուինի տեղեկագիրը.

3.— Ցուցակը նուիրատոմսեր սպառող յանձնախումբերու, հանգանակիչ որբախնամ մարմիններու եւն.

4.— Վիճակագրութիւնը Ատանայի եւ Հալէպի նահանգներուն մէջ եղող որբերու, պատրաստուած՝ Պ. Սուինի կողմէ.

5.— Տասնեւչորսամսեայ համարատուութիւն։

Ներկայ յօդուածով ես միայն պիտի զբաղիմ տեղեկագրին առաջին մասով։

«Պաշտօնէից ընտրութիւն եւ առաքում» վերտառութեան ներքեւ յանձնաժողովը կը յայտարարէ թէ «իմանալով որ հազարաւոր որբերը անխնամ ինկած են իրենց քար ու քանդ եղած բնակարաններուն մոխիրներուն վրայ, իր անդրանիկ նիստով ուսումնասիրութեան նիւթ ըրաւ ճշդել որբերու թիւը եւն... եւ յետ երկար խորհրդակցութեան յարմար դատուեցաւ քննութիւն կատարել ճիշդ տեղւոյն վրայ... եւն.։»

Մինչեւ Որբախնամի կազմութեան թուականը Պատրիարքական Ա. պատուրիակութիւնը, յետոյ Բ. պատուիրակութիւնը եւ որբերու գործերով զբաղող շատ անձինք կատարած էին արդէն այդ գործը. իսկ ամենէն առաջ Կիլիկիոյ Վեհ. Կաթողիկոսը իր քարտուղար Գիւտ վարդապետի միջոցաւ ձեռնարկած էր որբերու եւ այրիներու ցուցակը պատրաստել. հետեւաբար այս նախնական գործին համար իրարու ետեւէ մասնաւոր պաշտօնեայ ղրկելը բոլորովին անօգուտ զոհողութիւն էր, առնուազն՝ նիւթական. ի՞նչ էին եղած ուրեմն մինչեւ այդ թուականը (Օգոստոս 30) ղրկուած տեղեկագիրները եւ ցուցակները. ամենէն պարզը եւ ամենէն օրինաւորը այն չէ՞ր արդեօք որ իբրեւ վաւերական ընդունելով կաթողիկոսական տեղեկագիրները եւ ի հարկին մանրամասն բացատրութիւն խնդրելով աղէտավայրին վրայ գտնուող եւ տեղական բոլոր համայնքային իրաւասութեանց պետը եղող Վեհ. Կաթողիկոսէն, ըստ այնմ գործունէութեան ծրագիր մը պատրաստէին որբերու համար, առանց ժամանակ եւ դրամ մսխելու։ Ընդհակառակը, սակայն, Որբախնամը 1909 Օգոստոսին կազմուելով, առանց երբեք քննելու Ազգ. Վարչութեան 4 ամիսներէ ի վեր հասած տեղեկագիրները, առաջին ձախորդ որոշումը կու տայ Գռուզեան պատուելին ղրկելու Ատանա. յետոյ, մօտաւորապէս տարի մը ետք, նոր պատուիրակութին մըն ալ կը մեկնի որբերու թիւը եւ վիճակը հաստատելու պաշտօնով։ Անցնինք։

Տեղեկագիրը Մերսինի Որբանոցի մասին խօսելով կը պատմէ թէ ի՛նչպէս ի սկզբանէ հարկ դատուած էր շէնք մը շինել որուն համար Յանձնաժողովը տրամադրեց 240 ոսկի. յետոյ շէնքը թողուեցաւ Մերսինի եկեղեցիին իբր կալուած, Մերսինի թաղ. խորհուրդէն տրուած 200 ոսկիի մուրհակի մը փոխարէն (40 ոսկին յատկացուած էր որբերու յատուկ ծախքերու)։

Ընթերցողը թերեւս զարմանայ թէ՝ տեղ մը ուր քանի մը պատուիրակութիւններ քննութիւն կատարած էին, ուր որբախնամ մարմին մը կար եւ որբանոցի տեսչուհի մը, ուր Վեհ. Կաթողիկոսը յաճախ կանգ կ՚առնէր, նորահաս քննիչ մը ի՛նչպէս ասանկ անխորհուրդ կերպով եւ առխարխաբ կը գործէ. (շէնք մը կը սկսի, չաւարտիր, կը թողու ուրիշ մարմինի մը, որբերը յանկարծ Ատանա կ՚առնէ կը տանի եւն.)։

Այս շէնքին շինութեան պարագաները, որոնց ականատես եղայ Մերսին գտնուած պահուս, հարուստ են գայթակղեցուցիչ մանրամասնութիւններով զորս թերեւս կ՚անգիտանայ Որբախնամի Կեդր. Յանձնաժողովը։ Ըսեմ քամի մը տողով։ Մերսինի ազգ. դպրոցին մօտալուտ վերաբացումին պատճառաւ հարկ էր որբերը տեղափոխել ուրիշ շէնքի մը մէջ. բայց նախորդ յօդուածներովս բացատրեցի թէ ի՛նչպէս հակասական եւ այլատեսակ առաջարկութիւններ սպասողական դիրքի մը մէջ կը պահէին մեզի. մինչեւ այդ պահը թերեւս 40 անգամ Ազգ. Վարչութեան գրուած էր որ Մերսինի կլիման անյարմար է որբերուն առողջապահական տեսակէտներով եւ լաւագոյն էր զանոնք փոխադրել Ատանա եւ կամ աւելի ներսերը. այնպէս որ Մերսինի շէնքը սկսուելէ ետքը միայն Գռուզեան պատուելիին այդ կէտին վրայ համաձայն գտնուիլը շատ յետամնաց համաձայնութիւն մըն էր. եւ ի՞նչպէս կ՚ըլլայ որ Կեդր. Յանձնաժողովը չի զարմանար իր ներկայացուցչին շփոթ եւ անկապակից գործունէութեան վրայ. եւ կամ ի՞նչպէս հասարակութիւնը չի զարմանայ, որ պատուիրակութեան, իմ եւ ուրիշ բազմաթիւ թղթակիցներու տեղեկատուութիւնը առ ոչինչ համարելով՝ Յանձնաժողովը կուրօրեն կը հաւատայ նորեկ պաշտօնեայի մը, դրամ կը փութացնէ շէնք մը կանգնելու համար եւ յետոյ կէս ճամբան այդ նոյն պաշտօնեային փոփոխամտութեան հետեւելով, կիսաւարտ կը թողու շէնքը, քանի մը տարուան համար փոխ կու տայ տրամադրած դրամը եւ կը փոխէ յանկարծ գործունէութեան ծրագիրը։

Շէնքին շինութեան ձեռնարկելէ առաջ, երբ Գռուզեան պատուելին յայտնեց թէ որոշուած է որբերը Մերսին պահել, ձեռնարկեցինք յարմար շէնք մը վարձելու. բայց Պատուելին խնայասիրութեան նոպայէ մը բռնուած սարսափեցաւ. «Երկու երեք տարուան վարձքովը, ըսաւ, կարելի է շէնքը մը շինել։» Ի զուր կը համոզենք զինքը եւ կը յորդորենք որ բարի տրամադրութիւններով շէնք չի շինուիր եւ թէ բանիբուն ճարտարապետի մը խորհրդակցութիւնը անհրաժեշտ է։ Մեզի դժուար կու գար հաւատալ թէ առնուազն 300 որբ պատսպարելիք որբանոց մը 200 ոսկիով կարելի է շինել։ Մերսինի որբանոցի խնամակալութիւնը, որուն մէջ գործնական մարդիկ կային, անկարելի կը դաւանէին այդ բանը. Վեհ. Կաթողիկոսը նոյնպէս անպաշտօն կերպով կարծիք յայտնեց թէ համաձայն չէր այդ շինութեան, բայց Գռուզեան պատուելի կը գրէ ուր որ անկ է եւ կը ստանայ 240 ոսկին եւ ահա՛ կը ձեռնարկէ շինութեան։ Քանի մը շաբաթ ետք, ես հազիւ թէ Պոլիս հասած էի, Մերսինի խնամակալութեան անդամներէն մէկը կը գրէր ինծի թէ կիսաւարտ շէնքը փլաւ գործածուած գերաններուն տկարութեան պատճառաւ. յուզմունքս եւ զայրոյթս չափ չունէին.— հապա եթէ շէնքը ո եւ է դիպուածաւ դիմանար մինչեւ աւարտելը եւ յետոյ տղոց վրայ փլչէր. միթէ կարելի՞ էր այսքան թեթեւօրէն վարուիլ հարիւրավոր որբերու ապահովութեան գործին հետ։

Կը յիշեմ նաեւ սա պարագան որ որբանոցի խնամակալութեան անդամներէն ոմանք, Թաղ. Խորհուրդի ալ անդամ ըլլալով կ՚ըսէին.

— Մենք ալ շէնքի մը պէտք ունինք արդէն, թող անիկա շինէ, յետոյ մեզի կը մնայ։

Ճարպիկ ու խորամանկ մարդիկ էին ու հեգնելով կը հետեւէին գործերու ընթացքին, պատեհ առիթէ մը օգուտ քաղելու համար. այդպէս ալ ըրեր են. շէնքը այսօր իրենց ձեռքն է։ Հիմակ որ Կեդր. Յանձնաժողովը տեղեկութիւն ունի զինքը ներկայացնող անձին գործելու ձեւին վրայ, ի՞նչպէս պիտի հաշտուի այսքան ապացուցուած անճարակութեան հետ որ կրնար եղերական հետեւանքներ ունենալ։

Անցնինք ուրիշ կէտի մը։

Տեղեկագիրը նկարագրելով այլ եւ այլ վայրերու որբանոցները՝ կ՚եզրակացնէ.— «Տեղւոյն անձկութեան պատճառաւ մահճակալ չունինք եւ տղայք կը պառկին խիտ երբեմն երկու փոքրեր մէկ անկողնի մէջ։ Այս կերպը ինքնին հաճելի չէ թէեւ, բայց գաւառներու մէջ տան մը փոքրեր առ հասարակ մէկ շարքով կը պառկին խոշոր վերմակի մը ներքեւ։»

Ասիկա ամենամեծ անյարմարութիւններէն մէկն որ որուն մասին ամէն կերպով ջանացած եմ դարման մը հասցնել եւ սկիզբները չեմ յաջողած. կը տեսնենք որ երկու տարիէ ի վեր կացութիւնը նոյնը կը մնայ. այլ սակայն չէ կարելի ուրանալ որ անկարելի չէր նեղ եւ մաքուր երկաթէ մահճակալներ յատկացնել ամէն մէկ որբի (օրինակի համար՝ Մերսինի շէնքին համար ի զուր ծախսուած դրամով). Կիլիկիա տաք կլիմայ ունի եւ ամէն կարգի միջատներ անպակաս են. Մերսինի մէջ տղաքը կը խեղդուէին մլուկներէն. երբեմն մողէսներ ու ուրիշ կարգի անասնիկներ կը սողոսկէին շէնքին պատերէն ներս։ Սխալ է թէ Կիլիկոյ մէջ տան մը փոքրերը քով քովի կը պառկին, կլիման թոյլ չի տար այդ։ Ասկէ զատ, յայտնի ճշմարտութիւն է թէ հակառողջապահիկ է նոյն իսկ մէկ ընտանիքի տղաքը իրարու կից պառկեցնել, ո՞ւր մնաց տարբեր ծնողներէ սերածները. թագուն եւ յայտնի ու նաեւ պատահական հիւանդութիւններ կրնան շուտով տարածուիլ այնպիսի տեղ մը ուր նոյն տեղեկագիրը կ՚ըսէ թէ՝ տղոց հարիւրին 70ը աչքի ցավէ, մորթի եռքէ եւն. բռնուած են։ Տեղեկագիրը ուրիշ տեղ մը կ՚ըսէ թէ՝ որբերը որբանոցին մէջ աւելի հանգիստ են քան իրենց տուներուն մէջ. ըմբոստացուցիչ է խնամքի եւ հոգածութեան աստիճանաչափ առնել այն վիճակը որ կ՚ենթադրենք թէ որբերը կրնային ունենալ իրենց տան մէջ. Կիլիկիա եղած ատենս ինծի աս տեսակ խօսքեր ըսողներ կային.

— Ինչո՞ւ որբերը այսքան կը շփացնէք, կը կարծէ՞ք որ իրենց տանը մէջ աւելի՞ մաքուր էին, աւելի՞ լաւ կ՚ուտէին եւն.։ Տեղեկագրին այս մասը արձագանգն ըլլալ կը թուի այս անսիրտ խօսքերը արտասանող շրթունքներուն։

Սնունդ վերտառութեան տակ կը գտնենք դարձեալ նոյն բանը. «Ջանք եղած է կարօտ չթողուլ որբերը կերակուրներուն եւ տալ անոնց պէտք եղած սնունդը, առաւել քան զոր կը վայելէին իրենց տան մէջ։» Արդեօք աւելի թշնամիի խօսքերու չե՞ն նմանիր ասոնք. ի՞նչ սրտով կարելի է բաղդատութեան դնել եւ առաւելութիւն մը գտնալ որբերու արդի վիճակին եւ կոտորածէն առաջուան վիճակին միջեւ, երբ հօրմէ մօրմէ զուրկ չէին...։ Փոխելով աստիճանաչափը, եթէ Յանձնաժողովի անդամները կարենային ըսել՝ առաւել քան զոր կը վայելեն մեր հարազատ տղաքը հասկնալի յաւակնութիւն ըլլար թերեւս, եթէ ճիշդ ըլլար։

Նոյն հատուածին մէջ կը գտնենք ուրիշ ձախող բաղդադութիւն մը.— «Այսպիսեաւ զգալապէս աճում ունեցած են որբերը եւ դէմքով փայլուն ու զուարթ, բոլորովին հակապատկերը՝ իրենց նոր եկած վիճակին, ինչպէս նաեւ այժմ մեր որբանոցներէն դուրս անխնամ կեցած որբերուն։»

Կը հարցնենք Որբախնամ Յանձնաժողովի անդամներուն.— «Դուրսը մնացած որբերը արդեօք ուրի՞շ հասարակութեան մը կը պատկանին. Ազգային Իշխանութիւնը պարտական է հոգալ բոլոր որբերը եւ պատասխանատու է բոլոր որբերուն վիճակին համար. ուրեմն առանձնաշնորհեալնե՞ր են անոնք որ բաղդ ունեցեր են որբանոց մտնելու. բաժանումի եւ խտրութեան ի՞նչ եզր կայ արդեօք։ Այսպիսի բաղդատութիւն կրնար ընել միմիայն օտար որբախնամ հաստատութիւն մը։»

Զանց կ՚ընեմ խօսիլ Տեղեկագրին ընդհանուր ակնարկներու միամտութեան եւ sentimental շեշտին վրայ. որբեր, որ որբանոցէն մեկնած ատեննին կու լան եւ չեն կրնար բաժնուիլ «իրենց վայելած երջանկութենէն» կ՚ըսէ Տեղեկագիրը (էջ 24)։ Աշխարհիս վրայ արդեօք ո եւ է որբանոց, ո՛րքան ալ կատարեալ ըլլայ, կրնա՞յ բանաւորապէս այդ կարգի յաւակնութիւն ունենալ. ինչքա՛ն ալ թշուառ ըլլայ մայր մը, մերկ եւ անօթի, կարելի՞ է ըսել թէ իր անչափահաս զաւակը կը նախընտրէ որբանոց մնալ քան իր մօրը քով...։ Եւ այս հոգեբանական կէտը նկատողութեան առնելով չէ՞ր որ նախամեծար կը համարէինք այրիներու կացութիւնը բարւոքել եւ զաւակները իրենց յանձնել։

Վերջացնելէ առաջ Տեղեկագրին այդ էջին քննութիւնը, աչքիս կը զարնէ կրօնական հատուածին մէջ սա տողը եւ ինծի յիշեցնել կու տայ տխուր դրուագ մը. «Ամէն իրիկուն միասնական աղօթքով կը քնանան որբերը։» Միասնական աղօթքով կը քնանային երբ Մերսին էի. նաեւ որբանոց մտնելուս առաջին իրիկունն էր, եւ ահա հարիւրաւոր որբեր միաբերան կ՚աղաղակէին.

«Տո՛ւր ՀՕՐՍ եւ ՄՕՐՍ կեանք երկար
«Եւ երջանիկ հանգիստ օրեր։»

Անգիտակից էին մանկական շրթունքները եւ իմաստին չէին անդրադառնար, բայց իրենց վերակացուներէն ոչ ոք չխորհեցա՞ւ այն դիւային հեգնութեան վրայ որ կար այդ բառերուն մէջ՝ հայրերնին մայրերնին դեռ նոր կորսնցուցած որբերուն բերնէն արտասանուած։

Հետեւեալ օրն իսկ փոխուեցավ աղօթքը, բայց արդեօք կրկին վերադարձա՞ծ է անիկա որբանոցներու մէջ. անկարելի բան չկայ երբ նկատենք որ նորեկ պաշտօնեաներ իրենց առաջին պարտաւորութիւնը կը համարեն նախորդին կարգադրութիւնները վեր ի վայր շրջել։

Տեղեկագրին՝ Որբերը տեղւոյն վրայ խնամելու սկսինք վերտառութեամբ հատուածը աչքառու հակասութիւն մը կը պարունակէ զոր կարելի չէ նկատողութեան չառնել։ Յանձնաժողովը որոշեր է որբերը իրենց տեղին վրայ պահել եւ որբերը չյանձնել օտարներու։ «Որբախնամս ո՛չ միայն չթողուց որ իր խնամոց յանձնուած որբերը իբր հոգեզաւակ դուրս հանուին Կիլիկիայէն այլ եւ մերժեց, միշտ համաձայն իր սկզբունքին, առաջարկները այն անհատներուն եւ մարմիններուն որոնք կը փափաքէին որոշ թուով որբեր իրենց հաշւոյն դաստիարակել այս կամ այն վարժարանին մէջ։»

Յայտարարութիւնը որոշ է, վէսօրէն այլամերժ եւ տարակոյս չի վերցներ. բայց ահա անմիջապէս կը յաջորդէ հետեւեալ հատուածը որ ժխտումն է առաջինին.

«Այս սկզբունքը ընդգրկելով հանդերձ մեծամասնութեամբ յանգեցաւ սա եզրակացութեան թէ՝ կարելի պիտի ըլլայ պարագաներու բերմամբ եւ բացառաբար անհատներու կամ ազգ. մարմիններու խնամարկութեան յանձնել, Որբախնամիս մասնաւոր որոշումովը եւ կարգադրութեամբը։»

Որո՞նք են այդ առաձգական պարագաները... Տեղեկագիրը չի յայտներ։ Գալով «բացառաբար» բացատրութեան, կը քննենք որբերու թիւը եւ կը բաղդատենք Յանձնաժողովին խնամակալած որբերը եւ բացառաբար ուրիշ մարմիններու յանձնուածը, եւ մեր քննութեան արդիւնքը շատ աննպաստ կ՚ըլլայ Յանձնաժողովին, ահաւասիկ թէ ինչո՜ւ.— Ըստ Պ. Սարգիս Սուինի, Ատանայի եւ Հալէպի նահանգներուն մէջ կան 8206 որբեր, որոնց 3367ը որբանոցներու մէջ պատսպարուած են եւ 4838ը մօրերնուն քով կը գտնուին (այս այն դուրսը մնացող որբերն են)։ Իսկ 3367 պատսպարեալներուն միայն 1426ը կը գտնուին ազգային որբանոցներու մէջ, մինչ 1941 հատը օտար հաստատութիւններու մէջ առնուած են։

Այս թիւերէն դատելով աւելի տրամաբանական չէ՞ ազգային որբանոցները բացառութիւն համարել։ Եւ դեռ այս թիւերուն մէջ չկան Ատանա քաղաքին որբերը որոնք Պետական Որբանոցը անցած են...։

Տեղեկագրի յաւելուածին մէջ կը գտնենք յիշատակութիւնը Օսմ. Որբանոցի հաստատման իբրեւ կարեւորութենէ զուրկ արձանագրութիւն մը արագօրէն ըսուած եւ վրայէն անցուած։

Ու ահաւասիկ կը հարցնեմ բոլոր անոնց, ազգային մարմին, խմբագրութիւն թէ անհատ, ո՞ւր են իրենց զայրոյթները, ըմբոստացումները, ազգային նախանձախնդրութիւնը, որոնք պոռթկացին երբ օտար եւ պետական որբանոցները դեռ սամնային վիճակի մէջ էին. այսօր դրական ձեւով մը գոյութիւն ունին անոնք, եւ տակաւին մեզի կ՚ըսեն, թէ բացառապէս իրենց գոյութիւնը ընդունուած է...։

Այն ժամանակ, երբ ես օտարներու կը յայտնէի թէ՝ համաձայն Ազգ. Վարչութեան որոշումին ազգը իր որբերը ԱՄԲՈՂՋՈՎԻՆ պիտի խնամակալէ, փորձառութեամբ կը պատասխանէին ինծի.— Այսօրուան գրգռութիւնը, զայրոյթները թուղթերու վրայ են միայն ու այնպէս ալ կը մնան. քանի մը ամիս ետքը իրենք իսկ կը զարմանան զայրացած կամ դիմադրած ըլլալնուն եւ եղելութեան առաջ միշտ գլուխ կը ծռեն։

Եղելութիւնը կայ այսօր եւ գլուխները ծռած են բայց ես չեմ կրնար դադրիլ ըմբոստանալէ այս երեւոյթին առջեւ։

Տեղեկագրին Բ. մասը գրաւած է Պ. Սարգիս Սուինի համարատուութիւնը որ իր ժուժկալ եւ կանոնաւոր ընթացքով աւելի ճշգրիտ գաղափար կու տայ որբերու վիճակին վրայ։ Յայտնի է ականատեսի հեղինակութիւնը. բացատրութիւնները չափաւոր են եւ գոնէ ներկայացուած իրողութիւններուն մէջ հակասութիւններ չկան։

Վերջացնելէ առաջ շահեկան էր գիտնալ թէ ի՞նչ կը նշանակէ գաճաճի մը եւ այսահար աղջիկներու պատկերները զետեղել Տեղեկագրին մէջ. ի՞նչ կարգի հետաքրքրութիւն կը յուսացուի արծարծել այդ ցուցադրութիւններով. օրինակի համար օտարի մը ի՛նչ ձեւով կարելի է բացատրել 18ամեայ գաճաճի մը պատկերը։ Գալով խեղճ այսահարներուն՝ ի՞նչ նպատակ կայ յաւերժացնելու իրենց ապշահար երեւոյթները։

Որբախնամ Յանձնաժողովին արժանապատուութեան տեսակէտէն կը կարծեմ որ օգտակար կ՚ըլլար չցրուել ներկայ Տեղեկագիրը, ու լրջօրէն վերաքննելով անոր ամէն մէկ կետը, սրբագրուած կրկին տպագրութեան մը յանձնել զայն։ Ու այս բանին համար, յօդուածիս սկիզբը նշանակած պատճառներովս, վստահ եմ որ Յանձնաժողովին ամէն մէկ անդամը, անհատապէս համաձայն կը գտնուի։

Կ. Պոլիս
ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆ

Արագած Պատկերազարդ Շաբաթաթերթ
Ա. Տարի, Թիւ 17
Նիւ Եօրք, Սեպտեմբեր 14, 1911

ՄՈՒՐԱՏԻ ՃԱՄԲՈՐԴՈՒԹԻՒՆԸ
ՍՎԱԶԷՆ ՊԱԹՈՒՄ1

Ուղեգրութիւն՝ ականատեսի վկայութեամբ

Գրի առաւ
Զապէլ Եսայեան

1915թ. մարտի 15ին, ժամը երեկոյեան 7ին (ը. թ.) երեք ձիաւոր ոստիկաններ եկան զարկին մեր դուռը2. ես տանը չէի եւ լուր ստացայ. եկայ եւ հրաւիրեցի զիրենք, որ տուն մտնան։ Անմիջապէս որ տեղաւորուեցան, ինծի ներկայացուցին թուղթ մը, որ ստորագրուած էր թէ վալիին եւ թէ Ալայ պէյին կողմէն եւ հետեւեալ բովանդակութիւնը ունէր. «Նամակնիս ստանալնուդ պէս եկէք, քանի մը կարեւոր գործերու մասին խորհրդակցելու համար»։ Անմիջապէս զգացի դաւադրութիւնը, բայց հանդարտ երեւոյթս պահելով, սկսայ զբաղեցնել ոստիկանները։ Հրամայեցի, որ ճաշի պատրաստութիւն տեսնեն, բայց ոստիկանները կը շտապէին. իմ դիտաւորութիւնս էր մինչեւ ուշ գիշեր յետաձգել եւ կը ջանայի զիրենք զբաղեցնել՝ հետերնին խօսելով եւ միեւնոյն ատեն սպասցնելով ճաշի։ Ոստիկաններէն մէկը, որ Ալայ պէյին եավէրն3 էր, հսկայ հասակով, մեծ պեխերով եւ խիստ դէմքով մարդ մըն էր. երկրորդը՝ ոճրագործի դէմքով, բարձրահասակ, չոր, թուխ. իսկ երրորդը՝ խորհրդաւոր եւ մռայլ դէմքով մարդ մըն էր, մազերը կիսով ճերմկած եւ որ ոչ մէկ կերպով չէր կարելի զբաղեցնել։

Այդ միջոցին տնեցիք տունը կը դատարկէին. բոլորը սուգի մէջ էին եւ կը զգային, թէ ծանր դէպքերու սկզբնաւորութիւնն էր ասիկա։ Այդ պահուն հասաւ նաեւ 16 տարեկան հայ տղայ մը, որ վազնի֊վազ կու գար քաղաքէն (Սեբաստիա) եւ բովանդակութիւնը կը բերէր այն նամակին, որ հասած էր Կեդրոնէն։ Հրահանգը հետեւեալն էր. «Դրութիւնը սոսկալի է, զգաստ եւ զգոյշ եղէք...»։

Առանց մեր տանը եղող ոստիկաններուն կասկածը հրաւիրելու, յաջողեցայ երկու ձիաւոր տղաք ճամբայ հանել դէպ ի Սեբաստիա՝ իմ դրութիւնը իմացնելու, որոնց յանձնեցի նաեւ կուսակալին նամակը։ Բայց անոնք հազիւ թէ հասեր էին գիւղին սահմանը, ձերբակալուեր էին, որովհետեւ գիւղը շրջապատուած էր արդէն։ Երբ այս լուրը լսեցի, հասկցայ, որ այլ եւս անկարելի էր այդ երեք ոստիկանները պահել. մօտերնին եկայ ու ըսի։

— Դուք այլ եւս կրնաք երթալ, ես կէս ժամ ետքը կու գամ. չեմ ուզեր գիւղէն ոստիկաններով մեկնիլ։

— Մեզի համար պատիւ է ձեզի հետ քաղաք մտնիլը, պատասխանեցին։

Կեցայ իրենց դէմ ու վճռական կերպով ըսի.

— Գացէ՛ք, ես ձեզ հետ չի պիտի գամ։

Ոստիկանները յուսահատած տեղի տուին եւ ձիերը նստեցան։ Ես իմ ձիս եւ հրացանս պատրաստ ունէի արդէն, կը շտապէի մեկնելու, երբ անոնք, որ պահուըտած էին եւ իմ շարժումներս կը դիտէին, յանկարծ իմ դէմս եկան։

— Ես ձեզի հետ գալու միտք չունիմ, ըսի, ուր որ կ՚ուզէք գացէք։

Լռեցին ու հեռացան։

Ես խումբ մը ընկերներով հեռացայ Կովտունէն։ Այդ միջոցին իմ ընկերներս էին՝ եղբայրս, եղբօրս որդին, քաջ որսորդ, եւ անոնցմէ զատ Եղօն ու Նշանը։

Հասանք Խորսանա գիւղը, որ կը գտնուի Կովտունի հարաւային կողմը, գետին միւս կողմը, մէկ ժամ հեռաւորութեամբ։ Հոն գտանք շատ լաւ ընդունելութիւն. մեզի համար նախապէս պատրաստած էին զէնք, ձի, թամբ, հեռադիտակ, թիւրք ոստիկան զինուորներու հագուստներ եւ ամէն անհրաժեշտ բաները. մեծ յարգանքով կը վերաբերուէին եւ գիտնալով, թէ թշնամիին ձեռքէն կը փախչէինք, կ՚աջակցէին մեծ ուրախութեամբ։ Ամբողջ գիւղը ոտքի ելաւ եւ գլխաւորապէս մեզ շրջապատեցին Ն. Դանիէլեան 37 տարեկան անձ մը, որուն անցեալը շատ մաքուր չէր, բայց անկեղծ զղջումի եկած էր եւ ամէն ինչ կ՚ընէր մոռցնել տալու համար իր գործած սխալները, Յարութիւնն՝ 42 տարեկան անձ մը, որ իր գործերը երեսի վրայ թողած, հանրութեանը գործերովը կը զբաղուէր, Նշան Ճանիկեան, 44 տարեկան, Հնչակեան, որ խանդավառ անձնուրացութիւն ցոյց կու տար եւ Արտաշէս անունով երիտասարդ մը, զուարթ դէմքով եւ ուրախ տրամադրութիւններով, որ իր Ամերիկայի մէջ դժուարաւ շահած բոլոր դրամը կը տրամադրեր հասարակաց գործին անվերապահօրէն։ Խորհրդակցեցանք, կարգադրութիւններ ըրինք եւ գլխաւորապէս որոշեցինք զգոյշ մնալ, բայց զէնք չի յանձնել։

Երեք֊չորս ժամ Խորսանա մնալէ ետքը մեկնեցանք Սենեքերիմ թագաւորին շինած Հրեշտակապետ վանքը, որ նոյնանուն լերան վրայ շինուած էր։ Բարձրադիր գեղեցիկ տեսարանը մեզ յուզեց. մտածեցինք, որ թերեւս վերջին անգամը կը տեսնէինք այդ վայրերը։ Ալիսը կ՚երկարէր մեր ստորոտը, եւ մինչեւ հեռուները կը տարածուէին դաշտերը ու գիւղերը, որոնք կարծես տխրած էին սոսկալի սպառնալիքներու ներքեւ։

Ծերունի վանահայրը մեզ ընդունեց ուրախութեամբ։ Ազգասէր ու բարի մարդ էր։ Իր 19֊20 տարեկան եղած ժամանակը չարչարած էին զինքը. կախած էին գլխիվայր խոստովանութիւններ ընել տալու համար, բայց անիկա ամէն տեսակ չարչարանքներու տոկալով, գաղտնապահ մնացած էր. անցեալին մէջ կառավարութեան պաշտօնեայ եղած ըլլալով, ծանօթ էր թիւրքերուն հոգեբանութեան։ Մեզ առաջնորդեց իր համեստ սենեակը, որ կը գտնուէր երկրորդ յարկին վրայ եւ որուն միակ զարդերն էին աղօթագիրքերը եւ պատմութեան գիրքերը։

Անմիջապէս մարդ ղրկեցին Տուզասար եւ կանչեցին Գալուստ աղան եւ Աբգար Մհեանը, երկու քէհեաները։ Անոնք հասան երկու ժամէն եւ սկսանք խորհրդակցիլ մեր բռնելիք դիրքի մասին։ Որոշեցինք, նկատի ունենալով մեր աշխարհագրական դիրքը, մեր ուժերը, ձմեռը, չի մեծցնել խումբը, ցրուել տղաքը մօտակայ գիւղերը եւ լուռ ու մունջ մնալ։

Աչքի կ՚իյնար Գալուստ աղան, որ նախկին յեղափոխական մըն էր եւ մեծ եռանդով յոյս կը ներշնչէր մեզի։

— Ամէն ինչ նախատեսուած է, կ՚ըսէր, պէտք չէ յուսահատիլ. բոլորդ կը մնաք մեր գիւղը. ձեզի համար ամէն ինչ պատրաստ է. ե՛ս պատասխան կու տամ կառավարութեան, եթէ բան մը հարցնեն. մինչեւ որ ես չի մեռնիմ, ձեզի համար մահ չի կայ։

Խորսանայի մէջ նոր ընկերներ միացան մեզի եւ մեր խումբը եղաւ ընդամէնը 10 հոգի։

Մեզ տարին Տուզասար. գիւղը ձորի մը մէջ է եւ կռուի համար շատ յարմար, որովհետեւ հիւսիսէն եւ հարաւէն միայն ճանապարհ ունի։ Ժողովուրդը տգէտ է, բայց ուսումնասէր եւ ազգասէր։ Նոր կառուցեր էին դպրոցը 800 ոսկիով եւ երկու ջաղացք յատկացուցեր էին դպրոցին ի նպաստ։ 1895ի կոտորածին գիւղը ունեցած էր 400 սպանուած եւ 200 վիրաւոր. այնպէս որ հազիւ թէ քանի մը տարիքաւոր մարդիկ կային այդ սերունդէն. ես այդ գիւղը կը կոչէի «Մարտիրոս» գիւղ։ Նոր սերունդը քաջ էր, լաւ զինուած եւ հաստատակամ։ Ամէն օր մեզ համար մէկ երկու ոչխար կը մորթէին եւ կը մերժէին ո եւ է փոխարինութիւն։

— Այս ունեցածնիս ալ մեզի չի պիտի մնայ, կերածնիդ ալ հէլալ է, խմածնիդ ալ, կ՚ըսէին։

Ինչքան ալ որ յարգանքով եւ սիրով կը վարուէին մեզ հետ, մենք մտածեցինք, թէ վտանգաւոր է մէկ գիւղի մէջ մնալ, որովհետեւ դիմադրութեան պարագային վտանգ կրնար գալ գիւղին գլխուն եւ բարձրացանք Տուզասարի արեւելեան կողմի լեռը։

Հոն գտանք զինուորական փախստականներ, որոնք հողի ներքեւ խրճիթներ շինած էին։ Մեզի յատկացուցին բնակութեան տեղեր եւ երեք֊չորս օր մնացինք հոն. անձրեւ կը տեղար եւ ցուրտ էր ու տեղերնիս խոնաւ։ Խումբը բաժնուած էր երկու խրճիթի մէջ, որպէս զի վտանգի պարագային ամբողջ խումբը չվնասուի. դիրքերնիս լաւ էր եւ տղաքը պահապանութիւն կ՚ընէին. դրան բացուածքներէն կը դիտէին շուրջ բոլորը բացի թիկունքէն։

Զատիկը անցուցինք այդտեղ։ Մեր ամենուս տրամադրութիւնը շատ լաւ էր։

Հայ գիւղացիները իբր խաշնարած կու գային մեզ մօտ եւ հաց կը բերէին. բերին մատաղ եւ նշխարներ։ Զատիկի ընթրիքը սարքեցինք գետինը, շուրջ բոլորը նստեցանք եւ ես հաղորդեցի նշխարներով բոլոր ընկերները։ Ուրախ էին, որ ես թիւրքերուն ճանկը չինկայ, բայց ես գիտէի, որ ատիկա թեթեւ չպիտի ըլլայ ժողովուրդին համար։

Լսեր էինք, որ կառավարութիւնը խիստ հրամաններ եւ ոստիկաններ արձակած էր ամէն կողմ. գիւղերը պաշարուած էին եւ լերան ճամբաները բռնուած։ Կառավարութիւնը յայտարարած էր, որտեղ որ զիս եւ իմ խումբս գտնային, գիւղը ոչնչացնելէ ետքը, խոտերը անգամ պիտի հրդեհէին։

Զատիկի երրորդ օրը տեսանք, որ քանի մը ոստիկաններ եկան Տուզասար։ Այդ տեսնելով, նոյն գիւղի դաշտին մէջ աննշան տեղ մը փոս մը իջանք։

Հոն երդում ըրինք եւ ուխտեցինք ո եւ է պարագայի անձնատուր չլլալ եւ որոշեցինք, որ մինչեւ մեր խումբին վերջին անդամը կռուելով մեռնինք եւ ո եւ է պարագայի եւ ո եւ է պատճառով ողջ չանցնինք թշնամիին ձեռքը։

Կէս օրին ժամանակները հեռադիտակով տեսանք, որ կին մը կու գայ. բարձրահասակ էր, նիհար եւ նման էր քրդուհիի. լրտես կարծեցինք: Մեզ հաց բերող տուզասարցիները, բահերնին ուսերնուն վրայ, բանուորի ձեւով մօտեցան անոր եւ հարցուփորձեցին եւ մեզի լուր բերին, թէ կասկածելի է։ Ընկերները ըսին. «Պէտք է սպանել»։ Ես թոյլ չի տուի. «Գուցէ մեզի պէս ցաւոտ մէկն է», ըսի։ Կինը գնաց դէպ ի հիւսիս Ալիս գետին ափն ի վեր։

Իրիկունը կնոջ անցած ճամբով գացինք Ուշգնամ (ուխտատեղի), ուր հնութիւններ կան եւ հարիւրաւոր քարայրներ։ Ցուրտը անտանելի էր, մանաւանդ երբ անշարժ նստած էինք։ Միայն Եղօն չէր մսեր. իր հետ ունէր 12 օխանոց թիթեղէ ամանով օղի. անդադար կը խմէր ու կը խօսէր. կ՚ըսէր առակներ, կատակներ կ՚ընէր եւ իր ուրախութիւնով կը վարակէր մեզ։

Գիշերուան ժամը 2ին գետին միւս կողմէն տեսանք որոշուած նշանը. կրակ վառելով մեզ պիտի իմացնէին, թէ երբ կրնանք գիւղ երթալ։ Տուզասարցիք, որ Հնչակեան էին, լուր տուած էին Կառվայ գիւղի ամբողջ Հնչակեաններուն եւ խմբերով եկած էին մեզ դիմաւորելու։ Մենք մեր կարգին տրուած նշանին վրայ մօտեցանք գետափին. բայց գետը այնքան կատղած ու փրփրած էր, որ անկարելի էր անցնիլ։ Մէկ ափունքէն միւսը հազիւ իրարու ձայն կը լսէինք։ Հասկցանք, որ իրենց հետ էին տէրտէրը, որ իմ հին ուսուցիչս էր, Տէր Ուստոս քահանան, հին յեղափոխական եւ սքանչելի մարդ մը, հաճի Սարգիսը, հարուստ եւ համեստ անձ մը, Նազարը եւ մեր գիւղացի ուստա Գալուստը։

Իրենց վերջին խօսքը այն եղաւ, որ այլ եւս այսօր ժամանակը անցած է, թէ հետեւեալ օրը գոմէշի սայլերը կը բերեն եւ մեզի կ՚անցունեն։

Իմացեր էինք, որ գիւղը թշուառ վիճակի մէջ է, շատերը տիֆէ վարակուած են եւ ամէն տուն հիւանդ կայ ու ամենքը սնանկացած են, բայց իրենց ցաւին ու հոգին մէջ մեծ եռանդով օգնութեան կու գային մեզի եւ իրենց աջակցութիւնը չէր կարելի մերժել։

Գիւղացին սովորութիւն ունի իր ջուրը գետէն կրելու, այնպէս որ, թէեւ գիւղը լիքն էր ոստիկաններով, անոնք առանց կասկած ներշնչելու երկրորդ օրը բերին սայլերը եւ անցան մեր ափունքը. գետը վարարած էր եւ գոմէշներուն հազիւ գլուխները կ՚երեւային. այս պայմաններուն մէջ մեզ անցուցին եւ գացինք գիւղը։ Մեզ այնպիսի ընդունելութիւն ըրին, որպիսին չէինք կարող նոյն իսկ երեւակայել. յուզմունքէ եւ ուրախութենէ կ՚արտասուէին եւ եղբայրական զգացումը այնքան մեզ սերտօրէն կը կապէր, որ վտանգ ու մահը թեթեւ կը զգայինք։

— Մեզ համար մեծ երջանկութիւն է ձեզ հիւրընկալել, ձեզ կը պահպանենք ամէն գնով, կ՚ըսէին:

Նստեցանք ու խօսեցանք եւ իմացանք նոր եւ տխուր լուրեր։

Նոյն օրը կուսակալը յայտներ էր Հաֆըքի հազարապետ Րիզա պէյին, թէ ինծի ո եւ է բան չի սպառնար, եթէ երթամ յանձնուիմ. հազարապետը իմ բարեկամս էր, այդ պատճառով կուսակալը յանձնարարեր էր իրեն, որ զիս վստահեցնէ եւ համոզէ։ Միւս կողմանէ կառաւարութիւնը ղրկած էր Գրիգոր Տէրտէրեանը, որ իմ սանահայրս է, մօրս քով, որպէս զի զայն համոզէ եւ դրդէ, որ մայրս զիս գտնելով ղրկէ կառավարութեան։ Մայրս փորձուած եւ քաջ կին էր. մեր փոքր հասակէն իր զգուշաւորութեամբ եւ անվախութեամբ քանի՜ անգամներ մեզ ազատեր էր վտանգէ։

Մայրս կը պատասխանէ.

— Ես ո եւ է տեղեկութիւն չունիմ. կառավարութեան թեւը երկար է, կրնայ տղաս ձերբակալել, երբ որ ուզէ։

Գրիգորը վերադարձին հանդիպեցաւ Կառվայ գիւղը եւ մեր գիւղէն տեղեկութիւններ բերաւ։

Այն իրիկունը, որ ես Կովտունէն փախայ, զիս ձերբակալելու եկող ոստիկանները կը հեռագրեն. «Մենք բռնեցինք Մուրատը, բայց Կովտունի գիւղացիք հարիւրաւոր հոգիներով յարձակուեցան մեր վրայ եւ ազատեցին զինքը»։ Արդէն Կովտունի մէջ կային 40 ժանտարմաներ. ասոնց կու գայ կը միանայ Բրգնիկ գիւղի թապուրը եւ ակին գլուխէն, բարձրէն կը սկսեն հրացան արձակել, վախնալով, որ գիւղը պիտի դիմադրէ իրենց։ Յետոյ մեծ բազմութեամբ կու գան կը մտնեն մեր տունը, մայրս կը չարչարեն. եղբայրներուս կիները կը փախին, բայց մեծ եղբօրս կինը կը ձերբակալեն ու կը տանին. տունը կը խուզարկեն, կը գոցեն դուռները, կը կնքեն ու կը հեռանան։ Մեր տնեցիները իրենց երեխաներով կը մնան թափառական. ամէն անգամ որ տուն մը իր դուռները կը բանայ հիւրընկալելու համար զանոնք, ոստիկանները կը յարձակին, մարդիկը կը ծեծեն եւ ոչ ոքի թոյլ կու տան որ ո եւ է ծառայութիւն ընէ իմ ընտանիքիս անդամներուն։

Այս բաները լսելով, ծանր տխրութեան տակ ճնշուած մէկ կողմ նստած կը խորհէի եւ չէի կարող խօսիլ. ամենքն ալ լուռ էին եւ երբեմն կը հառաչէին օ՜ֆ, օ՜ֆ... Ուշ ատեն լուր բերին, թէ Բրգնիկի հայ կաթոլիկ Մկրտիչ Ղարիպեանը, որ մասնակցած էր սուլթանին դէմ սարքուած մահափորձին, եկած է եւ կ՚ուզէ մեզ Տուզասար տանիլ։

Ուղղուեցանք գետին ափը. սայլը լծեցին. ցուրտը սոսկալի էր եւ գետը կատղած. անցանք գետէն մինչեւ կուրծքերնիս սառած ջուրերու մէջ. միւս ափունքը հասնելէ ետքը ցեխերու մէջ թաթխուելով հասանք Տուզասար գիշերուան ժամը 8ին եւ իջանք Ղազար աղայի տունը։ Մկրտիչ իրեն հետ բերած էր հինգ ռումբ, քսան ձեռք զգեստ, ուտելիքներ եւ այլն։ Պատմեց հետեւեալը.

Իմ փախած օրիս երկրորդ օրը ձերբակալած են 12 հոգիներ, որոնց իւրաքանչիւրին օրական 120 գաւազանի հարուածներ կու տային։ Այդ սոսկալի դրութենէն գրգռուած տոքթէոռ Հայրանեան կը դիմէ կուսակալին եւ կ՚ըսէ.

— Եթէ Մուրատին եւ այդ ձերբակալուածներուն յանցանքը Դաշնակցական ըլլալն է միայն, ես ինքս ալ Դաշնակցական եմ։

Կուսակալը կը պատասխանէ.

— Հապա ինչպէս, Մուրատը լեռը կը հանէք իր եղբայրներուն հետ. բայց իր կինը ո՞ւր պիտի ազատի իմ ձեռքէս։ Ձեզի հետ քաղցր քաղցր կը խօսէինք եւ դուք ալ ինքզինքնիդ բան մը կարծեցի՞ք. դուք հիմա կը տեսնէք։

— Ի հարկէ կարող էք շատ բան ընել, բայց մարդկային զգացումները... կ՚ըսէ տոքթէոռը եւ կը հեռանայ։

Մկրտիչը կնոջմէս4 նամակ մը բերած էր։ «Կ՚երեւի գիտէիր պատահելիքները, կը գրէր կինս, երբ ինծի խօսեցար տասը օր առաջ եւ պատուէրներ տուիր։ Իմ մասիս երբեք մի մտածիր, ե՛ս ինքզինքս կը սպաննեմ։ Խնդրեմ գրէ դեղագործին, որ ինծի քիչ մը թոյն տայ»։ Պատուիրեցի Մկրտիչին, որ կնոջս խնդիրքը կատարէ եւ թոյն տայ իրեն. յետոյ իմացայ, որ դեղագործները մերժեր էին։

Այս կարգադրութիւնները ընելէ ետքը բաժանուեցայ ընկերներէս եւ Նշանին հետ գացի Վարդան քէհեային, որ 55֊60 տարեկան մարդ մըն էր, բայց միշտ կորովի, միշտ յանդուգն եւ ազգասէր։ 1893 թուականին թիւրքերը զինքը չարչարած էին, շատ տառապանք կրած էր, բայց երբեք չէր յուսահատած։

Լուսաբացին արթնցայ եւ զգացի, որ հիւանդ եմ. սարսուռներ անվերջ կը ցնցէին զիս, եւ գլուխս ցանրացած էր։ Տեղս անհանգիստ էի, բայց երկու օր մնացի եւ ընկերներէս խնդրեցի, որ զիս լեռը փոխադրեն. հիւանդ վիճակս զիս մտահոգ կ՚ընէր. կը վախնայի, որ անկարող կ՚ըլլամ ոտքի կանգնելու, ինքզինքս պաշտպանելու եւ անպատուաբեր կերպով մը կը մեռնիմ. բայց ընկերներս, անկարելի համարելով լեռ տանել զիս այդ վիճակին մէջ, փոխադրեցին ինձ Հայկ Պասմաճեանի տունը, ուր մաքուր եւ առանձին սենեակի մը մէջ պառկեցայ։ Անկէ ետքը ինկա՜յ ինքնակորոյս վիճակի մը մէջ. հինգերորդ օրը սթափեցայ եւ տեսայ, որ ամենքն ալ շուրջս բոլորած կու լան։ Զիրենք մխիթարեցի։

— Այս ցաւը ինծի չի մեռցներ, ըսի, միայն թէ չի պաշարուենք:

Եղբայրս զիս կը խրախուսէր։

— Մի վախնար, ինչ որ ալ ըլլայ, քեզ կը փրկենք։

Այս վիճակին եւ այս հոգերուն մէջ կ՚անցնէին երկայն ու ծանր օրերը:

Ութերորդ օրը զգացի, որ աչքերս լաւ չեն տեսներ ու ականջներս լաւ չեն լսեր։ Եղբայրս մարդ ուղարկեց քաղաք բժիշկ մը հասցնելու համար։ Մարդը կէս օրէն ետքը վերադարձաւ բերելով քոնեակ եւ հականեխական դեղեր եւ նամակ մը տոքթեոռ Հայրանեանէն, որով բժշկական պատուէրներ կու տար։

Գիշերուան ժամը ութին կ՚այրուէի։ Հայկին մայրը զիս կը խնամէր գուրգուրանքով եւ սրտի դպչող ձայնով կ՚ըսէր։

— Քէօռնամ, օղո՜ւլ, այդ ալ պիտի տեսնէիր։

Կը հեծեծէի ցաւէս ու ջերմէ եւ լոգանք խնդրեցի։ Պաղատեցայ Եղօին «ջո՜ւր, պաղ ջո՜ւր», բայց անիկա մերժեց. վերջապէս Նշանը տեղի տուաւ խնդիրքիս։

Հետեւեալ օրը լուր եկաւ, թէ Խորսանան պաշարուած է 250֊300 հետեւակ եւ ձիաւոր զինուորներով։ Պէտք էր մեկնիլ: Ինձ համար պատգարակ պատրաստեցին. մերժեցի. ձիու վրայ դրին զիս եւ տարին լեռը. հազիւ գլուխս կրնայի բռնել եւ ամէն րոպէ կը կարծէի, որ պիտի նուաղիմ ու իյնամ։ Վտանգը, թշնամիին ձեռքը իյնալու վախը զիս կանգուն պահեցին եւ հասայ լեռը, ուր պէտք էր ապաստանէինք ստորերկրեայ ցած այրի մը մէջ։ Դագաղի նման անձուկ տեղ մըն էր եւ չէր կարելի ոտքի վրայ կենալ. սողալով երկնցայ ու պառկեցայ, մինչեւ եղբայրս քովս կզկտած՝ զիս կը խնամէր։ Երկու օր մնացինք հոն, երրորդ օրը իմացուցին, թէ զիս պիտի տանին Կառվայ գիւղը։ Եղօն կը հակառակէր եղբօրս եւ եղբօրորդիիս ինծի ընկերանալուն. երկար վիճեցանք, բայց իմ տկարութենէս ընկճուած տեղի տուի եւ եղբայրներս ղրկեցի Տուզասար։ Նշան Մուրատեան եւ Վարդանը զիս հեծուցին ձիուս5 վրայ եւ տաժանելի կերպով հասանք գետին ափը. ջուրերը բարձրացած էին եւ ջերմէ չարչարուած մարմինս կը սոսկար պաղ ջուրէն։ Բայց ինքզինքս զսպեցի։ «Պէ՜քաս, քեզ ղուրպան» գոչեցի, եւ Պէքասը թռաւ ջուրերուն վրայէն։

Եղօն մնաց Տուզասար զէնքերուն վրայ հսկելու համար. իմ երկու ընկերներս զիս այնքան լաւ կը խնամէին, որ կարծես արեգակէն եւ հովէն իսկ կ՚ուզէին զիս պաշտպանել. իրենց կեանքի գինովը կ՚ուզէին զիս փրկել։

Հասանք Կառվայ եւ իջանք տէրտէրին տունը։ Չորս հոգի տիֆով բռնուած էին եւ պառկած էին. քահանան մէկ մեր քով կը վազէր, մէկ հիւանդներուն քով։ Մինչեւ երեկոյ մնացինք հոն, բայց ես ինքս հիւանդ ըլլալով շատ կը նեղուէի միւս հիւանդներէն. երեկոյին երեքնիս երկու ձիով բարձրացանք Սախարի գիւղը. չէի կրնար կենալ ձիու վրայ եւ ամէն վայրկեան կը կարծէի, որ պիտի իյնամ. կը շտապէինք հասնելու, բայց դժբաղդաբար ճամբան կորսնցուցինք եւ մոլորեցանք մացառներու մէջ։ Մութը տարածուած էր ամէն կողմ, շունչս կը բռնուէր, աչքերս արցունքէ կը կուրնային եւ այսպէս տեւեց մինչեւ լուսաբացը։ Երբ մութը փարատեցաւ, գտանք մեր ճամբան, բայց այնքան ուժասպառ էի, որ ստիպուեցայ ձիէն իջնել։ Ընկերներս գետինը հարթեցին, եաբունջին փռեցին եւ, հակառակ որ վերին աստիճանի վտանգաւոր բան էր, մացառներէ կրակ վառեցին։ Ես կը սարսռայի անդադար, տղաքը ոտքերս ծոցերնուն մէջ առած կը ջանային ի զուր զիս տաքցնել:

Վարդանը գնաց Կառվայ գիւղի գոմերը կաթ ու հաց բերելու եւ հովիւ ուղարկեց հարկ եղածը բերել տալու: Գիշերը մնացինք լեռը. ձիւն էր ամէն կողմ, ցուրտ եւ բուք։ Ձիերը անօթի էին եւ անդադար կը խրխնջային:

Յաջորդ օրը գացինք Խանձարցոց գոմերը: Հովիւները մեծ ուրախութեամբ ընդունեցին մեզ. ձիերուն կեր տուին եւ մեզի՝ կաթ։ Քիչ մը կազդուրուելէ ետքը իրենցմէ մէկը գիւղ ղրկեցինք, որպէս զի մեզի ծանօթ մարդիկը գան։ Մեր տեղը ճամբու վրայ էր, թիւրքեր կրնային անցնիլ ու մեզ տեսնել. ես հիւանդ պառկած էի եւ ձայնս այնպէս մը կտրուած էր, որ, երբ ուզէի խօսիլ, վանկ մը չէր լսուեր:

Եղօն եկաւ Տուզասարէն եւ իմացուց, թէ այն գիւղը պաշարուած է. անդադար հրացանաձգութիւն կ՚ընեն գիւղին վրայ եւ Տուզասարցիները կ՚ենթարկեն սոսկալի չարչարանքներու. ով որ կարողացած է, լեռը ապաստանած է իրենց հետ:

Կէս օրը անց մեր ղրկած հովիւներուն տուած տեղեկութեան վրայ Կառվայ գիւղէն եկան Համբարը, Զատիկը եւ տէրտիրոջ տղան: Ասոնք յայտնեցին, թէ որոշած են մեզ պահել, եթէ նոյն իսկ գիւղը զոհ երթայ: Մեզի համար դժուար էր այդ պայմաններու մէջ իրենց հիւրընկալութիւնը ընդունիլ, բայց պահուելու տեղ չունէինք, հիւանդ էի եւ անկարող գրեթէ շարժուելու. ընդունեցայ իրենց առաջարկը: Ձիերը արձակեցինք եւ վերջին անգամ ըլլալով համբուրեցի Պէքասին աչքերը: Զիս շատ անգամներ թշնամիին հետապդնումէն ազատած էր, ծանր էր հրաժեշտ տալ իրեն, բայց անկարելի էր այլ եւս ձիերը պահել: Համբուրուեցանք նաեւ այն ընկերներուն հետ, որոնք գոհ չէին փախստականի կեանքէն եւ կ՚ուզէին գիւղերը վերադառնալ, եւ այսպիսով բաժնուեցանք իրարմէ:

Երեկոյին էշ մը բերին եւ վրան նստեցուցին զիս. երկու քովերէս կը քալէին Հայկը եւ Բաշուկը, որ 18 եւ 17 տարեկան պատանիներ էին. կէս ժամուայ ճամբան գացինք հինգ ժամէն եւ հասանք Չաթալ Ուլախի քարայրը: Ներս մտան նայեցան, որ թաց է. ցրթենիներ վառեցին, որ չորնայ եւ ամէն ինչ պատրաստելէ ետքը զիս մտցուցին քարայրը եւ պառկեցուցին. ինչ որ ունէին, ծածկեցին վրաս, կրակ վառեցին, եւ հանգստացանք. պահակ կեցած էր հիւսիսային կողմը քարին վրայ: Դժուար էր քարայրը մտնել ելնելը. եթէ սայթաքէին, կրնային թաւալ գլոր իյնալ եւ կոտրտուիլ:

Երկրորդ օրը եկան Մկրտիչը եւ եղբայրս. քաղաքէն բերեր էին իրենց հետ սննդարար ուտելիքներ, դեղեր եւ դրամ: Մկրտիչին ըսածներուն նայելով՝ կառավարութիւնը համոզում գոյացուցեր էր, որ մենք մեկնած ենք Սվազի վիլայէթէն եւ հետապնդումը դադրած էր:

Այս լուրը մեզ բաւական հանգստացուց, սակայն Եղօն կրկին վէճի բռնուեցաւ ինծի հետ եւ պնդեց, որ եղբայրս հեռացնեմ ինձմէ: Երկպառակութիւն յառաջ չի բերելու համար՝ եղբայրս եւ եղբօրս տղան ինքնաբերաբար Մկրտիչին հետ մեկնեցան եւ գացին Կառվայ: Գիւղը ոստիկաններով պաշարուած էր. եղբայրս եւ եղբօրորդիս կը փախին կ՚երթան Կովտունի մօտերը: Անօթութիւնը զիրենք կը ստիպէ դուրս ելնել իրենց թագստոցէն. հաց ուզելու համար մարդ կը ղրկեն գիւղ, կը մատնուին եւ կը ձերբակալուին:

Հետեւեալ օրը տեսանք, որ Մազանցի գըզըլպաշ մը եկաւ մեր քարայրին մուտքին առաջ եւ տեսաւ մեզ. Զատիկը աւազակ ձեւանալով գնաց դիմաւորեց եւ պատուիրեց, որ ոչինչ ըսէ: Գըզըլպաշը խոստացաւ նոյն իսկ հաց բերել ու մեկնեցաւ, բայց մենք՝ կասկածելով՝ երեկոյեան իսկ մեկնեցանք մեր թագստոցէն եւ գացինք Խանձարի գոմերը: Այս տեղափոխութիւնը կատարեցինք դժուարաւ, տաժանելիօրէն:

Խանձարի գոմերուն մէջ ընթրեցինք: Ժողովուրդը սարսափի մէջ էր եւ մէկ ժամէն միւսը կը սպասէր սոսկալի դէպքերու։ Լուսաբացին որոշեցինք մեկնիլ. ձիւն ու բուքը շնչասպառ կ՚ընէին մեզ, բայց չի վտանգելու համար այդ տեղի ժողովուրդը, մեր մեկնումի որոշումը գործադրեցինք:

Մտանք անտառ ու ձորի մը մէջ իջանք. տղաքը ցախերը կտրեցին ու մեզի համար պատսպարան մը շինեցին։ Հոն եկան Կառվացի հաջի Սարգիսը իր հրացանով եւ երեք ընկերներով, որոնք հետապնդուած էին։ Բերած էին նաեւ մածուն, կաթ եւ կերակուր. անձրեւը սկսաւ տեղալ, բայց կրակ վառեցինք ու գետնին վրայ բոլորուելով ընթրեցինք. երեկոյին անոնք մեկնեցան, իսկ մենք գացինք Չորախին ձորը։

Անձրեւին յաջորդեց ձիւն եւ քանի մը ժամէն չորս մատէն աւելի ձիւնով ծածկուած էր ամէն կողմ. ստիպուած եղանք մեր դիրքերէն դուրս ելնել եւ ձորը մտնալով կրակ վառել, որպէս զի քիչ մը տաքնանք։

Ահա յանկարծ Սեբաստիայէն մեր սուրհանդակները եկան՝ Բաշուկը եւ Հայկը. բերած էին ուտելիքներ եւ տեղեկութիւններ։ Հարկ էր դարձեալ տեղափոխուիլ եւ երեկոյին գացինք մեր գոմերը, Սէօիւտ Էօզի։

Երբ լոյսը բացուեցաւ, տեսանք, որ լեռներուն գագաթները կը վխտան լրտեսներով։ Այն գըզըլպաշը մեզ մատնած էր։ Այդ քիւրդերը, որ խաղաղ ժամանակ մեզմէ աւելի ճնշուած էին թիւրքերէն, այս նեղ օրերուն դարձեալ հայերու դէմ էին եւ կրցած չարիքնին կը գործէին։ Մեր դրութիւնը շատ դժուար էր. մեր հագուստները թաց էին, կը մսէինք, բայց կրակ չի վառեցինք։ Չորս կողմերէն մարդիկ կ՚երեւային. եւ չէինք գիտեր, բարեկա՞մ էին թէ թշնամի, որովհետեւ այդ կողմերը կային փախստական հայեր եւ թիւրքեր։

Նոյն միջոցին արեւելեան կողմէն յայտնուեցան խումբ մը թիւրքեր, որոնք վարոց, կացինի կոթ եւ այլն կը ծախէին եւ իրենց հետ կը բերէին կապկպուած մարդ մը։ Տղաքը ուզեցին յարձակիլ ու մարդը ազատել՝ առանց գիտնալու, թէ ի՞նչ ազգութեան կը պատկանի. բայց եթէ դուրս գայինք, գիտէի, որ կռիւը պիտի սկսէր եւ ոչ միայն մենք, այլ նաեւ գոմերու բնակիչները պիտի վնասուէին։ Հետեւեալ օրը իմացանք, որ Խօջասարցի հայ մըն էր անիկա։

Երեկոյին մեկնեցանք այդ տեղէն, անցանք Կառվայ գիւղի գոմերու մօտէն, մարդ ղրկեցինք, որպէս զի ուտելիք բերեն եւ ես մենակս գացի գոմերը, ժամ մը հանգչելու համար։ Կիները զիս ընդունեցին մեծ գուրգուրանքով, ոտքերս լուացին եւ թէյ պատրաստեցին։ Հազիւ թէ հանգչած էի, երբ 13 տարեկան պատանի մը ճչալով ներս մտաւ եւ սկսաւ ըսել.

— Ի սէր Աստուծոյ մտիկ ըրե՛ք, գիւղը կը փճացնեն, կիները կը բռնաբարեն. հարս մը ծեծեցին, Աբիկ քէհեային ոտքերը եւ թեւերը ջախջախած են եւ գիւղացիք կը խնդրեն, որ զէնք մը ճարէք, տաք, որպէս զի զինուորներուն յանձնեն եւ հանգստանան6:

Ես այնքան յոգնած էի, որ շարժուելու ուժ չունէի, բայց գոմերուն տէրը ըսաւ:

— Երեսս չի բռներ, բերանս առաջ չերթար, բայց կը խնդրեմ, որ հոսկէ երթաք։

Ճարահատ ոտքի ելայ եւ դռնէն դուրս կ՚ելլէի, երբ Յարութիւն Մուրատճեանին հանդիպեցայ, որ հրացանը առած եւ փախած էր. անոր հետ գացինք մօտ տեղ մը եւ ապաստան խնդրեցինք, բայց գոմի տէրը աւելի աղաչեց մեզի, որ իրենց սահմաններէն դուրս ելլենք։

Այն ատեն, առանց մեր դիտաւորութիւնը յայտնելու, դուրս ելանք եւ գացինք ապաստանեցանք գոմերու վերեւ գտնուող ցախերու (տեսակ մը մացառ) անտառակը, ուր մեր ընկերները մեզի կը սպասէին արդէն. գետինը թաց էր եւ անընդհատ կ՚անձրեւէր, բայց ստիպուած մնացինք գիշերը եւ հետեւեալ ցորեկը։

Հոսկէ վերադարձանք դարձեալ Կովտունի գոմերը. ձիւնը ծածկած էր սար ու ձոր, բայց որովհետեւ անդադար կը ձիւնէր, մեր քայլերուն հետքերը կորսուեցան։ Կէս օրէ ետքը Սարը գիւղացի Համայի աղջիկը Ագգըզը (գըզըլպաշ) քանի մը ընկերուհիներով ուղղակի եկան գոմերը, իբր թէ բան մը փնտռելու համար։ Ես եաբունջիիս մէջ ծածկուեցայ եւ պառկեցայ։ Մեր տղոցմէն երկուքը դիմաւորեցին զանոնք եւ խօսքի բռնուեցան. աղջիկը գոգնոցին մէջէն քանի մը հացեր հանեց եւ տուաւ Նշան Մուրատեանին եւ միեւնոյն ատեն ըսաւ, թէ Մուրատին եւ իր ընկերներուն խօնախները7 այրեցին։ Իր նպատակն էր ներս մտնել եւ տեսնել, բայց տղաքը մուտքը կը ծածկէին. այն ատեն արագութեամբ դարձաւ միւս կողմը եւ կողքի պատուհանէն նայեցաւ։

Երբ աղջիկները մեկնեցան, մենք որոշեցինք հեռանալ եւ երեկոյին գացինք Խանձարի գոմերը. ամէն ինչ աւերակ դարձած էր. կարծես չար ձեռք մը ամէն ինչ սրբեր էր եւ նախկին գոմերէն հետք իսկ չէր մնացած։ Այծ մը մնացեր էր եւ մեծ պարկ մը ալիւր. այծը ծներ էր ու, ցուրտին չի դիմանալով, ձագը թողեր, ապաստաներ էր աւերակներու մէջ, անկիւն մը. ձագը մեռեր էր. կթեցինք այծը, կաթը խմեցինք եւ ալիւրեն հաց շինեցինք։

Արեգակը տակաւին չէր ծագած, երբ մեր պահակը տեսաւ հեռադիտակով, որ 13֊14 տարեկան պատանի մը կու գայ մեր կողմերը։ Նախ թիւրք լրտես կարծեցինք. Զատիկը դիմաւորեց եւ իմացաւ, որ հայ է եւ Խոռոխոն գիւղացի։ Պատանին պատմեց, որ իրենց գիւղն ալ աւերեր էին եւ քանի մը մարդ սպաներ. նոյն այդ պատանին չարչարեր էին եւ ղրկեր, որ իր մեծ եղբայրը, որ փախստական էր, գտնայ. հակառակ պարագային սպառնացեր էին։ Պատանին զիս կ՚անիծէր եւ կ՚ողբար։

— Մուրատը մէյ մը ձեռք անցնէին ու մենք ազատէինք այս վիճակէն, կը հեծեծէր։

Խեղճը անօթի էր, հաց տուինք եւ յորդորեցինք, որ ետ դառնայ։

Մենք բարձրացանք սարը. այծը մեզի կը հետեւէր, կարծես կը վախնար մենակ մնալէ. երբեմն կը կենար, ետեւ կը դառնար եւ իր ձագին համար կը մակակէր։ Երբ բարձունքը հասանք, հեռադիտակով տեսանք, որ ոստիկաններ, սայլեր եւ սայլապաններ կու գան. Զատիկը ճանչցաւ իր գիւղացիները։ Աճապարանքով մաս մը ալիւր առինք եւ ապաստանեցանք հին աւերակներու մէջ, որոնց հետքերը կային այդ կողմերը. մեր ներքեւը կը գտնուէր նոյն իսկ հին ժամանակներու աշտարակի մը աւերակները։ Տեսանք, որ սայլապանները վարպետութեամբ կը թողուն սայլերը ու ոստիկանները եւ կու գան մեր բնակած գոմերուն կողմը։ Զատիկը գնաց առաջ եւ, երբ ոստիկաններու աչքէն բաւական հեռացած էին, հանդիպեցաւ իր գիւղացիներէն մէկուն։ Մարդը անմիջապէս սկսեր է յանդիմանել Զատիկը։

— Ի՞նչ կ՚ընես Զա՛տիկ, խելագար մարդոց կը հետեւիս ու շէն օճախդ կը մարես. մի ըներ, եկուր յանձնուէ, ամենքը յանձնուեցան, դո՞ւն մնացիր քաջ։ Գոնէ տանդ եւ զաւակներուդ խնայէ՛ եւ յանձնուիր։ Երբ որ ըլլայ քեզ պիտի բռնեն։

Զատիկը հարուստ գիւղացի մըն էր. տգեղ դէմքով, շէկ, չոր, կարճահասակ, տգէտ մարդ մըն էր, բայց բնական ընդունակութիւնով գիտէր շատ բան եւ մանաւանդ քաղաքական վտանգներու մէջ մեծ հոտառութիւն ունէր։

Զատիկը պատասխաներ է.

— Ես գիտեմ, որ թիւրքերը ամէն ինչ պիտի ընեն. ես ձեզի յանդիմանելու տեղը, դո՞ւք ինծի կը յանդիմանէք։ Զէնքը ձեռքը երթալ թիւրքերուն յանձնուիլը մահէն գէշ է ինծի համար։ Ոչ տուն, ոչ հարստութիւն զիս չեն կրնար դրդել. եթէ փրկութիւն մը կայ, ան ալ զէնքին ծայրն է։

— Ինչե՜ր կ՚ըսես, Զատիկ. մենք կարով8 չէինք կրնար ձեզ կապել, ադ մարդը9 առանց կապի ձեզ կապեր է. քանի ադ մարդը չի կար, երկիրը հանգիստ էր, իսկ հիմա՞... Տե՛ս, ի՞նչ օրի հասանք. գիւղացիները անգամ իրարու մէջ համաձայն չեն, իր պատճառով ամէն տեսակ չարիք թափեցաւ մեր գլխուն։

Մարդը մեկնեցաւ եւ Զատիկը եկաւ մեզ մօտ։ Պահակները լուր տուին, որ ձիաւորներ պաշարած են Կառվայցիներու գոմերը։ Ժողովուրդը արդէն մեկնած էր, գոմերու մէջ մարդ չի կար. յայտնի էր, որ մեզ կը փնտռէին։ Տղաքը դիրքերը բռնեցին եւ պատրաստ սպասեցին։ Ձիավորները առանց մեզ մօտ գալու անցան գացին, իսկ մենք որոշեցինք հոտկէ մեկնիլ: Երեկոյին ճամբայ ելանք. ընկերներս թեւերս մտան եւ սկսան զիս քաշքշել. ինծի սիրտ կու տային, կը քաջալերէին, բայց հիւանդութեանս հետեւանքով ոտքերս կը ծալուէին կարծես. այս կերպով հասանք Ալիս գետի ափը, մեր գեղի ջրաղացը։ Հոդ պատահեցաւ հետեւեալ դէպքը։ Մեր երկու ընկերները, որ ոստիկան զինուորներու ձեւով հագուած էին, ձերբակալեցին չորս փախստական թիւրքեր10, ուզեցին սպանել զիրենք, բայց ես արգիլեցի։ «Մեզի պէս թշնամիին ձեռքէն փախստական են, ըսի, ու վիճակակից կը համարուին»։ Տղաքը թէեւ դժկամութեամբ, համակերպեցան եւ նոյն իսկ ցոյց տուին թիւրքերուն գնալու ճամբան։

Լոյսը բացուեցաւ. երկու ժամ ետքը տեսանք, որ հայ կիներ ու աղջիկներ այդ կողմերը կու գան բանջար ժողվելու համար։ Հարզու անունով հարս մը եկաւ ջրաղացը մտաւ. անիկա Մուրատեանին քենին էր. ընկերներուս սոսկումով պատմեց գիւղին վիճակը։ Կառավարութիւնը միջոց մը կարծեր էր, թէ մեկնած եմ վիլայէթէն, բայց յետոյ իմացեր էր, որ հոն եմ եւ տիֆով բռնուած. ամէն կողմ ոստիկաններ ղրկուած էին զիս ձերբակալելու համար։ Մեծ եղբայրս Օհաննէսը զարկեր էին հրացանով եւ վիրաւոր վիճակի մէջ տարեր թողեր էին աղբանոց մը եւ հոն ենթարկեր էին ամէն տեսակ տանջանքի։

Երկրորդ օրը ուզեցինք մեկնիլ ջրաղացէն, բայց անհնարին էր. գետը շատ բարձրացած էր. միւս կողմէ գիւղին շատ մօտ էինք եւ գիւղը ոստիկաններով լիքն էր: Որոշեցինք որ Բաշուկը եւ Հայրիկը կրկին ղրկենք Սեբաստիա նոր տեղեկութիւններ ստանալու համար. տեսակցութեան տեղը եւ ժամը որոշեցինք եւ պատրաստուեցանք մեկնելու հակառակ գետին աննպաստ վիճակին։ Արմենակը եւ Վարդանը զիս ուսերնուն վրայ առին եւ այսպիսով առանց զիս թրջելու անցուցին գետէն եւ անմիջապէս սկսանք բարձրանալ Խարվազի լեռն ի վեր։

Երբ գագաթը հասանք, լոյսը բացուեցաւ. մեր գիւղը կը տարածուէր մեր աչքին առաջ։ Օդը սաստիկ ցուրտ էր եւ հաց չունէինք այդ օրը. «Մենք դուրսը, մեր թշնամին մեր տուներուն մէջ, մենք հաց չունինք, թշնամին մեր հացը կ՚ուտէ», կը մտածէինք, կ՚ըսէինք եւ իրարու երես կը նայէինք։

Ժամը 9ին ատենները անձրեւը սաստկացաւ. գացինք Խարվազ գիւղի մօտերը, մարդ ղրկեցինք եւ խնդրեցինք, որ գոնէ մէկ օր մեզ պատսպարեն։ Այդ օրը նոյն գիւղէն 8 մարդ սպանած եւ մէկ հոգի վիրաւորած էին. գիւղը սարսափի եւ սուգի մէջ էր. բայց մենք ալ ճար չունէինք եւ մեր պնդումին վրայ գզիրը մեզ ընդունեց իր տան մէջ։ Անձրեւը հետզհետէ սաստկացաւ, տանտէրը սարսափի մէջ էր, կը խնդրէր, կը պաղատէր մեզմէ, որ շուտով մեկնինք. հակառակ մեր կամքին ստիպուած էինք, մնալ մինչեւ որ կարելի ըլլար դուրս ելնել։ Անձրեւը նոյն սաստկութեամբ շարունակեց մինչեւ հետեւեալ կէս օրը։

Մինչ տղաքը կը ճաշէին, ես պահակին տեղը կեցած էի եւ հեռադիտակով կը նայէի. տեսայ որ քանի մը ոստիկաններ հայեր կը տանէին եւ սարն ի վեր կը բարձրանային. տեսայ հրացանի ծուխ եւ իրենցմէ մէկը ինկաւ, քիչ յետոյ մէկն ալ ինկաւ։ «Տղերք, գոչեցի, մարդ կը զարնեն». համոզուած էինք որ հայեր էին։ Ժամ մը հազիւ անցած էր, ժանտարմաներ եկան դիակները վերցուցին։ Շտապեցինք քաղաք մարդ ղրկել եւ իմացնել մերիններուն, թէ սպանութիւն կատարուած է։ Քաղաքին մէջ արդէն իմացեր էին այդ դէպքը եւ տեղեկութիւն ղրկեցին, որ սպանուածներն են Հրանտ Պապիկեանը, մէհքէմէի աղա, եւ Գրիգոր Տէրտէրեան, վաճառական։ Մէկ քանի մարդիկ ալ ուրիշ տեղ սպաննած եւ քաղաքին մէջ ալ շատեր ձերբակալած էին։

Իրիկուան ժամը 1ին ճանապարհ ելանք եւ լուսաբացին հասանք Խորսանա։

——————

Լուր ղրկեցինք Խորսանացի Խտօին եւ Արտաշէսին։ Խտօն ճշմարիտ քաջ մըն էր, թէեւ 60 տարեկանէն աւելի էր, բայց արծիւի կը նմանէր, լուրջ, ազգասէր, արագաշարժ, անհաւատալի արագութեամբ մը կը կտրէր կ՚անցնէր երկար ճամբաներ։ Մեզ ընդունեցին գրկաբաց եւ մեզ տարին գեղին դպրոցը, որ դատարկ էր. նայեցայ շուրջս եւ խորապէս տխրեցայ. գրասեղանները, ասդին անդին, անտէր մնացած գիրքեր մտածել կու տային խեղճ մանուկներուն վրայ. ամէն տարի այս ատեն ուրախ զուարթ կու գային դպրոց, այս սրահը լիքը կ՚ըլլար իրենց աղմուկով, եռանդով. ո՞ւր էին հիմակ, ամէն մէկը կծկուած իր երդիքին ներքեւ ու վախէն եւ սարսափէն դողահա՜ր...

Թէեւ մեզ կերակուր ղրկեցին, բայց ախորժակ չունէինք, անշարժ եւ լուռ կեցած էինք եւ իրարու երես անգամ չէինք նայեր։ Եկեղեցին մեր քովն էր. ժամը 9ին հարսեր ու աղջիկներ մտան եկեղեցի. երեկոյեան աղօթքները եւ ժամասացութիւնը իրենք կը կատարէին եւ ահա սկսան միաձայն ըսել «Տէր ողորմեա»ն։ Խորապէս ազդուեցանք եւ գալարուած մնացինք՝ մինչ անոնց ձայնը կը հասնէր մեզի։ «Տուր աշխհարհիս խաղաղութիւն եւ մեր ազգին ազատութիւն»։ Մեր ամենուս աչքերէն արցունք կը հոսէր եւ կը տանջուէինք, լսելով կանացի ձայները, որ աղօթքը վերջացնելէ ետքը միաբերան կը գոչէին.

— Տէր Աստուած, Տէր ամենակալ, մեր հոգիները ա՛ռ, ասոնք ազատէ։

Հակառակ որ քանի մը օր առաջ գիւղացին ամբողջ հալածանքի ենթարկուած էր, անոնք չէին կորսնցուցած իրենց հաւատքն ու եռանդը եւ մեծ անձնուիրութեամբ կը վարուէին մեր նկատմամբ։ Կիները կ՚ուզէին իրենց ոսկիները եւ զարդեղէնները տալ, որպէս զի մեր աւերուած տուները կրկին շինենք։

Երկու օր մնացինք այդ գիւղին մէջ եւ իրիկուն մը մեկնեցանք։ Գիւղացիք մի քանի ձիաններ պատրաստած էին եւ մեզ անցուցին ճիշդ մեր գիւղի դիմացէն: Գետը հազիւ թէ անցած էինք, սկսեց ձիւնել. մենք թէեւ կ՚ուզէինք այդ սահմաններէն հեռանալ, բայց անկարելի էր, որովհետեւ իմ հիւանդութիւնս ամէն ինչ կը խանգարէր։ Մէկ ու կէս ժամ ճամբորդելէ ետքը շոսէն անցանք. մեր հետքերը կ՚երեւէին ձիւնին մէջ. քիչ մը հեռու, առուի մը մէջ կանգ առինք։ Տեսանք, որ 7֊8 ոստիկաններ Խանձարէն կ՚երթային դէպ ի Հաֆիք. մեր հետքերը կը տեսնէին անշուշտ եւ մենք կը կարծէինք, որ անոնք կը հետեւին մեր հետքերուն, բայց յանկարծ անցան գացին։

Մնացինք մինչեւ երեկոյ եւ իրիկնամուտին սկսանք բարձրանալ դէպ ի Սախարին լեռը, ուր մնացեր էինք քանի մը օր առաջ, եւ հասանք գոմերը։ Միշտ կ՚անձրեւէր. կրակ վառեցինք, մեր նախապէս պահած ալիւրը բերինք եւ քարին վրայ, մոխրին մէջ եփեցինք. այս կերպ պատրաստուած հացը այնքան չոր էր, որ լեզուներնիս կը պատառոտէր։ Անձրեւ կը կաթկթէր գոմին մէջ, բայց ստիպուած էինք գոնէ գիշերները մնալ, իսկ ցորեկը դուրսը կ՚անցնէինք։

Չորրորդ օրը երեկոյեան տեղերնիս փոխեցինք եւ գացինք քառորդ ժամ հեռու գտնուող Հայկի գոմերը։ Հրահանգ տուած էի տղոց, որ մեր երթալիք տեղերը նախապէս քննեն, շրջակայքը հետախուզեն եւ ապա փոխադրուենք։ Տղաքը դժկամեցան քննութիւնը կատարել, ես ալ չպնդեցի եւ փայտի մը կռթնած եկայ գոմը։ Միշտ կ՚անձրեւէր։ Լուսաբացին երկու ժամ առաջ արթնցուցի տղաքը, որպէս զի լեռը բարձրանանք եւ վտանգէ զերծ ըլլանք, որովհետեւ բնազդով կը զգայի, թէ բան մը կայ։ Ամենքը մէկ մերժեցին. հետզհետէ աւելի յստակ կերպով կը զգայի վտանգը. արթուն մնացի եւ պահակներ դրի։ Կարծես բնութիւնը անգամ մեր դէմ էր այդ առաւօտ. լոյսը բացուեցաւ, բայց այնքան թանձր մառախուղ մը կար, որ 200 քայլ անդին բան չէր երեւեր. բարեբախտաբար անձրեւը մեղմացած էր։ Անհանգիստ ու գրգռուած կը սպասէի եւ ահա պահակները վազէ վազ եկան իմացուցին, թէ ձիաւորներ մեզ պաշարած են։ Այս դէպքը կը պատահէր Մայիս 4ին առաւօտեան ժամը 12ին։

Անմիջապէս զինուեցայ եւ հրամայեցի.

— Վերցուցէ՛ք ինչ որ կայ եւ պատրաստ գտնուեցէք։

Երբ ես գոմէն դուրս ելայ, ձիաւորները զիս դիմաւորեցին եւ պոռացին.

— Մի՛ շարժիք, անձնատուր եղէք։

Դեռ հիւանդ ու տկար էի, բայց վտանգը զիս ոգեւորեց. առանց պատասխան տալու ես սկսայ բարձրանալ սարին վրայ եւ ահա կրակեցին ինծի։ Նստեցայ բաց տեղը եւ սկսայ իմ կարգիս կրակել։ Տղաքը ամենքն ալ եկան ու միացան ինծի, բայց անփորձ էին եւ թշնամիին կրակին ներքեւ կը դողդղային11։ Այդ պահուն զգացի, թէ ե՛ս մենակ եմ թշնամիին դէմ եւ անօրինակ ու յուսահատական զգացումէ մը դրդուած սկսայ կրակել ու կրակել։

Մառախուղը սկսաւ պարզուիլ եւ նշանառութիւնը աւելի դիւրացաւ։

Ոստիկաններէն երեքը ինկան իրենց ձիերէն եւ միւսները սկսան փախուստ տալ։ Դաշտերուն մէջ, լերան լանջերուն վրայ ցրուած հովիւներ եւ թրքուհիներ հեռուէն կը դիտէին, թէ ինչպէս իրենց ոստիկանները լեղապատառ կը փախին։ Այդ պահուն կը քաջալերէի մեր տղաքը, որ հետապնդեն փախչողները, բայց անոնք իրենց անփորձութեան պատճառաւ քարացած մնացած էին։ Իրենցմէ ամենէն քաջն էր Խորսանացի Մարտիրոսը, որ թնդանօթաձիգ սպայ եղած էր Պալքանեան պատերազմին։ Իր գեղեցկութիւնը, համազգեստը, հոգեկան արիութիւնը սիրտ կու տար միւսներուն, բայց անոնք տակաւին չէին սթափած առաջին կրակին առթած սարսափէն։ Մեր թոյլութեան պատճառաւ ոստիկանները կրցան փոխադրել իրենց վիրաւորները, թէեւ փախուստնին բաւականին խայտառակ էր եւ աւար թողած էին ձի, եամչի եւ այլն։ Սպանուածներուն մէջ էր յայտնի չերքեզ աւազակ մը, երեք տեղէ զարնուած, որուն Սասնոյ մէջ ալ հանդիպած էի։

Ուրախ էի, որ անսպասելի կերպով յաջող անցաւ մեր կռիւը, բայց միւս կողմանէ կը տխրէի կռիւը շուտ սկսելուն համար, ինչ որ թէ՛ մեզ, թէ հայ բնակչութեան համար աննպաստ էր։ Բայց հակառակ մեր կամքին չարիքը կատարուած էր եւ հիմակ պէտք էր նախազգուշութիւններ ձեռք առնել։

Տղոցմէն մէկ քանին նշանակեցի որ երթան լերան ամենէն բարձր գագաթը, որ կը տիրապետէր անոնց վերադարձի ճամբան։ Բայց տղաքը հազիւ թէ մեկնած էին, ետ դարձան առանց իրենց պաշտօնը կատարելու. այլ սակայն պէտք էր անպատճառ գրաւել այդ դիրքերը, քանի դեռ թշնամին չէր ուժեղացած։ Կռուի ոգեւորութենէն ետքը ինքզինքս կրկին հիւանդ ու տկար կը զգայի, բայց գիտնալով թէ զիս երկրորդող մը չի կայ, ոտքի կանգնեցայ եւ Նշան Մուրատեանին եւ Վարդան Սրապեանին հետ ես ինքս բարձրացայ նշանակած գագաթը. զառիվերը շնչասպառ կ՚ընէր զիս ու ականջներս կը բզզային. գինովի նման էի, բայց յստակ կերպով կը զգայի, թէ ի՞նչ պէտք է ընենք եւ ի՞նչ ուղղութեան պէտք է հետեւինք։ Կարգադրած էինք, որ մնացած տղաքը սպասեն ու երբ մենք հասնինք դիրքերը, սուլենք, ու անմիջապէս ամէն ինչ հաւաքելով գան մեզ միանան։

Երբ լերան գագաթը հասանք, տեսանք, որ ոչ ոք մնացեր էր. թշնամին փախեր էր մինչեւ Մազան, երեք ժամ հեռու։ Յետոյ տեղեկացանք, որ Մազանէն մարդ դրկեր էին Սէյֆէ, որպէս զի թելեֆոնով շուտափոյթ օգնութիւն ուզեն կուսակալէն եւ Հաֆիքի գայմագամութենէն։ Քաղաքէն տրամադրեր էին 40 ժանտարմա ձիաւոր, Հաֆիքէն 40 ձիաւոր եւ 60 հետեւակ։ Սոֆուլտը թիւրք գիւղի քէհեան, Կոչի Ալին, իմաց տուեր էր Կովտունի 40 ժանտարմաներուն, որ երթան միանան միւս ուժերուն, բայց անոնցմէ մէկ մասը հիւանդ ձեւացեր, մէկ մասը ճանապարհէն ետ դարձեր էին եւ մնացեալն ալ մթնալուն սպասեր էին ետ դառնալու համար։ Յայտնի էր, որ փախուստի մատնուող ոստիկանները իրենց զարհուրած պատմութիւններով սարսափ ձգած էին շրջակայքը եւ պարտկելու համար իրենց անյաջողութիւնը չափազանցած էին մեր ուժերը։

Սրտապնդելու համար այն ժանտարմաները, որ զիս եւ իմ խումբը հետապնդելու նպատակաւ ղրկած էին, կառավարութիւնը լուր տարածեր էր, թէ Մուրատը սպանուած է։ Այդ պատճառով անշուշտ քրոջս լուր տուեր էին, թէ Մուրատը սպանուած է, գլուխը կտրած են եւ գիւղ կը բերեն ցուցադրելու համար։ Քոյրս լալով կ՚երթայ մօրս մօտ եւ կ՚իմացնէ իրեն յայտնուած լուրը, բայց մայրս չի հաւատար, ակռաները կը սեղմէ, գլուխը կը շարժէ ու կ՚ըսէ.

— Հարամ կ՚ընեմ տուած կաթս, եթէ վրէժը չի լուծած թշնամիին ձեռքը անցնի։

Մենք այդ միջոցին դիրքերնիս ամրացուցինք, հրացաններնիս մաքրեցինք։ Խօսեցայ տղոցը եւ ջանացի իրենց արիութիւն ներշնչել եւ պարզել կացութիւնը։ Մահու կենաց կռիւ էր ասիկա, եւ այս անհաւասար պայքարը գլուխ պիտի հանէինք հոգեկան արիութիւնով կամ պիտի իյնայինք մարդու նման։ Առաջին պահերու շփոթութիւնը անցած էր եւ մեր յաջողութենէն ոգեւորուած լաւ տրամադրութեան մէջ էին։ Ձիւնը հալեցուցինք խալկինին12 մէջ եւ կերակուր եփեցինք, որպէս զի լաւ ուտենք, կշտանանք եւ երեկոյին կազդուրուած հեռանանք։ Վարէն ոստիկանները ապշած կը դիտէին մեզ, բայց չէին կրակեր, օգնական ուժի սպասելով։ Կերակուրը կերանք հերթով առանց դիրքերը դարտկելու. մեկ ալ հեռադիտակով տեսանք, որ ձիաւոր եւ հետեւակ յառաջ կու գան։

——————

Անձրեւը չէր դադրեր, կարծես մեզ կը հալածէր, շարունակ թրջուած ըլլալով ջղագրգռուած էինք. հետզհետէ թշնամին մօտեցաւ եւ մենք պատրաստ կը սպասէինք։ Իրենց առաջնորդները ցոյց տուին, որ մենք վերը, դիրքերը նստած ենք, բայց հրամանատարը հրամայեց դէպ ի հիւսիս երթալ մեզ փնտռելու. ես հասկցայ, թէ այս ըրածնին ձեւի համար էր. կասկած չի կար, որ թիւրքերը սարսափած էին, կը կարծէին, թէ 60֊70 հոգինոց խումբ մըն ենք եւ կը զգուշանային կրակի բռնուել մեզի հետ։ Ձիաւորները եւ հետեւակները փոխանակ դէպ ի մեզ գալու, պտըտեցան մեր շուրջը եւ գացին բռնեցին այն ճամբան, որուն մօտէն պիտի անցնէինք։ Տղաքը կը կասկածէին, թէ մեզ շրջապատած են։ Ես փորձառութեամբ գիտէի, որ թիւրքերը մութը սկսելէ ետքը նոյն իսկ աւելի մեծ ուժերով, ոչխարի նման կը թափուին իրարու վրայ եւ ճամբայ կու տան. կարծես ամէն մի հրացանաւոր դեւ մըն է իրենց համար։ Այդպէս ալ եղաւ. անոնք խմբուած ձորին մէջ, օդին հրացան կ՚արձակէին, կարծես ցոյց տալու իրենց տեղը, որպէս զի հեռուէն անցնինք։

Անմիջապէս որ մութը պատեց երկիրը, հրացանը ձեռքերնիս եւ կազմ ու պատրաստ ճամբայ ելանք. առաջապահները դիտելով չորս կողմը մեզ կը զգուշացնէին. մեր նպատակն էր շուտ քալել եւ շատ յառաջանալ։ Ես բոլորովին մոռցեր էի իմ հիւանդութիւնս. ցեխը կը բարձրանար մինչեւ մեր ծունկերը, որովհետեւ ինկեր էինք պաշըպէյուքներու ցանած արտերուն մէջ։ Ճամբան հանդիպեցանք պոստանջիներու հովիւներուն, որոնց միջոցով մեր հետքը գտնալ դիւրին էր։ Ունէինք 4֊5 ժամուայ ճանապարհ, բայց մենք հազիւ 12 ժամէն հասանք Ալիս գետի ափը։ Ջուրը մտանք եւ մինչեւ մեր վիզերը ծածկուեցանք գետին մէջ. ձիւն կը տեղար, ցուրտ էր անտանելի կերպով եւ մենք քրտնած էինք, բայց ուրիշ կերպ ընելու ճար չի կայ։ Երբ միւս ափը ելանք, սկսանք վազել. կ՚ուզէինք հասնիլ Խորսանայի մօտի ձորը. ցուրտը այլ եւս անտանելի էր եւ մենք ուտելիք հաց չունէինք։ Մարտիրոսը գիւղ ղրկեցինք հաց ուզելու համար։ Խտօն քանի մը ոչխարներ առաջքը ձգած հովիւի ձեւին տակ եկաւ մեզ մօտ եւ բերաւ ձուածեղ, հաց, մածուն։ Խտօյին առաջարկեցինք քաղաք երթալ եւ տեղեկութիւն բերել մեզի. նա ուրախութեամբ ընդունեց. ծածկագիր նամակ մը յանձնեցինք իրեն. օրը յառաջացած էր, բայց անիկա գնաց եւ երեկոյին վերադարձաւ։ Այդ օրը եւ այդ տեղ իմացանք Կ. Պոլսոյ ձերբակալութիւնները եւ մօտակայ վիլայէթներու եւ գազաներու մէջ թիւրքերու կատարած բոլոր խժդժութիւնները։

Մեր կռիւը եւ յաջողութիւնները լսելով, բոլոր քաղաքը ուրախացեր էր. բայց խորհուրդ կու տային մեզ ընդհարումներէ զգուշանալ, որպէս զի կատղած թշնամին աւելի մեծ ոճիրներու չի դիմէ ժողովուրդին հանդէպ։ Ստացայ նաեւ կնոջմէս նամակ մը. «Շինական13, ստացայ նամակդ, ուրախութեանս սահման չի կայ կռուի յաջողութեանդ համար։ Ոստիկանները գիշեր ցորեկ կը հսկեն մեր տանը վրայ, բայց անհոգ եղիր, քու զաւակներդ լաւ կը պահեմ։ Համբոյրներով քո Սակաւախօս14»։

Խտօն մեզ գիւղ տարաւ, ուր երկու տան մէջ պատրաստութիւն տեսած էին մեզ ամէն կերպով հանգիստ ընել տալու համար։ Գիւղը մնացինք չորս օր. վերջին օրը կրկին դպրոց փոխադրուեցանք, որովհետեւ գիւղը ոստիկաններով լեցուն էր. քահանան եւ գիւղի երեւելիները բանտն էին. ժամասացութիւնը, ինչպէս առաջին անգամ, դարձեալ աղջիկները եւ հարսերը կը կատարէին. երբ կրկին լսեցինք իրենց աղիողորմ աղօթքները, հոգինիս լեցուեցաւ յուզումով. մեզի համար շատ տխուր էր ասիկա, բայց նաեւ շատ հաճելի։ Երեկոյեան մեկնեցանք գիւղէն Մարտիրոսի առաջնորդութեամբ։ Ճամբուն վրայ Խորսանայի եւ Կովտունի միջեւ մտանք առուակ մը. կ՚անցնէին ուրիշ ճամբորդներ. ամենքն ալ հայ հովիւներ էին. մինչեւ իրիկուն մնացինք հոն եւ յետոյ ճամբայ ելանք. գետը անցնիլ անհնար էր եւ կը խորհրդակցէինք մեր ընելիքին վրայ. երբ լսեցինք, որ խօսակցութեան ձայներ կու գան, թագնուեցանք. չորս թիւրքեր էին, որ բարձրաձայն կը խօսէին. մենք սկսանք արագ քալել, բայց ցեխը մեզ արգելք էր, այնպես որ հազիւ լուսաբացին հասանք Տուշտակի դէմի աւերակ գոմերը։ Նոր ամրացուցեր էինք մեր դիրքերը, երբ բաւական հեռուէն լսեցինք հրացանի ձայներ։

Չորս թիւրքերը փախստական էին եւ չէթա15 դարձած. մեզ փնտռող ոստիկանները կը հանդիպին անոնց, մեզ կը կարծեն եւ երկու կողմէն կը կրակեն Խարվազ գիւղի ներքեւը։ Երեք ժանտարմ կը սպանուին եւ չէթաներէն երկուքը, իսկ մնացյալ երկուքը կը ձերբակալուին. չէթաներուն քովէն կը գտնուին 200 ոսկի եւ հայ կանանց զարդեր։

Երեկոյին ճամբայ ելանք եւ կէս գիշերին հասանք Հրեշտակապետ, բայց մեր խումբին մէջ անհամաձայնութիւն կար. ոմանք կ՚ուզէին իջեւանել վանքը եւ ոմանք հակառակ էին։

——————

Գացինք Սարֆաճի. ասիկա բարեբեր եւ հարուստ գիւղ մըն է, 15 տուն ունեցող. գիւղացիք յաղթանդամ եւ քաջառողջ մարդիկ են. ունին գեղեցիկ ծառեր եւ շատ սքանչելի տեսարան, որովհետեւ հարաւէն եւ հիւսիսէն բարձրաբերձ լեռներով շրջապատուած են։ Գիւղացիները աշխատասէր են, սիրահար մեղուաբուծութեան, անասնաբուծութեան եւ պարտիզպանութեան. այս գիւղին իւղը, մեղրը նշանաւոր է, որուն մեծ մասը թիւրքերը կ՚ուտեն։ 95ական թուականի հալածանքներուն 5000 ոչխար տարած են Սարֆաճիէն։ Գիւղացիք սարսափելի օրեր տեսած են հին ռեժիմին, եւ հալածանքը շարունակուած է մինչեւ Սահմանադրութեան հռչակումէն երկու տարի ետքը։ Խարաճի օղլու բռնաւոր սրիկան ոչ պատիւ ձգած է, ոչ կեանք. իր շուն մարդիկը կ՚արձակէր գիւղին մէջ, եւ ոչ ոք կը համարձակէր անոնց հոշտ16 ըսելու։ Շնորհիւ ռուսիաբնակ Նշան աղային, որ այդ գիւղացի էր, Խարաճի օղլուն հեռացուցին այդ գիւղէն։

Ահա այդ չարչարուած գիւղին էր, որ մօտեցեր էինք. խումբը կեցուցի եւ ես մենակս գացի. երեք այր մարդ միայն մնացեր էին. ինձ ծանօթ տան մը դուռը՝ զարկի, որուն տէրը մնացեր էր 18 տարեկան Սարգիս անունով պատանի մը։

— Մեզ կ՚ընդունի՞ք, հարցուցի։

— Տունը ձերն է, ղո՜ւրպան, պատասխանեց, ձեզ չընդունիմ՝ ալ ո՞վ պիտի ընդունիմ։

Անմիջապէս հարսները արթնցուց, որոնք օճախը վառեցին. մեր խումբը ամփոփուեցաւ եւ հոդ կերակրուեցանք ու քնացանք։ Հետեւեալ կէս օրին արթնցանք. ոչխար մը կարմրցուցած եւ մեզի համար պատրաստած էին 2֊3 օրուան պաշար։ Ուզեցի վճարել, բայց Սարգիս դրամը մերժեց։

— Ձեզմէ՞ ալ դրամ պիտի վերցնեմ. տունը ձերն է, երբ ուզէք, կրնաք նորէն գալ, միշտ մեր դուռը բաց է ձեզ համար, եթէ չի մեռնիմ...

Մեկնեցանք շնորհապարտ սրտով. մեր երթալիք տեղը անորոշ էր. աստղերուն նայելով, կ՚ուղղուէինք դէպ ի արեւելք։ Լուսաբացին հասանք Գոտնիի լեռը։

Լեռը շատ բարձրադիր ըլլալուն իր առաջքը կը պարզուէր Սեբաստիոյ արեւելեան դաշտը մինչեւ Զառա, մինչեւ Հապէշի լեռները, եւ կը տեսնէինք այդ վայրերուն մէջ կատարուող բոլոր անցուդարձը։ Հոն մնացինք Ղըզըլպաշներու ուխտատեղին եղող քարայրը, որ շատ բարձրն էր, որովհետեւ Ղըզըլպաշները ուխտատեղի կ՚ընտրեն ամենաբարձր գագաթը։

Կէս օրէ ետքը թիւրք դեռատի հովիւներ եկան այն կողմերը. անոնք մեզի չի նկատեցին, բայց մենք մեր թագստոցէն զիրենք կը լսէինք. կը խօսէին իրենց կրած նեղութիւններուն, չարչարանքներուն վրայ։ Իրենց շունը զգաց մեր ներկայութիւնը եւ կը հաջէր։ Այդ միջոցին սարսափելի կարկուտ մը սկսաւ տեղալ, գետինը ամբողջապէս ճերմկեցաւ եւ հովիւները փախան գացին։

Երեկոյին երկու տղաք ղրկեցինք Գոտնի գիւղ, որ Զառայի գայմագամութեան կը պատկանի, բայց չի յաջողեցան գիւղը մտնել, որովհետեւ ոստիկաններով լիքն էր. կառավարութիւնը իր պաշտօնեաներուն թոյլ տուած էր ամէն ինչ փճացնել, եւ սարսափելի դրութեան մէջ էին խեղճ գիւղացիները։ Երկրորդ օրը ստիպուեցայ ես ինքս անձամբ երթալ, վստահ ըլլալով տեղին քահանային վրայ։ Ամէն կողմ ոստիկաններ կը վխտային. հազիւ գիւղին մէջ քանի մը քայլ առի, երբ տեսայ, որ սայլով դիակներ կը բերէին. ասոնք սպաննուած հայեր էին։ Գացի, զարկի քահանային դուռը. տէրտէրը եւ երէցկինը զիս գրկաբաց ընդունեցին. յայտնեցի մեր կարիքները եւ խնդրեցի, որ գոնէ մէկ օր մեզ հիւրընկալեն։ Քահանան յայտնեց, որ նոյն իսկ մեր ապահովութեան համար անկարելի է գիւղին մէջ ապաստանիլ, բայց իր որդին Խաչիկը յորդորեց, զայն խրախուսեց եւ մղեց անձնուիրութեան, որպէս զի հակառակ ակնյայտնի վտանգին մեզ առաջնորդէ գիւղէն մէկ քիլօմէթր հեռու գտնուող քարայրը, եւ ինքը խոստացաւ մեզ ղրկել մեր օրական պարէնը։ Քահանան եւ երէցկինը այնքան ծեծեր էին, որ երէցկինին մէջքը կոտրած էր, եւ քահանան ուշակորոյս մնացեր էր երկար ատեն։ Գիւղը մնացած էին չորս այր մարդ միայն՝ քահանան, իր տղան, պանդուխտ մը եւ գզիրը: Մնացեալ այրերը ամենքն ալ տարեր էին, չէին գիտեր՝ ո՞ւր. մեռելային մթնոլորտ մը կը տիրէր ամէն կողմ, ամէն ինչ անտէր մնացած էր. ծիծաղը եւ ուրախութիւնը անհետացեր էր դէմքերու վրայէ, եւ կիները՝ դժգոյն, լալագին եւ լռին՝ ուրուականներու ձեւ ունէին։

Խաչիկը մեզ առաջնորդեց արեւմտեան ճակատը գտնուող յիշեալ քարայրը, որ փոքրիկ, աննկատելի անցք մը ունէր. ներս մտնելով, տեսանք երկար սրահ մը եւ մէկ սենեակ՝ մէկ կողմը ու երկու սենեակ՝ միւս կողմը. հին ժամանակներ հայ ժողովուրդը շինած էր այդ քարայրը չար օրերու մէջ հոն ապաստանելու համար։ Հազիւ թէ տեղաւորուած էինք, տեսանք մարդ մը, որ կը թափառէր. լրտես կարծեցինք եւ ուզեցինք բռնել, բայց անիկա փախաւ. երկու տղաք ետեւէն հասան, ձերբակալեցին ու տեսանք, որ խելագարուած հայ մըն է:

Երեկոյին իջանք մատուռը, ուր գտանք երեք հայ փախստական զինուորներ։ Ասոնք պատմեցին, թէ ինչպէս կը սպաննեն ճամբաներու վրայ աշխատող հայ զինուորները։ Գիշեր էր արդէն եւ մատուռին մէջ կ՚աղօթէինք, երբ մէկ ալ երեք կիներ ներս մտան։ Քահանան ղրկեր էր մեզի խորոված գառ մը, ոչխար մը, ինչպէս նաեւ մածուն, հաց, բաղարջ, գաթայ եւ այլն։

Երկրորդ օրը տեղերնիս փոխեցինք եւ գացինք ակերու վերեւ բլուր մը, ուր նոյնպէս քարայրներ կային։ Մտանք անոնց մէկուն մէջ, ուր մատուռ մը կար եւ մոմեր կային վառուած. հասկցանք, որ յաճախուած տեղ մըն է ատիկա, բայց ուրիշ բան չէինք կրնար ընել։ Երեկոյին տղաքը գիւղ գացին հաց բերելու. թէեւ կը լսեն, որ ոստիկաններ կան հոն, բայց շարունակ տեղացող անձրեւներէն զզուած՝ հակառակ վտանգին կը մտնեն գիւղ ու կը նշմարուին. մութէն օգտուելով՝ հազիւ յաջողեր էին փախչիլ եւ եկան միացան մեզի։

Այդ օրը առաջարկեցի մեր ընկերներուն երթալ Գարահիսար, ուրկէ նամակ ստացած էինք եւ որով ստիպողաբար Եղօն կ՚ուզէին։ Եղօն եւ տղաքը չի համաձայնեցան։ Հակառակ իրենց դժկամութեան՝ ես կը խորհէի, որ պարտական էինք երթալ դէպ ի Գարահիսար, եւ ինքնիրենս կը մտածէի զանոնք մղել այդ ուղղութեամբ։ Առանց իրենց յայտնելու իմ դիտաւորութիւնս՝ ստիպեցի, որ ճամբայ ելլենք. որոշած էի եւ կ՚երթայինք դէպ ի Գարահիսար։ Հասանք Սանճախտար գետակը, որը այնքան կատղած էր, որ հոսանքէն չի քշուելու համար զիրար ամուր բռնած անցանք ջուրէն. իսկ անկէ անդին կար Ալիսը, որ յորդեր եւ նոյնպէս կատաղեր էր: Ալիսը անցնիլ անկարելի էր, եւ այլ եւս անհնար եղաւ Գարահիսար երթալը։

Մայիս 21ին հասանք Խայպուքի լեռը։ Երկրորդ օրն էր, որ հաց չունէինք եւ մենք ալ խիստ յոգնած էինք. համոզուած էինք, որ այլ եւս դժուար է հաց գտնել մեր գիւղերէն, որովհետեւ Մուամերի17 աւազակները երրորդ անգամ ըլլալով՝ կողոպտած եւ դուրս եկած էին հայ գիւղերէն։

Նստեցանք Խորսանայի մօտիկ Նահատակ ըսուած տեղը եւ Խորսանա մարդ ղրկեցինք հաց եւ ապաստան խնդրելու։ Գացին Մարտիրոսը եւ Նշանը, որ նոյն գիւղացի էին, եւ բերին հաց ու ապուխտ եւ միանգամայն պատմեցին տեղի ունեցած սոսկալի դէպքերը։ Այդ ժամուն տակաւին գիւղը լեցուն էր ոստիկաններով, որով մեզ համար անկարելի էր հոն ապաստանիլ, ու մենք գացինք դէպ ի արեւելք՝ կէս ժամ հեռաւորութեամբ Ճին Տէրէսի կոչուած քարայրը։

Այդ քարայրին բերանը կը բացուի արեւմտեան կողմի վրայ. խորքը այնքան երկար է, որ քսան վայրկեանէն կարելի է հասնիլ. մութ, խոնաւ, գետինը ջուր, անիկա դժոխք մըն է, բայց միակ առաւելութիւն մը ունի. այն է՝ որ մէկ հրացանաւոր կրնայ պաշտպանել մուտքը։ Երեկոյին դուրս ելանք քարայրէն եւ կրկին մօտեցանք Խորսանայի գերեզմանատան։ Հոն մեզ դիմաւորեց ծերունի Խտօն։ Մեր խումբին մէկ մասը գնաց Խտօին տունը եւ միւս մասը՝ Նշանին տունը։ Խտօն աչքի ինկած մարդ էր եւ անյարմար էր իր տունը մնալը. մեզ տուաւ գառ մը, նարկիլէ, օղի, եւ հանգստանալէ ետքը՝ Մարտիրոսը մեզ տարաւ իր աներոջ տունը։ Բայց ծերունին հազիւ թէ զիս ճանչցաւ, գոչեց.

— Տնա՛ւեր, քու տունդ քանդուեցաւ, կ՚ուզես, որ մեր տո՞ւնն ալ քանդուի։

Իր խօսքը ինձ վատ չազդեց, բնական գտայ. մնաս բարով ըսինք եւ դուրս ելանք, բայց իր կինը պատասխան չի տուաւ մեր բարեւին։ Մարտիրոսը չափազանց վրդովուած էր աներոջը վարմունքէն. ես զինքը հանդարտեցուցի եւ գացինք Կարապետի տունը։ Կինը, Եղիսաբեթ, մեզ ընդունեց ուրախութէամբ. իր դէմքին ուրախ ժպիտը կարծես մեզի նոր կեանք պարգեւեց. համբուրեց ճակատս, ես համբուրեցի ձեռքը եւ յուզմունքէս կը դողայի։ Նստեցանք եւ սկսան խօսիլ։ Խտօն եւ տանտիրուհին մեր քով նստած կը պատմէին։ Թիւրքերը հրդեհեր էին քանի մը տուներ։ Սոսկալի կերպով չարչարեր էին Գէշ Յարութիւնը, որպէս զի մեր պահուած տեղը յայտնէ։ Աքցանով միսերը քաշեր ու պայտ գամեր էին ոտքերուն։

Տանտիրուհին յարեց.

— Հարեւան տանը մէջ կատարեցին այդ բոլորը. ականջներս կը գոցէի, որպէս զի չի լսեմ. վերջ ի վերջոյ Յարութիւնը սկսաւ հայհոյել իրենց, իրենց կրօնին, որպէս զի սպաննեն զինքը ու խալըսի։ Չսպաննեցին ու շարունակեցին չարչարել։ Ձեռքերնէն փախաւ ան, այն ատեն ետեւէն հրացան արձակեցին։ Մեր տունը քսան հատ ձիաւորներ կային. հրացանի ձայնը լսելնուն պէս կարծեցին, որ դուն էիր, եւ սկսան դողալ. այնքան շուարեցան, որ ոչ հրացաննին կրնային առնել, ոչ կօշիկներնին կը գտնային. «Վա՜յ, այդ կեավուրը մեր տունը քանդեց» կը հառաչէին։ Կէս ժամէն հազիւ պատրաստուեցան, բայց փոխանակ դուրս ելլալու՝ մտան մարագ։

Եղիսաբեթ թռաւ տեղէն եւ անգամ մըն ալ ճակատս համբուրեց։

Շարունակեցին պատմել գիւղին գլխուն եկած պատուհասները։

Գիւղի տանուտէր Նիկոլ քէհեային ատամները քաշեր եւ թեւերը կոտրտեր էին։ 46 մարդ տարեր էին, 20ը՝ դէպ ի Հաֆըգ եւ 26ը՝ դէպ ի Սեբաստիա։ Նիկոլը ոտքերէն կախեր էին Պողազի կամուրջէն, իսկ մնացած 25 հոգին անզէն ու կապուած տանելէ ետքը՝ Մաթէբէի մօտիկ սպաններ էին չաթալ չէքիճով։ Տղուն մէկը կապերէն ազատելով, յարձակեր էր ոստիկաններուն վրայ եւ խածեր էր մէկուն կոկորդը. այդ տղուն մատները, ձեռքերը, ոտները մաս֊մաս կտրելով, սպաններ էին: Խուժանը կազմուած էր 140 հոգիէ, որոնք մասամբ կուսակալին ձիաւորներն էին եւ որոնց 60ը՝ առնաւուտներ։ Սպաններ էին Խառվազէն՝ 25, Տուզասարէն՝ 32 հոգի, որոնց մէջ էր մեր սիրելի Սարգիսը, Կովտունէն՝ 42 հոգի եւ այդպէս բոլոր հայ գիւղերը։

Խտօէն անմիջապէս խնդրեցի, որ նամակ մը տանի քաղաք. գրեցի հետեւեալը.

«Այլ եւս անկարելի է մեզի տանիլ այս բոլորը։ Ուղարկեցէք ձեր տրամադրութեան տակ եղած զէնքերը եւ անմիջապէս գործի սկսենք»։

Մատնանշած էի նաեւ տեղի ունեցած դէպքերը, բայց անոնք արդէն իսկ տեղեկութիւն ունէին։

Գիշերը կրկին Ճին Տէրէսի գացինք. ինչպէս ըսի, դժոխքի պէս դժուար էր հոն մնալը, բայց մենք ուրիշ ապաստան չունէինք։ Երկրորդ օրը Խտօն վերադարձաւ եւ իմ նամակիս հետեւեալ պատասխանը բերաւ.

«Առ այժմ խստութիւններու պատճառաւ չի պիտի կրնանք զէնք եւ մարդ ուղարկել։ Կը խնդրենք, որ քանի մը օր եւս անհետանաք, մինչեւ որ յարմար առիթը ներկայանայ. այն ժամանակ թերեւս մենք մեռած կ՚ըլլանք, կտակնիս այս է՝ «Չի խնայէ՛ք ոչ ոքի»։

Կնոջմէս ալ նամակ մը ստացայ, գրած էր այսպէս.

«Սիրելի Շինական, եղբայրներուդ եւ Սարգիսին18 մասին բնաւ մի՛ մտածիր. անոնք բոլորովին առողջացած են. ամէն օր հաց կը ղրկեմ անոնց ուրիշներու ձեռքով19։ Թէեւ սոսկալի չարչարանքներ տուեր են, բայց հիմա լաւ են։ Մեր մասին բոլորովին մի՛ մտածեր. ձագերդ լաւ են: Համբոյրներով քո Սակաւախօս»։

Թուղթը տեղ տեղ արցունքի հետքեր ունէր։

Մեր դրութիւնը այլ եւս անտանելի էր. ոչ կռուելու ասպարէզ կար, ոչ ալ պատսպարուելու տեղ։ Ի՞նչ երեսով ժողովուրդէն օգնութիւն պիտի ուզէինք, երբ այդ վիճակին մատնուած էին, եւ մենք ալ անկարող դարձեր էինք զիրենք պաշտպանելու։

Երեկոյին ուշ ատեն Տուզասարցի Գասպարը եկաւ, զիս կանչեց քարայրին բերանը եւ յայտնեց, որ իր պահուած տեղին մօտ հինգ փախստականներ կան, որուն մէկը հայ էր եւ երկուքը չէրքէզ: Ասոնք փախած էին Երզնկայէն եւ հոդ իրենց թագստոցին մէջ խեղդեր էին իրենց փախստական ընկեր հայը։ Անիկա կիսատ ճիչ մը լսեր էր եւ թիւրքերուն հայհոյութիւնները եւ ամէն ինչ հասկցեր էր։ Անմիջապէս ղրկեցի մեր տղոցմէն երկուքը, որոնք թիւրք ոստիկանի զգեստներ ունէին։ Գտեր էին ոճրագործ թիւրքերը եւ չորսն ալ սպաններ էին։

Երեկոյին մեկնեցանք Ճին Տէրէսիէն։ Խորսանացի 16 տարեկան պատանի մը մեզ կ՚առաջնորդէր. ուսումնասիրած էր բոլոր ճամբաները եւ այծեամի մը պէս կը թռչէր մեր առաջքէն. կը հիանայինք իր ճարպիկութեան վրայ։

Մեր ճամբան երկար էր, բոլորս ալ յոգնեցանք եւ միայն լուսաբացին հասանք Աքքայա։ Մեր առաջնորդը հոդ քոյր ունէր, մտանք անոր մարագը։ Ես երեսս փաթթեցի ու ծածկեցի, որպէս զի չի ճանչցուիմ։ Կէս օրին ոստիկաններ եկան գիւղը. տանտէրը կ՚ուզէր, որ անմիջապէս մեկնինք. բացատրեցինք, թէ ատիկա որքան անպատեհ էր թե՛ մեզ եւ թէ՛ իրեն համար ու մնացինք։

Ոստիկանները եկան, նստեցան մեր ապաստանած տան դրան առաջք։ Կացութիւնը ծանր էր, բայց երիտասարդ հարս մը իր ճարպիկութեամբ փրկեց մեզ։ Եկաւ եւ իբր թէ նեղացաւ գիւղացիներուն, յանդիմանեց եւ ըսաւ.

— Ինչո՞ւ այս մարդիկը փողոցը ձգեր էք, ինչո՞ւ հոս նստեցուցեր էք։

Եւ դառնալով ոստիկաններուն, զանոնք իր տունը հրաւիրեց ու տարաւ։ Անմիջապէս դարձաւ եկաւ մեզ մօտ եւ սիրտ տուաւ մեզի։

— Հանգիստ մնացէք եւ հոգ մի՛ ընէք. եթէ հարիւրներով թափին այդ յիմարները, կերպով մը կը խաբեմ եւ ճամբու կը դնեմ։

Գնաց տուն եւ ոստիկաններուն ճաշ պատրաստեց, ուրկէ բաժին ղրկեց նաեւ մեզի։

Այդ կինը, գիւղին յայտնի Մինաս քէհեայի հարսը, Տիգրանի կինն էր։ Անիկա իր ճարպիկութեամբը եւ խելքովը շատ փորձանքէ ազատած էր գիւղը։

Երեկոյին, իբր առաջնորդ ունենալով Բաթրին գիւղացի Աւօն եւ իր երկու հէմշէրիները, ճամբայ ելանք դէպ իրենց գիւղը: Աւօն թխադէմ, միջահասակ, ամչկոտ, մօտ 35 տարեկան մարդ մըն էր. շատ քիչ կը խօսէր, անիկա երեք չորս տարի առաջ հովիւ էր չէրքէզներու քով. աւազակներ ուզած էին հօտը տանիլ. Աւօն երեք ժամ կռուելէ ետքը յարձակողներուն հետ՝ սպաննած էր երկուքը եւ միւսները փախած էին։ Դատավարութիւնը կատարուած էր եւ դատապարտուած ցկեանս բանտարկութեան։ Երեք տարիէ ի վեր փախստական էր։ Թէ՛ կառավարութիւնը, թէ՛ սպաննուած աւազակներուն ազգականները եւ թէ՛ նոյն իսկ չէրքէզ տէրը զինքը կը հալածէին, կ՚ուզէին կամ ձերբակալել, կամ սպաննել։ Թիւրքերուն համար անհանդուրժելի է, որ հայ մը քաջ ըլլայ եւ ինքզինքը պաշտպանած։ Լսած էի իր մասին, բայց մինչեւ այն ատեն զինքը չէի տեսած։

Լուսաբացին մօտ հասանք իրենց տունը. մեզ ընդունեցին գրկաբաց եւ մեծ ուրախութեամբ։ Պատրաստեր էին ճոխ ընթրիք. իրենց տան մէջ լոգանք առինք եւ իր չորս սիրուն հարսերը մեր զգեստները տարին լուանալու համար։ Այդ տան մէջ մնացինք երկու օր։ Լսեցինք, որ Աւօին ցեղը որդոց որդի քաջ եղած է։ Անկէ ետքը որ գիւղը որ հանդիպեցանք, Աւօի ընտանիքի մասին քաջութեան արարքներ կը պատմէին։ Մենք մտադիր էինք Աւօն հետերնիս տանիլ, բայց անիկա մերժեց, չեմ գիտեր՝ ինչու։

Երեկոյին այդ հիւրընկալ տունէն մեկնեցանք եւ գացինք խենթ Մկօին տունը։ Շուաքը կեցած էինք, երբ Մկօն մեզ տեսաւ, պատին վրայէն խոշոր քար մը վերցուց եւ ըսաւ.

— Ով որ էք, ըսէ՛ք, ապա թէ ոչ՝ կը խփեմ։

— Եկուր առաջ որ տեսնես, ըսի։

Յառաջացաւ, յանկարծ տեսաւ ու ճանչցաւ եւ փաթթուեցաւ ինձ, բայց շուարած մնաց. տեղ չունէր մեզ պատսպարելու։ Նախապէս շատ հարուստ եղած էր խեղճը, բայց հիմակ աղքատացած էր։ Իր տուները կը քանդէր եւ անոնց փայտերը ծախելով՝ կ՚ապրէր։

Սյդ գիւղը բոյն դրած էր Մէհրալի անունով յայտնի աւազակապետը, որ նախորդ ռուսաթիւրք պատերազմի ժամանակ աւերելէ ետքը Բաբերդը, Դերճանը, Երզնկայի եւ Անդրէասի դաշտերը՝ եկեր, տեղաւորուեր էր այդ գիւղին մէջ եւ կառավարութեան համաձայնութեամբ գրաւած էր շրջանի գիւղերու հողերը եւ կը ծառայեցներ բնակիչները։ Խեղճ ժողովուրդին արիւնը կը ծծէր, եւ ամբողջ շրջանը կը տքար այս մարդուն բռնապետութեան ներքեւ։ Իր եղբայրը՝ Ալի պէկը նոյնպէս աւազակ էր եւ չի նայած որ կառավարութեան փոստան զարկած ու կողոպտած էր, նոյն այդ կառավարութիւնը համիտիէ զօրագունդի փաշա ըրած էր զինքը։ Անիկա ամէն տեղ աւազակային խումբեր ունէր Պարսկաստանի, ռուսական սահմանի եւ Թիւրքիոյ մէջ։ Իր տունը զարդարուած էր թանկարժէք գորգերով եւ ծանրագին առարկաներով։ Թւրքերը գոհ էին, որ այդ տեսակ խանէտէր20 մը կար այդ շրջանին մէջ։ Թիւրք մտաւորականները կը քաջալերէին զինքը եւ իր տունը կը յաճախէին թէ տեղացի պաշտօնական բարձրաստիճան անձերը եւ թէ անցորդ թիւրք երեւելիները։

Մկըրը մեզ տեղաւորցուց իր եղբօրը տանը. նախ չափազանց վախցած էր, բայց հետզհետէ ոգեւորուեցաւ եւ վերադարձաւ երգելով. «Երբ քաջ Խանը մտաւ Բասեն21»։

Ուրախ էր, որովհետեւ կառավարութիւնը հայերը խաբելու համար ընդհանուր ներում յայտարարած էր։ Նոր լսեր էր այդ լուրը եւ իր գոհունակութենէն մեզ լաւագոյն սենեակ մը տարաւ։ Եղբօրը կինը Կիւրենցի էր եւ շատ կիրթ ու քաղաքավար անձ մըն էր. ամուսինը սպաննուած էր. մեզ հիւրասիրեց շատ յարգանքով եւ ուրախութեամբ։ Մինչեւ երեկոյ այդտեղ մնալէ ետքը Մկըրին առաջնորդ ընտրեցինք երթալու համար Ս. Տաճար (Թէճէր) լեռը։ Օրն էր 31 Մայիս։

Մկըրին քոյրը կալուածներ ունէր այդ լերան ստորոտը, եւ հոն քանի մը խաներ կային. յոյս ունէինք, որ մեզ հաց կը հայթայթեն։ Երբ լեռը բարձրացանք, լոյսը բացուեցաւ։ Մկըրը ուզեց վար իջնել մեզ հաց բերելու. ես մերժեցի, որովհետեւ տեղին անծանօթ էի եւ շրջակայքը չի քննած՝ չէի ուզեր մարդ հեռացնել մեր խումբէն։

Մեր գտնուած տեղը շատ բարձր էր եւ ամէն կողմը կը տեսնէինք. մեր ընկերներն էին արծիւները, որոնք այդ գագաթին վրայ բոյն դրած էին եւ որոնց թեւաբախումները կը լսէինք երբեմն։ Տեսարանը գեղեցիկ էր. նախանձով կը նայէինք ազատ արծիւներուն վրայ, որոնք թեւ կը բանային, կը սաւառնէին եւ կը հեռանային։ Մենք անօթի էինք եւ գլխաւորապէս կը տանջուէինք ծարաւէն։

Առաջին օրը Մկըրը երեկոյին հաց բերաւ մեր երկու ընկերներուն հետ, բայց երկրորդ օրը իր քոյրը սարսափէն մեկնած էր իր կալուածէն, որովհետեւ այդ կողմերը հայեր սպաննած էին։ Այդտեղ մնացինք քանի մը օր, բայց գրեթէ անընդհատ պարէնի պակասէ կը նեղուէինք։ Ստիպուած՝ ես անձամբ գացի Մաղարան հայ գիւղը. ասիկա պատմական գիւղ մըն է, կը գտնուի Տէլիք Թաշի բերանը։ Այդ կողմերը ձիւնի փոթորիկները այնքան սաստիկ կ՚ըլլան, որ ճամբորդները կը խեղդուին։ Գիւղացիք ազատարարի դերը կը կատարեն. իրենց այս մարդասիրական գործին համար հին ժամանակներէ ի վեր տուրքերէ զերծ էին, բայց 95ի կոտորածներէն ետքը այդ առանձնաշնորհումները վերացած էին, ինչպէս նաեւ ամէն կարգի աւազակներ թալլած ու սպաննած էին շարունակ խեղճ գիւղացիները։

Այդ գիւղն էր, որ գացի եւ դիմումիս մէջ յաջողեցայ. խոստացան մեզ ամէն օր պարէն հասցնել, սիրտ տուին մեզի եւ քաջալերած ճամբու դրին մեզ։

— Ձեզի տարիներով կը պահենք, կ՚ըսէին. Ս. Տաճար լեռնէն ոչ մէկ փախստական ձեռք անցած է մինչեւ այժմ։

Վերադառնալով մեր ապաստարանը, Մկըրին նամակ մը յանձնեցի, բայց անիկա ետ եկաւ, որովհետեւ ճամբաները բռնուած եւ յարաբերութիւնները խզուած էին։

Քիչ ետքը սարի գագաթէն տեսայ, որ 500 հոգիէ աւելի մարդոցմէ կազմուած մեծ կարաւան մը կ՚անցնի. կարծեցի, որ ռուսական սահմանագլխէն եկող թիւրք գաղթականներ են։ Ես լուր ղրկեցի տղոց, որպէս զի ամփոփուինք եւ իմ գտնուած դիրքէս հետեւինք անցուդարձին. բայց անոնք իմացուցին ինձ, թէ այդ գաղթողները մեր գիւղացիներն էին, որ տեղահան ըրած էին եւ կը տանէին։ Վրաս սոսկում եկաւ։ Գացի ընկերներուն մօտ. մութը պատած էր աշխարհը, եւ սարսափով կը խորհրդածէինք։ Տղաքը պատմեցին, թէ ճանչցեր էին մեր գիւղացիները22 եւ նոյն իսկ կենդանիները։ Յանկարծ ընդհանուր եւ աղիողորմ ճիչ մը արձակուեցաւ կեօչերուն23 կողմէն։ Անմիջապէս թռանք ու թաւալագոր իջանք սարէն եւ մինչեւ 100 քայլ հեռաւորութեամբ հասանք ժողովուրդին. աղաղակը դադրած էր, միայն յուզուած ու հատակտոր կը խօսէին. ուզեցինք հասկնալ։ Մելիքը ուղարկեցինք, բայց անհնարին եղաւ լուր մը առնել, որովհետեւ ոստիկանները խստօրէն շղթայած էին ժողովուրդը։ Գազաններու պէս կատղած էինք. յարձակի՞նք, թէ ոչ. ես յարձակման կողմն էի, բայց Եղօն եւ ընկերները հակառակ էին։ Վարդանը եւ Արմենակը իրենց երեխաները տեսեր էին կարաւանին մէջ եւ մտահոգ էին ու անդադար կ՚ըսէին՝ «Եթէ յարձակինք, ամենքն ալ կը կոտորեն»։

Համակերպեցանք եւ սպասեցինք այդպէս մինչեւ առաւօտ։ Մտատանջ էի, որովհետեւ չէի գիտեր, թէ մեր տնեցիքը այդ ժողովուրդին հետ են, թէ ոչ. ընկերներս տեսեր էին մայրս եւ եղբօրս տղաքը, բայց այդ օրը ինձ չի յայտնեցին։

Լուսաբացին մենք կրկին բարձրացանք լեռը։ Տեղահան եղած ժողովուրդին կարաւանը հեռացաւ։

Նստանք ու խորհեցանք։ Աշունէն ի վեր կառավարութիւնը կ՚ըսէր, որ ժողովուրդը ոտքի կոխան չընելու համար անցնող բանակներուն, մտադրութիւն ունի փոխադրել զայն աւելի խաղաղ տեղեր. կը կարծէինք, թէ այդ նպատակաւ եղած բան մըն էր այս տեղահանութիւնը: Միւս կողմանէ լրտեսներ նշանակած էինք, որ մեզ տեղեկութիւն բերեն. անոնք մինչեւ Տէլիք Թաշ գացեր էին կարաւանին հետ։ Հետեւեալ օրը առաւօտուն իմացայ, որ մայրս այդ կարաւանին հետ էր. սեւ զեստով, առանձին, հպարտ եւ անդրդուելի կը քալէր կարաւանին առաջքէն. ամբողջ ժողովուրդը զինքը կ՚անիծէր. «Քու տղուդ պատճառով եղաւ այս բոլորը, քա՛ր ծնէիր, այդ չար զաւակը չի ծնէիր»։

Կառավարութեան բռնութիւնները եւ ժողովուրդին ատելութիւնը դէպ ի մեր տունը եւ դէպ ի ինձ տարօրինակ հոգեկան վիճակ մը առաջ բերաւ իմ մէջս. բարիին ու չարին զգացումը կորսնցուցի. կը զգայի միայն, որ սիրտս կը գալարուէր պայթելու աստիճան։

Երկրորդ օրը այդ անիծեալ ճամբէն անցաւ գիւղի երկրորդ մասը, երրորդ օրը՝ մնացեալ մասը, որուն մէջ էին նաեւ այն վատերը, որոնք կարծեր էին, թէ ուրիշին տունը աւերելով, իրենցը պիտի փրկուի։ Երբ ժողովուրդը կ՚անցնէր Մաղարացիներու առաջքէն, շատերը անիծեր էին զիս ու ըսեր էին.

— Օճա՛խը մարի, մեր օճախը քանդեց. մէկ մարդու համար քարուքանդ եղաւ այսքան դարաւոր մեր շէն գիւղը։

Այդ խօսքերուն վրայ ընկերներս տպաւորուեցան. վարա՛նումը եւ կասկածը զիրենք կը տանջէր։

— Մեր պատճառով եղաւ այս բոլորը, կ՚ըսէին։

Ես իմ մտքի յստակութիւնը գտած էի եւ ըմբռնած էի, որ ընդհանուր հայկական հալածանքներու ծրագիր մըն էր, որ կը գործադրէին, եւ ոչ թէ առանձնապէս իմ պատճառովս մեր գիւղին տրուած պատիժ մը։

— Երանի՜ թէ միայն մեր գիւղը, միայն մեր տունը ըլլար, ըսի. բայց ես կը վախնամ, որ այդ չարիքը ամէն կողմ պիտի տարածուի։

Յունիսի 15ին Մաղարան տեղահան ըրին. գիշերով գիւղէն սուրհանդակներ եկան եւ ըսին.

— Մեզ հրամայուած է առաւօտուն ճամբայ ելնել, ի՞նչ խորհուրդ կու տաք։

— Ի՞նչքան զէնք ունիք, ի՞նչքան մարդ ունիք, կը կամենա՞ք դիմադրելու։

Մարդիկը նախապէս ձերբակալուած, զէնքերը գրաւուած էին. գիւղը մնացեր էին միայն պատանիներ, անոնք ալ փախստական վիճակի մէջ։ Մենք 15 հոգի էինք այդ միջոցին, որոնցմէ 2ը ղրկած էինք տեղեկութիւններ բերելու մեր գիւղին տեղահանութեան պատճառներուն վրայ։ Անորոշ դրութեան մէջ մնացինք եւ չի վստահեցանք վճռական գործի մը դիմելու։

Առաւօտուն կանուխ Մաղարայի կարաւանը ճամբայ ելաւ։ Մենք հեռադիտակով կը դիտէինք. ետ կը բերէին խումբ֊խումբ հայեր ոստիկաններով շրջապատուած, եւ կը տանէին դէպ ի քաղաք. ետքը իմացանք, որ կ՚առաջնորդէին դէպ ի ձորերը եւ հոն կը սպանէին։

Մաղարայի փախստականները երեկոյին եկան մեզ մօտ. իրենց հետ էր Հայրապետը՝ ճարպիկ, աշխոյժ, եռանդուն տղայ մը. քիչ ետքը եկաւ իր եղբայրը եւ պատմեց, թէ ինչպէս հայրը սպաննած էին այնպիսի մարդիկ, որոնց տասնեակ տարիներէ ի վեր հաց կերցուցած էին։

Գիշերը իջայ դէպ ի մեծ ճամբան. մարդ մը պառկած էր հոգեվարք վիճակի մէջ. հազիւ թէ խօսեցաւ.

— Մաղարացի եմ. զինուոր էի, ծանր հիւանդ ըլլալով, արձակուրդ առի, եկայ։ Հինգ ժամ առաջ մեր գիւղացիները տարեր են։

Չէր կրնար հեկեկալ, բայց արցունքը կը հոսէր երեսն ի վար։ Ուզեցի մեզ մօտ տանիլ զինքը։

— Չեմ կրնար գալ, զիս հանգիստ թողուցէք, ըսաւ։

Անունը Առաքել Եարտըմեան էր։ Քիչ մը սպասեցի քովը. կը մտածէի՝ ի՞նչ ընեմ։

— Առաքել, ղո՜ւրպան, քեզ հետերնիս պիտի տանինք: Լեզուն բռնուած էր, չի կրցաւ պատասխանել. վերջի պահուն «տղա՜քս, տղա՜քս», կըմկմաց, աչքերը փակեց եւ հոգին աւանդեց։ Շուրջը բոլորուեցանք եւ ամենքս ալ հեկեկալով՝ լաց եղանք։ Սիրտներս ճնշուած էր եւ ամէն մէկերնիս տէրտով էինք։ Մարդուն մահը առիթ եղաւ, որ մեր սիրտը լեցուած վիշտը փլի, ու լացինք, լացինք հեկեկալով։

Թաղեցինք մեռելը ու հեռացանք լուռ ու մունջ։

Յունիս 20ին նստած էինք մացառներուն մէջ Թէճէրի հիւսիսային կողմը գտնուող հին ամրոցներու մէջ։ Թնդանօթի թնդիւներ լսեցինք։ Տղաքը ուրախացան, կարծելով, թէ ռուսները մօտեցած են. բայց դիտեցի, որ հարուածներուն պատասխան չի կար։

— Այս կռիւի թնդիւն չէ, ըսի, ես կը վախնամ, որ քաղաքին ժողովուրդը կը կոտորեն։ Յետոյ իմացանք, որ Վարշաւայի գրաւումը կը տօնէին:

Այդ միջոցին կ՚անցնէին քաղաքէն տեղահան եղած ժողովուրդին կարաւանները։ Մարդիկ ղրկեցինք, որ կերպով մը հաղորդակցութեան մէջ մտնան անոնց հետ եւ մեզ լուր բերեն. գացին ու վերադարձան ու այդ թշուառ եւ տեղահան եղած ժողովուրդէն մեզ բերին քաջալերական խօսքեր։

— Բնաւ հոգ մի՛ ընէք մեզի համար, ըսեր էինք անոնք, սիրտերնիդ ամուր պահեցէ՛ք։ Ամերիկացիները մեզ համար դիմումներ կ՚ընեն, երկու շաբաթէն ետ կը դառնանք։

Չէ կարելի բացատրել, թէ ի՜նչպէս կը թալլէին այդ խեղճերը եւ կը չարչարէին։ 10 տարեկանէ վեր գտնուող տղամարդիկը բաժանած էին եւ տարած ուրիշ ուղղութեամբ։ Քարտաշլարի գլուխը սպաննած էին յայտնի վաճառական Պաքալեանը եւ իր որդին՝ 800 ոսկի իրենցմէ կորզելէ ետքը։ Մենք մեր աչքերովը կը տեսնէինք գրեթէ խմբական սպանութիւններ եւ առանձին սարսափելի ոճիրներ: Ի՞նչպէս նկարագրեմ այդ բոլորը: Կը բերէին հայ ժողովուրդը եւ կը թափէին անզէն ու անպաշտպան՝ ճամբաներու վրայ։ Դրացի վայրերէ խուժանը կու գար, կը թալլէր զիրենք։ Ժողովրդին ճիչը, աղաղակը, լացը ու հեծեծանքը կը բռնէր արար աշխարհը, եւ մարդ չէր կարող դիմանալ։ Քանի անգամ ապարդիւն կերպով ուզեցի գիտնալ, թէ կինս ու երեխաներս ո՞ր խումբին մէջ են, որպէս զի զիրենք փախցնեմ։

Մեր հոգեկան տանջանքը անտանելի էր. ինքզինքնիս դաւաճաններ կը համարէինք, որովհետեւ անկարող էինք ո եւ է օգնութեան հասնիլ այդ անտէր ժողովուրդին։ Չի կրնալով դիմանալ մեր տեսածներուն, այդ կողմէն հեռացանք երեկոյին. լուսաբացին հասանք Էշէք Սրըթի ըսուած տեղը. հոնկէց ալ կը տեսնէինք տեղահան եղած ժողովուրդը անծայր, անվերջ, որ կը բռնէր ճամբաները։ Բոլոր շրջակայ գիւղերը դատարկուած էին. այս ճամբաներէն խեղճ ժողովուրդը կը ղրկէին դէպ ի Ղանլար եւ անկէ դէպ ի ներս։

Մենք մարդ ղրկեցինք գիւղ մը հաց գտնելու համար, բայց մեր ուղարկած հացուորները վերադարձին թալանուած էին քիւրդերէ։ Տղաքը փախն ի փախ եկան մեզ մօտ։ Եղօն կատաղեց եւ հրամայեց, որ երթան անմիջապէս սպաննեն հաց թալլողները։ Մութը վրայ եկած էր, եւ ես արգիլեցի այդպիսի անխոհեմութիւն մը ընել. թողեր էինք, որ ամբողջ ժողովուրդը կոտորեն ու թալլեն, եւ հիմա անիմաստ կ՚երեւար ինձ սպաննել անոնք, որ մեր հացը գողցեր էին։

Առաւօտուն օդը ցուրտ էր եւ մենք կը դողդողայինք յուզումէ եւ ցուրտէ. այս միջոցին պահակները մեզ իմաց տուին, որ վեց հոգի կու գան դէպ ի մեր կողմը։ Հեռադիտակով տեսանք, որ չորսը ոստիկաններ են եւ երկուքը՝ քիւրդեր։ Տղաքը, որ թիւրք ժանտարմայի համազգեստներ ունէին, գացին զիրենք զգուշութեամբ շրջապատեցին, բռնեցին իբր փախստական զինուորներ եւ բերին մեզ մօտ։ Այն տղան, որուն ձեռքէն հացը կողոպտեր էին, պահեցի եաբունջիիս ներքեւ։ Զիրենք հարցաքննեցինք, միշտ պահելով մեր կառավարական ժանտարմայի երեւոյթը։

— Դուք տեօվլէթի խայինիրեր24 էք։

— Երդում կ՚ընենք, որ մենք գաչակ25 չենք, պատասխանեցին. մենք եկանք երկու կեավուրները բռնելու, որոնք մեր ձեռքէն փախան:

Հրամայեցի զինաթափ ընել զիրենք եւ կապելէ ետքը մէրքէզ26 տանիլ:

Հարցուցի նաեւ։

— Ձեր կողմը տակաւին կեավուրներ մնացի՞ն, թէ բոլորն ալ վտարուեցան։

— Բոլո՜րը, բոլո՜րը... Կեավուրը կատղած է. Վան, Մուշ եւ Զէյթուն իսլամ չի թողուցին, մենք ալ պէտք է զիրենք բնաջինջ ընենք։

Անոնք պատմեցին իրենց կատարած սպանութիւնները, խօսեցան փախցուցած հայ կիներու մասին եւ ուրիշ սարսափելի մանրամասնութիւններ։ Այնքա՜ն վախցած էին, որ չէին հասկնար մեր ով ըլլալը, ինչ ըլլալը։ Քիւրդերուն վրայ տեսայ մեր ընկերներուն դաշոյնը եւ իրենց կողոպտած իրերը։ Անոնք կը շարունակէին պատմել, թէ հայերը մեծ խումբերով կը տանէին եւ ձորերու մէջ կը սպաննէին։ Վերջապէս որոշեցինք իրենց գործը վերջացնել։ Երբ ամէն ինչ հասկցանք, մէջտեղ հանեցինք այն տղաքը, որոնց ձեռքէն հացը կողոպտեր էին։

— Ասո՞նք են ձեր փնտռած մարդիկը։

— Այո՛։

— Ձեր փնտռած կեավուրները մե՛նք ենք, գոռացի. դուք միայն քաջ էք անզէն կիներու եւ մարդոց դիմաց, մեզ հետ կռուեցէ՛ք, եթէ կրնաք։

Երբ իմացան, թէ մենք հայեր ենք, սարսափէ գունատուեցան. իրենցմէ մէկը ըսաւ.

— Օլան, պիզի էօլդիւրէճէքլէր27։

Տղաքը հեռացուցին զիրենք։ Եղօն շատ վարպետ էր դիակները թաղելու մէջ28։ Մենք մեզի հետ ունէինք թի եւ բետատ։ Ատոնք պէտք էին դիրք շինելու եւ սպաննուածները թաղելու համար։

Երկրորդ օրը Հայրապետը կրկին ղրկեցինք հաց բերելու համար. մէկ օր ամբողջ խոտ կերած էինք. Հայրապետը վերադարձին իր հետ բերաւ երիտասարդ մը, որ մաուզէրով զինուած էր. անիկա առաջարկեց, որ մեզ մօտ պահենք իր երկու քոյրերը եւ հօրեղբոր աղջիկը, որովհետեւ վախ ունէր, որ քիւրդերը կը տանին զիրենք։ Անիկա բարեկիրթ եւ ուսեալ երիտասարդ մըն էր եւ կը պատկանէր յայտնի, բարեկեցիկ ընտանիքի մը. հայրը եւ հօրեղբայրը սպաննուած էին, մէկ հօրեղբայրը ազատեր էր թրքութիւն ընդունելով, բայց իր աղջիկները առեւանգեր էին։ Իր առաջարկութիւնը ընդունեցինք։

Հայրապետը յաջողեր էր միայն քիչ մը հաց բերել. յոյսերնիս կտրեցինք. Վարդավառի կիրակի օրը խոտ կերանք։ Մեր գտնուած տեղը շատ գեղեցիկ էր. անհամար եւ գոյնզգոյն ծաղիկներ բացուած էին ամէն կողմ, բայց մեր սիրտերը սուգի մէջ էին։ Անդադար կը դիտէինք հեռադիտակով ճամբաները, ուրկէ անվերջ կ՚անցնէր տեղահան եղած ժողովուրդը փոշիի ամպի մը մէջ։

Մեր բռնելիք ուղղութիւնը որոշելու համար ժողով մը ըրինք։ Ընկերները կ՚առաջարկէին երթալ Տիվրիկ, անկէ Խարբերդ, Մուշ եւ անցնիլ սահմանագլուխը։ Ես հակառակ էի, որովհետեւ թէ՛ հաց չունէինք եւ թէ՛ առաջնորդ. ամբողջ ժողովուրդը տեղահան եղած ըլլալով՝ լերկ եւ ամայի լեռները մնացած էին։ Գիտէինք, որ Վարդան Շահպազը իր խումբով լեռը բարձրացած էր, բայց ոչ մէկ միջոց ունէինք զինքը գտնելու. այսու ամենայնիւ փորձեցինք եւ այդ նպատակաւ քանի մը օր թափառեցանք, բայց անհնարին եղաւ իրենց հետքը գտնել։

Վերջնականապէս որոշեցի Խարբերդի ուղղութեամբ չերթալ, գիտնալով, թէ դէպ ի կորուստ գացած կ՚ըլլանք։ Եղօն յամառեցաւ եւ համոզեց բոլոր տղաքը. չէ կարելի պատմել, թէ այդ անմիտ յամառութիւնը ի՜նչ դժուարութիւններ կը ստեղծէր. բայց ես գիտէի ընելիքս եւ աւելի զիրենք շոյելու համար խորհուրդ կը հարցնէի. վերջապէս վիճակ ձգեցինք, եւ իմ կարծիքս շահեցաւ։ Ես կ՚ուզէի դէպ ի ծով երթալ։

Հազիւ թէ ճամբայ ելած էինք, հանդիպեցանք 50֊60 սայլաւորներու, որոնք կառավարութեան համար աշար29 տարած էին Զարա եւ կը վերադառնային։ Տեղերնիս յարմար էր, եւ եթէ ուզէինք, ամբողջովին կը կոտորէինք, բայց ես արգիլեցի անօգուտ տեղը սպանութիւն գործել, մանաւանդ որ տակաւին կը կարծէինք, թէ կարող ենք այդպիսով մեր ժողովուրդին խնայել։ Միայն երեք տղայ եւ Ալօն ոստիկաններու հագուստներով գացին եւ հաց ուզեցին։

— Եթէ հաց ունենանք, մենք կ՚ուտենք, կ՚ըսէին, բայց միեւնոյն ատեն պարկերով պուլղուր30 կը նետէին մեր կողմը։

Շարունակեցինք մեր ճամբան եւ առաւօտուն հասանք Թէճէր. նոյն տեղը, նոյն դիրքը։ Կեօչերը միշտ շարան֊շարան կ՚անցնէին. ճանապարհին վրայ հրացան մը արձակուեցաւ, երկրորդ մըն ալ. մեր պահակները իմաց տուին եղելութիւնը, եւ հեռադիտակները առնելով՝ տեսանք, որ երկու դիակներ ինկած են ճամբուն վրայ։ Երեկոյին լրտեսներ ուղարկեցինք եւ հասկցանք սպաննութեան պատճառը. մարդը Պինկեօլ գիւղացի մըն էր, որ ճամբուն վրայ կ՚աշխատէր իբրեւ զինուոր. անցնող ժողովուրդին մէջ իր կինը տեսնելով, կ՚երթայ, կը գրկուի, եւ կու լան իրարու կուրծքի վրայ։ Ժանտարմաները կը զարնեն մարդը եւ կինը։ Հետեւեալ օրը ոստիկանները թաղեցին զիրենք։ Այսպէս կային հազարներ, հարիւր հազարներ աստին, անդին զարնուած եւ թաղուած։

Այդ միջոցին ճամբուն վրայ կար 5000 հոգիէ բաղկացած ժողովուրդ մը. զատեր էին այրերը եւ երեխաները եւ, անոնք իրարու կապելով, շղթայ մը կազմած էին. կեօչուորներուն դիմաց նստեցուցած՝ մէկ֊մէկ կը զարնէին, եւ ով որ հրացանի գնդակէն ողջ կը մնար, կ՚երթային, քարով գլուխը կը ջախջախէին. ամբողջ ժողովուրդը սոսկումի աղաղակ մը բարձրացուց, իսկ իրենց կարգին մահուան սպասող կապկպուած զոհերը աղիողորմ ճիչեր կ՚արձակէին։ Մենք վազեցինք դարվար՝ խելագարներու նման եւ յանկարծ կանգ առինք. ինքզինքնիս անկարող կը զգայինք ո եւ է շարժում ընելու՝ ոչ թէ որովհետեւ քանի մը հոգի էինք հազարներու դէմ, այլ որովհետեւ կը վախնայինք, որ մէկ հարուածով պատճառ կ՚ըլլանք, որ բնաջինջ ընեն անխնայ կերպով նաեւ կիները եւ ծերերը։

Մութը տակաւին չի տարածուած՝ ճամբայ հանեցին մնացեալ սգաւոր ժողովուրդը եւ մենք գացինք Մաղարա՝ ոճրագործներու բնակավայրը։ Երեկոյին թիւրք ոստիկաններու տարազով ձերբակալեցինք ոճրագործներէն երեքը եւ առաջարկեցինք, որ մեզ բերեն մէկ քանի կեավուր կիներ։

— Անթիւ են, ըսին, եւ ի՜նչ կիներ... կան, որ կը խօսին ֆրանսերէն, անգլիերէն...

Պատմեցին իրենց գործած ոճիրները. մանրամասն ըսին, թէ ինչպէս հրացաններ արձակեր էին եւ քարերով ջախջախեր մահամերձներու գլուխները։

Տղաքը չի կրցան համբերել, կ՚ուզէին ողջ֊ողջ ուտել զիրենք, բայց ես կ՚ուզէի գիտնալ ամէն ինչ. Արմենակը չի համբերեց եւ հայհոյանքներով ըսաւ.

— Տինսիզ թիւրքեր, կեավուրները մենք ենք՝ ահա ձեր դէմը կեցած. մի՞թէ դուք պատիւ, զգացում չունիք, որ այդպէս կարող էք վարուիլ անպաշտպան մարդոց եւ կիներու դէմ։

Թիւրքերը գունատուեցան, լեզունին բռնուեցաւ։ Ըսի.

— Տղե՛րք, ասոնք վերցուցէ՛ք։

Կտոր կտոր ընելով, սպաններ էին. դիակները թաղեցինք եւ հեռացանք։

Լուսնկայ գիշեր էր. նորէն բարձրացանք Թէճէր։ Շարունակ, շարունակ տեղահան եղած ժողովուրդին կարաւանը կ՚անցնէր մեր աչքերուն առաջքէն։ Ղրկեցինք կիւրինցի Սարգիսը, որ նոր եկած էր մեզ մօտ եւ իսկական թիւրքի կը նմանէր եւ ինքն ալ թրքախօս էր. գնաց եւ տեղեկութիւն բերաւ ամէն կատարուած բաներու մասին։ Բայց այդ խեղճ ու չարչարուած ժողովուրդը յոյսը կտրած չէր եւ մեզի քաջալերանքի խօսքեր կը ղրկէր: Հարցուցի մեր տանը մասին. կինս օր մը առաջ անցեր էր՝ սայլին վրայ պառկած։ Ոստիկանները հարցուցեր են ժողովուրդին, թէ ո՞րն է Մուրատի կինը. իսկ ժողովուրդը, պահպանելու համար կինս, ըսեր էր, թէ մեր ետեւէն եկողներուն մէջն է։

Այս իմ վերջին տեղեկութիւնս էր կնոջս մասին։

Հեռադիտակով տեսանք, որ մէկը ինկած էր ճամբուն վրայ, կիսամերկ էր եւ երբեմն գլուխը կը բարձրացնէր։ Երեկոյին ղրկեցինք Մաղարացի փախստականներէն երկուքը, որ երթան, տեսնեն եւ, եթէ հայ է, մեզ մօտ բերեն. բայց անոնք շատ չէին մօտեցեր եւ լաւ դիտած չըլլալով, վերադարձան ու ըսին, թէ մեռած է։ Միւս օրը առաւօտուն տեսանք, որ նորէն գլուխը կը բարձրացնէ. մեր մօտը կար փոքրիկ տղայ մը, ան ղրկեցինք. իմացանք, որ դեռատի հարս մըն է, որ պատիւը պաշտպանել ուզելուն զարկեր ու թողեր էին ճամբուն վրայ, եւ երկու օր է, որ մահամերձ վիճակի մէջ անօգնական մնացեր էր։ Օդը սաստիկ տաք էր, ջուր չի կար եւ սոսկալի կերպով տառապեր էր խեղճը։ Անհնար էր զինքը մեզ մօտ փոխադրել այդ վիճակին մէջ. ճամբուն վրայէն կ՚անցնէին հայ սայլապաններ. տղան ղրկեցինք անոնց մօտ, որպէս զի իմաց տայ եւ մահամերձ խեղճ կինը վերցնեն. սայլ մը բերին ու վերցուցին, տարին. երբ սայլապանները ոստիկաններուն իմացուցեր էին կնոջ վիճակը, անոնք պատասխաներ էին.

— Թող երթայ սատկի։

——————

Մեր ղրկած նախորդ սուրհանդակները ետ չդարձան. քաղաքին հետ մեր կապերը խզուած էին այլ եւս. մօտակայ գիւղերէն մէկը, որուն բնակիչները քաջ էին եւ մեզի հաց կը ղրկէին, մեզ ղրկեց նաեւ Ալմաս անունով կին մը, որ յայտնի էր իր ճարպիկութեամբ եւ գեղեցկութեամբ. անիկա յանձն առաւ մեր նամակը տանիլ Ծարուայ գիւղը, ուր Դաշնակցական ընկերներ կային. անոնք բոլորը զարմացած մնացեր էին Ալմասին քաջութեան եւ յանդգնութեան վրայ, որովհետեւ հազար վտանգի մէջէ անցնելով՝ մեր նամակը անվնաս հասցուցեր էր իր տեղը։

Ծարուայ գիւղի ընկերներուն հետ էր օրիորդ Հանումը՝ 18 տարեկան. անիկա փոքրիկ աղջիկն էր Սեբաստիայի յայտնի վաճառական Աւետիս Շահինեանի։ Նախապէս կը ճանչնայի զինքը, սիրուն եւ առողջ կազմուածքով օրիորդ մըն էր, լռակեաց եւ ամչկոտ։ Անիկա քանի անգամներ խնդրեր էր, որ մեր տեղը յայտնեն իրեն, որովհետեւ կ՚ուզէր գալ եւ մեզ միանալ։ Անոր եօթը եղբայրները տարած էին եւ սպաննած, եւ փոքրիկ օրիորդը վրէժով վառուած էր։

Ընկերները կը պատրաստուին մեզ մօտ գալ, գիշերը կը պատահին դէվրիէին31 եւ կը բաժնուին երկու մասի։ Օրիորդ Շահինեանը վեց ընկերներով կ՚ապատսանին Դարպու Պօղազի քարայրին մէջ. կը ծարաւին եւ իրենցմէ երկուքը կ՚երթան ջուր բերելու. այդ միջոցին կառավարութեան ժանտարմաները կը տեսնեն զիրենք ու կռիւը կը սկսի այդ երկուքին հետ։ Օրիորդը մաուզէր ատրճանակը կ՚առնէ եւ տղոցմէն առաջ կը թռի կ՚երթայ կռիւի բռնուած ընկերներուն օգնութեան։ Հանում Շահինեանը, որ մազերը կտրած եւ տղամարդու հագուստներ հագած էր, դիրք կը բռնէ առուին մէջ եւ մինչեւ ծունկերը ջուրին մէջ ընկղմած՝ կը սկսի կրակել։ Կռիւը կը տեւէ երկու ժամ, մինչեւ որ օրիորդը հինգ տեղէ զարնուելով՝ կ՚իյնայ անշնչացած միւս ընկերներուն հետ, որոնցմէ երկուքը Սանասարեանի աշակերտներ էին. երրորդն էր Քրիստոստուր, քաջ եւ գործունեայ Դաշնակցական մը, որ հակառակ թիւրք կառավարութեան սարսափելի ճնշումներուն եւ յառաջ բերած սոսկումին, իր ընկերոջը՝ Արութջանին հետ չէին յանձնած ոչ մէկ զէնք եւ ոչ մէկ փամփուշտ։ Այդ խումբէն կ՚ազատին Խաչատուր Կրտոտեանը՝ Սանասարեանի սան եւ Սեբաստիոյ Կենտրոնական Վարժարանի տեսուչ եւ ուրիշ՝ Սանասարեանի աշակերտ մը։

Ոստիկանները, որ 40 ձիաւորներու խումբ մըն էին, կռուէն ետքը կու գան եւ դիակները կը կողոպտեն. կը գտնեն 200 ոսկի, որուն 100ը կը գտնեն Հանումին քովէն եւ այդ առթիւ կը հասկնան, որ անիկա աղջիկ էր։ Հանում Շահինեան իր տունէն վերցուցած էր 100 ոսկին, իսկ մնացեալ 100 իրենց յանձնած էր Կէօզիւդեան անունով 17 տարեկան պատանի մը, որպէս զի մեր խումբին հասցնեն իր նուէրը։ Այս դէպքը պատահեցաւ Յուլիս 13ին։

Անջատուած խումբը, Արութջանը եւ ընկերը հասեր էին Թէճէրի հիւսիս֊արեւելեան կողմը գտնուած քիւրդ գիւղ մը։ Հազիւ թէ լոյսը բացուած էր, այդ կողմէն լսեցինք հրացանաձգութիւն. հետաքրքրուեցանք. հոն կային քիւրդ փախստականներ եւ կարծեցինք, որ անոնց հետ էր կռիւը: Երկու հայերը փախեր եւ մտեր էին ցախերու թուփերու ներքեւ, ուրկէ կրակեցին, մինչ ոստիկանները չէին համարձակիր մօտենալ. եթէ մենք գիտենայինք, որ հայեր էին, կրնայինք օգնութեան հասնիլ, քանի որ շատ մօտ էինք։ Պայքարը տեւեց ամբողջ օրը, բայց մութը սկսելուն պէս ոստիկանները փախան. այդ միջոցին մենք ալ մեր տեղերը փոխեցինք նախզգուշութեան համար։

Արութջանը մեր ապաստանած անկիւնը չէր գիտեր, միայն գիտէր, որ այդ լերան վրայ էինք. անիկա կը բարձրանայ եւ մեզ կը փնտռէ. ընկերը կը սկսի յուսահատիլ, երբ վերջապէս կը հանդիպին մեր հաց բերողին. համոզուած ըլլալով, որ այդ բարձունքին վրայ կան միայն հայեր եւ արծիւներ, հայերէն լեզուով կը սկսին խօսիլ։ Արութջանը կ՚ուրախանայ եւ մեզ կը հարցնէ. տղան տեսնելով, որ անոնց զէնքերը նման են մեր զէնքերուն, կը վստահի եւ զիրենք կ՚առաջնորդէ մեր թաքստոցը, ուր այլ եւս չի կայինք։ Երկար փնտռելէ ետքը մեզ կը գտնեն։ Լոյսը բացուած էր արդէն, երբ իրարու գիրկ նետուեցանք. մեր ուրախութեան չափ չկար. կարծես թապուր32 մը զօրք մեզ օգնութեան հասած էր։

Այս բոլոր անցուդարձերու միջոցին անդադար կը տեսնէինք տեղահան եղած ժողովուրդին անվերջ շարքը ճամբաներուն վրայ։ Անցան Սամսոնի, Մարզուանի, Թոգատի, Կեսարիոյ, Կերասոնի հայերը. ոչ գրելով, ոչ խօսքով կարելի է նկարագրել խեղճ ժողովուրդին կրած չարչարանքները։

Յուլիս 19ին եկան Ղազու Մաղարացի եւ այլ հայ փախստականներ եւ մեզ հրաւիրեցին, որ երթանք, իրենց ապաստանած տեղերը աչքէ անցնենք։ Ես անմիջապէս ընդունեցի, բայց Եղօն արգելք եղաւ. երկար խօսելէ ետքը վերջապէս համաձայնեցանք եւ երեկոյին ճամբայ ելանք։ Լուսին գիշեր էր. Բաթրին գիւղէն դէպ ի քաղաք գացող ճամբուն վրայ հանդիպեցանք հինգ ձիաւորներու։ Երբ զիրենք նկատեցինք հեռուէն, անմիջապէս նստանք, բայց մեր երեք յառաջապահները չի տեսան եւ ձիերը քշեցին անոնց վրայ. յանկարծ թշնամին գոռաց.

— Անձնատուր եղէ՛ք։

Բոլորս մէկէն կրակով պատասխանեցինք, երեք հոգի եւ մէկ ձի սպանուեցան. մէկը վիրաւորուեցաւ, իսկ միւսը կը պոռար.

— Ձեր վրայ չենք գար, մի կրակէք։

Ասոնք Մէհրալիի չէրքէզներն էին, որ հայ որսալու ելած էին. առինք իրենց հրացանները եւ մեր ճամբան շարունակեցինք։

Երկրորդ օրը հասանք Ղազը Մաղարացի փախստականներու խրճիթները. անոնք մեծ յարգանքով մեզ ընդունեցին. իրենք չէին ուտեր, մեզ կը կերցնէին. խեղճերը այնքա՜ն ուրախ էին, որ կարծես արդէն իսկ ազատուած էին։ Քննութիւնս ընելէ ետքը դիրքերնին անյարմար գտայ եւ բարձրացանք ամուր դիրքերը, դէպ ի Դիլուկ֊Խայա։

Այդ փախստականները պատմեցին, թէ ինչպէս ոստիկանները Ղուրթլու Ղայայէն տաւուլ զուռնայով, հրացանաձգութիւնով տարեր էին իրենց հաւնած հարսներն ու աղջիկները դէպ ի իրենց միւտիւրլիքը։ Իրենց գործած գազանութիւններուն չափը անցած էր. հազար տեսակ վրէժխնդրական արարաքներ կը մտածէինք — յարձակում գործել իրենց վրայ, գիւղը բնաջինջ ընել եւ այլն։

Դեռ արեգակը չէր խոնարհած երկնքին վրայ, երբ տեսայ սպիտակ ձիաւոր մը, որ դաշտերուն մէջ կը պտտէր։ Ես հասկցայ, որ մեր հետքերը կը փնտռէր։ Երկու տղաք ղրկեցինք հասկնալու համար իր դիտաւորութիւնը, բայց անոնք մարդը չի գտան. իմացեր էին միայն, որ քիւրդ յայտնի աւազակապետ պէկերէն մէկն էր. ես փորձուած մարդ եմ, հասկցայ ամէն ինչ։

— Վաղը առաւօտ կռիւը կը սկսի, ըսի։

Հետեւեալ առտուն, Յուլիսի 25, ժամը 10ին մեր պահակը իմացուց, թէ խումբ մը ձիաւորներ կու գան. ես անմիջապէս հեռադիտակը առի եւ մեր դիմացը գտնուող ժայռը վազեցի. տեսայ որ իրաւամբ ձիաւորներ կու գան դիմացէն եւ բացի ասոնցմէ ուրիշներ արդէն իսկ դիրք բռնած են մեր աջ եւ ձախ կողմերը. աջ կողմէն միայն 100 քայլ հեռու էին եւ պոռացին հայհոյելով.

— Գարը օղլան33 կեավուրներ, անձնատո՛ւր եղէք։

Եւ միեւնոյն ժամանակ բազմաթիւ գնդակներ արձակեցին մեր պահակին վրայ, որ կուչ էր եկած ձորակի մը մէջ. մենք կազմ ու պատրաստ՝ թագնուած էինք Թէճէր34 լեռէն հինգ՝ վեց ժամ հեռու. Տէլիք Ղայա ըսուած տեղն էինք։ Անոնք անդադար կը կրակէին եւ կը պոռային.

— Անձնատուր եղէ՛ք։

Որպէս զի աւելի վստահ ըլլան եւ մօտենան, ես տղոցմէ մէկուն՝ Վարդանին յանձնարարեցի, որ ըսէ.

— Աղա՛, մենք անձնատուր ենք, ձեր չոլուխին չոճուխին35 խաթերը մեր կեանքին խնայեցէ՛ք:

— Հընզըրներ36, հրացաններնիդ վար դրէք եւ մօտեցէք, պատասխանեցին։

Վարդանը կրկնեց.

— Հրացան չունինք. ի սէր Աստուծոյ, մեր կեանքին խնայեցէ՛ք։

Թիւրքերը կը կարծէին, թէ մենք պարզ փախստականներ ենք եւ քանի այդպէս կը ճուայինք ու կ՚աղաղակէինք, այնքան աւելի խրոխտաբար կը խօսէին եւ կրակելով սկսան յառաջանալ։

Այդ միջոցին մենք ձախ կողմէն անոնց ետեւը կտրեցինք. թիւրքերը տակաւին չէին տեսած մեր խումբը, երբ տեսայ, որ ժանտարմա մը մեզ կը նայի. իսկոյն կրակեցի եւ գլտորեցաւ. դեռ ողջ էր, երբոր վրան խուժեցինք.

— Ի սէր Աստուծոյ, խնայեցէք ինձ, ըսաւ անիկա, ես ձեզ կեավուր կարծեցի, մինչդեռ չէթա էք եղեր։

Մէկ քանի անգամ հրացանի կոթով զարկին գլխին եւ երբ վերջացաւ, տղաքը անոր հրացանը եւ փամփուշտները առնելով գացին միւսներուն վրայ։ Թիւրքերը կատաղի կերպով կը դիմադրէին. մեր թիկունքն ալ պաշարուած էր, բայց մենք ուզեցինք նախ մաքրել մեր մէջ պաշարուածները եւ յետոյ դառնալ մեր թիկունքին. բայց տեսնելով, որ զոհ պիտի տանք եւ մեր թիկունքի թշնամին լաւ դիրք բռնած է, այն պահուն, որ անոնց ամբողջ ուշադրութիւնը մեր խումբին վրայ կեդրոնացած էր, այդ բանէն օգուտ քաղելով, ես մենակս շուրջը դարձայ աննկատելի կերպով եւ իրենց կռնակը անցայ։ Վեց հոգի էին եւ ձկան նման իրարու կողքին պառկած կը կրակէին։ Մէկիկ, մէկիկ զարնուեցան եւ նոյն իսկ չի գիտցան, թէ գնդակները ուրկէ կու գան։ Այս բոլորը հազիւ տասը վայրկեան տեւեց. մօտեցանք զարնուածներուն, երեքը տակաւին կենդանի էին. մեզ հետ եղող փախստականները ճանչցան զիրենք. ասոնք այն սրիկաներէն էին, որոնք Ղուրթլու Ղայայէն տաւուլ զուռնայով հայ կիներ տարած էին եւ անպատմելի չարիքներ գործած էին։ Տղաքը վրէժի կսկիծով լեցուած՝ հրացանի կոթերով սկսան վերջացնել զիրենք այնպիսի կատաղութեամբ, որ չորս հրացանի կոթեր կոտրեցին։

Ճանապարհին վրայէն եկող ձիաւորները տեսնելով անցուդարձը, սկսան կրակել. պատասխանեցի, եւ երկու հոգի իրենցմէ ինկան հեռաւորութեան մէջ. Մելիքը նոյնպէս զարկեր էր երեք հոգի ձախ թեւի վրայ գտնուողներէն. մնացեալները այլ եւս վախնալով՝ չի մօտեցան, բայց հաւարը երթալով՝ շատցաւ, եւ մօտ 400 հոգի հաւաքուեցան, որոնք լուռ եւ ապշած մտիկ կ՚ընէին եւ միեւնոյն ատեն ինքզինքնին հրացանի սահմանէն հեռու կը պահէին։ Թիւրքերը դադրեցուցին կրակը։

Մեզի հետ եղող փախստականներուն մէջ կար պառաւ կին մը, որ անվախ եւ համարձակ հաց կ՚եփէր. կարծես իր տան մէջ ըլլար խաղաղ ժամանակ. տղոցմէն մէկ քանին կով մորթեցին, կերակուր կը պատրաստէին, կ՚երգէին, կը պարէին։ Վրէժխնդրութեան յագեցումը մեզ կ՚ուրախացնէր. նոյն իսկ տարտամ ժպիտ մը տեսանք պառաւ մայրիկին թոռան դէմքին վրայ, որ փոքրիկ տղայ մըն էր եւ երբեք չէր ժպտեր. մայրիկը տարած էին եւ անիկա ասդին անդին թափառելով ու մայրիկը փնտռելով, եկած՝ մեզի գտած էր։

Թիւրքերը լուռ էին, եւ չէինք գիտեր՝ ինչ դիտաւորութիւն ունէին. կէս օրը անցաւ. սիրտս չի համբերեց. քարին գլուխը ելայ եւ ըսի.

— Գացէ՛ք ձեր տուները, լաջակներ առէք եւ կնկան պէս նստեցէք. ձեր տեղը հոս չէ։

Իրենցմէ մէկը զիրենք խրախուսեց։

— Մեզի կը վայլէ՞, որ 500 հոգիով բուռ մը մարդոց դէմ չի կարենանք երթալ. յառա՜ջ անցէք։

Այս խրախոյսին վրայ քանի մը քայլ առին եւ իրենց դիրքերէն դուրս ելան, բայց երբ մէկ քանին ինկան, այլ եւս առանց ետեւ դառնալու փախան գացին։ Իրիկնամուտին լեռը դատարկուած էր։ Անոնք իմաց տուեր էին Ուլաշ եւ Սեբաստիա։ Ուլաշցիք վախերնուն ըսեր էին, թէ կռիւը մեր սահմանէն դուրս է եւ մենք չենք գար. իսկ Սեբաստիոյ կուսակալը 100ի չափ սայլ լեցուն զինուորներ, 7 թնդանօթ եւ միթրայեօզ37 կը ղրկէ մեզ դէմ կռուելու։ Մեր մասին առասպելական բաներ կը պատմէին եւ սարսափէ անկարողութեան մատնուած էին. կը պատմէին, թէ 700 զինուած մարդեր էինք, մինչդեռ 9 զինուած մարդ կար մեր մէջ։

Ճամբայ ելլելէ առաջ մեզ հետ եղող 40ի չափ փախստականները առաջնորդով մը ղրկել ուզեցի Բաթրին գիւղի թագստոցները։ Ես կ՚ուզէի երթալ Գարտաշլար լեռը, ուրկէ՝ գիտէի թէ զինուորներ պիտի անցնին. դիտաւորութիւնս էր կտրել անոնց ճամբան, քանի մը հոգի ալ անոնցմէ սպանել, որպէս զի սարսափը մեծնայ, բայց ժողովուրդը թախանձեց եւ չուզեց մեզմէ բաժանուել։

* * *

Երեկոյին ուշ ատեն խումբը կարգի դրինք, ոչնչացուցինք թամբերը ու ձիերը, վերցուցինք սպաննուած թիւրքերու զէնքերը, հագուստները եւ ժանտարմաներու դօքիւմանները եւ ճամբայ ելանք. ոչ ոք կար մեզ արգելք եղող եւ ճամբաները բաց էին։ Առաւօտուն լուսաբացին հասանք Բաթրին գիւղի գետնայարկ թաքստոցները եւ երեք մասի բաժնուելով, պատսպարուեցանք։ Երկու օր մնացինք այնտեղ, եւ մեզ հետ եղող փախստական ժողովուրդը ապահովուած զգալով՝ մնաց. իրենցմէ միայն վեց հոգի վերցնելով, կրկին գացինք Թէճէր։ Մեր հոն հասնելէն երկու ժամ ետքը մեզ պաշարեցին զինուորներով եւ թնդանօթներով։ Լոյսը նոր բացուած էր. զինուորները կու գային, մեր մօտէն կ՚անցնէին, մեզ չէին տեսներ. թնդանօթները ուղղած էին մեր դիրքերուն, բայց մենք լաւ ապաստան ունէինք եւ տեղերնիս ամուր էր. մտադրեցինք կրակել թընդանօթաձիգերուն վրայ եւ սարսափ ձգել ու շուարումի մատնել զիրենք, բայց մօտակայ գիւղ մը կար, որ տակաւին տեղահան չէր եղած, եւ ստիպուած էինք զգոյշ ըլլալ։ Չենք գիտեր՝ ինչո՞ւ նախայարձակ չէին ըլլար թիւրքերը. եօթը օր շարունակ առաւօտուն կու գային, կը հետախուզէին եւ իրիկունը կ՚երթային։ Ութերորդ օրը տեսանք, որ Սեբաստիոյ ճամբան բռնեցին ու հեռացան։ Մերձակայ հայ գիւղը չի վտանգելու համար մենք ալ որոշեցինք հեռանալ, բայց գիւղացիք խնդրեցին, որ մնանք։ «Մեր բոլոր ունեցածը ձերն է», կ՚ըսէին. նոյն իսկ առաջարկեցին մեզ, որ որոշ կարգախօսի վրայ իրենց գիւղը երթանք, հոն գտնուող ձիաւոր ու հետեւակ 70 ժանտարմաները միացած ուժերով զինաթափ ընենք, կոտորենք զիրենք եւ քորտոնները խզելով, արշաւենք դէպ ի քաղաք։ Գիւղացիները համոզուած էին, որ զիրենք պիտի կոտորեն եւ նախամեծար կը համարէին կռուիլ։ Համաձայնեցանք եւ սպասեցինք որոշուած նշանին. տեղեկութիւն չի կայ։ Երեկոյին լուր եկաւ, որ կայսերական հրաման ելած է՝ այլ եւս ոչ մէկ հայ չի բանտարկել, ժողովուրդը վերադարձնել իր տեղը, եւ նոյն իսկ կողոպտուած ապրանքներէն մաս մը վերադարձուցին։ Կառավարական այս սովորական խաբէութեանը հաւատալով, գիւղացիք ետ կեցեր էին իրենց որոշումէն։

Նոյն օրը աղանձ38 պատրաստեցինք. գիւղի ջրաղացէն ալիւր բերինք եւ հաց եփեցինք ու 3֊4 օրուան համար պաշար ունենալով, ճամբայ ելանք։ Վերջնական ժողով մը ըրեր էինք Թէճէրի ամենաբարձր գագաթին վրայ. Եղօին հետ դարձեալ վիճեցանք. իմ դիտաւորութիւնս էր երկրէն հեռանալ ու մեր ցաւերը ու դարդերը յայտնել։ Տղաքը հարցուցին թէ՝ ո՞ւր պիտի երթանք. ըսի՝ «Երկու գիծ ունինք. մէկը՝ Գարահիսար֊Բաբերդ֊Օլթիի գիծը եւ միւսը՝ Հապէշէն Օրդու եւ անկէ Պաթում»։ Երկրորդ գիծը անգործնական գտան, բայց ես պնդեցի եւ համոզուած էի, որ կը յաջողինք. ծովը զիրենք կը խրտչեցնէր, բայց ես Վանի մէջ փորձառութիւն ունէի եւ մտքովս որոշած էի ծրագրիս բոլոր մանրամասնութիւնները. իմ պնդումիս վրայ համակերպեցան եւ Օգոստ. 7ին ճամբայ ելանք այդ ուղղութեամբ։

Ճամբաներուն անծանօթ էինք եւ առաջնորդ չունէինք. առաւօտները բարձր տեղ մը կ՚ելլէինք եւ հեռադիտակով որոշելէ ետքը մեր ճամբան դէպ ի արեւելք՝ իրիկունը կը ճամբորդէինք, որովհետեւ միայն գիշերները կը քալէինք։ Այս կերպ յառաջանալով, վեց օրէն հասանք Կիւրլէիւք՝ չէրքէզներու գիւղին վերեւը։ Հոն քարերու ներքեւ թագնուած էինք, երբ տեսանք, որ լաւ զինուած երկու ձիաւորներ կու գան. այդ ճամբաները նոյն իսկ սովորական ժամանակ անապահով են. հասկցանք, որ կասկածելի մարդիկ են. կիրճ մը կար, ուրկէ պիտի անցնէին, գացինք բերանը բռնեցինք եւ անոնք մեր գիրկը ինկան։ Զինաթափ ընելէ ետքը իբր ժամտարմա հարցաքննեցինք զիրենք. ասոնք Ռիւշտի պէյի ձիաւորներէն էին եւ Օլթիի կռիւներէն փախեր էին. կը պատմէին Դերճանի եւ Երզնկայի դաշտերուն մէջ հայերու կոտորածները, որոնց մասնակցած էին. թալլեր, սպաններ, բռնաբարեր էին. այդ բոլորը կը պատմէին, կարծելով, թէ իրենց վիճակը պիտի թեթեւնայ, քանի որ մեզ թիւրք ժանտարմաներ կը կարծէին։ Տղոցը ըսի, որ տանեն զիրենք ու կարգադրեն հարկ եղածը։ Իրենց խուրջինները բացինք եւ մենք, որ երեք օրէ ի վեր սոված էինք, լաւ ուտելիք գտանք. վերցուցինք նաեւ իրենց հրացանները, զէնքերը, ժամացոյցները, դրամը եւ հագուստները, իսկ ձիերը տարինք, բարձրութենէն վար գլտորեցինք...

Երեկոյին (Օգոստ. 15ին) ճամբայ ելանք եւ երկու գիշեր քալելով, հասանք Գոտնի գիւղի ակերուն վերեւի մաղարաները39։ Սնունդի պակասութենէն կատարեալ ուժասպառ էինք, իսկ սնունդ առանց կռուի ձեռք ձգել կարելի չէր։ Նշանը, Մելիքը, Յովնանը ուղարկեցինք Կամիս գիւղի կողմերը, որպէս զի երթան, մէկ երկու հատ մսացու բերեն։ Անոնք գացին, իսկ մենք իջանք լեռնէն եւ սկսեցինք հացահատիկներ հաւաքել։

Կէս գիշերին հրացանի ձայն եկաւ այն կողմէն, ուրկէ տղաքը գացած էին. այդ բանը մեզ կասկած ներշնչեց, բայց սպասելէ ուրիշ ճար չունէինք. այդ միջոցին 3 կոտի չափ ցորենի հացահատիկ պատրաստած էինք, սկսանք աղանձ պատրաստել թիթեղեայ սաճի վրայ։

Տղերքը վերադարձան լուսաբացին մօտ. հետերնին միայն մէկ գառ բերած էին։ Ահա թէ ինչ պատահած էր։ Կամիսի մօտերը յանկարծ երկու ձիաւոր կը կրակեն տղոց վրայ. Նշանը առաջին ձիաւորին կը զարնէ, որ կ՚իյնայ, երկրորդը կը հասնի, անոր ալ կը զարնէ եւ կը սպաննէ. թշնամիին հրացանները վերցուցեր էին եւ մեզ մօտ բերին։ Գառը եփեցինք, կերանք։ Հոս մնացինք երեք օր. պատրաստեցինք աղանձ թէ ուտելու համար եւ թէ իբր պաշար։

Գոտնիի հողերը հայերու կը պատկանէին. խեղճերը տեղահան եղած ըլլալով, կառավարութիւնը հարկադրած էր 10 տարեկանէն 70 տարեկան յոյներուն, որ հունձքը ընեն իրենց եզներով, իրենց միջոցներով, մինչ յոյն գիւղացիին հունձքերն ալ երեսի վրայ մնացած էին։

Վերջին օրը, իրիկուան ժամը 11ին, լեռնէն իջեցուցինք Մելիքը եւ Նշան Փանոսեանը, որպէս զի երթան, ներկայանան իբր յոյն եւ տեղեկութիւններ առնեն յոյն եզարածներէն. օրը կիրակի էր։ Անոնք պատմեր էին, որ գիւղին ժանտարմաները կառավարութենէն գաղտնի կը ծախէին հայերու ապրանքները։

Մեր բարձր դիրքէն կը տեսնէինք Կովտուն, Խանձար, Կառվայ, Խօճասար, Կամիս, Բրաբերդ, Եարասար գիւղերը. բոլորն ալ աւերակ դարձեր էին. սիրտս չի դիմացաւ, նստայ լացի. տղաքը եկան մօտս զիս մխիթարելու, բայց չէին կարող. մեր ծնած, մեծցած տեղերը մեզի փուշ էին դարձեր. մեր շտեմարանները թշնամին կողոպտեր էր, եւ մենք սնունդ չունենալնուս ուժասպառ եղած էինք, աչքերնիս շարունակ դաշտերուն վրայ էր, անտէր մալ մը մնայ, բերենք մեզի համար պաշար պատրաստենք։

Երեկոյ եղաւ, ամէն ոք գնաց իր տունը. մարդ, եզ, ոչխար մտան իրենց խրճիթները ու փարախները. տեսայ, որ անտէր, մենակ մենք էինք։ Տղաքը կը շարունակէին ինծի խօսիլ ու մխիթարել, բայց ես իմ մտածումներէս տարուած՝ կը նայէի մեր աւերակ գիւղերուն եւ կ՚արտասուէի։

Աղանձի պաշարը շալակած, ուժասպառ վիճակի մէջ շարունակեցինք մեր ճամբան։

Մայիս 29էն ի վեր առանց աղի հաց եւ միս ուտելով, վատառողջ դարձեր էինք։ Կռիւներէն աւելի մեր մեծ մտահոգութիւնը հացն էր. փամփուշտի ալ պէտք չունէինք, քանի որ հետզհետէ սպաննուած թշնամիներէն կը գրաւէինք. մեր նոր գրաւած հրացաններուն իսկ պէտք չունէինք եւ անոնք կու տայինք ասդին անդին մեր հանդիպած հայ փախստականներուն։

Հասանք Օռնաւուտ թիւրք գիւղին վերեւը. դիրքերնիս շատ անյարմար էր եւ մենք չէինք շարժուիր զգուշութեան համար եւ այդ պատճառաւ մինչեւ իրիկուն ծարաւ մնացինք. իրիկունը ճամբայ ելանք եւ լուսաբացին հասանք զոլաներու (թիւրք ցեղ մը) վերեւի անտառը։ Այնքան սոված էինք, որ ծառերուն վրայ վայրի տանձ եւ այլն կը փնտռէինք, ան ալ չի կար. ծառերն ալ ամուլ էին այդ տարին. այնքա՜ն տկարացած էինք, որ կը զգայի՝ բան մը եթէ պատահէր, չպիտի կրնայինք դիմադրել։ Մուրադեանը, Փանոսեանը եւ Վարդանը ղրկեցինք թիւրք հովիւներուն մօտ դրամով ոչխար գնելու համար. դժկամակութեամբ երկու գառ ծախեր էին։ Երկու ժամուայ մէջ զոյգ մը գառը կերանք. երբեք աւելի համով բան չէինք կերած. ամենէն ուժասպառը ես էի, եւ տղաքը լաւ կտորները ինձ կու տային։

Կերանք, յագեցանք, բայց ջուրի պակասէ կը նեղուէինք, որովհետեւ նոյն իսկ լուացուելու ջուր դժուարաւ կը գտնէինք։

Երկու օր մնացինք այդ տեղ, երրորդ օրը ճամբայ ելանք. կ՚երթայինք, մենք ալ չէինք գիտեր՝ ուր, միայն գիտէինք, որ դէպ ի արեւելք կ՚երթայինք։ Երբ Չանախչի լերան վերեւ ամենաբարձր գագաթը հասանք, մնացինք գիշերը. սպասեցինք, որ լուսնայ դիտելու համար, որովհետեւ յոյս ունէի՝ թէ պիտի ճանչնայի ճամբան, եթէ Հապէշի լեռներուն դիմացը ըլլայինք։ Լոյսը բացուելէն իսկ առաջ շտապով առի հեռադիտակը եւ կը սպասէի, որ մութը փարատի. երբ այգուն լոյսը բացուեցաւ, տեսայ, որ սխալ չէինք եկած. երեւաց Կարինի ճամբուն վրայ Քէօչէիւրտ գիւղը, աւերակ դարձած էր եւ ուրկէ թապուր մը զինուոր կ՚ելլէր։ Մէկ ալ տեսանք, որ հօճա մը ձին հեծած՝ մենակ կու գար արեւելքէն դէպ ի արեւմուտք. մեր աջ կողքէն պիտի անցնէր։ Մեր ընկերներէն մէկը, Գարաօղլանը, ճիշդ թիւրքի կը նմանէր. ղրկեցինք զինքը, որ դիմաւորէ հօճան։ Գարաօղլանը գնաց, ձիուն սանձը բռնեց եւ իբր իսլամ հաց ուզեց. այդ միջոցին Արութջանը հասաւ եւ գաւազանով զարնելով գլխուն, ձիէն գլտորցուց։ Փոշիին մէջ ինկած հոջան գթութիւն կը հայցէր, բայց մեր սրտերը կարծրացած էին. տղաքը զայն ձորին մէջ տարին, սպաննէցին։ Մենք ալ գացինք հիւսիսային կողմը դէպ ի անտառը, որ խիտ եւ ծառերով կազմուած էր։ Երեք օր մնացինք անտառին մէջ. հաց չունէինք։ Նշան Փանոսեանը եւ Արմենակը ղրկեցինք Ձ... յոյն գիւղը. ղրկեցինք նաեւ ուրիշ չորս հոգիներ ցածր երեւցող ջրաղացքը դրամով ալիւր կամ հաց առնելու համար։ Ասոնք կ՚երթան ջրաղացքը. կը տեսնեն, որ յոյներ են, իրենք թիւրքախօս յոյն կը ձեւանան եւ լաւ ընդունելութիւն կը գտնեն։ Նոյն միջոցին վեց թիւրք կը մտնեն ներս, թիւրքական ձեւով կը բարեւեն եւ կը հարցնեն, թէ ի՞նչ ազգէ են։ Մերիները կը պատասխանեն, թէ թիւրք են. այն ատեն յոյները կը շուարին, բայց կը ծածկեն քիչ առաջուան խօսակցութիւնը։ Թիւրքերը մեր տղոց կու տան հաց, երկու կոտ ալիւր եւ կը խօսին ընտանեբար, կը պատմեն Սամսոնի եւ Տրապիզոնի ռմբակոծումը, կը գանգատին գերմանացիներէն եւ կառավարութենէն եւ կ՚ափսոսան շարունակ.

— Թիւրքութիւնը փճացա՜ւ։

Տղաքը ալիւրը բերին եւ մենք այնքան ծայրայեղ վիճակի հասած էինք, որ առանց վտանգին մտածելու, կրակ վառեցինք եւ հաց պատրաստեցինք։ Մեր կրակը տեսնելով, թիւրքերը, որ փախստական զինուորներ էին, դէպ ի մեզ եկան։ Անտառը խիտ ըլլալով, հեռուն տեսնել դժուար էր, բայց մեր պահակը, որ Արութջանն էր եւ ծառին վերեւէն կը դիտէր, իմաց տուաւ, թէ ծառերուն տերեւները կը շարժին, պատրաստ եղէք։ Զգուշութեամբ շրջապատեցինք թիւրքերը, որոնք ճանչցան հաց ուզելու գացող մեր ընկերները, ճանչցան եւ զիս. աղաչեցին, որ իրենց խնայենք, բայց տղաքը զիրենք կապեցին, հեռացուցին եւ սպաննեցին։

Տեղերնիս փոխեցինք, բայց ստիպուած էինք շատ չհեռանալ Ձ... գիւղ գացող ընկերներուն համար. երկրորդ օրը անոնք եկան, հաց եւ յոյս բերին հետերնին։ Պատմեցին, թէ ոչ մէկ յոյն տեղահան չէ եղած եւ յոյները լաւ վերաբերմունք կ՚ունենան, կը վախնան մեզի համար, բայց մեր ընկերները կ՚ըսեն, թէ մենք բռնուող տեսակէ մարդիկ չենք, ու երբ կ՚իմանան, թէ ո՛վ է իրենց խմբապետը, կը ոգեւորուին եւ կ՚ուզեն անպատճառ մեզ հիւրասիրել. կ՚ըսեն, թէ այլ եւս հացի ու պաշարի համար հոգ չընենք, ամէն ինչ կը տրամադրեն. նոյնպէս կ՚իմացնէին, թէ 70 Քէօչէիւրտցի փախստականներ կան՝ լաւ զինուած։ Մեր ուրախութիւնը չափ ու սահման չունէր։ Յոյները ուզեր էին, որ ես մենակս երթամ, բայց նախազգուշութեան համար ընկերներով գացի եւ իրենց նշանակած օրէն երկու օր ետքը։ Այդ միջոցին ինը թիւրքերու հանդիպեցանք, զիս ճանչցեր էին, փախան անմիջապէս եւ գացին լուր տալու մէրքէզը, թէ ես կը գտնուիմ Չանախչիի անտառներուն մէջ։ Մեզ հետապնդելու համար ղրկեցին հետեւակ եւ ձիաւոր 80 զինուոր եւ ոստիկան ու 15 հետախուզող շուներ։ Խուզարկութիւնը կատարեցին հապճեպով եւ անկատար եւ վախերնուն առանց մեզ մօտենալու՝ ձգեցին, գացին. յայտնի էր, որ չէին ուզեր վտանգի ենթարկել ինքնզինքնին եւ պարտկելու համար իրենց վարմունքը՝ ինը թիւրք լրտեսները ծեծեր ու կապելով առեր, տարեր էին, ամբաստանելով, թէ սուտ տեղեկութիւն տուած են։

Օգոստոսի 26ին Ձ... գիւղի յոյները տղայ մը ուղարկած էին մեզ հրաւիրելու համար. տղան եկաւ պաշարով, մեզ հետ մնաց այն օրը, երեկոյեան մեզ առաջնորդեց դէպ ի գիւղ. ընդ առաջ եկած էին քանի մը լաւ զինուած երիտասարդներ. առաջուց տուն մը պատրաստեր էին մեզի համար գիւղին եզերքը, հոն կային պառաւ կին մը եւ երիտասարդ հարս մը. պառաւը ճակատս համբուրեց, ես ալ ձեռքը համբուրեցի։ Մաքուր եւ հանգիստ անկողիններ փռած էին մեզ համար եւ ամէն յարմարութիւններ ստեղծեր էին, որպէս զի հանգստանանք։ Քիչ ետքը բաւականին թուով մարդիկ եկան, լեցուեցան մեր շուրջը. չափազանց պատկառանքով կը վերաբերուէին դէպ ի մեզ եւ մեզ կը հիւրասիրէին կաթով. պատրաստեր էին նաեւ հաւեր, գառ, ձուածեղ եւ այլն։

Չի նայելով որ տեղւոյն միւտիրը40 գազանաբարոյ առնաւուտ մըն էր, անոնք այդ բոլորը կը կատարէին մեծ պարզութեամբ եւ կ՚ըսէին, թէ քրիստոնէական պարտաւորութիւնը եւ սէրը զիրենք կը մղէր այդպէս ընել. որը գուլպայ, որը թաշկինակ նուէրներ կը բերէին մեզ։ Իրարու բաւական ծանօթանալէ ետքը անոնք սրտի կսկիծովը պատմեցին հայոց պատահածները։ Սպանութիւնը եւ թալանը կը կատարուէին գերման սպաներու աչքերուն առաջքը։ Թիւրք եւ գերման սպաներ իրենց համար սայլերով կը փոխադրէին կապերտները եւ թանկագին առարկաները։ Ուրիշ յոյն գիւղերու բնակիչներ եւ Ուլաշցիները հետզհետէ հաստատեցին Ձ... գիւղի յոյներուն պատմածները։

— Եթէ Աստուած չի պատժէ թիւրքերուն գործած ոճիրները, պիտի ըսենք, թէ Աստուած չի կայ, կ՚ըսէին անոնք։

Խնդրեցինք, որ մեզի ցոյց տան Քէօչէիւրտցիներու պահ տուած տեղն. յոյն գիւղացիները կրկին խօսք տուին, որ միշտ մեզ կը հոգան, եւ երկու երիտասարդներու առաջնորդութեամբ ճանապարհ ինկանք։ Լուսաբացին անտառին մէջ տնքալու ձայն մը լսեցինք եւ խօսքերու շշուկ։ Ես եւ մէկ յոյն գետնին վրայէն սողալով, յառաջացանք։ Որոշեցինք, որ լոյսը աւելի պայծառանալէ ետքը հեռադիտակով նայինք, եթէ հայեր են, օգնութեան կը հասնենք, եթէ չէթաներ՝ կը սպաննենք։ Այդ պարագային խոստացայ հրացաններէն մէկը յոյնին տալ։ Բայց երբ կրցանք որոշել, տեսանք, որ աւելի բազմաթիւ մարդիկ կային, քան թէ կը կարծէինք. կային զինուած այրեր, կիներ ու երեխաներ։ Յոյնը ըսաւ.

— Մեր մարդիկն են (ըսել կ՚ուզէր՝ հայեր են)։

Անոնք ծառերը կը կտրէին եւ տուն կը շինէին իրենց կիներուն եւ երեխաներուն համար. այդ տեղը, որ ընտրեր էին, ճիշդ իրենց աւերուած գիւղին դիմացն էր։ Ես չի կրցայ ինքզինքս զսպել, սկսայ արտասուել. յոյնը գնաց անոնց քով եւ իմաց տուաւ, թէ իրենց մօտ եմ. այլ եւս զգուշութիւնը վերցուցին եւ սկսան վազէ վազ գալ իմ կողմս։ Թէ՛ իմ եւ թէ անոնց ուրախութեան չափ չի կար. հակառակ իրենց տաժանելի եւ վտանգաւոր դրութեան, արիութիւնը չէին կորսնցուցած, բայց դժբաղդաբար իրենց մէջ տիֆի համաճարակ կար եւ ո եւ է դեղ ու դարման չունէին։

Երեկոյին, ժամը 9ին ատենները յոյներէն մէկը եկաւ եւ ըսաւ, որ կառավարութիւնը պատրաստուած է Ղայա դիպիի ներքեւ, Ղարաչամ գտնուած հայ փախստականներուն դէմ երթալու համար։ Զառայի, Անդրէասի եւ Խոյլասարի ձիաւորները հաւաքուած էին այդ նպատակով։ Քէօչէիւրտցիներուն խորհուրդ տուինք, որ իրենց տեղը փոխեն, իսկ մենք մեր խումբերով գացինք այն տեղ, ուր խուզարկութիւն պիտի ըլլար. մեր հասնելիք վայրին քառորդ ժամու ճամբայ մնացեր էր։ Ըսի.

— Տղերք, մենք պէտք է այստեղ մնանք։

Տղերքը զարմացան, թէ ինչո՞ւ։

— Պէտք է հոս սպասենք, որ թշնամին անոնց վրայ յարձակի, այն ատեն մենք ալ թշնամիին ետեւէն կը զարնենք, ու համով բան կ՚ըլլայ։ Համաձայնեցանք եւ մնացինք։ Արեգակը բաւական բարձրացած էր, երբ հրացանաձգութիւն լսեցինք. կարծեցինք, որ թշնամին արդէն իսկ եկած է, վազեցինք դէպ ի այդ կողմը. անտառէն դուրս ելած էինք եւ բացաստանի մը մէջ էինք. չէր կարելի այդպէս սպասել. ստիպուած՝ գացինք դէպ ի փախստականները, բայց երբ հարցուցինք, թէ ի՞նչ հրացանաձգութիւն է, ըսին թէ՝ հարսանիք ունին։ Արսէնը, Օհաննէսը եւ Յովնանի եղբօր տղան կը պսակուէին։ Իրենց վիճակը նկարագրել աւելորդ է. մացառներով խրճիթներ շինած էին, գրեթէ զուրկ էին ամէն յարմարութենէ, վտանգը կախուած իրենց գլխուն, անոնք կարծես դարձեալ իրենց սովորական վիճակին մէջ էին, այնքան բարձր էր իրենց հոգեկան տրամադրութիւնը։ Մեր սպաննած թիւրք զինուորներուն վրայէն թալանուած զարդեղէններն առած էինք. այդ զարդեղէնները նուիրեցինք նորահարսերուն։ Քահանայ չի կար. տիրացուն, գիւղին վարժապետը եւ գիւղին հասակաւորները կը կատարէին պսակի արարողութիւնը։ Մինչեւ իրիկուն մնացինք իրենց հետ. չորս ոչխար մորթած էին հարսանիքին համար. միասին կերանք եւ մաղթանքներ ըրինք։

Մինչ այդ, ոստիկանները գացեր, նեղեր էին Ձ... գիւղի յոյները եւ հարցուցեր էին, թէ ո՞ւր են փախստականները։ Քահանային կինը կը պատասխանէ.

— Ի՞նչ եկեր, մեզ կը նեղէք, ահա ձեր դիմացը լերան գագաթին են փախստականները, դուք զանոնք կը տեսնէք, մե՞զ կը հարցընէք. անոնք այնքան հանգիստ են իրենց տեղը, որ հարսնիք ունին, հրացանաձգութիւն կ՚ընեն եւ քէյֆի մէջ են։

Իրիկունը պահակները լուր բերին, որ 11 փախստական թիւրք զինուորներ կ՚երթան դարվար։ Զէնք ունեցող թէ չունեցող բոլոր հարսնեւորները մերիններուն հետ վազեցին, բերին 11 զինուորները, թեւերնին կապեցին եւ սպաննեցին։ Թէեւ այդ կերպ վարուելու համաձայն չէի, բայց չէի կրնար արգիլել։ Միւս օր առաւօտուն կարգադրեցինք, որ այդ տեսակ որսորդութիւն չընենք այլ եւս։ Հայ փախստականները՝ առիթէն օգտուելով՝ զինուեր էին, գրաւեր էին սպաննուած թիւրքերուն հագուստները, զէնքերը, մթերքները եւ այլն։ Որոշեցինք թիւրք ոստիկանի հագուստով մարդիկ պահակ կեցնել, բռնուածները հարցաքննել եւ ըստ այնմ հարկ եղածը տնօրինել։ Միւս օրը բերին վեց մարդ. ըստ մեր որոշումին զանոնք առաջնորդեցինք ցախերով շինուած խրճիթ մը եւ հարցաքննեցինք։

— Ո՞ր տեղացի էք, ո՞ր պէօլիւկէն41 եւ այլն։

Կը հասկնայինք բանակներուն դրութիւնը եւ այլն ու ամենէն ետքը կը հարցնէինք «կեավուրներու» մասին։ Անոնք կը գանգատէին, թէ սոված են, խեղճ են, կը հայհոյէին գերմանացի սպաներուն, պատերազմին դէմ. բայց երբ խօսք կու գար հայերուն, ոգեւորուած շեշտերով կ՚ըսէին.

— Ամենքն ալ սրբեցինք, մարդ չի մնաց։

Ասոնց մէջ կային Ղազովացի (Թոքատի մօտ) երկու չէրքէզներ, բառին բուն իմաստով գազաններ, որոնք շատ մը սպանութիւններ պատմելէ ետքը ըսին, թէ ինչպէս վարուած են հայ կիներու հետ, մերկացնելով, նախատելով, չարչարելով։ Այն ատեն յայտնեցինք մեր ով ըլլալը.

— Կեավուրներ շատ կոտորեցիք, բայց կեավուրներու ձեռքը ինկաք, սրիկաներ... Ձեզի հաճելի կու գար ձեր ըրածները, դուք պատիւ, զգացում չունի՞ք, որ այդպէս վարուեցաք խեղճ կիներու հետ...

Թեւերնին կապել տուինք եւ ղրկեցինք ուր որ պէտք էր։ Եղօն գնաց հետերնին եւ մէկ ու կէս ժամէն վերադարձաւ։

— Ի՞նչպէս էր, հարցուցի։

— Հո՜ւ, հրաշալի։

Եղօն շատ լաւ գիտէր թաղել առանց ո եւ է հետք ձգելու։

Այդ տեղ մնացինք 25 օր. ամէն օր մեր որսը պակաս չէր, օրական 6֊7 հոգի կ՚իյնային մեր ձեռքը. վերջին օրը հետապնդեցինք 9 հոգի, որոնցմէ երկուքը փախեր էին եւ 7ը բերինք մեր դատաստանին. ամենքն ալ երիտասարդներ էին. երեսս պաշլըխով42 ծածկած՝ ես ալ ներկայ եղայ հարցուփորձին։

Ասոնք սահման չի գացած, փախած զինուորներ էին. բոլոր հարցումներէն ետքը հարցուցինք կեավուրներու մասին։ Տեղահանութեան ժամանակ գտնուեր էին Թոքատ եւ հաճոյքով կը պատմէին իրենց ըրած գազանութիւնները։ Մէկը՝ Մէհմէտ Փէհլիվան, պատմեց հայ աղջկան մը մասին, որ Թոքատի վաճառականներէն մէկուն աղջիկն էր։ Անիկա դիմադրեր էր բռնաբարիչներուն, բայց վերջապէս զինքը բռներ ու յանձներ էին թիւրքի մը. գիշերը հայ աղջիկը ածելիով կը սպաննէ թիւրքը եւ կը փախի։ Եօթը օր շարունակ կը փնտռեն զինքը ու վերջապէս գտնելով, զինքը կը սպաննեն, անվերջ բռնաբարելով։

Թիւրքերէն մէկը միայն լուռ կը մնար. կ՚ըսէր, թէ ես ոչ մէկ բան չեմ ըրած, ընկերներէս մէկը ապտակ մը զարկաւ եւ ըսաւ, թէ դուն ի՞նչպէս իսլամ ես, որ մէկ կեավուր չես սպաններ։

— Ի՞նչ ընեմ, չեմ կրցած, պատասխանեց։

Երբ քննութիւնը վերջացաւ, ըսինք.

— Մենք այն կեավուրներն ենք, որ ձեզի պէս գազաններէն վրէժ պիտի լուծենք, եւ համոզուած եղէք, որ ձեր անիծեալ ցեղը պիտի ոչընչանայ, բայց մենք դարձեալ պիտի մնանք։

Անմեղ թիւրքին խնդիրը մեզ կը մտահոգէր, չէինք կրնար զինքը ազատ արձակել եւ ոչ ալ մեզ մօտ պահել. որոշեցինք ամենէն առաջ զինքը սպաննել, որպէս զի միւսներուն տանջանքները տեսնելով, չի չարչարուի. յետոյ սպաննեցինք միւսները եւ թաղեցինք։

Մեր յոյն լրտեսը — որ իբրեւ մանրավաճառ կը շրջէր ամէն կողմը — եւ հովիւները եկան, իմացուցին, որ կառավարութիւնը մեծ պատրաստութիւններ կը տեսնէ մեր դէմ, որովհետեւ այն երկու թիւրքերը, որ փախեր էին, գացեր, ամէն ինչ պատմեր էին իշխանութեան։ Կէս ժամու հեռաւորութեամբ տեղափոխուեցանք ամենքս ալ եւ կերպով մը պատսպարուեցանք։ Առաւօտուն մառախուղը պատած էր լեռը, եւ հեռուէն հազիւ ձայն մը լսեցինք. փախստական թիւրք մըն էր, որ բռնուեցաւ մեր ընկերներուն կողմէ։ Քիչ մը ետքը պահակները լուր տուին, թէ զինուած մարդիկ կու գան. ամենքն ալ հրացանները խլելով՝ չամերուն ետեւ դիրք բռնեցին եւ մենք պաշարեցինք եկողները։ Ձայն տուինք, որ անձնատուր ըլլան։ Անոնք կը կրէին բաբախներ եւ զինուած էին թիւրքական հրացաններով։ Չէրքէզ չէթաներ կարծեցինք եւ հրամայեցինք, որ զինաթափ ըլլան։ Յանկարծ մեզմէ Քէօչէիւրտցի մը ճանչցան եւ անունը տուին։ Անիկա անմիջապէս ըսաւ, թէ ասոնք յոյն տղաքներ են. ասոնք ալ մեզ չէթա կարծեր էին։ Երբ հասկցանք, իրարու մօտեցանք եւ համբուրուեցանք։

Անոնք քիչ առաջ երկու քիւրդ սպաններ եւ դէպ ի մեզ եկեր էին՝ մեզի հետ միանալու մտադրութեամբ, երբ Քէօչէիւրտցիները մեր տեղը յայտներ էին իրենց։ Իրարու ծանօթացանք. իրենց անուններն էին Վասիլ, Պետրէ եւ Թրիանտաֆիլ։ Ասոնք Հապէշի Ա... գիւղէն էին. խորոված պատրաստեցինք եւ շուրջանակի նստած սկսանք խօսիլ։ Շատ բաներ տեսած էին. Վասիլը մասնաւորապէս նկարագրեց Անդրէասի դէպքերը. բոլոր հայերը կոտորեր էին. մէկուն խնայեր էին եօթը օտար լեզու գիտնալուն համար, բայց քիւրդ մը՝ կացինը վերցնելով, գլուխը երկու կտոր ըրեր էր։ Այս բոլորը տեսնելով, յոյները որոշեր են լեռը փախիլ։

— Մենք համոզուած ենք, որ թիւրքերը միայն ձեր թշնամիները չեն, այլեւ մեր թշնամիները. վաղը, միւս օրը նոյն բաները մեզի ալ պիտի ընեն, կ՚ըսէին:

Երդում ըրին, որ այլ եւս մեզ հետ միասին պիտի ապրին, միասին պիտի մեռնին, քանի Թիւրքիա գոյութիւն ունի։ Ուզեցին մեր տրամադրութիւնները իմանալ. մտադրեցինք փոստա մը զարնել, դրամ ձեռք բերել եւ յետոյ որոշել մեր ծրագիրը։

Առաւօտուն կանուխ հասանք Քեօսէ Դաղի գոմերը, որոնք շօսէին մօտ կը գտնուէին. օդը, ջուրը շատ լաւ ըլլալուն՝ կազդուրուեցանք, մանաւանդ որ լաւ ուտելիք ունէինք։ Քիչ յետոյ մեր պահակները իմացուցին, թէ զինուած մարդեր կու գան։ Հեռադիտակները առինք, դիտեցինք, որ Քէօչէիւրտցի փախստականերն են. հարց ու փորձ ըրինք եւ իմացանք, որ թիւրքերուն հետ կռիւի են բռնուեր։ Արսէնը (նոր փեսան) տիֆէ բռնուած ըլլալով, չէր կրցեր հեռանալ եւ կը շարունակէր կռուիլ. անիկա քաջ որսորդ էր եւ 11 ժամէ ի վեր անընդհատ կը յաջողէր թշնամին հեռու պահելու։ Անմիջապէս որոշեցինք իրեն օգնութեան հասնիլ, երբ ահա տեսանք, որ հարաւային կողմէն ձիաւորներ կու գան. հարցուցի թէ՝ ո՞վ է այդ առաջքէն եկող կապոյտ ձիաւորը։ Ըսին թէ՝ յայտնի աւազակապետ Եուսուֆ Պէյն է, որ մէկ ու կէս ամիս առաջ սպաններ էր 170 անզէն Տիվրիկցի հայեր։ Կռիւին նշանը տուինք եւ անմիջապէս տղաքը դիրքերը բռնեցին. մեր տեղը կիրճ մըն էր, կեցայ ու պոռացի Եուսուֆ Պէյին.

— Շիտկուիր դէպ ի մեր կողմը։

Այնքան շտապով շարժուեր էի, որ փոխանակ իմ հրացանս առնելու՝ առեր էի Վասիլին հրացանը. անմիջապէս կրակեցի, գնդակը մտաւ սրունքին մէկ կողմէն ու ելաւ միւս կողմէն. երկրորդ գնդակը դպաւ ձիուն գլխուն, որ գետին գլտորեցաւ իրեն հետ. այն ատեն Եուսուֆ Պէյ հրացանը գետին նետեց եւ պոռաց.

— Թեսլիմ եմ (անձնատուր եմ), ձեր գերին եմ։ Վասիլը սպաննեց ետեւէն եկող ձիաւորը, որ հայհոյելով, կը յառաջանար. հետզհետէ ձիաւորները մէկիկ֊մէկիկ ինկան։ Այդ միջոցին Քէօչէիւրտցի Աւետիս, որուն հօրեղբայրը սպաննած էր այդ հրէշը, հրացանը զարկաւ Եուսուֆի կուրծքին եւ վերջացուց։ Դժբաղդաբար ձիերն ալ սպաննուեցան. այդտեղ ձիու պէտք ունէինք։ Նպատակս էր հեծնել եւ Արսէնին օգնութեան հասնիլ։

Հազիւ ասոնց հետ մեր գործը վերջացուցած էինք, երկու հետեւակ երեւցան այն կողմէն, ուրկէ քիւրդերը կու գային. իրենց վրայ զէնք չէր երեւար եւ թիւրքերու պէս հագուած էին. երբ դիրքերուն մօտեցան, ամենս մէկ հրացան արձակեցինք. մէկը վիրաւորուեցաւ, միւսը փախաւ, գնաց, իմաց տուաւ յոյն գիւղը՝ եւ յոյները եկան մեր դէմ, որովհետեւ այդ երկուքը յոյներ էին եւ մենք սխալմամբ զարկեր էինք։ Բայց այդ միջոցին հնարաւոր չէր բան հասկնալ, որովհետեւ միւս կողմանէ ալ քիւրդերը զինուած բազմութեամբ, հայհոյելով եւ կրակելով, կու գային դէպ ի մեզ։ Այս տեսնելով, վիրաւորուած յոյնը կը հասկնայ, թէ մենք հայեր ենք, ոտքի կ՚ելլայ, կը դիմաւորէ մեր դէմ եկող յոյները եւ ետ կը դարձնէ։ Երբ մեր տղաքը հասկցան սխալմունքը, անմիջապէս յոյնին մօտ գացին, որ գլխէն եւ վիզէն վիրաւորուած էր. իրարու հետ կը գրկուին եւ կը համբուրուին։ Յոյնը զիրենք կը հանգստացնէ։

— Եթէ դուք զիս վիրաւորած չըլլայիք, այս քիւրդերը զիս պիտի սպաննէին. տուած հացս զիս փրկեց, դուք իմ կեանքս ազատեցիք, Աստուած ձեր սուրը կտրուկ ընէ։

Տղաքը վէրքը կապեցին եւ ճամբեցին, որ երթայ, իմացնէ յոյներուն, թէ մենք հայեր ենք, թշնամիներ չենք, եւ թէ եղածը սխալմունք է։

Այդ միջոցին մեր մէկ մասը զբաղած էր քիւրդերուն հետ. ասոնք հետզհետէ իրենց կրակը տկարացուցին, բայց երբ մօտիկցան, ես պոռացի.

— Կրօ՛, կրօ՛, վէրէ, վէրէ՛ (մա՛րդ, մա՛րդ, եկէ՛ք, եկէ՛ք)... այստեղ չէթաներ կան։

— Դուն ո՞վ ես, հարցուցին, անունդ ի՞նչ է. ո՞ր գեղէն ես...

— Անունս Էսէ է։

Ամենքս մէկ կրակելով՝ վերջ տուինք հայհոյանքներուն եւ խօսակցութեան։ Կռիւը տաքցաւ, բայց մառախուղը մեզ պատեց եւ մեր փոխադարձ կրակը թուլացավ, թէեւ մինչեւ իրիկուն հատուկոտոր հրացանաձգութիւն տեղի կ՚ունենար։ Թէեւ մեր բոլոր մտածումը Արսէնին օգնութեան հասնիլն էր, բայց այլ եւս անկարելի էր լոյս աչքով մեր դիրքերէն հեռանալ: Երեկոյին ճամբայ ելանք եւ մեր խումբին երթալիք տեղը որոշելէ ետքը ես ու Վասիլը բաժնուեցանք, գացինք Արսէնին մօտ. տեսանք, որ սպաննուած եւ կողոպտուած է։ Եղբայրները իր քով չէին, չկրցանք գիտնալ՝ մեռա՞ծ էին, թէ ողջ գերի ինկած թշնամիին ձեռքը։

Մեր ընկերներէն Վարդանը տիֆով հիւանդ էր, այնպէս որ չի կրցանք շատ հեռու երթալ եւ ապաստանեցանք Ինիւի կռնակի անտառին մէջ եւ հոն մնացինք։ Այդ միջոցին Քէօչէիւրտցիներու հետ ժողով ըրինք, որպէս զի որոշենք կամ ցամաքով, կամ ծովով երկրէն դուրս գալու միջոցներու մասին. Քէօչէիւրտցիները կը նախընտրէին մնալ երկրին մէջ, յոյներուն օգնութեան ապաւինելով. առաջարկեցինք, որ գոնէ մէկ քանի Քէօչէիւրտցիներ ընկերանան մեզի, որովհետեւ Օրդուի ճամբան շատ լաւ գիտէին եւ անիկա ամենէն կարճն էր, բայց անոնք մերժեցին, որովհետեւ չէին ուզեր իրենց ուժերը ցրուել։ Բարեբախտաբար մեր յոյն ընկերները ամէն կերպով համամիտ էին մեզի եւ կ՚ընդունէին մեր որոշումները. Վասիլը, որ Սամսոնի ճամբաներուն ծանօթ էր, առաջարկեց փոխանակ Օրդուի՝ դէպ ի Սամսոն երթալ. այդպէս ալ համաձայնեցանք եւ միւս օրը, մէկ երկու օրուան պաշար առնելով մեզ հետ, ճամբայ ելանք։

Առաջին օրը հասանք Միտասոնի եայլան43։ Վարդանը կը տանջուէր իր հիւանդութենէն, իսկ մենք բոլորս ալ իրեն օգնելու ստիպուած ըլլալով, մեր ճամբորդութիւնը կը դժուարանար. բարեբախտաբար մեր ճամբան անտառուտ էր, բարձրադիր եւ խիտ ծառերով պատսպարուած։ Երեկոյին դարձեալ ճամբայ ելանք եւ գիշերը հանդիպեցանք 23 անտէր ոչխարներու, որոնցմէ 6ը հետերնիս վերցուցինք. լուսաբացին հասանք ջերմուկներու դիմաց խիտ անտառի մը մէջ. հոն կրակ վառեցինք, մորթեցինք ոչխարները եւ լաւ մը կշտանալէ ետքը՝ մնացեալը իբր պաշար պահեցինք: Ճամբանիս շարունակելէ առաջ ստիպուեցանք անտառէն դուրս ելնել ուղղութիւններս որոշելու համար ու տեսանք, որ երեք թիւրք փախստականներ կ՚անցնէին. կասկածեցանք իրենց վրայ, բայց անոնք անմիջապէս անտառ մտան, եւ աչքէ կորսնցուցինք. այդ միջոցին սկսած էր մթնել. մինչեւ հետեւեալ առաւօտը մնացինք կասկածի մէջ եւ կը զգուշանայինք, շարունակ վախնալով, որ մեզ կը լրտեսեն։ Առաւօտեան լուսաբացին հասանք քրդաց գիւղի դիմացի բլուրը։ Ցուրտ էր, կրակ վառեցինք ու տաքցանք, եւ ահա յանկարծակի մեր վրայ եկան այդ երեք փախստականները, որոնք կարծեր էին, թէ մենք հովիւներ ենք։ Ստիպուեցանք առանց հարցուփորձի սպաննել զիրենք։

Այսպէս շարունակելով մեր ճամբան, երրորդ օրը հասանք Ղաբու Ղայայի դիմացի անտառը։ Ասիկա հայ գիւղ մըն էր, որ բնաջինջ ըրած էին. անհետացած գիւղացիին ոչխարները եւ տաւարները թիւրքերուն մնացեր էին. ասոնք կ՚արածէին եւ մէկ կողմէն կը մորթէին, կ՚ուտէին, իսկ մենք սոված էինք։

Գիւղին տեսարանը սրտաճմլիկ էր. կարծես մեր սպաննուած եղբայրներուն կարօտը կ՚ուզէինք կենդանիներէն առնել, ու երբ անոնք երկարօրէն կը բառաչէին, կարծես մեզի շատ տխուր եւ շատ ծանր բան մը կ՚ուզէին ըսել։

Երեկոյին շարունակեցինք մեր ճամբան եւ առաւօտուն տեսանք, որ այդտեղի թիւրքերը կեօչերով կը բարձրանան դէպ ի լեռը։

Տղաքը հասան, հաց պահանջեցին թիւրքերէն, որոնք անմիջապէս բերին հաց, պըլղուր, ոսկեխնձոր եւ երկու ատրճանակներ։ Նոյն տեղին վրայ նստեցանք, դրինք մեր թիթեղէ խալկինը կրակի վրայ, ճաշ պատրաստեցինք, կերանք, հանգստացանք եւ ցորեկով ճամբայ ելանք անտառին մէջէն։

Հասանք Դ... յոյն գիւղի վերեւի անտառը. Վասիլը եւ Գարաօղլանը գիւղ գացին ու բերին հաց եւ մածուն։ Գարաօղլանը պատմեց, թէ այդ գիւղի յոյները չարչարեր էին. այրերը բոլոր զինուոր տարեր էին, քահանան ծեծեր, կիները բռնաբարեր եւ ամէն կարգի գազանութիւններ գործեր էին։ Գիւղին քահանան վախուն չէր երեւցեր Վասիլին ու ընկերոջ, բայց կիները սիրով ընդուներ էին զիրենք եւ ամէն ինչ տուեր էին։

Արմենակն ալ այդ օրը տիֆէ բռնուեցաւ. իրիկունը ճամբանիս շարունակեցինք եւ հասանք Բ... յոյն գիւղը, ուր մեզ շատ սիրալիր կերպով ընդունեցին։ Թոյլ չտուին, որ անտառը անցնենք եւ գիշերը մեզ առաջնորդեցին մէկ ժամ հեռաւորութեամբ ուրիշ գիւղ մը, ուր իրենց տուներուն մէջ հիւրասիրեցին մեզ։ Ամէն կողմէ զանազան նուէրներ կը բերէին, մեզ քաջալերեցին ու իրենց զէնքերը ցոյց տալով, խորհուրդներ կը հարցնէին։

Մեր անցած ժամանակ գիւղացիք կը կենային եւ հիացումով մեզ կը դիտէին։ Առաջուց իմաց տուած էին մօտակայ գիւղ մը, ուր մեզ համար սեղան պատրաստած էին։ Բոլոր գիւղացիք եկան մեզ դիմաւորելու ու այնքան յարգանքով ու պատիւով կը վարուէին մեզ հետ, որ խիստ յուզմունք կը պատճառէին մեզ։

Ժամէ մը ետքը շարունակեցինք մեր ճամբան եւ հասանք Տ... գիւղին վերեւի անտառը, ուր Վարդանին եւ Արմենակին վիճակը ծանրացաւ: Հոս մնացինք երեք օր. մեր հացը կու գար Տ... յոյն գիւղէն, որ հակառակ ամենէն շատ ճնշուած յոյն գիւղը ըլլալուն՝ մեծ հոգածութեամբ վարուեցաւ մեզ հետ։ Հերեքի շօսէն, որ դէպ ի Թոքատ կ՚երթայ, մեր գտնուած վայրին մօտէն կ՚անցնէր։ Տ... գիւղացիք շատ բան տեսեր ու շատ բան լսեր էին։ Պատմեցին Հերեքի հայերուն պատահածները, տեղահանութիւնը, կոտորածները եւ այլն։ Ասկից 10 օր առաջ Սեբաստիոյ վալին, Մուամմեր Պէյ, եկեր ու 18 հայ աղջիկ ու 600 հայ երեխաներ տարեր էր Սեբաստիա։ Այդ 18 աղջիկները ընտրուած էին ամենէն գեղեցիկներէն, որոնց կ՚առաջարկեն իսլամութիւնը ընդունել եւ նիքեահ ըլլալ44 թիւրքերու հետ։ Աղջիկները մերժեր էին. լիրբ միւտիրը բռնաբարեր էր այդ 18 աղջիկները։ Երբ հայ օրիորդները կը մերժեն իսլամութիւնը ընդունիլ, գատըն կը բարկանայ, թէ ի՞նչպէս կը համարձակիք մերժել սուրբ կրօնը։ Թիւֆէնկճեան Մարտիրոս աղային աղջիկը, որ Մարզուանի ամերիկեան քօլէճէն շրջանաւարտ էր, կը պատասխանէ.

— Մենք կը համաձայնէինք թերեւս ամուսնանալ իսլամներու հետ, եթէ դուք օրէնք, հաւատք ու Աստուած ունենայիք։

— Լռի՛ր, անպիտան, կը գոռայ գատըն, ի՛նչպէս կը համարձակիս այդ տեսակ խօսք ըսելու։

Օրիորդը կը շարունակէ.

— Մեր հայրերը, մեր եղբայրները, մեր քոյրերը, մեր մայրերը կը սպաննէք, յետոյ կ՚առաջարկէք ոճրագործներուն հե՞տ ամուսնանալ: Մեզի համար մահը նախամեծար է, քան թէ այդ լիրբերուն հետ կենակցիլը։

Կը լռեցնեն զինքը եւ միւս 18 աղջիկներուն հետ կը տանին Ջամը Պէշին տակը եւ հոն կը սպաննեն ամենքը։ Միայն կ՚ազատի Ճիհանեան եւ իր աղջիկը. ասոնք ընտանիքով հռչակաւոր էին իրենց գեղեցկութեամբ. յոյները զիրենք կը տանին, կը պահեն Ք...֊ի մէջ։ Տ... գիւղի մէջ յոյները 20 օրէ ի վեր պահած էին նաեւ Պաֆրացի հայ երիտասարդ մը, որ մեզի ընկերացավ։

* * *

Մեր հիւանդները վատ վիճակի մէջ էին. էշ մը եւ ձի մը գնելով, զանոնք հեծցուցինք եւ երեկոյեան ճամբայ ելանք. հասանք Լ... յոյն գիւղը: Այդ գիւղը մեծ հալածանքի ենթարկուած էր, որովհետեւ շրջակայ աւերակ գիւղերու հայ փախստականները յաճախ յոյներու օգնութեան կը դիմէին։ 22 տարեկան գեղեցիկ հարս մը մեզ ընդունեց անվախ կերպով եւ մեծ յարգանքով։ Երիտասարդ գիւղացիները հետզհետէ եկան մեզ մօտ, հաւաքուեցան մեր շուրջը, եւ իրենցմէ մէկը զիս ճանչցաւ. այն ատեն հարցուցի շրջակայքը գտնուող հայ փախստականներու մասին. առասպելական բաներ կը պատմէին. հակառակ որ կառավարութիւնը մեծ ճնշում կը բանեցնէ ոստիկաններուն վրայ եւ անհամբերութեամբ կ՚ուզէ հետապնդել հայերը, ոստիկանները նոյն իսկ 60ական հոգինոց խումբերով չեն համարձակիր անտառները մտնալ. հայերու յուսահատական դիմադրութեան լուրերը այնպիսի սարսափ ներշնչած էր իրենց, որ ո եւ է լուրջ գործողութեան չէին դիմեր, կ՚ըսէին, թէ փախստականներուն թիւը 300ի կը հասնի, բայց ես համոզուած էի, որ քիչերը զէնք ունէին։ Կը պատմէին Կարապետ անունով մարդու մը մասին, որ իր կնոջը եւ երեխաներուն հետ անտառը ապաստանած էր եւ մենակ կը կռուէր թշնամիին դէմ։ Ուզեցի յարաբերութեան մէջ մտնել փախստականներուն հետ եւ միջնորդներ ղրկեցի, բայց դժուար էր զիրենք գտնել, որովհետեւ իրենց թագստոցները չէին յայտնած յոյներուն։

Գիւղէն մեկնեցանք եւ գիշերը գետին ափը հանդիպեցանք 25֊30 յոյն փախստականներու, որոնք նախապէս թիւրք կարծեցինք ու զիրենք պաշարեցինք. անոնցմէ ոմանք վիրաւորուած էին. երբ իմացանք յոյն ըլլալնին, իրենց ուղեկցեցանք բաւական տեղ, բայց մեզ հետ գտնուող Պաֆրացին անոնց շարքերուն մէջ ճանչցաւ յոյն լրտեսներ։ Որպէս զի մեզ վերջապէս չի ճանչնան, դրամ եւ այլ նպաստներ տուինք իրենց եւ բաժնուեցանք։

Լուսաբացին, սեպտեմբեր 17ին, հասանք յոյն գիւղ մը. Վասիլը գնաց, խօսեցաւ Մ... անուն յոյնի մը հետ, որ վազէ վազ եկաւ եւ զիս, Եղօն ու Վասիլը տարաւ իր տունը. իսկ միւս տղաքը տեղաւորեց այգեստանը։ Մեզ ընդունեց մեծ հիւրասիրութեամբ եւ տնեցիներուն հարկ եղած պատուէրները տալէ ետքը՝ ինքը չի նստաւ եւ գնաց Հերեք։ Կարծեցի, որ վախէն մեկնեցաւ եւ ալ չի պիտի վերադառնալ, բայց անիկա երեկոյին ժամը 2ին հասաւ երկու ուրիշ ձիաւորներով։ Անոնցմէ մէկը Եւրոպա գացած, խելացի մարդ մըն էր։ Անիկա պատմեց թիւրք կառավարութեան վերաբերմունքը, հաղորդեց իր առած տեղեկութիւնները։ Մենք խօսեցանք մեր դիտաւորութիւններուն վրայ եւ մեր ծրագիրը պարզեցինք։

— Անշուշտ դուք կ՚ուզէք դէպ ի Ռուսաստան երթալ, ըսաւ, բայց ջանացէք նաւը կռիւով չի վերցնել, որպէս զի շրջակայ յոյները չի վնասուին։

Խօսեցանք նաեւ քաղաքականութեան մասին, ու ինքը պատմեց, թէ ինչպէս հայերը հրդեհած էին Ամասիան։ Իր յարգալիր շեշտը հայերու կրած չարչարանքներու եւ յաճախ իրենց ցոյց տուած արիութեան մասին խոր տպաւորութիւն թողուց իմ վրաս. զգացի, որ ճշմարտապէս ցաւակից են մեզ, եւ ասիկա տեսակ մը քաջալերութիւն եւ մխիթարութին էր մեզ համար։

Այդ տեղէն մեկնեցանք ծերունիի մը առաջնորդութեամբ, որ հիւանդներուն պատճառաւ վարձեցինք, որպէս զի առանց մոլորուելու տեղ հասնինք։ Ծերունիին աչքերը լաւ չէին տեսներ ու ճամբան կորցնել տուաւ. ձորերու մէջ ինկանք, ժայռերէ գլտորեցանք եւ հազար ու մէկ նեղութիւններու մատնուեցանք։ Երբ լուսացաւ, տեսանք, որ մեր երթալիք ճամբէն տակաւին շատ հեռու ենք։ Թիւրք գիւղերէն դուրս ելած էին հօտաղները եւ հովիւները ու մեզ կը տեսնէին. թէեւ անոնք ամենքը միացած մեզի դէմ ոչինչ կրնային ընել, բայց մենք կը վախնայինք, որ կը ճանչնան մեր ով ըլլալը եւ կ՚իմանան, թէ դէպ ի ո՞ր ուղղութիւն կը յառաջանանք, անոնք առ հասարակ այնպէս սարսափած էին, որ ոչ ոք կը համարձակէր ձայն հանել։ Հասանք գիւղ մը, որ առաջնորդը ըսաւ.

— Կարծեմ հոս պէտք է կենանք։

Դարձեալ սխալած էր, եւ թիւրք գիւղ մը մտած էինք. առաջ անցանք եւ ձախ կողմը ուրիշ գիւղ մը տեսանք. խումբը թողուցինք հոն, մօտիկ անտառի մը մէջ, եւ ես ու Վասիլը յառաջացանք. ճամբան հանդիպեցանք մօտ 16 տարեկան ոտաբոբիկ աղջկան մը, որ էշ մը կը քշէր. մօտեցանք եւ հարցուցինք.

— Անունդ ի՞նչ է։

— Մարիա։

Հասկցանք, որ յոյն է, եւ Վասիլը խօսեցաւ աղջկան հետ. բայց անիկա յունախօս չէր, թէեւ հասկցաւ, թէ յունարէն կը խօսէինք եւ մեզ ցոյց տուաւ մեր փնտռած գիւղը, ուր գացինք անմիջապէս։

Գիւղը փայտաշէն էր. կը գտնուէր երեք բլուրի վրայ եւ անտառուտ ըլլալուն ապահով էր. յոյն գիւղացիք մեզ ակամայ ընդունեցին, կարծելով, թէ թիւրք ենք։ Անոնց առաջարկեցինք, որ մեզ առաջնորդ մը տան. երիտասարդ մը մօտեցաւ մեզ, հասկցաւ թէ քրիստոնեայ ենք եւ ըսաւ.

— Հարկ չի կայ շտապելու, ձեզ կրնամ ամիսներով պահել առանց մարդու գիտցնելու. միայն մէկ խնդիրք ունիմ. պէտք է սպաննէք գիւղին տանուտէրը, որ լրտես է եւ բոլոր քրիստոնեայ փախստականները կառավարութեան կը յանձնէ։

Խոստացաւ նաեւ մեզ 30 ոսկի տալ։ Ըսինք, որ եթէ հաստատենք, որ ճշմարտապէս տանուտէրը լրտես է, մենք կը մաքրենք, դրամ ալ չենք ընդուներ։ Նոյնպէս յայտնեցինք, թէ երկու հոգի չենք, այլ 17։ Գիւղը աղքատ էր եւ չէին կրնար այդքան հոգի կերակրել:

Երեկոյին մեզ առաջնորդեցին գիւղի մօտի գոմը։ Սաստիկ կ՚անձրեւէր եւ մենք կ՚անցնէինք պոստաններէ, գրեթէ ցեխերու մէջ թաւալելով: Թրիանտաֆիլը ճարպիկ էր. անմիջապէս գնաց շրջակայքը հետախուզելու եւ մօտակայ պոստաններէն բանջարեղէն եւ այլն բերելով, կերակուր պատրաստեցինք։ Միեւնոյն ժամանակ մեր առաջնորդը եւ Գարաօղլանը ղրկեցինք տանուտէրին թաղը, որպէս զի մեզի հաց եւ այլն պատուիրեն։ Գարաօղլանը բաւականին հաց ճարած, ուրախ դէմքով վերադարձաւ եւ ինձ ըսաւ.

— Աղա՛, քեզ կ՚ուզեն։

Վասիլին հետ գացինք գիւղին սահմանին վրայ գտնուող տուն մը, ուրկէ 70 տարեկանը անց պառաւ մը դուրս գալով հրաւիրեց մեզ իր բնակարանը։ Անիկա շատ փախստականներ կերակրած էր եւ կը շարունակէր կերակրել, թէեւ աղքատ էր. եգիպտացորենի արտերու մէջ կ՚աշխատէր եւ իբր օրավարձ եգիպտացորեն կը ստանար։ Իր ամուսինը եղած էր քաջ աւազակ մը, որ ուրիշ աւազակի մը հետ կնոջ մը մասին վէճ ունենալով, սպաննուած էր։ Իր որդին, հօրը օրինակին հետեւելով, թողուցած, գացած էր, այնպէս որ պառաւը մենակ մնացած էր. իր անունն էր Սիւրմէլի Գըզը Մարիա. կը վախնար մահէ եւ կ՚ուզէր, որ զինքը տակաւին գեղեցիկ եւ երիտասարդ համարեն։ Իր անձնուրացութիւնը ամէն կարգի փախստականներու նկատմամբ տարօրինակ էր. կարծես օրէնքի դէմ գտնուող ամէն մէկ անձի մէջ իր ամուսնոյն մէկ կերպարանքը կը տեսնէր։

Պառաւը սկսաւ խօսիլ անցուդարձերուն մասին եւ անէծքը թափել կղերին դէմ, որ ժողովուրդի այս սոսկալի օրերուն իր պարտականութեան գիտակցութիւնը չունէր (իրենց գեղին քահանան մասնաւորապէս անարժան մարդ էր): Այդ միջոցին ներս մտաւ 20֊25 տարեկան հարս մը, աշխուժով եւ ուրախ դէմքով մեզ իր տունը հրաւիրեց։ Ես չուզեցի պառաւին քովէն հեռանալ, այնպէս որ Վասիլը մենակ հետեւեցաւ հարսին։ Հանկարծ Վասիլին կեցած տանը առաջ եկաւ ձիաւոր մը, որ գեղին աղան էր՝ թիւրք պէյերէն մէկը. Վասիլը տան ետեւի պատուհանէն թռաւ, եկաւ ինձ մօտ, իսկ պէյը մնաց այդ տունը, ուր ոչ մէկ տղամարդ կար. մենք գիշերը անցուցինք պառաւին խրճիթը, իսկ տղաքը մնացին անտառի մէջ գտնուող գոմը: Անձրեւը կը տեղար 24 ժամէ ի վեր։ Միւս առաւօտ, երբ թիւրք պէյը մեկնեցաւ, հարսը եկաւ, մեզ հրաւիրեց իր տունը։ Ամէն ինչ պատրաստ էր մեզ լաւ ընդունելու համար. անիկա ճարպիկ էր, աշխոյժ եւ դիւրաշարժ. պառաւն ալ մեզ ընկերացաւ. անձրեւը միշտ կը շարունակէր տեղալ. ամփոփուեցանք տան մէջ, ուր եկան նաեւ գիւղացի երիտասարդներ. ասոնք կը բողոքէին քահանային եւ նրա եղբօրը՝ քէհեային դէմ, թէ ինչպէս թոյլ տուին, որ յոյն աղջիկներ եւ հարսեր տարուին ոստիկաններու կողմէ, որոնք այդ կիները պահեր էին մէրքէզը, իրենց քէյֆին համար։

Երեկոյին ժամը 12ին մեր բոլոր տղաքը հաւաքաբար ղրկեցինք քահանային տունը սպառնալիքի ձեւով. քահանան անմիջապէս եկաւ, մեր ոտքերը ինկաւ, մինչ իրեն կը յիշեցնէինք իր քրիստոնէական եւ մարդկային պարտաւորութիւնները։ Անձրեւին պատճառաւ հետեւեալ օրն ալ մնացինք, եւ այդ միջոցին եկաւ քահանային եղբայրը՝ գիւղին տանուտէրը. հարցաքննեցինք զինքը իրեն վերագրուած յանցանքներու մասին. մեղմացուցիչ պարագաներ կային, թէեւ անպիտան մարդ մըն էր, բայց սպաննելու արժանի չէր. զինքը խիստ կերպով կշտամբելէ ետքը ճամբեցինք։

Մեկնելէ առաջ զիս դուրս կանչեցին, եւ յոյն կին մը ըսաւ, թէ իր ամուսնոյն հետ երկու հայեր կան, կ՚ուզեն զիս տեսնել։ Անմիջապէս մեկնեցայ, գացի մօտակայ անտառը, ուր կեցեր էին երեքը միասին։ Երկու հայերը զինուած էին գրեթէ անգործածելի զէնքերով. հագուստերնին պատառոտուած, դէմքերնին կնճռոտ, անոնք չափազանց տխուր էին. մէկը յաղթանդամ էր, շէկ, կապոյտ աչքերով, միւսը՝ միջահասակ, թխադէմ, սուր նայուածքով։ Հարցուցի, թէ ո՞ւր տեղացի են. ըսին, որ Հերեքի շրջանէն են։ Կորսնցուցած էին իրենց ընտանիքները եւ ընկերները. առաջարկեցինք, որ մեզի ընկերանան. ուրախութեամբ ընդունեցին։ Այդ տեսակ ժամանակները ազգակցական կապերը քաղցր են. ամէն վայրկեան կը սպասէինք, որ ցախի մը ներքեւէն, քարի մը տակէն հայ մը ելլէր, իրարու տէրտ պատմէինք։ Այդ երկու հայերուն հետ գիւղ վերադարձանք, ուրկէ ամբողջ խմբով ճամբայ ելանք, իբր առաջնորդ ունենալով այն մարդիկը, որ քահանան գտած էր մեզ համար։

* * *

Անձրեւը մեր անբաժան ընկերն էր ու կը դժուարացնէր մեր ճամբորդութիւնը. թէեւ նախապէս ըսին, թէ երկու ժամուան ճամբայ ունինք ընելիք, բայց մինչեւ առաւօտ քալեցինք եւ տակաւին չէինք հասած։ Անցանք թիւրք գիւղերէ, որոնք ամենքն ալ աւերակներու կը նմանէին. թշուառութիւնը միահեծան կը տիրէր ամբողջ երկրին մէջ եւ ոչ միայն քրիստոնեաները, այլ եւ թիւրք գիւղացիները սաստիկ կերպով ազդուած էին կատարուած եղելութիւններէն։ Երբ թիւրք գիւղէ մը կ՚անցնէինք, անոնք պատուհաններէն կը դիտէին մեզ եւ ոչ մէկ ձայն չէին հաներ։

Վրանիս, գլուխնիս ցեխոտ, ոտքերնիս թրջուած՝ հասանք Կ... յոյն գիւղը։ Յոյները մեզ տեղաւորեցին իրենց բնակարաններուն մէջ. տուները առ հասարակ ցուրտ էին, բայց կրակ վառեցինք, հագուստներնիս չորցուցինք եւ հոն մնացինք մինչեւ իրիկուն։ Հոս կային երիտասարդ յոյներ, որոնք հիացմունքով կը խօսէին Չարշամպայի եւ Խուրշընլիի հայերու քաջագործութեանց վրայ. հետաքրքրուեցանք իրենց մասին եւ ուզեցինք գիտնալ, թէ ո՞ւր կը գտնուին, բայց իմացանք, որ երկու օր առաջ գացած են այդ շրջանէն:

Այդտեղ մեզ առաջնորդ ունենալով երկու յոյներ, որոնք մէկ քանի թիւրքեր սպաննած էին, մինչեւ առաւօտ քալելով, հասանք Ծ... յոյն գիւղը. լաւ հիւրասիրութիւն ըրին մեզ եւ լեցուեցանք մեծ տան մը մէջ. բայց գիւղը թիւրք մը կար եւ մէկ թիւրքին առաջ ամբողջ գիւղը կը սարսափէր. այդ պատճառաւ մեր ընկերները չի կրցան մնալ հոդ ու անոնք առաջնորդուեցան գոմերը, եւ միայն ես ու Վասիլը մնացինք։

Թիւրքերը շատ վատ վարուած էին այդ գիւղացիներուն հետ։ Յոյները ձիերուն պոչերուն կապելով, ճամբաներու վրայ քաշքռտելով, սպաննած էին. թալան, բռնաբարութիւն սովորական երեւոյթներ էին. ամէն տեղ լաց ու կոծ, ամէն տեղ տառապանք։

Այս գիւղը Սեբաստիոյ վիլայէթի վերջին գիւղն էր եւ մէկ քիլոմեթր միայն հեռու էր սահմանէն։ Դեռ մութը չսկսած՝ շարունակեցինք մեր ճամբան. մեր դէմը լաւ դիրքի մը վրայ երեւացին քանի մը տուներ։

— Որո՞նց կը պատկանին, հարցուցինք։

— Ասիկա ագարակն է բարի եւ հարուստ հայ երկրագործի մը, պատասխանեցին։

Անիկա հիւրընկալ էր, վեհանձն եւ առատաձեռն. այսօր իր բոլոր ընտանիքով բնաջինջ եղած է։

Լուր ղրկեցինք մեր ընկերներուն, որոնք անտառին մէջ պահուըտած էին. միացանք անոնց հետ եւ ճամբանիս շարունակելով, հասանք Գ... յոյն գիւղին պատկանող մարագի մը առջեւ։ Գիւղացիք մեզ ընդունեցին ուրախութեամբ։ Խիտ անտառի մէջ կորսուած գիւղ մըն էր, խոր ձորերով շրջապատուած ու տեղը շատ ապահով էր։ Գիւղացիք մեզ վստահացուցին եւ ըսին, թէ տարիներով կարելի է թաքնուած ապրել այդ տեղերուն մէջ։ Անոնք կը պատմէին, թէ ինչպէս 1895 թուականի կոտորածներուն Չարշամպացի Մինասը դէմ դրած էր կառավարութեան, սարսափեցուցած էր շրջակայքի բոլոր աւազակները եւ որուն քաջագործութիւններու վրայ թիւրքերն անգամ հիացումով կը խօսէին։ Մինասը սպաննուած էր հայերու ձեռքով սիրահարական խնդրի մը պատճառով. իր տղան հիմակ փախստական էր, եւ յոյները մեծ յոյս ունէին իր վրայ։

Երկու օր մնացինք Գ... գիւղի մէջ. հիւանդները կը դժուարացնէին մեր գործը, մանաւանդ որ լսեցինք, թէ մեր գնալիք ճամբուն վրայ ձեռք էին անցել խումբ մը հայեր, երկու մարդ, երկու կին եւ չորս երեխաներ։ Կը մտածէինք կերպով մը օգնութեան հասնիլ այդ խեղճերուն եւ զիրենք փրկել իրենց դահիճներուն ձեռքէն։ Այդ նպատակաւ առաջարկեցի, որ հիւանդները եւ մեր խումբէն մաս մը թողունք այդ գիւղը եւ մենք յառաջանանք։ Ասկէ անդին կառավարութիւնը խիստ էր, կը հետապնդէր ժողովուրդի մնացորդները եւ դժուար էր մեզ համար հիւանդներով մեր արագաշարժութիւնը պահել։ Յոյները պատրաստակամութիւն յայտնեցին պատսպարելու մեր խումբին այդ մասը. հրաժեշտ առինք ու մենք շարունակեցինք մեր ճամբան։ Մէկ ու կէս ժամ քալելէ ետքը աղբիւրի մը վերեւ կանգ առինք։ Առաջարկեցի մտնել պահակատեղին եւ ազատել այդ ութը հայերը, բայց մերձակայ յոյներէ տեղեկացանք, որ երեկոյին իսկ արդէն դէպ ի Սամսոն ուղղուեր էին։ Խեղճերը երեխաները կռնակներին կապած, լացով, ողբով ճամբայ ելած էին։

Առաւօտուն գացինք շօսէին վրայ եւ սպասեցինք այդ խեղճերուն ուղեկցող ժանտարմաներու վերադարձին։ Մեզ պատահեցին եօթը թիւրքեր, որոնցմէ երկուքը հօճաներ էին. մեզի համար այլ եւս թիւրքերուն մէջ անմեղ չի կար, համոզուած էինք, որ ամէն մէկը մասնակից կամ մեղսակից եղած էր կատարուած սոսկալի դէպքերուն։

Ճանապարհէն դուրս քաշեցինք զիրենք եւ առանց հարցաքննութեան սպաննեցինք։

Շարունակելով մեր ճամբան, հասանք Կ... յոյն գիւղը, որ ուխտատեղի է հայերու եւ յոյներու։ Գիւղը սուգի մէջ էր, տղամարդ չէր մնացած, նոյն օրն իսկ ձերբակալած էին 30 հոգի եւ ոստիկանական խումբեր պաշարած էին շրջակայքը. գիւղացիք դուռները չի բացին մեզ ընդունելու համար, որովհետեւ մասնաւորապէս կը վախնային այն պատճառաւ, որ, ինչպէս կ՚ըսէին, իրենց մէջ յոյն մատնիչ մը կար։

Գացինք տանուտէրին մօտ, որ գիւղէն քառորդ ժամ հեռու կը բնակէր. մտաւորական, լաւ մարդ մըն էր, որ մեզ սիրով ընդունեց. հազիւ թէ նստած էինք, քանի մը հրացանի ձայն թնդաց. կարծեցին, որ մեզ պաշարեցին, ու տունը սարսափի մէջ ինկաւ. մենք գիտէինք, որ կը սխալին, բայց իրենց երկիւղը չէինք կարող փարատել։ Յոյներէն մէկը Եղօին մօտեցաւ եւ ըսաւ.

— Մենք շուարած ենք, մեզի խելք տուէք։

Այդ ընդհանուր իրարանցումին մէջ լսեցի, որ Եղօն կը կատակէր.

— Իմս այնքան քիչ է, կ՚ըսէր սարսափած յոյնին, որ հազիւ ինձ կը բաւէ. եթէ քիչ մը տամ, ճամբաս չեմ կրնար շարունակել։

Բարեբախտաբար հրացաններու ձայները հետզհետէ հեռացան ու անհետացան. ով գիտէ՝ ինչ տեսակ որս կը հետապնդէին. հնարաւորութիւն չունէինք նոյն իսկ հետաքրքրուելու։

Ինչպէս ամէն տեղ, հոս ալ յուսադրեցինք յոյն գիւղացիները եւ յորդորեցինք, որ շարունակեն պաշտպանել փախստական հայերը, որու փոխարէն գոնէ բարոյական բաւականութիւն պիտի ունենային։

Երեկոյին շարունակեցինք մեր ճամբան ու մոլորուեցանք. անձրեւը միշտ կը տեղար, ու մենք ցեխերուն մէջ գլտորուելով, ձորերէն ու անտառներէն անցնելով, կը յառաջանայինք. երբ գիւղին մօտեցանք, լուսընկայ գիշեր էր, եւ ճերմակ լոյսին մէջ տեսանք խումբ մը մարդիկ, որ դէպ ի մեզ կու գային. լուսնի լոյսը կը զարնէր ճիշդ անոնց ճակտին, ու անոնք կը քալէին այսահարներու նման մոլորուած աչքերով, անկապակից շարժումներով. իրենց խմբապետը աւելի շուտ մօտեցաւ մեզի եւ յայտնեց, որ փախստականներ են. դիմեցինք դէպ իրենց, խառնուեցանք իրարու եւ ողջագուրուեցանք։ Յուսահատ վիճակի մատնուած էին, գունատած, տկարացած, կիները երեխաներով բեռնաւորուած եւ այնպէս տխուր, այնպէս անդառնալի կերպով տխուր, որ կարծես մխիթարական ո եւ է խօսք պիտի վիրաւորէր զիրենք։

— Ո՞ւր կ՚երթաք, հարցուցինք։

— Այլ եւս ապրելու ճար չի կայ, անձնատուր ըլլալու կ՚երթանք։

Դէպ ի մահը կ՚երթային. քաջալերեցինք զիրենք եւ դրամ տուինք, որը մեծ դժկամութեամբ վերցուցին, յորդորեցինք ո եւ է պատճառով անձնատուր չըլլան ու յաջողեցանք իրենց դիտաւորութենէն ետ կեցնել զիրենք։

Իրենցմէ բաժնուելով, ուղղուեցանք դէպ ի Դ... գիւղը. կէս գիշերը անց էր. անմիջապէս գացինք Վ...֊ի տունը, որու մասին լսած էինք արդէն։

Ասիկա 38֊40 տարեկան, առողջ եւ հուժկու կազմուածքով, միջահասակ, շագանակագոյն մազերով յոյն մըն էր. միջնակարգ կրթութիւն ստացած եւ հասուն մտքի ու դատողութեան տէր անձնաւորութիւն մըն էր, որ իր խելացի մարդու հասկացողութեան կը միացնէր զարմանալի յանդգնութիւն։ Շատ տեղ մեր ճամբորդութէան միջոցին լսեր էինք իր մասին, եւ անիկա մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր. կը գովէին իր ազնւութիւնը ու շատ կը սիրէին զինքը։ Իր նիւթական կարողութիւններն ալ բաւական ընդարձակ էին, իր տունը կահաւորուած եւ զարդարուած էր քաղաքի տան պէս մաքուր եւ ճաշակաւոր կարասիներով։

Վ... նախ կարծեց, թէ մենք թշնամիներ ենք. Վասիլը զինքը անձամբ կը ճանչնար, ինքզինքը յայտնեց, բայց մարդը տակաւին կը տատամսէր. առաջարկեցինք առանձնանալ իրեն հետ ու երբ սենեակը գացինք, յայտնեցի իմ ով ըլլալս։ Եկաւ, համբուրեց ճակատս, աչքերէն արցունք դուրս թռաւ։ Հրամայեց, որ մեր ընկերներուն տեղ պատրաստեն գիւղին մէջ, հոգ տանեն անոնց հանգստութեանը ու զանոնք տեղաւորելէ ետքը նստեցանք սեղան։ Կերանք, խմեցինք ու միանգամայն խօսեցանք հայերու կրած սարսափներու, յունաց քաղաքականութեան եւ այլնի մասին։

— Մենք անպայման դաշնակից ենք Համաձայնութեան Պետութիւններուն. հակառակ պարագային ես կը թքնեմ իրենց վրայ... Թիւրքերու հետ ըլլա՜լ... եւ ես կ՚ըսեմ այն ատեն՝ ես այլ եւս յոյն չեմ։

Պատմեցինք մեր նպատակը, մեր բռնելիք ընթացքը, մեր ընդհանուր ծրագիրը։

— Պատրաստ եմ, ըսաւ, ամէն կերպ ձեզ աջակցելու։

Առաջարկեց դրամով գնել նաւ մը, ոչ թէ բռնի գրաւել, եւ երբ ըսինք, թէ դրամ չունինք,

— Հոգ մի ընէք, ես իմ միջոցներովս կը հոգամ, ըսաւ։

Վ... յայտնեց նաեւ, որ այդ կողմերը կայ յոյն խմբապետ մը, Իսթիլ, երկու հայ ընկերներով։ Այդ յոյն խմբապետը 4֊500 տուն հայ պահած էր, յոյներուն խստիւ պատուիրած էր լաւ վարուել հայերու հետ եւ ամէն կերպով օժանդակել։ Հետաքրքրուեցանք եւ ուզեցինք իրենց ծանօթանալ. Վ... լուր ղրկեց իրենց ու Իսթիլ եկաւ իր հայ ընկերներով եւ օգնականով։ Երկուքը զինուած էին տաճկական նոր ձեւի հրացաններով45, մէկը՝ մարթինիով եւ ունէր նաեւ սուր մը արծաթազարդ երախակալով. ասոնցմէ զատ ունէին հրացան մը։ Իսթիլ յաղթանդամ, 40֊45 տարեկան անձ մըն էր. ծանօթացանք եւ համբուրուեցանք. իր օգնականը յոյն երիտասարդ մըն էր՝ բարձրահասակ, գեղադէմ. կ՚ըսէին, թէ լաւ հրացանաձիգ է։

Խմբապետին վստահութիւնը կը վայելէր հայ մը, Մարզուանցի Կարապետ, որ Պաֆրայի կողմերը մեծ գործեր կատարած էր. անիկա տխուր, սակաւախօս, արթուն եւ կարգապահ մարդ մըն էր։ Երկրորդ հայը փոքրիկ երիտասարդ մըն էր: Մարզուանցի Կարապետը չէր խօսիր, բայց իր դէմքի արտայայտութիւնով իր հիացումը կը յայտնէր մեզի։

Իսթիլ մեզ հրաւիրեց իրենց բնակած գիւղը Մ...։ Գացինք Ք...֊ի տունը, ուր առանձին սենեակ մը յատկացուցին խմբապետին, Վասիլին եւ ինծի։

Ք... շատ թուխ, չոր կազմուածքով, միջահասակ մարդ մըն էր՝ 42 տարեկանը անց. անիկա խորապէս զզուած էր Թիւրքիայէն. բոլոր աւազակապետները, փախստականները իրեն տունը ապաստան կը գտնէին. կ՚ըսէր, թէ բաժակը լեցուցած է այլ եւս ու ամէն համբերութիւն՝ սպառած: Առաջարկեց մեզ, որ մնանք մինչեւ որ ռուսները հասնին — կռուինք եւ միասին հեռանանք, կ՚ըսէր շարունակ։

Իր մօտ պահած էր 10֊12 տարեկան հայ հովիւ մը, որ կը չարչարուէր իր հինգ տարեկան, երես առած տղուն ձեռքէն։

Միւս օրը ես կրկին հիւանդացայ տիֆով. հիւանդացան նաեւ Ոսկեհանը, Պաֆրացին եւ Հերեկցին, Վարպետ Օվակիմի ընկերը։ Ամէն տեսակ հոգատարութիւն կը վայելէինք, բայց իմ վիճակս հետզհետէ կը ծանրանար։ Գիշերը վրայ հասաւ. Դ... գիւղի Վ... իմացեր էր իմ հիւանդութիւնս եւ մտահոգ էր։ Շարունակ սիրտս ետ կու գար, աչքերս մթնեցին, ու գլուխս կարծես ծանր բեռան մը տակ ճնշուած էր։ Եօթներորդ օրը բոլորովին ուժասպառ եւ ինքնակորոյս վիճակի մէջ էի։ Վ... բժիշկ բերաւ։ Բժիշկը զիս քննեց, ըսաւ, թէ վտանգը անցուցեր եմ. յոյն բժիշկը միջահասակ, թխադէմ, մոխրագոյն մազերով լուռ եւ մտածկոտ մարդ մըն էր, կարծես մեզի պէս տէրտոտ. խոստացաւ դեղ եւ այլն ուղարկել։ Հինգ ոսկի տուինք իբր վարձք, անիկա մերժեց։

— Կ՚ուզէք մեզ անպատուե՞լ, ըսաւ. միթէ չե՞մ կրնար այդքան մը ծառայութիւն ընել։

Արդարեւ անիկա յօժարակամ էր ո եւ է ծառայութիւն ընելու։ Կէսօրին դեղերը հասան. Ք...֊ի աղջիկը, որ 18 տարեկան, նրբակազմ եւ գեղեցիկ օրիորդ մըն էր, մեզ կը խնամէր գիշեր ցորեկ մեծ հոգածութեամբ։ Երբ քրտնած ըլլայինք, եղբօրը ճերմակեղէնները կու տար, որ փոխուենք. մեր մօտ նստած կը կարէր, կը կարկտէր մեզ համար եւ մեզ կը ծառայէր, երբ հարկ ըլլար, մեծ փութաջանութեամբ եւ զուարթութեամբ։

Մեր դրամը սպառած էր. որոշեցինք մէկ քանի ընկերներ ղրկել, որպէս զի ո եւ է ձեռնարկ մը ընելով, դրամ ձեռք բերեն։ Ընտրեցինք 12 հոգի, որոնց 8ը հայ, 4ը յոյն էին։ Ասոնք վեց օրէն վերադարձան. թիւրք գիւղի մը հարուստ տանուտէր կողոպտեր էին, որուն քովէն գտեր էին 50 ոսկի եւ շատ մը կնոջ զարդեղէններ՝ հայերէ կողոպտուած:

Հոկտեմբեր 20ի գիշերը Վ... եկաւ մեզ մօտ եւ յայտնեց, թէ ծախու նաւ չի կայ. իրեն հետ բերած էր երկու յոյն նաւավարներ, որոնք Վ...֊ի խոստացեր էին մեզ ընկերանալ եւ օգնել։ Անոր վերջին խօսքը եղաւ.

— Կ՚երեւի ձեր խօսքը պիտի ըլլայ. դուք կռիւով պիտի վերցնէք նաւը, բայց ինձ համար յաջողութիւնը կասկածելի է։

Կառավարութիւնը հոտ առած էր մեր մասին։ Սամսոնէն գերմանացի ինժինէօրներ եկեր, մեր դիրքերը ուսումնասիրեր էին։ Հոկտ. 22ի առաւօտեան Դ... գիւղը պաշարած էին. երբ մեզի լուր տուին, անմիջապէս մեր դիրքերը ամրացուցինք, բայց ես հազիւ թէ ոտքի վրայ կը կենայի: Երկու կողմերէ կը լսէինք զինուորական փողերու ձայները. թշնամին մօտեցաւ 400 քայլի վրայ. կը սպասէինք, որ հետզհետէ յառաջանան, բայց յանկարծ փողը հնչեց, ու թշնամին վերադարձաւ Դ...։ Այն ատեն մենք քաշուեցանք Ք... տան շուրջը եւ խորհրդակցեցանք։ Մենք ամենքս համաձայն էինք, որ առանց կռիւի բռնուելու փախինք, երթանք, որպէս զի գիւղը եւ Ք... չի վտանգենք, բայց Ք... հակառակ կարծիք ունէր ու այնքան յամառեցաւ, որ վէճը տեւեց 4 ժամ, ու վերջապէս մենք տեղի տուինք։ Առաւօտուն արշալոյսը դեռ նոր բացուեր էր, երբ Նշան Մուրատեանը իմացուց, թէ զինուորները կու գան։ Տղաքը գացին, դիրքերը բռնեցին. մենք անտառին մէջ պատսպարուած էինք, մինչդեռ թշնամին բաց դաշտին մէջ էր։ Երբ մօտեցան մինչեւ 10֊15 քայլ հեռաւորութեան, տղաքը համազարկ մը ըրին, մէկ քանին ինկան եւ միւսները ճչալով փախան։ Այդ միջոցին մենք դիրքերը ամրացուցինք։ Թիւրքերը ընդամէնը 300 հոգի էին ու խայտառակաբար կը փախէին. անոնց մէկ մասը գնաց, մտաւ մեր դէմ գտնուող տուները ու անմիջապէս պատերը ծակծկելով, սկսան այդ ծակերէն հրացան արձակել. բայց մեր հեռադիտակները լաւ կը տեսնէին, մեր նշանառութիւնը լաւ էր եւ տուները փայտաշէն ըլլալուն մեծ վնաս կը հասցնէինք իրենց, այնպէս որ քիչ ետքը տուները ձգեցին ու փախան։ Իսթիլը կը պոռար՝ խաղ կանչելով.

— Այսօր իմ հարսանիքիս օրն է. ցաւալին այն է, որ մեր գործը կնիկ մարդոց հետ է։

Հերեկցի Օվակիմը գնաց դիակներուն մօտ, որոնք զինուորներէն շատ ալ հեռու չէին, եւ հաւաքեց թշնամիին հրացանները։ Վիրաւոր թիւրքերէն մէկը կը պոռար.

— Իսթիլ, կարդաշըմ, Աստուծոյ սիրոյն համար ինձ մի սպաններ:

Ասիկա ժանտարմայի չավուշ՝ Ազիզ անունով հրէշ մըն էր։ Շատ չարագործութիւններ ըրած էր, եւ կառավարութիւնը մեծ յոյս ունէր անոր վրայ:

Երբ Ք... եւ Իսթիլը տեսան հրացանները, չավուշին ատրճանակը եւ ժամացոյցը, իրենց ուրախութեան չափ չի կար: Թիւրքերէն սպաննուած էին 25 հոգի, իսկ մեզմէ ոչ սպաննուած կար, որ վիրաւորեալ: Կռիւի միջոցին փախած, անհետացած էին միայն մեզ հետ եղող յոյն նաւավարները:

Իրիկունը մեկնեցանք այդ տեղէն, հետերնիս տանելով Ք...֊ի կինը եւ երեխաները: Ես այնքան հիւանդ էի տակաւին, որ թեւերէս մտած քարշ կու տային: Չորս ժամ ճամբայ երթալէ ետքը մեզի համար անկարելի էր շարունակել, որովհետեւ ես եւ Վարդանը չէինք կարող քալել: Ք...֊ի կնոջ եւ երեխաներուն 10 ոսկի տուինք եւ ղրկեցինք ապահով տեղ մը եւ մենք բոլորս ալ ուժասպառ եղած ըլլալով՝ մօտեցանք գիւղի մը եւ մերձակայ անտառին մէջ նստեցանք: Այդ անտառին մէջ կորսնցուցինք Օվակիմը: Մարդ ղրկեցինք գիւղը հիւրընկալութիւն խնդրելու, բայց գիւղը լեցուն էր ժանտարմայով, եւ գիւղացիք վախցան մեզ ընդունելու: Տեղափոխուեցանք ուրիշ անտառ մը. վիճակնիս շատ դժուարին էր. տեղերնիս ցուրտ, հագուստնիս թաց, ուտելիք չի կայ, կրակ չենք կրնար վառել, ես ու Վարդանը հիւանդ: Կարգադրեցինք, որ Փիլավեան Նշանը եւ Վասիլը երթան, նաւավարները գտնեն եւ բերեն Գոճա Դաղ, իսկ մենք փնտռեցինք գրաստ մը, բայց անկարելի եղաւ գտնել: Վարդանը բոլորովին ինկած էր, զինքը յանձնեցինք մօտակայ յոյներուն, խնդրելով, որ լաւ խնամեն զինքը, մինչեւ որ ղրկենք ու առնենք: Այդտեղ մնաց Վարդանը եւ յետոյ իմացանք, որ մեռեր է:

Երեկոյին շարունակեցինք ճանապարհը եւ հասանք գիւղ մը, որ Սամսոնէն երկու ժամ հեռու էր։ Երեք տուներ կային առանձին, ջրի ափին, ճանապարհի դիմաց, հովիտի մէջ: Դռան մը զարկինք եւ տանտիրուհին, որ մօտ 30 տարեկան, երկարահասակ, վտիտ դէմքով բարի կին մըն էր, մեզ ընդունեց յարգալիր եւ սրտոտ խօսքերով:

— Երանի՜ թէ քանի մը թիւրքեր սպաննէիք եւ ես ալ տեսնէի:

Անձրեւը չի դադրելուն պատճառաւ երկու օր մնացինք հոն եւ բաւական կազդուրուեցանք:

Տանտիրուհիին եղբայրը ղրկեցինք Սամսոն տեղեկութիւն եւ հիւանդներուն համար հարկ եղածը ստանալու: Անիկա վերադարձաւ երեկոյեան ժամը 11ին. պատմեց, թէ ինչպէս Սամսոնի յոյն հասարակութիւնը ուրախացեր էր, իմանալով Ազիզ Չավուշի եւ միւս թիւրքերուն սպաննուիլը: Բերաւ նաեւ թերթեր, տեղեկութիւններ: Երեկոյին մեկնեցանք անկէ:

Գոճա Դաղի արեւելեան կողմը, բարձր գագաթին մօտիկ երեք առանձին տուներ կան. հոն հասանք, դուռները զարկինք, ամենքը արթնցուցինք, բոլորը ոտքի ելան, դրամ տուինք, որպէս զիր կերակուր պատրաստեն մեզի։ Կերանք, խմեցինք, հանգստացանք. այդ միջոցին նուագիչ մը եկաւ, նուագեց, եւ տղաքը սկսան պարել։ Այդ գիւղացիները լսած էին արդէն բոլոր պատահածները, եւ դէպքերը կը յիշատակէին փառքով ու պարծանքով։ Իսթիլ եւ Վասիլ կը մրցէին իրարու հետ իրենց քաջագործութիւններով. ես ամէն ինչ անոնց կը վերագրէի, որպէս զի շողոքորթուին, որովհետեւ կը վախնայի իրենց միջեւ եղած մրցակցութենէն եւ կը ջանայի միշտ հաշտ պահել զիրենք։ Իսթիլ ոգեւորուած կը պատմէր յունական պատմութենէն դիւցազնական դրուագներ, կը խրախուսէր յոյն բնակչութիւնը այդ ուղղութեամբ, օրինակներ կը յիշէր իրենց հին եւ նոր պատմութենէն, միանգամայն կը պանծացնէր հայերը, թէ ինչպէս կը քաջալերեն իրենց քաջերը եւ թէ ի՛նչ տեղ կու տան իրենց ժողովրդական հերոսներուն։

Մութը վրայ հասաւ, տակաւին նուագողը կը նուագէր եւ տղաքը կը պարէին։

Երեկոյին մեր ճամբան շարունակեցինք եւ հասանք լերան հիւսիսային ճակատը, ուրկէ ծովը կը պարզուէր մեր աչքերուն առաջք։ Վասիլը եւ Նշանը եկան, իրենց հետ բերելով փախած նաւավարները։ Այդտեղ մեր կացութիւնը բաւական լաւ էր. օրը մէկ կով կը մորթէինք եւ լաւագոյն մասերը կու տայինք նաւավարներուն, որպէս զի գոհ մնան եւ կրկին փախչելու փորձ չընեն։ Միեւնոյն ժամանակ յարաբերութիւն կը մշակէինք շրջակայ յոյն գիւղերու հետ, որպէս զի պարենաւորման միջոցներ ապահովենք մեկնումի պարագային։ Երեկոյին լուր եկաւ, որ Ս... յոյն գիւղը ժանտարմաներ եկեր են, մարդիկը ծեծեր ու վիրաւորեր, կիները բռնաբարեր են, այնպէս որ, կիներուն մէկ մասը փախեր, եկեր էր մեզ մօտ։ Ամենքս հաւաքուեցանք, տնակ մը շինեցինք, բայց չի կրնալով լաւ ծածկել տանիքը, անձրեւը կը թափանցէր, եւ գիշերը մինչեւ լոյս ջուրի մէջ էինք։ Իմ հիւանդութիւնս ծանրացաւ, մէկ ոտքս բոլորովին թուլցած էր, կը կասկածէի, որ անդամալոյծ պիտի դառնամ։ Գիւղը մարդ ղրկեցինք, որ բան մը գտնեն գետինը փռելիք՝ գետնի խոնաւութենէն ազատելու համար. միեւնոյն ատեն Պետրէն ղրկեցի Եղօին մօտ, որ գոնէ իր տակը ձգած այծի մորթը տայ, որպէս զի երկու ժամ հանգչիմ, բայց անիկա մերժումով պատասխանեց։

Երկու ժամ ետքը լուր բերին, թէ հեծեալ ու զինեալ ժանտարմըրին մեզ կ՚որոնէ։ Այդ միջոցին աչքերնիս շարունակ ծովուն վրայ էր, նաւու մը երեւալուն կը սպասէինք՝ մեր ծրագրին գործադրութիւնը ապահովելու համար։ Ք..., որ մեզի հետ էր, յայտնեց, թէ ինքը չուզեր արտասահման երթալ, այնպէս որ, մէկ քանի ընկերներու հետ զինքը հոդ թողուցինք. պէտք եղած զէնքերը, մթերք եւ այլն յանձնելէ ետքը հրաժեշտ առինք ու մենք մեկնեցանք։

Գացինք գիւղ մը, որ ծովէն երկու ժամ հեռու էր. տեսանք, որ ծովեզրը նաւ մը կայ. լրտես մը ղրկեցինք, որը վերադարձին յայտնեց, թէ նաւը զօրքի համար ալիւր կը փոխադրէ։ Հարցուցինք նաւին մեծութիւնը, նաւապետի եւ իր մարդոց մասին, բայց լրտեսը որոշ բան մը չի կրցաւ ըսել։ Ճամբանիս շարունակեցինք, հասանք ուրիշ գիւղ մը, ուր տան մը բակին մէջ խնոցին կախուած էր. վերցուցինք եւ հետերնիս առինք ջուրի համար։

Գիշերը հասանք ծովափը. ալեկոծութիւնը սաստիկ էր. մենք կը ներկայանայինք իբր թիւրք պաշտօնեաներ, այսու հանդերձ նաւավարները մերժեցին մեզ հնազանդիլ, ըսելով թէ անկարելի է բացուիլ։ Ստիպուեցանք ետ դառնալ եւ մէկ ժամ հեռանալէ ետքը տեսանք յոյնի երեք տուներ, որոնք բարեկեցիկ երեւոյթ ունէին։ Դուռները զարկեցինք, չի բացին. անձրեւը սատիկ կը տեղար, մեր դրութիւնը անտանելի էր, վերջապէս մեզ տուին մարագի բանալին, ուր ապաստանեցանք, փուռը վառեցինք եւ հոն կախուած դդումները առնելով, սկսանք ուտել. կողմնակի պատուհանէ մը կիները մեզ կ՚ըսէին. «Կերէ՛ք, կերէ՛ք, դդումները քաղցր են»։

Հոդ կազմեցինք մեր վերջնական ծրագիրը. այլ եւս օր, նոյն իսկ ժամ կորսնցնելը վտանգաւոր էր. վճռականութեամբ պէտք էր գործել ու ազատիլ կամ մեռնիլ։

* * *

Մեզմէ կէս ժամ հեռու թիւրքի մը սրճարանը կար. ծրագրեցինք հոնկէ ալիւր վերցնել։ Բոլորս մէկ՝ գիւղէն դուրս եկանք, տղաքը ղրկեցինք սրճարան. ես անձամբ համամիտ չէի այդ քայլին, բայց ընդհանուրին տրամադրութեան համակերպեցայ։ Տղաքը շալակեցին երկու պարկ ալիւր, անկողին մը, երկու նաւթի թիթեղ եւ բերին նշանակուած տեղը։ Անոնք չէին սպաննած սրճարանապետ թիւրքը, որ իրենց հեռանալէն անմիջապէս ետքը կը պոռար անդադար.

— Կեավուրները սրճարանը կոխեցին, մեզ թալլեցին, կու գան նաւակը գրաւելու, հասէ՛ք, ժանտարմաներ, ո՞ւր էք...

Դաշտը լիքն էր հովիւներով, սայլապաններով, ճամբորդներով։ Շշմած ու սարսափած՝ կեցած էին ու կը դիտէին. լուսին կար, ու անոնք մեր բոլոր շարժումները կը տեսնէին, բայց ոչ ոք ձայն կը հանէր. բարեբախտաբար վայրը անտառուտ էր, եւ այդպիսով մեր թիկունքը ապահով։ Մինչեւ այդ ժամանակ երկու ընկերներ թեւերէս բռնած՝ քարշ կու տային զիս. մտածեցի, որ վայրկեանի մը վարանումը կրնայ անյաջողութեան մատնել մեր ամբողջ ձեռնարկը. վախս այն էր, որ նաւակը ջուրը կը մղեն։ Զիս բռնողներուն ձեռքէն թռայ, հրացանս առի, վազեցի ու գոչեցի.

— Տղե՛րք, եկէ՛ք ետեւէս։

Հինգ հոգիով հասանք ծովափը։ Նաւը մեզմէ 40 քայլ հեռու էր. մտանք նաւուն եւ պահակատեղիին մէջտեղը, որպէս զի մէկ եւ միւս կողմէն ձայն բարձրացնողը լռեցնենք։ Տղաքը հասան հետզհետէ։ Նախապէս որոշած էինք չորս մասի բաժնուիլ. ա. մասը նաւը պիտի պաշարէր, բ. մասը՝ պահակատեղին, գ. մասը՝ դրսէն եկող թշնամին եւ դ. մասը պիտի տեղաւորէր պարէնը եւ ջրի պաշարը։ Պէտք էր, որ վայրկենական ճշտութեամբ ամէն մասը իր գործը կատարէր. կարգադրութիւնը եւ գործունէութիւնը կանոնաւոր եղաւ։

Սրճարանապետ թիւրքին աղմուկէն տակաւին նաւավարները չէին արթնցած, երբ նաւու մարտիկներէն 6 հոգի բռնեցինք, հետզհետէ բոլորն ալ կապեցինք. անոնք մեզ թիւրք չէթաներ կը կարծէին ու սարսափած մնացած էին։

— Դուք փախստականներ կը փոխադրէք, կ՚ըսէինք, ձեզ Սամսոն պիտի տանինք։

Կը խնդրէին, կը բողոքէին, կը պնդէին, թէ իրենք յանցաւոր չեն։

Պահակատեղիին պահակները արթնցած էին, բայց չէին շարժիր. միւս կողմանէ սայլապանները, ճամբորդները՝ ընդամէնը 200 հոգի, կայնած կը դիտէին, բայց ոչ ոք ձայն կը հանէր։ Կարծես ամենքը մոգական ազդեցութեան մը ներքեւ քարացած՝ մնացած էին. կամ այն է, որ առասպելական բաներ լսած ըլլալով մեր մասին, չէին համարձակիր միջամտել, կամ այն է, որ մեր յանդգնութենէն շփոթած՝ իրաւամբ թիւրք կը կարծէին մեզ։

Մեզ հետ եղող յոյն նաւավարներուն ըսինք, որ նաւը դէպ ի ջուրը քշեն. անոնք հրեցին նաւը, բայց քիթը գնաց, խրեցաւ աւազին մէջ. մէկ ու կէս ժամ աշխատեցանք, հնար չեղաւ նաւը ջուրը քշել։ Այդ յետաձգումներէն վհատած՝ Իսթիլ եւ Վասիլ առաջարկեցին, որ կրկին լեռ բարձրանանք. վտանգը ակներեւ էր, բայց ես պինդ մնացի իմ որոշումիս մէջ։ Եղօն կը հսկէր ձերբակալուած նաւավարներուն վրայ, բայց ստիպուեցանք իրենց թեւերը քակել ու ստիպեցինք, որ իրենք նաւը դէպ ի ջուրը մղեն։ Նաւի մէջի բոլոր ալիւրը պարպեցինք, կէս ժամ աշխատելէ ետքը հազիւ յաջողեցանք նաւը դէպ ի ծով հանել. մեր աղմուկը աշխարհ բռնած էր, ոչ մէկ զգուշութիւն այլ եւս չէինք ըներ ու կը գործէինք, կը խօսէինք առանց թշնամին նկատի ունենալու։ Նաւը դրինք 5 պարկ ալիւր թէ սնունդի համար եւ թէ զանոնք ծառայեցնելու իբրեւ պատնէշ ու ետեւը դիրք բռնելու։ Ծովը ալեկոծ էր, եւ նաւը դէպ ի ետ կը մղուէր, իսկ մենք ամենքս թրջուած էինք մինչեւ մեր կուրծքը։ Նաւը մտնելէ առաջ Իսթիլը ինձ մէկ կողմ կանչեց եւ ըսաւ, թէ ինքը չուզեր մեզ ընկերանալ եւ մէկ երկու ընկեր ուզեց։ Իրեն ընկեր տուինք Հաճին եւ Կիրակին, 5 ոսկի դրամ եւ մեր բոլոր աւելորդ հրացանները։ Իսթիլը հրաժեշտ առաւ մեզմէ եւ մեկնեցաւ. մենք տակաւին քիչ մը սպասեցինք անոր մեկնումին հսկելու համար եւ յետոյ եկանք, նստանք նաւ։ Գիշերուան ժամը 7ն էր, երբ ծովափ հասեր էինք. մեկնեցանք ժամը 9ին։

Նաւուն երկարութիւնն էր 12 արշին, իսկ լայնութիւնը՝ 3 արշին. ունէր մէկ առագաստ։ Այդ նաւուն է, որ ապաստանած էինք, յանձնելով այլ եւս մեր կեանքը եւ ազատութիւնը դիպուածին քմահաճոյքներուն։

Նաւուն մէջ էինք 13 հայ, 9 յոյն եւ 4 թիւրք, որոնք նաւուն մարդիկն էին. 2 թիւրքեր սպաննուեցան ծովափին վրայ։ Հայ ընկերներու անուններն էին, բացի ինձմէ՝ Եղօ, Նշան Մուրադեան, Արմենակ Միքայէլեան, Ոսկեհան Միքայէլեան, Վարդան Սրապեան, Նշան Փիլաւեան, Մելիք Ասարեան, Արութճան Բէհլիվանեան, Նշան Փանոսեան եւ եղբայրը, Յովնան եւ Թորոս Գարաօղլան։

Մեր նաւավարներն էին յոյները եւ նաեւ թիւրքերը. այս վերջինները կը կարծէին, թէ իբր փախստական կամ մաքսանենգ բռնուած են չէթաներու կողմէ։ Հազիւ թէ 200 մեթր հեռացած էինք, Վասիլը ոգեւորուած սկսաւ հրացան արձակել. ես նեղացայ եւ լռեցուցի։ Վասիլը եւ տղաքը կը պոռային.

— Ալլահա սըմարլադըք, Թիւրքիա, պիզ կետիյօրըզ (Աստուծոյ կը յանձնարարենք, Թիւրքիա՛, մենք կ՚երթանք կոր)։

Տղաքներուն պատուիրած էի, որ նաւուն յատակը բռնեն, որպէս զի թիւրքերը նաւը չի ծակեն եւ շարունակ ուշադրութիւն դարձնեն թիւրք նաւավարներու վրայ։ Նաւուն ղեկավարութիւնը յոյներուն ձեռքն էր. կէս օրը անցաւ, դեռ Սամսոնի առաջ չէինք հասած. ճիշդ է, որ քամին նպաստաւոր չէր, բայց նաւավարներուն անվարժութիւնը ալ դեր մը ունէր մեր դանդաղութեան մէջ։ Ծովին ալեկոծութիւնը աննպաստ էր նաեւ այն պատճառով, որ բացի ինձմէ, Պետրէէն ու Կարապետէն, ամենքն ալ ծովէ բռնուած էին, ինչպէս նաեւ յոյն նաւավարները. վախս այն էր, որ վերջապէս մենք ալ կը բռնուինք ու անկարող կը դառնանք մեր աչալուրջ հսկողութիւնը կատարելու։ Այդ միջոցին նաւին տէրը, Ալի Ռէիզը եկաւ, ինձ մօտեցաւ. ասիկա կարճահասակ եւ վտիտ, պեխերը երկար, ունքերը թաւ, որոնց ներքեւէն իր նայուածքը միշտ գետին կը նայէր, 60 տարեկանի մօտ մարդ մըն էր։ Զրահաւորի նախկին հարիւրապետ էր եւ 7 տարի վարած էր այդ պաշտօնը։

— Ո՞ւր կ՚ուզէք երթալ, ըսաւ ինձ. սիրտս կը նեղանայ, այդ յոյներուն անճարութինը, տեսնելով։ Հրամայեցէ՛ք, ուր որ ուզէք երթալ, ձեզ կը տանիմ։

Ալի Ռէիզին պատասխանեցի.

— Մենք չէթաներ ենք, Տրապիզոն պիտի երթանք Խոփայի սահմանի կռիվներուն մասնակցելու համար։

Նա գլուխը հակեց. յայտնի է, որ չէր հաւատար. յետոյ ըսաւ.

— Շատ լաւ։

Քիչ մը յառաջացած էինք, երբ Թրիանտաֆիլ, ծովէ բռնուած եւ ինքզինքը կորսնցուցած, «Բանայամու, Բանայամու»46 կը գոչէր։ Վերջապէս թիւրքերը հասկցան, որ մենք իսլամ չենք։ Ալի Ռէիզը կրկին դիմեց ինձ.

— Հրաման ըրէ՛ք, ըսաւ, նաւը ես ձեռք առնեմ. մէկ ժամու ճամբան 5 ժամէն կ՚երթանք. նաւավարները անկարող են։ Մենք հասկցանք, աւելցուց գլուխը շարժելով, ձեր ինչ տեսակ մարդ ըլլալը, միայն կը խնդրեմ ձեզմէ, որ մեզ շատ հեռուն չի տանիք, մենք ձեզի Կիրասոն ցամաքը կը հանենք։

Ռէիզին առաջարկութիւնը մերժեցի։

— Դուն ծերացած ես, հանգիստ մնացիր, ըսի. թո՛ղ անոնք աշխատեն. հոգ չէ, թող կամաց֊կամաց երթանք։

Քանի որ ամէն ինչ յայտնուեցաւ, սկսեցինք իրենցմով հետաքրքրուիլ եւ հայերու մասին հարցնել։ Ալի Ռէիզին մեծ տղան, որ ճարպիկ եւ սատանի աչքերով երիտասարդ մըն էր եւ որ մեզ ամենքս յոյն կը կարծէր, անխոհեմութեամբ յայտնեց իր բոլոր միտքերը։

— Հայերը ռուսական սահմանագլխին վրայ բռնաբարեցին, թալլեցին, սպաննեցին. տակաւին քիչ է, ինչ որ թիւրքերը ըրած են իրենց։

Դեռ մութ չէր, ես յոգնած էի, պառկեցայ եւ տղոցը պատուիրեցի, որ հսկեն, որպէս զի նաւը ափին չի մօտիկնայ։ Գիշերուան մէջ, երբ Սամսոնի հրուանդանին մօտեցեր էինք, Ռէիզին տղան ծովը նետուեր էր, անշուշտ երթալ իմացնելու համար իշխանութեանց: Զիս արթնցուցին. լուսնկայ գիշեր էր եւ ծովուն ալիքներուն մէջ կը տեսնէինք փախստականը, որ շտապով կը լողար դէպ ի ցամաք։ Հրացաններ արձակեցինք իր վրայ ու անիկա անհետացաւ ջուրերուն մէջ։ Այն ատեն Ալի Ռէիզին ըսի.

— Ղեկը ձեռքդ ա՛ռ, բայց զգուշացի՛ր. ափէն հեռու պէտք է որ նաւարկենք։

Ես իր կողքին նստած՝ կը հսկէի։ Անիկա կը գալարուէր սրտի ցաւէն եւ անդադար կ՚ողբար.

— Տղաս սպաննուեցաւ... վա՜յ... վա՜յ...

— Կը պատահի, ի՞նչ ընենք, կ՚ըսէի իրեն։

Նաւը ճամբան կը շարունակէր, բայց քամին կտրեցաւ. տղոցը հրամայեցի թիավարել. անոնք փոխն ի փոխ 3 զոյգ կը թիավարէին:

Այսպէս շարունակուեցաւ մինչեւ հետեւեալ առաւօտ։ Քամին տկար էր, թիավարները անփորձ. այնպէս որ հազիւ թէ լուսաբացին հասանք Կերասոնի մօտ։ Ալի Ռէիզը առաջարկեց երթալ դէպ ի ցամաք, դուրս գալ Կերասոնի մօտ գտնուող պզտիկ կղզեակ մը, ուր յունաց վանք մը կայ, եւ հոնկէ ջուրի եւ հացի պարէն առնել: Ես հասկցայ, թէ խորամանկ թիւրքը ինչ դիտաւորութիւն ունի, անմիջապէս եւ բացարձակապէս մերժեցի: Ռէիզին օգնականը, Հաճին, որ միջահասակ, թանձրամարմին, նոր ճերմկնալ սկսած 40֊42 տարեկան, անփոյթ երեւոյթով թիւրք մըն էր, կ՚աղերսէր ինձ եւ կ՚ըսէր.

— Ինձ դուրս հանեցէք, երթամ բերեմ ինչ որ պէտք է. ես խեղճ մարդ եմ. ես վարձուոր եմ. երթամ, զաւակներս ապահովցնեմ ու գամ:

Երբ որ թիւրքերը կ՚առաջարկէին այս ինչ տեղը ցամաք ելլել, նախ ոչինչ կ՚ըսէի, մինչեւ որ հասնէինք այդ որոշ տեղը, որպէս զի եռանդով մեզ տանէին. վերջին պահուն միայն մերժումս կը յայտնէի:

Մեր նաւը չափազանց դանդաղ կ՚երթար, քամին բոլորովին կտրուեցաւ. ստիպեցինք նաւավարը, որ բացերը ելլէ. անիկա չէր ուզեր.

— Նաւը փոքր է, կ՚ընկղմինք, կ՚ըսէր։

Ես պնդեցի, սպառնացայ, բայց անիկա ամենքը կը համոզէր, թէ ծովափին մօտ հով կ՚ըլլայ։ Ժամեր ետքը տեսանք, որ իրաւամբ նաւը չի յառաջանար. մօտեցանք ծովափին, ուրկէ 3֊400 առագաստանաւեր մթերքներ կը փոխադրէին. անոնց շարքին խառնուելով, յառաջացանք։ Ճիշդ էր, որ ծովափին մօտ հով կար եւ մեր նաւը աւելի դիւրութեամբ կը յառաջանար. միանգամայն պատուիրեցի տղոցը, որ թիավարուեամբ օգնեն։

Մեր ջուրի պաշարը սպառեցաւ, թէեւ չափով կը գործածէինք. մէյ մէկ գաւաթ առաւօտուն, մէյ մէկ գաւաթ կէսօրին եւ երբեմն ալ երեկոները. միայն հիւանդներուն եւ Ռէիզին ջուրը չէինք խնայեր, եւ թիւրքերուն առ հասարակ աւելի բաժին կու տայինք ուտելիքի եւ ջուրի։

Տղաքը թիավարելէ յոգնած էին, քամին աննպաստ էր, իսկ Ալի Ռէիզը շարունակ դաւեր կը լարէր մեզ ծովափը հանելու համար։ Այդ պահուն տեսանք, որ խոշոր նաւ մը կու գար դէպ ի մեզ. նախապէս խորհուրդ ըրինք նաւը բռնելու եւ գրաւելու, բայց Ալի Ռէիզը, տեղեակ ըլլալով մեր դիտաւորութեան, այնպիսի ուղղութիւն մը տուաւ մեր առագաստանաւին, որ մէկէն հեռացանք, հակառակ որ կ՚ըսէինք իրեն, որ եթէ ուրիշ նաւ մը բռնենք, զինքը ազատ կ՚արձակենք։

Երեկոյեան մօտ մեծ դժուարութեամբ հասանք Տրիպոլիի առաջ. ամենքն ալ անքան յոգնած էին, որ չէին կրնար թիավարել. ջուր եւ թխած հաց չունէինք։ Այդտեղ տեսանք, որ ռուսները ռմբակոծեր էին զօրանոցը եւ կարգ մը տուներ։

Մինչ լոյս գացինք առանց թիավարելու եւ առաւօտեան տեսանք, որ հազիւ թէ մէկ ժամու ճամբայ յառաջացած ենք։ Ալի Ռէիզը ամէն անգամ, որ ծովափնեայ բարձրութիւն մը կը տեսնէր, կ՚առաջարկէր հոն ցամաք հանել մեզ, ըսելով. թէ ապահով վայր է։ Ես ըսի խստութեամբ.

— Մինչեւ Տրապիզոնի վերեւը պիտի տանիս, ճարը չի կայ, մինչեւ հոն ո եւ է առարկութիւն չեմ ուզեր լսել։

Անիկա միշտ կը խօսէր իր ընտանիքին անտէրութեան, իրեն վիճակին վրայ եւ կը ջանար ազդել տղոց վրայ, ըսելով, թէ ամենքս ալ կը հիւանդանանք, ամենքս ալ կը մեռնինք, անօթի, ծարաւ։

Նաւը խուզարկեցինք, գտանք փայտ եւ սաճ մը՝ տակը քար. հոդ կրակ վառեցինք եւ ալիւրը ծովի ջրով շաղուելով, հաց եփեցինք։

Մթնալու մօտ ծովը սաստիկ ալեկոծուեցաւ, սոսկալի քամի մը բարձրացաւ, այնպէս որ հարկադրուեցանք առագաստը իջեցնելու. ամենքը գոչեցին, թէ պիտի ընկղմինք. յուսաբեկութիւնը տիրած էր ամենուն։

— Բոլորս ալ հոս կը մեռնինք, բայց ցամաք ելլել չի կայ, գոչեցի, պէտք է շարունակենք։

Ռէիզը տեսնելով, որ ճար չի կայ, համակերպեցաւ։ Հետզհետէ քամին նպաստաւոր դարձաւ. կրկին բացինք առագաստը. նաւը կը ճեղքէր ալիքները ու կ՚անցնէր՝ կարծես շտապով մեզ դէպ ի փրկութիւն տանելու։ Աւելի բարձր ալիքներ լերան պէս կու գային, բայց Ռէիզը վարպետ էր ու այնպէս կը ղեկավարէր նաւը, որ ալիքներուն կողերէն կ՚անցնէինք առանց անոնց ճակատէն զարնուելու։ Նպաստաւոր քամին մեծ հանգիստ ներշնչեց ինծի. նաւին ցռուկին վրայ նստած կը դիտէի ու քէֆս կու գար, թէ ինչպէս մէկ ալիքէն միւսը կը թռէինք՝ ու ինծի թուեցաւ, որ նոյն իսկ յաղթեցինք ծովուն։

Գիշերուան ժամը հինգին հասանք Տրապիզոնի դիմաց. այնքան մօտ էինք, որ թաղերը կ՚երեւէին, բայց հազիւ թէ քանի մը կէտերէ լոյս կ՚երեւար։ Ալի Ռէիզը կ՚ըսէր, թէ մեր ճամբորդութեան նպատակին հասանք, բայց ես այնպէս մը կը ձեւացնէի, թէ չեմ գիտեր։ Անցանք Տրապիզոնի առաջքէն եւ հասանք նախապէս որոշուած կէտը։ Ռէիզը մեզ ծովափին կը մօտեցնէր. ես ըսի որ բացուի47։

— Ըսէ՛ք վերջապէս ձեր վերջին խօսքը, Աստուծոյ խաթերը համար, տղուս համար...

— Ալի Ռէի՛զ, այդ խօսքերդ աւելորդ են, դուն իմ հօրս տեղ մարդ ես եւ ի հարկէ չէի ուզեր, որ դուն ինձ աղաչելու ստիպուիս, բայց ո եւ է ճար չի կայ, եւ ամէն խօսք անօգուտ է։ Դուն քու ընտանիքիդ մասին կը խօսիս. կը մտածե՞ս, որ հազարաւոր ընտանիքներ անտէր մնացած են։ Դու չե՞ս գիտեր մեր ով ըլլալը, ի՞նչ նպատակ ունենալը. քեզ կը մնայ հնազանդիլ եւ հնազանդէ՛ առանց առարկութեան։ Մէկ բան միայն կրնամ ըսել. քու աշխատութիւնդ կը վճարենք։

Անմիջապէս դրամը տուինք թիւրք նաւավարներուն. տուինք 20 ոսկի Ռէիզին, 3 ոսկի Հաճիին եւ 1 ոսկի փոքրիկ նաւավարին։

Քամին նպաստաւոր էր. իրենց ստացած դրամէն քաջալերուած՝ թիւրքերը սկսան աշխուժով աշխատիլ. հասանք Սիւրմենէ, երբ տակաւին չէր լուսցած, անցանք անկէ, երբ լոյսը բացուեցաւ. Ալի Ռէիզը ըսաւ, թէ ռուսական ափին մօտ ենք, եւ նաւը մօտեցուց ցամաքին. մենք տեղերուն անծանօթ ըլլալով՝ որոշ դատողութիւն մը չէինք կարող ընել. քամին դադրեցաւ, սկսանք թիավարել։ Ժամը 6֊6,5ի ժամանակները Ռիզայի մօտերը տեսանք, որ նաւ մը դէպ ի մեզ կու գայ, երեւցաւ եւ երկրորդ նաւ մը. ասոնք փոքրիկ մոթէօրներ էին։ Տեսնելով, որ մեր առագաստանաւը կ՚երթայ ուղիղ դէպ ի մոթէօրները, Ալի Ռէիզին ըսի.

— Կ՚ուզես մեզ թակա՞րդը ձգել։

— Ո՛չ, ըսաւ, ասոնք ռուսական նաւեր են։

Հեռադիտակով որոշեցինք, որ թիւրքական մոթէօրներ են. անմիջապէս պատրաստեցինք հրացանները եւ սպասեցինք։ Մեզ հետ եղող թիւրքերը լեղապատառ կ՚աղաչէին.

— Ի սէր Աստուծոյ, անձնատուր ըլլանք, մեզ կ՚ընկղմեն։

Բացարձակօրէն մերժեցի եւ խստութեամբ գոչեցի.

— Լռեցէ՛ք. ոչ մի ձայն, ոչ մէկ շարժում. եթէ ձեզմէ մէկը փորձէ անհնազանդ գտնուիլ ու ո եւ է կերպով դաւաճանել, անմիջապէս գնդակահար կ՚իյնայ։

Այդ միջոցին նաւերը անցան մեր աջ եւ ձախ կողմերը եւ սկսան կրակել միահամուռ։ Քամի չի կար. մեր նավը չէր շարժուեր. պատուիրեցինք մեր նաւավարներուն, որ թաքնուին եւ մենք ալ շուտափոյթ պատրաստուելով՝ սկսանք պատասխանել թշնամիին կրակին. օրհասական կռիւ էր, որ տեւեց մէկ ժամ. աջ կողմի նաւը անցաւ հիւսիսային կողմէն մեր ձախ թեւին վրայ։ Շարք մը կազմած եւ կռթնած մոթէօրին կողին՝ կը պատրաստուէին համազարկ մը ընել, մենք ավելի շուտ կրակեցինք. մեր նշանառութիւնը այնքան ճիշդ էր, որ վեց հոգի մէկէն ինկան՝ նաւէն կախուելով. իրենց ծանրութեան ներքեւ կարծես մոթէօրը պիտի ընկղմէր։ Թշնամին սկսաւ փախուստ տալ, վերջին հրացան մը արձակելով, որ հանդիպեցաւ Եղօին ճակատին եւ անցաւ գլուխէն։ Այդ միջոցին տեսնելով իրենց փախուստը, կը պոռայինք.

— Հանըմներ, ո՞ւր կը փախիք, հոս տղամարդու մէյդան է, եկէք, որ կռիւ ընենք. ձեզ դէմ միայն անզէն երեխաներ ու կիներ տեսնել կ՚ուզէք։

Աւելի արագ գացին, քան թէ եկած էին։

Մոթէօրներու փախուստէն քաջալերուած՝ սկսանք երգել ու թիավարել ու այլ եւս պարզեցինք մեր դրօշակը, ճերմակ, վրան սեւ խաչ՝ ի նշան Հայաստանի սուգին։

Եղօն տակաւին մեռած չէր. վէրքը կապեցինք, գլուխին ներքեւ կակուղ բան մը դրինք ու վրան ծածկեցինք։ Լեզուն բռնուած էր, այլ եւս չէր կարող խօսիլ. երկու ժամէն ետքը մեռաւ։ Պետրէն նոյնպէս գլխէն վիրաւորուած էր, ու թէեւ վէրքը անվնաս էր, ինքը շշմած էր բոլորովին։

Այլ եւս կը շտապէինք ծովի ափէն հեռանալ, որովհետեւ կը վախնայինք, որ մոթէօրները, աւազի պարկերով դիրք շինած, կը վերադառնան. բայց անոնք չի խորհեցան այդ միջոցին դիմելու։

Քամին թեթեւ էր, եւ մեր նաւը յամրաբար կը յառաջանար. այլ եւս չէինք կարող քնանալ։ Ալի Ռէիզը, գիշերուան մթութենէն օգտուելով, մեզ կրկին տարեր էր Ռիզայի մօտերը։ Ամսուն 14ի լուսաբացին բոլոր շէնքերը կ՚երեւէին եւ այդ կողմերէն կրկին երեւցան երկու մոթէօրներ։ Կատղեցայ Ռէիզին դէմ, բայց համբերեցի։ Այդ միջոցին շատ ուժեղ եւ նպաստաւոր քամի մը բարձրացաւ. մեր նաւը կարծես կը թռէր ջուրերուն երեսէն ու մեզ կը հեռացնէր մեր թշնամիէն. մենք պատրաստ էինք եւ լաւ տրամադրութեան մէջ, այնպէս որ սկսանք երգել։ Տղաքը կ՚երգէին, նաւը կը թռէր, մոթէօրները կը մօտենային... անոնք անցան դարձեալ մեր աջ ու ձախ կողմերը։ Տղաքը ուզեցին կրակել, ես արգիլեցի. կը հաշուէի, որ եթէ թնդանօթ ունին, աւելի լաւ է, որ մօտենան, որովհետեւ հեռուէն միայն կրնան զարնել, իսկ եթէ չունին, դարձեալ լաւ է, որ մօտենան, որովհետեւ այդպիսով մեր գնդակները պարապ չէին երթար։ Նաւերը սկսան դանդաղանալ, հետզհետէ հեռացան, իսկ մենք հետզհետէ յառաջացանք։ Առաւօտեան ժամը 2ին սկսան մեզ հետապնդել, ժամը 7ին հեռացան, գացին առանց հրացան արձակելու։

Ալի Ռէիզը ըսաւ, թէ Ռուսիոյ ափերուն մօտեցած ենք. այլ եւս չէինք կրնար իրեն հաւատալ. պատուիրեցինք, որ նաւը բացերը տանի. ստիպուեցաւ հնազանդիլ, բայց շարունակ կը տրտնջար։ Արեւելքէն քամի մը բարձրացաւ, որ սկսաւ ետ մղել մեր նաւը։ Թիերը կը քաշէինք, առագաստը կը դարձնէինք, ալիքները լեռներու պէս կու գային, կը բաղխէին մեզի, եւ նաւը չէր յառաջանար։ Քսան ու չորս ժամ անցաւ այդպէս, ու նշմարեցինք, որ նոյն տեղին վրայ ենք։ Ռէիզը կը խնդրեր, կու լար, կ՚աղաչէր, որ այլ եւս ցամաք ելլենք։

— Ասիկա Ճորոխի քամին է, կ՚ըսէր, այս ալիքներէն չենք ազատիր, նոյն իսկ մեծ շոգենաւերը դժուարութիւն կը կրեն, երբ այս քամիին կը հանդիպին, ուր մնաց մեր նաւը...

Բայց ես կը պնդէի, որ ճիշդ հակառակ ուղղութեամբ երթանք այն ուղղութենէն, որ ինքը կը փափաքէր։ Վասիլը մօտեցաւ ինծի եւ ըսաւ.

— Մեծերը կ՚ըսեն, որ եթէ նաւու մը վրայ մեռել ըլլայ, այդ նաւը յառաջ չերթար։

Յոյները եւ թիւրքերը ձայնակցեցան եւ կ՚ըսէին, թէ պէտք է Եղօին դիակը ծովը նետել։ Մենք ամենքս մէկ մերժեցինք։

Ալեկոծութիւնը սաստկացաւ, եւ հետզհետէ սկսաւ մթնել. խստիւ պատուիրեցի տղոցը որ լաւ հսկեն, որպէս զի Ռէիզը մեր նաւը չի դարձնէ. քամին մեր ճակատէն էր. իրենք՝ գիւղացի ըլլալով, աստղերէն կը հասկնային ճամբուն ուղղութիւնը եւ ահա նշմարեր էին, որ դարձած ենք։ Զիս արթնցուցին, ըսելով, թէ Ռէիզը դարձեալ խաբեց մեզ. իրաւ ալ տեսայ, որ քամին մեր թիկունքէն կը հրէր. վեր թռայ եւ խստիւ պատուիրեցի, որ ճակատնիս դարձնենք քամիին, ինչպէս առաջ։ Ես ալ չի գիտէի, թէ ո՞ւր ենք. երկինքը մթագնեց, աստղերը անհետացան, ոչ լուսին, ոչ մէկ նշան, ու կողմնացոյց չունէինք... միակ եւ կարեւոր բանը, որ մեզ կը պակսէր, կողմնացոյցն էր... կեցայ նաւուն վրայ, նայեցայ շուրջս... լայնածաւալ եւ ալեկոծ ծով, ամպերով ծանրաբեռն երկինք, մութ, քամի... կարծես շրջապատուած էինք խուլ սպառնալիքներով... բայց յանկարծ ոգեւորուեցայ, զգացի, որ կը յաղթենք ամէն բանի:

— Տղերք, ըսի, անպատճառ կը հասնինք, ամբողջ Հայաստանի սուգը եւ դժբաղդութիւնը կը տանինք, անպայման կը հասնինք...

Աւելի լաւ էր մինչեւ լուսնալը մնալ նոյն տեղին վրայ. տղաքը ծովի ջուր խմելէ հիւանդացած էին, եւ իրենց ֆիզիքական տկարութիւնը կ՚ազդէր իրենց բարոյական կորովին վրայ։ Մութ գիշերին մէջ հեռուէն տեսանք ռուսական նաւ մը, մոմ վառեցինք, տղաքը կը պոռային, բայց մեր տուած նշանները չի նշմարուեցան։

Վերջապէս սկսաւ լուսնալ, բայց թանձր մառախուղ մը պատած էր մեզ. ոչինչ կ՚երեւար. այն ատեն մռայլ յուսահատութիւն մը ճնշեց ամենքը. այլ եւս կ՚ըսէին ու կը պնդէին.

— Ելլենք ցամաք, Թիւրքիա ըլլայ, ինչ կ՚ուզէ ըլլայ...

Ռէիզը մեզ կը խաբէր. կ՚ըսէր, թէ ռուսները գրաւած են Ռիզան, Թիւրքիոյ ծովափը ապահով է, դիւրին է... Այս խօսքերը զարկ կու տային մեր տղոց թուլութեան, եւ այնքան բարոյական լքումը կատարեալ էր, որ հաւատալով, թէ չի հաւատալով կը պնդէին, որ ցամաք ելլենք։

Այն ատեն տեսնելով մեզ սպառնացող վտանգը, ամրապնդուեցայ իմ կորովիս մէջ, յորդորեցի զիրենք ու վճռականօրէն ըսի.

— Եթէ նոյն իսկ մէկ ամիս մնանք այս տեղին վրայ, բացի ռուսական ցամաքէն ո եւ է տեղ մեր նաւը չենք քշեր։

Կը յուսայինք առաւօտեան արեգակին վրայ, որ վերջապէս պիտի ցրուէր մառախուղը, բայց այն առաւօտ արեգակն ալ չերեւցաւ: Եթէ գոնէ մէկ կողմնացոյց ունենայինք... բայց չի կար, չի կար... ու երկինքէն ալ յոյսերնիս կտրեցինք։

Այն ատեն Հաճին ինծի մօտեցաւ եւ ըսաւ.

— Ռէիզը ձեզ կը դաւադրէ. զիս կը խրատէ, որ ճամբորդութիւնը ձգձգենք, մինչեւ որ թիւրքեր վրայ հասնին... սոսկալի աղուէս մըն է անիկա։

— Դուն կրնա՞ս ղեկավարել, հարցուցի։

— Ո՛չ։

— Գոնէ ուղղութիւնը կրնա՞ս գիտնալ:

— Ո՛չ, բայց Ռէիզն ալ կ՚ըսէր, թէ ուղղութիւնը կորսնցուցած է։

Կ՚երթայինք անվերջ, մառախուղը լեռներու պէս կը բարձրանար մեր շուրջը, կը յառաջանայինք եւ ամէն րոպէ կը կարծէինք, թէ ցամաքի թանձրութիւն մը կը նշմարենք. կը տեսնենք անմիջապէս, որ խաբուած ենք ու մառախուղի թանձրութիւն մըն էր մեր նշմարածը. այս կրկներեւոյթի պէս յայտնուող եւ մարող կերպարանքները մեզ կը ջղագրգռէին. հեռադիտակը ձեքէս չէի ձգեր, եւ տակաւին ոչ մէկ յոյս մօտիկցած էր ինծի, երբ մէկէն ի մէկ նշմարեցի Պաթումի բերդը։ Աւետիսը հաղորդեցի, յանկարծական ուրախութիւնով գինովցանք։ Թիւրքերը միւժդէ48 ուզեցին, Ռէիզին ոչինչ տուինք, իսկ միւս թիւրքերուն՝ մէկական ոսկի։

Ալեկոծութիւնը կը շարունակուէր. մօտեցանք ծովափի ռուսական նաւերուն 600 մեթրի հեռաւորութեան մը վրայ. մեր դրօշակը, ճերմակ, վրան սեւ խաչ, կը ծածանէր շառաչելով։ Ռուս պահակները մեզ տեսան, իրարու լուր տուին եւ մեզի ցոյց տուին այն տեղը ծովափին վրայ, ուր կը փափաքէին, որ հասնէինք։ Վերջապէս մօտեցանք ռուսական ցամաքին, նետեցինք պարանները, բռնեցին, քաշեցին մեզ ու ամրացնելէ ետքը ելանք ցամաք։ Հարցուցին՝ ո՞վ եք դուք.

— Հայեր եւ յոյներ ենք, ըսինք։

Մեզ առաջարկեցին, որ մեր զէնքերը յանձնենք. անմիջապէս կատարեցինք իրենց ուզածը եւ յայտնեցինք, որ Եղօին մարմինը նաւուն մէջ է։ Ոստիկաններ եւ զինուորականներ մեզ հարցաքննեցին Եղօին մահուան պարագաներուն վրայ, ուրկէ ետքը երկու կառք բերին. մէկուն մէջ մենք մտանք մեր գոյքերով եւ միւսին վրայ դրին Եղօին մարմինը։

Մեզ անցուցին բժշկական քննութենէ եւ յանձնեցին շտապը. անկէ մեզ փոխադրեցին շէնք մը, որուն վարի յարկը խճուղուած էր թիւրք գերիներով, իսկ վերի յարկը կային ռուս արհեստաւոր զինուորներ. մեզ յատկացուցին սենեակ մը վերի յարկի վրայ. հետեւեալ օրը մեզ առաջնորդեցին բաղնիք, անկէ հարցաքննութեան: Չորս֊հինգ օր մնացինք զօրանոցը, ուրկէ միայն հայերը եւ յոյները փոխադրուեցան հիւանդանոց: Մէկ օր միայն մնացի հիւանդանոցը, որովհետեւ Թիֆլիսի քաղաքագլուխ պարոն Խատիսեանի երաշխաւորութեամբ զիս ազատ արձակեցին...

ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Մուրատի Ճամբորդութիւնը

1 Յայտնի դաշնակցական խմբապետ Մուրատի ճամբորդութեան պատմութիւնն է այս, որ գրի է առել տիկ. Զապէլ Եսայեան։ (Ծ. Խ.)

2 Մուրատ կը բնակէր Սեբաստիոյ վիլայէթին մէջ Կովտան գիւղը իր հօրէնական տան մէջ։ Յիշեալ գիւղը կը գտնուի դաշտին մէջ. արեւելքէն արեւմուտք կ՚անցնի Ալիս գետը, իսկ հիւսիսէն հարաւ՝ Սախարի գիւղը։ Հարաւային կողմը կը գտնուի Խարվազի եւ արեւմտեան կողմը Զէյվէն։ Գիւղը ունի գեղեցիկ տեսարան, բարեբեր է եւ բնակիչները հայ են, առողջ եւ տոկուն կազմուածքով մարդիկ են, գլխաւորապէս կը զբաղուին երկրագործութեամբ։ (Զ. Ե.)

3 Թիկնապահ։

4 Մուրատին կինը կանուխէն գացած էր Սեբաստիա եւ ապաստանած էր ազգականներու մօտ: (Զ. Ե.)

5 Այս այն նշանաւոր Պէքասն է, որի մասին բանաստեղծութիւն մը ունի Դանիել Վարուժան։ Շէկ էր եւ երեք ոտքերը ճերմակ էին եւ ճակտին վրայ աստղ մը ունէր: (Զ. Ե.)

6 Զինուորները կու գային զէնք կը պահանջէին. այն պարագային, որ զէնք չըլլար, կը կարծէին, որ գիւղացիք պահած են եւ կը չարչարէին զանոնք, որպէս զի մէջտեղ հանեն: Այդ պատճառով է, որ գիւղացիք կ՚ուզեն ո եւ է զէնք գտնել եւ յանձնել զինուորներուն, իբր թէ պահած էին եւ երեւան բերին, որպէս զի չարչարանքը վերջ գտնէ:

7 Բնակարան:

8 Սայլի վրայի թոկ:

9 Մուրատին կ՚ակնարկէ:

10 Զինուորութենէ փախած պէտք է հասկնալ, երբ փախստական թիւրքերու խօսք ըլլայ:

11 Այդ նոյն տղաքը հետզհետէ վարժուելով կը կռուին, պիտի տեսնենք, որ շատ լավ կը վարուին վտանգի մէջ։ (Զ. Ե.)

12 Կաթսա։

13 Մուրատի կեղծ անունը։

14 Մուրատի կնոջ կեղծ անունը։

15 Աւազակ:

16 Շունը վռնդելու բացագանչութիւն է։

17 Սեբաստիոյ կուսակալը:

18 Մուրատին եղբօրը տղան։

19 Բանտն էին։

20 Մեծատուն։

21 Խան (Բարսեղ Թիրաքեան, 1863֊1903), ֆետայի։

22 Կովտուն գիւղը:

23 Սայլերով ճամբորդող ժողովուրդ:

24 Պետութեան թշնամիներ։

25 Փախստական։

26 Պաշտօնատեղի, ժանտարմաներու, ոստիկաններու պահակնոց։

27 Տղայ, մեզ պիտի սպաննեն։

28 Անհրաժեշտ էր թաղել եւ լաւ թաղել՝ իրենց հետքը կորսնցնել տալու համար։

29 Տուրք։

30 Ձաւար։

31 Պատրուլ։

32 Գունդ:

33 Կնկան որդի:

34 Թեճէրի լեռն։

35 Զաւակներուն։

36 Հընզըր (խընզըր) — խոզ։

37 Գնդացիր (ֆր. mitrailleuse)։

38 Ցորենը կը բոհրեն սաճի վրայ եւ կարծր խմոր մը կը պատրաստեն։

39 Այր, քարայր։

40 Գաւառապետ, որ ստորադաս է գայմագամին, տեսուչ, վարչական մասի պետ։

41 Զինուորական գումարտակ, նաեւ՝ խումբ։

42 Գլխանոց։

43 Ամարանոց։

44 Ամուսնանալ։

45 Յունական հրացան:

46 Յուն. Աստուածամայր։

47 Ծովափէն հեռանալ։

48 Նուէր լաւ պարագայի մը առիթով:

Զապէլ Եսայեան

Երկեր

յուշագրութիւն, ուղեգրութիւն

Երեւան — 2017