Վոլֆգանգ Բորխերտ

ԲԻԼԲՐՈՒԿ

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014

ՀՏԴ 820 (73)
ԳՄԴ 84.7

Բորխերտ, Վոլֆգանգ

Բիլբրուկ: [Պատմվածքներ] / Վ. Բորխերտ։ Թարգմ. ռուս.՝ Վ. Վ. Վարդանյան, խմբ.՝ Ա. Ա. Ղուկասյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեցին Մ. Մ. Յավրումյանը, Տ. Ս. Հովհաննիսյանը։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2014.— 58 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ «Լավագույն պատմվածքի մատենաշարի»՝ Բիլբրուկ: [Պատմվածքներ] / Վ. Բորխերտ; Թարգմ.՝ Վ. Վարդանյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 64 էջ; 16 սմ գիրքն է։

Կարճատև կյանքի պատճառով (1921֊1947) Վոլֆգանգ Բորխերտը թողել է փոքրաթիվ ստեղծագործություններ։ Սակայն դրանք լայն տարածում են գտել նրա մահից հետո և խոշոր աղդեցություն թողել ետպատերազմյան տարիների գերմանական գրականության վրա։ Բորխերտի ստեղծագործությունների հիմնական մոտիվն է՝ «Այլևս պատերազմ չլինի»։ Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցած հեղինակը հիշելով պատերազմում զոհվածներին՝ նշում է, որ նրանք զոհվեցին ո՛չ նրա համար, որ հրապարակներում հուշարձաններ կանգնեցվեն, որ կենդանի մնացածները իրենց բնակարանները զարդարեն նրանց դիմանկարներով, որ «Գիմնազիայի ուսուցիչները, որոնք հեշտությամբ պատերազմ ուղարկեցին հայրերին, նույն կերպ հիմարացնեն և զավակներին»։ Ո՛չ, նրանք զոհվեցին, որ այլևս չկրկնվի այն, ինչ նրանց կործանման հասցրեց, որ ապագայում չլինի այն, ինչ եղավ անցյալում, որ աշխարհն ու Գերմանիան փոխվեն։

ՀՏԴ 820 (73)

© Վոլֆգանգ Բորխերտ, 1947

© Յավրուհրատ, 2014

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Billbrook by Wolfgang Borchert

Copyright © 1947 by Wolfgang Borchert

Copyright © 2014 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ԲԻԼԲՐՈՒԿ

Կանադական ռազմաօդային ուժերի ֆելդֆեբելը, ուշ երեկոյան Համբուրգ ժամանելով, իր ծանր ճամպրուկն իջեցրեց կայարանի քարե սալերի վրա։ Հետո այտերն ուռցրեց և արտաշնչեց օդը։ Ով գիտե, թե ինչու նա այդքան հիմնավոր կերպով արեց այդ բանը. կամ կայարանի օդն էր խեղդուկ, կամ նա շատ էր քրտնել։ Նրա երկու ձեռքերը սուզվեցին շալվարի գրպանները և վառիչով ու մի տուփ սիգարեթով նորից լույս աշխարհ եկան խորքերից։ Է, ոչ, ո՛չ լույս աշխարհ։ Դրանք հայտնվեցին լամպի լույսի տակ։ Գիշերային կայարանի լամպերի աղոտ, խավար, խոնավ, մշուշոտ լույսի տակ։ Հետո նա ատամներով մի սիգարեթ դուրս քաշեց թղթե փաթեթից և «չըրըխկ» անելու իրավունք տվեց իր վառիչին։ Վառիչը չրխկաց, ինչպես որ հարկն էր, և բոցի բարակ դեղին գունատ լեզվակը խանձեց ֆելդֆեբելի մուգ շիկավուն բարակ բեղիկները։ Միայն թեթևակի խանձեց։ Բայց իսկական խանձահոտ կպավ նրա քթին։ Ասես վառվող ռետինի հոտ եկավ։ Ռետինի՞, մտածեց նա։ Բայց որ խանձված մազերը նույնպիսի հոտ ունեն, այդ նրա մտքով չանցավ։ Սակայն «ռետին» բառն էլ սոսկ մի ակնթարթ մնաց նրա ուղեղում։ Սիգարեթը չէր վառվել։ Սպիտակ, անվթար, մաքուր՝ ընկած էր կեղտոտ հատակին։ Այն ընկել էր նրա բերանից։ Նրա շուրթերը թեթևակի բաց էին։ Եվ նա մոռացել էր փակել վառիչը։ Բոցի՝ մոռացված, լքված փոքրիկ լեզվակը նորից թաղվել էր պատրույգի մեջ։ Նա մոռացել էր գրպանի հայելու օգնությամբ զննել իր դեմքի վրա կատարված ավերվածությունները։ Բոլորովին մոռացել էր իր խանձված, նոսրացած շեկ բեղիկների մասին. եթե նա իրեն հաշիվ տար դրանում, ապա այդ բանը տարօրինակ կթվար նրան։ Որովհետև նա շատ էր զբաղվում իր բեղիկներով՝ ժանգակարմիր, բայց և այնպես իրենց բարակությամբ խիստ արիստոկրատական, այսպես ասած, արիստոկրատականորեն ժանգոտած բեղիկներով։ Իհարկե, այժմ դրանք փչացել են, իսկ նա նույնիսկ հայելին չհանեց գրպանից՝ կրած վնասը որոշելու համար։ Դրա փոխարեն նա կանգնած էր՝ բերանը բաց, վառիչը բաց, իսկ սիգարեթը՝ սպիտակ, անվթար, ընկած էր գետնին։ Մոռացել էր բերանի, վառիչի, սիգարեթի մասին։ Մոռացել էր ճամպրուկը, Կանադան, բեղիկները և խանձահոտը։ Մոռացել էր, բերանը բացել և, աչք չկտրելով, նայում էր էմալապատ խոշոր տախտակին, որի վրա սև տառերով բազմաթիվ անհասկանալի բառեր էին գրված։ Անթարթ նայում էր ութ փայլուն սև տառերից բաղկացած մի բառի։ Որովհետև այդ բառը, այդ ութ տառերը, այդ ութտառանի սև փայլուն բառը նրա անունն էր։ Նա աչքերը փակեց և անմիջապես լայն բաց արեց։ Միևնույն է, անունը մնում էր։ Լաքած, փայլուն ութ սև տառեր էմալապատ մեծ սպիտակ տախտակի վրա՝ բազմաթիվ այլ, անհասկանալի, սև տառերով գրված բառերի կողքին։ Նա նայում էր տախտակին։ Իմ անունը, մտածում էր նա։ Պարզ ու հստակ։ Այն էլ լաքով ու էմալով։ Ես ցնդել եմ, մտածում էր նա, ցնդել եմ։ Լաքով ու էմալով։ Խելացնորությո՜ւն։ Ինչ֊որ հիմարություն, խելագարությո՜ւն։ Նա իր քսանվեցամյա կյանքում առաջին անգամ էր լինում Համբուրգում։ Առաջին անգամ էր այս կայարանում, այս սպասասրահում, կայարանային այս խավար լամպերի տակ, կայարանային այս մաշված սալերի վրա։ Եվ այստեղ, հենց այստեղ, որտեղ առաջին անգամ է լինում ինքը, գրված էր իր անունը։ Էմալով ու լաքով։ Այո, հանկարծ իր անունը գրված է այստեղ։ Այսինքն, իհարկե, ո՛չ հանկարծ, այն, պետք է կարծել, արդեն վաղուց էր այստեղ գրված։ Միայն նրա համար էր դա հանկարծ։ Իհարկե, նրա համար հանկարծ էր, շատ հանկարծ, և այն էլ սևով սպիտակի վրա, էմալով ու լաքով։ Սև տառերով սպիտակ տախտակի վրա գրված էր այն, անունը, իր անունը, պարզապես՝ Բիլբրուկ։ Պարզ ու հստակ։ Ինչպես էլ շուռ տաս՝ դա իր անունն է։ Օտար երկրում, լաքով էմալի վրա՝ Բիլբրուկ։

Երբ նա նորից փորձեց ատամներով սիգարեթ դուրս քաշել տուփից, տեսավ, իր ձեռքը դողում է։ Նա քմծիծաղ տվեց։ Այո, այժմ նա քմծիծաղ տվեց։ Բայց քիչ առաջ վախեցած էր։

Երբ նա մտավ հյուրանոցի իր համարը, նրա հուզմունքը դեռ չէր անցել։ Նա չափից ավելի բարձր ձայնով ողջունեց սենյակի իր երկու ընկերներին և, հազիվ ծանոթանալով նրանց հետ, պատմեց իր արկածի մասին։ Արկած, այդպես էլ ասաց նա։ Պատահածն այնքան էր ապշեցրել նրան, որ նա դա համարում էր արկած։ Նա սենյակի ընկերներին ասաց իր անունը, շատ դանդաղ ու շատ հստակ, իսկ այնուհետև նրանք ստիպված եղան «լսել ամենայն ուշադրությամբ»։ Անունը, իր անունը, Ամերիկայից, Կանադայից, Հոուպդեյլից բերված անունը, այդ անունը սևով սպիտակի վրա, սև տառերով՝ էմալապատ սպիտակ տախտակի վրա կանգնեցված էր կայարանում։ Այստեղի կայարանում, Համբուրգում։ Ըստ որում, նա իր երկու ունկնդիրներին շուտ֊շուտ երդվում էր, որ հուշատախտակի մասին, իհարկե, խոսք անգամ լինել չի կարող։ Ո՛չ, ո՛չ։ Միայն թե ոչ այդ։ Նա իր կյանքում երկու տող էլ չի հանգավորել, ինչպես և ակնաբուժական միջոցներ կամ էժան ճարպախառնուրդ չի հայտնագործել։ Բռնցքամարտի չեմպիոն էլ չի եղել։ Չի եղել նաև իրեն գտնելու և ձերբակալելու հրաման, ազնիվ խոսք, չի եղել։ Եվ Համբուրգում էլ այսօր առաջին անգամ է լինում ինքը։ Ազնիվ խոսք, առաջին անգամ։

Երբ նա իր հուզված բացատրությունների մեջ հասավ այդ կետին, նրա երկու ընկերները սկսեցին որոտալից քրքջալ։ Այնքան քրքջացին, որ ուղղակի ուժասպառ եղան։ Լուսամուտի մոտ կանգնած փոքրիկ թխահերը քրքջում էր չարախինդ, անբարյացակամ, թիթեղյա քրքիջով։ Եվ գռեհկորեն, անասնաբար, բարեհոգությամբ գոռում էր կեղտագորշ ատլետը ու բռունցքներով թմբկահարում սեղանը։ Հռհռալով ու գոռգոռալով, նրանք ֆելդֆեբելին բացատրեցին, որ Բիլբրուկը քաղաքի մի մասն է, Համբուրգ քաղաքի մասը։ Այո, այո, Համբուրգի մի մասը կոչվում է Բիլբրուկ։ Ինչքան չլինի, արդեն մի տարի է իրենք Համբուրգում են ապրում։ Կարելի է ասել, տեղացիներ են, գրեթե բնիկներ և, իհարկե, չեն կարող այդ չիմանալ։

Եվ Բիլ Բրուկը, ռազմաօդային ուժերի ֆելդֆեբելը, որ եկել էր Հոուպդեյլից, ստիպված էր հավատալ նրանց։ Ստիպված էր, չնայած նրանց հռհռոցին, որովհետև նրա աչքը կոխեցին քաղաքի պլանը, և հետո էլ կապույտ մատիտով թունդ ընդգծեցին ու շրջանակի մեջ առան Համբուրգի այն հատվածը, որը կոչվում էր Բիլբրուկ։ Այո, և երբ նա այդ տեսավ ու հասկացավ, ինչ֊որ հպարտություն զգաց։ Իհարկե, առանց դրա համար որևէ հիմք ունենալու։ Բայց նա այդ մասին չէր մտածում։ Նա իրեն թույլ տվեց սուսուփուս մի փոքր հպարտանալ իր անունով։ Եվ դրա համար չէր կշտամբում իրեն։ Դե, ամեն օր չէ, որ Հոուպդեյլի բնակչին վիճակվում է կտրել օվկիանոսը և այստեղ, Համբուրգում, տեսնել իր անունը սև ու փայլուն շքեղ տառերով՝ էմալե սպիտակ տախտակի վրա։ Եվ ահա նա իրեն թույլ տվեց մի փոքր հպարտություն ու միաժամանակ լավ տրամադրություն։ Այդ տրամադրությունը նրան համակեց անսպասելիորեն, հենց այն պահին, երբ նկատեց, որ բոլորովին մոռացել է հպարտանալուց առաջացած վախը։ Նա արդեն իրեն տեսնում էր Հոուպդեյլում։ Ինքը կանգնած է խոհանոցում և հրճվանքից ծիծաղելով, մոր մազերն է խառնում։ Նա արդեն լսում էր, թե ինչպես է ծիծաղում Հոուպդեյլի իրենց ամբողջ տունը, թե ինչպես մինչև հոուպդեյլյան նավահանգիստը բոլորը ծիծաղում են, երբ ինքը սկսում է պատմել քաղաքի՝ Բիլբրուկ կոչվող հատվածի մասին։ Այ թե ծիծաղ, ախ ու վախ կլինի։ Իսկ իրենց կովերին՝ բռունցքով կհասցնի կողերին ու կասի, որ նրանք էլ կարող են որոշ չափով հպարտանալ։ Անպայման այդպես կանի։ Եվ այն պատճառով, որ ինքն այդպես կանի, նա այդ գիշեր երկար ժամանակ չէր կարողանում քնել։

Լավ տրամադրությունն ու հպարտությունը բավական էին մինչև առավոտ։ Առավոտյան ֆելդֆեբելը միայն դրա վրա էր զարմանում։ Ճաշից հետո նա փորձեց թաքուն գրպանը դնել քաղաքի պլանը։ Բայց նա, թիթեղյա ծիծաղով մարդը, նկատեց իր խորամանկությունը։ Եվ դնգդնգաց, ինչպես դատարկ պահածոյատուփը քամուց. «Հը, էքսկուրսիայի՞ ես պատրաստվել։ Բիլ Բրուկը գնում է Բիլբրուկ՝ քեֆի։ Գնա, երիտասարդ, գնա, գուցե նրանք քեզ պատվավոր քաղաքացի դարձնեն։ Թե՞ չես ուզում այնտեղ գնալ։ Չե՞ս ուզում քաղաքի քո հատվածը գնալ։ Հը՞։ Տե՛ս, քեզ այնտեղ քաղաքագլուխ չընտրեն։ Բիլբրուկցի պարոն Բիլ Բրուկ։ Հաջողություն քեզ, սրտանց հաջողություն եմ ցանկանում»։ Եվ նա իր թիթեղյա չարախինդ ծիծաղն այնքան անամոթաբար թնդացրեց սենյակում, որ նրա խարտյաշ ընկերոջ ամպրոպային, օրգանային հռհռոցը թվաց, թե սոսկ համեստաբար թխթխկաց ինչ֊որ տեղ հատակին։ Բիլ Բրուկը քմծիծաղով նայեց երկուսին։ Միջնամատով շփեց իր շեկ բեղիկները, սրբեց ծիծաղից աչքերում հայտնված և խոզանակի պես խիտ, կարճ թարթիչների վրա նստած արցունքները։ Եվ ասաց. «Դե, մինչև երեկո։ Գնամ շրջեմ իմ թաղամասերում։ Ողջ եղեք»։ Եվ հպարտ ու լավ տրամադրությամբ ուղղվեց դեպի դուռը։

Նա մի րոպե հրճվեց խելագար քաղաքի մեջտեղում ընկած լճով, քաղաք, որի առանձին մասերը կանադական Հոուպդեյլի օրինավոր մարդկանց անունն են կրում։ Նույնիսկ իր անունով են կոչվում։ Այո, հենց որովայնի մեջ լիճ ունեցող քաղաքում միայն կարելի է այդպիսի բան անել։ Նա հոտ քաշեց։ Էհե՜, ջրի հոտ է գալիս։ Աղի ջրի, հասկացավ նա։ Հրաշալի քաղաք է, մտածեց նա ու շրջվեց։ Նայեց ամպերով ծածկված արևին, համբուրգյան գորշ արևին։ Եվ վճռականությամբ առաջ շարժվեց։ Ես ճիշտ եմ գնում, ասաց նա, դեպի արևելք՝ հարավ֊արևելք։ Եվ քայլեց կայտառ ու վստահ։

Օրը տաք էր ու գորշ֊ոսկեգույն։ Համբուրգյան գորշ ամպերը կախվել էին երկնքում։ Բիլ Բրուկը գնում էր դեպի հարավ֊արևելք։ Նա լավ տրամադրության մեջ էր, և գորշ֊ոսկեգույն արևը լուսավորում էր նրա թիկունքը։ Մի ժամ անց նա գրպանից հանեց պլանը։ Անցած ճանապարհը համեմատեց մնացածի հետ։ Դեռ երկու լրիվ ժամ էլ հարկավոր էր։ Նա սխալվեց։ Անծանոթ քաղաքում առաջ ես շարժվում ո՛չ ուզածդ արագությամբ։ Քաղաքի պլանը դրեց գրպանը, նորից սկսեց նայել դեպի հարավ֊արևելք։ Նա շնչում էր համբուրգյան ամառային օրվա բարի֊ոսկեզօծ գորշությունը։

Բայց նա անսպասելիորեն նկատեց, որ իր հպարտությունն ընկավ խփված ինքնաթիռի պես։ Ոչ միանգամից։ Դանդաղ։ Մեծ ընդմիջումներով։ Եվ լավ տրամադրությունն սկսեց փշրվել չորացած գաթայի նման։ Նա շրջվեց ու նայեց արևին։ Նույն գորշ֊ոսկեգույնն էր։ Նա մտածմունքի մեջ ընկավ։ Հոգնեցի, որոշեց նա։ Մի սիգարեթ վառեց։ Այո, իհարկե, մտածում էր նա, հոգնեցի։ Ահա և բոլորը։ Դե ես սովոր չեմ ոտքով այսքան շատ քայլելու։ Ե՞րբ եմ ես վերջին անգամ մի ժամից ավելի քայլել։ Գուցե տանը։ Այո, իհարկե, տանը։ Մի երկու տարի առաջ։ Նա կոշիկի ծայրով թռցրեց իր ծխախոտի մնացորդը, ինչպես ֆուտբոլի շիկացած փոքրիկ գնդակ, և այն գցեց խճուղու վրա։

Բայց բանն այն չէր, որ նա հոգնել էր։ Ոչ, բոլորովին էլ այդ չէր։ Ահա թե որն էր. քիչ առաջ ինքն անցնում էր այնպիսի փողոցներով, որտեղ մարդիկ էին ապրում։ Մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ պոկված էր տան անկյունը, մի ամբողջ թաղամաս հրկիզված էր կամ քանդված, պարտեզն ասես հերկված լիներ, պատշգամբը՝ տեղաշարժված, կտուրը՝ պոկված։ Բայց քաղաքի այդ մասում փողոցները դեռ նման էին փողոցի, մի քիչ վնասված, մի քիչ խարխլված ու քանդված, բայց և այնպես դրանք փողոցներ էին, որոնց աջ ու ձախ կողմերում մարդիկ էին ապրում։ Շները հաչում էին փողոցներում՝ ծառերի տակ։ Երեխաներն աղմկում էին դարպասների մոտ, շքամուտքերում, պարտեզներում և բակերում, երեխաները ծիծաղում էին ու լալիս։ Կանայք գորգ էին թափ տալիս այդ փողոցներում, լուսամուտներից կանչում երեխաներին, կառապանները հայհոյում էին իրար և կեղտաջրի հոտ էր գալիս այդ փողոցներում։ Աղջիկները կամաց ծիծաղում էին, երիտասարդները սուլում էին փողոցներում, որոնցով անցել էր Բիլ Բրուկը, կանադական ռազմաօդային ուժերի ֆելդֆեբելը՝ Ատլանտյան օվկիանոսի Հոուպդեյլ քաղաքից։ Ձախից ու աջից մարդիկ էին ապրում այդ փողոցներում, լուսամուտները սրբելով՝ երգում էին աղջիկները, դեղձանիկներն էին անհասկանալի գեղգեղում, ծնգում էին հեծանիվների զանգերն ու կաթի շշերը, ավտոմեքենաներն էին խզզոցով արգելակում, հազում, ազդանշան տալիս։ Տներից մեկում դաշնամուրի վրա Մոցարտին էին կտոր֊կտոր անում, և փողոցում լսվում էր, թե ինչպես մի պառավական ձայն տակտերն է հաշվում և ինչ֊որ կոշտ բանով համաչափ խփում։ Փողոցներում ամենուրեք ձախից ու աջից մարդիկ էին ապրում, և փողոցները փողոցների նման էին։ Այդպիսի փողոցներ կային նաև Հոուպդեյլում, կամ Օտտավայում, կամ էլ Քվեբեկում։ Բայց ահա արդեն կես ժամ է, ինչ շուրջն ամեն ինչ լռել է։ Ավելի քիչ մարդիկ են ապրում աջից ու ձախից ընկած տներում, և ավելի քիչ տներ էին կանգնած փողոցի երկարությամբ՝ աջից ու ձախից։ Երեխաներ, շներ, ավտոմեքենաներ ավելի քիչ էին պատահում։ Միայն կտոր֊կտոր արված Մոցարտն էր, ասես ծաղրի նման, սավառնում այդ անակնկալ լռության մեջ։ Կյանքը ավելի ու ավելի էր պակասում, ավելի ու ավելի քիչ էր այն հանդիպում, ավելի ու ավելի լուռ էր։ Հետո բոլորովին անհետացավ, հազիվ նկատելիորեն կայծեց մի քանի հարյուր մետրից, բոլորովին չհայտնվելով կրկնակի մեծ հեռավորության վրա, մեկ անգամ ևս երևաց հեռվում՝ երկու֊երեք տներով, բայց ավելի ու ավելի քչացավ։ Եվ ավելի ու ավելի լռեց շրջապատը, ավելի լռեց։ Ավելի լռեց կյանքը։

Նա կանգնած էր մեծ խաչմերուկում։ Նա ետ նայեց։ Ոչ մի երեխա՞։ Ոչ մի շո՞ւն։ Ոչ մի մեքենա՞։ Նայեց ձախ։ Ոչ մի երեխա։ Ոչ մի շուն։ Ոչ մի մեքենա։ Նայեց աջ և առաջ։ Ոչ մի երեխա, և ոչ մի շուն, ոչ էլ մեքենա։ Նայեց փողոցների անծայր ծառուղիների երկարությամբ։ Ո՛չ մի տուն։ Ո՛չ մի տուն։ Ոչ էլ մի տնակ։ Ոչ էլ մի խրճիթ։ Ոչ էլ ողջ մնացած, միայնակ, դողացող, խարխուլ մի պատ։ Միայն ծխնելույզներն էին մեռելների մատների պես խրվել իրիկնադեմի երկնքում։ Ինչպես վիթխարի կմախքի ոսկորներ։ Ինչպես մահարձաններ։ Մեռելների՝ առ աստված կարկառող, երկնքին սպառնացող մատներ։ Մեռելների՝ մերկ, նիհար, ծռված, արդեն փտող մատներ։ Ուր էլ որ նայում էր նա, բոլոր չորս ուղղություններով, նրան թվում էր, թե խաչմերուկից ամեն մի ուղղությամբ ինքը տեսնում է շատ կիլոմետրեր հեռու՝ ոչ մի կենդանություն։ Ո՛չ մի։ Ո՛չ մի կենդանություն։ Միլիարդավոր քարակտորներ։ Անողոք պատերազմի ձեռքով անհոգաբար փշուր֊փշուր արված քաղաք։ Փշուր֊փշուր արված միլիարդավոր քարեր ու մի քանի հարյուր մեռած մատներ։ Եվ ուրիշ ոչինչ, ո՛չ տուն, ո՛չ կանայք, ո՛չ ծառեր։ Ամեն ինչ մեռած է։ Մեռա՛ծ։ Երկարությամբ՝ կիլոմետրեր շարունակ, լայնությամբ՝ կիլոմետրեր շարունակ — մեռած։ Նա կանգնած էր մեռած քաղաքում և լեզվի վրա զգում էր նեխվածության զզվելի համը։ Նրա հպարտությունը չքացավ։ Նրա լավ տրամադրությունը մնաց հետևում, օ՜, այնքան հեռու, վերջին երեխաների մոտ, վերջին շան մոտ, վերջին ավտոմեքենաների մոտ։ Այստեղ օդն էլ է մեռել, մտածում էր նա։ Նա զգում էր, որ մեռելների մատները սեղմում են իր կուրծքը։ Նա լռեց և նույնիսկ շնչել չէր համարձակվում։

Նա նորից հանեց քաղաքի պլանը. այն ամուր բռնել էր ձեռքում, և նրան թվում էր, թե ինքն ամուր կառչել է նրանից։ Նայեց նա արևին, արդեն բոլորովին տափակ, ոսկյա ու փոշոտ՝ մեծ քաղաքի ծուխ ու մրից։ Տեսավ եկեղեցիների գմբեթների ուրվագծերը։ Սա տեսիլք է, մտածում էր նա։ Չափազանց մոտիկ էին մեռելների մատները, նրանք չափազանց խիտ էին շրջապատել իրեն։ Կան միայն մեռելների մատներ ու ավերակներ։ Դրանք տեսիլք չեն։

Այժմ նա որոշեց կրկնակի արագ քայլել։ Եվ գնաց փողոցի մեջտեղով, որովհետև փլված, պատառ֊պատառ եղած տները լայն փողոցի մեջտեղում թողել էին միայն հազիվ նկատելի մի արահետ, նեղ ու ոլորապտույտ։ Քայլում էր նա՝ անորոշ հայացքը գետնին հառած։ Բայց չէր գտնում իր վաղաժամ ու կորսված հպարտությունը, իր աշխույժ տրամադրությունը։

Եվ հանկարծ նկատեց՝ այնուամենայնիվ ինչ֊որ կենդանի բան կա մեռյալ, անտուն, անաղմուկ, մեռած մատների ցցապատնեշով այս քաղաքում՝ խոտաբույս։ Կանաչ խոտ։ Ինչպես Հոուպդեյլում։ Սովորական խոտ։ Միլիոնավոր խոտաբույսեր։ Անշուք։ Խղճուկ։ Բայց կանաչ։ Բայց կենդանի։ Կենդանի, ինչպես մեռելի մազերը։ Ահազդու կենդանի։ Կանաչ խոտ՝ նման աշխարհի բոլոր տեղերում եղածներին։ Տեղ֊տեղ գորշացած, ցողապատ, տրորված, փոշոտ։ Բայց այնուամենայնիվ կանաչ ու կենդանի։ Ամենուրեք կենդանի կանաչներ։ Նա քմծիծաղ տվեց։ Բայց քմծիծաղը սառեց նրա շուրթերին, որովհետև երկու բառ, երկու բառ թակում էր նրա ուղեղում։ Քմծիծաղը դարձավ գորշ ու փոշոտ, ինչպես կանաչը որոշ տեղերում։ Դարձավ սառը և թաց։ Գերեզմանոցային կանաչ՝ թակում էր նրա ուղեղում։ Կանա՞չ։ Այո, կանաչ, և դա լավ է։ Բայց գերեզմանոցային կանաչ։ Կանաչ՝ գերեզմանների վրա։ Կանաչ՝ ավերակների վրա։ Ահավոր, նողկալի, բարեբեր, գորշ կանաչ։ Գերեզմանոցային կանաչ, գերեզմանների՝ անմոռաց, անցյալով լեցուն, հիշողություններով հարուստ, հավերժական կանաչ։ Անմոռաց, անշուք, աղքատիկ։ Անմոռաց վիթխարի կանաչ գորգ՝ փռված ամբողջ աշխարհի գերեզմանների վրա։

Կանաչ։ Եվ, կանաչից բացի, նրան ոչինչ չհանդիպեց։ Սակայն, ո՛չ։ Նրան հանդիպեց լապտերասյունը, հանդիպեցին հեռախոսախցիկը և ազդագրերի քարաթումբը։ Նրա՛նք հանդիպեցին Բիլ Բրուկին։ Տխուր, ծռված, ոլորված լապտերասյունը շարժվեց ուղիղ նրա վրա և, արցունքները կուլ տալով, փնթփնթաց՝ ես այլևս չեմ կարող լույս տալ։ Ես մեռած եմ։ Վերացված։ Ջարդված։ Ջնջխված։ Ես այլևս լույս չեմ տալիս։ Չեմ լուսավորում։ Ես կորցրել եմ կյանքիս իմաստը, ես այլևս չեմ լուսավորում։

Իսկ անկյունում նրան սպասում էր տխուր, ամբողջովին ծակծկված հեռախոսախցիկը. նա, արցունքները կուլ տալով, շշնջաց՝ իմ փորոտիքն ամբողջությամբ տակն ու վրա է արված, իսկ ուղեղս գողացված է։ Այնպես, ինչպես և իմ հրաշալի կարմիր գիրքը՝ բազմաթիվ անուններով ու համարներով։ Ամեն ինչ գրողի ծոցը։ Ոչ մի կենդանի արարած չի մտնում իմ մեջ, որ զանգահարի հեռախոսով։ Միայն այս գռեհիկ կանաչն է տեղավորվել իմ ներսում։

Իսկ մի քիչ այն կողմ նրան գլխով արեց ազդագրերի շատախոս ծուռտիկ քարաթումբը և արցունքները կուլ տալով, շաղակրատեց բամբ, հիմար ձայնով՝ լսեցեք, խնդրեմ, մի՞թե սա խայտառակություն չէ։ Ոչ մի պլակատ չկա ինձ վրա։ Ապա մի մտածե՛ք։ Ոչ մի կոչ, ոչ մի կինոռեկլամ, ո՛չ մի հրաման։ Ո՛չ մի պլակատ։ Ոչի՛նչ։ Խայտառակություն է, այնպես չէ՞։ Բացի դրանից, ես կանգնած եմ բոլորովին մերկ և ծռված։ Այդ ռումբերն են մեղավոր, ես նկատի ունեմ ծռվածությունը։ Եվ ընդհանրապես։ Ամեն ինչ ռումբերից է։ Այդ ռումբերը իրոք հոյակապ էին գործում։ Ահավոր ու խայտառակ կերպով հոյակապ։

Նրանք բոլորն էլ՝ լապտերասյունը, հեռախոսախցիկը և ազդագրերի քարաթումբը միանման տխուր էին, միանման կուլ էին տալիս արցունքները։ Եվ կանադական ռազմաօդային ուժերի օդաչու, լաբրադորցի ֆերմեր Բիլ Բրուկն էլ տխուր էր նրանց նման։ Եվ իրեն զգում էր այնպես, ինչպես նրանք՝ ծռված, ծակծկված, փշրված։ Եվ նա աշխատեց, որ իր քայլերը մի քանի սանտիմետրով երկարեն։ Արևը նրա թիկունքում հոգնել էր և միայն իր կես մասով էր նայում քաղաքի ուրվապատկերին։ Բիլ Բրուկը, ֆելդֆեբելը, որ ճանապարհ էր ընկել այնքան հպարտ ու բարձր տրամադրությամբ, այժմ քայլում էր հսկայական քայլերով։ Իսկ քայլերը ցրվում էին, արձագանք չգտնելով այդ տափակ, մեռած, անմխիթար քաղաքում, որն արդեն քաղաք էլ չէր, այլ սոսկ անապատային հարթավայր էր, տափաստան, դաշտ, քարե արտ, հանգիստ քուն չունեցող գերեզմանատուն՝ գորշ֊կանաչով, և զարմանքով ցցված հարյուրավոր ծխնելույզներով՝ նիհար, ահեղորեն ցուցանշող մեռած մատներով։

Շատ վատ էր զգում իրեն Բիլ Բրուկը, և նա ուրախացավ, հանկարծ իրեն գտնելով առանց բազրիքի օրորուն կամրջակի վրա, որը գցված էր տիղմով լցված, արծաթականաչավուն փոքրիկ առվի վրայով։ Բիլ Բրուկն ուրախությամբ մոռացավ շատ կիլոմետրերի վրա իր շուրջը փռված անապատը։ Նա միանգամայն երջանիկ էր և պատրաստ էր, այդ քսանվեցամյա մարդը, ծափ զարկել, առվի ափին նկատելով մի քանի երփներանգ կենդանի այգիներ, պարանի վրա փռված սպիտակեղեն, և ծուխ՝ կտուրների վերևում։ Եվ երեխաների։ Նա ուրախությունից նույնիսկ ատամները կրճտացրեց։ Այո, այնտեղ բղավում էին երեխաները, երգում էր մի կին, տղամարդիկ, թղթախաղով տարված, հայհոյում էին, մեղմ խշշում էր ցնցուղը, կլանչում շունը։ Այո, երեխաներ կային այստեղ։ Իսկ վարտիքները, գուլպաները, բաց երկնագույն ու մեղմ վարդագույն կրծկալները օրորվում էին պարանի վրա, լողում օդում, հուզմունքով գլխով անում՝ հե՜յ, պարոն ֆելդֆեբել, կարող եք հանգիստ գալ այստեղ, մի՛ քաշվեք, պարոն ֆելդֆեբել, իսկապես, մի քաշվեք։ Եկե՛ք, եկե՛ք։

Եվ Բիլ Բրուկը, լաբրադորցի մարդը, թեթևացած շունչ քաշեց և նույնիսկ երկու բռունցքով հարվածեց պատահականորեն մի տեղում կանգուն մնացած բազրիքին։ Նա, երջանիկ, մտածում էր՝ տես է՜։ Որքան հրաշալի են այդ տախտակե տնակները։ Պարզապես փոքրիկ պալատներ են։ Իսկ լուսամուտներից և կտուրների վրա ցցվել են սիրելի, սքանչելի ծխնելույզները՝ ճկված, ոլորված։ Նրանց մրոտ շքեղ բացվածքներից կապտավուն գանգուր ծուխ է բարձրանում։ Այդ ծխում են փայտերը, ծխում է վառվող ստվարաթուղթը, ծխում են ցանկապատից գողացված ցցափայտերը։ Իսկական, կենդանի, կենսահաստատ, անմեղ, կապույտ֊երկնագույն, գանգուր ծո՜ւխ։ Սպասիր, ծեր ու աշխույժ ծուխ, սպասիր, մրսած պառավ շուն, սպասեցեք և դուք, հրաշագեղ կրծկալեր, սպասեցեք մի ակնթարթ՝ գալի՛ս եմ։ Գալիս եմ ներքև ձեզ մոտ, եթե այն ամենը, ինչ տեսնում եմ, պատրանք չէ։

Կանադացին բաց թողեց բազրիքը, անցավ քարե ցածր պատի վրայով, և թեքությամբ ներքև սահելով, հայտնվեց ավազոտ դեղին ճանապարհի վրա։ Այդ դեղնավուն նեղ ճանապարհը ոլորվում էր դեպի այգիներով շրջապատված տնակները, որտեղ արդեն դռների մեջ կանգնել էին երկու կին, ձեռքերը սրբելով գոգնոցով, և անծանոթին էին նայում հետաքրքրությամբ, ագահորեն, ագահ՝ նոր մարդու նկատմամբ, նրա բերած լուրերի նկատմամբ։ Ահա և ցնցուղը հանկարծ դադարեց խշշալուց, և աղջիկը, անհամբերությունից այրվելով, լիզեց շուրթերը։ Բայց թե երկու կանանց, և ցնցուղին, և աղջկան սպասում էր հիասթափությունը։ Անծանոթը, նորության այդ մարմնավորումը, այդ կարևոր իրադարձությունը չհասավ նրանց։ Նրանք վզներն էին երկարում հետաքրքրասիրությունից՝ կանայք, ցնցուղը և աղջիկը, բայց նա չհասավ նրանց։

Անծանոթը կանգ առավ, նրանց չհասած։ Կանգ առավ, որովհետև նրա առջև, ավազոտ դեղին ճանապարհից մի կողմ, ջրանցքը պատնեշող պատի վրա նստած էին երկու տղամարդ և մի կատու։ Նրանք ձուկ էին բռնում։ Տղամարդիկ բռնում էին կարթաձողերի, կարթաթելի և անձրևաորդերի օգնությամբ։ Կատուն՝ աչքերով։ Հենց այստեղ էլ անծանոթը կանգ առավ, և կանայք, և ցնցուղը, և աղջիկը, երբ այդ տեսան, վերադարձան ընդհատված աշխատանքին։

Երկու տղամարդիկ նստել էին՝ ջրի վրա կախած երեք ոտք։ Երեք ո՞տք։ Երեք ոտք։ Մեկը ծեր էր, սպիտակահեր, մաշված, խորամանկ և փայլում էր բավականությունից։ Մյուսը բոլորովին երիտասարդ էր։ Նա նոր էր սկսել ապրել, ծեծկված էր, փչացած, տանջված և բոլորովին երիտասարդ։ Հենց նրանն էր պատից կախված մի ոտքը։ Նրա հետ միասին նստած էր նաև կատուն, որը բոլորովին անտարբեր և ինքնամփոփ էր ձևանում։ Բայց Բիլ Բրուկը տեսավ, որ նրա դնչիկը նույնիսկ շատ֊շատ է հակված դեպի ձուկը։ Կատուներն այդպիսի բաներ էին անում նաև Հոուպդեյլում, ճիշտ այդպիսիք։ Բիլ Բրուկը ծիծաղեց, բարևեց երկու տղամարդկանց (նշանակում է, միաժամանակ նաև կատվին) ու կանգ առավ նրանց մոտ։ Նրանք աչքերը բարձրացրին Բիլ Բրուկի վրա։ Նրան նայեցին այնպես, ասես թե նա և նրա «բարև ձեզ»֊ը իրենցից մի տասը կիլոմետր հեռու էին։ Այնուհետև նա, որը ավելի մեծ էր, գլխով արեց, և անմիջապես նկատելի դարձավ, որ մի ժամանակ, շատ վաղուց, նա ուրախ մարդ է եղել։ Նա գլխով արեց։ Երիտասարդը, որին միայն մի ոտք էր մնացել պատից կախելու համար, գլխով չարեց։ Բայց նորից նայեց նրան և իր հայացքով ևս մի հարյուր կիլոմետր հեռացրեց։ Նա այդ հայացքով նրան ետ ուղարկեց Կանադա, և այդ Կանադայում չկար ոչ սեր, ոչ արև, ոչ փոխըմբռնում։ Նրան ուղարկեց այն երկիրը, որտեղ չկան ցնցուղներ. չկան շներ, չկան աղջկական աչքեր։ Եվ այնտեղ էլ թողեց նրան, իր հայացքները չշռայլեց նրա վրա։ Նա շարունակում էր ծխախոտի մանրուքը խնամքով հավաքել թղթի մեջ, որը բացեց՝ քսելով կտրված ոտքին, իսկ հետո նորից հարթեց ձեռքի ափով։ Կանադացին զգում էր հարյուրկիլոմետրանոց հեռավորությունը, զգում էր, որ քշված է այն երկիրը, որտեղ չկա փոխըմբռնում, և, որպեսզի այդքան մեծ հեռավորության վրա չմնա, նստեց ծերունու կողքին։ Այժմ արդեն հինգ ոտք էր կախված ջրի վրա։ Նա գրպանից հանեց սիգարեթի տուփը և մեկնեց ծերունուն։ Հասկացնել տվեց, որ նա այն կարող է վերցնել և կիսել երիտասարդի հետ։ Հանկարծ ծերունին նրան նայեց արդեն մոտիկից և ասաց՝ շնորհակալություն։ Եվ այդ ասաց, ինչպես՝ հը՛մ, տեսնում եմ, դու վատ տղա չես։ Ես անմիջապես նկատեցի։ Առանց սիգարեթի էլ։ Նա այս բառերն ասելով, տուփը մեկնեց երիտասարդին։ Բայց վերջինս դանդաղ, հազիվ թե ոչ առանց միտումնավոր զգուշավորության, սիգարեթները հանեց փաթեթից և ձանձրացկոտ, անփույթ շարժումով դրանք շպրտեց ջրի մեջ։ Հեռու՝ ջրանցքի մեջ։ Մե՛կ֊մե՛կ։ Հաճույքո՛վ։ Ութ սիգարեթ, դրանք վերցնելով մատների ծայրերով, շպրտեց հեռու ջրանցքի սև֊կանաչավուն ջրի մեջ, և կատուն հուզված հետևում էր դրանց։

Բիլ Բրուկը մռայլվեց։ Բայց հիշեց պատից կախված մի ոտքը։

Ծերունին վեր թռցրեց թավ, սպիտակած հոնքերը ու փնթփնթաց. «Հը՞։ Տխրեցի՞ր։ Դու ամենևին չես ճանաչում մարդկանց»։ Երիտասարդը շրթունքով թրջեց իր փաթաթածը, ծխախոտի մանրուքները թքեց առվի մեջ և ասաց, շուրթերը գրեթե չշարժելով. «Ավելի լավ է՝ կրակ տաս»։

Հետո երեքն էլ լուռ հայացքները հառեցին սև֊կանաչավուն ջրին։ Բիլ Բրուկը մրսում էր անարև և անցնցուղ երկրում, ուստի նա հանեց քաղաքի պլանը ու կառչեց նրանից։ Նա ծերունուց հարցրեց, արդյոք հեռո՞ւ է այստեղից մինչև Բիլբրուկ։ Մինչև քաղաքի այն մասը, որը կոչվում է Բիլբրուկ, արժանապատվությամբ կրկնեց նա։ Երեք ոտք ունեցող ձկնորսների համար ասես թե Բիլբրուկ կարող էր կոչվել ինչ֊որ ուրիշ բան։ Ծերունին գլխով արեց, վեց անգամ վերև բարձրացրեց կարճ մատները, որոնց ծակոտիների մեջ սև հող էր խցված մշտապես անձրևաորդեր որոնելու պատճառով, և ասաց՝ «Րոպե»։ Նա հինգ անգամ էլ ցույց տվեց ցեխոտ հաստ մատները՝ վաթսուն րոպե։ Բիլ Բրուկը աչքերով փնտրեց դեղնաոսկեզօծ արևը և, տեսնելով, որ այն արդեն թաքնվել է, մտածեց՝ հիմա արդեն ուշ է Բիլբրուկ գնալը, քաղաքի այն հատվածը, որը կոչվում է Բիլբրուկ, քաղաքի իր հատվածը։ «Թերևս մինչև կեսգիշեր էլ տուն չեմ հասնի»։ Նա նույնիսկ ուրախացավ, որ կարելի է ետ դառնալ։ Քանի որ հիշեց ծռված դժբախտ լապտերը, հիշեց տխուր հեռախոսախցիկը և չարաբաստիկ ազդագրասյունը։ Ու վեր կացավ։ Ծերունին ուշադիր զննեց նրա՝ համազգեստի կապույտ շալվարով երկար ոտքերը։ Հետո, մաքրելու համար, լիզեց բութ մատն ու ցուցամատը, նրանցով զգուշությամբ բռնեց կապույտ մահուդը, հարգանքով շոշափեց այն և, ստորին շրթունքը կախ գցելով, գիտակ մարդու պես արտահայտեց իր կարծիքը. «Հիանալի մահուդ է»,— ասաց նա։ Բիլ Բրուկը նույնպես նայեց իր ոտքերին։ Նա մի փոքր ամաչում էր։ «Այո, հիանալի է»,— այնուամենայնիվ ասաց և նա։ Հետո մատնացույց արեց չորս կողմը և հարցրեց. «Ամբողջը ռմբակոծվա՞ծ է»։ Ծերունին նրան պատասխանեց։ Շատ կամաց պատասխանեց. «Ամբողջը»։ Եվ գլխով արեց։ «Ոտքով երեք ժամվա ճանապարհ դեպի ձախ։ Երեք ժամվա՝ դեպի աջ։ Այնտեղ և դեպի ետ՝ նույնպես։ Ամբողջը»։ Հետո էլի ավելացրեց. «Բարմբեկը, Էյլբեկը և Վանդսբեկը»։ Եվ էլի. «Համմը և Հորնը»։ Եվ «Հասելբրուկը»։ Եվ «Սանկտ֊Գևորգն ու Բորգֆելդեն»։ Նա ասաց «Ռոտենբուրգսորտը և Բիլվերդերը»։ Եվ «Համերբրուկը»։ Եվ «Բիլբրուկը»։ Եվ էլի ասաց. «Համբուրգ», և ասաց «Նավահանգիստ» և նորից «Համբուրգ»։ Եվ դա այնպես ասաց, որ Բիլ Բրուկին թվաց, թե նա ասում է «Կանադա» և ասում է «Հոուպդեյլ»։ «Նավահանգիստ» ասաց նա և նորից մի անգամ «Համբուրգ»։ Նա կամեցավ նորից բարձրացնել իր հողոտ կարճ մատները, որպեսզի թվերը ավելի ակնառու դարձնի օտարերկրացու համար, բայց հանկարծ թափ տվեց երկու ձեռքն էլ և միայն ասաց. «Ա՜խ։ Երկու գիշերվա մեջ։ Երկու գիշերվա մեջ ամեն ինչ ջնջվեց։ Ամեն ինչ»։ Նրա ձեռքը քաշեց մի շրջագիծ, որի մեջ կարող էր ամբողջ աշխարհը տեղավորվել։

Բիլ Բրուկը բարձրացրեց երկու մատը. «Երկու գիշերվա մե՞ջ։ Ո՛չ։ Երկո՛ւ։ Երկու գիշերվա մե՞ջ»։ Նա ծիծաղեց բարձրաձայն ու վախեցած։ Ծիծաղեց, և դա նման էր կարճատև ճիչերի, բարձրաձայն ու վախեցած։ Այս ամբողջ հսկա քաղաքը երկու գիշերվա մե՞ջ։ Նա չգիտեր, թե ինչ անի, ինչպես չծիծաղի։ Նա մտածեց Հոուպդեյլի մասին, և նա մտածում էր՝ երկու գիշերվա մեջ։ Դուրս եկավ, որ Հոուպդեյլը ինչ֊որ մտացածին բան է։ Երկու գիշերից հետո Հոուպդեյլն արդեն իրականություն չէր լինի։ Մտացածին բան։ Ջնջված երկրի երեսից։ Նա մտածեց, որ տափակ քաղաքը տասը հազար մարդ է թաղել իր տակ։ Եվ ծիծաղեց։ Տասը հազար դիակ։ Տափակ, տափակացրած, մեռած։ Տասը հազար՝ երկու գիշերվա մեջ։ Մի ամբո՜ղջ քաղաք։ Երկո՜ւ գիշերվա մեջ։ Տափակ, տափակացրած, մեռած։

Կանադացին չէր կարողանում ծիծաղը զսպել։ Ծիծաղում էր ու ծիծաղում։ Բայց ծիծաղում էր ո՛չ ուրախությունից, ո՛չ հիացմունքից։ Նա ծիծաղում էր։ Ծիծաղում էր չհավատալուց, անսպասելիությունից, զարմանքից, տարակուսանքից։ Ծիծաղում էր, որովհետև չէր կարողանում այդ պատկերացնել։ Ծիծաղում էր, որովհետև այդ նրան թվում էր անհնարին։ Ծիծաղում էր, որովհետև նա դողացնում էր, որովհետև նա սառչում էր, որովհետև սարսափն էր համակում նրան։ Սարսափն էր համակում նրան, իսկ նա ծիծաղում էր։ Կանադացին իր կոկիկ կապույտ համազգեստով կանգնած էր քարերի ու դիակների անսահման անհեթեթ կույտերի մեջ և ծիծաղում էր, արտաքինով՝ կոկ ու հարթ, երեկոյան առվի ափին, երկու ձկնորսների կողքին, որոնց դեմքերը փոշոտ էին, կնճիռներով ակոսված, և որոնք երկուսով միայն երեք ոտք ունեին։ Այսպես կանադացին երեկոյան կանգնած էր առվի ափին ու ծիծաղում էր։ Եվ հանկարծ միոտանին իր անշարժ շուրթերից մի բառ նետեց սև֊կանաչավուն տիղմի մեջ։ Եվ այդ բառը շրմփաց ապտակի նման։ Ընդ որում, նա այնպես նայեց ծիծաղող զինվորին, որ ծիծաղը, օգնության կանչի պես, մնաց նրա կոկորդում։

Բայց ծերունին զգաց, որ օտարերկրացին ուրիշ ոչինչ չի կարող անել, միայն ծիծաղել։ Նա զգաց, որ այդ ծիծաղի պատճառը սարսափն է։ Որ այն լի է սարսափով, սարսափելի է։ Սարսափելի է ոչ միայն իրենց երկուսի համար, այլև ծիծաղողի համար։ Եվ ծերունին ասաց միոտանուն. «Ախր ես ասում եմ, որ դու մարդկանց չես ճանաչում»։ Միոտանին դողում էր։ Եվ ծերունին մի անգամ էլ կրկնեց. «Քեզ ասում եմ՝ դու մարդկանց չես ճանաչում, և վերջ»։

Բիլ Բրուկը չհասկացավ, թե ինչ են խոսում նրանք։ Բայց ատելություն զգաց մի ոտանու հայացքի մեջ։ Եվ տեսավ, որ ծերունու աչքերը խնդրում են՝ հեռացիր։ Նա ոտքը փաղաքշանքով քսեց կատվի փափուկ մազերին։ «Լավ,— ասաց նա,— բարի գիշեր»։ «Բարի գիշեր,— շտապեց պատասխանել ծերունին,— բարի գիշեր»։ Բիլ Բրուկը շրջվեց ու գնաց։ Նա մտածում էր՝ լավ է, որ ես գնացի։

Երբ նա նորից դուրս եկավ ճանապարհը, նրա ուշադրությունը գրավեցին երկնքի մուգ կարմիր խալերը։ Արևն էր թողել դրանք։ Արյունոտ խալեր, մտածեց նա և մեծ, վճռական քայլերով գնաց արյան մեջ սուզված արևի ետևից։ Ճիշտ և ճիշտ չորացած արյան խալեր — զզվելի է դա, մտածեց նա։ Բայց հանկարծ փչեց գիշերվա քամին։ Նա հաճելի զովությամբ փչում էր նրա դեմքին՝ քաղաքից, և ամբողջությամբ մեղմություն էր։ Մեղմ էր նա և հանգիստ, հաճելի ու բարերար, փչելով մարդու դեմքին։ Բարեկամական ու թարմացնող, ճիշտ և ճիշտ կանադացի մի հին ծանոթ։ Քամի։ Համբուրգից փչող քամի։ Հոուպդեյլից փչող քամի։ Գիշերային քամի։ Համաշխարհային քամի։ Զով, խաղաղ, քաղաքից փչող։ Համաշխարհային գիշերային քամի։ Կանադացին շապկի կոճակները քանդեց։ Քամի, գիշերային աղեկտուր քամի, հողի հետ հավասարված քաղաքից, տափակ քաղաքից փչող քամի, մեռած քաղաքից փչող քամի։ Տասը հազար ճզմվածների, տափակացածների, քնածների շունչը, գիշերային շունչը։ Կանադացին քայլում էր արագ, քայլում էր արագ ու բարձրաձայն երգում։ Մինչդեռ արդեն այնքան էր մթնել, որ նա անընդհատ դիպչում էր աղյուսներին, ածխացած գերաններին ու փլված պատերին։ Բայց նա չէր հայհոյում։ Ոչ մի անգամ չհայհոյեց: Նա բարձրաձայն երգում էր մթության մեջ։ Երգում էր բարձրաձայն, երգում էր ուրախ։ Գուցե, նա երգում էր, որովհետև գայթելիս չէր ուզում հայհոյել։ Գուցե, նա երգում էր, որովհետև չէր ուզում մտածել մեռածների մասին։ Տասը հազար ճզմվածների, տափակացածների մասին՝ իրենց գիշերային շնչառությամբ՝ աղեկտուր մեղմ քամիով հանդերձ։ Կամ էլ այն պատճառով, որ այնքան մութ էր։ Այո, այո, հնարավոր է, որ նա բարձրաձայն էր երգում մութ լինելու պատճառով։ Արագ քայլում էր ու երգում։ Առջևում լուսային գունատ մշուշի մեջ ընկած էր քաղաքը։ Խելագար քաղաքը, որի մի հատվածը կոչվում էր Բիլբրուկ։ Խելագար քաղաքը, որի մեջտեղում գտնվում էր սպիտակ առագաստանավերով գորշ կանաչավուն լիճը։ Եվ տասը հազար մեռելներն էին բնակվում իրենց սեփական մեռած քաղաքում։ Խելագար քաղաք, մտածում էր նա։ Խելագար, կենդանի, մեռած քաղաք։ Նա քայլում էր ավելի ու ավելի արագ, և երգում էր, և ուրախանում, որ այդ քաղաքը փռվում է իր առջև տեսանելի, լսելի, հոտոտելի, գիշերային կյանքի լուսային խավար մշուշի մեջ, տխուր, խոստումնալի, մեջտեղում լիճը։ Նա քայլում էր արագ ու բարձրաձայն երգում մթության մեջ։ Իսկ կողքով քայլում էր նրա ստվերը։ Իր կողքին տեսնելով ստվերը, նա մտածեց՝ աստված իմ, ախր նա վազում է։ Եվ իրեն ստիպեց առնվազն տասը քայլ անցնել դանդաղ, ու չէր երգում։ Իսկ երբ նա ուզեց գտնել Հոուպդեյլից իրեն ծանոթ աստղը և կանգ առավ ու սկսեց նայել թանաքագույն մութ երկնքին, ինչ֊որ բան ձայն տվեց նրան գերերկրային, անհավանական, անխուսափելի, ուրվականային ձայնով։ Եվ բացականչեց. «Հե՜յ, պարոն Բիլ Բրուկ, չէի՞ք հաճի արդյոք նայել այստեղ։ Եվ կարդալ իմ նոր պլակատները»։ Եվ այն, որ նրան ձայն տվեց այնքան բամբ ու խիստ, ազդագրերի ծուռտիկ քարաթումբն էր, պաշտոնական մղումից է՛լ ավելի կռացած գետնին։ Նա ծածկված չէր, մերկ էր, թափանցիկ, բաց գորշավուն առկայծում էր գիշերվա աղտոտ թավշի միջից և լույս տալիս իր գունատ փորով։ Իսկ կանադացին քայլում էր արագ։ «Հե՜յ, հե՜յ։ Բիլ Բրուկ։ Չե՞ս ուզում զանգահարել հեռախոսով, խոսել Կանադա, հը՞»։ Մոտավորապես այսպես. «Տեսա՛ մեռած քաղաքը։ Առա տա՛սը հազար դիակների հոտը։ Եվ տեսա բեկորնե՜ր, բեկորնե՜ր, բեկորնե՜ր։ Մարդկային բեկորներ, քարե բեկորներ, քաղաքային բեկորներ, համաշխարհային բեկորներ։ Ախր մի՛ փախչեք, Բիլ Բրուկ, հե՜յ։ Հո՜ւ֊հո՜ւ»։ Հաստամարմին, մուգ կարմիր, կույր հեռախոսախցիկը հիստերիկորեն շրխկացնում էր դուռը, և կտրված լարերը, օձի պես, ոլորվում էին քամուց։ Կանադացին քայլում էր արագ։ Եվ երգում էր։ Եվ նրան թվաց, որ իր ստվերը փախչում է վազելով։ Նա որոշեց ավելի դանդաղ քայլել։ Բայց միևնույն է՝ արագ էր քայլում, այդ կանադացին։ Եվ հանկարծ, կաղալով նրա դեմ է ելնում խենթացած կույր դժբախտ ծուռտիկ լապտերասյունը, և ահավոր հուզմունքով բլբլացնում. «Հո՛պ֊լա։ Հե՛լլո, Բիլի, ծերո՛ւկ։ Լուսավորե՞մ ճամփադ։ Ուզո՞ւմ ես, լուսավորեմ քեզ տուն տանող ճանապարհը։ Ես լուսավորելու վարպետ եմ։ Ո՞ւր ես գնում, Բիլի։ Սպասի՛ր, Բիլի»։ Կանադացին քայլում է արագ։ Եվ բարձրաձայն երգում։ Շապկի կուրծքը բաց էր։ Նա իր առջև տեսնում էր Համբուրգը ու մտածում՝ Հոուպդեյլը։ Եվ քայլում էր արագ։ Հսկայական քայլերով, իսկ ստվերը վազում էր նրա հետևից։ Եվ թվում էր, թե այդ նա է վազում։ Գիշերային քամին զովություն էր բերում, և Բիլ Բրուկը նրան ընդառաջ էր գնում բաց կրծքով, այրվող ճակատով։ Մութը նման էր տափակ երախի։ Եվ նա հանկարծ դուրս թքեց երկու դեղին թարթող վառվող աչք։ Եվ աչքերն էլ ընդառաջ էին վազում նրան։ Եվ աչքերը մեծանում էին։ Նրանք դեղին էին և կծու հեգնանքով էին վառվում։ Երևի, մեքենա է, ասաց նա ինքն իրեն։ Պարզ է, էլ ի՞նչ կարող է լինել։ Իսկ եթե դա մեքենա չէ՞։ Դե ոչ, իհարկե մեքենա է։ Նա դեռ չէր հասցրել մտածել, որ դա այնուամենայնիվ մեքենա չէ, երբ երկու վառվող աչքերը քարացան տեղում։ Լսվեց խզզոց։ Երևի, արգելակներն են։ Հրեշը հանկարծ կուրացավ, աչքերը հանգան։ Կանադացին մոտ գնաց։ Դա մեքենա էր։ Սատանան տանի, ասաց նա ու ծիծաղեց։ Որոշեց, որ այդքան արագ գնալու հարկ չկա։ Եվ ավելի դանդաղ գնաց։ Եվ հանկարծ նկատեց, որ ինքն ամբողջովին թաց է։ Այ թե վազել եմ։ Չափից դուրս արագ։ Խելագարի պես։ Ես, երևի բոլորովին ուժասպառվեցի այդ մեռած քաղաքում՝ տասը հազար տափակացած բնակիչներով այդ քաղաքում։ Ճիշտ է, վախը ինձ համակեց։ Հնարավոր է և վախը։ Իհարկե, վախը։ Նա ինքն իրեն խոստովանեց, որ դա վախ էր։ Ո՛չ հուսահատ, բայց վախ էր։ Բայց, իսկապես, ինչո՞ւ ես չեմ կարող վախ զգալ։ Վախը, այդ նույնիսկ լավ է։ Նրանք, ովքեր վախ չեն զգում, դառնում են բռնցքամարտիկ, նրանց քիթն ու հոգին անձև են, տափակացած և անճոռնի։ Նրանք վախ զգալու իրավունք չունեն։ Խե՜ղճ բռնցքամարտիկներ։ Վատ է նրանց վիճակը, եթե տասը հազար դիակները չեն վախեցնում նրանց։ Իսկ այդպիսի բռնցքամարտիկների թիվը անհամար է։

Է, հետո ինչ, որ ես վախ զգացի ճզմված կրծքով տասը հազար ջնջխված գլուխների առջև։ Օհ, իսկ այժմ ինձ վրա են հարձակվում տները։ Լուսավոր տաք պատուհաններով և կլորագլուխ մարդկանցով։ Բիլ Բրուկը կանգ առավ և շունչ քաշեց խորը, ագահորեն, ասես թե դրանից ժամեր առաջ շունչը պահել էր։ Եվ գիշերային քամին, որը նրան պարուրում է մեռելների շնչառությամբ, տաքացավ, դարձավ հարազատ, ինչպես գորշ մեծ գազանի շնչառությունը։ Եվ տաքություն արտաշնչող գազանը կոչվում էր Համբուրգ։ Եվ նրա շնչառությունից սենյակի ծաղիկների, հենց նոր ջրված պարտեզների, ընթրիքի, բաց պատուհանների, մարդկանց հոտ էր գալիս։ Կյանքի, տաքության հոտ էր գալիս, ինչպես կովի շնչառությունը, ինչպես ձիու շնչառությունը երեկոյան պահին՝ գոմում։

Մի տան անկյունում նույնիսկ շուն էր նստած. առջևից ասես թե տաքսա լիներ, ետևից՝ տերիեր, և հրճվանքով պոչով հարվածում էր ձախից աջ՝ մայթի քարե սալերին։ Հասնելով անկյունը, կանադացին հասկացավ շան պոչի հրճվանքի պատճառը։ Այդ պատճառը տասներեքամյա մի աղջիկ էր, որը գնդակ էր խաղում։ Նա գնդակը ուսի վրայով խփում էր պատին և, արագ ետ դառնալով, վերցնում կրծքի վրա, երբ այն ետ էր թռչում պատից։ Գնդակը մթնշաղի մեջ, հավանաբար, ինչ֊որ խորհրդավոր, տնազ անող գազան էր թվում շանը։ Իսկ գնդակը թեթև թխկոցով պատից ետ էր թռչում տասներեքամյա աղջկա կրծքի վրա, այնտեղից այստեղ։ Եվ նրա հետ միաժամանակ շարժվում էր շան պոչը՝ պատ֊կուրծք։ Պատ֊կուրծք։ Պատ֊կուրծք։

Լավիկն է, մտածեց մեռած քաղաքից վերադարձած մարդը։ Բայց մի հինգ տարի հետո նա այլևս այդ չի անի։ Կրծքի պատճառով։ Այն ժամանակ նա արդեն կլինի 18 տարեկան։ Իսկ գուցե և քսան։

Նա բարձրաձայն ծիծաղեց իր մտածածի վրա։ Եվ առաջ շարժվեց։ Մեծ ու վստահ քայլերով շարժվեց դեպի կենդանի քաղաքը։

Երբ մի ժամ անց Բիլ Բրուկը կանգնած էր վաննայի մեջ և սառը ջրի շիթերը ցած էին հոսում նրա մեջքի վրայով, ներս մտավ փոքրիկ թխահերը՝ իր թիթեղյա ծիծաղով, ձեռքերը տարածելով, կանգ առավ դռան մեջ և զրնգուն ձայնով կանչեց. «Էհե՜, ծերուկ, դու երևի ճահճում ես թավալվել, որ անմիջապես վազեցիր լողանալու։ Հը՞, ինչ֊որ կեղտոտ կա՞պ ես ունեցել։ Թե՞ քաղաքի քո հատվածում ցեխ են շպրտել վրադ»։ Նա գալարվում էր ծիծաղից, ասես թե զզվելի օղին այրում էր նրա աղիքները։ Բիլ Բրուկը օճառի կտորը շպրտեց նրա վրա ու ծիծաղեց. «Ոչ, միայն մի քիչ շրջեցի մեռած քաղաքում։ Եվ բռնցքամարտի սեանս տվեցի տասը հազար մեռելների հետ։ Եվ բոլորի մի ոտքն էլ կտրված է։ Ապա մի մտածի՛ր, բոլո՜րը մի ոտանի»։

Թիթեղյա ծիծաղով սևահերի աչքերը անասելի կլորացան, իսկ բերանը հիմարաբար բացվեց։ «Ըհը,— հռհռաց նա կոկորդային ձայնով,— ահա թե ինչ, դուք, երևի, խմել եք»։ Հանգստանալով, նա հորանջեց ու թաքնվեց հարևան սենյակում։ Շուտով Բիլ Բրուկը լսեց երկու ընկերների հզոր, առնական խռմփոցը։

Հետո նա մոտեցավ սեղանին, ետ գցեց սփռոցը և նրանով ծածկեց լամպը, որպեսզի ընկերները չարթնանան։ Վերցրեց մի թուղթ։ Նա երկար ժամանակ նստել էր մաքուր թղթի առաջ, աչքերը հառած լամպին։ Նա ուզում էր գրել Բիլբրուկի մասին, քաղաքի՝ Բիլբրուկ կոչվող հատվածի մասին, հեռախոսախցիկի, ազդագրաթմբի, լապտերի մասին։ Նա ուզում էր գրել երկուսով երեք ոտք ունեցող ձկնորսների մասին, ջուրը նետված սիգարեթների և կանաչի մասին, մեծ քաղաքի ամեն ինչ պարուրող, գորշ կանաչի մասին։ Նա ուզում էր գրել մեռելների մատների մասին, մեռած քաղաքի և նրա՝ ճզմված, տափակացած տասը հազար բնակիչների մասին։ Մեռած քաղաքի մասին էր նա ուզում գրել։ Գրել տուն, Կանադա, Լաբրադոր։ Բայց այդ մասին ոչ մի բառ չգրեց։ Ոչ մի բառ չգրեց մեռած քաղաքի մասին։ Այլ գրեց Հոուպդեյլի մասին, Հոուպդեյլի նավահանգստի և Հոուպդեյլի ջրի մասին։ Նա նայում էր լամպին։ Իսկ հետո մի բառ ևս ավելացրեց. «Իմ կարծիքով այնքան էլ մեծ դժբախտություն չէ, որ երկու կովերը սատկել են»։ Ահա թե ինչ գրեց նա։ Եվ հետո. «Աստված վկա, այնքան էլ մեծ դժբախտություն չէ»։ Նա թքոտեց ծրարը և ասաց. «Էհ, աստված նրանց հետ, այդ կովերի հետ»։

Նա վեր կացավ և հանգցրեց լույսը։ Հետո մոտեցավ լուսամուտին և նայեց գիշերվա մեջ։ Քիչ հեռվում աստղերն էին առկայծում Ալստերում։ Գետակն էլ էր ննջել մշուշի մեջ։ Հանկարծ ապակիները զնգացին։ Մոտով անցնում էր ծանր բեռնատարների շարասյունը։ Նրանց հսկայական դեղին աչքերը փայլում էին գիշերային մառախուղի մեջ։ Նրանց շարժիչները փնչում էին, ինչպես կատաղած փղերի նախիրը։ Լուսամուտները զնգում էին խորհրդավոր ու հուզված։

«Լավ է։ Լավ է»,— շշնջաց կանադացին, տաք ճակատը սեղմելով սառը ապակուն։

«Լավ է, որ ամեն ինչ այսքան կենդանի է այստեղ։ Եվ Հոուպդեյլում»։

Եվ նա դանդաղ հեռացավ լուսամուտից։ Ապակիները զնգում էին խորհրդավոր ու հուզված։

ՁՅՈՒՆ, ՁՅՈՒՆ ԵՎ ՁՅՈՒՆ

Ձյունը կախ էր ընկել ճյուղերից։ Ավտոմատավորը երգում էր։ Նա կանգնած էր ռուսական անտառում, նրա պահակակետը շատ առաջ էր տարվել։ Նա ծննդյան երգեր էր երգում, մինչդեռ արդեն փետրվարի սկիզբն էր։ Բայդ դրա պատճառն այն էր, որ մի մետր հաստությամբ ձյուն էր նստած։ Ձյուն՝ սև ծառաբների արանքում։ Ձյուն սև֊կանաչավուն ճյուղերի վրա։ Ճյուղերի մեջ խրված, թփերը պատած, բամբակի քուլաներով կպած սև ծառաբներին։ Շատ, չափազանց շատ ձյուն։ Եվ ավտոմատավորը ծննդյան երգեր էր երգում, թեև արդեն փետրվարն էր։

Երբեմն պետք է կրակել։ Հակառակ դեպքում՝ ավտոմատը կսառչի։ Նշան բռնել ուղղակի մթությանը։ Որպեսզի ավտոմատը չսառչի։ Կարելի է թփերի մեջ կրակել։ Այ, այն թփերի, գոնե կիմանաս, որ այնտեղ ոչ ոք չկա։ Դա հանգստացնում է։ Հանգիստ կերպով կարելի է կրակահերթ տալ տասնհինգ րոպեն մեկ։ Դա հանգստացնում է։ Հակառակ դեպքում՝ ավտոմատը կսառչի։ Հետո՝ շատ էլ հանգիստ չէ, եթե կրակում ես։ Այդ ասաց նա, որին ինքը փոխարինեց։ Եվ հետո ավելացրեց՝ ենթասաղավարտը ականջներից ե՛տ քաշել։ Հրաման կա գնդում։ Պահակակետում չի կարելի ականջները փակել ենթասաղավարտով, թե չէ՝ ոչինչ չես լսի։ Հրաման է։ Բայց, միևնույն է, այստեղ ոչինչ չես լսում։ Լռություն է շուրջը։ Ոչ մի ձայն։ Ահա և բոլորը։ Ուրեմն մեկ֊մեկ կրակիր։ Դա հանգստացնում է։

Ահա թե մյուսը ինչ ասաց նրան։ Եվ նա մենակ մնաց։ Նա ենթասաղավարտը հանեց ականջներից։ Եվ ցուրտը չար մատներով կսմթեց նրանց։ Նա կանգնած էր մենակ։ Ձյունը կախ էր ընկել ճյուղերից։ Կպել էր սև֊կապտավուն ծառաբներին։ Կուտակվել թփերի վրա։ Այստեղ ծառս էր եղել, այնտեղ՝ փռվել, քամին շատ ձյուն էր քշել֊բերել։ Ձյուն, ձյուն։

Եվ ձյունը, որի մեջ նա կանգնած էր, բոլորովին անլսելի էր դարձնում վտանգը։ Շատ հեռավոր։ Իսկ այն, հնարավոր է, արդեն կանգնած էր նրա թիկունքում։ Ձյունը լռության էր մատնում այն։ Ձյունը, որի մեջ նա կանգնած էր, մենակ էր կանգնած գիշերվա մեջ. առաջին անգամ էր կանգնած մենակ, ուրիշների մոտիկությունը այնքան անլսելի էր դարձնում։ Հեռավոր էր դարձնում այն։ Լռության էր մատնում այն, ամեն ինչ պարուրում էր այնպիսի լռությամբ, որ սեփական արյունը ուժգին զարկում էր նրա ականջներում, շատ ուժգին։ Այսպես ամեն ինչ լռության էր մատնում ձյունը։

Շնչառություն լսվեց։ Ձախից։ Առջևում։ Հետո աջից։ Նորից ձախից։ Եվ անմիջապես թիկունքում։ Ավտոմատավորը շունչը պահեց։ Ահա նորից։ Շնչում է։ Նրա ականջներում հնչող աղմուկը դարձավ թնդյուն։ Նորից շնչառություն։ Նա ցնցում է շինելի օձիքը։ Մատները դողում են, դողդողում։ Ցնցում են օձիքը, որ ականջները չփակի։ Ահա։ Նորից շունչ է առնում։ Սառը քրտինք գոյացավ նրա սաղավարտի տակ, սառեց ճակատին։ Ճակատին սառեց։ Քառասուներկու աստիճանի սառնամանիք էր։ Սաղավարտի տակ քրտինք էր գոյանում ու սառչում։ Շնչառություն է լսվում։ Ետևից։ Եվ աջից։ Հեռու առջևում։ Նորից այստեղ։ Այնտեղ։ Այնտեղ նույնպես։

Ավտոմատավորը կանգնած էր ռուսական անտառում։ Ձյունը կախ էր ընկել ճյուղերից։ Եվ արյունը ուժգին զարկում էր ականջներում։ Ու քրտինքը սառչում էր ճակատին։ Քրտինք էր գոյանում սաղավարտի տակ։ Որովհետև շնչառություն էր լսվում։ Ինչ֊որ բան շնչում էր։ Կամ ինչ֊որ մեկը։ Ձյունը լռության էր մատնում՝ թե ով։ Այդ պատճառով էլ քրտինքը սառչում էր ճակատին։ Եվ ականջներում տրոփում էր վախը։ Չէ՞ որ ինչ֊որ բան շնչում էր։

Այդ ժամանակ նա երգեց։ Երգում էր բարձրաձայն, որպեսզի չլսի վախը։ Եվ շնչառությունը չլսի։ Որպեսզի քրտինքը այլևս չսառչի։ Նա երգում էր։ Եվ այլևս չէր լսում վախը։ Ծննդյան երգեր էր երգում։ Եվ չէր լսում շնչառություն։ Երկար ժամանակ ծննդյան երգեր էր երգում ռուսական անտառում։ Որովհետև ձյուն էր կախ ընկած ռուսական անտառում, սև֊կապտավուն ճյուղերից։ Ձյուն, ձյուն։

Բայց ահա մի ճյուղ կոտրվեց։ Եվ ավտոմատավորը լռեց։ Եվ ետ նայեց։ Ու դուրս քաշեց ատրճանակը։ Ձյան վրայով մեծ֊մեծ քայլերով դեպի իրեն էր վազում ֆելդֆեբելը։

Հիմա ինձ կգնդակահարեն, մտածում էր ավտոմատավորը։ Ես երգում էի պահակակետում։ Եվ հիմա ինձ կգնդակահարեն։ Ահա վազում է ֆելդֆեբելը։ Եվ այն էլ ինչպես է վազում։ Ես երգում էի պահակակետում, հիմա նրանք կգան և ինձ կգնդակահարեն։

Եվ նա ատրճանակը ամուր սեղմեց ձեռքի մեջ։

Ֆելդֆեբելը վազելով հասավ նրան։ Եվ կանգ առավ նրա մոտ։ Ու ետ նայեց։ Եվ... Նա ծանր էր շնչում։

— Տեր աստված։ Երիտասարդ, բռնիր ինձ ամուր։ Տեր աստված։ Տեր աստված։— Եվ նա ծիծաղեց։ Ձեռքերը թափահարեց: Եվ այնուամենայնիվ ծիծաղեց.— Արդեն ծննդյան երգեր էլ ես լսում։ Ծննդյան երգեր։ Մի՞թե հիմա փետրվարը չէ։ Չէ՞ որ արդեն փետրվարն է։ Եվ ահա քեզ, խնդրեմ, ծննդյան երգեր։ Բոլորը այս ահավոր լռությունից է։ Ծննդյան երգեր։ Աստված իմ, նորից։ Երիտասարդ, ավելի ամուր բռնիր ինձ։ Սուս։ Ահա։ Ոչ։ Արդեն անցավ։ Մի ծիծաղիր,— ասաց ֆելդֆեբելը, նորից բարձրաձայն շնչեց և ամուր կպավ ավտոմատավորին։— Մի ծիծաղիր, հասկացա։ Չէ՞ որ դա լռությունից է։ Ամիսներով այսպիսի լռություն է։ Ո՛չ մի ձայն։ Ոչինչ։ Ահա և ծննդյան երգեր են լսվում։ Թեև վաղուց արդեն փետրվարն է։ Բայց դա ձյունից է։ Այստեղ շատ է ձյունը։ Մի ծիծաղիր, երիտասարդ... Դա, քեզ ասում եմ, խելագարեցնում է։ Դու ընդամենը երկու օր ես այստեղ, իսկ մենք արդեն ամիսներ է՝ տնկված ենք այստեղ։ Ո՛չ մի ձայն։ Ոչինչ։ Դա խելագարեցնում է։ Միշտ լռություն։ Ո՛չ մի ձայն։ Ամիսներով։ Ահա և սկսում ես ծննդյան երգեր լսել։ Մի ծիծաղիր։ Նրանք չքացան միայն այն ժամանակ, երբ քեզ տեսա։ Տեր աստված։ Դա խելագարեցնում է։ Հավերժական լռություն։ Հավերժական։

Ֆելդֆեբելը բարձրաձայն շնչում էր։ Եվ ծիծաղում էր։ Եվ ամուր կպել էր նրան։ Եվ ավտոմատավորը նույնպես ամուր բռնել էր ֆելդֆեբելին։ Հետո նրանք երկուսն էլ սկսեցին ծիծաղել։ Ռուսական անտառում։ Փետրվարին։

Ճյուղերը երբեմն կռանում էին ձյան տակ։ Եվ սև֊կապտավուն ճյուղերի արանքում նստած ձյունը սահում էր ներքև։ Եվ շնչում էր։ Կամացուկ։ Մերթ առջևում։ Մերթ ձախից։ Այստեղ։ Եվ այնտեղ։ Ամենուրեք լսվում էր շնչառություն։ Ձյունը կախ էր ընկել ճյուղերից։ Ձյո՛ւն։ Ձյո՛ւն։ Ձյո՛ւն։

ԽՈՀԱՆՈՑԻ ԺԱՄԱՑՈՒՅՑԸ

Նրանք նրա վրա ուշադրություն էին դարձրել դեռ հեռվից. դե, շատ աչքի զարնող էր նա։ Նրա դեմքը բոլորովին ծերացած էր թվում, սակայն քայլվածքից երևում էր, որ քսան տարեկանից ավելի չի լինի։ Նա նստեց նրանց կողքին, նստարանի վրա և ցույց տվեց ձեռքում բռնածը։

— Սա մեր խոհանոցի ժամացույցն է,— ասաց նա, իր ծերացած դեմքը մեկ առ մեկ դարձնելով բոլոր նրանց, ովքեր նստած էին արևով ողողված նստարանին։— Ինձ հաջողվեց փնտրել ու գտնել այն։ Անվնաս է մնացել։

Նա իր առջև բռնել էր ափսեի պես կլոր, սպիտակ ժամացույցը և թեթևակի, միայն մատներով, շոշափում էր թվատախտակի կապույտ թվերը։

— Իհարկե, հիմա այն ոչ մի արժեք չի ներկայացնում,— ասաց նա, կարծես արդարանալով,— ես ինքս էլ այդ գիտեմ։ Այն մի առանձին գեղեցկություն էլ չունի։ Նման է ափսեի։ Բայց այս կապույտ թվերը, իմ կարծիքով, այնուամենայնիվ գեղեցիկ են։ Սլաքները, իհարկե, շատ սովորական են — թիթեղից։ Բացի այդ, հիմա այն չի էլ աշխատում։ Ոչ, չի աշխատում։ Մեխանիզմը փչացած է։ Այդ ես ստուգել եմ։ Բայց արտաքուստ այնպիսին է, ինչպիսին եղել է առաջ։ Թեև այլևս չի աշխատում։

Նա մատի ծայրը զգուշությամբ պտտեցրեց ամբողջ թվատախտակի շուրջը։ Եվ կամացուկ ավելացրեց.

— Այո, այն անվնաս է մնացել։

Նրանք, որ նստել էին արևով ողողված նստարանի վրա, չէին նայում նրան։ Նրանցից մեկը իր կոշիկներն էր զննում, իսկ կինը աչքերը հառել էր իր կողքին դրված մանկական սայլակին։ Հետո ինչ֊որ մեկը հարցրեց.

— Ձեր տանից ոչի՞նչ չմնաց։ Ո՞չ։

— Ո՛չ, ո՛չ,— ասաց նա գրեթե ուրախ։— Երևակայում եք, բացարձակապես ոչինչ։ Եվ միայն սա է մնացել, միայն սա։— Եվ նորից վեր բարձրացրեց ժամացույցը, ասես թե այդ մարդիկ դեռ չէին տեսել այն։

— Բայց չէ՞ որ դա այլևս չի աշխատում,— ասաց կինը։

— Ոչ, ոչ չի աշխատում։ Փչացել է, գիտեմ։ Բայց թե արտաքինից ճիշտ այնպիսին է, ինչպիսին միշտ եղել է, սպիտակ ու կապույտ։— Եվ նա նորից իր ժամացույցը ցույց տվեց նրանց։— Բայց ամենակարևորը,— շարունակեց նա հուզված,— այդ մասին ես ձեզ ընդհանրապես ոչինչ չեմ պատմելու... Դա պահել եմ, որ վերջում ասեմ... Ապա մի պատկերացրեք, ժամացույցը կանգ է առել ճիշտ երկուսն անց կեսին։ Ապա մի պատկերացրեք, ճիշտ երկուսն անց կեսին։

— Նշանակում է ռումբը ձեր տան վրա է ընկել երկուսն անց կեսին,— ասաց տղամարդը, բազմանշանակ կախ գցելով շրթունքը։— Ես շատ եմ լսել այդ մասին։ Երբ ռումբն ընկնում է, ժամացույցը կանգ է առնում։ Պայթյունի ալիքի հետևանքով։

Նայելով ժամացույցին, երիտասարդը մտախոհ կերպով գլուխն օրորեց։

— Ոչ, դուք սխալվում եք։ Դա ոչ մի կապ չունի ռումբերի հետ։ Ինչո՞ւ անընդհատ ռումբերի մասին խոսել։ Ոչ։ Երկուսն անց կեսին բոլորովին ուրիշ բան կատարվեց, դուք պարզապես չգիտեք այդ։ Ամբողջ համն ու հոտը հենց նրա մեջ է, որ այն կանգ է առել ճիշտ երկուսն անց կեսին, և ոչ թե հինգից քառորդ պակաս, կամ էլ, ասենք, ժամը ութին։ Ես սովորաբար տուն էի վերադառնում երկուսն անց կեսին։ Ես նկատի ունեմ գիշերվա երկուսն անց կեսը։ Ես գրեթե միշտ վերադառնում էի այդ ժամանակ։ Ահա թե ինչումն է համն ու հոտը։

Երիտասարդը նայեց նրանց, բայց նրանք աչքները փախցրին։ Այնպես էլ նա հայացքով չհանդիպեց նրանց։ Այն ժամանակ նա գլխով արեց, դիմելով ժամացույցին։

— Հասկանալի է, ես միշտ ուտել էի ուզում։ Ուրիշ ի՞նչ կերպ կարելի է։ Եվ ես անմիջապես մտնում էի խոհանոց։ Դա գրեթե միշտ լինում էր երկուսն անց կեսին։ Իսկ հետո, հետո գալիս էր մայրս։ Որքան էլ ես աշխատում էի կամաց բացել դուռը, միևնույն է, նա լսում էր, որ ես եկել եմ։ Ու մինչդեռ ես մթության մեջ ուտելու բան էի փնտրում, հանկարծ լույսը վառվում էր։ Պատահում էր՝ մայրս կանգնած էր լինում բրդե կոֆտայով, կարմիր շալը ուսերին գցած։ Ոտաբոբիկ։ Միշտ ոտաբոբիկ։ Թեև մեր խոհանոցի հատակը հախճասալերով է պատած։ Նա պայծառ լույսից կկոցում էր աչքերը։ Չէ՞ որ դա կեսգիշերին էր, և նա վաղուց արդեն քնած էր։

«Նորից այսքան ուշ»,— ասում էր նա և ուրիշ ոչինչ։ Միայն մի խոսք՝ «Նորից այսքան ուշ»։ Իսկ հետո նա ընթրիք էր տաքացնում ինձ համար և նայում, թե ես ինչպես եմ ուտում։ Նա ոտքերը քսում էր իրար, որովհետև հախճասալե հատակը շատ սառն էր։ Գիշերը նա երբեք կոշիկ չէր հագնում։ Մայրս ինձ հետ նստում էր, մինչև որ ես կուշտ ուտեմ։ Իսկ հետո, երբ ես անջատում էի իմ սենյակի լույսը, լսում էի, թե ինչպես էր նա ափսեները հավաքում։ Այդպես էր ամեն գիշեր։ Եվ մեծ մասամբ նույն ժամին, ճիշտ երկուսն անց կեսին։ Այն ժամանակ ես գտնում էի, որ այդ ամենը ինքնին հասկանալի է։ Ինչ֊որ ինքնին հասկանալի բան էր թվում ինձ այն, որ մայրս գիշերվա երկուսն անց կեսին ինձ համար ուտելիք էր պատրաստում խոհանոցում։ Չէ՞ որ նա միշտ էր անում այդ։ Եվ երբեք ոչինչ չէր ասում մի խոսքից բացի՝ «Նորից այսքան ուշ»։ Նա այդ խոսքը կրկնում էր ամեն գիշեր։ Եվ ես համարում էի, որ դա երբեք չի վերջանա։ Ես գտնում էի, որ դա ինքնին հասկանալի է։ Չէ՞ որ դա կրկնվում էր ամեն գիշեր։

Մի պահ լռություն տիրեց։ Հետո երիտասարդը ասաց.

— Իսկ այժմ։— Նա նայեց նստածներին։ Բայց նրանք նորից աչքները փախցրին։ Այդ ժամանակ նա շշնջաց, դիմելով ուղղակի ժամացույցի կապտասպիտակավուն կլոր դեմքին.— Իսկ այժմ, այժմ ես գիտեմ՝ դրախտ էր այն։ Իսկական դրախտ։

Լիակատար լռություն տիրեց։ Հետո կինը հարցրեց.

— Իսկ ի՞նչ եղավ ձեր ընտանիքը։

Նա շփոթված ժպտաց։

— Դուք նկատի ունեք ծնողների՞ս։ Այո, նրանք էլ կործանվեցին։ Ամեն ինչ կործանվեց։ Պատկերացրեք՝ ամեն ինչ։ Ամեն ինչ կործանվեց։

Նա շփոթված ժպտաց, մեկ առ մեկ նայելով նստարանի վրա նստածներին։ Բայց նրանցից ոչ ոք չէր նայում նրան։

Այդ ժամանակ նա նորից վեր բարձրացրեց ժամացույցը ու ծիծաղեց։ Այո, նա ծիծաղում էր։

— Միայն ժամացույցն է, որ մնացել է։ Միայն ժամացույցը։ Եվ ամենակարևորն այն է, որ կանգ է առել ճիշտ երկուսն անց կեսին։ Հենց երկուսն անց կեսին։

Նա այլևս ոչինչ չասաց։ Նրա դեմքը լիովին ծերացած էր։ Նրա կողքին նստած տղամարդը դեռ նայում էր իր կոշիկներին։ Բայց նա դրանք չէր տեսնում։ Նա մտածում էր «դրախտ» բառի մասին։

ԳՈՒՑԵ, ՆԱ ԷԼ Է ՎԱՐԴԱԳՈՒՅՆ ՇԱՊԻԿՈՎ...

Նրանք նստած էին կամրջի բազրիքին։ Նրանց շալվարները բարակ էին, իսկ բազրիքը շատ սառն էր։ Բայց դրան կարելի է ընտելանալ։

Անձրև եկավ, հետո դադարեց, նորից եկավ։ Նրանք նստել և զորահանդես էին ընդունում։ Եվ քանի որ պատերազմի ամբողջ ընթացքում միայն տղամարդ էին տեսել, ապա այժմ նայում էին միմիայն աղջիկներին։

Մի աղջիկ անցավ նրանց մոտով։

— Լավ պատշգամբ է։ Թեկուզ սուրճ խմիր,— ասաց Տիմը։

— Բայց այնուամենայնիվ նա չափից դուրս շատ արևի տակ մնալու իրավունք չունի՝ կաթը կթթվի,— քմծիծաղ տվեց մյուսը։

Հետո մի ուրիշ աղջիկ էլ անցավ։

— Քարե դար,— բնութագրեց Տիմի ընկերը։

— Ամբողջությամբ սարդոստայնի մեջ է,— ասաց մյուսը։

Հետո տղամարդիկ անցան։ Նրանց բաց թողեցին առանց մեկնաբանությունների։ Փականագործների աշակերտներ, գունատ մաշկով ծառայողներ, ժողովրդական դպրոցների ուսուցիչներ՝ հանճարեղ դեմքով ու կարկատած շալվարներով, հաստ ոտքերով հաստափորներ, ասթմայով հիվանդներ ու ֆելդֆեբելի քայլվածքով վագոնավարներ։

Իսկ հետո եկավ նա՝ աղջիկը։ Նա բոլորովին ուրիշ էր։ Թվում էր, թե նա պետք է դեղձի բույր արձակեր։ Կամ էլ միանգամայն անբիծ մաշկի։ Իսկ նրա անունը պետք է բոլորովին հատուկ լինի՝ Էվելինա կամ էլ նման մի բան։ Բայց աղջիկն անցավ։ Երկուսով նայում էին նրա ետևից։

— Նա, երևի, վարդագույն շապիկով է։

— Ինչո՞ւ,— առարկեց մյուսը։

— Վարդագույն է,— պատասխանեց Տիմը։— Նրա նմանները միշտ վարդագույն շապիկ են հագնում։

— Դատարկ բան է,— ասաց մյուսը։— Նույն հաջողությամբ նա կարող է նաև բաց կապույտ հագած լինել...

— Ոչ, չի կարող, լսո՞ւմ ես, չի կարող։ Այդպիսիներինը միշտ վարդագույն է։ Այդ ես արդեն հաստատ գիտեմ, սիրելիս։— Տիմը, այս ասելիս, նույնիսկ ձայնը բարձրացրեց։

Այն ժամանակ նրա հարևանը հարցրեց.

— Ի՞նչ է, դու ծանո՞թ ես այդպիսի մեկին։

Տիմը չպատասխանեց։ Նրանք դեռ նստած էին, և բազրիքի սառնությունը թափանցում էր բարակ շալվարի միջից։ Հետո նա ասաց.

— Ոչ, ծանոթ չեմ։ Բայց ես գիտեի մի մարդու, որը սիրած աղջիկ ուներ այդպիսի, վարդագույն շապիկով։ Ես ու նա բանակում էինք։ Ռուսաստանում։ Նա դրամապանակի մեջ ինչ֊որ վարդագույն կտոր էր պահում։ Եվ ոչ ոքի ցույց չէր տալիս։ Բայց մի անգամ կտորն ընկավ գետին։ Բոլորը տեսան այն։ Սակայն նա ոչինչ չասաց։ Միայն կարմրեց։ Դարձավ վարդագույն, ինչպես այն կտորը։ Երեկոյան նա ինձ պատմեց, որ դա հարսնացուն է տվել։ Որպես թալիսման, հասկանո՞ւմ ես։ Նա միայն վարդագույն շապիկ է հագնում, ասաց նա։ Եվ այդ կտորը...

Տիմը լռեց։

— Հետո՞,— հարցրեց հարևանը։

Եվ Տիմը շատ կամաց պատասխանեց.

— Ես նրանից վերցրի այդ կտորը։ Եվ ցույց տվեցի բոլորին։ Եվ մենք բոլորս հռհռում էինք։ Պատկերացնում ես, թե ինչպիսի կատակներ էինք անում այդ ժամանակ։

— Հետո՞,— նորից հարցրեց հարևանը։

Տիմը նայեց իր ծնկներին։

— Նա դեն նետեց կտորը,— ասաց Տիմը և նայեց ընկերոջը։— Այո, նա դեն նետեց, իսկ հետո խփվեց։ Հենց հաջորդ օրը խփվեց։

Երկուսն էլ լռեցին։ Նստել ու չէին խոսում։ Բայց հետո մյուսը ասաց.

— Դատարկ բան է։— Ու մի անգամ էլ կրկնեց։— Դատարկ բան է։

— Այո, ես գիտեմ,— ասաց Տիմը։— Իհարկե, դատարկ բան է։ Դա պարզ է։ Ես գիտեմ։— Ու հետո ավելացրեց.— Բայց հետաքրքիր է, գիտես... Հետաքրքիր է, չէ՞։

Եվ Տիմը ծիծաղեց։ Նրանք երկուսն էլ ծիծաղեցին։ Եվ Տիմը բռունցքը սեղմեց գրպանում։ Ընդ որում, նա ինչ֊որ բան տրորեց։ Վարդագույն մետաքսի մի կտոր։ Ճիշտն ասած, արդեն հազիվ թե կարելի էր վարդագույն անվանել, որովհետև այն վաղուց էր գրպանում։ Եվ այնուամենայնիվ վարդագույն էր։ Տիմը այն բերել էր Ռուսաստանից։

ՀԱՑ

Կինը արթնացավ անակնկալ կերպով։ Գիշերվա երկուսն անց կեսն էր։ Նա ոչ մի կերպ չէր կարող հասկանալ, թե ինչը իրեն արթնացրեց։ Ա՜, ահա թե ինչ։ Խոհանոցում ինչ֊որ մեկը կպավ աթոռին։ Կինը ականջ դրեց։ Լուռ է։ Նույնիսկ չափից դուրս լուռ։ Երբ նա ձեռքը մեկնեց հարևան մահճակալին, պարզվեց, որ այն դատարկ է։ Ահա թե ինչու այսքան արտասովոր լռություն է սենյակում. չի լսվում նրա շնչառությունը։ Կինը վեր կացավ և, մթության մեջ խարխափելով, դանդաղ քայլերով գնաց խոհանոց։ Խոհանոցում նրանք հանդիպեցին։ Ժամը երկուսն անց կեսն էր։ Խոհանոցի պահարանի մոտ ինչ֊որ սպիտակ բան էր երևում։ Նա լույսը վառեց։ Այժմ նրանք կանգնած էին դեմ դիմաց՝ գիշերային շապիկով։ Գիշերով։ Երկուսն անց կեսին։ Խոհանոցում։

Կինը խոհանոցի սեղանի վրա տեսավ հացամանը։ Անմիջապես հասկացավ, որ ամուսինը հաց է կտրել։ Դանակը դեռևս ընկած էր հացամանի կողքին։ Եվ սփռոցի վրա էլ փշրանքներ կային։ Կինը քնելուց առաջ միշտ թափ էր տալիս սփռոցը։ Նա այդ անում էր ամեն երեկո։ Բայց հիմա փշրանքներ են թափված սեղանի վրա։ Եվ դանակ էլ կար այնտեղ ընկած։ Հատակի սալերը սառն էին։ Եվ կնոջը թվաց, թե սառնությունը դանդաղորեն վեր է բարձրանում իր մարմնով։ Նա այլևս հացամանին չէր նայում։

— Ինձ թվաց, թե մարդ կա այստեղ,— ասաց ամուսինը, շուրջը նայելով։

— Ես էլ ինչ֊որ բան լսեցի,— շշնջաց կինը։ Եվ այդ պահին մտածեց, որ ամուսինը գիշերը, միայն շապիկով, արդեն բոլորովին ծեր է թվում։ Այժմ չես ասի, թե նա իր տարիքից ավելի ջահել է։ Իսկ նա վաթսուն տարեկան է։ Ցերեկները նա երբեմն ավելի երիտասարդ է երևում։ Այնուամենայնիվ կինն էլ է արդեն պառավել, մտածեց ամուսինը. նա միայն շապիկով արդեն բավական ծեր է երևում։ Թեև, հնարավոր է, մազերն են մեղավոր։ Գիշերները կանայք միշտ սանրված չեն լինում։ Այդ պատճառով նրանք հանկարծ չափազանց ծեր են երևում։

— Գոնե կոշիկներդ հագիր,— ասաց ամուսինը։— Մի՞թե կարելի է ոտաբոբիկ քայլել հախճասալե սառը հատակին։ Քո մրսելն էր պակաս...

Կինը չէր նայում նրան, որովհետև չէր կարող տանել այն, որ նա խաբում էր իրեն, թեև իրենք արդեն երեսունինը տարի է, ինչ ամուսնացած էին։

— Ինձ թվաց, թե մարդ կա այստեղ,— կրկնեց ամուսինը և սկսեց աննպատակ նայել շուրջը։— Ես ինչ֊որ բան լսեցի, և այն ժամանակ մտածեցի՝ այստեղ ինչ֊որ մեկը կա։

— Ես էլ լսեցի։ Բայց դա թվացել է միայն։— Կինը սեղանից վերցրեց հացամանը և փշրանքները թափ տվեց սփռոցի վրայից։

— Այո, դա թվացել է միայն,— անվստահ կրկնեց ամուսինը։

Կինը որոշեց օգնության գալ նրան։

— Գնանք,— ասաց նա,— աղմուկը փողոցից է լսվում։ Գնանք քնելու։ Թե չէ՝ մեկ էլ տեսար մրսեցիր։ Հատակը շատ սառն է։

Ամուսինը դուրս նայեց լուսամուտից։

— Այո, երևի, ինչ֊որ մեկն աղմկել է փողոցում։ Իսկ ինձ թվացել է, թե այստեղ է։

Կինը ձեռքը մեկնեց անջատիչին։ Ու միաժամանակ մտածեց. «Ես պետք է լույսը անմիջապես հանգցնեմ, հակառակ դեպքում՝ չեմ դիմանա ու կնայեմ հացամանին։ Ես հացամանին նայելու իրավունք չունեմ»։

— Գնանք,— ասաց կինը, լույսը հանգցնելով։— Փողոցում էին աղմկում։ Երբ քամի է փչում, կտուրի ջրհորդանը խփվում է պատին։ Դա, երևի ջրհորդանն է։ Քամու ժամանակ այն միշտ աղմկում է։

Նրանք մութ միջանցքում խարխափելով գնացին դեպի ննջասենյակը, բոբիկ ոտքերը չպպացնելով հատակին։

— Այո, հիմա քամոտ եղանակ է,— ասաց ամուսինը։— Ամբողջ գիշերը քամի է փչել։

Երբ նրանք արդեն անկողին էին մտել, կինը ասաց.

— Ամբողջ գիշերը քամի է փչել։ Եվ աղմկել է ջրհորդանը։

— Այո, իսկ ես կարծում էի, թե խոհանոցում են աղմկում։ Պարզվում է, որ դա ջրհորդանն է եղել,— ամուսինը այնպես ասաց այս խոսքերը, կարծես թե արդեն քնում էր։

Բայց կինը նկատեց, թե որքան անբնական էր հնչում նրա ձայնը։ Որովհետև նա ստում էր։

— Ցուրտ է,— ասաց կինը,— կամացուկ հորանջելով։— Ես մտնում եմ վերմակի տակ։ Բարի գիշեր։

— Բարի գիշեր,— պատասխանեց ամուսինը և ավելացրեց։— Այո, արդեն շատ է ցրտել։

Այնուհետև լռություն տիրեց։ Բավական ժամանակ անցավ, և կինը լսեց, որ ամուսինը կամաց ու զգույշ ծամում է։ Կինը աշխատում էր խորը և հանդարտ շնչել։ Թող կարծի, թե ինքն արդեն քնած է։ Իսկ ամուսինը այնքան համաչափ էր ծամում, որ կինը, ականջ դնելով, իրոք քնեց։

Երբ հաջորդ երեկոյան ամուսինը տուն վերադարձավ, կինը չորս կտոր հաց դրեց նրա առաջ։ Առաջ նրան միայն երեք կտոր էր հասնում։

— Կարող ես չորսն էլ ուտել,— ասաց նա, հեռանալով լամպից։— Միևնույն է, ես վատ եմ մարսում այդ հացը։ Ավելի լավ է ավելորդ կտորը դու ուտես։ Ես այնքան էլ լավ չեմ մարսում այդ հացը։

Կինը նկատեց, որ ամուսինը կռացավ իր ափսեի վրա։ Նա կնոջը չէր նայում։ Այդ պահին կինը խղճաց նրան։

— Այդպես չի լինի, չէ՞ որ միայն երկու կտոր կմնա քեզ,— ասաց նա, աչքերը չկտրելով իր ափսեից։

— Հետո՞ ինչ։ Երեկոյան հաց ուտելը ինձ վնաս է։ Կեր։ Կեր։

Որոշ ժամանակ անցավ, մինչև որ կինը նորից նստեց սեղանի մոտ, լամպին մոտիկ։

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ ՔՐԵՍՏՈՄԱՏԻԱՅԻ ՀԱՄԱՐ

— Կարի մեքենա, ռադիո, սառնարան ու հեռախոս բոլորն էլ արդեն ունեն։ Հիմա ինչո՞վ ենք զբաղվելու,— հարցրեց գործարանատերը։

— Ռումբերով,— ասաց գյուտարարը։

— Պատերազմով,— ասաց գեներալը։

— Ի՜նչ արած,— ասաց գործարանատերը,— եթե ուրիշ կերպ չի կարելի...

* * *

Սպիտակ խալաթով մարդը թվեր էր գրում թղթի վրա։ Դրանց կողքին դնում էր փոքրիկ գեղեցիկ տառեր։

Հետո նա հանեց սպիտակ խալաթը և մի ամբողջ ժամ զբաղվեց լուսամուտագոգին դրված ծաղիկներով։ Նկատելով, որ մի ծաղիկը թառամել է, մարդը սաստիկ վշտացավ ու լաց եղավ։

Իսկ թղթի վրա թվեր էին գրված։ Դրանք ցույց էին տալիս, որ կես գրամը բավական է երկու ժամում հազար մարդ ոչնչացնելու համար։

Արևն ընկել էր ծաղիկների վրա։

Եվ թղթի վրա։

* * *

Երկու հոգի զրուցում էին։

— Ի՞նչ արժե սա։

— Հախճասա՞լով։

— Իհարկե։ Կանաչ հախճասալով։

— Քառասուն հազար։

— Քառասուն հազա՞ր։ Լավ։ Այո, սիրելիս, եթե ես ժամանակին շոկոլադից չանցնեի վառոդի, ես չէի կարողանա այս քառասուն հազարը վճարել ձեզ։

— Իսկ ես չէի կարողանա կահավորել ձեր ցնցուղարանը։

— Կանաչ հախճասալո՞վ։

— Կանաչ հախճասալով։

Երկու մարդիկ բաժանվեցին։

Մեկը գործարանատեր էր, մյուսը՝ կապալառու շինարար։

Պատերազմ էր։

* * *

Կեգելարան։ Երկու հոգի զրուցում էին։

— Շտուդիենռատ, ի՞նչ է պատահել, ինչո՞ւ եք սև կոստյում հագել։ Սգի մե՞ջ եք։

— Ամենևին։ Ամենևին։ Ներկա եմ եղել հանդեսի։ Տղաները մեկնում են ռազմաճակատ։ Մի փոքրիկ ճառ ասացի։ Հիշեցրի Սպարտան։ Հատվածներ կարդացի Կլաուզեվիտցից։ Խոսեցի պատիվ, հայրենիք հասկացությունների մասին։ Հիշատակեցի Լանգեմարկին։ Տղաները երգեցին՝ «Տեր, որ արարել ես սև մետաղը»։ Վառվող աչքեր։ Սրտառուչ էր։ Շատ սրտառուչ։

— Աստված իմ, շտուդիենռատ, վերջացրեք։ Չէ՞ որ դա զզվելի է։

Շշմած ուսուցիչը աչքերը հառեց շրջապատողներին։ Պատմելիս, նա թղթի վրա փոքրիկ խաչեր էր գծել։ Համատարած խաչեր։ Նա վեր կացավ ու սկսեց քահ֊քահ ծիծաղել։ Վերցրեց մի նոր գնդակ ու գլորեց։ Լսվեց մի խուլ թնդյուն։ Կեգելարանի հեռավոր ծայրում կեգլիներն ընկան։ Նրանք նման էին փոքրիկ մարդուկների։

* * *

Երկու հոգի զրուցում էին։

— Հը՞, ինչպե՞ս են ձեր գործերը։

— Լավ չեն։

— Դեռ ինչքա՞ն ունեք։

— Լավագույն դեպքում՝ չորս հազար։

— Ինչքա՞նը կարող եք ինձ տալ։

— Ութ հարյուրից ոչ ավելի։

— Դրանք բոլորն էլ կծախսվեն։

— Լավ, հազար։

— Շնորհակալություն։

Երկու հոգին բաժանվեցին։

Նրանք խոսում էին մարդկանց մասին։

Նրանք գեներալներ էին։

Պատերազմ էր...

ՎԵՐՋ

Վոլֆգանգ Բորխերտ

Բիլբրուկ

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014