Վազգեն Սարգսյան

ՀԱՑԻ ՓՈՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

պատմվածքներ

վիպակ

Երևան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊3 Սարգսյան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Սարգսյան, Վազգեն Զավենի

Հացի փորձություն: [Պատմվածքներ, վիպակ] / Վ. Զ. Սարգսյան։ Խմբ.՝ Վ. Մ. Մուղնեցյան, Ա. Է. Մորիկյան, նկարիչ՝ Ֆ. Ա. Գուլանյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Յավրուհրատ, 2015.— 291 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Հացի փորձություն: [Պատմվածքներ, վիպակ] / Վ. Զ. Սարգսյան; Խմբ.՝ Վ. Մ. Մուղնեցյան; Նկարիչ՝ Ֆ. Ա. Գուլանյան.— Երևան: Սովետական գրող, 1986.— 155 էջ; դիմանկ.; 17 սմ; ինչպես նաև՝ Պատմության սկիզբն ու շարունակությունը: [Պատմվածքներ, վիպակ, հրապարակախոսություն, ակնարկներ, ելույթներ, հարցազրույցներ] / Վ. Զ. Սարգսյան; Կազմ. և խմբ.՝ Ա. Է. Մորիկյան.— Երևան: Նաիրի, 2009.— 412 էջ.; դիմանկ.; 17 սմ գրքերն են։

Կյանքի արագացող ռիթմի, մարդու բարօրության դեմ սպառնալիքների խտացման մեր ժամանակներում մի պահ կանգ առնող, սեփական ձայնի ու նկարագրի վերածնման, կյանքի նախնական՝ երկիրը երկիր և մարդուն մարդ պահող ճշմարտությունների համար պայքարող մարդկանց մասին է այս ժողովածուն։

Գրքում հեղինակի գեղարվեստական գործերն են՝ ստեղծված 1986-1990 թթ.։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊0֊1383֊1

© Վ. Սարգսյան, 1986֊1990

© Յավրուհրատ, 2015

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Bread Temptation by Vazgan Sargsyan

Copyright © 1986֊1990 by Vazgan Sargsyan

Copyright © 2015 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ՎԱԶԳԵՆԸ

Իր քառասնամյակի առիթով ես նրան Սպարապետ և Մատենագիր էի մեծարել. սպարապետը Վարդան զորավարն էր կամ թերևս Գարեգին Նժդեհը կամ գուցե Լիպարիտ Կիլիկեցին, մատենագիրն անշուշտ Եղիշե Պատմիչն էր կամ թերևս մի ուրիշը՝ ով իրենով կմարմնավորեր միատեղված զորավարին ու մատենագրին։

Ես միշտ միտված եմ եղել աստծուն իմ ծնողի ու իմ զավակի մեջ տեսնել և Ավարայրը մեր օրերում և կարմիր մշուշների հեռավոր Վարդանին այսօրվա մեջ մեր կողքին տեսնել. այստեղի՛, այսօրվա՛ անօտարելի բաղադրիչներն են և՛ մեր բոլոր ու բոլոր առաքինությունները, և՛ բոլոր ու բոլոր արատները։

Որ մեծագիր Սպարապետը մեր օրերում մեր կողքին իրոք կայացել էր, որ հանձին նրա մենք մեզանում մեր մսից ու արյունից հունցված արտասովոր մեկն ունեինք, մեկը՝ որ օրհասի հանդիման մեր կասկածն ու տագնապը մեզնից բոլորից ամենախորն էր թաքցնում, մեկը՝ որ մեր վհատության ու անկման խորխորատի տեղ հույսի, հավատի ու վստահության բարձունք էր հառնեցնում,— այդ զգալի էր և իր կենարար ողջությամբ, բայց առավել քան զգալի է այսօր՝ իր սպանիչ բացակայությամբ, երբ մեր յուրաքանչյուրի ու հանուրի ընթացքին տարտամ շփոթ է ներքաշվել, երբ մեր բոլորի հորիզոնը կրճատվել է ամբողջ փարսախներով, երբ այսօրվա ու վաղվա առջև կանգնած ենք մեր հասակների ոչ այն շիտակ պահվածքով, ինչպես կանգնած էինք կորովի իր ներկայությամբ։

Հուսամ, որ նույնիսկ նրան սպանողները, նրա անշունչ մարմնի վրա իրենց դիվային պարը պարողները այսօրվա մեր երկնքի տակ կան ոչ այն վստահությամբ, ինչպես կային իր շենշող, անգամ սպանողներին իրենց եթե ոչ կեցության հրճվանքի՝ ապա գոնե սոսկական լինելության մղող ներկայությամբ, բոլոր դեպքերում նրանք ոչնչացրել են ավելին քան իրենց նպատակի նշանը. բոլոր դեպքերում Վազգենի հեռացումով բացված վիհը ահռելիորեն մեծ է կենդանի, խլրտուն, օրավուր մեծացող Վազգենի բռնած տարածքից։

Իսկ որ այդ խլրտան, օրավուր արագացող ու ահագնացող, իրականություն ասված թշնամու հայացքից երբեք չխուսափող, այլև դիմադարձող, այլև նախահարձակ, ամենքիս ու յուրաքանչյուրիս մեր իսկ օրվան, մեր իսկ անելիքին անակնկալ դեմ֊հանդիման կանգնեցնող արտասովոր մարդը՝ իր երկրի մեծ քաղաքացին, զորավարը, քաղաքականության մարդը, պետական֊ազգային գործի խոշոր անհատականությունը — կռանվել էր իր իսկ գրականության դարբնոցում, կերպավորվել էր իր իսկ կռանահարմամբ՝ այդ տեսանելի է միայն հիմա՝ իր մղձավանջային, իր զառանցական կորստից հետո։

Գրականությունը հավատավոր մարդու խոստովանություն է. գրականությանը մտավարժանք չէ: Ինչի և ում մասին էլ մենք գրենք՝ դիմապատկերի ենք բերում ինքներս մեզ։ Եթե դիմապատկերի չենք եկել, եթե մեր հեռանալուց հետո խորանը չի պահել մեր պատկերը՝ նշանակում է մեր խոսքի ոչ մի շշուկը խոստովանանքային չի եղել, մեր բառերից ոչ մեկը չի ծեփվել այդպես էլ չհառնած մեր պատկերին, նշանակում է մենք չենք էլ եղել ճշմարիտ բանի այս աշխարհում։

Վազգենի ոչ ծավալուն գրական վաստակը — ոչ ծավալուն՝ որովհետև գրական կյանքի տեղատվության ժամանակների սերնդից էր, գրամոլ չէր և խելագար արագությամբ փոխվող, փոփոխվող, ուղղակի փախչող, հեռացող կյանքին մասնակցությունը գրականությամբ, միայն գրականությամբ՝ նրան իրավացիորեն անլիարժեք, անմասնակցություն էր թվում,— գրական իր կարճ կյանքի ժամանակում ոչ փորձառու, երիտասարդ, գրեթե պատանի ձեռքով ժողովված այդ վաստակն ահա, այդուհանդերձ, ներառելով մեր ֆանտաստիկ, մեր ֆանտասմագորիկ, մեր բնազանց իրականությունից շատ էական եզրեր, միշտ կարևոր ներկայություն ապահովելով «փոթորիկ սանձողի» հեղինակային կամքին, եթե կուզեք՝ ներառելով անգամ ինչ֊ինչ ծվեններ իր և մեր գլխին գալիքից, այդ վաստակն ահա կայուն դիմապատկերի է բերում երեսնամյա Վազգեն Սարգսյանին։ Նշանակում է՝ խոստովանանքի նրա բառը ծեփվել է, նրա հեռանալուց հետո իր խորանը ամայի չէ, ճշմարիտ բանի տաճարը իր հիշողություն է ներքաշել կայուն դիմագծի մի նույնքան խոշոր անհատի, որքան ռազմի ու քաղաքականության ասպարեզը՝ սպարապետին ու գործչին։

Եվ վաղվա օրով, երբ մեր ծանր հորիզոնների աղջամուղջում վիճարկվի մեր այսօրվա և այսօրվա մեջ ռազմի ու քաղաքականության այդ խոշոր այրի իսկությունը — նրան ու իր ժամանակին, նրան ու իր խոյընթաց վերելքին, դեպի իր կործանումը նրա հանդիպակաց խիզախ երթին վկա ու պաշտպան է կանգնելու այս գիրքը՝ գրված Վազգենի վերընթացից ու անկումից շատ տարիներ առաջ։

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ
19 սեպտեմբեր 2000թ.

ԻՆՔՆԱԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Վազգեն Զավենի Սարգսյան։ Ծնվել եմ 1959 թվականին, Արարատ գյուղում։ Հայրս՝ ծառայող։ Մայրս՝ ուսուցչուհի։ 1965֊1975 թթ. սովորել և ավարտել եմ Արարատ գյուղի միջնակարգ դպրոցը, 1975֊1979 թթ.՝ Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի ինստիտուտը։ Աշխատել եմ որպես ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ (մինչև օրս էլ աշխատում եմ), Արարատի ՑՇԿ֊ում՝ բեռնակիր բանվոր, «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ ռեժիսորի ասիստենտ, «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրում՝ որպես գրական աշխատող և այլն։ Գրել սկսել եմ համեմատաբար ուշ։ Երևի 1980 թվականից, լավ չեմ հիշում, ճիշտը չեմ կարող ասել։ Տպագրվել եմ «Գարուն», «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրերում, «Գրական թերթում»։ Շուտով, «Սովետական գրականություն» ամսագրի վեցերորդ համարում, ապա նաև «Գարունի» ութում կամ իննում լույս կտեսնեն երկու վիպակներս, իսկ 1985֊ի վերջերին «Սովետական գրող» հրատարակչությունը, Աստծո հաջողությամբ, լույս կտեսցնի առաջին գիրքս։ Այ, այն ժամանակ նոր կարելի կլինի խոսել իմ եղած֊չեղածի, արած֊չարածի մասին։ Իսկ հիմա, ընկեր Պետրոսյան Անահիտից խնդրում եմ հետաձգել այս հանդիպումը՝ գոնե մինչև «Սովետական գրականություն» ամսագրի վեցերորդ համարի լույս տեսնելը։ Հուսով եմ, որ խնդրանքս կընդառաջվի։

Հա, ամուսնացած չեմ, չեմ եղել և առայժմ չեմ պատրաստվում։

Դատվա՞ծ... Չեմ եղել, եթե չհաշվենք տնային կալանքները... մորս դատավճիռներով։

Արտասահմանում բարեկամներ ունե՞մ։ Շա՜տ֊շատ՝ Սփյուռքի ամբողջ հայությունը։

Ուրի՞շ... Էլ ասելու բան չմնաց։ Սա էլ ձեզ ինքնակենսագրության...

1985

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ԱՄԵՆԱԹԱՆԿ ՊԱՐԳԵՎԸ

Պողոս Սահակյանը հիվանդացել է։ Ինքն է մեղավոր՝ յոթանասունհինգ տարեկանում իրեն քսանհինգ տարեկանի նման է պահում. այգին փորելիս սառը ջուրը խմել է քրտնած, ասել են կհիվանդանաս՝ խնդացել է. «49 թվականին, Սիբիրում, գետն անցնելիս սառույցը կոտրվեց, ջուրն ընկա։ Մի կերպ դուրս եկա, ուրիշ բան չէ՝ սապոգներիս միջի ջուրը թափեցի ու գնացի իմ ճամփով։ Ի՞նչ եղավ...»։

Տղամարդու քիչ մնացած՝ որձաքարե տեսակից է Պողոս Սահակյանը։ Քոքով մայր հողին ձուլված, զարմանալի կամքի, զարմանալի ուժի տեր, փշոտ, իրասածի, նույնքան էլ՝ զարմանալի նրբանկատ ու լավատես։ Այդ լավատեսությունը հատկապես է զարմացնում. ախր, շատ դժվար կյանք է ապրել։ Եղել են սարսափելի ժամանակներ, երբ սևին սև ասելու համար մարդը կյանքով է վարձահատույց եղել։ Պողոս Սահակյանն այդ սարսափելի ժամանակների զոհերից է։ Կյանքի լավագույն տարիները բանտերում ու աքսորում են անցել։ Ինչե՞ր միայն չի քաշել։ Մեկ է, էլի սևին սպիտակ ասել չի սովորել։ Ու իր դժվար կյանքի համար չի փոշմանել։ Չի տրտնջում։ Միայն հայրաբար մեզ՝ հիմիկվաններիս, մի քիչ նախանձում է. «Լավ ժամանակներում եք ապրում»։ Հանդիմանում է նաև. «Շատ եք առաջ գնացել՝ լավ եք արել։ Մենակ թե բարձրացել, հողից կտրվել եք, հողին չեք ուզում տիրություն անել»։ Կյանքի մասին իր պատկերացումը մոտավորապես այսպիսին է. «Եկեղեցին, որով էսօր աշխարհով մեկ հպարտանում ենք, պայթեցնում էին։ Ոտքներս մեր տաք թոնիրների մեջ՝ եկեղեցին պայթեցնողներին քթներիս տակ անիծում էինք՝ Ղազարյան Ցոլակը մեջքը դեմ տվեց եկեղեցուն, կանգնեց՝ ով տղամարդ է, թող եկեղեցուն մատով դիպչի։ Եկեղեցին կանգուն մնաց։ Որոշ ժամանակ անց Ցոլակին տարան։ Երբ մեջքը դեմ էր տալիս եկեղեցուն, Ցոլակը գիտեր, որ իրեն կտանեն։ Ցոլակը աշխարհ եկավ, ճաք տվեց, անցավ, իսկ եկեղեցին կանգուն է։ Կարող էր հակառակը լինել...»։

Հաճելի է լսել Պողոս Սահակյանին։ Լավ է պատմում, առանց գույները թանձրացնելու, առանց մանրացնելու, խորհուրդներ չի տալիս, ինքը պատմում է, դու ինչպես կուզես՝ հասկացիր։ Հիմի հիվանդ է, անկողնում պառկած։ Բժիշկն արգելել է ծխել։ Ծխում է ու մանր֊մանր պատմում։

— ... Ասես, գետնի տակից բուսնեցին։ Քսան֊քսանմեկ տարեկան տղա էի։ Սով էր։ Լամպի շուշա էի տարել վերևի գյուղերը, փոխանակել ցորենի հետ, տուն էի դառնում։ Գայլերի ոհմակի նման շրջապատեցին։ Ղաչաղներ էին։ Իրենց մասին շատ էի լսել, մարդն ու հավի ճուտը իրենց համար մի հաշիվ էին, գիտեի։ Մի րոպեի մեջ տկլորացրին՝ զենք, հագուստ, սապոգ... Հիմի իրար մեջ որոշում են՝ ինձ սպանեն, թե՞ չէ։ Ձմեռ, սառնամանիք, մի տակ շապիկով, ոտաշորով տնկվել եմ ձյուների մեջ ու սպասում եմ։ Մտքումս մահն արդեն ընդունել եմ, էլ վախ չկա։ Որ չսպանեն էլ, գիտեմ, գելերի բաժին եմ դառնալու։ «Սպանեք, պրծնեմ,— ասացի,— էլ ի՞նչ եք սպասում»։ Կատվի խաղը՝ մկան մահը, հրացանը դեմ են արել ճակատիս՝ «Ո՞վ ես, որտեղի՞ց ես»,— հարցուփորձ են անում։ «Արծվանիստցի եմ, Տիգրանի տղեն եմ,— ասացի,— հայ եմ, գյավուր եմ, սպանեք պրծնեմ»։ Էս պահին իրենցից մեկը, թե՝ «Օհանի՞ Տիգրանի»։ Մեջս ինչ֊որ հույս շողաց։ Հետո հույսս փոխվեց վախի։ «Հա,— կմկմացի,— Օհանի թոռն եմ»։ Էս իմացա։ «Սրա շորերն ու ձին ետ տվեք»,— դառավ ղաչաղը ընկերներին։ Իրենց մեջ ղալաբալա սկսվեց։ «Իմ» ղաչաղը պինդ էր։ Իրենց միջի գլխավորը չէր, բայց պինդ էր։ Իրերս ու ձին ետ տվին։ «Պապդ թե կենդանի է,— ասաց ղաչաղը,— կասես՝ Նաբին քո լավությունը չի մոռացել»։ Ու ոնց որ երազի նման հայտնվել էին, երազի նման էլ անհետացան։ Նաբու դեմքն էլ երազի նման եմ հիշում, հոգնած֊անհաղորդ դեմք ուներ, բայց երբ ղալաբալան սկսվեց, դեմքը սրվեց ու աչքերը փայլեցին։ Հաստատ արունք կլիներ, թե ընկերները չզիջեին...

Պապս էդ դեպքից երեք տարի առաջ էր մահացել, ու էդպես էլ ինձ համար մութ մնաց, թե ի՞նչ լավություն կարող էր արած լինել իմ ռանչպար պապը ղաչաղ Նաբուն, որ Նաբին չէր մոռացել... Միակ բանը, որ հաստատ էր, որ մինչև գերեզման ապրելու պայմանով մեջս մտավ էն օրը, էս միտքն էր. ոչ մի բան աշխարհում հենց այնպես չի կորչում, ո՛չ մի բան։ Էս խելքով էլ կյանքս ապրեցի։ Հետո, էն օրից երեսուն տարի անց, մի դեպք պատահեց, ու ես համոզվեցի, որ ճիշտ եմ ապրել...

Պողոս քեռին նոր պապիրոս է կպցնում։ Չի սպասում հարցնենք՝ ի՞նչ դեպք։ Գիտի, որ մեզ հետաքրքիր է, շարունակում է.

— ... 36 թվականից էդ որոշմանը սպասում էի։ Սպասում էինք։ Ի՜նչ մարդիկ էին սպասում։ Ո՜նց էինք սպասում։ Աչքներս սառեց սպասելով։ Սրտներս սառեց։ Հոգիներս սառեց։ Սպասում էինք... Պատերազմը սկսվելու վրա ուրախացա, կհավատա՞ք, ուրախացա։ Պատերազմում կամ մարդավարի զոհվելու էի, կամ հերոսի կոչումով տուն էի դառնալու։ Հաստատ։ Պատերազմ չտարան՝ չվստահեցին։ 1947֊ին շատերի հետ ինձ էլ ազատեցին, մտածեցի՝ էս է... 48֊ին նորից տարան. դեռ «անվստահելի» էի։ Էլ սիրտ չէր մնացել սպասելու՝ սպասում էի։ Ի՜նչ մարդիկ մեռան սպասելով... Հետո, արդեն ազատության մեջ էլ սպասում էի։ Ու հիմի, գերագույն դատարանի որոշումը ձեռքիս, իջնում եմ աստիճաններով ու հավատս չի գալիս. ես արդարացված եմ։ 36֊ից մինչև 55 թվականը ոչ մի վայրկյան չեմ կասկածել, որ արդար եմ, բայց հիմի, էս թղթի կտորի վրա լացս գալիս է... Ես, ուրեմն, արդար եմ, տասնինը տարի շարունակ արդար եմ եղել, արդար եմ տառապել... Երնեկ չարդարացնեին, մտածում եմ, երնեկ էսպիսի որոշում կայացնեին՝ Պողոս Սահակյան, դու քո պատիժը արդարացի ես կրել, հիմի, Աստված քեզ հետ, ապրիր ոնց ուզում ես։ Թե չէ հիմի էս թուղթն ի՞նչ անեմ, տանեմ֊դնեմ մորս շիրմաքարի՞ն... Վերջին անգամ, մտածում եմ, վերջին անգամ շտապում եմ դուրս գալ դատարանի դռներից։ Ի՞նչ իմանամ, թե ճակատագիրը ինչ հանդիպում է նախապատրաստել...

Դատարանի շենքի առաջ, վիզը ծուռ, օգնություն խնդրող հայացքով մի մարդ է կանգնած, որ շատ նման է... Չէ, մտածում եմ, նա էսքան խեղճացա՞ծ, հնարավոր չէ։ Բայց, դե, նույն աչքերն են, նույն շուրթերը, շատ է նիհարել, բայց դիմագծերը հո նո՞ւյնն են։ Մտքումս հազար անգամ էս դեմքը ջարդուխուրդ եմ արել, ո՞նց կարող եմ շփոթել։ «Գալուկյա՞ն»,— ասացի, ու սիրտս թպրտաց։ Հայացքը բարձրացրեց ու միանգամից ճանաչեց. «Պողո՞ս, բարև, Պողոս...»։ Որ տաք֊տաք երկաթը քուրայից հանես ու կոխես սառը ջրի մեջ՝ ի՞նչ թշշոց կբարձրանա՝ մեջս էդպիսի թշշոց է ընկել։ Դեմս, ախր, Գալուկյանն էր կանգնած ու քաղցր ժպտալով՝ ձեռքը ինձ էր մեկնել։ Արմունկից բռնած՝ կողքի գարեջրատունը տարա։ Գարեջրատանը մարդ չկար։ Նստեցինք դեմ֊դիմաց։ Գարեջուր պատվիրեցի։ Մինչև գարեջուրը կբերեն, ձեզ պատմեմ, թե ով էր Գալուկյանը...

Գալուկյանին առաջին անգամ հանդիպեցի 1947 թվականին, աքսորից վերադառնալուս երկրորդ թե երրորդ օրը, շրջկենտրոնի հատուկ բաժնում։ Երեսունհինգ֊քառասուն տարեկան, ցածրահասակ, էն ժամանակների համար ամենասովորական տիպ էր։ Ինկուբատորից դուրս եկած ճտերի պես իրար նման էին շան որդիները։ Դու կասեիր՝ երեխաս մահամերձ է, իրենք կասեին՝ կեցցե մայիսյան ապստամբությունը։ Ես իր համար գոյություն չունեի։ Գործս ծերից ծեր կարդաց ու որոշեց, որ՝ «Այս գործի տերը ժողովրդի մեջ ապրելու իրավունք չունի...»։ Այդպես ես հայտնվեցի աշխարհից կտրված մի անանուն գյուղում, որ իրականում գյուղ էլ չէր. չորս տուն քրդեր էին ապրում։ Ասես երկնքից իջել ու տիրացել էին անտեր ավերակներին։ Երկրում կատարվածից այնքանով էին տեղյակ, որքանով ես՝ լուսնից։ Էդ չորս տնով, ես էլ հետները՝ հինգ, հազար չորս հարյուր գլուխ ոչխար էինք պահում։ Պլան կար, մթերում կար, խուզ ու ծին կար՝ գլուխ քորելու ժամանակ չունեինք։ Աքսորի նման մի բան էր։ Միակ մխիթարանքս էն էր, որ ամիսը մեկ֊երկու անգամ գիշերով իջնում, մորս տեսնում ու բարձրանում էի։ Աստված չաներ, թե Գալուկյանն իմանար։ Մանավանդ որ մեր կողմերում շուտ֊շուտ էր երևում։ Իմ կարոտությունը չէր քաշում. սարերում լավ որս կար, ես էլ իր սեփական որսորդն էի։ Հրացանն ինձ էր տալիս ու ինքը քնում։ Զարթնում էր, փնչացնում, որսն առնում ու գնում։ Մի օր էլ եկավ, թե՝ «Պատրաստվիր, Պողոս, քեզ քաղաք եմ տանում»։ «Ի՞նչ կա»,— հարցրի։ «Էնտեղ կիմանաս,— ասաց,— ինչ ունես֊չունես հավաքիր»։ Հավաքեցի։ Իջանք։ Ինքը՝ ձիով ետևից, ես՝ ոտքով, ունեցած֊չունեցածս շալակած՝ առջևից։ Ինձ էլի տանում էին՝ թե ինչի՞ համար, ինչքա՞ն ժամանակով, ո՞ւր, վերադարձ կա՞ր, չկա՞ր՝ պարզ չէր։ Տանում էին։ Երկաթուղու կայարանը մեր գյուղին կպած էր։ «Գալուկյան,— ասացի,— գիտես, մի ծեր մայր ունեմ, մի րոպեով մտնենք, տեսնեմ ու գնանք»։ «Շատ կլինի, կթթվի վրեդ»,— ասաց։ «Գալուկյան,— խնդրեցի,— ընդամենը մի րոպեով, ով գիտի, էլ մորս տեսնե՞մ֊չտեսնե՞մ... Մարդ ես վերջիվերջո, խիղճ ունեցիր, միասին մտնենք ու դուրս գանք»։ «Չէ,— ասաց,— պարոն Պողոս։ Էնտեղ էդպես եք, չէ՞, իրար դիմում»։ Ձեռ էր առնում շան որդին, ոնց էր ձեռ առնում։ Համբերում էի։ Ոտքերս, դու մի ասա, չէին համբերել, ոտքերս ինձ գյուղի ուղղությամբ էին տարել։ Գալուկյանը կատաղեց։ Ձին քշեց վրաս ու ատրճանակը դեմ արեց ճակատիս։ Նայեցի աչքերին. ոչինչ չէին ասում, սառը արճճի կտորներ էին։ Հասկացա՝ կկրակեր, ինքը առիթ էր փնտրում։ «Փախուստը կանխելու համար» հեչ որ չէ՝ աստիճանի բարձրացում կստանար։ Խաչն էլ էր իր ձեռքին, Ավետարանն էլ, ինչ ուզեր՝ կաներ։ Մեջս դեռ պստիկ մի հույս կար։ Քաղաքում, մտածում էի, քաղաքում, ո՞վ գիտի... Քաղաքում ասացին. «Ասում ես՝ աշխատավոր չոբանների հետ խոսելու բան չունես, հա՞, աշխատավոր չոբանները տգետնե՞ր են... Դե, գնա խելոքների մոտ...»։ Առաջին անգամ խոսելու համար էին տարել, հիմա էլ չխոսելու համար տարան։ 1955 թվականին, երբ աքսորից վերադարձա, ջրերն արդեն զուլալվել էին, բայց հին սովորության համաձայն՝ գյուղում ինձանից խուսափում էին։ Ես, որ երկար ժամանակ իրենց մեջ չէի ապրել, շատ պարզ ու սուր էի զգում. մարդիկ ի՜նչ վախկոտ, ստրկամիտ էին դառել։ Անտանելի էր։ Որքա՞ն ժամանակ էր պետք, որ էդ ստրկամտությունը ժողովրդի հոգուց վերանար... Արդարացումն ինձ, չէ՛, իմ արդարացումն իրենց՝ թղթի վրա գրված ձևով էր պետք։ Մարդիկ ի՜նչ թղթամոլ էին դարձել... Ու հիմա, 1958 թվականի աշնանը, Գերագույն դատարանի որոշումը գրպանումս՝ նստած եմ գարեջրատանը՝ էն էլ ում՝ Գալուկյանի հետ աչք աչքի, շունչ շնչի. հիմի եկել է ժամանակը, որ թուղթը Գալուկյանի աչքը կոխեմ, խփեմ, ատամները փորը լցնեմ. նստել ու սառել եմ։ Ախր, էնքան բան ունեմ ասելու, որ մեջս եղածը եկել, դեմ է առել կոկորդիս, խցանվել է ու ոչ մի կերպ չի պայթում։ Շունչս կտրվում է։ Գալուկյանն ինքը սկսեց. «Հետո՞, Պողոս, ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա»։ «Արդարացվել եմ, Գալուկյան,— ասացի,— էս Գերագույն դատարանի որոշումը, էս էլ ծանուցագիր՝ փող եմ ստանալու, օգնելու են նաև, որ տուն շինեմ»։ Որոշումը կարդաց֊չկարդաց, ետ տվեց։ Տնքաց։ «Դա՜,— արեց,— դա՜... Իսկ ես, Պողոս, կործանվում եմ։ Աշխատանքից էլ հեռացրին, կուսակցությունից էլ։ Հիմա էլ դատի են տվել։ Օգնիր, հա՞, Պողոս, Աստծո սիրույն...»։ «Արդեն Աստծո՞ւն ես հավատում, Գալուկյան,— ասացի»։ «Դե, խոսք է, ասում ենք, Պողոս ջան,— շողոքորթեց,— խնդրում եմ, աղաչում եմ, օգնիր, ցուցմունք տուր, որ էն տարիներին ես ձեզ հետ լավ եմ վարվել...»։

Աչքերիս մեջ նայելով՝ անամոթաբար էնպես էր խնդրում, ասես էդպես էլ եղել էր, ասես չօգնելն իմ կողմից մեծ ստորություն կլիներ։ Հենց էդ պահին խոսակցության հարմար տոն գտա։ «Դա՜,— արեցի,— դա՜... Լավ չեն գործերը։ Գալուկյան, հիշո՞ւմ ես՝ մեր սարերում ինչ լավ որս կար»։ Զարմացավ, փուշը թողեց։ «Հիշում եմ,— ասաց,— Պողոս, դու էլ աննման որսորդ էիր»։ «Դա՜,— արեցի,— դա՜... Որսի մսից խորոված էինք անում, ուտում֊խմում֊ուրախանում էինք, հիշո՞ւմ ես, Գալուկյան։ Էն, էն աշխատավոր չոբաններն էլ ի՜նչ զարգացած, ի՜նչ տաղանդավոր մարդիկ էին, այ մարդ, շան որդիները։ Չե՞ս հիշում... Որտեղի՞ց հիշես, Գալուկյան, հազար մարդու ես լավություն արել, ո՞ր մեկին հիշես...»։

Չէր խոսում։ Ձեռքը բաժակին գցեց։ Ձեռքը բռնեցի։ «Սպասիր,— ասացի,— մի վռազիր, դեռ կխմես։ Մի հարց եմ ուզում քեզ տալ, Գալուկյան, դու կիմանաս՝ բոզ ծնվո՞ւմ են, թե՞ դառնում...»։ Չպատասխանեց, բայց մտքում, գիտեմ, անիծում էր էն օրը, որ ատրճանակի յոթ գնդակն էլ գլխիս մեջ չդատարկեց։ Թող անիծեր, նույն Գալուկյանն էր, հիմի մուկ էր դառել, բայց ջուրը տեսներ թե չէ, էլի ձուկ կդառնար։

Գարեջուրը խմեցի։ «Գալուկյան,— ասացի,— մեկ էլ էն օրն եմ հիշում, որ ինձ քաղաք էիր տանում, ասացիր՝ հիվանդ մայր ունես, Պողոս, մի րոպեով մտնենք, տես, նոր գնանք»։ «Ես չասացի, Պողոս,— մռթմռթաց,— դու ասացիր։ Ես քեզ չէի կարող թողնել, ծառայություն էր, հասկանում ես...»։

Միջիս ռումբը պայթեց։ Տարիներ շարունակ կուտակված մաղձը Գալուկյանի գլխին թափեցի։ Ներսս, սակայն, չզուլալվեց, դեռ ինչ֊որ բան ղլդբլդում էր։ Գալուկյանը լուռ էր։ Թե էս պատից ձեն դուրս եկավ՝ իրենից էլ դուրս եկավ։ Չէր էլ վեր կենում՝ գնար։ Ասենք՝ ո՞ւր գնար, բաժակն էլ թե գլխովը տայի՝ չէր գնա. խնդիրք ուներ, դեռ հույսը չէր կորցրել։ Նստեց, նստեց ու թե՝ «Պողոս, մոռանանք էդ մասին, անցած֊գնացած պատմություններ են»։

Ոնց որ բզեզի բույնը փայտով խառնես։ «Ի՞նչը մոռանանք, Գալուկյան,— պայթեցի։— Որ Արամ Վաչյանը երկու օր էր՝ մեռած էր ու թաղված չէր՝ մոռանա՞նք։ Դագաղագործը ռիսկ չէր անում դագաղ շինել, գերեզման փորող չկար։ Երկու օր հանգուցյալի տան դուռը բացող չեղավ՝ ո՞վ կհամարձակվեր։ Արամ Վաչյանին «ազգի դավաճան» էիր սարքել։ Իհարկե, դուք ազգի փրկիչ էիք, քիչ էր մնացել, հա՜, մեզ ազգովի Սիբիր էիք քշում՝ հողը շատ, ջուրը շատ, դուք փրկիչ էիք ու Արամ Վաչյանը՝ դավաճան։ Գիշերվա կեսին տանելու էիք, մարդը որոշեց իր տան մեջ մեռնել՝ կախվեց թոնրատան օճորքից։ Մոռանա՞նք, Գալուկյան... Էս փողոցը գիտե՞ս ում անունով է... Դուրս գնա, գնա, կարդա։ Գիտե՞ս... Ախր, նրան էլ էիք դավաճան սարքել, մոռանա՞նք, Գալուկյան...»։ Ինչ, ի՞նչ պատասխանի, որ լավ լինի. «Է՜, Պողոս,— ասաց,— իզուր հոգիդ մի փորփրի։ Անցավ, գնաց։ Ո՞ւմ են պետք քո հիշողությունները։ Եղունգ ունես՝ գլուխդ քորի, Պողոս...»։ Էլ չդիմացա։ «Դուրս,— գոռացի,— կորիր աչքիցս, շան որդի, դուրս...»։

Գլուխն ուսերի մեջ թաղած՝ Գալուկյանը դուրս եկավ գարեջրատնից։ Նույն պահին գարեջրավաճառ աղջիկը երկու բաժակ գարեջուր բերեց, դրեց դեմս ու գնաց։ Ես գարեջուր չէի ուզել, ի՞նչ իմացավ, որ ներսս վառվում էր։ Խմեցի ու մոտեցա իրեն՝ վճարելու։ Զարմացա։ Լաց էր լինում։ Արցունքների միջից ժպտաց։ Փողը չվերցրեց։ «Խնդրում եմ,— ասաց,— հայրիկ, մեծ բան չի, էդ էլ իմ կողմից պատիվ տալ համարեք, չգիտեմ, ինչ ուզում եք՝ համարեք»։ Զարմացած իրեն էի նայում։ Հանկարծ հեկեկաց. «Հենց իմանամ՝ հայրս է խմել... Կներեք, բայց ձեր խոսակցությանը ականջ էի դրել։ Լավ արեցիք, էն մարդն արժանի չէր ձեզ հետ սեղան նստելու... Հորս էլ ախր, էդպես տարան, ու հետ չեկավ հայրս...»։

Աղջիկը չկարողացավ շարունակել... Տասնինը տարվա աքսորի ընթացքում աչք թացած չկայի։ Դուրս եկա գարեջրատնից, ու արցունքները գլորվեցին աչքերիցս։ Ու հոգիս էնպես թեթևացավ։ Կյանքիս ամենատխուր ու ամենաուրախ օրն էր միաժամանակ։ Էն երկու բաժակ գարեջուրը կյանքումս ստացած ամենամեծ պարգևն է...

Չորս օր անց նամակ ստացա։ Բաց արեցի ու զարմացա, արդարացման որոշումն էր ու փողի ծանուցագիրը. մոռացել, թողել էի գարեջրատան սեղանի վրա...

Հաճելի է լսել Պողոս Սահակյանին։ Լավ է պատմում, առանց գույները թանձրացնելու։ Խորհուրդներ չի տալիս, ինքը պատմում է, դու, ինչպես ուզում ես, հասկացիր։

ԵՎ ՏԻԵԶԵՐԱԳՆԱՑՆ ԱՍԱՑ. «ՏՎԵՔ ԻՆՁ ՀԵՆՄԱՆ ԿԵՏ...»

Ձին կանգնած էր նեղ ճանապարհի կենտրոնում, և դիմացի ավտոմեքենայի ճղճղոցը նրա վրա բոլորովին չէր ազդում։

Ի՞նչ իմանար, որ մեքենայի ղեկին բանաստեղծ է (դեմքով, համենայն դեպս, չէր ճանաչում), հմայիչ կինը՝ նկարչուհի, և ինքը ուղղակի պարտավոր է հարգել նրանց՝ զիջել ճանապարհը։ Խուլ ճանապարհին ավազակի նման փնչացնում֊սպասում էր։ Ծեր, նիհար, ամենևին նման չէր իր նկարագրածներին, և բանաստեղծը շատ բարկացավ յաբուի համառության վրա.

— Դու էլ ես անդաստիարակ էշ, դու ձի չես։

— Չէ, ուղտ, ուղտ նռնռան, հապա նայիր դու նրան,— ճշտեց նկարչուհին, որին, ընդհակառակը, այս ձին շատ էր զվարճացնում։

Մեքենայի ռադիոն էլ հայտնում էր, որ տիեզերանավը հազար հարյուր տասնչորսերորդ պտույտն է կատարում երկրագնդի շուրջը, և նկարչուհին տեղնուտեղը որոշեց, թե՝ «Մարդ պիտի բախտ ունենա, ոմանք, ահա, տիեզերքն են ակոսում, իսկ հանճարեղ բանաստեղծը լռվել֊մնացել է ամայի ճանապարհի վրա՝ մի խուլ ուղտի պատճառով»։

— Էշի,— համառեց բանաստեղծը։ Իսկ մնացյալը ճիշտ էր. բանաստեղծը համոզված էր, որ տիեզերական ամենատես, անաչառ բարձունքից, մարդկային մանր֊մունր կրքերից վեր՝ կգտներ այն բառերն ու նախադասությունները, որոնք հասնելու էին բոլոր սրտերին, օգնելու էին մարդուն մարդ մնալ։

... Ու իր հարազատ բարձունքիցը լույս՝
Անչար, անաչառ, անդորր ու անհույզ՝
Պարզ, ամենատես հայացքովը նա
Ճառագեց ներքև՝ աշխարհքի վրա...

— Ձե՞ռ ես առնում,— նեղացավ բանաստեղծը։

Նկարչուհին ներողամտորեն ժպտաց։

— Արդեն հասար տիեզերք, հա՞, գետնի վրա էլ բան չկա գրելու։ Քո «ամենատես, անաչառ բարձունքից, մարդկային մանր֊մունր կրքերից վեր»՝ աշխարհի նկատմամբ ընդհանրացված վերաբերմունքով, սիրելիս, անհնար է կոնկրետ, սրտալի խոսք ասել, իսկ ընդհանուր բաների ոչ ոք այսօր չի հավատում՝ նաև այս ձին։ Մեքենայիդ զռզռոցով, օրինակ, նրան ոչինչ չես հասկացնի, այդ զռզռոցներից նա օրը հարյուր անգամ լսում է, դու փորձիր նրա գիտակցությանն ու սրտին հասցնել շտապելուդ սկզբնապատճառները. խանդոտ կին, ավելի խորը՝ զոքանչ, ավելի խորը՝ աներոջ անունով գրանցված ավտոմեքենա, ավելի խորը... ցույց տուր դրանց փոխկապակցությունները, ներքին դրամատիզմը, և ձին, համոզված եմ, քեզ կհասկանա։

Մեքենայի բաց պատուհանից բանաստեղծը կլկլացրեց.

— Լսիր դու ինձ, անգին եղբայր, խոսք ունեմ քեզ ասելու ու ու ու...

Տպավորությունը ցնցող էր. ձին տագնապահար խրխնջաց ու կողաքայլ, վիզը ծուռ, փռշտ֊փռշտացնելով դուրս եկավ ճանապարհից։

— Տեսա՞ր,— ցնծաց նկարչուհին։

— Ուռա՜,— ցնծաց բանաստեղծը, բայց նրանց ցնծությունն անժամանակ էր, մեքենայի շարժվելու հետ ձին ծառս եղավ ու կրկին կտրեց ճանապարհը։

— Էս հո իսկական ղաչաղ է,— ծիծաղեց բանաստեղծը։

Կինը գեղեցիկ գլուխը դուրս հանեց մեքենայի պատուհանից ու կարկաչեց.— Էյ, ախպեր, ղաչաղության ժամանակները վաղուց անցել են, արի քեզ տանենք կինոյում նկարենք։

Չէ, այս գաղթակղիչ առաջարկն էլ ձին չընդունեց։ Ասես, նույնիսկ բարկացավ, ամբողջ մարմնով թափահարվեց ու գլուխը կտրուկ վեր գցելով՝ ջղային վրնջաց։

— Լավ, քո ուզածն ի՞նչ է,— հարցրեց բանաստեղծը։

— Ասա, քո ուզածն ի՞նչ է,— սուտ բարկացավ կինը։

Իսկ ձիու ուզածը հասարակ մի բան էր, որ մեքենայից իջնեն ու իր ետևից, շատ չէ, մի հիսուն֊վաթսուն քայլ առաջանան...

Մայիսյան բալենու հինգ տարեկան ծառը, քոքից սղոցված, տապալված էր խաղողի վազերին։ Դալար վազերը ճռթել֊մնացել էին, արտասվում էին՝ չգիտես իրենց վիճակի՞, թե՞ սպանված բալենու համար։ Գառնիկ այգեպանի լացն էլ էր գալիս։ Գառնիկը, որ այրվող այգեստաններ ու զարհուրելի ոճիրներ էր տեսել, որ ընդամենը երեկ չէ մյուս օրը հարազատ հորեղբորորդու գերեզմանի գլխին կանգնել ու չէր կարողանում արտասվել (մահը ցավալի, բայց զարմանալիորեն բնական էր թվում), հիմա պապանձված֊կանգնած էր ինչ֊որ... թող որ գեղեցիկ, թող որ մատղաշ, բերքատու, բայց, այնուամենայնիվ, ծառի, ոչ հորեղբորորդու դիակի առաջ, կանգնած էր երկար, թևաթափ, ու աչքերում արցունքը խտանում, ուր որ է պոկվել֊գլորվելու էր այտերի վրայով։

Ծառն ընկած էր ճղակոտոր, թալանված։ Սղոցել֊տապալել էին, որ հեշտ քաղեն, որ ոչ մի պտուղ ծառի վրա չմնա։ Եվ սովորական՝ ծառ բարձրացող, ճյուղքից քաշող գողությունն այս բարբարոսության առաջ գողություն չէր՝ հովվերգություն էր։

Յուրաքանչյուր ժամանակ իր ամեն ինչի հետ, այո, նաև գողության իր չգրված օրենքներն ու բարոյականությունն ունի. աշխարհն այս ի՞նչ ժամանակների հասավ...

Սով ու համաճարակ լիներ՝ ծառը քոքահան անեին, պտուղն ուտեին, տերևն ուտեին, արմատներն ուտեին՝ մարդու սրտի ցավ չէր գա, բայց, որ այսպես՝ քեզ ծառ բարձրանալու չափ նեղության չտալու համար դնես ու ուրիշի արյուն֊քրտինքով աճեցրած ծառը քոքից կտրես...

Ամեն ժամանակ դեպի գողություն տանող իր արահետներն ունի։ Էս դրոշակապատ, նայել֊չտեսնելու արահետները չէին, 1918 ավեր թվականն էր, գաղթի ճանապարհին սովալլուկ ամբոխը դեմ առավ խնձորի առատությունից կարմրատակած մի այգու։ Այգի չէր՝ հրաշք էր, կանաչ, փարթամ, առուն ծառերի արանքով մանրիկ գլգլում էր, պտղի ծանրությունից ճյուղերը գետնին էին առնում... Կանգնել ու հմայված նայում էին... Երազի նման մի բան էր. տեսնում ես ու չես հավատում, գիտես՝ մոտեցար, ձեռքդ պտղին մեկնեցիր թե չէ, հրաշքը վերանալու է։ Առաջին մարդը, որ չափարն անցավ, դերձակ Անդրեասի մի մատ երեխան էր։ Հաջորդ պահին հարձակումն սկսվեց... Խեղճ այգի, լեզու ունենար՝ ցավից կոռնար։ Չգիտես՝ երբ հայտնված այգեպանն իրեն ծառից ծառ էր խփում ու միայն մի բան էր խնդրում. «Պտուղը ձեզ հալալ լինի, մենակ ճյուղերը մի կոտրեք»։ Իր հոր բացակա հայացքն էր հիշում ու դերձակ Անդրեասի խոսքերը՝ ինչպես հրացանից կրակես. «Շուն շան որդի, թողնենք թուրքերը վայելեն, հա՞»։ Հիմա Գառնիկը նրանց հասկանում է. նրանց հավատն էր մեռել, նրանք իբր թե կային, երկրի վրայով դեռ քայլում էին, փաստորեն, սակայն մեռած էին՝ նրանց հավատն էին սպանել։ Մարդուն կյանքի հետ կապող ամենավերջին թելը՝ պորտալարը, հավատն է, հավատն ապրեցնում է։ 1947 դաժան թվականին գյուղացին մի պարկ ցորենը մի բուռ ոսկու հետ չէր փոխի, իսկ կոլխոզի սերմացուն պարկերով դարսված էր եկեղեցի֊պահեստում, իսկ պահեստ մտնելու համար ընդամենը մի կողպեք պիտի կոտրվեր։ Պահեստն էլ գյուղից կտրված, աչքից հեռու։ Հետաքննչական գործի էս ծաղկուն ժամանակը չէր,— երեք գյուղերի համար մի միլիցիոներ էր աշխատում,— բռնվելու վտանգը, ասել է թե, շատ փոքր էր՝ համարյա չկար, ու դա էլ, վերջին հաշվով, գողություն չէր լինի, ախր, ամեն կերպ ապրել, սովից չմեռնել էր պետք։ Իսկ երեխեքը, իրենց ծնծուլն ուտելով, միայն հեքիաթներում են ապրում, մեկ էլ թուրքի գյուղերում. երեխաներին հաց էր պետք, ու հացը՝ պահեստում շարված... Առաջին գողը, ասում են, սովից է գողություն արել, սովն ուրիշ բան է, մարդուն ամեն բանի դեմ կուրացնում֊խլացնում է։ Սովից գառն անգամ գայլ է դառնում, իսկ սովալլուկ գյուղը սերմացու ցորենի վրա չգնաց։ Ու ապրեց։ Հավատն ապրեցրեց։ Չէ, գյուղում սրբեր չէին ապրում, արանքում զանազան գողություններ էլ եղան, պատիվներ էլ ծախվեցին երեխեքի հացի դիմաց, գլուխներ էլ կոտրվեցին և նույնիսկ այն պայմաններում հարստության ու զեխության մեջ լվլվացողներ եղան՝ Գուլոյանն ու Կարապետը (ողորմի կողքների մեռելներին)։ Բոլոր ժամանակներում էլ եղել են, ժողովուրդը հազար տարի առաջ է ասել. «Մարդ կա սար շուռ տալով է ապրում, մարդ էլ կա՝ կուժ կոտրելով»։ Իրենք էլ իրենց ժամանակի կուժ կոտրողներն էին։ Քանի֊քանիսն իրենց ձեռքով գնացին կորան, քանի֊քանի ընտանիքների քայքայման պատճառ դարձան... Իրենց հերն անիծած, նույնիսկ դա այնքան չվնասեց գյուղին, որքան զուտ իրենց ներկայությունը, իրենց չաշխատող֊ուտող, ամենակարող գոյությունը գյուղի աչքի առաջ. արդեն այն տարիներին գուլոյաններին աչք տվողներ ի հայտ եկան, գուլոյաններն այն սերմնահատիկները եղան, որ պարարտ հողի մեջ ծիլ էին տալու, բազմանալու էին փարփառի նման. սկզբում թե քոքը չկտրեցիր, հետո շատ դժվար է։ Հեշտ վաստակվող հացը ախորժակ է գրգռում ու հագուրդ չի տալիս, ինչքան ուտում, այնքան ցանկանում ես։ Հոռացնում է՝ ինչպես ավելցուկ ջուրը խաղողի վազերը։

Հա՛, այս ծառը կտրողն ու ատոմային ռումբը նետողը նույն կավից են շինված, կոնկրետ ազգություն ու դավանանք չունեն, իրենց տեղերը թե փոխես, ոչինչ չի փոխվի, գումարելիների տեղերը փոխելիս գումարը չի փոխվում։ Ու գումարվում են...

«Իմ խեղճ,— ծառի սղոցած բունը շոյեց այգեպանը,— ախր, չեն հասկանում, որ ինչ էլ անեն֊չանեն, ուր էլ հասնեն՝ վերջը էլի քո հույսին են մնալու։ Արմատդ մայր հողի մեջ խորը ձգիր, արմատդ առողջ լինի, ու թե կարող ես, ներող եղիր. դու էլ, թե մեզանից խռովեցիր՝ մեր վերջը էկավ, խղճա անմեղ մեղավորներիս»։

Սպանված ծառը այգեպանը այգուց հանեց ու, որ ամեն րոպե աչքի առաջ չլինի, տարավ բլրի թիկունքում, աչքից հեռու պահեց։

Իջավ, ջրի պոմպը միացրեց ու հանկարծ հիշեց, որ Սարգսյան Աղաջանը որդու ինքնահողի օրը գերեզմանատնից եկավ ու այգին ջրեց։ Մի ժամի չափ նստեց, ուրեմն, սեղանի գլխին, մխիթարանքի խոսքերը լսեց֊չլսեց, շնորհակալություն հայտնեց ու մտավ այգին։ Աղաջանն այդ տարի ութսունմեկ տարեկան էր, որդին, որ մեռավ՝ քառասունութ։ Բահն առած՝ Աղաջանը մտավ այգին։ Ժողովուրդը արմանք֊զարմանք էր կտրել։ Ասենք՝ այնքան չէին զարմացել, որքան... Դե, խոսելու բան էին գտել, դրին֊վերցրին, մինչև օրս էլ տեղն ընկնելիս, հիշում են։

... Մայիսի արևը շռայլորեն լույս ու ջերմություն էր պարգևում աշխարհին, ճթռած վազերն արդեն հասցրել էին իրենց կարգի բերել ու վերքերն էին բուժում արևի տակ. օձ ու կարիճ անգամ դուրս էին եկել իրենց բներից ու ներքևի առվից արև ու ջուր էին խմում. մորթված բալենին ցավից արտասվում էր, արևն անգամ անզոր էր ամոքում բերել նրա ցավերին. բալենու արմատները խլրտան հողի մեջ առժամանակ գործադուլ էին հայտարարել, որոշում էին՝ այլևս աշխատե՞լ, թե՞ ոչ (այգեպանի խնդրանքը թե տեղ էր հասել, թե ներեին՝ կաշխատեին). քաղաքի թանկ շուկաներից մեկում գողացված բալը հիմա փող էր դառնում, ու այգեպանն իր այգին էր ջրում։

Հետո, արևն արդեն գնացել էր այլ աշխարհներ լուսավորելու, ջուր ու արևից կշտացած օձ ու կարիճ քաշվել էին իրենց բները, բալենու արմատները կարծես թե վերսկսել էին իրենց աշխատանքը, բալի վաճառքից ստացված փողը մաս֊մաս էր արված. «Էս՝ շուկայի վարիչին, էս՝ միլիցիոներին, էս՝ ավտոտեսուչին, էս՝ հիվանդանոց, որ հիվանդին քաղցր աչքով նայեն բժիշկը, քույրը, պահակը... տակը բան չմնաց, էս էլ՝ մեր չարչարանքի բաժինը», փողն էլ, ուրեմն, մաս֊մաս էր արված, իսկ այգեպանը դեռ իր այգին էր ջրում։ Դե, պոմպով մղված ջուրն ի՞նչ էր լինելու, պոմպը ջրի մեջքը կոտրում, տալիս էր խողովակներին, խողովակներն էլ մի կերպ, խեղդելով տեղ էին հասցնում։

Արդեն բոլորովին մթնել էր, երբ այգեպանը գործն ավարտեց։ Հոգնել էր. որ իմանար տանը չեն անհանգստանա, այգում, քոլիկում էլ կքներ։ Թոռն հիմի աչքը ճամփին սպասում է՝ «Պապին գա, գիլաս բերի»։ Թոռանն ի՞նչ ասի, ասի՝ գիլասի ծառը սղոցե՞լ են... Չէ։ Ասի... Ասելու բան չկա, էս այգուն մի շուն է հարկավոր՝ շուն, որ վիզը գլխից հաստ չլինի ու հաչել իմանա։ Մխոյին ասի՝ սարից էդ տեսակ մի շուն բերի։

Երկինքը անձրևագոռ տվեց։ Երկար սպասումից ու անգործությունից ճլորած՝ դանթած ձին մեկեն ականջները ցցեց ու տագնապահար թափահարվեց։

— Վախեցա՞ր,— հեծնելով՝ հարցրեց տերը։— Հին աստվածները, ով գիտի, նոր պաշտոնակռիվ են սկսել։ Մի վախենա, հիմի աստվածներից ո՞վ է վախենում։

Մի քանի կաթիլ անձրև թափվեց՝ այնքան, որ գետինը հազիվ թրջվեց։ Հողի գոլ բուրմունք բարձրացավ։ Քիչ անց, սակայն, գյուղատնտեսական թնդանոթները թնդացին ու երկինքը սսկվեց, խաղաղվեց։ «Այ, էդպես պորտներդ տեղը կդնեն,— մտքում «կռվարար աստվածների» վրա ծիծաղեց Գառնիկ այգեպանը,— մինի՞ստր եք, ո՞վ եք, որ տարիներ շարունակ կեղտ ու փոշի փչեք երկինք, թույն լցնեք գետն ու ոչ մի բանից չվախենաք։ Չէ, ձեր դարն էլ անցավ։ Հիմի ավտոտեսուչ Արմոյից ավելի են վախենում֊քաշվում, քան ձեզանից։ Ուրիշ գործ ճարեք ձեզ համար, ուրիշ՝ միլիցիոներից, դասախոսից֊բանից»։

Եվ պատկերացրեց այգեպանը փողկապավորված սրբերին Հիսուսի հետ սեղան նստած։ Չէ, վերջին ընթրիքի էն խեղճուկրակ սեղանը չէր՝ ջարդվում էր յուղալի խորտիկների առատությունից, կոնյակը խմում էին գինու նման. էլ էն միամիտ սրբերը չէին, իրենք էլ կյանքի իմաստը հասկացել էին։ Ամենաթմբլիկ, ամենաուրախ, ամենաճարպիկ Հուդան տարերքի մեջ էր, դե, ինքը լավ ապրելու ձևը դեռ էն գլխից գիտեր, հիմա երգի֊պարի գծով թամադայի օգնական էր և շշմելու բաժակաճառեր էր արտասանում եղբայրության, հավատարմության ու ազնվության մասին։ Հուդային ծափահարում էին, Հուդային ժպտում֊շողոքորթում էին, բոլորն էլ գիտեին՝ Հուդան նույն Հուդան էր, բայց, սատանի ականջը խուլ, իրենք էլ արդեն առանձնապես սուրբ չէին, իսկ Հուդան բոլոր դռների տեղը աչքերը փակ գիտի, մեկ էլ ու տեղ հասցրեց, թե մեր տղերքից մեկը էսպես, էսպես... Իսկ Հուդան՝ ինչպես ձուկը ջրում, քեֆ է անում՝ տանայ֊նանայ, պար է գալիս՝ հոպա֊հոպա... Բոլորն էլ գիտեն՝ աչքը աթոռի վրա է։ Առայժմ քեֆ են անում, ուտում֊խմում են, Աստված այս քեֆի վերջը բարին անի։

— Տո ձի, դու ո՞ւր ես շտապում։— Հերթը հասավ ձիուն. ձին կողքին մի լավ հարված ստացավ ու սանձը ձգվեց։ Լեզու ունենար, թեքվեր ու տիրոջն ասեր՝ այ ընկեր Գառնիկ, աշխարհի ցավը քեզ չեն ավել, եղունգ ունես՝ գլուխդ քորիր, եղբայր... Ինչ լավ է, որ ձին լեզու չուներ։ Այո, նաև սուտ խոսել չէր կարող։ Իսկ սուտը աշխարհի ամենամեծ թշնամին է. սուտը աշխարհը դարձրել է կրկես՝ ուր շուն ու կատու անգամ «հավատարիմ բարեկամներ» են, կարող է նաև կործանել, թունավորել՝ սպանելով կյանքի Հավատ կոչվող թթխմորը։ Շատ լավ է, որ ձին խոսել չգիտեր, այս պուճուր մոլորակի համար մարդկությունն իր հազարավոր լեզուներով լիուլի բավական է։

Իսկ ձին մարդկանց այնքան էր սիրում, նրանց մասին այնպիսի կարծիքի էր։

Ձիուն թողնենք իր կարծիքին, մենք դառնանք, մարդավարի դատենք. եղբայր, եթե ինքն ընդամենը ձի է ու մենք՝ մարդ՝ բնության զարդ ու ծաղիկ, տեր ու տիրական, եթե սրանից հազարավոր տարիներ առաջ իր եսիմ որ նախատատը մեր նախապապի հետ հավերժ բարեկամության դաշինք է կնքել՝ որ պատմությանը հայտնի բոլոր փորձությունների միջով, թրծվել֊ամրանալով, իր բոլոր նախնիների արյուն֊բնազդի միջով եկել, անվնաս իրեն է հասել, ապա լենուբոլ մեր ժամանակներում, երբ մարդու կողմից ձիու շահագործում համարյա չկա (դե, երշիկի գործարանների մասին ազատության մեջ գտնվող ձիերը հո չգիտե՞ն), երբ ամբողջ ուժով խրխնջալու նեղություն էլ հազարից մեկ չեն քաշում, երբ դինոզավրի նման կենդանին անգամ վերացավ, իսկ իրենք մարդու հոգածության շնորհիվ այսօր կան, դառել են կրկեսի ու կինոյի դերասան՝ էլ ինչո՞ւ պիտի մարդ արարածից դժգոհ լինեն, ի՞նչ բարոյական իրավունքով։ Այո, բայց որ իրեն՝ ծեր ու փորձառու ձիուն մի մատ երեխաներն ինչպես երեկվա քուռակի խաբեցին, ձիու սրտի վրա ծանր էր նստել։ Այսպես էր եղել. ինքը (անվանենք իրեն դյուրահավատ ձի)՝ Ագիթի սպիտակ յորղան ու Մխոյի հաստաշուրթ էգը Խշշան ձորի սիրուն առատության մեջ արածում էին։ Արև, աննման օր էր, երկնքից բարություն էր թափվում։ Եվ երբ երեխաները մոտեցան, աղաչանք֊պաղատանք արին, երբ յորղան կատաղեց ու մոտ չթողեց նրանց, ինքը, յորղայի չարությունից ամաչելով, սուսուփուս մտավ նրանց տակ։ Ի՞նչ կլիներ, յորղայի ի՞նչը կպակասեր, որ երեխաներին մի քանի պտույտ ման ածեր։ Ինչ որ է՝ դյուրահավատ ձին սիրով նրանց իր մեջքին առավ՝ սկզբում մեկին, ապա երկրորդին ու երրորդին։ Ու քշեցին էդ սատանեքը, ոնց քշեցին։ Ասենք, նրանց քշելն ի՞նչ, որ ուզենար, ձին մի մետր էլ չէր քշվի, նրանք ի՞նչ հեծյալներ էին. ուղղակի չէր ուզում «պստիկ մարդիկների» խաթրը կոտրել։ Օրն էլ այնքան բարի էր ու գեղեցիկ... Ու իր ծեր թոքերը բերանը բերելով՝ ձին տարավ նրանց ձորն ի վեր, ձորն ի վար, սայթաքուն կածանով թռան, զարկվեցին Սատանայի սարին — ետ եկան, գետի միջով, լպրծուն քարերի մեջ գայթել֊վեր կենալով գնացին, եկան, մինչև իրենց քամակներն էլ քշելուց չցավեց, չհանգստացան։ Հետո դյուրահավատ ձին դժժացող գլուխը կոխել էր գետի սառը ջրի մեջ ու ավելի շուտ հովանում, քան խմում էր, իսկ նրանք հարմար պահ էին գտել ու ձիու ոտքերը զույգ֊զույգ կապում էին։ Չի կարելի ասել, թե ձին նրանց արարքը չէր նկատում, ուղղակի շատ էր հոգնած, ջուրն էլ սառն էր ու ցանկալի, սառն էր ու քաղցր, իսկ ջրի վրա օձն անգամ չի խփում, ձիու մտքով ինչ անցներ, որ էդ «պստիկ մարդիկները»... Մի խոսքով՝ ձիու ոտքերը կապեցին ու հիմա էլ սկսեցին այդպես քշել։ Ձին, պարզ բան է, արդեն չէր ուզում քշվել։ Բայց ձեռքների հաստ մահակով որ չէին իջնում մեջքին... Ձին իր կյանքում այդպես դաժանորեն ծեծված չկար, հիմա էլ ողնաշարը տնքում է հարվածների հիշողությունից։ Կապած ոտքերով այնքան քշեցին, մինչև չդիմացավ ու ծնկեց ուժասպառ։ Ծնկած տեղից պղտոր աչքերով նայում էր դյուրահավատ ձին ծաղկունքի մեջ փռված կուշտուկուռ յորղային ու իր անխելքության վրա լացը գալիս էր։ Իսկ Մխոյի հաստաշուրթի համար այլ փորձություն էին մտածել. կապել էին հեռագրասյանը. կույր-կույր սյան շուրջը պտտվում էր։ Յուրաքանչյուր պտույտի հետ շրջանն օրհասականորեն փոքրանում ու պարանը ձգվում էր։ Դյուրահավատ ձին ծնկած տեղից տագնապի ազդանշան տվեց ու չիմացավ՝ իր ձա՞յնը փորից դուրս չեկավ, թե՞ կատաղած հաստաշուրթն արդեն շրջապատի ձայների նկատմամբ անընկալունակ էր դարձել։ Չիմացավ, իսկ հաստաշուրթն արդեն գամվել էր սյանն ու նրա չռված աչքերից արցունք ու բերանից փրփուր էր թափվում... Դյուրահավատ ձին նայում էր ուրախությունից կռնչացող «փոքրիկ մարդիկներին» ու չէր հասկանում նրանց ուրախությունը։ Հեռանալիս, ձեռքի հետ, կոպալով մեկ էլ իջան դյուրահաստաշուրթի թիկունքին ու նրա անզգայության վրա իրենց զորությամբ հպարտ, հաղթանակած հեռացան։

Մխոյի երեխան թե մի քիչ էլ ուշ վրա հասներ, հաստաշուրթի բանը բուրդ էր՝ կամ կխեղդվեր, կամ սիրտը կատաղությունից կպայթեր։ Շոյում էր Մխոյի երեխան իր վերքերն ու լաց էր լինում, ու ձիու տարակուսանքը մարդկանց նկատմամբ ավելի էր մեծանում։ Զարմանալի տարբեր էին մարդիկ, բայց չար թե բարի՝ նրանցից յուրաքանչյուրի մեջ մի բան կար, մի բան պիտի որ լիներ, որ մարդուն այսքան տարի մարդ ու աշխարհն աշխարհ էր պահել։ Այ, այդ մի բանը ձին երբեմն չէր կարողանում նշմարել֊ըմբռնել։ Ու սկսել էր կասկածել իր զգայարաններին. նրան թվում էր, թե իր քուռակության տարիներին շատ ավելի լավ էր հասկանում մարդկանց։ Իր կարճ խելքով խեղճն ինչ հասկանար, որ տարին տարու վրա ժամանակն ավելի էր քայքայում լավի ու վատի, չարի ու բարու, դժոխքի ու դրախտի սահմանները՝ աստիճանաբար ամեն բան խառնելով իրար։ Համակողմանիության այս ժամանակներում ձին իր միապարփակ ուղեղով մարդուն ինչպե՞ս հասկանար։ Չէ, մարդու և մարդու տարբերությունը արարման ժամանակներից մինչև այսօր այնքան սարսափելի չէր, որ ձին նրան բոլորովին չհասկանար, թքեր ու գլուխն առներ, հեռանար։ Բայց որ մի բան, շատ կարևոր մի բան մարդու մեջ, այնուամենայնիվ, խաթարվել էր՝ դա հաստատ էր...

— ... Վե՞րջը, քո ուզածն ի՞նչ է,— հարցրեց բանաստեղծը ձիուն։ Իսկ ձիու ուզածը հասարակ մի բան էր. որ մեքենայից իջնեն ու իր ետևից, շատ չէ, մի հիսուն֊վաթսուն քայլ առաջանան։ Ձին շտապում էր՝ այնտեղ, արահետի վրա ուշակորույս պառկած էր իր տերը՝ արդեն երկար ժամանակ։ Այն պահից, երբ կայծակը տիրոջն առավ իր մեջքից ու զարկեց գետնին, ձին այս կիսաամայի ճանապարհի մարդկանց իր ետևից տանելու արդեն չորրորդ փորձն էր անում։ Նախորդ դեպքերում մեքենաներն անգամ կանգ չառան, նայեցին իր ետևից ու առանց որևէ բան գլխի ընկնելու՝ քշեցին֊անցան։

Կայծակը ձիու համար նորություն չէր, կայծակի հոտը կիլոմետրերի վրա էր զգում։ Եվ նրա հարվածի ուժին ու հետևանքներին էլ էր ծանոթ. էն տարին, սարում, իր աչքի առաջ, քարի կտոր չոբանին խփեց֊չորացրեց։ Բայց դա սարում էր և հարվածն էլ խեղճի հենց գլխին էր առել։ Մինչդեռ, իր տիրոջը թիկունքից էր խփել և հարվածն էլ, ամենայն հավանականությամբ, էն ուժի չէր. տիրոջ թիկունքի վրա կոստյումը սևացել՝ չէր այրվել, չէր մոխրացել, թույլ ծխում էր՝ կայծակա֊ ու մշահոտով։ Եվ ձին շտապում էր, շատ էր շտապում՝ այդ պատճառով էր դիմել ճանապարհ կտրելու ծայրահեղ միջոցին: Կանգնել էր ձին բանաստեղծի մեքենայի առաջ ու մանրիկ դողով ցնցվում էր, սիրտը ճմլվում էր նրանց անֆայմության ու իր խոսել չկարողանալու վրա։

Բանաստեղծն էլ էր շտապում. դեռ երկար ճանապարհ ուներ անցնելու և գոնե կեսգիշերից առաջ հարկավոր էր քաղաքում՝ տանը լինել։ Նրա կինը բանաստեղծուհի չէր և կարող էր չհասկանալ ամուսնու զեղումները ձիու տխուր աչքերի մասին։ Հաստատ չէր հասկանա, և բանաստեղծը շտապում էր։

Ձին իր կարճ խելքով բանաստեղծի տագնապներն ինչ հասկանար՝ ծառս եղավ ու խրխնջաց՝ դժգոհ ու ջղային։

— Չէ, քեզանից պրծում չկա,— ասաց բարի բանաստեղծն ու իջավ մեքենայից։ (Իր բարի սրտի ձեռքից ինքը միշտ տուժել էր)։ Բանաստեղծն ուզում էր գլուխ գլխի ձիու հետ մտերմիկ զրույց անել կյանքի մասին, իսկ էդ բեաբուռ կենդանին փռշտփռշտացնելով կողաքայլ հեռանում էր։ Բայց ձիու այդ քայլքի մեջ այնքան կանչ՝ «արի, արի» կար, որ մարդը՝ այն էլ բանաստեղծ մարդը, չէր կարող չգնալ նրա ետևից։ Տագնապի և ուրախության համախառն զգացումից ձիու սիրտը դողում էր. մարդը վերջապես գալիս էր իր ետևից, տիրոջ փրկությունը մոտ էր, ինքը կատարել էր իր կյանքի ամենախելացի ու ամենակարևոր գործը։ Թե լեզու ունենար, ձին իր ետևից եկող մարդուն կասեր. «Սիրելի, սիրելի մարդ արարած, և որտեղի՞ց քեզ այդքան խելք, բարություն, ճարտարություն։ Եվ ինչ ենք մենք առանց քեզ, և ինչ է լինելու աշխարհի վիճակն առանց քեզ՝ արարող, հասնող, կյանք տվող, աստվածակերպ արարած։ Պայծառություն քո հզոր մտքին, զորություն քո հզոր մտքին, զորություն քո արարող ձեռքերին»։

Թե ի՞նչ զգացումներ ունեցավ բանաստեղծը՝ տեսնելով արահետի վրա տապալված մարդուն, թողնենք իրեն։ Եթե չի գրել֊նկարագրել, ինքը երբևէ կգրի և մեզանից լավ կնկարագրի։ Մենք դառնանք մեծ քաղաքի փոքրիկ բնակարանում ամուսնուն սպասող նրա կնոջը. հավերժ սպասումներից ու առաջին երիտասարդության անտեղի կորուստներից չարացած երեկվա առաջին գեղեցկուհի. ժամանակին ինչ տղերք էին իրեն ուզում, ու ինքն ում հետ բախտը կապեց... Շուտով կեսգիշեր կլինի, իսկ իր հերոսը դեռ չկա։ Տակնուվրա է անում գրասեղանի բոլոր դարակները. սիրային նամակ չկա, պոեմի կիսատ ձեռագիրն է, որ փառք ու փող է բերելու՝ ե՞րբ, ե՞րբ, ե՞րբ... Կին՝ արտասվելուց ուռած աչքերով, չորացած, պայծառատես... Քաղաքի իրենց բնակարանից պարզ տեսնում է. փոշեթաթախ արահետ, արահետի վրա փռված մի մարդ՝ գլխավերևում... Աստված, իր ամուսինը... Սպանել է, մեքենայի տակ է գցել... Լավ, չի սպանել, չորս ամիս տարան֊բերեցին ու համոզվեցին, որ չի սպանել։ Իսկ ի՞նչ էր անում կեսգիշերին, քաղաքից հեռու էդ ճանապարհի վրա, կողքին ո՞վ էր... Լվացքի փոշու փողը բենզինի էր տվել ու լիրբ էր խաղացնում, հա՞... Ուխ, բռնեին, ձերբակալեին էդ դավաճանին, խայտառակ անեին, քսանհինգ տարով քշեին գնար... Չէ, էդ մարդը մեռած չլիներ, հիվանդանոցում ուշքի գար ու ասեր՝ ես հիշում եմ, դու ես ինձ խփել. հինգ հազար ռուբլի կբերես՝ կբերես, չէ՝ բողոքելու եմ... Կին՝ խանդից չարացած, ոխակալ, շշնջում է հեռու քաղաքի իր բնակարանից ու նրա սուր շշունջը, ամեն բան իր ճանապարհին ճեղքելով, գալիս, ամուսնու ականջն է խցկվում. «Դե, բարձրացրու, շալակիր ու տար հիվանդանոց, էլ ո՞ւմ ես սպասում, դե...»։ Նույն բանը բանաստեղծին ձիու աչքերն են ասում։ Ձին ամբողջովին աղերսանք է. անհամբերությունից մարմնի դողը սաստկացել է, բաշը ցնցվում է։ Դե, ձիուն ինչ կա, նրանն իր բնազդն է, բանաստեղծի տագնապները ձիու շատ բնազդին են։ Ասա, ձի, վաղը, որ տակից մի կեղտոտ պատմություն դուրս եկավ, դատարանում դու ցուցմունք կտա՞ս, որ այս բանաստեղծ մարդը ոչ մի մեղք չունի...

Երբ իր նման կողաքայլ, ընկնել֊բարձրանալով բանաստեղծը հեռացավ, ձին համոզված էր, որ, իհարկե, մարդը գնում է մեքենայի միջի մյուս աստվածակերպին օգնության կանչելու։ Եվ մեծ եղավ ձիու զարմանքն ու հիասթափությունը, երբ մեքենան պոռթկումով նետվեց խավարի գիրկն ու անհետացավ։ Թե իր միապարփակ ուղեղով ձին ինտելեկտուալ բանաստեղծի մասին ի՞նչ մտածեց, թե լեզու ունենար, նրա ետևից ի՞նչ կգոռար՝ կարևոր չէ. ի՞նչ նեղանաս, ձի է. ո՛չ կարգին խելք ունի, ո՛չ մեղք։ Բանաստեղծը նկարչուհուն հարցրեց.

— Ձիե՞րն են խելոք, թե՞ դելֆինները։

— Իհարկե, դելֆինները,— ասաց նկարչուհին։

Հետո խոսեցին դելֆինների մասին ու ձիուն մոռացան։

Իսկ Անգլիայում, ասում են, ձիերի քոլեջ են հիմնել, ուր ձիերին դասավանդում են քաղաքավարություն, տրամաբանություն, ֆիզկուլտուրա, պարարվեստ, բարձր դասարաններում նաև սեռական կյանքի հիգիենա։ Արդյունքներն, ասում են, ապշեցուցիչ են. կարճ ժամանակահատվածում քաղաքակրթված ձիերը հրաժարվել են միջնադարյան այնպիսի սովորույթներից, ինչպիսիք են խրխնջալը, քառատրոփ վազքը, քացի տալը և այլն։ Լողանում են օրը երկու անգամ, պարում են՝ թիթեռնիկ փողկապները վզներին, շամպայն են խմում, խիստ չափավոր են դարձել սեռական հարաբերություններում... Իսկ փոշոտ ճանապարհի մեր խեղճ ձին՝ տիրոջ գլխավերևում շվարած֊կանգնած, կարծում է, թե քաղաքակիրթ լինելը լեզու և ձեռքեր ունեցողների մենաշնորհն է և շատ է նախանձում նրանց։ Դրա կարճ խելքին մի պարզ ճշմարտություն հասցնելու հնար լիներ՝ դունչը հեռու պահեր քաղաքակրթության սինթետիկ արոտից, հեռու։ Ասա, ձի, ձիու զավակ, դու փոշոտ ճանապարհի ձի ես, քո ամենամեծ քաղաքակրթությունը քո նախնական, մաքուր բնազդն է, բնազդդ անաղարտ պահիր։ Տերդ ընկե՞լ է, տիրոջդ ուզո՞ւմ ես օգնել, ապրես, այստեղ մտածելու էլ բան չկա, դու էլ ուրիշների նման քեզանից օյիններ մի շինիր, հենց դու էիր մնացել օյիններ շինող։ Շունչդ պահիր, ապրես, քաղաքակրթությունը չէ, որ քեզ պիտի սովորեցնի, շունչդ մոտեցրու տիրոջդ դեմքին... Դեռ կենդանի՞ է... փառք Աստծո։ Հիմա ուղեղիդ զոռ տուր. ի՞նչ պիտի անես։ Չէ, գյուղ գնալ֊գալն արդեն ուշ կլինի, ուրիշ բան մտածիր։ Մտածիր, մտածիր, բնազդդ շարժիր... Ապրես, ոնց էլ գլխի ընկար,— էն ո՞վ էր ասում, թե ձիերը խելք չունեն,— ատամներով տիրոջդ պիջակի օձիքից բռնիր, զգույշ, քարշ֊քարշ տալով տար ու ճանապարհի եզրին պառկեցրու՝ նրանց աչքի առաջ, ովքեր և՛ թևեր ունեն, և՛ զարգացած քաղաքակրթություն։ Վերջ, դու քո կարեցածն արեցիր, հիմա բնազդիդ կաց ու սպասիր...

Եվ ականջները ցցած, դողացնելով, համակ լսողություն, տեսողություն դարձած՝ ձին սպասում էր։ Ամեն դատարկ ձայնի վրա սիրտը թպրտում էր։ Լարվածությունից քրտնել էր, քրտինքի կաթիլները գավակից իջնում էին փորատակը, ոտքերը, սմբակները...

Իսկ տիեզերանավը հաջորդ՝ հազար հարյուր տասնհինգերորդ պտույտն էր կատարում երկրագնդի շուրջը, գիշերը կիսվում էր։

... Մոտեցող մեքենայի լույսերի առկայծման հետ ձին ջղաձգվեց ու անխելք֊անխելք վազեց ընդառաջ՝ ինչպես սարում մի մատ երեխեքն են վազում գյուղից եկող մեքենային ընդառաջ՝ հարազատի գալուստի կամ ուղարկած մրգի ու կոնֆետի ակնկալիքով։

Մանկան անհամբերությամբ ձին վազեց մեքենային ընդառաջ և իր արարքի անմտությունը հասկացավ միայն այն պահին, երբ առանց իր վրա ուշադրություն դարձնելու, համարյա քսվելով՝ մեքենան անցավ կողքից։ Մինչև կթեքվեր, հուսահատ կվրնջար, կկանչեր ետևից, արդեն շատ ուշ էր. նույն արագությամբ մեքենան անցավ նաև ճանապարհի այն հատվածը, ուր պառկած էր իր տերը։ Ձին զզվեց իր միամտությունից, անճարակությունից լացը եկավ։ Օձը, որ օձ է, իր ձայնազուրկ, գետնաքարշ տեղով եկավ, տիրոջ առաջ պոչի վրա ցից տնկվել էր ու աչքերով կանչում, ոնց էր կանչում։ Ձիուն պատճառ էր պետք՝ ձին օձերին չէր սիրում ու տանու այս օձին մինչ այդ հանդուրժել էր տանտերերի խաթեր, առիթ էր ներկայացել ու ձին ուզեց ոտնատակ անել սողունին։ Տերը բարկացավ. «Սպասիր, բան է ասում», իսկ օձը շուլալվեց տիրոջ ոտքերին ու իր ետևից տարավ, այգու ցորենի նախկին հորի պռնկին կանգնեցրեց. տիրոջ մինուճար թոռը՝ Մխոյի որդին, հորի հատակին ուշակորույս պառկած էր։ Քանի՜ տարիների իր հանդեպ տածած հավատի հատույցն էր օձի արարքը, նրա ի սկզբանե թունավոր բնույթն անգամ հավատի դեմ, պարզվում էր, պարտվողական էր։ Այո, բայց օձի հետ կապված այս պատմությունը ձիու հիշողության մեջ այլ առիթով էր արթնացել և հիմա ուրիշ լաց էր լացում. օձն անգամ իր ձայնազուրկ, գետնաքարշ տեղով իր ասելիքն ասաց ու անելիքն արեց... Ձին, եթե անգամ հիսուն ձիաուժ քաղաքակիրթ լիներ, չէր կարող հասկանալ, որ ձայնազրկություն կա՝ միլիոն ձայնի զորություն ու արձագանք ունի։ Բայց պարզից պարզ էր, որ մարդիկ իրենց ամենասուրբ մենաշնորհը՝ խոսելու կարողությունը չարաշահել, էժանացրել՝ իրենք իրար չէին կարողանում մարդավարի հասկանալ֊հավատալ, ո՞ւր մնաց՝ Աստծո անլեզու արարածները։ Իսկ անլեզու այս արարածը, այս դյուրահավատ ձին, որ Բաբելոնյան աշտարակաշինության ու նեյտրոնային ռումբերի մասին գաղափար չուներ, ամեն բան շատ ավելի պարզ ու ձիավարի էր պատկերացնում. լեզուն մարդկանց տրված էր իրար ավելի լավ հասկանալու, ձեռքերը՝ ընկածին մեկնելու, սիրտը՝ սիրելու համար։ Վերջ։

Երանի ձիու հավատի միամիտ մաքրությանը։ Երևի թե հենց այդ մաքրությունն էր պակասում բանաստեղծին՝ գտնելու «այն բառերն ու նախադասությունները, որ օգնելու էին մարդուն մարդ մնալ»։ Երանի էս մաքրությամբ ձին նաև խոսելու կարողություն ունենար։

Ավաղ, ձին խոսել չգիտեր և չէր կանխատեսվում, թե առաջիկա հիսուն տարում կգիտենար։ Ձիունն իր վրնջյունն էր, և ձին վրնջաց՝ իր մեջ եղած բոլոր զգացումները դնելով մի հատիկ վրնջյունի մեջ։ Եվ այնքան տագնապալի ստացվեց այդ վրնջյունը, որ «Վիլիսի» հարբած վարորդը չէր կարող մի պահ չսթափվել ու չհարցնել ձիուն.

— Հը՞, ախպեր, Պոլշայում դրությունը ո՞նց է...

Հետո տեսավ ճանապարհի եզրին փռված մարդուն ու հասկացավ, որ դրությունը լավ չէ։

Ձիուն թվաց, թե ճանաչում է այս մեքենան։ Որտեղի՞ց՝ չհիշեց։ Բայց հաստատ համոզված է, որ հիմա դուռը կբացվի, գանգուր մազերով մի սիրուն տղա կիջնի մեքենայից, կգրկի իր տիրոջն ու կտանի՝ փրկելու նրան։ Բնազդն էր հուշում. այդպիսի բան մի անգամ արդեն կատարվել էր, բայց ձիու հիշողությունը թույլ չտվեց կարգին տեղը բերել։ Դեպքը վաղուց էր պատահել, իր նախկին տիրոջ երեխայի հետ, որ ընկել էր գետափի բարձր ընկուզենուց։ Ձիու կարճ խելք ու հիշողությո՞ւն, թե՞ միամիտ ինքնախաբեություն. նրան թվում էր, թե աշխարհում հենց էդ մի «Վիլիսն» է ու հենց նույն՝ գանգուր մազերով վարորդը «Վիլիսի» ղեկին։ Ախր, չգիտեր նաև, թե ինչեր եղան հետո, երբ սիրուն վարորդը ուշաթափ երեխային տարավ հիվանդանոց... Հետո երեխայի ջարդված ոտքը վաղուց կպել֊լավացել էր, երեխան արդեն ֆուտբոլ էր խաղում, իսկ վարորդին դեռ տանում֊բերում էին։ Արանքում, փաստորեն, ոչինչ չկար, երեխան խոստովանում էր, որ ծառից է ընկել, երեխայի ծնողները վարորդից շնորհակալ էին, բայց դեպքին ականատես վկաներ չկային, և դեռ հարց էր, թե երեխայի ծնողները վարորդից հատկապես ինչո՞ւ էին գոհ։ Վատ բան էին կասկածում։ Հետո թե ինչպես հավատացին, դա էլ արդեն վարորդն ու իրենք կիմանան։ Բա, ընկեր ձի, դու, փառք Աստծո, այսքան բան չգիտեիր և չէիր կարող գիտենալ մի շատ բնական պատճառով՝ ձեռքեր չունես ու այդպիսով տալ֊առնելուց հեռու ես կանգնած։ Բայց դու քո կարծիքին էլ մնա. ձեռքերը տրված են մարդուն աշխատելու և ընկածին մեկնելու համար։ Ու որ «Վիլիսից» այդ ձեռքը քեզ չմեկնվեց, խնդրում ենք բոլորիս մասին վատ մի մտածիր, հավատդ մի թունավորիր, դա քեզ ու մեզ վրա շատ թանկ կնստի, ճշմարիտ, ճշմարիտ ենք ասում։

Այո, բայց ձիու աչքի առաջ մարդը՝ իր սիրելի տերը, մեռնում էր, ամեն անցնող րոպեի հետ մահն ավելի էր մոտենում նրան, ու անզորությունից ձիու սիրտը պայթում էր, ու նա այս պահին չէր կարող վատ չմտածել բոլոր նրանց մասին, ովքեր ունեին այդ ժանգոտող զորությունը։ Ձին իր տաք շնչով շոյում էր տիրոջ դեմքն ու գլուխը, իր ջերմությամբ փորձում լրացնել աստիճանաբար մարող նրա ջերմությունը։ Բայց իր կարեցածն անելով՝ ձին ցավով հասկանում էր, որ գրեթե ոչինչ չի անում։ Ձեռքեր, ձեռքեր ունենար... Լեզու ունենար, մարդկանց հասկանար, թե ձեր մարդկությունը ձեզ մնա, մեր տիրոջը գետնից բարձրացրեք, դրեք մեր մեջքին՝ մնացածի հետ դուք գործ չունեք։ ... Անցնող հաջորդ մեքենայի վարորդը շատ տարօրինակ մի տեսարանի ականատես եղավ, ճանապարհի եզրին փռված մարդու ոտքերի մոտ մի ձի էր ծնկել, ասես աղոթում էր նրա վրա...

Խաղի մի տեսակ կա. առանց խոսքերի, միայն մարմնի ու ձեռքերի շարժումներով մարդիկ իրար բաներ են հասկացնում՝ նավի կործանում, երեխայի ծնունդ, ճանճի մահ ու չգիտես, թե էլ ինչ. գուշակեցիր՝ հաղթում ես, չգուշակեցիր՝ գլուխդ դեմ արա կտոցի։ Հնարավոր է, որ այս մարդու գլուխը բազմաթիվ կտոցներից ուռած֊բթացած էր, հնարավոր է՝ այդ խաղից երբեք չէր խաղացել՝ չհասկացավ ձիուն։ Իսկ ձին նրա մասին վատ, շատ վատ մտածեց։ Ու թե հնարավոր լիներ, հաղթողի իր իրավունքը նրա մեծ գլխի վրա քացով կկնքեր։

Թե քուռակության տարիներին ինչեր էր արել֊չարել՝ գիտակցական կյանքի ընթացքում ձին իր համար լավ համբավ էր ստեղծել, քացիներ, մասնավորապես, չէր շռայլել։ Մի անգամ միայն, այն էլ ինքնապաշտպանության բնազդով, երբ իր նախկին՝ հանդապահ տիրոջ որսագող թշնամիները պոչի տակ դինամիտ էին խցկում՝ պայթեցնեն։ Հո չշպացրեց... Բա ո՜նց... (Հետո էլ թողնես խեղճ մարդկանց նախանձի, որ ինքնապաշտպանության պարզագույն բնազդն ի՞նչ է՝ այն էլ չունեն, սեփական ձեռքով իրենք իրենց տակ դինամիտ են դնում ու կրակի հետ խաղում)։

Դյուրահավատ ձիու նախկին՝ հանդապահ տերն էլ լավ մարդ էր։ Մեղք էր. չար կին ուներ։ Ամբողջ կյանքում չար կնոջ ու չար բախտի լծի տակ ապրեց, ապրեց, մի օր էլ պայթեց, կրակեց բախտի իր թռչունի վրա, արյունլվիկ թռչունի ետևից մտավ ճահճուտ ու էլ դուրս չեկավ այնտեղից։ Հանդապահի որդին հանդակեր էր։ Աշխարհում ամեն բան, նրա կարծիքով, ստեղծված էր վաճառելու համար։ Իր կերածն էլ ափսոսում էր։ Հողը պլոկում, դեզերով խոտ էր, որ վաճառում էր, իսկ իր ձին ձմեռվա կեսը սոված էր անցկացնում։ Մի ձմեռ էլ թե նրա ձեռքի տակ անցկացներ, ձին, թերևս, իր գերագույն երազանքն իրականացներ՝ մի օր մարդկային լեզվով խոսեր. «Արա Սաքո, մարդ ես, մի բուռ խոտ տուր ուտենք»։ Բայց աշունն ավելի շուտ եկավ, քան ձմեռը. Սաքոն հնարավոր ամեն բան ծախեց՝ տունը, տեղը, հիշողությունները, ձիուն, չար լեզուներն ասում էին՝ նաև կնոջը, ու փողն առած՝ գնաց այլ երկիր՝ հիմա էլ այդ «այլ երկիրը» ծախելու։

Տեր փոխելը ձիու համար՝ ինչպես մտածող կնոջ համար ամուսին փոխելը։ Մոտավորապես նույն բանն է՝ դժվարությամբ են հարմարվում, կասկածանքով։ Չհարմարվեցին՝ տանջանք է, իսկ թե հարմարվեցին՝ էլ դու սուս։ Ողորմի հոգուն հանդապահի, բայց այգեպանն ուրիշ, ուրիշ մարդ էր։ Ձին նրան իր ամբողջ էությամբ նվիրվեց։

Ու այնքան սիրեց, որ, ինչքա՞ն ասեմ, Ադոլֆ Հիտլերը թե դրա կեսի, կեսի կեսի չափ որևէ մեկին սիրեր, երևի չարությունից չխելագարվեր։ Մարդ էլ կա՝ շատ սիրելուց է խելագարվում։ Բայց եթե իր հավասարակշռությունը պահպանելու համար աշխարհին անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր տարի այսքան ու այսքան մարդ խելագարվեն՝ երանի բոլորը սիրուց խելագարվեին։ Եթե չօգներ, հերոսների ու բանաստեղծների թիվը եթե չավելանար, աշխարհը դրանից գոնե չէր տուժի. սիրուց խելագարվածներն անշառ մարդիկ են։ Սրանք իրենց խելագարությունը շահադիտական նպատակներով չեն օգտագործում և ոչ էլ փորձում են թաքցնել շատ մոդայիկ մի քողով, որը «ի շահ աշխարհի պաշտպանության» է կոչվում։ Իսկ այս քողի տակ, պարզվում է, շատ բան կարելի է անել, օրինակ՝ մուրալ մարդաշատ հրապարակներում կամ մորեմերկ լողանալ նույն հրապարակների շատրվանների տակ, կամ մաքուր սափրել գլուխը և ներկել խաղաղության բաց կապույտ գույնով... Կարևորը գաղափարն է, իսկ որ հենց նույն օրը աշխարհը «հարստանում» է նեյտրոնային ու չգիտես թե էլ որ մի նոր ռումբով, դա, իհարկե, բարբարոսություն է, որի դեմ վաղը անհրաժեշտ է բողոքի նոր ձև մտածել...

Որ մի գիժ մի քար գցում է հորը՝ հազար խելոք հավաքվում, չեն կարողանում հանել՝ հիմա արդեն զարմանալի չէ։ Զարմանալին այն է, որ խելոքներն իրենք, քարը գլորելով, տանում գցում են հորը, գժին էլ օգնության են կանչում՝ թե արի, էս քարը հորից հանենք։ Ու ասամբլեաներ են գումարվում, պրեզիդենտներ են խոտանվում, դերասանները դառնում են պրեզիդենտ, միլիոնավոր մարդիկ, որ կարող էին հոյակապ կաղամբ կամ սմբուկ աճեցնել, անպտուղ հոգնում ու քրտնում են ժողովների տոթ դահլիճներում, ուր բարի խոստումներն ու հավատարմության երդումներն օճառի պղպջակների նման պայթում են օդում՝ ավելացնելով, սակայն, հավատազրկման ծանրությունը մեր առանց այն էլ կորացած ուսերին։ Ու նոր մարգարեներ են ի հայտ գալիս և ճշմարիտ֊ճշմարիտ հայտարարում, թե «ահեղ դատաստանը, ահա, քթներիս տակ է և մեր միակ փրկությունը...»։ Մեր միակ փրկությունը, պարզ է, աղոթք֊ապաշխարանքը չէ, մեր փրկությունը տիեզերքի նվաճումն է՝ իհարկե խաղաղ նպատակներով. ասել է թե՝ անմարդաբնակ վերջին կղզին էլ իր հազարհարկանի հյուրանոցներով թե ճառագայթահարվեց, Լուսինն ու Մարսը պատրա՞ստ են արդյոք մեզ ընդունել...

Իսկ տիեզերանավն արդեն հազար հարյուր տասնհինգերորդ պտույտն է կատարում երկրագնդի շուրջը։ Տիեզերագնացների հանգստի ժամն է։ Տիեզերական բարձունքից երկիրը, պարզվում է, արցունք հարուցելու չափ գեղեցիկ՝ նույնքան էլ անօգնական է։ Եվ Ա տիեզերագնացը, որ երիտասարդ ու շատ զգացմունքային է, ասում է ավելի փորձառու Բ տիեզերագնացին. «Տվեք ինձ հենման կետ, և ես չեմ թողնի երկրագունդը շուռ գա»։ Բ տիեզերագնացը ժպտում է՝ հիշելով իր առաջին թռիչքը. «Հենման այդ կետը ինքներս մեր մեջ պիտի փնտրենք...»։

Մարդը, ահա, տիեզերք է նվաճում, վաղը֊մյուս օրը Մարսի վրա ձիերին, ով գիտի, ինչ աղայական կյանք է սպասվում, իսկ էս, էս «ռաբիս» ձին 21֊րդ դարի շեմին, իր ասիական մտածողությամբ, մարդուց խռովել է։ Ձյուն գա խելքիդ... Վեր կաց, վեր, գետինը սառն է, կմրսես։ Հեն է, քո բախտից էլի ավտո է գալիս։ Էլ դերասանություն չանես, անտաղանդ։ Համեստ, խելոք ձևով կխրխնջաս։ Ավտոն էլ, այո, քեզ ծանոթ է, այս անգամ չես սխալվել։ Ավտոյի մեջ էլ, ետևի նստատեղին, չերևալու-չճանաչվելու համար կիսապառկած՝ որ իմանաս ո՞վ է... Տիրոջդ աղջիկն է՝ Նունեն՝ Մխոյի կինը։ Մեքենայի ղեկին, իհարկե, ամուսինը չէ, Մխոն չէ։ Քո խելքի բանը չէ, թե ով է մեքենայի ղեկին։ Այս պահին՝ բավական է, որ ծանոթ֊բարեկամ է, և քո կողմից աննամուսություն չի լինի, թե բարձրագլուխ խրխնջաս՝ արտահայտելով նրան տեսնելու քո ուրախությունը։ Վատ չի լինի, թե մեկ֊երկու քայլ էլ ընդառաջ գնաս (խոսքը մեր մեջ՝ պետքական մարդ է)։ Ապրե՛ս։ Տեսա՞ր, մեքենան դանդաղեցրեց ընթացքը... Կանգ առավ... Հիմա վարորդը բացատրում է Նունեին կանգառի պատճառը. «Ճանապարհի եզրին մի մարդ է խփված֊ընկած»։ Ոնց է խղճում Նունեն ընկած մարդուն, ախ, ինչպես է խղճում։ «Խեղճ մարդ,— ասում է,— տեսնես ժամի քանի՞սն է... Մխոն թե սարից իջած լինի՝ հացներս կերանք»։

Ձին ողջ մարմնով դողում ու ցնցվում է։ Գերագույն լարումից, ինքն էլ դա չի զգում, քառասմբակ դոփում է ասֆալտը՝ աղետալի աղմուկն ականջ է պատռում։ Հիմա, հիմա մեքենայի դուռը կբացվի ու... ու.... Չէ, սիրելի ձի, բոլորիս վրա մի չարանա, մենք քեզ չէինք ուզում խաբել, մենք ինքներս ենք խաբված։ Դե, էլ հիմար֊հիմար մի կանգնիր, վազիր մեքենայի ետևից, դեմը կտրիր, ղաչաղություն ես անում — ի՞նչ ես անում, դերասանություն ես անում, լեզու ես առնում՝ խոսում ես... Մենք էլ միջոց չգիտենք, քեզնից միջոց հորինիր, հասկացրու, որ... ախր...

Ու ձին պայթեց՝ սրտապատառ մի ձայն արձակելով, որ արդեն ո՛չ խրխնջյունի էր նման, ո՛չ վրնջյունի։ Ու վազեց, ոնց վազեց... Դա իր կյանքի ամենամոլեգին ու ամենահուսահատ վազքն էր։ Հզորանալով, հզորանալով, ինքն իր մեջ բազմապատկվելով, ինքն իրենից դուրս գալով՝ տրաք֊տրաքվեց ձին մեքենայի ետևից։ Բայց որ կտոր֊կտոր էլ լիներ՝ ինքն ընդամենը մի ձի էր ու մեքենան՝ հիսունհինգ, վաթսուն, ձին մեքենայի ետևից հասնո՞ղն էր... Աշխարհը ձիու համար համատարած մթություն էր ու այդ մթության մեջ աստիճանաբար հեռացող, անէացող լույսի առկայծում։ Հետո այդ շողն էլ կուլ գնաց խավարին, բայց ձին դեռ չէր հանձնվում։ Մի պահ գայթեց, ընկավ, բայց բարձրանալ֊վազելն այնքան արագ, այնպիսի պոռթկումով եղավ՝ ասես կատարվածը կատաղի ոստյուն էր նոր մոլեգնումից առաջ։ Բայց դա ձիու մոլեգնության վերջին՝ իններորդ ալիքն էր... Հետո ձին զգաց, որ իր մեջ ինչ֊որ բան կտրվեց։ Ձին կանգ առավ... Աշխարհը մեղվի դժժացող, մութ փեթակ էր, ու ինքը՝ փեթակի կենտրոնում կանգնած։ Մեղուները լցվում էին բերանը, ականջները, ռունգերը, ներսը ողողվում էր մեղուներով... Դրսի աշխարհի աչքում, սակայն, ձին կանգնած էր անշարժ, ամեն ինչի հանդեպ անտարբեր, կուզը դուրս ցցած, ասես, փայտացել էր։ Միայն կողերն էին արագ֊արագ բարձրանում֊իջնում՝ ուռեցնելով լղար, թառամած փորը։ Արցունքի խոշոր կաթիլները հոսում էին ձիու դնչի վրայով և կաթում ոտքերի մոտ։ Ձին չգիտեր, որ բարի մարդկանց հեքիաթներում ձիու արցունքը թե կաթում է մեռած տիրոջ դեմքին՝ տերը կենդանանում է։ Թե իմանար, ձին երևի այդ միջոցն էլ փորձեր. ախր, շատ բարի ու դյուրահավատ ձի էր։

Կեսգիշեր էր։ Լուսինը հիմար֊հիմար ժպտում էր։

Տիեզերանավը շարունակում էր իր հազար հարյուր տասնհինգերորդ պտույտը երկրագնդի շուրջը։

ԵՐԿՈՒ ՈՋԻԼ

Այգին ցանկապատված չէր։ Ցանկապատի փոխարեն այգու չորսբոլորը փշատենիներ էին աճում։

Ով ծաղկած փշատենու բույրը չի զգացել, թող իր սիրածի շունչը համեմատի ինչի հետ ուզում է։ Իսկ ծաղկած փշատենու արբեցնող բույրը օձին անգամ իր բնից հանում է։ Հարյուր անգամ եմ տեսել, միջօրեին, երբ արեգակը փշատենու զանգակներից տաք բույրն առնում ու ալիք֊ալիք տարածում էր գյուղի վրա, Գյուլին կամա՜ց դուրս էր սողում... Չէ, այդ պահերին նրա դուրս գալը սողալու նման չէր, մի տեսակ նազանքով, հմայված դուրս էր գալիս իր մթությունից ու արբեցած ձգվում տաք գետնին, փշատենիների դիմաց։ Եթե տատս ռեհանը ծերատած էր լինում, ու քոլերը մնում էին ցից֊ցից, Գյուլին մեկնվում էր ռեհանի ցից֊ցից քոլերի վրա։ Այդպես ժամերով կմնար։ Հետո իր ամանից, որ դնում էինք կողքին, ջուր կխմեր և աշխարհից ու իր գոյությունից գոհ՝ բույնը կմտներ։

Գյուլին մեր օձն էր։ Տատս էր անունը դրել։ Ապրում էր այգու մեր քոլիկի մոտ, հենց քոլիկի տակ։ Սկզբում ես Գյուլիից վախենում էի, ու տատս միամտացնում էր ինձ. «Գյուլին Գուլոյանից անվնաս է, բալա, սրան որ չնեղացնես, ինքը հարյուր տարի մնա՝ քեզ չի նեղացնի»։ Օձի դեմ իմ թասիբը պահող քեռիներիս էլ ջոկ էր խրատում. «Աստծո ստեղծած ամեն բան էս աշխարհում նպատակով է ստեղծված, աննպատակ չի ստեղծված։ Իր բաժին արևն ու ջուրն է վայելում, ձեզնից չի խլում»։ Քեռիներս, ճիշտն ասած, այնքան էլ չէին հավատում տատիս փիլիսոփայությանը, բայց, ճարներն ի՞նչ, հնազանդվում էին։ Ես բոլորովին չէի հասկանում, թե ինչո՞ւ է ընկեր Գուլոյանի նման քաղցրալեզու, կոկիկ, բոլորի կողմից հարգվող մարդուն տատս համեմատում օձի հետ։ Ես այն ժամանակ արդեն առաջին դասարանն ավարտած «կարգին տղամարդ» էի, բայց դեռ շատ բաներ չէի հասկանում։ Ինչ որ է՝ կամաց֊կամաց Գյուլիի գոյությունը մեր կողքին, ամեն օր կաթ ու ջուր տալը, մեզանից անկախ, մտավ մեր կենցաղի մեջ, դարձավ սովորական։ Գյուլին մերն էր՝ ինչպես մերն էին մեր Շաքրո շունը, մեր Նազիկ կովը, մեր ծուռ Խաչիկը, որ Աստված գիտի, թե որտեղից էր, բայց տարին գոնե երկու անգամ հայտնվում էր գյուղում, տնից տուն ընկած՝ աղաղակում իր իմացած միակ բանաստեղծությունը. «Ես ձեզ ասում եմ՝ կգա ոգու սով...»,— ու, չգիտես ում վրա բարկացած, հայհոյելով հեռանում։

Այն տարիներին գյուղում շատ ընտանիքներ իրենց օձերն ունեին։ Իսկ Դադաշենց տոհմի մասին՝ որպես օձ հմայողի, օձի կծածը բուժողի, հաստափոր ամսագրերն էին պատմում։ Աչքովս եմ տեսել. ինչ֊որ բառեր էին մրմնջում, ինչ֊որ ձայներ էին հանում, և օձը հլու֊հնազանդ դուրս էր գալիս բնից ու փաթաթվում ձեռքներին։ Տարիներ շարունակ Դադաշի քույր Հուրզաթի ծոցում օձ էր ապրում։ Հուրզաթի նկարը՝ օձը ծոցում, թերթերում տպեցին։ Իսկ Դադաշը նախագահին ասում էր. «Հնարավորություն տվեք, գնամ Մասիսի տակից օձերի թագուհուն բերեմ։ Առատությունը կընկնի երկրով մեկ. չե՞ս հավատում...»։ Մենք, բերաններս բաց, լսում ու հավատում էինք։ Ես այնքան էի ոգևորվել, որ մեր Գյուլիին հմայելու փորձեր էի անում։ Տատս շատ բարկացավ. «Կհերսոտի, կկծի,— ասաց,— օձի լեզուն հասկանալը վերևից տրված շնորհք է, որ ամեն մարդ չի ունենում։ Դու էլ, Աստծով, ուրիշ շնորհք կունենաս»։ Թե «վերևից»՝ որտեղի՞ց, ես չհասկացա, բայց հավատացի տատիս ու դադարեցրի իմ «հմայությունները»։

Մինչև օրս էլ ընտանեկան զրույցներում բառ առ բառ հիշվում է իմ ու տատիս զրույցը Գյուլիի մասին։ «Տատ, Գյուլին տղա՞ է, թե՞ աղջիկ»։ «Աղջիկ է, բալա»։ «Տատ, օձերը հարսանիք անո՞ւմ են»։ «Հա, բալա»։ «Տեսնես Գյուլին իր հարսանիքին մեզ կկանչի՞...»։

Գյուլին մեզ չկանչեց, բայց ես ներկա եղա նրա հարսանիքին... Այդ տարի ես հինգերորդ դասարանում էի սովորում։ Տատս արդեն չկար։ Մեր փշատենիներն ու այգին էլ չկային։ Քեռիս ձեռներեց մարդ էր. փշատենիները փրթել-թափել, այգին ու քոլիկը քանդել՝ տեղում ջերմոց էր շինել, ծաղիկ էր աճեցնում։ Քեռուս աճեցրած ծաղիկները շատ սիրուն էին, գույնզգույն, խնամված, բայց... չէին բուրում։ Քեռիս պարարտանյութը հուպ էր տալիս, արհեստական լուսավորությունն ու ջերմությունն ավելացնում, ու հոռ֊հոռ աճում էին անհամուհոտ ծաղիկներ։ Գյուղի ծայրին՝ ղռերի մեջ, լավ էր, դեռ չորս֊հինգ ծեր փշատենիներ էին ապրում։ Պառկում էի դրանց տակ ու փակ աչքերով, հիշողություններս հոտոտելով՝ կարոտում տատիս, մեր այգուն, քոլիկին, Գյուլիին, ծուռ Խաչիկին... Ծուռ Խաչիկը երկար ժամանակ չէր երևացել ու խեղճին Թուրքիայի լրտես էին սարքել։ Հետո իմացանք, որ գժանոց են տարել։ Այնտեղ էլ մեռել էր։

Փշատենու տակ պառկած՝ ես ինձանից մեծ բաների մասին էի մտածում ու երևի դրանից էր, որ բոյ չէի քաշում։ Մտածում էի, օրինակ, թե ի՞նչ ասել է՝ կգա ոգու սով, և ուղեղս դժժում էր անհաս մտքերից։ Իսկ մեծահասակները պահանջում էին, որ գլխիցս մեծ հարցեր չտամ։ Ստիպված ինքս ինձ համար բացատրություն մոգոնեցի։ Ահա, եթե բոլոր փշատենիները կտրեն, ու էլ փշատենու բույր չլինի, եթե բոլոր այգիները փրթեն֊թափեն, ու էլ խաղող չլինի, եթե բոլոր քոլիկները քանդեն ու տեղում ջերմոց շինեն, ու թե բոլոր ծաղիկները քեռուս ջերմոցի ծաղիկների նման անհամ ու անհոտ լինեն՝ հենց դա էլ կլինի ոգու սով։ Ահա այսպիսի բաների մասին էի մտածում, իսկ կողքի բանավանը երկաթբետոնե ոտքն իր ասֆալտե վերմակի տակից պարզել ու մեր ղռերն էր բզբզում... Աշնանը երկաթբետոնը իմ փշատենիներն էլ կուլ տվեց։ Փորփրում էին, ինչ֊որ հիմքեր էին գցում, ինչ֊որ պահեստներ էին շինում։ Այդ օրերին էր, ահա, որ ես ներկա եղա Գյուլիի հարսանիքին...

... Ֆուտբոլ էինք խաղում, երբ հեռվից, ղռերի կողմից Սերոբի կարմիր տրակտորը երևաց։ Զարմացանք, տրակտորի ընթացքում ինչ֊որ վեհ հանդիսավորություն կար՝ ընթանում էր դանդաղ, հաղթանակած, ետևից գցած ահագին ժողովուրդ էր բերում։ Երեխեքը ինչ֊որ բան էին ծղրտում, և մարդ էր, որ բան ու գործ թողած՝ միանում էր բազմությանը։ Ու այնպիսի աղմուկ էին բարձրացրել, որ տրակտորի դռդռոցն անգամ չէր լսվում։ Պարզ բան է, մեր խաղը թողեցինք ու վազեցինք նրանց ընդառաջ։ Երնեկ չվազեի ու չտեսնեի այն, ինչ որ տեսա... Տրակտորի պոչից հարյուրավոր օձեր էին կապված՝ ջնջխված, տրորված, մեծ ու փոքր, հաստ ու բարակ հարյուրավոր օձեր... Չեմ կարող նկարագրել, թե ի՞նչ կատարվեց ինձ հետ։ Հարյուրավոր հաշմված օձերի մեջ ես մեր Գյուլիին էի փնտրում և գտա նրան։ Այն ժամանակ, գոնե, համոզված էի, որ գտա... Գյուլիի գլուխը ջնջխված էր, բարալիկ լեզուն, որով հարյուր անգամ ջուր էր խմել տատիս թասից, դուրս էր թռել ատամների արանքից, պոչի վրա տրակտորի ատամնանիվների դաջվածքն էր, միսը չկար, միայն կաշին էր թրթռում ընթացքի հետ... Իսկ էն պստիկ օձերը, պստիկ օձերը... Ուզում էի լացել, բայց ներսումս ինչ֊որ բան կարծրացել֊քարացել էր ու դեմ էր առել կոկորդիս։ Աղմուկը գլխիս մեջ դժժոցի էր վերածվել... Հետո լռություն եղավ, գյուղամիջով, սպիտակ մազերն արձակ, ոտաբոբիկ դեպի տրակտորն էր վազում Հուրզաթ ազին։ Մինչև օրս նրա չռված աչքերը հոգուս մեջ են։ «Էս ի՞նչ եք արել, անաստվածներ,— ծղրտում էր,— էս ի՞նչ անեծք եք բերել ձեր գլխին...»։ Հուրզաթին, ասում են, ոչ ոք լուր չէր տվել։ Իր տանը նստած՝ Հուրզաթը հանկարծ պարզ տեսել էր այն, ինչ կատարվում էր։ Ո՜նց էր ողբում Հուրզաթ ազին... Հետո հանկարծ ծոցից հանեց իր Գյուրզան ու բաց թողեց Սերոբի վրա։ Հերոս Սերոբը լեղապատառ փախավ։ Ասում են՝ մինչ օրս էլ փախչում է։ Նույն տարին ընտանիքն առած՝ մեր գյուղից փախավ։ Բայց Հուրզաթի Գյուրզան, ասում են, ոչ մի տեղ հանգիստ չի տալիս Սերոբին։ Չի խայթում՝ մեկ երեխայի օրորոցն է մտնում, մեկ հացի ամանը... Սերոբին, ասում են, տեսնողը չի ճանաչի, վախից ոտքի վրա չորացել, չոփ է դարձել... Սա, իհարկե, մի քիչ հեքիաթանման է, բայց որ այն օրից մեր գյուղի ու օձերի մեջ թշնամություն սկսվեց, դա հաստատ է։ Մարդը մնում է մարդ։ Մարդը երկրագնդի վրա ամենաուժեղն է։ Մարդը հաղթեց. հիմա մեր գյուղում օձեր համարյա չկան։ Բայց հատուկենտ մնացածների խայթոցն էլ՝ խայթոց է, փրկություն չկա։ Հուրզաթն ու Դադաշն էլ չկան, որ թքեն վերքի վրա ու մարդուն բուժեն։ Դադաշի Մարգար որդին հոր օրինակով մի օր հմայելու փորձ էր արել՝ օձը պոչով տվել ձեռքը թուլացրել էր։ Հուրզաթի գերեզմանին օձ են նկարել։ Հուրզաթի ողբն աչքիս առաջ է։ «Էս ի՞նչ արիք, անիծվածներ,— չոքել, ողբում էր,— ախր, իրենց մոտ հարսանիք է եղել, էս ի՞նչ սև հարսանիք բերիք գլխներին...»։ Ժողովուրդը սսկվել էր։ Ես լաց էի լինում, զարմացած ինձ էին նայում։ Ախր, ինձանից բացի ոչ ոք չգիտեր, որ մեր Գյուլիի հարսանիքն էր...

Այս ամենն ինչո՞ւ հիշեցի... Հա՛, օրերս՝ 1984 թվականի ամռանը, այն օրերին, երբ մեր տիեզերանավերը տիեզերքում միաձուլվեցին, քաղաքից իր շքեղ մեքենայով մի հոյատեսիլ տղամարդ էր եկել և խնդրում֊պահանջում էր ի՞նչ... որ ասեմ, չեք հավատա՝ ոջիլ, գոնե երկու ոջիլ... Հա, հա, արյուն ծծող այն մակաբույծը, որի դեմ մի ժամանակ երկրով մեկ պայքար է գնացել. ես չեմ հիշում՝ դուք կհիշեք։ Այսօր գյուղում, եթե ուզում ես որևէ մեկին խիստ վիրավորել՝ մի ասա՝ մոր ծիծ կտրող, ասա՝ ոջլոտ։ Իսկ էս մարդը օրը ցերեկով եկել֊կանգնել էր գյուղամիջում, մեր շքեղ կուլտուրայի տան առաջ, ուր մենք «Սեռական կյանքի հիգիենան» թեմայով դասախոսություններ ենք ունկնդրում և դիտում ֆիլմեր միջուկային զենքերի մասին, և մեզանից պահանջում էր ոջիլ... Սև ոջիլ կբերեին գլխին, թե գյուղխորհրդի նախագահը մեջտեղ չընկներ ու միլիցիայով չվախեցներ։

— Դե, մտածեցի գյուղ է,— խեղճացել, արդարանում էր մարդը,— անասուն եք պահում, ո՞վ գիտի... Ախր, հիվանդի համար էր պետք... Գոնե երկու ոջիլ՝ հատին քսանհինգ ռուբլի կտայի...

— Էլի սկսում ես, հա՜,— բարկացան։ Հետո սկսեցին ձեռ առնել.— Քսանհինգ մանեթի մի արկղ չեխական գարեջուր կտամ, ուզո՞ւմ ես... Այ ախպեր, քաղաքից ես գալիս, էն թոթոլներից էրկու հատ հետդ բերեիր, մենք քեզ քսանհինգ չէ՝ հարյուր քսանհինգ կտայինք։ Թե չէ՝ ոջիլ...

Հին բոլշևիկ Վրթանես Սարիբեկյանը մնում֊մնում ու զարմանում էր.

— Այ ընկեր, ոջի՞լն էլ մարդուն պետք կգա... յա՜...

Տեսավ, չէ, մեզանից օգուտ չկա, խեղճ մարդը, փուշը թողած, նստեց իր ձյունաթույր մեքենան ու գնաց աշխարհում իր հիվանդի համար ոջիլ, գոնե երկու ոջիլ փնտրելու։

— Հերն անիծած,— ասաց սատանից յոթ օր շուտ ծնված Շալիկոն,— ոջիլի գործ եմ սկսելու։ Բուծելու եմ՝ ծախեմ հատը քսանհինգ ռուբլով։

Խելառ Գուգոն չհամբերեց։

— Դու հենց ոջիլ ես,— ասաց աշխարհի վզին նստած։

Շալիկոն Գուգոյին չափալախեց։ Գուգոն Շալիկոյի գոտկատեղից էր. վազեց տուն՝ հրացանը բերելու, թաղային Մայիսը ճանապարհը կտրեց։ Թաղայինի մոտոցիկլետի սայլակի միջից Գուգոն ծղրտում էր.

— Ասում եք՝ ոջիլ չկա՞... Լավ մտածեք։ Շատ կա ոջիլ, մեծ֊մեծ ոջիլ...

Ասացին.

— Էլի նոպան բռնեց։ Դրան միլիցիատուն չէ,— ասացին,— գժանոց տարեք։

ԱՐՋ ՄԱԹՈՍԻ ԲԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Գյուղի դպրո՜ցը...— իր նոր պատմվածքն այսպես սկսեց ճանաչում գտած գրողը, ծնունդով սառնաղբյուրցի Սահակ Սաթյանը, մի պահ կանգ առավ, մտածեց ու շարունակեց.— կավաշեն, բլբլոտած մի շինություն՝ նախկին ձիանոց, մեկը մյուսի մեջ խցկված չորս անլուսամուտ, մութ ու խոնավ դասասենյակներով, բակի հաստաբուն ուռենու ճյուղից զանգի փոխարեն կախված պողպատե անվի ծլնգոցով, ձմռան ցրտերին թիթեղյա վառարաններում ծխացող աթարի կծու, խեղդող հոտով...»։

— Ծի՜ի՜նգ, ծը՜ը՜ը՜նգ, ծի՜ի՜նգ...

Երկար ու զիլ հնչեց դռան զանգը։ Սաթյանն ուզեց անուշադրության մատնել, բայց անկոչ հյուրը շատ ավելի համառն էր. տեսնելով, որ զանգի վրա ձեն֊ձուն հանող չկա, ձեռքի ափով սկսեց դուռը թփթփացնել։ Սաթյանը տհաճությամբ վեր կացավ տեղից։ Դուռը դեռ չէր բացել, մի խոշոր ձեռք թափով իջավ ուսին։

— Բարև, Ճուկո ջան,— հնչեց մի ուրախ ու թավ ձայն,— էկել եմ, է՛։

Սաթյանի աչքերն ուրախությունից ու զարմանքից փայլեցին։ Ախր, դռների մեջ կանգնած՝ իրեն էր ժպտում Արջ Մաթոսը՝ Մաթոս ապերը, իրենց գյուղացին, իր հոր ամենամոտ ընկերներից մեկը։ Էն Մաթոսը, որ ձեռքի բութ մատով թուրքի փոր էր թափել, որ հիսուն տարի ապրել էր աշխարհում ու նոր֊նոր ուզում էր զուռնաչի դառնալ...

— Ճուկո՜...

Արդեն քանի տարի իրեն ոչ ոք այդպես չէր դիմել... Քաղցր ու հարազատ հնչեց պատանեկան տարիների իր այդ անվանումը։

— Ճուկո՜, Ճուկո՜, Ճուկո՜... Այ տա, մի դեսն արի, դեսն արի, դեսն արի...— Ոչխարը յայլեքն էին տանում։ Ինքը, իր նման տասնչորս֊տասնհինգ տարեկան մի քանի ընկեր֊տղերքի հետ, դեռ սարի ստորոտում էր, իսկ Արջ Մաթոսը բարձրացել, է՜, գագաթներն էր հասել։ Ու կեսգիշերին հանկարծ վեր թռավ նրա զիլ կանչից։

— Դեսն արի՜, դեսն արի՜,— կանչում էր Մաթոս ապերը։

— Դեսն արի՜, դեսն արի՜,— արձագանքում էին սարերը։

Իրեն թվաց, թե գայլերի ոհմակ է հարձակվել Մաթոս ապոր ոչխարի վրա։ Ձեռքն առավ հաստագլուխ մահակն ու որքան ոտքերում ուժ կար ու շունչը կհերիքեր, գիշերվա խավարի մեջ քարերին զարկվելով, ընկնել֊բարձրանալով, շնչակտուր գագաթը հասավ։ Հասավ ու ի՞նչ տեսնի... Արջ Մաթոսը, իր համար արջավարի նստած, հանգիստ ծխում է։ Աչքի տակով նայեց իրեն, խնդմնդաց ու թե.

— Այ տա, որոշել եմ զուռնաչի դառնալ, ի՞նչ կարծիքի ես...

Մաթոս ապերը, իհարկե, զուռնաչի չդառավ։ Արջ էր Մաթոս ապերը, իսկը սարի արջ։ Հովիվ էր՝ ոչխար էր պահում ու այդպես էլ, ամբողջ կյանքում, հովիվ մնաց։ Բայց զուռնաչի կամ նման մի բան դառնալու ցանկությունը նրան համառորեն չէր լքում։

Մի քանի տարի առաջ գյուղամիջում բռնացնում է կինոմեխանիկին, թե.

— Այ տա, ինձ մենակ ճիշտն ասա, կինոներում էդ դերասանները, որ ուտում֊խմում են, էդ իսկականի՞ց է, թե՞ ստից։

— Իսկականից,— ասում է կինոմեխանիկը։

— Յա՜,— ծոր է տալիս Մաթոս ապերը։— Լավ, բա որ էդքան լավ֊լավ տեղեր են ման գալիս, լավ֊լավ քաղաքներ են գնում, է՞դ էլ է իսկականից։

— Էդ էլ,— հաստատում է կինոմեխանիկը։

— Յա՜,— ավելի է զարմանում Մաթոս ապերը։— Այ տա, քիչ մնա, կասես՝ էն խալխի կնանիքի հետ պաչ֊պռոշտի անելն էլ է իսկականից։

— Բա իսկականից է, բա ի՞նչ է,— Մաթոս ապոր անտեղյակության վրա ծիծաղում է «պրոֆեսոր» կինոմեխանիկը։

— Յա՜,— միանգամայն թևաթափ է լինում Մաթոս ապերը,— այ տա, բա ես ընչի՞ եմ չոբան մնացել, էն ա դերասան կդառնայի, էլի...

Հիմա նույն Մաթոս ապերը, արդեն բոլորովին ծերացած ու սպիտակած, կախ ընկած բեղերով, բայց դեռ ուժեղ ու առնական, բայց դեռ նույն՝ մանկական միամիտ ժպիտը դեմքին ու էլի նույն՝ սար ու չոփ, խոտ ու ծաղկի բույրը վրան, կանգնած էր իր՝ Ճուկոյի դռների մեջ։

— Այ տա, հիշո՞ւմ ես, փոքր երեխա էիր, ուսերիս դրած ման էի տալիս՝ փիշիկ արեցիր ուսերիս։— Ու Մաթոսը համբուրեց Սահակ Սաթյանի ճակատը։ Ու այդ համբույրի բուրմունքից, ծերունու ծակծկող բեղերի, կոշտ ու արևախանձ շուրթերի հպումից գրողն, ասես, մանկացավ ու դարձավ մի մանչուկ՝ մի Ճուկո։

Մաթոս ապերը մի քայլ ետ գնաց, ոտքից գլուխ չափեց իր Ճուկոյին, զմայլված ժպտաց ու շշնջաց.

— Էկել եմ, է՛, Ճուկո ջան։

— Տո, շատ էլ լավ ես արել, Մաթոս ապեր ջան,— ծիծաղեց Սաթյանը՝ ներս տանելով ծերունուն։

— Էրեխին բերել եմ,— գլխով դուռը ցույց տալով՝ ասաց Մաթոս ապերն ու ձայն տվեց.— Արմեն, Արմեն ջան, ներս արի, մի ամաչի, ուրիշի տուն չի, քո հորեղբոր տունն է։

Պապի կանչի վրա մի գեղեցիկ պատանի ներս մտավ և, կարմրելով բարևելով «հորեղբորը», կախեց գլուխը։

— Գևոյիս տղեն է,— բացատրեց ծերունին,— «4» ու «5»֊ով է սովորում, քո գրածներն էլ սա՜ղ կարդացել է։

... Քիչ անց սեղանը ծածկվեց գյուղից բերած բարիքներով։ Գրողն ու հովիվը խմեցին կարմիր գինին ու հիշեցին իրենց գյուղը, կերան ոչխարի պանիրն ու հիշեցին իրենց սարերը, գյուղի կենդանի ու մեռած բոլոր հովիվներին։ Հիշեցին ու խմեցին նրանց բոլորի կենդանի կենացը։ Էլի խմեցին ու հիշեցին Մաթոս ապոր զուռնաչի դառնալու պատմությունը։ Հիշեցին ու ծիծաղեցին, ծիծաղեցին ու հիշեցին գյուղի բոլոր մասխարաներին՝ յալանչի Մկոյից սկսած, չունգուր Գոքորից դուրս եկած։ Խմեցին ու հիշեցին Հայրենական պատերազմում զոհված գյուղի իննսուներկու ջահելներին։ Հիշեցին ու «Ֆիդայիներ» երգեցին։ Երգեցին ու խմեցին, խմեցին ու լռեցին։ Երկար լռեցին՝ յուրաքանչյուրն իր խոհերի ու հիշողությունների հետ, ու Աստված գիտե՝ դեռ ինչքան կլռեին, եթե Մաթոս ապոր Արմեն թոռը գրապահարանից գիրք հանելիս պատահաբար չգցեր ու ջարդուփշուր չաներ օլիմպիական արջուկի փոքրիկ արձանիկը։

Ծերունին, առանց գլուխը բարձրացնելու, աչքի տակով նայեց վախեցած ու շփոթված թոռանն ու ասես, իմիջիայլոց, շշնջաց.

— Ախր, էրեխին բերել եմ, է՜, Ճուկո ջան։

— Շատ էլ լավ ես արել,— պատասխանեց Սաթյանը։

— Բա չե՞ս հարցնում՝ ընչի՞ եմ բերել։

— Ի՞նչ հարցնեմ,— Սաթյանը ժպտաց,— շատ էլ լավ ես արել, պետք է ավելի շուտ բերած լինեիր։

— Չէ՛, չէ՛,— չհամաձայնեց ծերունին,— հլա մի հարցրու՝ ինչի՞ ես բերել։

— Դե լավ,— հանձնվեց Սաթյանը,— ինչի՞ ես բերել։

— Յա՜,— Մաթոս ապերն անկեղծորեն զարմացավ։— Այ տա, ուրեմն չգիտե՞ս... Բերել եմ, որ էդ մանկավարժական եք ասում, ի՞նչ եք ասում, էդ ինստիտուտն ընդունես։— Չմերժես,— նայելով Սաթյանի մի տեսակ խեղճացած ու տարակուսած աչքերին՝ ասաց ծերունին։— Ես գիտեմ, որ դու կարող ես։ Էրեխեն էլ՝ «4» ու «5» ստացող, խելոք էրեխա, քեզ սևերես չի անի։ Թող սովորի ու գա մեր գյուղի դպրոցում հայ գիր, գրականություն ու հայոց պատմություն սովորեցնի։ Թե չէ, քաղաքից գալիս են ու մեկ֊երկու տարի չաշխատած՝ փախչում, գնում...

Սաթյանը խեղճ֊խեղճ նայեց արձանիկի կտորները հավաքող, անհարմարությունից կարմրած ու քրտնած պատանուն. իսկը հերն էր։

Տեսնես խելքո՞վ էլ հորն էր նմանվել։

— Ո՛ւ մեծատառ, ո՛ւ փոքրատառ։ Ո՜ւ... լը՜ը՜,— կարդում էր էս Մաթոս ապոր որդի ու էս Արմենի հեր Գևոն և այդ երկու տառերի պարզ կապակցումից համառորեն ստանում «էծ» բառը։

— Նորից կարդա,— բարկանամ էր դասատուն։

— Ո՛ւ մեծատառ, ո՛ւ փոքրատառ։ Ո՜ւ... լը՜ը՜։

— Ի՞նչ եղավ։

— Էծ։

— Այ տղա,— համբերությունից դուրս էր գալիս խեղճ դասատան,— ո՜ւ... լը՜ը՜։ Ո՛ւլ, ո՛ւլ, ո՛ւլ...

Հետո, յոթ թե ութերորդ դասարանում, Գևոն դպրոցի հպարտություն փայլուն գլոբուսի վրա՝ ամբողջ հասարակածով, միջօրեականներով վարից վեր, վերից վար «Հայաստան» էր գրել և Կայծակ Սարգսյանը հեռացրեց նրան դպրոցից։

Հիմա կոլխոզում տրակտորիստ է, երբ բարկացնում են, քթի տակ հայհոյում է իր բախտը, հայհոյում է Կայծակ Սարգսյանին ու ասում.

— Տո, էդ շան տղեն որ ինձ դպրոցից չհեռացներ, գիտեք հիմա Սաթյան Սահակի կամ Հակոբյան Մանուկի պե՞ս մարդ կդառնայի...

«Միգուցե... միգուցե։ Ախր, նա բոլորիցս էլ ընդունակ էր։ Իսկ թվաբանությունից ստուգողական գրավորների օրերին ամբողջ դասարանով կռիվ էր գնում Գևոյի կողքին նստելու համար»,— մտածեց Սաթյանն ու իրեն մի տեսակ մեղավոր գգաց Գևոյի առաջ, էս Մաթոս քեռու ու էս Արմենի առաջ, իրենց Սառնաղբյուր գյուղի առաջ, որ քաղաքում գրականագիտության մեկ թեկնածու ու մեկ դոկտոր ունի, Սահակ Սաթյան գրող ունի, բայց դպրոցում գրականության մի հիմնական ուսուցիչ չունի։

— Առավոտ շուտ կգնաք, կգտնեք դասախոս Սիմոն Մանուկյանին,— վայր դնելով լսափողը՝ ասաց Սաթյանը,— ինքը էրեխի հետ կզրուցի ու հնարավորության սահմաններում ամեն ինչով կօգնի։ Մենակ մի պայմանով,— Սաթյանը ժպտալով աչքով արեց Արմենին,— որ ավարտելուց հետո գնաս գյուղ ու գյուղի էրեխեքին հայ գիր, հայ գրականություն ու հայոց պատմություն սովորեցնես։

Մաթոս ապերը լայն ու գոհ ժպտաց ու դառավ թոռանը.

— Փոքր էրեխա էր, ուսերիս դրած ման էի տալիս, տեսնո՞ւմ ես՝ ինչ մարդ է դառել...

* * *

Հաջորդ օրը՝ ճաշվա ընդմիջումին, Սաթյանը խմբագրության իր սենյակում սուրճ էր խմում, երբ դուռը թափով բացվեց, շեմին հայտնվեց քրտնած ու բարկացած Մաթոս ապերն ու ոչ այս, ոչ այն, վրա տվեց.

— Այ տա, Ճուկո՞, էդքա՞ն է քեզ հարգում էդ քո ընկերը։

— Ի՞նչ է պատահել,— զարմացավ Սաթյանը։

— Էլ ի՞նչ էր պատահելու,— Մաթոս ապերը մոտեցավ, սեղանի վրայից վերցրեց գրաֆինով ջուրն ու մի շնչով ամբողջը դատարկեց։— Ունքը շինելու փոխարեն՝ աչքն էլ հանեց. էրեխի գործերը չվերցրին։

Սաթյանը խոժոռվեց, վերցրեց լսափողն ու շուրջ մեկ ժամ չարչարվելուց հետո բռնացրեց Մանուկյանին։

— Ընկեր Մանուկյա՞ն,— առանց բարևի ու խիստ նեղացած տոնով սկսեց Սաթյանը,— օրերից մի օր քեզ մի բան խնդրեցինք...

Մանուկյանը չթողեց, որ Սաթյանը շարունակի։ Հետո լսափողի միջից լսվում էր միայն նրա վրդովված ձայնն ու վայրկյան առ վայրկյան փոխվում՝ զարմանում ու ապշահար էր դառնում Սաթյանի դեմքի արտահայտությունը։

— Հը՞...— հարցական, զննող հայացքը Սաթյանի աչքերին հառեց Արջ Մաթոսը, երբ վերջինս, ցած դնելով լսափողը, փռվել էր աթոռին և ապշահար իրեն էր նայում։

— Ախր, էդ էրեխին ո՞նց են ինստիտուտ ընդունելու,— անկախ իրենից հանկարծ թնդաց Սաթյանը,— երբ էրեխեդ միջնակարգ կրթություն չունի, ընդամենը ութնամյակն է ավարտել։ Ախր, դուք... դուք,— Սաթյանն ուզում էր էլի ինչ֊որ բան ասել, բայց թափահարեց ձեռքն ու լռեց։

— Յա՜...— ծոր տվեց Արջ Մաթոսը, և այդ «յա»֊ն այս անգամ անկեղծ զարմանք ու հուսախաբություն էր արտահայտում։— Այ տա, բա որ էրեխեն միջնակարգ կրթություն էլ ունենար, էլ քեզ ընչի՞ էինք ասում, էն է կգնար, ինքը կընդունվեր, էլի։

Ու արջավարի թփթփացնելով ու իր այստեղ գալու համար փոշմանած՝ Արջ Մաթոսը շարժվեց դեպի դուռը։

Բայց, չէ՛, դեռ ամեն ինչ չէ, որ ասված էր. դռների մեջ ծերունին շրջվեց, մի վերջին՝ չգիտես արհամարհական թե խղճահարված հայացքով նայեց Սաթյանին ու տհաճ ինքնախոստովանանքի նման եզրափակեց.

— Ես էլ գիտեմ, թե դու քաղաքում մե՜ծ մարդ ես։

... Արջ Մաթոսի դուրս գալուց հետո արդեն ահագին ժամանակ էր անցել, Սաթյանը դեռ նստած էր աթոռին ու չգիտեր՝ ծիծաղեր թե բարկանար, երբ դուռը կամացուկ բացվեց և այս անգամ դռների մեջ հայտնվեց «էրեխեն»՝ Արմենը։

— Սաթյան քեռի, պապն ասում է, թող... թող մի հինգ մանեթ փող տա, գնանք մեր գեղն հասնենք, տուն հասնելուն պես կուղարկեմ,— հազիվ լսելի շշնջաց «ուսանողն» ու... ու շրջվելով՝ փախավ։

— Այ տա, բա փո՞ղը,— կանչեց արդեն բոլորովին շշկռված Սաթյանը, ու ինքն էլ վազեց նրա ետևից։

— Պապը փող ուներ,— երբ շնչակտուր Սաթյանը հասել ու փողը գրպանն էր խցկում, անմեղ մեղավորի նման արդարանում էր «էրեխեն»։— Էսօր էդ ինստիտուտի դիմացի խանութում մեր գեղացի Հակոյի Արտավազդի տղա Արայիկին տեսանք՝ շշկլած փողերն էր հաշվում։ Ասում է՝ չգիտեմ՝ տան վա՞րձը տամ, թե՞ նոր ծնված էրեխիս համար մի սայլակ առնեմ։ Սկզբում պապը մի լավ հայհոյեց, որ գյուղի լեն ու բոլ սենյակները թողել, քաղաքում վարձով են ապրում, հետո էլ մոտի եղած ամբողջ փողը տվեց ու մի սայլակ առավ։ Արայիկը չէր թողնում՝ պապը զոռով առավ...

* * *

— Լավ, բա հիմի ի՞նչ ենք անելու,— Սառնաղբյուր գնացող ավտոբուսում գլխահակ նստած՝ չգիտես հարցնո՞ւմ, թե ինքն իրեն մտածում էր Արջ Մաթոսը։— ... Ասում եմ՝ դերասան դառնայիր, հը՞... կամ դատախազ... Չէ, Սաթյանի նման գրող ես դառնալու՝ Սաթյանից էլ լավը... Սաթյանից չնեղանաս, Արմեն ջան, շուն-գել՝ էլի մեր Ճուկոն է, ուրիշ մարդ չի... Կհասնենք տուն ու մի լավ նամակ կգրես՝ համ փողը կղրկենք, համ էլ կհիշեցնես, որ իր բաժին ոչխարը սարում չաղանում է՝ թող մի օր իր էդ սուտի֊մուտի ընկերներին հավաքի, գան, մորթենք, ուրախանանք։ Մեղք էլ են, այ տա, էրեսներին մի կարգին գույն էլ չի մնացել...

ՕՊԵՐԱՑԻԱ «ՋՐԱԾՆԱՅԻՆ ՌՈՒՄԲ»

Մի ամբողջ շաբաթ Ջոջը շվարած էր։ (Ջոջ՝ իրեն արտակարգ մեծ գլխի համար են ասում. «ջոջ գլուխ»։ Հետո «գլուխը» սղվեց, «ջոջը» մնաց)։ Նրա տվածուրիկ գլխում անգամ ոչ մի կերպ չէր տեղավորվում, փաստորեն, անընդգրկելին. իրենց տան տանիքում վայրի աղավնիների երամ է ապրում՝ ազատ, սիրուն, անվախ. ասես, Ջոջը աղունիկի խորոված հեչ չի սիրում։ Ոնց որ մարդուն ձեռ առնեն, էլի... Աշխարհն, ուրեմն, հրացաններն առած֊ընկած իրենց ետևից, իրենք եկել, լցվել են Ջոջենց տանիքը։ Ջոջն էլ իրենց բաժին միամիտն է, էլի...

Գարեջուրը դրեց սառնարանը, հրացանը ուզածիդ պես լիցքավորեց ու... մայրը, մայրը կանգնեց ճանապարհին. «Միայն իմ դիակի վրայով»։ Ինչ իր մոր խելքը, ինչ՝ էդ աղավնիների. «Գյուղում իմ տան տանիքից բարձր ու հարմար տանիք՝ լիքը,— ասաց,— բայց Աստծո էդ անմեղ արարածները հենց իմ տունն ընտրեցին, մեռնեմ իրենց եկած կապույտ ճանապարհին»։ «Էդպես ես անում, որ էսպես է լինում»,— ինքն էլ չհասկացավ, թե ինչ ասաց Ջոջը ու քշեց «ԻԺ» մոտոցիկլետը՝ այլևս ոտքն էս կողմերը չդնելու երդումով։ (Ջոջը կողքի բանավանում է ապրում, հանրակացարանում. «գեղցիների հետ հավես չունի»)։ Երդումը՝ երդում, բայց Ջոջը կյանքի իմաստը հասկացած, իր բերանի համն իմացող տղա էր. մի շաբաթ կյանքի մասին ունեցած պատկերացումները ծանրութեթև արեց ու հանրակացարանի ընկերոջը մոտոյի պոչին առած՝ հայտնվեց։ Հանրակացարանում աղջիկներին ասել էին. «Պատրաստվեք, որսի միս ենք ուտելու»։

Ջոջի հայրը վաղուց էր մահացել, փոքր եղբայրը բանակում էր, մայրը կոլխոզում ու տնամերձում տանջվում էր ու չէր հասցնում։ Մորը միամտացնելու, սիրտը շահելու համար մի երկու մարգատեղ փորեցին, գարեջուրը դրեցին սառնարանն ու նստեցին խորհրդի. աղավնիների հարցերն անհրաժեշտ էր լուծել առանց կորուստների՝ «բարձր մակարդակով»։

Հրացանի տարբերակը բացառվում էր. նախ՝ մայրը կլսեր֊կիմանար, երկրորդն էլ՝ մինչև չըմփ հա չըմփ, աղավնիների մեծ մասը կփախչեր֊կփրկվեր։ Երկու կրակոցով սպանված աղավնիների թիվն ի՞նչ էր լինելու... Կարճ՝ հնացած մեթոդ էր։

Ամենանախնական՝ ձեռքով բռնելու֊վիզը պոկելու տարբերակն ընկերոջ առաջարկն էր. «Գիշերով,— ասում է,— լույսը գցում ես դրանց աչքերին, քարանում֊մնում են, բռնիր ու վզները պոկիր»։ Ջոջը չհավանեց՝ «տուն֊տունիկ չենք խաղում»։ Ըստ Ջոջի՝ ժամանակակից մի բան էր հարկավոր՝ միանգամից, թափով, բարձր մակարդակով. «220 վոլտ հզորությամբ էլեկտրական հոսանքը, օրինակ, բաց ես թողնում ջրի մեջ կամ քլորակիրը, և մեծ ու փոքր ձկները, սպիտակ փորիկները փայլեցնելով, թռնում են ջրի երես՝ քանի չես հոգնել, հավաքիր»։ Աղավնիների դեպքում, պարզ է, այս մեթոդները կիրառելի չէին և տեխնիկումի երրորդ կուրսի ուսանող Ջոջը գերժամանակակից մեթոդ առաջարկեց.

— Էն ո՞ր ռումբն է, որ առանց շրջապատը վնասելու՝ մարդկանց վերացնում է։

— Կարծեմ ջրածնայինը,— ասաց ընկերը։— Պատկերացնո՞ւմ ես, արաղը խանութներում լիքը՝ խմող չկա։

— Ապրի արևդ,— բարբառեց Ջոջը,— աղունիկների հարցը կլուծենք ջրածնային ռումբի սկզբունքով։

Ջոջը իր հայտնագործությամբ հիացած էր. ռետինե խողովակի մի ծայրը, ուրեմն, միացվում էր տուն մտնող բնական գազի բաշխիչին, մյուս ծայրը բարձրացվում֊մտցվում էր տանիք, պլաստիլինով ու մեկուսիչ ժապավենով ծակուծուկը լավ փակվում էր, աղավնիների ներս մտնելուց հետո փակվում էր նաև դռնակը և բացվում էր գազի բաշխիչը՝ բարով եք եկել, սիրելի աղավնիներ... Հինգ, տասը րոպեից պատրաստ է՝ պարկը վերցրու ու մեկ-մեկ հավաքիր։ Հանճարեղ, հանճարեղ մեթոդ, սուսուփուս, միանգամից, եղել է ու չի եղել...

Մթնշաղին, մայրը երբ տուն եկավ, նախապատրաստական աշխատանքներն ավարտել ու միամիտ֊խելոք գարեջուր էին խմում։ Աղավնիները դեռ չկային։

— Կարո՞ղ է չգան,— տարակուսեց ընկերը։

— Չգան էլ՝ չգան,— չգիտես ում վրա բարկացավ Ջոջը՝ երևի ժողովրդի։— Ժողովուրդն ասում է՝ չուտողի մալը ուտողին հալալ է։

— Քանի տարի կլինի,— տխրեց ընկերը,— վայրի աղունիկի միս չեմ կերել։

Այսօր ի՞նչ էր կատարվում Ջոջի հետ, ինչպե՞ս էր կենտրոնացել, միտքն ինչպե՞ս էր պայծառացել, բառերը լեզվին հանգիստ չէին տալիս.

— Սրանք աշխարհի վերջին վայրի աղունիկներն են,— ասաց,— մյուսները կամ պայմանագիր են կնքել ղուշբազների հետ, դառել են պրոֆեսիոնալ, կամ զոհվել են հանուն աշխարհի խաղաղության։ Էս աղունիկներդ ո՞ւր են, ձենները չի լսվում,— դարձավ, ձայնեց ներսում ձվածեղ անող մորը։ Վատ բան կասկածելով՝ կիսաեփ ձվածեղով թավան ձեռքին մայրը մոտեցավ.

— Հիմի ուր որ է՝ կգան։ Ի՞նչ կա որ։

— Բան չկա,— խնդաց Ջոջը,— էս ընկերս էլ նույն խելքին է. աղունիկներն, ասում է, խաղաղության թռչուններ են, աղունիկ սպանելը, ասում է, մեծ մեղք է։

— Հալալ կաթնակեր է,— որոշեց մայրը։

— Դե որ էդպես է, խմիր «հալալ կաթնակեր» ընկերոջս կենացը։ Գարեջուր է, մի վախեցիր, սառը, սառը...

(Սա նույնպես նախատեսված քայլ էր՝ «Ջրածնային ռումբ» օպերացիան սկսելուց առաջ մոր զգոնությունը թուլացնելու, ժամանակից շուտ նրան քնեցնելու միտումով)։

Զահլեն տարան, և մայրը երկրորդ բաժակն էլ խմեց՝ որդու կենացը։ Հետո շատ խնդրեցին՝ երգեց։

— Բարով եկար, սիրուն կռունկ,
Ի՞նչ լուր բերիր հայրենիքես...

Երգի ու ժպիտի արանքում արցունքները մաքրեց, որդուն խնդրեց, որ ամուսնանա, վերադառնա գյուղ, պատմեց, որ «հեռու գյուղերից մեկում մի երեխա է ծնվել նորածնի մարմնով ու երեսուն տարեկանի գլխով։ Ծնվելն ու խոսելը մեկ է եղել։ Ասել է՝ զգուշացեք, աշխարհի գլխին մեծ վտանգ է կախված։ Ասել է ու մեռել»։ Այս պատմության վրա շատ ծիծաղեցին. «Հազար ասինք՝ վերջին բաժակը մի խմիր»։ Որոշեցին, որ մոր քնելու ժամն հասել է։ Մայրը չնեղացավ, քունն իսկապես նեղում էր. «Էս անտեր գարեջրից մարդու աչքերը փակվում են, ոտքերն էլ թուլանում»։ Որդու և հալալ կաթնակերի համար անկողին գցեց ու իր թեթև գլխապտույտի վրա քթի տակ խնդմնդալով՝ ինքն էլ անկողին մտավ։ Ամբողջ օրը հոգնած֊տանջված դաշտվորի քնածն ու մեռածը մի հաշիվ են։ Ամուր այդ քունն է նրա փրկությունը։ Դաշտվորը երազ էլ չի տեսնում, այդ շռայլությանը նա միայն ձմռանն է ի զորու։ Այս գիշեր, սակայն, մոր քունն անհանգիստ է, նույնիսկ երազ է տեսնում։ Ասենք, դա երազ էլ չէ։ Երազ եմ ասել՝ երկնքում թռչունի պես ճախրես, ջրում լողաս ձկան նման, պարկից փողերդ դատարկես, դատարկես ու չպրծնի... Թե չէ ամբողջ օրվա արածդ մի անգամ էլ գիշերը, փակ աչքերով տեսնելն ի՞նչ երազ։ Անընդհատ քաղհան, քաղհան, շոգ երկնքից կրակ է թափվում, բրիգադավարը գոռում է, բրիգադավարը գնում — նախագահն է գալիս, նախագահը գնում — փողկապավոր հրահանգիչն է գալիս... Բահիդ տակից օձ է փախչում՝ սիրտդ ընկնում է փորդ, կնանիք ճղճղոցները գցում են... Դույլերի մեջ, խոտի շերտի տակ ծիրան ես պահել, բրիգադավարը գլխի է ընկել՝ հայհոյում֊թքոտում է։ Բեռնատարի վարորդը շտապեցնում է, ուզում ես բարձրանալ թափքն ու չես կարողանում, ուզում ես բարձրանալ ու վայր ես ընկնում... Ու այսպես անընդհատ, ժամերով, չգիտես՝ քնա՞ծ ես, թե՞ արթուն, դո՞ւ ես, թե՞ երազում քո դերակատարը։ Կերածդ հացից համ չես առնում, ջուրն ինչքան խմում, այնքան ծարավում ես։ Իսկ հացի նստած կանանց շրջանի կենտրոնում կանգնել է... նորածին մանուկը՝ երեսուն տարեկանի... այո, հրահանգչի գլխով ու վրա֊վրա նույն բանն է կրկնում. «Ծափահարություն, ընկերներ, ծափ, ծափ...»։ Ու չգիտես՝ ծիծաղե՞ս, թե՞ լաս, հա՞ց ուտես, թե՞ ծափահարես։ Եվ հենց այս պահին երկնքից ինչ֊որ չարագույժ աղաղակներ են լսվում։ Կանայք նայում են երկինք ու զարմանքից, սարսափից քարանում, վայրի աղավնիների կատաղի թևաբախումներից երկինքը ծածկվել է փետուրներով, արևը չի երևում, իսկ աղավնիները մարդկային լեզվով միաբերան նույն բանն են աղաղակում. «Զգուշացեք, աշխարհի գլխին մեծ վտանգ է կախված, զգուշացեք...»։

Եվ մայրը չի հասկանում, դարձյալ չի հասկանում՝ սա երա՞զ է, թե՞ իրականություն։ Բարձրանում է անկողնուց, ամբողջ մարմնով դողում է, մի կերպ հագնում է խալաթը, վերցնում է լուցկին ու խոհանոցից տանիք տանող աստիճանահարթակով բարձրանում։ Հիմա մայրը կվառի լուցկին, կբացի առաստաղի դռնակը և ներս կմտնի ստուգելու՝ իր լսած֊տեսածը երա՞զ է, թե՞ իրականություն...

ԷԽ, ՆՀՈ, ՆՀՈ

«Էս դարի մարդ չի»,— որակել են Նհոյին գյուղում, և դա, իհարկե, բարձր որականիշ չի համարվում։ Այ, եթե որակեին սատանից յոթ օր շուտ ծնված, դա արդեն ուրիշ բան, թե չէ՝ էս դարի մարդ չի... Ո՞ւմ է պետք։ Ավելի լավ էր յոթ ծովի մերան կամ, թեկուզ, մոր ծիծ կտրող լիներ...

Ինչ անհեթեթ պատմության մեջ ասես, որ չի ընկնում Նհոն իր միամիտ, պարզ բնավորության երեսից, ինչ խաղ ասես, որ չեն խաղում խեղճի գլխին։ Մի բան ինքը կանի, տասն էլ վրան կդնեն, կկլորացնեն֊կկարմրացնեն ու կգցեն աշխարհի բերան։ Այդպես տարեցտարի, այնքան եղած ու չեղած «արկածներ» են կուտակվել, որ ժամերով կպատմեն ու չի վերջանա։ Գյուղում հատուկ նհոյագետներ կան, որոնց խաշի ու խորովածի օրերին ձեռքից ձեռք են խլում։ Նրանք վաղուց Նհոյի համբավը գյուղի սահմաններից դուրս են հանել։ Շատ են հարգված, պատվարժան մարդիկ, որոնց համար գյուղ հասնելն ու Նհոյին չտեսնելը, նրա հետ որսի չգնալը նույնն է, ինչպես, ասենք, Թիֆլիս հասնելն ու մանդարին չառնելը։

Բոլորի հետ Նհոն մնում է Նհո՝ անկեղծ, անմիջական, խոսքն եկավ՝ երեսին ասող։

Հյուսն է Նհոն։ Լավ հյուսն է, ոսկի ձեռքեր ունի, բայց հայտնի է նախ և առաջ որպես որսորդ Նհո։ Որսորդությունը Նհոյի ամենամեծ կիրքն է, ու դա էլ հենց կրակ ու պատիժ է դարձել խեղճի գլխին։ Նախ՝ որ ամենատարածված «արկածները» հենց որսորդության հետ են կապված, երկրորդն էլ... երկրորդն էլ էն, որ որսորդության երեսից Նհոն բանտ է նստել։

Լավ տղերքին Նհոն ասել էր. «Մի կրակեք արգելված որսի վրա, կրակել չի թույլատրվում»։ «Նայած թե ում չի թույլատրվում»,— ասել էին լավ տղերքն ու կրակել։ Հետո իրենք ջրից չոր դուրս եկան, իսկ Նհոն որսագողության համար մեկ տարի շալակեց։

Բանտարկությունից Նհոյին մնաց Պախան մականունն ու մի խոր թախիծ հոգու խորքում։ Բայց կապույտ, բարի աչքերը շարունակում են նույն միամտությամբ ու հավատով նայել աշխարհին ու մարդկանց։

— Արդեն հիսուն տարեկան մարդ ես, հերիք եղավ, էլի, տնաշենի տղա, խելքի արի,— կշտամբում է կինը։

Նհոն լուռ ծխում է, տմբտմբացնում գլուխն ու, ով գիտի, քանի հարյուրերորդ անգամ ինքն իրեն խոստանում, որ՝ վերջ, սրանից հետո փոխվելու է։ Բայց ի՞նչ փոխվել, ի՞նչ բան. կարմիր կովն իր կաշվից դուրս եկո՞ղն է։ Ու մեկը մյուսի ետևից գլորվում են տարիները՝ ավելացնելով Նհոյի մազերի ճերմակն ու «արկածների» թիվը։

Արկածն՝ արկած, բայց մի օր մի էնպիսի բան պատահեց, որ Նհոն բռնկվեց ամառվա կայծակի նման։

Երբևէ տեսած կա՞ք, թե հուլիսյան շոգ, տոթ կեսօրին, երբ կյանքն ասես կանգ է առել, ծառերի վրա մի տերև իսկ չի շարժվում ու մարդու վրա մի էնպիսի ծուլություն է իջնում, որ քթին նստած ճանճին իսկ ալարում է քշել, պարզ, կապույտ երկնքում ինչպես է հանկարծ ճայթում կայծակը։

Օ՜, դա սարսափելի, բայց և շատ գեղեցիկ տեսարան է. ընդամենը մի քանի վայրկյանի ընթացքում երկինքն ասես բարկությունից գույն է տալիս, գույն է առնում, կարմրում, կապտում է, սևանում ու էլ չդիմանալով ներքին ալեկոծումին՝ ցավից ոռնալով ճաք է տալիս՝ հուր ու կրակ թափելով երկրի վրա։ Թշնամուս անգամ չեմ ցանկանում այդ հարվածի տակ ընկնել։

Հա, ուրեմն, ամառվա կայծակի նման էր Նհոյի բարկությունը...

Բայց սկսենք սկզբից։

Այդ օրը, ուրեմն, կիրակի էր։ Գարնան վերջն էր։ Նհոն, հանգած պապիրոսը բերանի անկյունում ու մատիտն ականջի ետևում, այգին ցանկապատելու պատրաստություն էր տեսնում, երբ մի ցեխոտ «Վիլիս» կանգ առավ դռան առաջ։ Մթերման գրասենյակի վարիչ Ռազմիկն էր՝ ամենահայտնի նհոյագետը։

— Բարև, Պախան։

Նհոն չպատասխանեց, նեղացած էր Ռազմիկից։

Նհոն որոշել էր, որ երես երեսի առնի, մի լավ շշպռելու է Ռազմիկին, հերիք էղավ, բոլ էղավ, էլ վերջ, մինչև ե՞րբ կարելի է համբերել, համը դուրս եկավ արդեն։

— Ասում եմ՝ բարև, Նհո, չե՞ս լսում,— նորից ձայն տվեց Ռազմիկը։

— Մարդուն բարև, քեզ ի՞նչ բարև,— քրթմնջաց Նհոն ու շատ գոհ մնաց իր պատասխանից։ «Դե, կեր, բենամուս շան որդի։ Սուտ խոսելը քեզ հենց հախ ես արել»։

Ռազմիկը հռհռում էր՝ արևի տակ փայլեցնելով ոսկի ատամները։ Այդ պահին նա «մահակը վերցնում ես ձեռքդ՝ գող շունն իր բանն իմանում է» առակի «գող շունն» էր։

— Փակիր ոսկերչական խանութ֊բերանդ, ես քո...— բարկացավ Նհոն։

— Այ մարդ, ի՞նչ ես արունքը լցրել փեշդ, հրացանդ վերցրու, որսի ենք գնում,— չնեղացավ Ռազմիկը։

— Ես քո հետ մատաղ ուտելու էլ չեմ գա,— եզրափակեց Նհոն ու գրկելով փայտերի կույտը՝ շրջվեց։

Բայց, դե, Ռազմիկի ձեռքից այդպես հեշտ ազատվե՞լ կլիներ։ Լեզո՞ւ չուներ, ինչ է Ռազմիկը. լեզվով օձին բնից կհաներ։

— Մատաղ ուտելու կարող է չգաս,— քմծիծաղեց,— բայց Արաքսի ափը խոզի որսի՝ կգաս։

Նհոն կանգնեց։ Սիրտը հաճելիորեն մզզաց, ջերմացավ կրծքի տակ։ Արաքսի ափը... Հեյ գիդի, հա՜, ժամանակներ էին, ինչ օրեր էին անցկացրել... Հիմի էնտեղ ամեն մարդու չեն թողնում, սահմանային տեղամաս է։ Վերջին անգամ, է՜, սրանից ութ֊տասը տարի առաջ, օղորմածիկ Կառլենի հետ էին, էլի խոզ խփելու էին գնացել...

Ու այդ ամենը Նհոյին վաղուց տեսած երազ թվաց, որ շատ տարօրինակ՝ ցանկալի տխրություն բերեց հոգուն։

— Այ տղա, հո չե՞ս խաբում,— հարցրեց մի տեսակ վախեցած. ախր, շատ էր ուզում, որ խաբած չլինի։

— Իմ արև, քո արև, էրեխեքի արև,— վրա տվեց Ռազմիկը,— ում֊ում, բայց քեզ ես կխաբե՞մ, Պախան, ի՞նչ խելքի էս...

Ռազմիկենց բակում չորս֊վեց տղամարդ տղերքը տաք֊տաք խորովածն արդեն լավաշների մեջ էին քաշում, երբ տանտերն ու Նհոն ներս մտան։ Նհոյի տեսքը տնական֊որսորդական էր, ամեն բան տեղը տեղին, հագած֊կապած, ռետինե երկարաճիտ՝ մինչև ազդրերն հասնող սապոգներով, զինվորի ամառային ցիլինդրանման գլխարկը գլխին, բրեզենտե թիկնոցի տակից փամփշտակալները կապած, փղոսկրյա պատյանով մեծ դաշույնն ու ջրի ամանը (բակլաշկան) գոտուց կախ, հրացանն էլ հո ուսին էր ու ուսին։

— Նհոն եկավ մեր բակը, թուր֊թվանքը շալակը...

Նհոն աչքերը ոլորել էր Ռազմիկի վրա ու պատասխանի էր սպասում։

— Այ մարդ, դու հո յոթ ամսական չե՞ս ծնվել,— իր հերթին իբր զարմացավ Ռազմիկը,— մի կտոր հաց ուտենք ու գնանք, էլի։ Համ էլ ժամանակ կմեռցնենք, մինչև մի քիչ մութն ընկնի։

Մթնով որս անելը Նհոյի սրտովն էր։ Համոզվեց։ Լռեց։

Հետո սկսվեց կերուխումը։ Առաջին բաժակը խմեցին «բարով տեսանք» ու անցան խորովածին։

Երկրորդ բաժակը խմվեց «ազնիվ ու անշահախնդիր ընկերության» կենացն ու գարեջրավաճառ Փրփուր Աբոն երգեց. «Բարի, գեղեցիկ, առաքինի ընկերը մարդու...»։

Երրորդ բաժակից Նհոն հրաժարվեց, բայց Ռազմիկը... սատանից յոթ օր շուտ էր ծնվել Ռազմիկը, վեր կացավ, կանգնեց ու հազիվ լսելի ձայնով ասաց.

— Ամեն անգամ, էսպես հավաքվելիս ես խմել եմ ու էսօր էլ եմ խմում մեր ազիզ ընկեր, մեր ավագ որսկան Կառլենի կենդանի կենացը։ Կենացդ, Կառլեն ջան, դու միշտ մեր սրտերում ես... Ով հարգում է Կառլենի հիշատակը, թող ոտքի կանգնի ու խմի։

Նհոյի աչքերը խոնավացան, Կառլենը, ախր, ուրիշ տղա էր, Կառլենի նման տղա հողն էլ չի ծնի... Կառլենի հիշատակը չհարգողի կոկորդն ինքն ատամներով կկտրի...

Դողղողացող ձեռքերով Նհոն վերցրեց բաժակն ու խմեց մինչև վերջին կաթիլը։

(Հարյուր տարի մնար, Նհոյի մտքով չէր անցնի, որ այս ամենը նախօրոք մշակված ծրագրով կատարվում էր հատկապես իրեն խմեցնելու, հարբեցնելու նպատակով)։

Հաջորդ կենացին Ռազմիկը Նհոյի բաժակը չլցրեց ու դառավ իբր թե զարմացած տղերքին.

— Ի՞նչ եք աչքներդ չռել վրաս։ Էս մարդը խմել չգիտի, չի կարողանում, հո չե՞նք ստիպելու... Ձեր տարիքին հո չի՞, հիսունն անց, հիվանդ, անուժ մարդ է...

— Էդ ո՞վ է հիվանդ, անուժ մարդ,— որոտաց Նհոն։— Էդ ե՞ս խմել չգիտեմ։ Տո քո խմածի չափ ես խմելուց մենակ դոշերիս եմ թափում...

Ու ձեռքի տակ ընկած մեծ բաժակը բերնեբերան լցնելով՝ Նհոն մի շնչով կուլ տվեց դառն հեղուկը։ (Խեղճն ինչ իմանար, որ տղերքն իր բաժակը վրա֊վրա օղի են լցնում, իսկ իրենք մեջընդմեջ ջուր են խմում օղու փոխարեն)։

... Ու հարբեց Նհոն։ Հետո մեկ էլ էն էր հիշում, որ գիշեր էր, Ռազմիկն իրեն իջեցրեց «Վիլիսից», նստեցրեց մի թմբի մեջ, ծածկեց ինչ֊որ ճյուղերով, փսփսաց.

— Արդեն Արաքսի ափին ենք, Նհո ջան։ Դու էստեղ սպասիր, մենք գնանք խոզերին քո կողմը քշենք։

Նհոյի նստելն ու քնելը մեկ եղավ։ Շատ էր քնել թե քիչ՝ գլխի չէր։ Բայց երբ ինչ֊որ ձայնից վեր թռավ, լույսն արդեն բացվում էր, իսկ քիչ հեռվից մի սև, աժդահա կենդանի իր վրա էր գալիս։ «Արջ է»,— կայծակի արագությամբ անցավ Նհոյի մտքով։ Էլ ելք չկար, արջը մոտենում էր, էլ փախչելու հնար չկար... Հաջորդ վայրկյանին որոտաց հրացանն ու սև աժդահան փռվեց գետնին։

Նհոն կիսաքուն֊կիսարթուն վեր կացավ տեղից։ Դեռ խումհարի մեջ էր, տրորեց աչքերն ու երբ նորից բաց արեց՝ չհավատաց տեսածին։ Ցավեցնելու աստիճան նորից տրորեց աչքերը, թափահարեց դժժացող գլուխն ու վախեցած նայեց չորսբոլորը... Չէ, սա արդեն խաբկանք լինել չէր կարող։ Սա, ուրեմն, իր խաղողի այգին էր, քիչ հեռվում իր սարքած զուգարանն էր՝ իր այգու մի անկյունում, ավելի հեռվում իր տունն էր, որտեղ ապրում են իր կինն ու երեխաները... Ինքը, ուրեմն, պառկած է եղել այգում, թմբի վրա ու կրակել է... իր սեփական գոմեշի վրա, գյուղի միակ ու վերջին գոմեշի։

Նհոն վազքով մոտեցավ գոմեշին։ Խեղճ կենդանին արդեն սատկել էր. գնդակն ուղիղ վզատակին էր դիպել։

— Վախ, Ռազմիկ, ես քո ծնված օրը...— խուլ տնքաց Նհոն ու զգաց, որ շունչը կտրվում է բարկությունից։

Նհոն, ճիշտ է, գոմեշին էլ էր ափսոսում, բայց վիրավորված ինքնասիրությունն էր ոռնում։ Մի վայրկյան պատկերացրեց, թե գյուղամիջում Ռազմիկն ինչ հաճույքով է պատմում այս ամենի մասին և կատաղությունից սկսեց ամբողջ մարմնով ղողալ։

Հաջորդ վայրկյանին արդեն Նհոն հրացանը ձեռքին Ռազմիկենց տուն էր վազում։ Միայն մի բան էր մտածում Նհոն ճանապարհին. հանկարծ մինչև տեղ հասնելը սիրտը չպայթի զայրույթից ու անհամբերությունից, իսկ հետո ինչ լինելու է, թող որ լինի։

Լույսը դեռ նոր էր բացվում և գյուղի փողոցներում մարդ֊մուրդ չկար։

Ռազմիկենց երկաթյա դարպասն էլ փակ էր։

— Ռազմիկ,— ձայն տվեց Նհոն ու ձայնը բեկվեց կոկորդում։— Ռազմիկ, ես քո ծնված օրը, դուրս արի, եկել եմ խոզ խփելու...

Ձեն֊ձուն չեղավ։ Նհոն հրացանի խզակոթով սկսեց հարվածել դարպասին... Դուռը բացող չեղավ։

— Ռազմիկ, դուրս արի, ես քո տղամարդ ասողի...— գոռում էր Նհոն,— դուրս արի, կնիկ... բոզի մեկը... ճիճու...

Ոչ ոք չէր պատասխանում։

Ռազմիկը վարագույրի ետևից տեսել էր Նհոյի կատաղությունն ու մկան ծակ էր փնտրում, որ փողով առներ, Ռազմիկը դուրս եկո՞ղն էր։

Բռնելով ծառի ճյուղերից՝ Նհոն բարձրացավ դարպասն իր մեջ առած պատի վրա, բայց թռել էր բակ թե չէ, Ռազմիկի Ջեկո որսորդական շունը կատաղած վրա տվեց։ Նհոն մի քայլ արեց, հրացանն ակամա առաջ էր պարզում, բայց, չէ՛, դրա կարիքը չզգացվեց։ Շունը ճանաչեց Նհոյին ու վնգստալով մոտեցավ։ Նհոն ժպտաց. ճանաչե՜ց իրեն հայվանը, չուրացավ իր ձեռքից կերած մի կտոր հացը։ Շունը մոտեցավ, փարվեց Նհոյի ոտքերին ու խելացի աչքերը հառեց նրա աչքերին, ասես ներողություն էր խնդրում։

Նհոն մեկեն հանկարծ խեղճացավ, ձեռքերը, ասես, թուլացան, հրացանը խզակոթով դրեց գետնին, նայեց֊նայեց շան խոնավ աչքերին ու շշնջաց.

— Շուն, շուն, էս տան մեջ մենակ դու մարդ մնացիր...

Նհոն շրջվեց, բաց արեց դարպասի դուռն ու սուսուփուս դուրս գնաց։ Շունը հետևեց նրան։ Ահագին տեղ գնաց ետևից, գռմռալով քսմսվեց ոտքերին, պտտվեց շուրջը, հետո երևի հասկացավ, որ մարդն իր տրամադրությունը չունի՝ կաղկանձելով ետ դարձավ։

Նհոն քայլում էր գլխիկոր, մի տեսակ կռացած, ծերացած, ոտքերն ու հրացանը, որ փողից էր բռնել, հազիվ քարշ տալով հետը։ Մի պահ կանգ առավ, բռունցքով մաքրեց կապույտ աչքերում հայտնված անզորության արցունքներն ու նորից շարժվեց առաջ...

Կեսօրին մոտ միայն Ռազմիկը սիրտ արեց դուրս գալ թաքստոցից՝ հավաբնից, ու կինը նրան տարավ վախ բռնողի՝ Օսանի մոտ։ Դրանից հետո երևի Ռազմիկի սիրտը տեղն ընկավ, որովհետև նստեց «Վիլիսն» ու թռավ գյուղամեջ։ Հայտնի բան է, թե ինչի համար։

ՀԱՅՐԸ

— Տղիս եմ տանում,— ասաց,— քսանութ տարեկան։ Դագաղը էնտեղ՝ ներքևում է։ Բանտում է մեռել։ Տասնմեկ օր է՝ ճամփեքին ենք, հիմա էլ ասում են՝ յոթ օրից շուտ տոմս չկա...

Հայ մարդու չարքաշ էն տեսակն էր, որ աշխարհի ցանկացած անկյունում, միլիոն մարդու մեջ էլ տեսնես, կմտածես՝ հորեղբայրս է։ Ծոցագրպանից լուսանկար հանեց.

— Էս ինքն է՝ տղես։ Երկրորդ դատվածությունն էր։ Ասեցին՝ էստեղ էլ թաղեք, տանելը շատ դժվար կլինի... Դժվարն էն բառը չէ՝ Քրիստոսի չարչարանք քաշեցինք։ Հիմի էլ, ըհը, ասում են՝ մի շաբաթից շուտ տոմս չկա։ Ես՝ ջհաննամը, էն խեղճ մերը, էնտեղ սպասելով, կիսամարդ դառավ...

Ապշեցուցիչը պատմելու իր ձևն էր։ Այդ կերպ, թերևս, քառասուն տարվա հանգուցյալի մասին կարելի է պատմել. «42-ին, Մոզդոկի տակ, տղաս գերմանական գնդակից զոհվեց»,— ու այդ դեպքում էլ, պատկերացրեք, լսողը զարմացած կմնա։ Հոր դեմքի վրա, ախր, ոչ մի մկան չի շարժվում, աչքերն՝ անհաղորդ, արճճաձույլ շարվածքով բառերը դուրս էին գալիս բերանից՝ ծուռտիկ, իրար շալակ ելած։

— Չէ, մենակ չեմ,— ասաց,— անլեզու հալիս ես ի՞նչ հարց լուծող էի։ Հարևանս էն կողմերում քանի տարի աշխատել է, հարևանիս հետս դրին։ Հեն է, վերևում՝ ղեկավարության մոտ, տեսնենք մի բան կստացվի, թե չէ...

Ինքն էլ, այնուամենայնիվ, տոմսարկղի առաջ էր հերթ կանգնել։ Գիրք ու թերթ կարղացողների, խաչբառ լուծողների, ոտքի վրա ննջողների, խնձոր ու նարինջ ուտողների ծանր հարահոսը դեպի բաղձալի պատուհանիկը, ակնհայտորեն, իր տեղը չէր։ Չդիմացավ, ասաց.

— Մարդ մի հեկտար փոր անի, մի վագոն ածուխ թափի՝ հերթ չկանգնի։

— Որովհետև հերթը հարգել չգիտեք,— չգիտես թերթո՞ւմ կարդաց, թե՞ իր կարծիքն հայտնեց բերետավոր մի տղամարդ։

— Մեծ բան է, հա,— նեղսրտեց մարդը։ Չգիտեր, ասող էլ չեղավ, որ հերթ կոչվածը մի խուլ դիկտատոր է, որ տեղն եկած տեղը կոխած ունի ամեն բան՝ դեմք ու դիրք, խիղճ ու տաղանդ, պատճառ ու հետևանք և խեղճանում է միայն առ ու ծախի առաջ։

— Քիչ մնաց,— հուսադրեցին կողքերից,— մարդ են, չէ՞, կհասկանան, այսպիսի դեպքերի համար իրենք միշտ էլ պահած տոմսեր են ունենում։

— Մի անգամ մոտեցա՝ չտվեց,— ասաց մարդը։

— Տասնոցը դիր անձնագրիդ մեջ, տուր իրեն,— հուշեցին։

— Էդպես, հա՞,— իբր գլխի ընկավ։

Վերարկուի կոճակներն արձակեց, կոստյումից ու ջեմպրից էլ անցավ ու վերնաշապիկի հեռավոր գրպանից մաշված երկու տասանոց հանեց։ Հողի միջից, քարի տակից կորզված փող էր, տասը֊քսան տարվա խնայողություն էր. ոչ մի կերպ չէր տեղավորվում անձնագրի մեջ և կողքից հուշեցին.

— Էդպես չէ, այ մարդ, գաղտնի, ծածուկ, որ կողուկշտից չտեսնեն։ Դու էլ, իբր, տեղյակ չես։ Ինքն էլ վերցնում է ու տեղյակ չի...

Պատուհանի առաջ մարդն, այնուամենայնիվ, կանգնեց դասը կարգին չսերտած երեխայի նման։ Ներս մեկնեց ձեռքը, և ասես գիլիոտինի տակ մեկնելու այդ վախեցած֊մեղավոր կերպն արդեն բավական էր, որ իր անձնագիրը չբացեին։ Տոմսավաճառ կինը հայացքը բարձրացրեց,— որ խիստ հազվադեպ էր անում,— և տակնիվեր, ակնոցի միջից, իրեն նրանից բաժանող բոլորովին այլ մթնոլորտի, պատուհանի ապակու միջից նայեց մարդուն։ Եվ իրենք այնքան էին տարբեր, այնքան էին միմյանցից հեռու, մի կողմը մյուսից այս պահին այնպիսի կախման մեջ էր, որ մարդու շունչ էր կտրվում։

— Ժենշինա,— լեզուն կոտրելով՝ դիմեց հայրը և երևի ուզում էր ժպտալ՝ չստացվեց, դեմքը ծամածռվեց աղերսալի,— սին վոտ ումեր... վնիզու, պանիմայեշ... մատ ժդյոտ... դվա բիլետա...

— Գրաժդանին,— այդպես տանտերն է նայում անփող տնվորին, պարտատերն է դիմում հարյուր տարվա իր պարտապանին,— ռուսկիմ յազիկոմ վամ օբյասնիլի, չտո դո սեմնադցատոգո չիսլա նա Երևան նի օդնոգո բիլետա նետու, պանիմայտե՞, նե֊տու։

— Դա,— քրթմնջաց մարդը,— նո...— ու թեթևակի բացելով այնպես, որ տասնոցի կարմիր ծայրը երևա, ավելի առաջ մեկնեց անձնագիրը։

Քրտինքի կաթիլները ծանրանում էին թավ հոնքերի վրա, ուր որ է կաթել֊կեղտոտելու էին պատուհանագոգը, և տոմսավաճառը վարդագույն դիմակի տակ չկարողացավ թաքցնել դեմքի ծամածռումը։

— Վսյո,— ասաց,— սլեդույուշչի։

Նրբորեն մարդուն մի կողմ քշեցին պատուհանի մոտից։ Կատարվածից բան չէր հասկացել։

— Երևի փողը չտեսավ, հը՞,— հարցրեց։

— Դիմեք հերթապահ ադմինիստրատորին,— խորհուրդ տվեցին։

— Է՛, արդեն դիմել ենք,— ավելի մոլորվեց մարդը,— նա էլ ասում է՝ դիմեք գլխավոր ադմինիստրատորին, գլխավորն էլ ասում է՝ դիմեք աէրոպորտի նաչալնիկին...

Ուսները թոթվեցին. մեր իմացած֊չիմացածն, իբր, այդքանն էր, մենք էլ՝ քեզ նման։ Մորուքավոր, ջղային մի երիտասարդ, այնուամենայնիվ, ընդվզեց «նման աշխատաոճի ու անտարբերության» դեմ։ Առջևում կանգնողները նեղսրտեցին.

— Թող տեսնենք ինչ ենք անում, այ ընկեր, առանց այն էլ թթված է, տեսնում ես։ Ընդմիջման ժամն էլ մոտենում է։

Անկիրք ու տհաճ մի վեճ սկսվեց։ Պարզվեց, որ միևնույն հերթի մեջ էին աշխարհի ամենազբաղված մարդիկ, «ոչ ոք իր հաճույքի համար այստեղ չի կանգնել»։ «Վաղը» մեկի հարսանիքն էր, մյուսը թղթակից էր ու խմբագրություն պիտի հասցներ «պետական նշանակության նորությունները», երրորդը շտապում էր հիվանդ հորաքրոջ «վերջին շնչին», չորրորդը... Կրքերը բորբոքվեցին, երբ տոմսավաճառը հիշեցրեց, որ հինգ րոպեից ընդմիջում է, և «էս ճամփեքի վրա էփված֊թրծված» մեկը բացատրեց, թե «ընդմիջումից, այսինքն՝ կեսգիշերից հետո տոմսի արժեքը, հասկանում եք, չէ՞, թանկանում է»։ Իրարանցում սկսվեց։ Հարահոսը տոմսարկղի առաջ փոր տվեց֊ուռճացավ։ Սեռի ու տարիքի նախնական հասկացությունները պահի մեջ կուլ գնացին չուշանալու, ոչ մեկից ու ոչ մի դեպքում ետ չընկնելու ժամանակի բնազդին։ Հզոր կոնքերի, կոփված ուսերի ու երկար ձեռքերի հաղթարշավ էր։ Տոմսավաճառը երանի էր տալիս այն օրվան, երբ կպրծներ այս «կաշայից»։ Սուտ երանի էր։ Իր մատանու ադամանդյա քարերը խնդում֊աչքով էին անում տիրուհու ստի ու ամբոխի խելակորույս իրարանցման վրա։

Մորուքավոր ջղայինը մի կերպ դուրս պրծավ ամեն կողմից սեղմվող շրջապտույտի միջից։

— Տնաշեններ, էնպես եք խառնվել, ասես, աշխարհի վերջն է։

Աշխարհի վերջն էր ու մի բան էլ դենը։ Այլապես սրտապատառ ո՞ւր էին շտապում պայթող ճամպրուկներով այս մարդիկ, եթե ոչ՝ այլ մոլորակներ։ Մեծ ոտք ունեցողներին օդանավակայանում կանգնելու տեղ արդեն չկար, իսկ մարդիկ դեռ գալիս ու գալիս էին։ Պատուհանների գոգերն ու աստիճանահարթակները լեփ֊լեցուն էին մարդկանցով։ Մայրը չորս֊հինգ տարեկան երեխային ամուր կապել էր նստարանի թիկնակին, որ ամբոխի մեջ չկորչի, ոտնատակ չլինի, ու ինքը կանգնել ծնկներն էր դողացնում զուգարանի հերթում։ Ռադիոն, խնդրեմ, հայտարարում էր, որ վեց տարեկան Անդրեյը կորցրել է ծնողներին։ Իրենց հարյուրգրամանոց ծառայությունները վաճառքի հանած հարբեցողների սխտորաալկոհոլաբույր վտառիկները դեգերում ու ձվադրման տեղ չէին գտնում։ Շնչելու օդ չկար։ Գաղջ մթնոլորտն ինքը խեղդվում էր տագնապի ու քրտնքահոտի մեջ։ Իսկ ինքնաթիռները քիչ են։ Եղածներն էլ, անտեր մնա, սկզբում կարևորներին ու ճարպիկներին են տանում, խեղճերին թողնում են վերջում... Բա որ չհասցնեն... Խեղճերի օրը կտրվի, ո՞վ կուզի էս թոհուբոհի մեջ խեղճ մնալ։ Ուրեմն հուպ տուր, առաջ, ոչ մի բանի առաջ կանգ չառնես։ Էս աշխարհը առնող֊տանողինն է. ով առավ՝ առավ. ով թռավ՝ թռավ. ով մնաց՝ մնաաա՜ց...

Սոդոմգոմորային իրարանցման ու աղմուկի մեջ, ձեռքերը հնամաշ վերարկուի գրպաններն առած, հայրը կանգնած էր միայնակ, հերթերից ու երթերից օտարված։ Որդին «էնտեղ, ներքևում է՝ ցինկե դագաղի մեջ», աշխարհի մյուս ծայրում կինը սպասելով «կիսամարդ դառավ»։ Ինքն արդեն տասնմեկ օր է՝ ճամփեքին է, մի տեսակ... կարծես ցավ էլ չի մնացել մեջը. թողեց ճամփեքին։ Ամբողջ մտածմունքն այն է, որ շուտ տուն հասնի, մորը հանձնի որդու դիակը, հետո ինչ ուզում է, թող լինի։ Հիմա ինչ֊որ բան հարկավոր է ձեռնարկել, հասկանում է, բայց ի՞նչ... Պապիրոս կպցրեց. միլիցիոները որտեղից որտեղ եկավ կանգնեց գլխին։ Ուսադիրներով ու գերբավոր գլխարկով միլիցիոները հենց նա էր, ով իրեն պետք էր, Աստված էր ուղարկել։ Տուգանքը հոժարակամ մուծեց (մարդու հետ որ տալ֊առնել ես ունենում, հետը լեզու գտնելը հեշտանում է), կտրոնից հրաժարվեց ու... ծոցագրպանից հանեց որդու լուսանկարը...

Հետո մի օդաչուի բռնացրեց։ Օդաչու էլ չէր՝ կուրսանտ էր, որ ներողություն խնդրելով, կարմրել֊քրտնելով՝ մի կերպ գլուխը պրծացրեց֊փախավ։

Իրեն զննող հայացքը բռնած՝ հայրը մոտեցավ մորուքավորին:

— Լավ, բա ես հիմի ո՞նց անեմ։

— Հրապարակներում դու վշտի առևտուր մի արա,— փիլիսոփայեց մորուքավորը,— վիշտ մի տուր ու կարեկցանք մի ակնկալիր։ Էս ժողովուրդը քո ուզած ապրանքից չունի, սնանկ է։

— Ես քեզ ասում եմ՝ բարև, ընկեր Ժամո, դու ասում ես՝ մայկա֊տրուսիկը «Դինամոյի» խանութից առա,— նեղսրտեց մարդը։— Այ բալա, ինձ իմ փողով ընդամենը երկու տոմս է հարկավոր, ցավս առնեմ, գնամ իմ յուղի մեջ տապակվեմ։

Ճշմարտությունն այնքան պարզ ու անողոք բարբառվեց, որ մորուքավորն ամաչեց, զզվեց իր քարոզչականությունից:

— Գնանք, հայրիկ,— ասաց,— գնանք մի֊մի հատ ծխենք։

Ծխարանի առաջ նույնպես սարսափազդու հերթ էր։ Ստիպված, դիմելով կենտրոնաձիգ շրջապտույտը ճեղքելու փորձությանը, շունչները տեղը բերին օդանավակայանի դռներից դուրս։

— Ասացին՝ հիվանդացավ, մեռավ։ Եսիմ, հիվանդացա՞վ, թե՞ հիվանդացրին... Մի քանի ամիս առաջ էլ հացադուլ էր հայտարարել՝ ինչի՞ համար, չիմացանք։— Հոր ձայնի մեջ դարձյալ ոչ մի հնչերանգ չփոխվեց։ Ձայնն, ասես, քարանձավի խորքից էր գալիս։ Հետո դեմ առավ կոշտ ու ցցուն ինչ֊որ բանի, հառաչանք լսվեց ու շարունակվեց բառերի ծանր քայլափոխը.— Հերդ որ ճարպիկ մարդ ըլներ, թիկունքիդ տեր կենար, բալա ջան, հենց էն առաջին անգամ բերանները կփակեր ու քեզ բանտերը չէր գցի, ու դու էսօր կենդանի կլնեիր... Դիակն էլ չէին ուզում տալ, մինչև բերանները մի բան չգցեցի, բան դուրս չեկավ։ Պակաս֊պռատն էլ ճամփեքին լրացրին... Ու մեկը չկա էս բաների մասին գրի, աշխարհով մեկ աղաղակի... Լռելով, ներս գցելով, ախր, ժանգոտում֊թունավորվում ենք։ Հիմի, ես չեմ հասկանում...

Օդի գաղջ ալիքի հետ «պետական նշանակության» թղթակիցը հայտնվեց դռների մեջ և հոգու պարտքը համարեց օգնել խեղճին.

— Այսպես ուրեմն, հայրիկ, առնում ես ցանկացած օրվա տոմս ու թռիչքից առաջ մոտենում ես հաշվառման բաժանմունքին,— թարգմանեց մորուքավորը։— Հաշվառողին, հասկանալի է, մի բան տալիս ես, տեղնուտեղը տոմսդ ձևակերպում է տվյալ չվերթի վրա։ Ամենալավ միջոցն է, ասեմ քեզ։

— Էդպես, հա՞,— իբր գլխի ընկավ մարդը։— Ի՞նքդ էլ ես էդպես անելու։

Չէ, դեպուտատականից իրեն մի տոմս հատկացրել են։ Դե, իր գործն ուրիշ է՝ չէպէ։

Ցուրտը կտրում էր։ Ներս մտան։ Հոր ուղեկից֊հարևանը տոմսարկղի առաջ դիվոտել֊սպասում էր։

— Այ մարդ,— վրա տվեց,— ուրիշը քո փոխարեն աշխարհ շուռ կտար, բերան կճղեր, հույսդ ինչի՞ վրա է... Պատերազմի մասնակցի գրքույկդ ո՞ւր է։

— Ի՞նչ են ասում,— անշտապ հարցրեց հայրը։

— Ի՞նչ էին ասելու,— բորբոքվեց ուղեկիցը։— Դագաղն, ասում են, ուզում եք հենց հիմա էլ ուղարկենք, դուք հետո կգնաք, երբ հնար լինի։ Հո չի՞ կորի, ասում են, աէրոպորտներում էլ հատուկ տեղ կա՝ կպահեն, չի փչանա, մինչև դուք կհասնեք։

— Էստեղ, ասում էին, առեք օրվա տոմսը, հետո թռիչքից առաջ մոտեցեք հաշվառողներին...— փորձեց իր իմացածն ասել հայրը, բայց ուղեկիցն «ամեն դատարկ բաների հետ գլուխ չուներ», ձեռքից բռնեց ու երեխայի նման քարշ֊քարշ տալով՝ տարավ նրան։ Երեխայի նման քայլերը խառնեց, լավ էր գոնե չընկավ՝ գլդիգլոր գնաց ուղեկցի ետևից...

Ռադիոն հայտարարում էր, որ ութերորդ բաժանմունքում սկսվում է 903 չվերթի ինքնաթիռի ուղևորների հաշվառումն ու իրերի ընդունումը. թիվ 4 տոմսարկղի տոմսավաճառն իր արկղի դռնակը ետևից, պատուհանիկը առջևից փակել և մեջն ամփոփված՝ սերուցք ու թթու վարունգ էր ուտում՝ առանց հացի, իհարկե՝ առանց հացի, կազմվածքը հարկավոր էր պահպանել, դեռ պետք էր գալու. հարահոսը տոմսարկղի առաջ կանգ էր առել, հիանում էր իր «աստվածուհու» ախորժակով, ակնածալի լռություն էր։ Պետքարանի հերթում, մինչդեռ, մեծ աղմուկ էր. երեխան նստարանին կապած կինը, որ ընդհուպ մոտեցել էր երանելի դռանը, հանկարծ որոշել էր հերթից դուրս, հասկանում եք... որ խստիվ արգելվում է։

— Էդ ո՞ր իրավունքով,— ճղճղում էին կողքերից,— պատերազմի հաշմանդա՞մ եք, ի՞նչ եք, ընտրյա՞լ եք։ Մենք էլ ձեզ նման։ Թռչնակիս տեսեք...

— Համեցեք մեզ մոտ,— կանչեց ապուշի մեկը տղամարդկանց համապատասխան հերթից,— մենք ժլատ չենք։

Կինը լացակումեց ու շրջվելով՝ մխրճվեց ամբոխի մեջ։

— Գնաց բողոքելու,— որոշեցին տղամարդկանց հերթից։

— Որտեղ ուզում է՝ թող բողոքի,— վճռեցին կնանիք։— Թող միլիցիոներ կարգեն՝ հերթը կարգավորի։ Մեռնեմ օրենքին։

Իսկ իրենց երամը լքած «թռչնակը» հուսահատության մղումով բարձրացել ու ավելի բարձր ատյանների դռներին էր զարկվում։ Դեպուտատական սրահի փակ դուռը ներսից բացվեց և կանացի ժպիտով, փափուկ մի տղամարդ համապատասխան վկայական պահանջեց։ Կինը հակվեց դեպի տղամարդն ու ինչ֊որ շշնջաց ականջին։

— Այո, այո, իհարկե կա,— բարձրաձայնեց փափուկը,— ձեր վկայականը, խնդրում եմ։

— Ես վկայական չունեմ,— կինը լացակումեց։— Բայց այս պահին ինձ շատ է հարկավոր, հասկանո՞ւմ եք։

— Ոչնչով չեմ կարող օգտակար լինել,— սառցաձայն «կարեկցեց» փափուկը և ուզում էր դուռը ծածկել, բայց կինը երկու ձեռքով կառչեց բռնակից։ Սա արդեն այն պահն էր, երբ ամոթ ու արժանապատվություն կոչվող նուրբ ու վեհ զգացումները գրոշի արժեք են ստանում, և դադարում ես քեզ մարդ զգալուց։

— Ես ստիպված կլինեմ միլիցիոներ կանչել,— սպառնաց դռնապահը՝ աչք ածելով դեպի ներս, ուր մտահոգ դեպուտատները ճեմում էին լույսի, մաքրության ու կանաչի խրախճանքի մեջ։

Դռնապահը չէ՝ կինն ինքն էլ չէր պատկերացնի, որ նման բան կարող է անել։

— Ընկեր դեպուտատներ,— ծղրտաց (և մի՞թե դա իր ձայնն էր),— ընկեր դեպուտատներ, ես զուգարան եմ ուզում...

Իսկ մորուքավորը լսափողն առել, փորձում էր ինչ֊որ Վիկայի հարբած֊դանթած հիշողությունն արթնացնել. իր բռան միջից Վիկա կոչեցյալ հավիկը տարիուկես առաջ չորս֊հինգ գարեհատիկ է կերել ու կտուցը էս կողմ ու էն կողմ քսելով՝ հաջորդ պահին էլ մոռացել, սա այսօր եկել, կենսագրություն է պատմում.

— Մենք միասին անկրկնելի, հեքիաթային երեք օր ենք անցկացրել, դու ինչպե՞ս կարող էիր մոռանալ... Պիցունդայում, հիշիր, նավակի մեջ... Ես քեզ ասում էի, որ քո շուրթերը բալի համ ունեն... Հետո քո ոտքը ցավում էր և մինչև պանսիոնատ, ուղիղ երեք կիլոմետր, ես քեզ ձեռքերի վրա տարա։ Հիշիր՝ ասում էիր, որ ինձ նման տղամարդ առաջին անգամ ես տեսնում... Լսիր, Վիկա, իմ կարծիքով՝ ծիծաղելու բան չկա, ընդհակառակը՝ հարկավոր է լաց լինել... Ե՞ս, ե՞ս եմ շփոթում... Սիրելիս, շուրթերիդ բալահամը դեռ լեզվիս վրա է... Ծոծրակիդ վրա փոքրիկ, աննշան մի խալ կա, որը դու ինձ էիր նվիրել։ Ճիշտ այդպիսի մի խալ էլ մարմնիդ վրա ունես... Դու ինձանից լավ գիտես՝ որ մասում... Իհարկե, ճիշտ եմ... Միևնույն է՝ չե՞ս հիշում... Ի՞նչ ճապոնական ժամացույց... Այո, այո, հենց ճապոնական խոշոր ժամացույց կապող տղան եմ...

Շռնդալով երկինք բարձրացավ 903 չվերթի ինքնաթիռը՝ տանելով բերետավորին, «պետական նշանակության» թղթակցին, «էս ճամփեքի վրա թրծվածին»... Համար 4 տոմսավաճառը իր սուրճը ծխախոտով խմեց և բացելով արկղիկի դուռ֊լուսամուտը՝ վերսկսեց իր բեղուն աշխատանքը։ Հերթը տոմսարկղի առաջ նորեն իր տարերքի մեջ մտավ, նորանոր բերետավորներ ու թրծվածներ թռչել֊մնալու պայքարը թեժացրին՝ բարձրացնելով արժեքը։ «Առաջիկա յոթ օրերի համար ոչ մի ազատ տեղ չկա», այո, բայց՝ նայած ում համար չկա... Հայրն ու իր ուղեկիցը չէին երևում ու մորուքավորը մտածեց. «Փառք Աստծո, մարդկանց մեջ դեռ կարեկցանք կա, փառք Աստծո»։

— ... Ինչևէ,— հառաչեց լսափողի մեջ,— սիրելի և կյանքում անմոռանալի Վիկա, թույլ տվեք չանցնեմ նամակիս բուն իմաստին և այսքանով ավարտեմ խոսքս... Այնուամենայնի՞վ... Կարճ՝ ուզում էի մի գիշերով քո հարկի տակ հոգնած֊զզվածիս պատսպարես... Ինչպե՞ս... Իհարկե, իհարկե, հյուր կունենաս, գիշերն ափսոս չէ՞, Վիկա... Իսկ եթե հյուր չունենայի՞ր, Վիկա... Այո՞... Այդ դեպքում ես սփոփված եմ...

— Տագդա յա ուտեշոն,— նրա ռուսերենը ծաղրեցին, փռթկացին հեռախոսային այս խոսակցությամբ «կայֆ բռնող» երկու դպրոցահասակ աղջիկ,— տագդա օն ուտեշոն։— Այնքան գեղեցիկ էին ծիծաղում շան աղջիկները...

Քիչ անց մորուքավորն ավելի «սփոփվեց»՝ տոմսի տեր դառավ. ապրի իրերը փաթեթավորող ամենազոր բանվորը։ Բայց տոմսը ձեռքին, արդեն հաշվառման բաժանմունքում կանգնած՝ էլի վստահ չէր, որ թռչելու է։ Ինչ ասես, որ չէին կատարվում թռչել֊մնալու զարմանալի մեխանիզմի մեծ ու փոքր ատամնանիվներում։ Ասում էին՝ նույնիսկ տեղերից ավել տոմսեր են վաճառվել։ Հարյուրերորդ անգամ մորուքավորը իր տոմսի իսկությունը ստուգեց և երբ առժամանակ խաղաղված բարձրացրեց գլուխը, տեսավ նրան՝ հորը. ձեռքերը հնամաշ վերարկուի գրպաններն առած՝ կանգնել, վիզը ծուռ նայում էր իր հերթին։

«Ինչո՞ւ եք էդքան խեղճ, էդքան անօգնական,— մղկտաց մորուքավորի սիրտը։— Հորեղբայրս, հայրս, ինչո՞ւ ես էդքան մեղք... Ձեր լեռներում ու այգիներում, ձեր աշխատանքի գլխին՝ իշխան ու թագավոր, էս անպտուղ հերթերում ինչո՞ւ եք էդքան խեղճանում... Դուք եք, ախր, երկրի աղը, կույր ինքնամատուցմամբ ինչո՞ւ եք ձեզ դնում ստերջ անասունների կճղակների տակ...»։

Կանգնած էր հայրը՝ հերթերից ու երթերից օտարված։ Զգում էր, որ ինչ֊որ բան հարկավոր է ձեռնարկել, բայց ի՞նչ... Ոչ ոք նրանով զբաղվելու ժամանակ չուներ, ամեն մարդ իր պայքարի, իր ճամպրուկների հետ էր։ Շան տղերքն էլ, ասում են, ավել տոմսեր են վաճառել։ Ինքնաթիռն էլ, անտեր մնա, կարևորներին ու ճարպիկներին տանում, խեղճերին թողնում է վերջում. բա որ չհասցնի՞... Խեղճերի օրն էլ կտրվի, ո՞վ կուզի էս թոհուբոհի մեջ խեղճ մնալ...

— Ժողովուրդ,— համատարած աղմուկի մեջ կերկերաց հոր ձայնը։ Մի քանի քայլ մոտեցավ ու ծոցագրպանից հանեց որդու լուսանկարը։— Հայրենակիցներ, տղես է. քսանութ տարեկան, բանտում է մեռել, դագաղն էնտեղ է՝ ներքևում, տասնմեկ օր ճամփեքին ենք, հիմա էլ, ասում են, յոթ օրից շուտ տոմս չկա, խնդրում֊աղաչում եմ երկու տոմս, կրկնակի արժեքը կտամ, վերևն՝ Աստված, ներքևը՝ դուք, իմ ձեռը բռնեք՝ էս վիճակից դուրս գամ...

ՇՆՈՐՀԱԿԱԼ ԵՆՔ

Կինը քաղաքի աղջիկ էր. զոքանչի տունը քանդման ենթակա էր. հայրը շատ էր ուզում քաղաքաբնակ որդի ունենալ. ծանոթ մեխանիզմը գործեց, և Մհերը դարձավ մեկսենյականոց բնակարանի տեր։ Քաղաքի արվարձանում, պանելաշեն շենքի հինգերորդ հարկում։ Ոչինչ, դժգոհ չէ։ Ասենք, որ դժգոհ լինի՝ ի՞նչ պիտի անի. քեռի՞ն է քաղսովետում, հորեղբայրնե՞րն են թիկունքին, թե՞ կինն է մի առանձնակի գեղեցկուհի՝ առաջն ընկնի ու Մհերին ետևից տանի։ Անհասկանալի, անմեկնելի այս աղմուկում Մհերի տեր ու տիրականը, թև ու թիկունքը իր ուժն է ու իր աշխատանքը, փա՛ռք աշխատանքին։ Հա, նաև իր համբերությունը։ Քչով բավարարվող տղա է Մհերը։ Ուրիշները կարագը արկղերով տանեն՝ աչքները տակառների մեջ մնա. իր ամսական նորմայի վրա իր աչքը կո՜ւշտ։ Ամեն տեսակ հերթերում գլուխներ կոտրվեն, սրտեր պատռվեն՝ իր հերթը միայն թերթի կրպակի առաջ է։ Ուրիշները «Վոլգա» քշեն, ինքը՝ հեծանիվ, չի տրտնջա, կուրծք չի ծեծի, ասես, դրանից ավելի կարևոր բաներ էլ կան կյանքում։ Հարևանների ասած՝ «Շան որդու տղեն իրան էնպես է պահում, ասես, էս թվից չըլնի»։

Գժություններ ունի, սակայն, Մհերի համբերատար սիրտը։ Օրինակ՝ տիրոջը կթողնի հինգերորդ հարկի վանդակ֊բնակարանում, կգնա, կթառի դիմացի բլրի լանջին։ Բլուրն էլ, ախր, բլուր լինի՝ օձ ու կարիճ անգամ չի բնակվում էդ անիծված քարակույտի վրա։ Մհերի սիրտը, չէ, կպել — պոկ չի գալիս. «Էս բլրի վրա այգի պիտի հիմնես»։ Տարուց ավել է՝ նույն երգն է երգում։ Այն օրվանից, երբ քառասուն֊հիսուն հոգով, կոչ֊դրոշակներով ցեմենտի իրենց գործարանից բարձրացան, ընկուզենու ութ շիվ տնկեցին ու իջան։ Հենց նույն ամռան արևը խեղճ ընկուզենիների հարցը շատ բիրտ կարգով լուծեց՝ չորացրեց, դարձրեց ընտիր վառելափայտ։ Որոշ թղթերում, սակայն, այգին ամեն գարուն ծաղկում ու ամեն աշուն առատ բերք է տալիս։ Արձանագրություններից քաղվածքներ են ուղարկում համապատասխան կազմակերպություններ և համապատասխան կազմակերպություններից պատվոգրեր են իջեցվում «հատկապես աչքի ընկածների» անունով։ Մհերը հո չի՞ թողնելու քրտնաջան այս աշխատանքը զուր կորչի, ամեն բան, փաստորեն, արված է, մնում է մի այգի հիմնելը՝ կհիմնի։

Արդարության տիրոջ հերն էլ անիծած. Արաքսի էն ափին լիքը բերրի հող, Արաքսի էս ափով առաջանաս՝ լիքը բերրի հող,— անմշակ, արարող ձեռքի կարոտից սիրտը ճաքած,— բերել մի բուռ հարթավայրի վրա էս խեղճ ժողովրդին իրար շնչի ծանրացրել, չարչարում է։ Մի թիզ քար ու քռա էս կողմ֊էն կողմ անելու համար մի տոննա թուղթ են փչացնում՝ արյուն֊քրտինքը չհաշված... Արդարության մազոտ պոչին, սակայն, չկպչենք՝ դառնանք մեր պատմությանը։

Մհերի կամակոր սիրտն, ուրեմն, թռնում, թառում էր դիմացի բլրի լանջին։ Մի օր էլ թռավ ու ետ չեկավ՝ մինչև Մհերը, բահ ու քլունգ առած, ինքը գնաց նրա ետևից։ Եվ բարձրացավ Մհերը իր Գողգոթան, և արվարձանային թաղամասը խղճաց նրան, և սատանան մտավ Մհերի կնոջ մեջ, հևասպառ բերեց, ձեռքերը կանթեց կողերին, կանգնեցրեց Մհերի գլխավերևում՝ պոզերը սրա՜ծ։ «Մեզ աշխարհով մեկ խայտառակ չես անելու, գյուղատնտես»։ Մհերը չհասկացավ, թե ծառ տնկելը էդ երբվանի՞ց դառավ խայտառակվելու պարագա։ Բարկացավ։ Ասեղ չուներ, բայց այս սատանան, լավ էր, բահի կոթից էլ վախենում էր. պոչը քաշեց, մրթմրթալով հեռացավ։ Իսկ Մհերը ժեռ քարերը տեղահան արեց, հավաքեց մի կողմի վրա՝ չափարացու, հետո մեքենաներով հող բերել տվեց, դույլերով բարձրացրեց ու խոշոր քարերից մաքրված լանջը հողեց։ Հետո գյուղ գնաց, տնկիներ բերեց, և պայծառ մի երկուշաբթի արվարձանային թաղամասը երբ արթանացավ՝ Մհերի այգին ծնվել էր։ Ծնվելը՝ ծնվել էր, ո՞վ էր հավատում, սակայն, թե նորածին այգին կապրի։ «Ու թե կպնի անգամ, թե ապրի֊մեծանա, ախր, մենք դրա պտուղը չե՜նք տեսնի, հասկացիր վերջիվերջո,— բորբոքվում էր կինը։— Ամբողջ կյանքներս հո էս մեկսենյականոցում չե՞նք ապրելու, վաղը֊մյուս օրը տուն ենք ստանալու, գնանք, ո՞ւմ համար ես չարչարվում...»։

Շատերն էին Մհերին նույն բանն ասում, բայց դե Մհերին ասած կամ չասած՝ ձեռքը թափահարում էր, գնում այգին ջրելու։ Ծնվելու հետ այգին անվանակոչեցին անտառ֊արգելոց: Մհերին էլ կնքեցին Առաքյալ, կպցրին իրար, ստացվեց Առաքյալի անտառ֊արգելոց։ Ասում էին՝ Առաքյալը նաև եղնիկներ է բուծելու, արջեր ու արծիվներ, և եթե ատոմային պատերազմ չլինի՝ պատմությունը Մհերի անունը դնելու է Խոսրով թագավորի անվան կողքին։ Շատ բաներ էին ասում՝ Մհերը գլուխը կախ իր աշխատանքին էր։ Չասենք ճակատի քրտինքով,— չնայած նույն բանն է դուրս գալիս,— ներքևի առվի ջրով, դույլ֊դույլ իր այգուն ջուր էր տալիս։ Ամեն Աստծո օր։ Պարարտանյութեր էր ճարել, հողը սնում֊ուժեղացնում էր։ Մի անգամ գյուղից հետը պարկով գոմաղբ բերեց, էդ գոմաղբի համար կինը ո՜նց լրբոտեց... Կնոջ անեծքն էլ, սակայն, այգուն չբռնեց. տնկիները կպան, տեղները պնդեցին։ Հաջորդ տարի ծառերը փարթամացան, բոյ քաշեցին։ Այգին քիչ֊քիչ արդեն այգու էր նմանվում, հերվա ժանգոտ բլրալանջը կանաչել, աչք էր շոյում։ Դույլով ջուրն արդեն քչություն էր անում, և այգեպանը որոշեց ներքևի առվի ջուրը պոմպով վեր մղել։ Պոմպ խանութում կար, պոմպը գնվեց։ Խողովակ չկար, ոչ մի կերպ չէր ճարվում, պարզվեց՝ ցեմենտի գործարանի նախկին լողավազանի պողպատե խողովակները փրթված֊թափված են երկաթգծի տակ՝ անտեր, անպետք և բետոնի հաստ շերտով պատված։ Մհերի ուժ ու եռանդի դեմ բետո՞ն կդիմանար. խողովակները բետոնե գերությունից ազատեց, բերեց, ծառայեցրեց իր նպատակին։ Ջրի հարցն էլ այս կերպ լուծվեց և հաջորդ տարի, արդեն, Մհերի երկրորդ որդու ծնունդի հետ ծիրանենիներն ու թթենին առաջին պտուղները տվին՝ մի այգեպանի ուտելու։ Ծննդկան կնոջն իր այգուց ցոգոլ տարավ՝ ուրախությունից֊հպարտությունից աչքերը թացացել, փայլում էին...

Արվարձանային թաղամասն իր Առաքյալի անտառ֊արգելոցի վրա ապշած էր։ Եկել էր ժամանակը, երբ Առաքյալը ճշմարիտ֊ճշմարիտ պիտի ասեր. «Չնչահավատներ, եթե մանանեխի հատիկի չափ հավատ ունենաք և սարին ասեք՝ փոխադրվիր այստեղից այնտեղ, այն կփոխադրվի, և ոչինչ անկարելի չի լինի ձեզ համար»։ Չնչահավատներին, այո, պիտի փնովեր, ասաց. «Էդ նարդին վերցրեք, գնացեք այգում, ծառերի տակ խաղացեք»։ «Մեկ էլ էդքան տեղը գնա՜նք»,— վախեցան չորս֊հինգ հարյուր մետր տարածությունից։ Մհերը, սակայն, ցույց տալու բան ուներ՝ համառեց, համոզեց֊տարավ։ Գնացին ու իրենց գնալու նպատակը մոռացան. տնաշենի Առաքյալը այգի չէ՝ դրախտ էր հիմնել։ Պոմպը միացրեց, ջուրը առվով գլգլաց։ Առվի բերանին, չէր մոռացել, դաղձ ու նանա էր սածիլել։ Հողը՝ թիզ առ թիզ օգտագործված, մարգերը կողք կողքի՝ սիրուն, նշնշած՝ թարխունի, գինձի, ռեհանի... Այնպիսի բուրմունք էր բարձրացել, այնպիսի՜ բուրմունք՝ ասես աշխարհում բենզինի ու կաուչուկի հոտ չկա։ Խճաքարե, ծաղկապատ արահետը հմայում, ծառերի արանքով տանում էր վեր, ուր փայտաշեն սեղանն ու աթոռներն ընկուզենու տակ՝ մոտենալ֊նստել֊հանգստանալ են աղերսում...

Վերևի հարկի հարևանը՝ ռեստորանի մատուցող Վիլիկը, ձեռքիկը ծունկիկին զարկեց. «Տիրուդ էշը սատկի, Աստված, էս մարդու ուժ ի՛նձ էիր տալու, ինձ»։ Վիլիկը բացատրեց, որ Մհերի ուժով ինքը ամենաքիչը օլիմպիական չեմպիոն էր դառնալու, նկարը չէր իջնելու թերթերի ճակատից, և իր կինն ու ուրիշների կանայք հալվելու էին չեմպիոնի օլիմպիական ժպիտից։ Մինչդեռ Մհերի կինը Մհերին ասում է. «Էդ ուժդ էլ որ չունենայիր, էս առատ աշխարհում սովից կմեռնեիր»։ Ապտակելու նման է ասում։ Մհերը չի հասկանում՝ ուժ չունենա, ի՞նչ ունենա՝ սապո՞ն... «Սապոնն առած՝ սրա֊նրա պոչից կպած քարշ գանք, հա՞, մի քանիսի նման։ Թքել եմ էդ տեսակ հացի վրա։ Չես հասկանում՝ տղամա՞րդ են, թե՞... ասել էի, հա՜...»։ «Խելք ունենայիր,— համբերությունը կորցնում է կինը,— խելք ունենայիր, որ մի իշխանություն էլ քո ձեռքին լիներ, մի քանիսն էլ քեզանից քաշվեին, վախենային»։ Ու Մհերի զարմանքն այս մարդկանց մտածելակերպի վրա ավելի է մեծանում. «Ախր, ինչո՞ւ վախենան, է՛, առանց էն էլ վախեցած են, էլի, աշխարհով մեկ վախեցած ենք»։ «Վախենային,— ամուսնու «անխելքության վրա» լաց է լինում կինը,— որ ծննդատնից կնոջդ ժամանակին դուրս գրեին, որ երեխեքդ տաղանդավոր ու հանճարեղ լինեին, որ բնակարանիդ հերթը ետ չգցեին, որ զանգեին, ասեին՝ Մհերի կնոջը ներկայացրեք պարգևատրման։ Էստեղից հարցնեին՝ Մհերի կինն ո՞վ է, անունն ի՞նչ է, բարկանային, ասեին՝ չգիտենք, Մարգարյան Մհերի կինն է...»։

Էլ բան չի ասում Մհերը։ Դուրս է գալիս պատշգամբ։ Ծխում է։ Ցավն այն է, որ կնոջ ասածների մեջ ճշմարտություն կա։ «Մենք ենք մեղավոր,— մտածում է,— հասցրինք մինչև ծննդատուն։ Դպրոց էլ թե մտավ՝ հացներս կերանք։ Նույնն է, թե նորատունկ շիվը քացախով ջրես... Ու որ մտածում ես, թե էս ամբողջ գզվռտոցը ինչի՞ վրա է... Մի ուրիշ՝ լուսավոր, կարևոր բան կա՞, թե կյանքի կռիվը հենց լավ ուտել֊խմելու, տեղականի փոխարեն չեխական գարեջուր խմելու կռիվ է։ Պատվոգրեր, դիպլոմներ ձեռք գցելու կռիվ է... Էդ դիպլոմավորներից քանի՞սն են մտածում մարդկանց վիճակը իրենց կարեցածի չափ թեթևացնելու, անլուծելիի լուծումը, անբուժելիի բուժումը գտնելու մասին... Ինչ ուզում եք ասեք, բայց մեծամասնության համար դիպլոմ կոչվածը տաքուկ, յուղալի մի տեղ գտնելու անցաթուղթ է...»։

Չգիտի, թե ուրիշներն ինչպես՝ ինքը, բյուրավոր այս ուսանողությանը տեսնելով, ուրախանալու փոխարեն տխրում է։ «Ինչպես ամեն ինչում՝ որակի հաշվին քանակը հուպ ենք տալիս,— մտածում է,— չքրտնող֊ուտողների թիվն ենք շատացնում»։ Ճիշտ թե սխալ՝ Մհերն այսպես է մտածում՝ ցեմենտի գործարանի աղացման արտադրամասում աշխատում, բարձր աշխատավարձ է ստանում՝ ոչ մեկի առաջ չի կծկվում֊ճմռթվում, ոչ մեկի հացին վայիս չի դառնում՝ իր հացն էլ, փառք աշխատանքին, իր ընտանիքին բավականացնում է՝ աշխարհում մի անկյուն իր ձեռքով շենացնում֊ուրախանում է.... Էլ ի՞նչ է պետք։ Գարուններն առաջվա պես գեղեցիկ են. Երևանի մետրոն իր արտադրած ցեմենտով են կառուցել, չի փլվում՝ աշխարհում ամենասիրուններից է. տղան՝ մեծը, «Չարի վերջը» մի շնչի արտասանում է, փոքրը ձախլիկ է, երանի ֆուտբոլիստ դառնա. կինն էլի հղի է, ոսկեծամիկ աղջիկ է բերելու, ու թե առողջություն լինի, Աստծով պատերազմ չլինի՝ ապրում են, լավ է։ Տարիներ շարունակ, ահա, այսպես է մտածում֊ապրում Մհերը, իսկ այդ ընթացքում Մայիս Սևոյան անուն֊ազգանունով ուսումնատենչ մի պատանի ավարտում է ութնամյակը, և քանի որ «ութի ատեստատով էսքան ժամանակ ոչ մեկը ինստիտուտ չի ընդունվել, թե մեկնումեկը ընդունված ըլներ՝ խաղ չկար, Մայիս Սևոյանն էլ կընդունվեր»,— ու քանի որ միջնակարգն ավարտելու ընդունակություններ էլ չուներ՝ ուսման ծարավը Մայիս Սևոյանին առայժմ տանում է Հատուկ դպրոց, որն ավարտելուց հետո Մ. Սևոյանն աշխատանքի է նշանակվում, մի օր դառնում է արվարձանային թաղամասի տեսուչ և դիպլոմը գրպանում, թղթապանակը թևի տակ, հպարտ֊անձեռնմխելի, գալիս, կանգնում է Մհերի այգու գլխին. «Քեզ ո՞վ է թույլ տվել»։ Թե քիչ էլ առաջանար, ընկեր Մ. Սևոյանը թերևս դեմ առներ ցեմենտի հափշտակման խոշոր փաստերի, թերևս կանխեր խոշոր հափշտակումները, և Արփա֊Սևան թունելը երկու տարի անց թերևս չփլվեր։ Բայց քանի որ միայն փոքրիկ թռչնակներ խփելու մանրագնդակ էր տրված իրեն, և քանի որ ինքն էլ կծան շների հետ գլուխ դնելու պլոճիկ չուներ (դրանց չոբանի մահակը ամենահաս էր ու ամուր), մնում էր, որ գար ու կանգներ Մհերի այգու գլխին. «Քեզ ո՞վ է թույլ տվել»։

— Ո՞վ է քեզ թույլ տվել,— թնդաց Սևոյանը, և Մհերը հասկացավ, որ հարկ է պատասխանել։

— Ի՞նչը,— հարցրեց։

— Այս անօրինականությունը։

— Ծառ տնկելն անօրինականությո՞ւն է։

— Չթույլատրվող տեղում ինքնագլուխ կերպով ծառ տնկելը շահադիտական նպատակներով՝ ի՞նչ կհրամայեիր անվանել, հը՞...

Ու չդիմացավ Մհերը, ծիծաղեց։ Պարզ էր՝ հարցի լրջությունը նրա գիտակցությանը չէր հասել, և տեսուչը շտապեց մեխը խփել.

— Այո, իսկ թե ապօրինի այգուդ բերքը ո՞ր շուկայում է դառնում անաշխատ եկամուտ, թե թթենու բերքից քանի՞ լիտր արաղ ես քաշում, ու թե հավաքվում այստեղ, էդ ի՞նչ խաղեր եք խաղում՝ մենք դա հետո կպարզենք։

— Յան տուր,— զզվեց Մհերը,— ես քո հավեսը չունեմ։

— Ես քո հավեսը չունեմ, կարճ կապիր,— ասաց Մհերը մի քանի օր անց բաժանմունքում։— Ծառ եմ տնկել՝ լավ եմ արել։ Սխալ եմ տնկել՝ էկեք սղոցեք։

Առաջարկը շատ էր կոնկրետ՝ պատասխան չգտնվեց։ Սևոյանի կողքին մեկն էլ կար՝ իրեն գցեց սար ու չոլ.

— Վաղն էլ մտքովդ կանցնի կենտրոնական հրապարակում բոստան գցել... Հա, հա. ձու գողացողը ձի էլ կգողանա...

Շատ ջուր ծեծվեց,— խելքներս իրենց խելքին չդնենք,— կարճ՝ Մհերին տասնհինգ օրով ազատազրկեցին։ Մհերը տեսուչին վիրավորեց, մահացու վիրավորեց, ասաց՝ «դոդագլուխ»։ Սա արդեն կոնկրետ հանցանք էր։ Ապօրինի այգին մոռացվեց, «դոդագլուխն» եկավ մեջտեղ, կլորացվեց֊կարմրացվեց, արձանագրություն կազմվեց և «խոսքով վիրավորելու համար» Մհերը տասնհինգ օր «շալակեց»։

«Նստեց֊եկավ»՝ այգին ավիրել էին։ Ծառերի վրա մի հատ պտուղ չէր մնացել, մարգերը՝ տրորվա՜ծ, ծաղիկները՝ պռճոկվա՜ծ... Աչքին չերևաց։ Հոգին էր վիրավորված. «Ախր, միամիտ֊անմեղ տեղը վերցրին ու նստացրին, է՛...»։ Աշխատանքի տեղն էին գրել... Հայրն էլ նեղացած գնաց. «Ապրես, տղա ջան, մեր ցեղի մեջ բանտ ընկնող չէր եղել՝ էդ էլ եղավ»։ Դե հիմա արի ու մեկառմեկ բոլորին պարզաբանիր, որ... Ահ, ի՞նչ բացատրես, մեջտեղում, փաստորեն, մնացել է միայն նորին մեծություն փաստը. արարքդ, վերջին հաշվով, խուլիգանություն է, այ ընկեր, քեզ ո՞վ է իրավունք տվել աշխատանքային պարտականությունները կատարող մարդուն անպատվել։ Դե հիմա արի ու գլուխ կոտրիր... Այո, բայց այսպես թողնել էլ չէր լինի, ամեն անգամ հո չէ՞ր կարելի վիրավորանքը կուլ տալ։ Եվ Մհերը որոշեց դիմել համապատասխան վերադաս կազմակերպություններին։ Ուղղակի գնալ ու մարդավարի խնդրել֊բացատրել, որ՝ «Այսպես չի լինի, ախր, այ ընկերներ, որ... Մի խոսքով՝ այսպես շարունակել չի կարելի»։

Ավելի փորձառու Վիլիկն ասաց՝ «Գործ չունես», ու այդ «գործ չունես»֊ից Մհերն ավելի բարկացավ. «Հենց դա է մեր տունը քանդում,— ասաց,— ես գործ չունեմ, դու գործ չունես՝ բա ո՞վ գործ ունի...»։ «Դե, գնա»,— քմծիծաղեց Վիլիկը։ Գնաց Մհերն ու գլուխը կախ վերադարձավ։ Չէ, բողոք անելն իր բանը չէր։ Անտեր մնա, մարդ դրա ձևն էլ պիտի իմանա։ Էլի տաքացավ, բա՛ն չկարողացավ հասկացնել։ Ինքն ուրիշ բան էր ուզում ասել, իրենք ուրիշ բան հասկացան։ Մասնավորեցրին, բացատրեցին, որ... Մի խոսքով՝ չհասկացան։ Ափսոս։ Իսկ Մհերն, իսկապես, ասելու շատ բան ուներ։ Հոգին շատ էր ցավում, որ ասում են՝ «մինչև խորքը»։ Մի տեսակ խեղճացել էր, ինքն իր աչքում փոքրացել։

Սևոյանն էլ էր վիրավորվել, իր եփած շփոթից իրեն էլ բաժին էր հասել։ «Մենք ենք, խոսում ենք,— ասել էր պետը,— բայց էն տղեն քեզ շատ ճիշտ էր բնութագրել»։ Սևոյանն ուզում էր ապացուցել, որ «էն տղեն» իրեն ամենևին էլ ճիշտ չէր բնութագրել և ստեղծագործական որոնումների մեջ փայլուն շարունակություն գտավ. «Թուղթը, էդ ջրատար խողովակների գնման փաստաթուղթը ո՞ւր է... Չկա՞... Պարզ է, գողացել ես։ Որտեղի՞ց»։

— Գողացել ես,— ասաց Սևոյանը Մհերին։— Որտեղի՞ց։

Եվ վիրավոր գազանի նման Մհերը կատաղեց։ Վիլիկը, օրինակ, Մհերի փոխարեն կասեր, որ թուղթը կորցրել է, որ փաստաթուղթը պարտավոր է պահել երեք տարի, իսկ դրանից հետո իր գործն է՝ ուզենա, կտանի զուգարան... Շատ բան կարող էր ասել Վիլիկը Մհերի փոխարեն։ Վերջապես՝ Վիլիկը հարցը էն գլխից և բոլորովին այլ կերպ կլուծեր, իսկ Մհերը վերցրեց ու կատաղեց։ Ծանր լինգն առավ, ընկավ խեղճ խողովակների վրա։ Ջարդեց, փշրեց, դարձրեց ջարդոն, ու ինքն էլ ջարդված փռվեց գետնին, լաց եղավ՝ կուլ գնացող արցունքներով։ Բարկությունը մարեց, զզվանքը մնաց։ Զզվում էր։ Էս բլուրից, էս այգուց, առավոտից, արևից, ինքն իրենից զզվում էր։

Հիմա, իր մտքում, Մհերն էլ այգի չունի։ Արդեն մի շաբաթ է՝ ոտքն էն կողմը չի գցել։ Սիրտը, սակայն, չի կտրվում։ Բայց կամակորություն անել չի համարձակվում՝ նվնվում է։ Կանգնել է Մհերը փոքրիկ պատշգամբում, ծխում է՝ հայացքը երբեմն, ակնթարթի մեջ միայն գցելով բլրի կողմը։ Օրը կիրակի է։ Մհերի ձեռքերը քոր են գալիս։ Սիրտը նմանապես։ Կինն ամուսնու սրտինը հասկանում, չարանում է. «Այգին էլ թաղեմ, էն, էն էրկու կիլո բերքն էլ հետը։ Քի՞չ փորձանք բերեց գլխիդ... Տղամարդ ես, իջիր բակ՝ նարդի խաղա, գարեջուր խմիր, մարդկանց խառնվիր... Ո՞նց կլինի՝ աչքն էլի համբալությանն է...»։ Այնքան է լեզվին տալիս, մինչև մի բամփ ուտում է վզակոթին։ Ջհաննամը, գոնե խոսքը մի բանի ծառայում է. Մհերն իջնում է բակ՝ մարդկանց խառնվի։

Նստած են տղամարդիկ՝ գարեջրի արկղը կողքներին։ Կերած֊խմած, ինքնագոհ։ Մարդ դրանց ինքնագոհության կեսի կեսն ունենար... «Արի, ընկեր Առաքյալ,— կանչում են,— արի մի շիշ գարեջուր խմիր, սիրտդ հովանա»։ «Առաքյալի սիրտն էն ժամանակ կհովանա, երբ իրա սևագործ աշխատանքը թողնի ու դառնա ապահովագրության գործակալ,— ասում է ապահովագրության գրասենյակի վարիչ հարևանը և բացատրում,— փողկապը կապած, թղթապանակը թևիդ տակ ման ես գալիս՝ հանգիստ, կուլտուրական։ Ի՞նչ ես գտել էն ցեմենտի փոշիների մեջ, չեմ հասկանում»։ «Խելքը շատ ա,— ասում են կողքերից,— էն այգին էլ մյուս կողմից դառավ գլխին պատուհաս»։ «Կարա՞ք զահլես չտանեք»,— բարկանում է Մհերը։ Այդքանը բավական է. քը՛ռթ, ձենները կտրում են։

Գիտեն՝ քիչ է խոսում, բայց ասածն ասած է։ Կես ժամի չափ նստում է Մհերը սրանց կողքին։ Ինչպես միշտ՝ ավտոյի առուծախից, Ծիպո Ժորայի խորտկարանում արած֊չարած քեֆերից են խոսում։ Ձանձրալի է, անտանելի։ Նստում է Մհերը նարդու առաջ։ «Կամաց,— ասում են,— նարդին կջարդես»։ Զառերը ոնց գցում է՝ տախտակից դուրս են ընկնում։ Չէ, պարապությունից նարդի խաղալը մեր Մհերի բանը չէ։ Մի պարտիա զրոյի վրա տարվում, վեր է կենում։ Շունչը մի տեսակ կտրվում է։ Տեղը չի կարողանում գտնել։ Դուրս է գալիս բակից։ «Խելք չունի, խե՛լք»,— ականջի ծայրով լսում է իր ետևից։ Ի՞նչ պատասխանի... Պատասխանելու բան չունի. խաբելը, գողանալը, սողալը թե խելքի բաներ են՝ ինքը, ճիշտ է, խելք չունի։

Առաջանում է ու «անխելք֊անխելք» տնկվում ճանապարհի եզրին։ «Հետո՞, է՞լ ինչ ենք անելու»... Ծխում է։ Անցուդարձող մեքենաներին է նայում։ «Ավտո ունենայինք, քշեինք֊գնայինք։ Ո՞ւր... Ջհաննամը»։

Կինը պատշգամբից նկատել, բվում է.

— Ամբողջ կյանքումդ էդպես կանգնած՝ ուրիշների գնալ֊գալուն նայելով ես մնալու։

Չբարձրանա՞ բարկությանը էդ լրբի գլխին թափի... Նետում է ծխախոտը։ Կտրուկ շրջվում է։ Կնոջ սիրտը փորն է ընկնում։ Ասա, որ էդպես վախենում ես՝ լեզուդ քեզ պահիր, էլի։ Ասենք, որ կարողանա՝ կպահի։ Որ կարողանան՝ կպահեն. խեղճ տղամարդիկ իրենց ձեռքին են գերի, իրենք՝ իրենց լեզվին։ Խնդրեմ, տեսավ, որ վտանգ չկա, ամուսնու նպատակը բոլորովին էլ իրեն պաշգամբից ներքև գցելը չի՝ լեզուն էլի բլբլաց.

— Գնա, գնա՜։ Խուժանի գլխին մեռնեմ, էնպես տրորած լինեն, որ աչքովդ տենաս՝ եդեմական այգիդ չճանաչես։

Ոնց որ կրակի վրա բենզին լցնեն։ Մհերը արագացնում է քայլերը։ Համարյա վազում է։ Իզուր։ Այգին կարծես իր տեղում է, ոչինչ էլ չի պակասել։ Ինչ֊որ բան նույնիսկ... նույնիսկ ավելացել է, աներևակայելի մի բան։ «Էս այգին մեզ հոգեբուժարան էլ կհասցնի»,— ինքն իրեն ծաղրում է։ Իզուր. զարմանալի այդ բանն իրոք պսպղում ու լանջն ի վեր քաշում, տանում է Մհերին իր ետևից, որ ընկուզենու տակ ակունքը ցույց տա ու խնդա երեսին՝ էս էլ մենք։ Հրաշք, որ Հովհաննես Թումանյանն անվանում է՝ «Սարի լանջին, ժայռի տակ, ջուր էր բխում սառնորակ...»։ Հովհաննես Թումանյանն էն մարդն է, որ աղբյուր կբխեցնի, որտեղ ուզենա։ Թեկուզ անապատում։ Անգամ տիեզերքից։ Բայց որ իր աղբյուրը բխելու էր էս, էս ժեռ քարակույտի սրտից, Աստված էլ ականջին շշնջար՝ Մհերը չէր հավատա։ Ասենք հիմա էլ չի հավատում։ Ըհը, կռացել, կասկածանքով ձեռքը մեջն է մտցնում։ Մի բուռ ջուր է տալիս շուրթերին, երեսին։ Կարծես էլի կարգին չի հավատում։ Չոքում է, հարմարվում,— ասես պապի խալի֊խալիչեն տակն է,— սիրուն մեկնվում է լանջին ու գլուխը մտցնում աղբյուրի ինքնաշեն ակը։ Մի լավ կում է առնում իր աղբյուրից.

— Շնոր֊հա֊կալ ե֊ե֊եմ,— աշխարհով մեկ աղաղակում է,— շնորհակալ եմ...

ԴՐԱԽՏ ԵՍ ԴՈՒ, ԴՐԱԽՏ, ՓԱՌԱՆՁԵՄ

Հոգին ցավա գնդապետի, որ էդ կրակը բերեց֊գցեց հանդապահի վաթսուներկու տարեկան սիրտը ու նրա վաթսուներկու տարվա, թվում էր, հանգած, դանթած արյունը ալեկոծեց֊պղտորեց։ Պատանու նման շփոթվեց հանդապահը, լեզուն կապ ընկավ։ Գեղեցիկ կանայք էլի էր տեսել, բայց այս մեկն ուրի՜շ պտուղ էր։ Ծնկները փայլեցնելով՝ մեքենայից իջավ, ջինջ աչքերով ժպտաց թե չէ, հանդապահն զգաց, որ իր կարծրացած սիրտը ճաք տվեց, ու այդ ճաքի միջով բոցեղեն կինն այնքա՜ն անժամանակ ներս մտավ։ Ինչեր միայն չարեց... Կոշիկների սուր֊սուր կրունկներով հանդապահի սիրտը կտոր֊կտոր արեց, բայց էդ ի՜նչ հաճելի ցավ էր։ Մազերը շաղ տվեց, հոլանի թևերը պարզեց դեպի արևն ու մնչաց. «Հրա՜շք է»։ Ու, զարմանալի բան, ամեն օրվա արևը, աշնան ժլատ արևը հանկարծ հրաշալի դառավ, ու նրա ջերմությունը երբեք ավելի քաղցր ու ցանկալի չէր եղել։ Եվ ո՞ւմ մտքով կանցներ, ո՞վ կպատկերացներ, որ աշխարհից կտրված էս մի բուռ քար ու քռեն, էս մամռակալած շամբուտը, իր լոր ու կաքավից՝ ինչպես հանդապահն իր պառավից խռոված էն տխուր բլրակույտը, էն, էն ցանցառ փշատենին՝ ղռերի տոնածառը, որի շուրջը վեց ծույլ ոչխար պահապան շան մզզոցի տակ շուրջպար էին բռնել, հանդապահի իր բլբլոտած տնակն ու այդ ամենի վրա գորտերի միալար կռկռոցն անգամ կարող էին հրաշալի լինել։ Հրաշալի էին։ Աշխարհն հրաշք էր։ Հանդապահը ծեր ու հզոր արծիվ էր. ոչխարներից ամենասիրունին ճանկեց֊բերեց ու կնոջ ոտքերի տակ գետին զարկեց։ «Ժամ պահիր»,— ասաց գնդապետին։ Չորս րոպե ու կեսում ոչխարը մորթեց֊մաշկեց֊հերն անիծեց՝ կնոջ զարմացած֊հիացած հայացքի տակ։ Չէ, ուրիշ պտուղ էր այս կինը, մի հայացքով, մի փուչ խոսքով չորս րոպե ու կեսում ոչխար մաշկող, վաթսունևերկու տարեկան տղամարդուց իր համար թիթեռ ու զատիկ հավաքող տղեկ սարքեց։ «Օր ջոջություն՝ խայտառակություն»,— մտածում էր հանդապահը՝ վազվզելով թիթեռների ետևից։ «Վերցրու, Փառանձեմ»,— մրմնջում էր հերթական թիթեռը կնոջը մեկնելիս։ «Իմ անունը Փառանձեմ չէ, Գոհար է»,— ծիծաղում էր կինը։ Զարմանալի այս «բիձուկը» Գոհար կնոջը զվարճացնում էր։ Նրա բռնած թիթեռները կինը տեղնուտեղը բաց էր թողնում՝ ահա ամբողջ իմաստն այն թիթեռախաղի, որից հետո հանդապահի ձեռքը էլ հրացանին չգնաց. թիթեռը բռնող մատները էլ կրակե՞լ կզորեն։ Իսկ եթե այդ նույն մատների մեջ կնոջ քնքուշ մատները բաժակ են դնում, արդեն հաշիվներդ վերցրեք։ Նրա տվածը թե թույն էլ լիներ՝ հանդապահը մեռոնի տեղ կխմեր։ Երևի թույն չէր, քանզի խմելուց հետո աշխարհը հանդապահի աչքում ավելի սիրունացավ, ամեն բան իմաստավորվեց, նույնիսկ սեփական կյանքը, որի հանդեպ ամենաքամահրական վերաբերմունք ուներ։ Գնդապետի մեքենան երգում էր։ Կինը կիսախուփ աչքերով երազում֊պարում էր երգի տակտով։ Լավ էր պարում։ Տեսնես ի՞նչ էր երազում։ Պայծառ մի թախիծ իջավ հանդապահի հոգուն։ Արձակեց փամփշտակալն ու փռվեց դեղնականաչ խոտերին։ «Հերն անիծած կյանքի, որ քթներիս տակով անցավ ու չհասցրինք անգամ հոտ քաշել»։

Կյանքը... Ջահել տղամարդիկ էին, հիմա չի էլ հիշում, թե որտեղի՞ց էին գալիս, քանի՞ գործ էին կիսատ թողել, ո՞ւր էին գնում։ Չէին էլ շտապում, գարնան երեկոյի միջով ասել֊խոսելով գնում էին։ Աշոտը կանգ առավ, ժպտաց զարմանալի բարի ժպիտով։ «Սիրտս ծակեց»,— ասաց։ «Արի՛, է,— ասացին,— դու սրտիդ տեղը գիտե՞ս։ Կույր աղիքդ կլինի»,— ասացին։ Նա էլ ծիծաղեց։ «Իմ արև, տղերք,— ասաց,— սրտիս մեջ ոնց որ դանակ խրեին»։ «Չմեռնե՞ս»,— խնդացին։ Նա էլ խնդաց։ «Բայց երեխեքիս արև, տղերք, սիրտս փիս ծակեց»։ Ով գիտի՝ երեխեքի մասին ի՞նչ մուրազներ ուներ սրտում... Քթի տակ ժպտաց, քայլ արեց կանգնած տեղից ու... փռվեց գետին։ Մինչև իրենք վրա կհասնեին, արդեն մեռած էր... Էս չի՞ մարդ կոչվածի կյանքը։ Իսկ աշխարհում ինչքան հրաշալիքներ կան, ինչպիսի թիթեռներ կան, որ կարելի է բռնել ու բաց թողնել, բռնել ու բաց թողնել։ Ու հանդապահը նախանձեց գնդապետին՝ ինչպես հայրը երջանիկ որդուն կնախանձեր։ Ու բարի վայելում ցանկացավ նրան։ Հանդապահը նաև գնդապետի որսորդական շանը նախանձեց. պարելուց հոգնած՝ կինը գրկել֊շոյում էր շան գլուխը... Իր գլուխը երբվանից այդպես քնքուշ չեն շոյել։ «Փառանձե՜մ...»։ Ու չեն շոյի, էլ ե՞րբ... Չէ, թերևս կշոյեն։ Դագաղում։ Կինը բայաթին կքոքի. «Այ, մեռնեմ քեզ, վայ, մեռնեմ քեզ, ջան, մեռնեմ քեզ, Կարապե՜տ ջան... Էդ նախշուն դեմքիդ մեռնեմ, էդ սիրուն գլխիդ մեռնեմ, գիտնական խելքիդ մեռնեմ, թագավո՜ր ջան...»։ Հա, մեռնելուց հետո կարելի է, մեռնելուց հետո թագավոր էլ ես դառնում, գիտնական էլ։ Քաղցրանում ես։ Իսկ կենդանության օրոք կարևորը ձմռան կարտոլի ու պանրի պաշարն է, անասունների գլխաքանակն է, բրդե տեղաշորերի թիվը, լաքապատ հատակի փայլը, որ քո ցեխոտ, վայրի ոտքերի հետ անհամատեղելի բան է։ Ու դու ի՞նչ տղամարդ ես, որ ամբողջ կյանքում մի մեքենա առնելու փող չկարողացար ետ գցել...

Հանդապահը խռոված էր իր կնոջից, ամսից ավել տուն չէր գնացել։ Ո՛չ ջահել ժամանակ մի կարգին բան հասկացավ նրանից, ո՛չ ահել ժամանակ... Իսկ դու շոյիր, շոյիր էդ շան գլուխը, անաստվածի աղջիկ, իսկ հանդապահը թող երազի֊մտածի, որ իր մնացած կյանքից հինգ տարի կտար այս պահին էդ, էդ շան տեղում լինելու համար։ Վեց տարի էլ կտար։ Տո, ամբողջ կյանքը կտար, միայն թե... Լավ, լավ, մի բարկացիր, ծեր մարդ է, մտքի ծայրով մեղավոր մի բան անցկացրեց, հազար ներողություն։ Կյանքը հանդապահին վաղուց է սովորեցրել ոտքն իր վերմակի չափով պարզել։ Չենթարկվողը միտքն է, որ, մեկ էլ տեսար, լոպազ֊լոպազ դուրս եկավ վերմակի տակից։ Ոչինչ, չկծող շուն է, կթափառի, կթափառի ու էլի բունը կգա։ Հանդապահի բաժինն այս կյանքից գիտե՞ս որքան է... Հանդապահի բաժինը մի թիզ վերմակ է ու էդ վերմակի տակից ուրիշի երջանկությամբ ուրախանալը։ Այ, այսպես թեք ընկնի, չուտի, չխմի ու կարոտ աչքերով նայի քեզ, անաստվածի աղջիկ, կո՜ւշտ նայի։ Այդքանով էլ հանդապահը գոհ է, Աստված շատ չհամարի... Բայց այսօր այս ի՞նչ է կատարվում հանդապահի հետ, արյունը երակներում ո՜նց է բռնկվել, միտքը ոչ մի կերպ չի տեղավորվում մի թիզ վերմակի տակ։ Միտք ու արյուն իրար հետ դաշինք են կնքել ու հանդապահի նամուսի հերն անիծում են։ Հանդապահին բերում գցում են քո գիրկը, անաստվածի աղջիկ, նռներիդ գինով հարբեցնում, ծոցիկիդ բույրով գժվացնում ու խեղդում էն խեղճին վարսերիդ ծովում։ Հանդապահի շունչը կտրվում է, արյունը, ասես, շատացել՝ տեղը քչություն է անում։ Դու էդ փոքրիկ բաժակով հանդապահին ի՞նչ տվիր, անաստվածի աղջիկ... «Գրկես ու մեռնես, գրկես ու մեռնես...»,— արյան ալիքի հետ ականջների մեջ միտքն է տրաք֊տրաքվում։ Իսկ դու ձեռքիդ դաշույնը հանդապահի սիրտը խրելու, նրա կրակվող արյունը դույլ֊դույլ ջրով հանգցնելու փոխարեն խաղ ես գտել քեզ համար. դաշույնի փայլուն շեղբով շողք ես գցում հանդապահի քեզ սիրող աչքերին։ Կամ քո աչքերը կույր են, կամ գաղտնի դաշնակիցն ես դու հանդապահի ապստամբ մտքի և արյունի։ Հանդապահն արդեն ձեր դեմ անզոր է, հանդապահի միակ փրկությունը մայր հողին ամուր կառչելն է... Չէ, հողն էլ այսօր չի ընդունում իր զավակին, հողին ապավինած հանդապահի ջղաձիգ մատների եղունգները մտնում են ափերի մեջ։ Լավ, խեղճն հիմա ի՞նչ հող տա իր գլխին, գնա ո՞ր սև գրողի ծոցում կորչի... Հրացանն առնի ու մտնի շամբուտ... Հա, հրացանն առնի ու մտնի շամբուտ, հա։ Կղզի կա շամբուտի հեռու խորքերում, զարմանալի կղզի։ Ջուրն այդ կղզու ափերին տաք է ու ցանկալի։ Թոնե հավերժական, թափանցիկ շղարշով կղզին բաժանված է մնացած աշխարհից։ Խնկեղեգն է բուրում՝ դառն ու հաճելի։ Իսկ խնկեղեգի բուրավետ գրկում ապրում է աշխարհի ամենահպարտ, ամենասիրուն ու դալար եղեգը։ Այ, այդ ամենասիրուն եղեգն է բերելու ամենասիրուն կնոջը։ Հա, իսկ եղեգնուտի մեջ թաքնված է այն թռչունը, որ կյանքում մի անգամ, սրանի՜ց... քսանինը տարի առաջ հայտնվեց֊ծրտեց հանդապահի ուսին ու թռա՜վ, թաքնվեց եղեգնուտում։ «Չկրակես,— ասաց որսընկերը,— բախտիդ թռչունն էր»։ Հաջորդ օրը քաղաք էր գնալու, խաղող էր տանելու շուկա, ու որսընկերն ասաց. «Ուսիդ ծերտը չմաքրես, բախտի նշան է, քաղաքում գործերդ հաջող կգնան...»։

Բախտի թռչունը յուրաքանչյուր մարդու ուսի կյանքում գոնե մեկ անգամ նստո՞ւմ է... Կյանքի բախտավորների ուսերին նստում ու մնում է, բույն է դնում։ Երանի նրանց։ Սրանց նախանձող ձեռներեցները մեկ անգամ իրենց ուսին նստած թռչունի ոտքից կառչում, պատեպատ են զարկվում, քարեքար են զարկվում, բայց երբեք մատները չեն թուլացնում. ամրություն նրանց մատներին։ Նրանք ավելի բախտավոր են, քան մի կտոր դմակի մեջ թաքնված, Աստծուց գաղտնի ապրողները, որոնք թռչունի գալն ու գնալն էլ չեն իմանում։ Բայց նույնիսկ սրանք բախտավոր են նրանցից, ում ուսին թռչունի միայն ծրտելն է լինում, ովքեր հետո, ամբողջ կյանքում, տենչում են ու չեն հասնում, տենչում են ու... եսիմ, հույսի մի շող նրանց՝ էդ երազողներին, տառապող֊չվհատվողներին։ Երկինքն օգնական։

Թե ասենք՝ բախտի թռչունի ետևից հանդապահը շատ էր վազ֊վազ տվել՝ չէ։ Հանդապահը թե բախտի ետևից վազեր, հայրենիք ո՞վ պաշտպաներ, ընտանիք ո՞վ կերակրեր, անդամալույծ ծնողի հոգսն ու հավերժ դժգոհ կնոջ նազն ո՞վ քաշեր։ Դժվար էր անցել հանդապահի կյանքը, շամբուտում քայլելու նման՝ մինչև ծնկները միշտ հոգսի ու կարիքի մեջ խրված։ Մի անգամ փորձեց վերանալ հանդապահն այդ ամենից, մոռանալ ամեն բան, ապրել հաճույքի համար, փողը ծախսել թեթև, առանց յուրաքանչյուր կոպեկը մտքում հազար անգամ հաշվելու։ Շունը, որ շուն է, էլի դմակը թողնելու ու վայելքի ետևից սնգսնգալեն վազելու համարձակություն է ունենում... Ու կողովով խաղողը շուկայում թողեց հանդապահը։ Ու հրեղեն կնոջ ետևից գնա՜ց... Կնոջ տիրու տունն էլ շինվի, ամբողջ շուկայի աչքն իր վրա, քաղաքով քայլում էր՝ ողջ քաղաքի աչքն իր վրա, կոշտ ու կոպիտ հանդապահի ինչի՞ն հավանեց... Հետո էլ ասում են, թե կյանքում հրաշքներ չեն կատարվում... Ժպտալով, ժպտալո՜վ իր ետևից հանդապահին տարավ ու ամենաշքեղ հյուրանոցի ամենաշքեղ համարում բանտարկեց։ Մի ամբողջ օր։ Ու մի ամբողջ օր հանդապահը մոռացավ կյանքում ամեն բան։ Օրհնվեր սերը, ինքը ծնվել էր սիրո ու վայելքի համար։ Մի ամբողջ օր հանդապահը թագավոր էր։ Ոնց որ հեքիաթում։ Ոնց որ երազում։ Գրկի մեջ կին չէր, բոցեղեն, գալարվող եղեգ էր, որ ինչքան այրում, այնքան ավելի ցանկալի էր դառնում։ Ու մի ամբողջ օր թպրտաց հանդապահը նրա սիրո բորբ ուռկանում։ Ու մրմնջաց եդեմներում սավառնող հանդապահի սիրավառ հոգին. «Դրախտ ես դու, դրա՛խտ, Փառանձեմ...»։

Սթափվեց, ուշքի եկավ հանդապահը քաղաքից գյուղ մեկնող գնացքում, տոմսավաճառի ոչնչացնող հայացքի տակ, երբ ձեռքը տարավ գրպանը և մի քոռ կոպեկ չգտավ։ Այդ պահից, ահա, մի կլոր տարի օրվա վայելքը հանդապահի քթերից կաթիլ առ կաթիլ դուրս եկավ։ Ետպատերազմյան առաջին ձմեռն էր. սով, սառնամանիք, երեխեքը մանր, ձեռքները բերաններին չէր հասնում, իսկ հայրիկ չեղածը վառելիքի ու կարտոլի փողը մի՞ օրում մսխել էր։ Իրենք ոտաբոբիկ՝ ինքը քաղաքից սպիտակ վերնաշապիկով էր վերադարձել, որ հանել֊կախել էր պահարանում ու չէր թողնում, թե մեկնումեկը մատով դիպչի։ Ինչ իմանային խեղճ երեխեքը, որ հայրիկ չեղածը իրենց բերանից կտրած փողով վերնաշապիկի հետ քաղաքից մի դրախտային բույր էր բերել, որ ամեն անգամ, իր ամենադժվարին պահերին շնչում ու վերանում էր այս աշխարհից։ Ու չհասկացան երեխեքը, որտեղից հասկանային, թե սպիտակ վերնաշապիկի տված տաքությունը ի՞նչ էր լինելու, որ քարածուխի վերջին կտորի հետ չարացած հայրիկն այրեց շունչը փչող վառարանում։ Չի հասկանա նաև 47֊ին ծնված Փառանձեմ աղջիկը, թե ինչո՞ւ է հայրը իրեն բոլոր քույրերից ու եղբայրներից շատ սիրում...

Քայլում էր հանդապահը շամբուտով, ու նրան թվում էր, թե իր կյանքի դժվարին ճանապարհներով ետ է քայլում։ Ու փնտրում էր լուսավոր այն արահետը, որ սիրո և վայելքի ուռկանն էր տանելու։ Հիմա, տարիների հեռավորությունից իր կյանքի տվածուրիկ այն օրը հանդապահին երազ է թվում, քաղցր երազ։ Ու չէր կարողանում հասկանալ հանդապահը՝ օրն իսկապե՞ս ապրել է, թե պատրանք է եղել, երազխաբություն։ Ո՞ւր էր, ո՞ւր էր լուսավոր արահետը, որ այն օրվա գիրկն էր վերադարձնելու իրեն... Հոգին ցավա գնդապետի, որ էդ կրակը բերեց֊գցեց իր վաթսուներկու տարեկան սիրտը, ու իր վաթսուներկու տարվա մարած արյունն ալեկոծեց֊պղտորեց։ Չէ, գնդապետն ի՞նչ, Աստված էր ուղարկել կնոջ տեսքով այդ հրեշտակին, որ տակնուվրա անի իր դանթած հոգին, հոգեդարձի բերի մեռնող արձագանքները։ Եղեգ կտանի նրան հանդապահը, աշխարհի ամենասիրուն եղեգը։ Ահա և կղզին՝ թոնե հավերժական շղարշով իր գանձերը աշխարհից թաքցրած֊կանգնած։ Ո՞ւր կորավ իր թռչունը, ինչո՞ւ էլ երբեք չհայտնվեց, ո՞վ նեղացրեց նրան... Բայց... Սպասիր, ո՞վ է իր անունը տալիս։ Եվ ինչ քաղցր է կանչում. «Արի, արի...»։ Հանդապահը կանգ առավ, սրեց լսողությունը։ Կանչը մեկ էլ կրկնվեց, ու ինչ֊որ ժպիտ թրթռաց օդի մեջ։ Հանդապահը քայլ արեց կանչի ուղղությամբ։ Լույսի շողը... Հանդապահը չհասկացավ՝ երկնքից ճառագե՞ց, թե՞ օդի մեջ թրթռացող ժպիտից պոկվեց լույսի այդ շողը։ Շողը բռնած՝ գնաց, գնաց... Դուռը հանդապահի առաջ մեղմիկ բացվեց, ու արդեն շատ մոտիկից լսվեց ձայնը. «Արի, արի»։

Ձայնը բռնած՝ հանդապահը գնաց, գնաց... Ինչ֊որ մեկը գրկեց հանդապահին ու իր տաքուկ ծոցն է քաշում։ Ծոցիկի բույրը... Իսկ խաղողը շուկայում անտեր մնաց... Երեխեքը սոված... Երեխեքի հերն անիծած, որ ինքն է, էս հրացանն ինչո՞ւ է հետը քարշ տվել քաղաք... Փառանձեմ... Հիմա հանդապահը դեն կնետի հրացանը, կփակի աչքերն ու ինքնամոռաց կսուզվի քո գիրկը, ու էլ երբեք չի փախչի քո գրկից, երբեք֊երբեք...

Նույն պահին հեռու քաղաքի ծերանոցում սայլակին գամված Փառանձեմ պառավի ականջները ձայն կտան. «Դրախտ ես դու, Փառանձեմ...»։ Ու նրա ցամաքած աչքերից արցունքները հեղեղի նման կհոսեն։ Բայց չի կարողանա հիշել խաղող ծախող այն գյուղացու անունը, որն իր գրկում լաց էր լինում։ Ու հազարերորդ անգամ չի հասկանա, թե առյուծի նման այդ տղամարդն ինչո՞ւ էր լաց լինում։ Որտեղի՞ց հասկանա... Գնդապետն ու Գոհար կինը երկար կսպասեն հանդապահին, իսկ երբ մութը վրա կտա, և հանդապահը չի հայտնվի, կգնան նրան որոնելու։ Եվ հանդապահի փոխարեն միայն նրա հրացանը կգտնեն՝ եղեգներին կառչած։ Ու չեն հասկանա, որտեղի՞ց հասկանան, որ ծուռկող հանդապահին վերջապես այցելել է իր բախտի թռչունը և տարել է նրան այն օրվա գիրկը։ «Գոհար»,— կշշնջա սարսափահար գնդապետը, ու կինն արցունքների միջից կպատասխանի նրան. «Իմ անունը Գոհար չէ, Փառանձեմ է իմ անունը...»։

ԱՇՈՒՆ. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱԿ

Աշնան ջինջ կեսօր՝ արևի քաղցր֊ժլատ ջերմությամբ, որ տերևաթափի պատրաստվող թթենու տակ, ցածրիկ աթոռին կուչ եկած հալիվորի մի բուռ ոսկորները տաքացնում ու չի տաքացնում։ Ծեր թթենին տարվա հետ իր հաշիվները փակել ու տխուր սվսվոցով արև է վայելում։ Ո՞վ գիտի, այս աշունն իր կյանքում կարող է նաև վերջինը լինել. բնի մեջ սև խոռոչը մեծացել֊խորացել է այնքան, որ խորքում վարդի թուփ են տնկել։ Աշնան վերջին վարդը թփի վրա իրեն թագուհի է կարծում. դալուկ վիզը համառորեն դուրս է մեկնում խոռոչից՝ երեսն արևին ցույց տա. տեսեք֊տեսեք... Շատ բան տեսած արեգակը ներողամտորեն ժպտում է՝ ապրիր, վայելիր կյանքի քո կարճ ժամանակը՝ քեզ էլ չի մնա... Ո՞ւմ է մնացել, որ ո՞ւմ մնա... Երանի տալու չէ, բայց երանի թփից թուփ թռչող այս թիթեռին, ինքն իր մասին, կողքի թիթեռի, վարդի, թթենու, ծերունու, անխուսափելիի մասին ի՞նչ գիտի... Թիթեռի աչքին կյանքը համատարած գեղեցիկ ու զմայլելի է, ինչպես եկել է թիթեռն, այնպես էլ կգնա աշխարհից՝ միամի՜տ, անտեղյա՜կ։ Վե՛ր կաց, այ հալիվոր, վեր կաց, քեզ մի թիթեռաչափ կյանք է մնացել,— քունջ ու պուճախում պահած փող֊մող կունենաս՝ վերցրու, մտիր պառավիդ թևն ու՝ «լայնարձակ է հայրենի երկիրն իմ»,— քեֆ արեք։

Նստե՜լ է։ Անշարժ, ինչպես ինքն իրեն հուշարձան, գլուխն ափերի մեջ, կապույտ աչքերի անթարթ հայացքը՝ կրակին։ Մոխիրները կրակից բարձրանում, նստում են թավ հոնքերին, մազերին։ Չի էլ նկատում։ Կողքից նայողին կարող է թվալ, թե դանթել է ու հիմա֊հիմա կընկնի կրակին։ Չէ, ուղղակի կրակը ձգում է ու կարգին չի տաքացնում անտերը։ Բորբոքել֊ուժեղացնել չի կարելի, որովհետև ինքնանպատակ չի այրվում, նպատակով է այրվում՝ արաղ է քաշում։ Այո, այո։ Օղի է թորում, իսկ նման գործով զբաղվողներին գիտեք, չէ՞, ինչ պատիժ է սպասվում։

— Իրենց դատ չի հասնում, իրենք խևերի ցեղ են,— սա հարսն է ասում կտուրից։ Իրեն էլ կարելի է հասկանալ. ամուսինը «հե՜ն է՝ խոպաններում պալատներ է շինում», ինքը, հարյուրչորսկիլոգրամանոց մարմինն առած, բարձրացել, կտուր է նորոգում։ Չարացել է։ Ո՞նց չչարանա. ինքը շաղախն անի, ներքևից վերև՝ ճախարակով ինքն իրեն ցեխ տա, շիֆեր տա — էս բանվորի գործը, վարպետն էլ հո ինքն է ու ինքը։— Էն հինգ տարեկան լակոտն էլ հո մարդու մատից փուշ հանո՞ղ չի։ Մեկ ցեխը դույլը կլցնի, մեկ՝ կթողնի կջհաննամվի... Էս, էս բիձեն էլ՝ ոնց որ մարդու տնազ, լրիվ խելքը գցել է։ Ոտքերը տակին չեն կանգնում՝ արաղ է քաշում... Ասա՝ արաղը քո ինչի՞ն է, խմողդ ո՞վ է... Հիմա, որ թաղայինը եկավ՝ ի՞նչ պատասխան ենք տալու։ Ասում ես էլ, բան չի հասկանում՝ վերացա՜ծ...

— Հալիվորն, ախր, էս աշխարհից չի,— ձայնը չես հասկանում՝ որտեղից է լսվում։ Ականջ դնենք՝ հարսն ի՞նչ է ասում.

— Յոթանասուն տարեկան է, թռել ծառը՝ տանձ է քաղում։ Ուրիշ ժամանակ կասի՝ լավ չե՜մ լսում։ Ինչ որ իր օգտին է՝ մեզնից լավ է լսում,— սկեսուրն է, ուրեմն, խոսքը սկեսուրի մասին է։

— Էն տարի՝ 45-ին, որ Արաքսի ափին ծնկները թուլացան,— տանձի ծառի վրայից շարունակում է ծվծվոցը,— էլ դուրս գալու ուժ չունեցավ, էդ թվի մեջ էլ մնաց...

— Բոլորն են խենթ, բոլորը,— լացակումում է հարսը,— մեջները մի խելոքը չկա։

— Այ տղա, էդ ի՞նչ ես անում, բեմուրա՜զ...

Բարկությունից երակները հարսի վզի վրա ցցվում են. որդին՝ հինգ տարեկանը, պարսատիկը ձգել, նշան է բռնել ուղիղ պապի ճակատին, հարցնում է.

— Պապի, խփե՞մ...

Խփեց էլ՝ խփեց, իրենց արյունն է։ Հարսը լրբոտում է, քիչ է մնում կտուրից իրեն վայր գցի, իսկ ներքևինների համար՝ հե՜չ։ Թոռը, նշան բռնած, կամաց֊կամաց մոտենում է։

— Պապի, խփե՞մ։

Պապը դիրքն անգամ չի փոխում, նստած է՝ գլուխն ափերի մեջ։ Իսկ թոռը ուժը ներածի չափ ձգել է պարսատիկը, լարումից ձեռքը դոդում է.

— Պապի, խփե՞մ...

— Բեմուրա՜զ,— ճղվում֊պայթում է մայրը.— էդ խեղճին Աստված արդեն խփել է...

Աստծո անվան հիշատակման հետ երկինքն, ասես, պայթում է ցնծալի աղաղակներից։ Պառավը վախեցած խաչակնքում ու նայում է երկինք, թե՝ հրեշտակ֊մրեշտակ չկա՞։ Աղմուկը, դու մի ասա, մինչև հալիվորի ետացած աշխարհն է հասել ու ցնցել֊արթնացրել է նրան. գլուխն ազատել է ափերի գերությունից, աչքերը պայծառացել են... Հալիվորն ուղղվում է աթոռի վրա,— համակ լսողություն է,— ձեռքը մեկնում է ձեռնափայտին ու ընդոստ կանգնելով դողացող ոտքերին՝ ձեռնափայտը հրացանի նման մեկնում է առաջ.— Հը՞,— գոռում է, ու ձայնը, իսկապես, ասես այլ աշխարհից է լսվում,— գրոհն սկսելու հրամա՞ն եկավ։

Թոռը, ինչպես վայել է իսկական զինվորին, թեքվում ու պարսատիկից կրակում է պապի ձեռնափայտ֊հրացանի նշանառությամբ։ Քարն առնում է երկաթե դարպասին, որ տագնապաձայն զրնգում է։

— Առա՜ջ,— գոռում է հալիվորը, բայց քայլ չարած՝ տապալվում է։— Առա՜ջ,— հևում է ընկած տեղից,— առա՜ա՜ա՜ջ...

Տարիներ առաջ, երբ հալիվորը ջահել, ուժեղ տղամարդ է եղել, ճակատագիրը նողկալի խաղ է խաղացել նրա գլխին. ամբողջ Եվրոպան, Ճապոնիան էլ հետը՝ թողած, բերել֊նստեցրել է խեղճին արյունից ու կռվից հեռու, մայր գետի ափին, թե՝ սպասիր, շուտով գետն անցնելու ես, գերված հայրենիքդ ազատագրես... Չորս ամիս բերանով եք ասում. ամիսն ունի երեսուն օր, օրն ունի քսանչորս ժամ, ժամն ունի վաթսուն րոպե, րոպեն ունի վաթսուն վայրկյան... Վայրկյան֊վայրկյան չորս ամիս սպասել է հրամանին։ Փաստորեն գետն է եղել, ու հրամանը պետք է լիներ։ Դիմացը, հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա մարդու շունչ չի եղել, թշնամի չի եղել, ոնց որ գայլերի ոհմակն իր զոհին հոշոտի ու հարայ֊հրոցի վրա պոչը քաշի, հեռանա... Վայրկյան առ վայրկյան չորս ամիս սպասել է գետն անցնելու հրամանին, ու հրամանը մի լուսավոր առավոտ հնչել է. «Թո՜ղ֊նե՜լ...»։ Աչքերի դեմը սևացել է, ծնկները թուլացել են ու շարքի մեջ ծնկել է։ Ու հենց այդպես՝ ծնկած էլ էն թվի մեջ, գետի ափին մնացել է։

— Առա՜ջ,— ընկած տեղից տնքում է հալիվորը։

Նրա կանչը միայն իր պառավին է հասկանալի, նա էլ «սպասում է հալիվորի մեռնելուն, որ իրա համար քեֆ քաշի, նրա շա՜տ վեջին է»։

Հարսը իր հարյուրչորսկիլոյանոց մարմինը պահի մեջ կտուրից վար է բերում, ու հալիվորը կորում է նրա վիթխարի գրկի մեջ։

— Հրաման չկա, այ հեր,— շնչակտուր համոզում է,— հրաման չկա, հերիկ ջան, ֆուտբոլ է, աշխարհի էն ծերում գոլ են խփել, անտեր շներն էստեղ վայնասուն են դրել, ասես «Վոլգա» են շահել։— «Անտեր շներին» վերաբերող մասը գռռալով է ասում, որ տեղ հասնի։ Իր հզոր գրկի մեջ հալիվորի ձայնն ու պոռթկումը խեղդում, տանում, նստեցնում է աթոռին։

— Ֆուտբո՞լ,— ոչինչ չի կարողանում հասկանալ հալիվորը։

— Ֆուտբոլ, ֆուտբոլ,— ուրախանում է հարսը, որ իր խոսքերը իբր տեղ հասան,— ֆուտբոլ՝ «Արարատ» հուպ տուր»։

Փլվում է աթոռին, ծերունու ուսերը գրկած, գլուխը՝ ծերունու թիկունքին, հեծեծում է՝ ինքն էլ չիմանալով ինչի համար։ Սպասում է, մինչև հալիվորը խաղաղվի, գլխի ու մարմնի ցնցումները հանդարտվեն, և երբ ինքն էլ խաղաղված, հոգոցով բարձրանում է աթոռից իր գործին գնա՝ նկատում է ծառի ճյուղից կախ ընկած պառավին.— Ճոճվո՜ւմ է։ Աչքերը չռվա՜ծ... Հիմի ոչ էն է՝ խնդա, ոչ էն է՝ լաց լինի։ Թփթփացնելով վազում, կանգնում է ծառի տակ, ձեռքերը իր նման կանթում կողքերին ու տակնիվեր ժպտում.

— Այ կնի՞կ, էս ի՞նչ գործի ես։

— Կարլսոնը, որ ապրում էր տանիքում,— ծղրտում է թոռը։

Ապահովության զգացումից պառավի լեզուն բացվում է։ Խռխռացնում֊լացում է.

— Մեռա... սիրտս բերանիցս դուրս ա ընկել։ Տերդ թաղեմ, էն տերդ, էլ ո՞ւմ ես սպասում, փրկի՜...

Հարսը խնդմնդալով արևի տակ ուռչող թթվի տակառը բերում֊դնում է ծառի տակ, բարձրանում աթոռին, աթոռից՝ տակառին ու ձեռքերը կողքերին կանթած, մի ոտքն առաջ, կուրծքը ցցած՝ բլբլում.

— Պտտվիր, պտտվիր, կարուսել, ես քո երգը վաղուց եմ լսել։ Էլի անեծքիդ տուտը բացեցիր, հա՞, քոքեցի՜ր։ Հիմի ո՞նց ես, որ ծառից չիջեցնեմ, թողնեմ էդպես ֆռֆռաս, հը՞...

Սկեսուրին ծառից իջեցնում, նստեցնում է տակառին, տակառից իջեցնում, նստեցնում է ծառի տակ։ Ու հենց այստեղ պառավը ուշաթափվում է։ Հարսի մերը չմեռնի, հարսը չգիտի՞ դա ինչ ուշաթափություն է։

— Այ տղա, բեմուրազ,— կանչում է,— մի աման ջուր բեր, լցրու տատիդ գլխին, շո՛ւտ։

Կկվի նման պառավի գլուխը ցցվում է վզի վրա.

— Չէ՜, բեմուրազ ջան, չէ՜...

Անցել է հինգ րոպե։ Հարսը էլի իր գործին է. թարմ շաղախով լի դույլը ճախարակով վեր է քաշում։ Հալիվորը նախկին դիրքով նստած է՝ աշխարհի վրա զարմացա՜ծ։ Արեգակը բարձրացել, լռվել է ուղիղ նրա գլխավերևում ու խնդում է բիձուկի միամտության վրա։ Թիթեռ է նստել հալիվորի ճերմակ, տաք մազերին։ Հանգստանում է։ Թոռը մտածում է՝ հոր ձկնորսական ցանցը բերի, պապին բռնի, որ թիթեռին տիրանա։ Պապը սրա համար խաղալիք է, կենդանի, մեծ ու հրաշալի խաղալիք։ Խաղ է խաղալու գլխին՝ առայժմ մոգոնում է։

Քստքստացնելով, տնքտնքալով՝ տատը տնամերձ բակ է մտնում։ Գոգնոցի գրպանում տանձ կա։ Թոռը պարսատիկը քաշում, սպառնում է.

— Տանձ տուր ուտեմ։

— Քեզ համար եմ բերել, բեմուրազ, էլ թվանք քաշելդ ի՞նչ է,— իբր բարկանում է, բայց աչքերը ժպտում են. իր երես տված լակոտն է։ Պարսատիկը գցում է վիզը, ջրալի տանձը կծում ու չպչպացնելով բացատրում.

— Լրիվ խելքը գցել է,— պապի մասին է խոսում։— Հակոբ չի կարողանում, ինձ Ակոփ է ասում։ Ակոփ, ասում է, քո հարսանիքի արաղից մի բաժակ խմի։— Քանի որ տատը կարգին չի լսում, գոռալով ավելացնում է.— Էս շաբաթ Ակոփի հարսանիքն է, ասում է։

— Ո՞ւմ, ո՞ւմ հարսանիքն է,— չի՞ լսում, թե՞ լսածին չի հավատում տատը։

— Իմ,— քրքջում է թոռը,— իմ՝ Հակոբի՝ Ակոփի։

Տատի ծնկները ծալվում են, ձեռքերը զարկում է ծնկներին ու մի րոպեի չափ մնում այդպես քարացած֊կանգնած։ Արցունքները գլորվում են աչքերից։ Հետո խցանված, ապշած աղբյուրի նման հանկարծ նորից բխկում է.

— Արևդ չմեռնի, ինչ մեռավ, դու էդ ո՞ւր ես հասե, Խաչո...

Ու ծնկները ծեծելով, հին ժամացույցի ճոճվող վայրկյանացույցի նման, գլուխը ուսից ուս տարուբերելով՝ պառավը ողբում է.

— Էդ Ակոփը դու չես, բալա ջան, ինքն իր ախպեր Ակոփի մասին է ասո՜ւմ... Ակոփին խփողի թևերը թուլանան, չուրախանա ամբողջ կյանքում, պատերի տակին կռկռալով մնա... Արևի կտոր մեր ախպերն անպսակ մնաց, կանաչ֊կարմիրի տեղ սև գյուլլեն ծաղկեց մեր ախպոր դոշին... Պապիդ միակ ախպեր Ակոփը, պապիդ թև ու թիկունք Ակոփը, գյուղի կոմսոմոլ Ակոփը...— պառավը գրկում, պաչպչում է թոռան գլուխ֊երեսը, շունչ է առնում ու շարունակում.— Ոնց որ էս շաբաթ իր հարսանիքն է ըլնելու՝ պապդ էսօր հարսանիքի արաղն է քաշում։ Խաղ ասելով էկավ իմ թագավոր ախպերը. «Գարնան կարմիր վարդի նման, ցող եմ ուզում քե՜զ նման...»։ Քոռանամ, Ակոփ ջան, խելքից գետինը ճաք էր ընկնում, խաղ ասելով էկավ՝ ախպերն արաղ է քաշում։ Հարս, ասաց, էրկու բաժակ բեր ախպորս վարպետությունը փորձենք։ Բաժակները բերեցի, հացը, պանիրը, կանաչին... Մի կտոր պանիր դրեց լավաշի մեջ, բաժակն առավ ձեռը, թե տանի բերանը, ձեռը օդի մեջ էլ մնաց... Սև հրացանը պայթեց ու արունը բխկաց Ակոփիս բերանից՝ կարմի՜ր... Ոնց որ չհավատար, աչքերը զարմացա՜ծ, կապո՜ւտ... Ո՞նց պապիդ սիրտը չճաքեց... Թևերի մեջ քսանչորս տարեկան թագավոր ախպերը հանգավ՝ աչքը հացին, կյանքին, նշանածի՜ն... Դու էդ ո՞ւր ես հասե, Խաչո,— հալիվորի ուսը ցնցում, ականջի մեջ կանչում է պառավը,— Ակոփի հարսանի՜քը... սև հարսանիք էկավ քո ախպեր Ակոփի գլխին, անթառամ ծաղիկ է բուսել Ակոփի գերեզմանին, Խաչո՜...

Հալիվորը բարձրացնում է մատաղի գառան իր միամիտ֊զարմացած հայացքը, չորացած շուրթերով բերանը կիսաբաց՝ նայում է պառավին ու ոչինչ չի հասկանում.

— Հաջա՞ն...

— Հավերին կեր տուր, դիցուհի,— վերևից հրամայում է հարսը։ Պառավը չի լսում։— Ասա, թող հավերին կեր տա,— դառնում է որդուն։

— Ասում է՝ թող հավերին կեր տա,— փեշից քաշում, ականջի մեջ գոռում է թոռը։

Մի շատ կարևոր բան մոռացության տվածի նման պառավը սթափվում, ծնկներն է ծեծում ու գոգնոցի փեշով աչքերը մաքրելով՝ շտապում է հավերի հավարին։ Այս պառավի համար հավերի սոված մնալն ու տանձը ժամանակին չքաղվելը աշխարհակործան պատերազմի չափ մի ողբերգություն է։ Սվսվալով գնում է հավերի հավարին ու մոռանում թոռանը պատմել, որ 37 թվականից պապը Ակոփին սպանողին փնտրեց ու իզը բռնած գնա՜ց, 62֊ին, Ադլերի շուկայում, ձմերուկ ծախելիս բռնացրեց։ Որ, փաստորեն, գնացել էր վրեժ առնելու ու ասեղ անգամ չէր ունեցել մոտը։ Հենց շուկայի տնտեսական խանութից խոհանոցային մի դանակ էր առել — կանգնել մարդասպանի առաջ։ «Ես եմ, Ակոփի ախպեր Խաչոն եմ, էկել եմ պարտքս ստանամ...»։ Խփել ու ինքն իր ոտով գնացել, հանձնվել էր։ Որ՝ մի ամսից ավել տևեց պապի դատավարությունը։ Է՜, կոլեկտիվացման դեպքերից սկսած՝ վաթսունմեկ վկաներ քննվեցին, շատ բան դուրս եկավ ջրի երես, և դատարանը, ի վերջո, պապին արդարացրեց։ Այսքան բանը տատը թոռանը չպատմեց։ Ոչինչ, կմեծանա՝ կիմանա։ Ափսոս, միայն, որ պապն արդեն չի լինի, չեն լինի՝ կենդանի պատմությունը, լեգենդը, որ այս պահին թոռան համար ընդամենը կենդանի խաղալիք են, մեծ ու հրաշալի խաղալիք։ Խաղ է խաղալու գլխին, առայժմ մոգոնում է։

Դույլը վերևից շրխկում է գետին։

— Շաղախ տուր, բեմուրազ,— հրամայում է մայրը։

Բեմուրազ, դու բեմուրազ, պարանի կեռը դույլին ամրացնելու փոխարեն գցես պապի բամբակյա բաճկոնի գոտուց ու մորդ ասես՝ քաշի՛... Մորդ էլ Աստված ուժ է տվել, չի խնայել. հորդ ու աշխարհի վրա չարացած՝ ճախարակը վերևից պտտո՜ւմ է... Հալևորի քաշն ի՞նչ է՝ բաճկոնով֊բանով հազիվ հիսունհինգ֊վաթսուն կիլո. աթոռի վրայից թեթև, սիրուն բարձրանում է։ Գլուխը դեռ ձեռքերի մեջ է։ Զարմացած՝ իրենից հեռացող կրակին է նայում, չի հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Հետո, հանկարծ, գլխի է ընկնում ու կես բարձրության վրա ճոճվելով, պատին զարկվելով՝ խելոք֊խելոք բացատրում է.

— Յա՜, հարս, էս, ախր, ե՛ս եմ...

Կռանալ֊նայելու հետ ճախարակի բռնակը դուրս է պրծնում ապշահար հարսի ձեռքից...

Անցել է տասնհինգ֊քսան րոպե։ Արեգակը վերևից էլ չի ժպտում՝ լիաթոք ծիծաղում է, և աշխարհը չգիտի, որ աշնան օրով մայր արևի նման բարեհաճության համար պարտական է խենթերի այս ընտանիքին։

Թթենին արեգակից շնորհակա՜լ, շնորհակա՜լ է. ախր, այս աշունն իր կյանքում կարող է նաև վերջինը լինել։ Թթենու սրտի մեջ վարդ է աճել, կարծում է, թե արեգակի պայծառացումն իրեն է ուղղված և սիրո խոստովանությամբ բացում է միամիտ֊չքնաղ սիրտը նրա առաջ։ Խե՜ղճ, ախր, դա իմ մահվան սկի՜զբն է։

Թոռը՝ Հակոբ չեղածը, վերջապես բռնել է թիթեռը, քորոցով ամրացրել արևահայաց պատին՝ չորանա ու հիմա երգում է.

— Սիրուն թիթեռ, ինձ ասա, թե ինչո՞ւ ես դու տխուր...

— Ապրես, բալես,— վերևից ուրախանում է մայրը,— երգի, արտասանի քեռիներիդ նման, ամեն ինչով հո սրանց չե՞ս նմանվելու։— Հետո հիշում, չարանում է.— Բեմուրազ, քիչ էր մնացել, հա՛, մեզ բանտի ծակն էիր կոխելու։

Պապը նստած էր իր աթոռին։ Գլուխն ափերի մեջ։ Վերացա՜ծ։ Ասես, ոչինչ էլ չի եղել, միայն սպիտակ վիրակապն է ավելացել ճակատին, որ աջ քունքի մոտ կարմրին է տալիս։ Կրակը տնքում, մորմոքում է։ Արաղը կաթիլ֊կաթիլ լցվում է դույլը։ Առավոտից մի դույլ արդեն լցվել է։ Սա երկրորդն է։ Պառավը... Պառավը լսողությունից բացի կարծես նաև հոտառությունն է կորցրել. արաղով լիքը դույլն առել, գետինը ջրցանում֊սրբում է... Ինչ-որ սվսվում է քթի տակ.

— Խեղճ հալիվոր, իբր շատ արուն ուներ՝ էդքան էլ կորցրեց...

Եվ հենց այդ պահին բացվում է դարպասի դռնակն, ու երևում է թաղայինի գլուխը.

— Էս ի՞նչ բանի եք, հայ ժողովուրդ...

ՎԵՐՋԸ

Հայկ, Հայկ, անաստվածի տղա, սարի նման տղամարդ էիր, մինչև հիմա գրիպով անգամ հիվանդացած չկայիր, էդ անտեր ցավը որտեղի՞ց կպավ քեզ, էդ ո՞նց կպավ... Ախր, աստծու տիրոջ տունը շինվի, ինքն էլ չգիտի ինչեր է անում: Բա Հայկը հիվա՞նդ, Հայկը պառկա՞ծ... Ախր Հայկին նստել չկար, Հայկին հանգստանալ չկար. սար կնստեր, քար կնստեր՝ Հայկը չէր նստի: Դատող֊բանող, ուտող֊խմող տղամարդ էր, ամբողջ օրը հոլի նման պտտվում էր: Բա դրսում գարուն, դրսում արև֊արքայություն ու Հայկը պառկա՞ծ: Երկհարկանի տունը դեռ կիսատ֊պռատ, այգին անփորել, ծերունի հայրը հիվանդ, աչքը Հայկի ճամփին, մատաղի ոչխարը Հայկի դանակին սպասող, ամբողջ ձմեռ կարասում պղպջացող գինին մեռոն, որսը սարում, ձուկը ջրում Հայկին սպասող ու Հայկը պառկա՞ծ... Ու բժշկի եզրակացությունը՝ «անբուժելի», որ համառորեն իբր թաքցնում են Հայկից։ Վախ, Հայկ, տնաշենի տղա, բա աշխարհի կեսը Հայկին ընկեր, աշխարհի կեսին Հայկը բարեկամ ու Հայկը անբուժելի՞: Բա էս ընկերները, որ եկել֊շրջապատել են Հայկի անկողինը, աշխարհը ոտքի տակ տված, ձեռներեց, գործունյա տղերք, թողնես ամեն մեկը մի֊մի սար շուռ կտա, բա սրա՞նք էլ չեն կարող օգնել Հայկին...

Չէ, Հայկին էլ ոչ ոք օգնել չի կարող: Հայկը գիտի, զգում է, որ իրեն հաշված օրեր են մնացել ապրելու, ընկերներն էլ գիտեն, որ Հայկին հաշված օրեր են մնացել ապրելու, բայց չեն հավատում, չեն ուզում հավատալ:

— Չէ, էսօր լավ ես, Հայկ ջան,— հուսադրում են,— գույնդ ոնց որ տեղն է եկել... Քեզ հիվանդանալ չի սազում, այ ախպեր, շուտ առողջացիր, հազար ու մի գործ ունենք կիսատ֊պռատ...

— Հիվանդացել, պառկել է,— կատակում են,— որ նոր տան բացումը չանի: Չէ, Հայկ ջան, դու մեր ձեռքից պրծնողը չես։ Շուտով մեքենա ստանալուդ հերթն էլ է գալիս, երկուսը կմիացնենք իրար ու մի էնպիսի քեֆ կանենք, որ աշխարհը թնդա: Կուզե՞ս, էն շեկլիկ դասատուին էլ կհրավիրենք... Իբր չգիտի խոսքն ում մասին է: Տնաշեն, էսքան տարի աչք ունես վրան, գոնե անունը չիմացար...

Հայկը դառն քմծիծաղ տվեց.

— Է՜, տղերք, ջուրն եկել է ջրաղացը տարել, դուք ընկել չախչախն եք փնտրում:

Նույն վայրկյանին քար լռություն տիրեց սենյակում: Վերջ: Խաղն ավարտված էր: Էլ ինչ, ի՞նչ ասեին Հայկի խեղճ ընկերները՝ աշխարհը ոտքի տակ տված գործունյա, ձեռներեց տղերքը: Սեփական անզորության զգացումից իրենք իրենց աչքերում փոքրացել, հողին էին հավասարվել: Ախր էդ անտերը ուժի հարց չէր, զոռի հարց չէր ախր էդ անտերը: Ուժով լիներ, զոռով լիներ՝ ամբողջ աշխարհը տակնուվրա կանեին ու կփրկեին իրենց ընկերոջը: Էլ բժիշկ մնա՞ց, որ չկանչեցին, էլ դեղ մնա՞ց, որ չճարեցին, բայց ի՞նչ օգուտ... Անզո՛ր, անզո՛ր, անզո՛ր, մարդ արարած, ատոմային ես ստեղծել, նեյտրոնային ես ստեղծել, չգիտես թե էլ ինչ ես ստեղծել ու կարծում ես, թե ուժեղ ես, հզոր ես, ամենազո՜ր ես... Ի՞նչ ես կորցրել, ի՞նչ ես փնտրում էս կյանքում, ինչի՞ վրա ես ծախսում կյանքդ: Աստված, թե իսկապես գոյություն ունես, մի անբուժելի էլ էդ ատոմային ռումբ ստեղծողին պարգևիր: Հետաքրքիր է, ի՞նչ է մտածելու մահվան մահճում: Ասա, մարդ աստծո, էդքան խելք ունեիր, լավ բանի համար ծախսեիր, է՛լի, էդ անբուժելիի բուժումը գտնեիր...

— Սաքո,— Հայկի ձայնն էր, որ կտրեց ընկերներին ծանր խոհերից,— Սաքո ջան, մինչև հիմի ինձ շատ ես ուրախացրել քո երգով, վերջին անգամ մի բան երգիր լսեմ:

— Ի՞նչ երգեմ,— շփոթվեց Սաքոն:

Հայկը երկար, դժվար ճիգով ուղղվեց, գլուխը ետ գցեց բարձի վրա ու դնդնաց. «Հազար միլիոն փող ունենամ, մահս եկավ՝ կթողնեմ, կերթամ...»:

Սաքոն լուռ էր:

— Երգիր, Սաքո ջան, վերջին անգամ եմ քո երգը լսելու,— խնդրեց Հայկը։ Ու էլ չդիմացավ, երգեց Սաքոն: Երնեկ չերգեր: Նոր չէր երգը, իրենցից առաջ իրենց հայրերն ու իրենց պապերն էին երգել, ապուպապերն ու, ո՞վ գիտե, երևի նրանց պապերն էլ էին երգել: Իրենք Սաքոյի շուրթերից մի հազար անգամ լսած կլինեին Նոյի թվից եկող այս նույն բառերն ու այս մեղեդին և հազար անգամ էլ կիսախուփ աչքերով «ջանե՜» կանչած կլինեին: Իսկ հիմա... Հիմա Սաքոյի շուրթերից պոկվող ամեն մի բառ, ամեն մի հնչյուն լճանում, ճահճանում էր հոգիներում և ի՜նչ ունայն, ի՜նչ ճղճիմ էր թվում իրենց ապրած կյանքը իրենց իսկ աչքում:

— Հազար միլիոն փող ունենամ, մահս եկավ կթողնեմ, կերթամ...

Իսկ դրսում գարուն, իսկ դրսում արև֊արքայություն, ամիսը՝ մայիս, օրը՝ կիրակի ու բակում խաղացող երեխաների աղմուկ, բակում եռուզեռ, նարդու քարերի շխկոց ու խորովածի բուրմունք...

— Առլեկինո, Առլեկինո,— հանկարծ դուռը թափով բացվեց ու գարունը Հայկի 4֊5 տարեկան աղջնակի հետ ներս խուժեց սենյակ: Հագին սպիտակ շրջազգեստ, որ ծածկում ու չէր ծածկում սպիտակ տրուսիկը, մազերին սպիտակ, կարմիր պտերով ժապավեն, գարնան օդից ու վազվզուքից թշիկները կարմրած, թռվռալով ու երգելով մոտեցավ, փարվեց հորն ու ականջին բարձր֊բարձր իբր փսփսաց.

— Փող տուր շաքարաքլոր առնեմ:

— Բոլորդ էլ էրեխատեր եք, կիմանաք,— երբ թիթեռնիկ֊աղջիկը դուրս եկավ սենյակից, ընկերներին դիմեց Հայկը,— աշխարհում էրեխից քաղցր էլ բան կա՞...

Ու առանց սպասելու, Հայկը բոլորի փոխարեն ինքը տվեց իր հարցի պատասխանը.

— Աշխարհում էրեխից քաղցր մեկ էլ էրեխեն է:— Հայկը լռեց:— Բայց գիտե՞ք հենց հիմա ինքս ինձ ինչ մտքի վրա բռնեցի:— Պատասխան չեղավ և լռությունն այս անգամ շատ երկար տևեց: Հետո հատ֊հատ, ասես ինքն իր ասածից ամաչելով, դաժան, դառն ինքնախոստովանանքի նման՝ Հայկը շշնջաց.— Ես նույնիսկ իմ հարազատ ընկերներին նախանձեցի, որ իրենց էրեխեքի հետ ապրելու են էս աշխարհում, իսկ ես, էսպես, մեռնում եմ, էսօր կամ ու վաղը չկամ... Ուր էր, աստված խղճար ու շատ չէ, մի 7֊8 տարվա կյանք պարգևեր: Գիտե՞ք ինչեր կանեի, տղերք, գիտե՞ք ոնց կապրեի...— Հայկը լռեց: Ամեն ինչի հետ համակերպված մարդու հուսահատ ժպիտով ժպտաց, կարոտով նայեց ընկերներից յուրաքանչյուրին ու շշնջաց.

— Գնացեք, տղերք, թե չէ ով գիտի, էլ ինչեր կարող եմ դուրս տալ, գնացեք:

Ընկերները մեկ֊մեկ, գլխիկոր դուրս եկան սենյակից:

Մի տարօրինակ անդորր իջավ Հայկի հոգուն: Զարմանալի սառնասրտությամբ Հայկն իր հաշիվներն էր փակում կյանքի հետ. ի՞նչ տվեց և ի՞նչ ստացավ ինքն այս կյանքից: Փորձեց համոզել իրեն, որ՝ ոչինչ, այնքան էլ վատ չի ապրել, ամեն բան էլ կարծես ունեցել է: Տուն, տեղ, կին, երեխաներ, ընկերներ, քեֆ֊ուրախություններ... եղել են, հա՛, դժգոհ չի: Ուրիշ էլ ի՞նչ էր լինելու: Դե, կյանք է էլի, մի օր լավ, մի օր վատ, ապրել է էլի՝ 10֊ից վատ, 100֊ից լավ, ի՞նչն էր պակաս... Բայց...

Այստեղ էր, ահա, որ մի մեծ, սարսափելի «բայց» նստում֊ծանրանում֊քարանում էր Հայկի հոգում: Ախր տասից վատ, հարյուրից լավ ապրած իր կյանքից գոնե մի բան, քիչ թե շատ առանձնահատուկ, կարևոր որևէ բան՝ առանց որի դժվար կլիներ պատկերացնել իր անցած կյանքը, Հայկը չէր կարողանում մտաբերել: Ինքն ապրել էր ճիշտ այնպես, ինչպես ապրել են Սաքոն, Երեմը, Աբոն, Սերոժը... իր բոլոր ընկերները, Պողոսը, Պետրոսը, և իրենց կենսագրություններում հատուկ անուններից բացի համարյա էլ ոչ մի տարբերություն չկա: Իսկ իրենց կենսագրությունը միմյանցից ետ չմնալու կատաղի մրցավազքի տարեգրությունն է միայն: Մինչդեռ... մինչդեռ ետ են մնացել ամենակարևորից, ուշացել են ապրել: Կյանքը, պարզվում է, սահել, անցել է կողքներով, մասնակիորեն միայն հպվելով իրենց, ու իրենք գլխի չեն ընկել, անգամ, մի իսկապես լավ բան վերցնել կյանքից, էլ ո՞ւր մնաց, թե մի լավ բան տային նրան...

Հայկն զգաց, որ այրվում է սիրտը ցավից, մի՛ բաժակ, գոնե մի՛ բաժակ սառը ջուր ուզեց սիրտը:

— Մարո,— ձայն տվեց կնոջը:— Մարո։

Կինը հուշիկ քայլերով ներս մտավ և ստիպելով իրեն ժպտալ՝ պատրաստակամ կանգնեց ամուսնու առաջ:

Հայկն, ասես առաջին անգամ էր տեսնում, ոտից գլուխ ուշադիր նայեց, չէ, նայելն այն բառը չէ, աչքերով շոշափեց, գուրգուրեց կնոջը ոտքից գլուխ: Կինը Հայկին դեռ երիտասարդ ու գեղեցիկ երևաց: Չէ, կինը Հայկին դեռ երբեք այդքան երիտասարդ ու գեղեցիկ չէր երևացել, նույնիսկ սրանից տասնյոթ տարի առաջ, իրենց հարսանիքի օրը, երբ դեռ քսան տարեկան էլ չկար... Ու հանկարծ գլխի ընկավ Հայկը, որ գեղեցկուհի է եղել իր կինը: Ու հանկարծ Հայկը հասկացավ, թե սիրո որքան չարտահայտված պաշարներ ունի սրտում այս կնոջ հանդեպ: Ու հասկացավ նաև Հայկի սիրտը... որ ամենևին էլ ջո՜ւր չէր իր ուզածը:

— Խալաթդ հանիր, արի գիրկս,— հանկարծ արձագանքվեց Հայկի շշուկը կնոջ ականջներում:

Մարոն, արդեն քառասունի մոտ այս կինը, որ տասնյոթ տարի ապրել էր այս տղամարդու հետ կողք֊կողքի, կիսել էր նրա վիշտն ու ուրախությունը, քնել էր նրա հետ նույն անկողնում, երեք երեխա էր ծնել նրա համար, աղջնակի նման կարմրեց ու շփոթվեց, և չհավատաց ականջներին: Բայց Հայկի աչքերն էին խոսում: Տիրական տղամարդու պահանջ ու պատանու թախանձ կար Հայկի աչքերում, բայց այդ ամենից այն կողմ, ամուսնու աչքերի խորքում կինը կարոտ տեսավ, անհուն, անփարատելի ու՝ անդիմադրելի, ու՝ կլանող կարոտ:

Կինը սկսեց արձակել խալաթի կոճակները: Իրենց ողջ ամուսնական կյանքի ընթացքում նա երբեք ամուսնու աչքերի առաջ մերկացած չկար, մտածել այդ մասին անգամ սարսափելի էր: Իսկ հիմա, աստված, այդ ի՞նչ էր կատարվում իր հետ, հիմա մերկանում էր, ու կարծես ամոթ էլ չէր, աչքերը հառել էր ուղիղ ամուսնու աչքերին ու մերկանում էր: Ախ, միայն թե կարողանար, միայն թե կարողանար չարտասվել: Բայց արցունքները կուլ չէին գնում, անկախ իր կամքից, այրվող մոմից հոսող տաք առվակների նման գլորվում էին այտերի վրայով...

— Պետք չէ, Մարո, հագնվիր,— տենդագին շշնջաց Հայկը ու գլուխը թաղեց բարձի մեջ։

Ու հանկարծ Մարոն, ինքն էլ չիմացավ, թե ինչ կատարվեց իր հետ, էգ վագրի ճկունությամբ սահեց վերմակի տակ ու տենդագին, ինքնամոռաց համբույրներով գիրկն առավ ամուսնուն: Մարոն չէր զգում թե ինչ է անում, դա իր գիտակցությունից, իր բանականությունից դուրս մի բան էր, զուտ կանացի բնազդով նա մինչ այդ երբևէ չարտահայտված, չգիտակցված հմայքներ էր նվիրաբերում ամուսնուն: Արցունքները, Մարոյի կրակ արցունքները այրում էին Հայկի շուրթերը, մազերը, աչքերը... Կանացի մարմնի բույրը Հայկի ռունգերում, մինչև այդ անծանոթ գգվանքները Հայկի հոգում ալեկոծություններ էին առաջացնում, բայց նրա հիվանդ, ուժասպառ մարմինը չկարողացավ պատասխանել կնոջ գգվանքներին: Հայկն ուզեց մի վերջին անգամ առնել կնոջը բազուկների մեջ և ամուր, շա՛տ ամուր, այնքան ամուր սեղմել կրծքին, որ նրա շուրթերը մեկ էլ շշնջան՝ «կամաց, վայրենի՜...»: Բայց, չէ, բազուկներում էլ ուժ չկար, նույնիսկ կին գրկելու ուժ չկար բազուկներում:

Հայկը զգաց խեղդող արցունքների հայտնվելը աչքերում և ամուր սեղմեց կոպերը:

... Աշուն էր, ոսկե աշուն: Կուժկոտրուկների ձորում հնձվորները դեռ ամառվանից խոտը հնձել, դեզեր էին կապել ու հանձնել էին կարմիր֊դեղին արևի տնօրինությանը: Մարոյի մարմնի բույրը խառնվել էր դեզի մեջ ներծծված արևի, քրտինքի, չոր խոտի ու ծաղկի բույրերին ու պտտեցնում էր Հայկի գլուխը:

— Կամաց, վայրենի՜,— շշնջում էր Մարոն՝ նվաղելով Հայկի գրկում, ու նրա ասելու ձևից Հայկն զգում էր, որ կնոջը դուր է գալիս իր ուժը, ավելի էր նեղացնում բազուկների աքցանը և թփրտում էր կինը իր առնական գրկում: Եվ թվում էր, ուր է, ուր է հրդեհվելու է դեզը իրենց մարմինների կրակից...

— Հեռացիր, Մարո,— անառարկելի տոնով շշնջաց Հայկը և շրջեց հայացքը, որ կինը չտեսնի իր աչքերից հոսող արցունքները:

Մարոն ինչպես հանկարծակի բռնկվել էր, այնպես էլ հանկարծակի մարեց:

Քիչ առաջվա Մարոյից ոչինչ չմնաց, խեղճացավ, կծկվեց, մի բուռ դարձավ վերմակի տակ ու էլ չկարողացավ զսպել հեկեկոցը:

— Մի լա, Մարո ջան,— ասես մի այլ աշխարհից նրան էին հասնում Հայկի խոսքերը,—քո խիղճը մաքուր է իմ առաջ, դու ինձ համար լավ կին ես եղել: Դե, ինձ էլ ավել֊պակաս կներես... Իսկ հիմա լսիր իմ վերջին խնդրանքը...— Հայկի ձայնը թրթռաց:— Դու դեռ շատ ջահել ես, Մարո ջան, ինձանից հետո անսեր չմնաս, անպայման ամուսնացիր...

Մարոն էլ չդիմացավ, փուլ եկավ Մարոյի հոգին, դեմքը ափերի մեջ առած դուրս թռավ անկողնուց ու հազիվ զսպելով իրեն, որ չոռնա, դուրս փախավ սենյակից:

Հայկը չէր մաքրում արցունքները և ոչ էլ ամաչում էր նրանցից: Իր ողջ գիտակցական կյանքում առաջին անգամ Հայկի տղամարդկային արժանապատվությունը նրան թույլ էր տվել ազատ արտասվել, առաջին ու վերջին անգամ...

Հայկը երբեք հավատացյալ չէր եղել, բայց հիմա մտքում աղոթում էր աստծուն: Հայկը շատ էր ուզում հավատալ հանդերձյալ կյանքի գոյությանը...

ԱՊՏԱԿ

Նրա հայտնվելը մեր դպրոցում նման էր տոթ կեսօրվա բութ քնի պահին ննջարան ներխուժած ոսկեկրակ մեղվի հայտնության։ Այն տարբերությամբ, որ մենք՝ խրտնածներս, դես ու դեն չփախանք, չվախեցանք՝ տենչացինք խայթվել, ու նրա վարակիչ֊քաղցր խայթը բոլորիս արյունն ալեկոծեց ու ոչ թե դեմքներս, ոչ թե գլուխներս ու ձեռքներս, այլ սրտնե՜րս, սրտներս ուռե՜ց, ուռե՜ց ու քիչ մնաց տրաք֊տրաքվեր։ Ու աշնան արբշիռ արևի զորությամբ դպրոցամերձ հողամասում օր֊օրի քաղցրացող դեղձի հետ դպրոցն էլ ասես քաղցրացավ, դպրոցն ինչ֊որ մագնիսականության ձեռք բերեց և փողոցներից քաշեց֊բերեց պարտուսից փախչող, դիրեկտորի գլխին կրակ ու պատիժ դառած ավարաներիս։ Այդ տարին ես արդեն ութերորդ դասարանում էի սովորում, բայց ութ անգամ գլուխս քարովը տամ, թե հասկանում էի, որ խորհրդավոր֊լուսեղեն այդ ամենի պատճառը հենց ինքը՝ Սերն էր։ Հիմա, տարիների հեռավորությունից հասկանում եմ, որ մինչև ականջներիս ծայրը սիրահարված էի Ալլա Բորիսովնային։ Այդպես էր ոսկեբոցիկ այն արարածի անունը, որ իր հեռուներից եկավ ու առանց որևէ ճիգ գործադրելու, առանց իսկ այդ մասին կասկածելու տիրացավ մեր սրտերին։ Հազիվ 19֊20 տարեկան էր։

Ուսումնարանն ավարտելուց անմիջապես հետո հենց մեր դպրոցն էին գործուղել։ Ու ամբողջ դպրոցը սիրեց նրան՝ սկսած ծեր պահակ Խաչո քեռուց, որ ոչ մի առարկություն չընդունելով, առանց մի կոպեկ վարձի, հարազատի նման իր տուն ընդունեց «դոչկային», և վերջացրած հինգերորդ դասարանցի Խոսրովիկ Ղուկասյանով, որ հրաժարվեց ու չեկավ դպրոց, մինչև ռուսաց լեզվի կիսվող դասաժամերին իրեն Ալլա Բորիսովնայի խմբում չընդգրկեցին։ Իսկ մեր դասարանը այսպես էր կիսվել. բոլոր տղաները Ալլա Բորիսովնայի խմբում էին, բոլոր աղջիկները՝ Վալենտինա Պավլովնայի։ Ուրիշ ելք չկար, հակառակ դեպքում «դժբախտացած» տղաներից ոչ մեկը դպրոց չէր գա։ Իմ մասին էլ չեմ խոսում, օրվա մեջ տասն անգամ ես դժբախտանում ու երջանկանում էի. դա կախված էր Ալլայի տրամադրության ամենաաննշան տատանումներից անգամ։ Երբևէ ինքներդ ձեր աչքերի շիկացումը զգացած կա՞ք... Այն տարիներին ինձ հետ այդպիսի բան պատահում էր։ Աչքերս ամենուր Ալլա Բորիսովնային էին փնտրում և երբ գտնում էին նրան, այդ պահից սկսում էին տաքանա՜լ, տաքանա՜լ, շիկանալ... Երևի ինքն էլ դա զգում էր. գրատախտակի առաջ՝ գիր անելիս, կամ թենիս խաղալիս հանկարծ կտրուկ կշրջվեր ու կբռնացներ իրեն գուրգուրող իմ հայացքը։ Ես գողության մեջ բռնվածի նման շփոթվում էի։ Ինքը ժպտում էր և ներողամտորեն օրորում գլուխը։

Տարեմուտի դիմակահանդես֊երեկոն Ալլա Բորիսովնան էր կազմակերպել։ Տարեմուտի երեկո չէր, հեքիաթի երեկո էր՝ Ձմեռ պապիով, Ձյունանուշով, ասպետներով, ավազակներով, չար ու բարի կախարդներով... Իսկ երբ կրակագույն զգեստը հագին հայտնվեց արքայադուստրը... Չէ, ես էլ երբեք նման գեղեցկություն չեմ տեսնի... Աղջիկ չէր, կրակ էր, բոց էր, որ ջերմացնում, լուսավորում, գեղեցկացնում էր իր շրջապատում ամեն բան։ Որ գեղեցիկ երևամ՝ ասպետի շորեր եմ հագել, որ բարձրահասակ երևամ՝ ասպետական հանդերձանքս լրացնող, ոչինչ, թե հագովս երկու համար մեծ, բարձր կրունկներով սապոգներ եմ հագել, որ չճանաչվեմ՝ դիմակավորվել ու կանգնել֊մնացել եմ պատի տակ։ Իսկ Արքայադուստրը կախարդների ու ավազակների հետ է պարում, աշխարհագրության բոյով֊սիրուն դասատուի հետ է պարում։ Ոնց եմ նախանձում բոլոր բարձրահասակ տղաներին, չքաշվող֊համարձակ տղաներին։ Ինչ ասես կտամ աշխարհագրության դասատուի անփույթ պահվածքն ու բոյն ունենալու համար։ Ախր Արքայադուստրը ինձանից անհուսալիորեն բարձրահասակ է և դա ոչ լեզվի չիմացություն է, որ տքնելով լրացնես և ոչ էլ ուժի պակասություն, որ ձկան զզվելի յուղ խմես, ծանրաձող բարձրացնես։ Անզորությունից լացս գալիս է։ Ուր֊որ է թողնելու եմ հեռանամ, երբ... Արքայադուստրն ինքն է ինձ մոտենում։ Մինչև այս պահը տարեմուտի այն երեկոն իրական, պարզ եմ հիշում։ «Ինչո՞ւ չեք պարում, սըր ասպետ,— շշնջաց Արքայադուստրն ու ձեռքը ինձ մեկնեց։— Դե, եկեք, գնացինք...»։ Այս պահից, ահա, ամեն բան երազի նման եմ հիշում, գունավոր երազի։ Եվ երազն ու իրականը այնպես են խառնվել իրար, որ ոչ մի կերպ չեմ կարողանում զանազանել՝ որտե՞ղ է ավարտվում մեկը և որտեղի՞ց սկսվում մյուսը։ Գրկել եմ Արքայադստեր իրանը... Սուտ եմ ասում, ինձ այդքան համարձակություն ո՞վ էր տվել։ Համ էլ կրակը գրկե՞լ կլինի... Ափերս հազիվ հպվել են Արքայադստեր կրակվող զգեստին և այրվում են։ Եվ իզուր եմ փորձում զսպել ձեռքերիս դողը։ Կարգին պարել չգիտեմ, բարձրակրունկ սապոգներս էլ մյուս կողմից են կաշկանդում։ Ամենամեծ ցանկությունս կյանքում այն է, որ նրա ոտքերը հանկարծ չտրորեմ, և, որ պարը շուտ ավարտվի։ Ախր պար չէ, տանջանք է, փորձանք է։ Չեմ շնչում, որովհետև չեմ կարողանում, չեմ խոսում, որ հանկարծ չճանաչվեմ... Իսկ նա ինձ ասում է. «Իսկ ես քեզ հենց սկզբից ճանաչեցի, ազնվագույն ասպետ Արամիս...»։ Ավելի լավ էր վրաս եռման ջուր լցնեին... Ինչ֊որ բառեր եմ մրթմրթում, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչ։ Իսկ նա ասում է. «Լավ ես քողարկվել, խոսք չկա, բայց աչքերդ դարձյալ փայլում են»։ Ու ժպտում է իր լուսեղեն ժպիտով։ Ու նրա տաք, անուշ շունչը շոյում է իմ դեմքն ու աչքերը, արբեցնում է ինձ, ստիպում, որ ամեն բան մոռանամ։ Հետո այդ խելագարեցնող բուրմունքը ափեափ ողողում է իմ էությունը, ոտքերս կտրվում են գետնից, ես տարրալուծվում եմ նրա աչքերի կապույտ երկնքում, այրվում վարսերի ոսկեկրակ շողերում... Հիմա, թե ասեմ, որ ինչ֊որ պահի իմ շուրթերը դիպել են Արքայադստեր շուրթերին՝ չհավատաք։ Որ ասեմ չեն դիպել՝ դարձյալ չհավատաք։ Ախր ես ինքս էլ չգիտեմ՝ դա իրո՞ք եղել է, թե՞ ես երազում եմ տեսել... Բայց համն ու բույրը դեռ շուրթերիս վրա են...

Դիմակահանդեսից հետո, եթե Ալլա Բորիսովնային ե՛ս տուն ուղեկցեի, այսօր ձեզ կհավատացնեի, որ լիակատար երջանկություն աշխարհում այնուամենայնիվ կա։ Բայց լիակատար կոչվող երջանկության գույնզգույն փուչիկը, որին կառչել էի, թռա՜վ, գնա՜ց, թողնելով ինձ ներքևում, բերանբաց կանգնած։ Այո, դիմակահանդեսից հետո Ալլային տուն ուղեկցեց աշխարհագրության բոյով֊սիրուն ուսուցիչ Գոռ Սահակյանը։ Ալլա Բորիսովնան նրա «Զապիկը» չնստեց։ «Գեղեցիկ երեկո է,— ասաց,— ես ոտքով կգնամ»։ Իսկ նա «Զապիկը» թողեց ճանապարհի մեջտեղում և ուղեկցեց նրան։ Էլ երբեք մեծ և ուժեղ լինելու այն օրվա ցանկությունը չեմ ունեցել։ Մեծ լինեի, ուժեղ լինեի, Գոռ Սահակյանին իր «Զապիկով» ուղարկեի Երուսաղեմ, Ալլա Բորիսովնային առնեի թևերիս ու թռցնե՜ի, տանե՜ի... Է՜խ, թզուկի երազանք։ Մեկը չկա ասի՝ ասպետիս նայեք, երազանքներին նայեք... Տո, եղած֊չեղածդ էդ չէ՞ր,— ասի,— մեխերը շարեցիր անվաղողերի տակ և «Զապիկի» շարժվելու հետ չորսն էլ միանգամից՝ պը՜լը՜տ, ծակվեցին։ Հետո՞, դա ի՞նչ տղամարդկություն էր...

Իսկ փետրվարի 23֊ի երեկույթի ժամանակ ընկերներով «Զապիկը» դպրոցի բակից հրելով տարա՜նք... Եվ երբ Գոռ Սահակյանը մի պահ պատուհանից նայեց ու իր մեքենայի տեղը դատարկ տեսավ, երեկույթն էլ մոռացավ, «Ալլոչկային» տուն ուղեկցելն էլ։ Ամբողջ գյուղով մեկ նա մեքենա էր փնտրում, իսկ մեքենան իր քթի տակ էր. դպրոցի մուտքի դռնով տարել ու ելքի դռան մոտ կանգնեցրել էինք։

Իսկ այդ օրը Ալլա Բորիսովնային ես տուն ուղեկցեցի...

Ձմեռն աննկատելիորեն անցավ՝ սեփական բոյիս ու Գոռ Սահակյանի դեմ պայքարում։ Երեք֊չորս ամիս շարունակ ավազի պարկիկները ոտքերիս կապած ման գալուս և օրը 2֊3 ժամ պտտաձողից կախված լինելուս արդյունքը շոշափելի էր. ամրացա ու բոյովացա միանգամից երեք ու կես սանտիմետրով։ Մինչդեռ Գոռ Սահակյանի դեմ իմ պայքարը, ավաղ, հաղթանակով չպսակվեց։ Դպրոցում, հետո նաև գյուղում սկսեցին խոսել, որ Գոռ Սահակյանը շուտով ամուսնանալու է Ալլա Բորիսովնայի հետ։ Խոսակցությունները ուռճացա՜ն, ուռճացա՜ն, և մի օր մեր դասարանցի Աբիկ Բաբայանի շշունջը ռումբի նման պայթեց իմ ականջներում. «Ալլա Բորիսովնան ձմերուկ է կուլ տվել...»։ Նորությունը երկրաշարժի նման ցնցեց դպրոցը։ Դպրոցը ալեկոծվեց, դզզաց մեղվի փեթակի նման։ Դզզոցը դպրոցից դուրս եկավ ու ընկավ գյուղի ականջը։ Գյուղը միառժամանակ սպասեց հարցերի խաղաղ, բնական ճանապարհով լուծմանը։ Իզուր, ոչինչ չփոխվեց։ Ծնողները, որ իրենց բալիկներին ջրերից էին բռնել, կամ գնել էին հատուկ խանութներից, ցասման մեջ էին։ Նրանց ցասումը շրջկենտրոն, բաժնի վարիչին հասավ։ Վարիչը՝ հեղինակավոր, կյանք տեսած մարդ, իր ձեռքն առավ իրադարձությունների հետագա զարգացման ղեկը, և դպրոցի դիրեկտորի չեզոքության վրա խիստ զարմացած֊զայրացած՝ մեր ծնողները թեթևացած շունչ քաշեցին. «Վերջապես...»։ Նրանք՝ կյանքի փորձով իմաստնացածները, իզուր չէին թեթևացած շունչ քաշում։ Բաժնի վարիչը մեծ գործնականություն է ցուցաբերում՝ առաջնորդվելով ցայտնոտում գտնվող լավ շախմատիստի նման՝ արագ և վճռական։ Նախ՝ շախ է հայտարարում թագավորին՝ դիրեկտորին, թե թագուհուդ համոզիր, «թող մի բան անի», թե չէ հարցերդ պարզ են։ Մատային սպառնալիքի տակ դիրեկտորը իր մոտ է կանչում թագուհուն՝ Ալլա Բորիսովնային։ Երկար են խոսում, թե ինչ են խոսում, ոչ ոք չգիտի, բայց կաբինետից դուրս գալիս Ալլա Բորիսովնան ասում է. «Միևնույն է, ես այդ բանը չեմ անի»։ Սա քարտուղարուհին է լսել։ Տեսնում է «թագավորից» բան դուրս չեկավ, վարիչը առայժմ «մատ» չի հայտարարում նրան, հաջորդ քայլը փղով է անում։ Փիղը տանում դեմ է անում էդ, էդ խրխնջան ձիուկի՝ Գոռ Սահակյանի քթին՝ թագուհուդ տեր կանգնիր, թե չէ փիղս քեզ կուլ կտա։ Գոռն էլ, թե՝ «ով լոբին կերել է, թող նա էլ մարսի»։ Ու ձիու քայլերով փախչում է «խաղատախտակից» էլ, գյուղից էլ։ Վարիչը իր փղով չի հետապնդում նրան, քանի որ հարցը շատ ավելի խաղաղ ճանապարհով է լուծվում. թագուհին ինքնակամ դուրս է գալիս խաղից, ազատելով բոլորին ավելորդ գլխացավանքից և պարտիան ավարտվում է խաղաղությամբ...

Այո, Ալլա Բորիսովնան ինչպես հանկարծակի հայտնվել էր, այնպես էլ համբարձվեց՝ որբացնելով մեր հոգիները։ Գարուն էր։ Արագիլն էր եկել։ Ծաղկել, բուրում էին ծառերը։ Իսկ իմ սիրտը թե ծաղկած ծիրանենու մեջ դնեին, ծիրանենին կչորանար։ Ճշմարիտ, ճշմարիտ եմ ասում։ Սրիկա Գոռ Սահակյանը փախավ գյուղից (թե չփախչեր, ես նրան սպանելու էի), դպրոցի դիրեկտորը հերթական նկատողությունն ստացավ։ Վարիչը բարի, հասկացող մարդ էր, գործը արագ, անաղմուկ ավարտեց, ոչ ոք առանձնապես չտուժեց։ Միայն ծեր պահակը՝ Խաչո քեռին, ավելի ծերացավ, կռացավ։ Թե սրիկա Գոռը փախած չլիներ, համոզված եմ, Խաչո քեռին ինձանից շուտ կսպաներ նրան իր հին հրացանով։

Գարնան արևի անողոք֊պարզ լուսավորությունի՞ց էր, թե ինչ, մենք հանկարծ նկատեցինք — գլխի ընկանք, թե մեր դպրոցը որքան է խոնավ ու անշուք, որ մաթեմատիկայի ուսուցչուհու եղունգների տակ մի փութ կեղտ կա, որ պատմության ուսուցիչը դանթում է դասի ժամանակ... Եվ ամեն բան շատ տխուր էր ու ձանձրալի։ Մենք մեր տխրությունը հանդերի ծաղիկներին տվեցինք ու սարերի քամիներին ու փորձեցինք խեղդել գետակի ջրերում։ Ու վերսկսվեց հին պայքարը դպրոցի դիրեկտորի, մեր և պարտուսի միջև։ Լավ էր, արձակուրդները վրա հասան ու ևս երեք ամսով փրկեցին խեղճ դիրեկտորին վերահաս ինֆարկտից, մեր ականջներն էլ փրկվեցին ոլորվելուց ու խրատներից։

Ալլա Բորիսովնայի մասին գյուղը էլի մի քիչ խոսեց֊խոսեց ու մոռացավ։ Չգիտես որտեղից իմացվեց, որ Մոսկվայում է ապրում, աղջիկ է ունեցել և վերջ, էլ ոչ մի լուր ու խոսակցություն։ Թվում էր, թե նրա կերպարն էլ գյուղի հիշողության մեջ գնաց֊խառնվեց եկած ու գնացած բազմաթիվ ուսուցիչների, հաշվապահների ու ատամնատեխնիկների կերպարներին և տարիների հետ ծածկվելու է մոռացության մշուշով։ Սակայն հինգերորդ դասարանցի Խոսրովիկ Ղուկասյանը յոթերորդ դասարանում վերցրեց ու «Ի՞նչ եմ ուզում դառնալ» թեմայով այսպիսի շարադրություն գրեց. «Ուզում եմ օդաչու դառնալ։ Որ թռչեմ շատ քաղաքներ, որ գտնեմ Ալլա Բորիսովնային, որ ասեմ, որ ինքը իմ ամենասիրած ուսուցչուհին է...»։ Ահա, այսպիսի շարադրություն գրեց Խոսրովիկ Ղուկասյանը, երբ ես արդեն տասներորդ դասարանում էի և Ալլա Բորիսովնային գտնելու ավելի կոնկրետ ծրագիր ունեի։ Ահա այդ ծրագիրը. պիտի որ կարգին սովորեի, դասերից չբացակայեի, ընդգրկվեի «Մարտական փառքի ուղիներով» արշավախմբի կազմում, որը գարնանային արձակուրդի օրերին արշավելու էր Լենինգրադ։ Բանն այն էր, որ Մոսկվայում էլ կանգ էինք առնելու։ Չնայած ընդամենը մի քանի ժամով, բայց դա էլ բավական էր Ալլա Բորիսովնային գտնելու համար։ Ես այդպես էի մտածում։ Բայց, նախ և առաջ, հարկավոր էր արշավախմբում ընդգրկվել։ Իմ վարքը, իհարկե, փայլուն համարում չուներ և հարկ եղավ, որ հայրս անձամբ բաժնի վարիչին խնդրեր. շրջանի 12 դպրոցներից խմբեր էին արշավելու և նա էր գլխավոր հրամանատարը։ Վարիչն ընդառաջեց։ Աննման օրեր էին։ Գնացքի պատուհանից չէի հեռանում։ Ժամանակն ասես կանգ էր առել, ժամանակի միջով չէինք գնում, հրաշքների միջով էինք գնում։ Եվ ինչպես փարոս հմայող, կանչող, ցոլցլուն հույսը, որ այսօր֊վաղը տեսնելու եմ նրան՝ իմ Ալլա Բորիսովնային...

Ախ, երազների քաղաք։ Քաղաք, ուր ապրում է Ալլա Բորիսովնան։ Չէ, Ալլա Բորիսովնայի քաղաքը։ Ասել է թե հիմա, այս պահին ես շնչում եմ նրա շնչած օդը, նա գտնվում է ինչ֊որ տեղ, մոտերքում։ Միգուցե այ, այն տրամվայի մե՞ջ է... Կամ հերթի՞ է կանգնած այս թերթի կրպակի առաջ... Նա՛ է, այն կարմիր անձրևանոցովը... Սիրտս թփրտում է։ Այս անտեր ավտոբուսը ի՜նչ արագ է ընթանում։ Գլխավոր հրամանատարը դանթել է։ Ահա Ալլա Բորիսովնան, կապույտ կոստյումով, դուրս է գալիս գետնի տակից... Չէ, ծաղկավոր գլխարկով է, ձեռքով է անում բազմահարկ շենքի պատշգամբից... Ավաղ, նա է, գլուխը այն լողլող տղայի ուսին դրածը... Թե՞ այն մյուսն է... Աստված, այս քաղաքում ինչքա՜ն շատ Ալլա Բորիսովնաներ կան։ Գլխավոր հրամանատարը հորանջում է, նայում է ժամացույցին։ Տեղ ենք հասնում։ Մինչև գնացքի մեկնումը Լենինգրադ, պարզվում է, դեռ չորս ժամ ժամանակ ունենք։ Այդ ընթացքում խմբերը կարող են շրջել քաղաքում։ Սա հենց այն է, ինչ ես ուզում եմ։ Հրամանատարի տեղակալն ու էլի մի քանի հոգի մնում են կայարանում, իրերի մոտ, իսկ մենք՝ խումբ֊խումբ, դուրս ենք գալիս քաղաք...

Կայարանից դուրս եկանք թե չէ, իմ հիվանդությունը բռնեց։ Ինձ առաջարկեցին մնալ կայարանում, իրերի մոտ հերթապահելու։ Ամեն բան իմ մշակած ծրագրով էր ընթանում։ Չեմուչում արեցի։ Համոզեցին։ Մի դռնով հիվանդ֊հիվանդ ներս մտա, մյուսով ծտի նման դուրս թռա ու խցկվեցի տաքսին. «Հասցեների բյուրո, շեֆ...»։

Հիշում եմ ու զարմանում. հիմա, երբ հարյուր անգամ Մոսկվայում եմ եղել, ուրիշ֊ուրիշ քաղաքներում եմ եղել, հազար տեսակ պատմությունների մեջ եմ ընկել ու դուրս եկել, ոչ մի դեպքում Մոսկվա վիթխարի քաղաքում ես Ալլա Բորիսովնա չէի գտնի։ Եվ գիտե՞ք ինչու. որովհետև շատ ավելի խելացի ու շրջահայաց եմ դարձել։ Ախր հեչ խելքին մոտիկ բան չէ. այդ ահռելի քաղաքում, հազարավոր Ալլա Բորիսովնաների մեջ... Ալլա Բորիսովնա, դու էլ, ո՞վ գիտե, հասցե ունենա՞ս, չունենա՞ս, վարձո՞վ ապրես, թե՞ հանրակացարանում... Չէ, ինչ ուզում եք ասեք, ինչ կարելի է անել միամիտ անգիտության, կրակվող արյան մղումով, ուրիշ ոչ մի կերպ չես անի։

Այո, հենց այդ ահռելի քաղաքում, հազարավոր Ալլա Բորիսովնաների մեջ, ես իմ Բելոշեյկինա Ալլա Բորիսովնային գտա։ Տաքսին սլանում է Մոսկվայի փողոցներով։ Բայց սիրտս տաքսու սլացքին ենթարկվո՞ղ սիրտ է. ինձանից շուտ տեղ է հասել ու բախել է նվիրական դուռը։ Հիմա սպասում է տրոփ֊տրոփալով։ Ինչքան է սպասել ինքն այս հանդիպմանը, ո՜նց է երազել...

Մեքենայից իջնելս, մինչև հինգերորդ հարկ բարձրանալս, մինչև՜ զանգի կոճակը շոշափել֊զգալս, ոչինչ, լավ եմ հիշում։ Բայց կոճակը սեղմելուց հետո ամեն բան իմ մեջ խառնվեց իրար։ Իսկ սիրտս հաստատ խանդում էր ինձ, հաստատ։ Ականջներս տրաք֊տրաքվում էին սրտիս զարկերից։ Սկզբում նույնիսկ ուրախացա, որ դուռը բացող չեղավ, մի տեսակ հանգստացա։ Հետո, խելքս գլուխս գալուց հետո սարսափեցի. «Ո՞նց թե...»։ Մեկ էլ սեղմեցի զանգի կոճակը։ Երկար սպասեցի... Չէ, ձեն֊ձուն չկար։ Նայեցի ժամացույցին. դեռ մեկ ժամից ավելի ժամանակ ունեի։ Որոշեցի՝ «Սպասելու եմ»։ Ասենք իմ որոշելո՞վ էր. տասը փայտով թե խռիկ տային, սիրտս էդ դռնից չէր կտրվի։ Նայեցի շուրջբոլորս, նոր միայն գլխի ընկա, որ Ալլա Բորիսովնայի տունը վերջին հարկում է։ Վերելակ էլ կար՝ աշխատող վերելակ։ Դիմացս ձեղնահարկ տանող սանդուղքն էր, որ լուսավորված չէր։ Կարելի էր նստել վերևում և օտար աչքից ծածուկ սպասել։ Ես և սիրտս արդեն խաղաղ դաշն ենք կնքել, սպասում ենք։ Վերելակը երկնային ոսկեզօծ կառք է, որ եդեմներից բերելու է մեր աստվածուհուն։ Բայց արի ու տես, որ անտերը երկրորդ֊երրորդ հարկերից վերև չի բարձրանում։ «Անիծվես դու, դավաճան վերելակ»,— մտածում եմ ու տեղնուտեղը կծում լեզուս։ Ըհը՛, երրորդ հարկաբաժնից բարձրացա՜վ, չորրորդ... չորրորդում կանգ չառավ ու բարձրանո՜ւմ է... Կծկվեցի նստածս տեղում։ Սիրտս կանգ առավ։ Շնչառությունս ընդհատվեց։ Վերելակի դռները բացվեցին և սանդղահարթակում հայտնվեց... մեր դասարանի Գուրգենչիկը՝ նկարիչը։ Այ քեզ Գուրգենչի՜կ, այ քեզ տափո՜ւկ, սպանել է պետք, հասկանում ես, քեզ նման նկարիչներին։ Ծաղիկների փունջը գրկած կանգնել ու դողացնում է։ Ձեռքը տանում է զանգի կոճակին ու ետ է քաշում, վախեցած նայում է շուրջբոլորը, ձեռքը բարձրացնում է ու իջեցնում։ «Տեսնես ե՞ս էլ այսպիսի ճագարային վիճակում էի,— մտածում եմ ու որոշում.— չէ, հա՜...»։ Ի վերջո Գուրգենչիկս սեղմում է զանգի կոճակն ու սպասելիս ճակատը քրտնում է։ Դուռը, պարզ բան է, մնում է փակ։ Գուրգենչիկը հիսաթափված է։ Նայում է ժամացույցին։ Ես էլ եմ նայում. դեռ 40֊45 րոպե ժամանակ ունենք։ Ախ, Գուրգենչիկ, հանկարծ չբարձրանաս վերև, ջարդոցդ էնպես կտամ... Չէ, Գուրգենչիկը ձեռքի ծաղիկները դարսում է շեմքին, գրպանից ինչ֊որ թուղթ է հանում, խցկում ծաղիկների արանքն ու՝ պուկ, իջնում աստիճաններով։ Թաքստոցիցս իջնում եմ ու կարդում Գուրգենչիկի թողած երկտողը. «Ալլա Բորիսովնա, ես Ձեզ սիրում եմ։ Գուրգեն 10բ դասարանից»։ Գուրգենչիկի երկտողը այրում եմ ու բարկացած բարձրանում վերև։ Ախր ո՞վ կսպասեր էդ սուսիկ֊փուսիկից։ Բայց երկտողն իզուր այրեցի։ Պիտի տանեի ու դպրոցում ցույց տայի։ Այ, թե կծիծաղեին, հա՜... Չէ, ճիշտ արեցի, ցույց էլ չեմ տա, թե որևէ բանից տեղյակ եմ։ Թող սիրի իր համար ինչքան ուզում է, Ալլա Բորիսովնան հո ինչ֊որ Գուրգենչիկի չի սիրելու... Մտքովս բան է անցնում։ Իջնում եմ, իմ ծաղիկներն էլ դարսում Գուրգենչիկի բերած ծաղիկների վրա ու մի նոր երկտող գրում. «Ալլա Բորիսովնա, մենք Ձեզ սիրում ենք։ 10բ դասարան։ Արամիս, Գուրգենչիկ»։

Հազիվ հասցրեցի թաքնվել, վերելակը նորից կանգ առավ մեր հարկաբաժնում։ Սրտիկս էլի գազազեց։ «Նա,— ասաց նա ինձ,— այս անգամ հաստատ նա է...»։ Է՜խ, որ սեփական սիրտն էլ մարդու խաբի... Տատս կասեր՝ «Էս ի՜նչ դարի հասանք»։ Ախր խաբել էլ կա, խաբել էլ։ Բա քեզ ոսկեծաղիկ խոստանան ու կո՞ճղ դեմ անեն... Այո, վերելակից դուրս եկավ ու առաջին դասարանցու նման շփոթված, ծաղկազարդ դռան առաջ շուրթերը կծոտելով կանգ առավ ուսմասվար Անդրանիկ Մուրադբեկյանը, մեր խմբի հրամանատարը։ Դեռ երբեք այդպես հիասթափված չկայի։ Բայց շատ ավելի զարմացած էի։ Մուրադբեկյանը՝ կոճղը, սեփական կնոջ բռան մեջ՝ ամբողջ դպրոցը իր բռում պահող ընկերը... Ո՞վ կսպասեր։ Ձեռքը այնպես է մեկնում զանգի կոճակին, ասես կծելու է իրեն։ «Ալլա Բորիսովնա,— ասել էր,— դուք երբեմն մոռանում եք, որ արդեն տասներորդ դասարանցի չեք»։ Ու չէր ժպտացել, բառերը մեխերի նման շարել էր կողք֊կողքի ու մուրճով հարվածել՝ «Երբեք մի մոռացեք»։ Հիմի... Ախ, կինոապարատ ունենայի... Դպրոցում քանի երեխա լոշտակ դարձավ այս Մուրադբեկյանի մեղքով։ Այս մտքի հետ ականջներս սկսում են մռմռալ։ Չէ, կինոապարատ պիտի ունենայի...

Ընկեր Մուրադբեկյանը դեռ հույսը չէր կորցրել, որ դուռը այնուամենայնիվ կբացվի, երբ վերելակը դարձյալ կանգ առավ մեր հարկաբաժնում։ Հրամանատարը հազիվ հասցրեց մատը զանգի կոճակի վրայից վերցնել, շրջվեց ու նրա կիսաբաց բերանից, դեմքի վախեցած֊զարմացած արտահայտությունից ես հասկացա, որ արտակարգ բան կատարվեց։ Ակամա ոտքի կանգնեցի... ու... Այո, խեղճ Մուրադբեկյանի բերանը բաց մնալու իրավունք ուներ. վերելակից դուրս եկողը ինչ֊որ դինոզավր չէր՝ մեր գյուղի ութամյա դպրոցի փոքրիկ ջոկատի հրամանատարն էր, ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ Սերժ Ղազարյանը։ Սերժի ձեռքին ծաղիկներից բացի նաև շամպայնի շիշ կար։ Թե շամպայնի այդ շիշը չլիներ, թե կաթվածահար Սերժի դողացող ձեռքից չընկներ ու չպայթեր, իրենք մղձավանջային այդ վիճակից ինչպե՞ս էին դուրս գալու... Շիշը, լավ էր, ջարդուփշուր եղավ ու սիրահարները այնպես հարձակվեցին կտորտանքը հավաքելու, ասես հենց դրա համար էին այստեղ եկել. սուսուփուս, առանց որևէ խոսք ասելու, առանց մեկմեկու աչքերի նայելու։ Սերժի մատը կտրվեց, արյուն եկավ։ Մուրադբեկյանը իր թաշկինակով կապեց վերքը։ Դարձյալ սուսուփուս։ Այս ամենն այնքան արագ էր կատարվում, որ ինձ թվում է, թե նախապատերազմյան ժամանակաշրջանի համր կինոնկար եմ նայում։ Եվ երբ ապակու կտորները թղթի մեջ հավաքած֊գրկած սիրահար հրամանատարները այդպես էլ առանց բառ արտասանելու «մարտադաշտը» լքեցին, ես էլ չկարողացա քրքիջս զսպել՝ մոռանալով ամեն տեսակ զգուշության։ Իրենց բերած ծաղիկները հենց այնպես ընկած էին մեր բերածների վրա։ Իջա, ծաղիկները սիրուն դարս֊դարսեցի,— մուտքը հեղեղվեց ծաղիկներով,— նախկին երկտողը վառեցի ու նորը գրեցի. «Ալլա Բորիսովնա, մեր ողջ գյուղը հիշում, սիրում և սպասում է Ձեզ»։ Սա էլ այսպես։ Հետո, իմ հեռանալու ժամն էր եկել։ Հապաղելն, արդեն, հավասարազոր էր գնացքից ուշանալուն. հասկանում էի, բայց այն միտքը, թե այսքան մոտ լինելով տարիների երազանքիս՝ ծով հասնող֊ծարավ մնացողի նման պիտի հեռանայի, չէր տեղավորվում գլխիս մեջ։ Չէ, գլխումս տեղավորվում էր, սրտիս մեջ չէր տեղավորվում։ Երանի գլխով մտածողներին, որ երբեք անհեթեթ, անօգուտ պատմությունների մեջ չեն ընկնում։ Իսկ ես սրտիս խելքին ընկած, կողքի դուռը թակեցի, տեսեք֊տեսեք, նորին մեծությունը կասկածում էր՝ հնարավոր չէ՞, որ դուռը շփոթած լինեմ։ Ախր ի՞նչ շփոթել, ի՞նչ բան, վեց հարյուր անգամ հասցեն կարդացել էի։ Հիմա էլ անգիր հիշում եմ, ուզո՞ւմ եք ասեմ... Նշանակություն չունի, կողքի դուռն եմ թակում։ Երկար եմ սպասում, մինչև, ասես քարանձավի խորքից, մի ձայն վերջապես արձագանքում է իմ թակոցին. «Դե, ո՞վ է այդտեղ»։ Երբեք փակ դռան հետ խոսացած չկամ, շփոթվել, ասելիքս մոռացել եմ, իսկ ձայնը դռան ետևից բարկանում է. «Խուլիգաններ, ի՞նչ եք ուզում, ինչո՞ւ եք մարդկանց հանգիստը խանգարում»։ «Ներողություն,— մի կերպ թոթովում եմ,— դուք չե՞ք ասի՝ Ալլա Բորիսովնան այստե՞ղ է ապրում»։ «Ես ոչ մի Ալլա Բորիսովնա չեմ ճանաչում, հեռացեք, թե չէ հիմա միլիցիա կզանգահարեմ...»։ Ա՜յ քեզ փորձանք։ Իսկ ես, խելքի գալու փոխարեն, երրորդ դուռն եմ թակում։ Սա, լավ է, բացվում է և երիտասարդ, բարեհամբույր մի տղամարդ է հայտնվում շեմքին։ Վայրկյանի մեջ խանդում եմ նրան, որքան մոտ է ապրում Ալլային... Հիմա էլ ձևեր է թափում։ «Չգիտեմ,— ասում է,— դիմացի բնակարանում կարծես թե ձեր ասածի նման մեկն ապրում է»։ «Բարձրահասակ, գեղեցիկ, շիկահեր»,— հույսով հուշում եմ։ «Դե, մեզ մոտ բոլորն էլ բարձրահասակ, գեղեցիկ և շիկահեր»,— ծիծաղում է։ Հետո աչքը շեմքի ծաղիկներին է ընկնում։ «Ծաղիկ ծախո՞ղ եք»,— հարցնում է։ «Չէ,— քրթմնջում եմ,— դե, չէ, իր համար ենք բերել»։ Տղամարդը ծիծաղում է։ Թե ինչի վրա է ծիծաղում, չգիտեմ։ Իսկ իրենից հետո իմ կասկածն ավելի է մեծանում. հնարավո՞ր բան է, որ Ալլա Բորիսովնայի նման հրեշտակն ապրի դիմացի բնակարանում և բախտավոր երիտասարդ հարևանը չճանաչի նրան։ Հնարավոր բան չէ։ Մեր գյուղում, ախր, անգամ հարյուր տարեկանում ատամ հանած Փանո բիձեն էր նրան ճանաչում։ Կասկածը սիրտս կրծում է։ Մյուս կողմից էլ արդեն ժամանակն է խեղդում։ «Վերջին հինգ րոպեն ու վերջ»,— մտածում եմ, բայց համոզված եմ, որ ինքս ինձ խաբում եմ։ Սիրտս ինձ կապել է սանդուղքի աստիճանաձողերից ու չի թողնում հեռանամ, ինչ֊որ բան է վկայում։ Արդեն երկրո՞րդ, թե երրորդ «վերջին հինգ րոպեն» էր մարում, երբ կատարվեց այդ բանը՝ աներևակայելին... Իմ ապշահար հայացքի առաջ Ալլա Բորիսովնայի տան դուռը ճռռաց ու ներսից կամացուկ բացվեց։ Անսպասելիությունից գլուխս դժժաց ու պտտվեց։ Բայց գլխապտույտ ես դեռ նոր պետք է ունենայի... Դուռն, ուրեմն, կիսաբացվեց ու շեմքին երևաց... ի՞նչ եք կարծում, ո՞ւմ կերպարանքը... Թե ողորմածիկ պապիս կերպարանքը լիներ, ես դարձյալ այդպես չէի սարսռա։ Մարմինս փշաքաղվեց։ Շեմքի մեջ, ձեռքերը Ալլա Բորիսովնայի ուսերին՝ կանգ առավ գլխավոր հրամանատարը՝ բաժնի վարիչը... Իմ ականջները դժժում էին, ես նրանց խոսակցությունը չլսեցի։ Վարիչը կտրուկ շրջվեց ու դուրս եկավ տնից։ Ծաղիկների գոյությունը ոտքերով զգաց։ Նայեց ներքև, քմծիծաղեց ու,— հարցուփորձի ժամանակ չուներ, շտապում էր,— մոտեցավ վերելակին։ Մեր սերն ու սպասումը հավաստող երկտողը վարիչը իր կոշիկի խոնավ, կպչուն ներբանի հետ տարավ։ «Այսքան ծաղիկն ի՞նչ ես անելու, ծախեիր, հը՞, Ալլոչկա»,— սպասելիս, ուսի վրայով հասցրեց ծաղրել֊նետել։ Հետո, արդեն վերելակի միջից վլվլացրեց. «Սապոգներն, ուրեմն, թե չես հավանում, հարյուր հիսունով ծախիր, ես ավելի լավերը կուղարկեմ։ Աննուշկային կհամբուրես հայրիկի փոխարեն...»։

... Ալլա Բորիսովնան կռացել ու մեկիկ֊մեկիկ հավաքում է ծաղիկները։

Մտովի քանի հազար անգամ եմ այս ձեռքերն համբուրել, ինչպես եմ երազել ես այս հանդիպումը, ինչպիսի բառեր եմ մտածել... Հիմա կուչ եմ եկել կեղտոտ սանդուղքի վրա, մթության մեջ, նայում եմ Ալլա Բորիսովնային ու աչքերիս տաքանալը չեմ զգում, աչքերս մթության մեջ չեն փայլում, ու Ալլա Բորիսովնան առաջվա նման չի զգում իմ հայացքը, իմ գոյությունը սանդուղքի վրա։ Սրտիկս էլ լռել է։ Անտեր քոթոթի նման կուչ է եկել կրծքիս տակ ու հազիվ լսելի նվվում֊վնգստում է։ Ալլա Բորիսովնան մեկիկ֊մեկիկ հավաքում է ծաղիկները։ Ալլա Բորիսովնան արտասվո՞ւմ է... Այո, նրա արցունքները կաթկթում են գույնզգույն ծաղիկների թերթիկներին։ Երևի Ալլա Բորիսովնան զգում է, որ դրանք մեր բերած ծաղիկներն են... Երևի ութ միլիոնից ավել բնակիչ ունեցող այս շքեղ քաղաքում Ալլա Բորիսովնան ծաղիկ բերող չունի... Միանգամից այսքան ծաղիկ։ Ախր այս ահռելի քաղաքում Ալլա Բորիսովնան ամենասովորական, միայնակ կին է, մեկը հազար չորս հարյուր ութսունմեկ, թե՞ հազար ութ հարյուր քառասունչորս բարձրահասակ֊գեղեցիկ֊շիկահեր Ալլա Բորիսովնաներից։ Իսկ հրամանատարը մեր սերն ու սպասումը հավաստող երկտողը կոշիկի ներբանի հետ տարավ։ Բայց, միևնույն է, Ալլա Բորիսովնան զգում է, հաստատ համոզված է, որ ծաղիկները մենք ենք բերել։ Մեր Ալլա Բորիսովնան գիտի, որ մենք հիշում, սիրում ու սպասում ենք իրեն։ Եվ ոչ մի երկտողի կարիք էլ չկա։ Ալլա Բորիսովնան էլ երբեք մեզ մոտ չի վերադառնալու ու դրա համար էլ մեր բերած ծաղիկները գրկած հեկեկում է։ Վարիչը շքեղ, անպայման շքեղ սապոգներ է բերել ու դեռ ավելի լավերը պիտի ուղարկի։ Իսկ ինքը մեր բերած ծաղիկները գրկել ու հեկեկում է։ Իմ լացն էլ է գալիս։ Ոնց եմ խղճում մեզ՝ բոլոր կոշտուկոպիտ֊խեղճուկրակներիս, սրտով մտածողներիս...

Երբ կայարան հասա, մեր գնացքն արդեն գնացել էր։ Ուսմասվար Մուրադբեկյանը ձագին կորցրած գազանի նման իրեն պատեպատ էր զարկում։ Ինձ տեսավ ու աչքերին չհավատաց։ Աչքերը լցվեցին։ Ինձ գիրկն առավ, համբուրեց, հետո մի քայլ ետ գնաց ու ապտակեց։ Ես մեծ բոյս առած լաց եղա։ Ապտակի համար չէ՝ ինձ ուղղակի պատճառ էր պետք, ու ես փլվեցի, լաց եղա կյանքումս առաջին անգամ որպես տղամարդ։ Մուրադբեկյանը գրկել էր ուսերս ու չգիտեր, թե ինչպես վարվեր, ինչ ասեր։ «Լավ,— ասաց,— հերն էլ անիծած։ Ինչ եղավ՝ անցավ»։ Ես իրեն շատ էի սիրում, իրենց բոլորին շատ֊շատ էի սիրում ու լաց էի լինում լացի միջից, չէի կարողանում խաղաղվել։

Լենինգրադ հասանք հաջորդ գնացքով, արշալույսին։ Հազար տարվա կորած հարազատի նման ինձ ընդունեցին։ Հետո գլխավոր հրամանատարի մոտ տարան։ «Որտե՞ղ էիր»,—հարցրեց։ «Ձեղնահարկ տանող սանդուղքի վրա»,— ասացի։ Աննորմալի տեղ դրեց կամ «լկտի լակոտի»։ Ձեռքերը գրպաններում ճոճվեց կանգնած տեղում, ճոճվեց, ու — ինքը ծնվել էր ապտակներ շռայլելու համար — ձեռքը գրպանից հանեց ու ապտակեց «սրիկայիս»։ Մի ամբողջ գյուղի փոխարեն ես էի իրեն ապտակելու՝ ժպտացի քթիս տակ, ոչինչ չասացի։ Շատ իզուր։ Մեր կարճատև կյանքի ընթացքում շատ հաճախ չե՞նք հանդուրժում անպատասխան ապտակներ...

ԱՌԱՋԻՆ ԱՆԳԱՄ

1

Ծնողներից և ուսուցիչներից բացի ոչ ոք նրան իր իսկական անունով չէր կոչում։ Տղան մականուն ուներ, որ վաստակել էր դեռ երրորդ դասարանում՝ պիոներական կազմակերպության շարքերն անցնելու օրը։ Այդ օրը նորաթուխ պիոներներից յուրաքանչյուրը որևէ բան էր խոստանում։ Մեկը խոստանում էր դառնալ բժիշկ, մյուսը՝ իրավաբան, նույնիսկ ակադեմիկոս և ավտոտեսուչ դառնալու խոստումներ եղան, և միայն ինքն էր, որ լռում էր։

— Իսկ դո՞ւ ինչ ես խոստանում, դե խոսիր, համարձակ, համարձակ,— համառում էր ջոկատավարը, հետո փորձեց օգնել.— որ մեծանաս, ի՞նչ ես դառնալու՝ օդաչո՞ւ։

— Աուտչիկ,— հազիվ լսելի շշնջացել էր տղան, բայց դա էլ բավական էր, որ դահլիճը թնդար ծիծաղից։

Այ, այդ օրվանից էլ տղայի անունը Աուտչիկ էր մնացել։

Աուտչիկ դառնալն, իհարկե, տղայի երազանքների գագաթնակետը չէր։ Նրա երազանքներն, օ՜, շատ ավելի հեռուն էին գնում։ Տղան երազում էր իսկական, մեծ ֆուտբոլիստ դառնալու մասին, մեծ֊մեծ ստադիոնների, լեփ֊լեցուն տրիբունաների մասին։ Բայց այդ ամենը այնքան անհասանելի, այնքան անիրական էին թվում նրան, ասես մի այլ՝ հեքիաթների աշխարհից լինեին։ Իսկ այդ աուտչիկներն, ախր, ներկա են գտնվում ֆուտբոլային ամենամեծ մրցություններին, մոտիկից, շա՜տ մոտիկից տեսնում են իսկական ֆուտբոլիստներին և երևի նույնիսկ խոսում են նրանց հետ։ Եվ, դա դեռ բավական չէ, խաղերի ընդմիջումներին, մի ամբողջ 15 րոպե, իրենք են խաղում բազմահազար հանդիսատեսների աչքերի առաջ. այ քեզ երջանկությո՜ւն։ Իսկ այն օրը, երբ դպրոցի ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչը նրան երկրի հավաքականի անդամի «6» համարանիշով մի մայկա նվիրեց, տղային թվում էր, թե հենց ինքն է աշխարհի ամենաերջանիկ մարդը։ Չորրորդ դասարանում էր ու սեպտեմբերի 20֊ն էր, այդ օրը նա միշտ երազի նման էր հիշում։ Ախր ո՞վ կարող էր պատկերացնել՝ ձյունաթույր սպիտակ մայկա ու կրծքին կարմիրով գրված չորս տառ՝ СССР — գժվել կարելի էր, մեջքին «6» համարանիշ ու այդ մայկան հագել էր ինքը՝ Անդրեասյանը, տղայի ամենասիրած ֆուտբոլիստը։ Հագել էր տղան մայկան, կանգնել էր հայելու առաջ ու աչքերին չէր հավատում ու հավատը չէր գալիս, որ դա ինքն է, որ այդ մայկան իրենն է։ Մայկան, ճիշտ է, այնքան մեծ էր, որ հագնելիս մինչև նրա ծնկներն էր հասնում, իսկ ուսերը կախ էին ընկնում մինչև արմունկները, բայց դա ի՜նչ կարևոր էր։ Նույնիսկ քնելիս տղան չէր ուզում բաժանվել իր աննման, աշխարհի ամենալավ մայկայից։ Կախում էր կողքի աթոռին և այդպես մայկային նայելով էլ քնում։ Միայն մի բանն էր վատ. ինչքան էլ չարչարվում էր, չէր կարողանում մայկան այնպես կախել, որ և՛ կրծքին գրված տառերն երևային, և՛ մեջքի համարանիշը։ Իսկ օրվա ընթացքում տղան ընդհանրապես չէր ուզում հանել մայկան հագից։ Ի վերջո մայրը ելքը գտավ՝ «Շատ հագնես՝ շուտ կմաշվի»։ Եվ այդ հեռանկարը այնքան սարսափելի թվաց տղային, որ տեղնուտեղը արդուկեց ու պահեց պահարանում ու դրանից հետո միայն դեպքից դեպք էր հագնում։

Հարկավոր էր միայն տեսնել, թե ինչ էր կատարվում տղայի հետ, երբ հեռուստացույցով, կամ ռադիոյով հանկարծ հաղորդում էին ՍՍՀՄ֊ի հիմնը և իր բախտից էլ տանը ոչ ոք չէր լինում։ Անմիջապես պահած տեղից հանում էր մայկան, արագ֊արագ մտնում մեջն ու շունչը պահած, փակ աչքերով ձգվում, քարանում տեղում։ Երկրի հավաքականի կազմում գոնե մեկ խաղ, գոնե մեկ խաղակես խաղալը նրա ամենափայփայած երազանքն էր։ Այդ մասին ինքն իրեն անգամ վախով էր խոստովանում։ Եվ հավաքականի մայկան հագին, երկրի հիմնի հնչյունների տակ, տղան փակ աչքերով պատկերացնում էր... ու այնպես էր պատկերացնում, որ հուզմունքից աչքերում նույնիսկ արցունքներ էին հայտնվում...

Դպրոցում տղան բոլոր առարկաներից հինգեր էր ստանում։ Եվ երբ չորրորդ դասարանում սկսեց նաև սպորտդպրոց՝ ֆուտբոլի պարապմունքների հաճախել, ուսուցիչներից շատերը մտահոգվեցին. արդյոք պե՞տք է, որ այսքան ընդունակ տղան զբաղվի նման «դատարկ բաներով», գոնե գերազանցիկ չլիներ...

Արդեն երրորդ տարին էր, ինչ տղան ֆուտբոլ էր խաղում, ու ոչ մի պարապմունք բաց չէր թողել։ Յուրաքանչյուր պարապմունք նրա համար տոն էր, և նախապատրաստվում էր պարապմունքին ինչպես տոնի։ Իսկ նախապատրաստվել սկսում էր դեռ պարապմունքից 3֊4 ժամ առաջ։ Ձմեռ լիներ թե շոգ ամառ, նախ մի բաժակ տաք թեյ էր խմում, ու հետո, ինչքան էլ ծարավը տանջեր՝ մի կում ջուր չէր առնի բերանը. ինչ֊որ տեղ կարդացել էր, որ ինքը՝ Անդրեասյանն է այդպես վարվում։ Հետո ամենայն խնամքով արդուկում էր մարզահագուստը, որ մեծ մասամբ ինքն էր լվանում, մեկիկ֊մեկիկ դասավորում էր սպորտային պայուսակում և ոտքերը վեր տնկած պառկում բազմոցին. բացարձակ հանգիստ, դա էլ ինչ֊որ գրքում էր կարդացել։ Բայց, դե, երկար պառկել չէր ստացվում, որքան էլ ժամանակը ձգձգեր, միևնույն է՝ պարապմունքից ժամ֊ժամուկես առաջ արդեն մարզադաշտում էր։ Եթե բախտը բերեր՝ մարզադաշտում խաղ կլիներ, կամ մեծահասակ թիմը պարապմունք կունենար, եթե ոչ՝ սուսուփուս կնստեր միակ ցածրիկ նստարանին ու նայելով դիմացի խորդուբորդ, փոշոտ, տեղ֊տեղ միայն կանաչ խաղադաշտին՝ կերազեր իր ապագայի մեծ֊մեծ ստադիոնների մասին։

Պարապմունքը սովորաբար ժամուկես֊երկու ժամ էր տևում, բայց տղան միայն սկսվելն ու վերջանալն էր իմանում։ Եվ միշտ խաղադաշտից հեռանում էր անբավարարվածության զգացումով։ Ամեն անգամ նրան թվում էր, թե իր մոտ ինչ֊որ բան այնպես չստացվեց, մարզիչն ինչ֊որ գոհ չմնաց իրենից ու բազմաթիվ նման բաներ։ Չարանում էր, շտապում էր ինքն իրեն ու մարզչին ապացուցել իր բոլոր հնարավորությունները, բայց ամենավճռական պահերին, ինչպես թվում էր նրան, հանկարծ հնչում էր պարապմունքի ավարտն ազդարարող սուլիչի ատելի ձայնը։ Եվ յուրաքանչյուր հաջորդ պարապմունքին նա սպասում էր ինչ֊որ բան ապացուցելու հաստատ որոշմամբ ու երևի դրա համար էր այդպես շտապում։

2

Ցածրահասակ, երիտասարդ ու գեղեցկադեմ տղամարդ էր մարզիչ Լևոն Սարոյանը։ Կլիներ հազիվ 28֊30 տարեկան, բայց մարզադպրոցի ամենահին մարզիչներն անգամ կարող էին նախանձել նրա հաջողություններին։ Հաջողություններն, իհարկե, երկնքից չէին ընկել։ Սարոյանը լավ էր աշխատում (համենայն դեպս կողքից այդպես էր երևում՝ ամենակարևորը), և կարողանում էր ստիպել, որ իր աշխատանքը գնահատեն։ Ահա նրա հաջողության ամենաառաջին գրավականը։

Քաղաքի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նիստերում, մարզադպրոցի մանկխորհրդի ժողովներում նրա արտասանած ճառերը քար կարող էին ծակել, քաղաքային թերթում հրապարակվող նրա ինֆորմացիաները մարզադպրոցի առօրյայի և, հատկապես, իր թիմերի հաղթանակների մասին տպավորություն էին գործում։ Եվ այդ ոչ մեծ քաղաքում, որտեղ համարյա բոլորը մեկմեկու ճանաչում էին, Սարոյանի հեղինակությունը աճում էր ու աճում։ Ծնողները ցանկանում էին, որ իրենց երեխան հենց Սարոյանի մոտ մարզվի, իսկ երեխաները ուղղակի երազում էին այդ մասին։ Սարոյանի թիմերն, ախր, բոլորից հաճախ էին մասնակցում ամենաբազմազան մրցումների, նրա սաները հագնում էին ամենագեղեցիկ մարզահագուստները, իսկ շնորհալիներին նա խոստանում էր մայրաքաղաքում ունեցած իր կապերի շնորհիվ տեղավորել լավագույն թիմերում։

Աուտչիկն այնքա՜ն հպարտ էր, որ ինքը քաղաքի լավագույն պատանեկան թիմի ձախ եզրային հարձակվողն է և աշխարհի ամենալավ մարզչի սանը։ Երբ գա ժամանակը ու ինքը իսկական ֆուտբոլիստ դառնա, խաղա երկրի հավաքականում, մտածում էր նա, ու երբ իրեն տան ավանդական հարցը՝ ո՞ւմ եք համարում բոլոր ժամանակների ձեր լավագույն մարզիչը, անպայման կտա ընկեր Սարոյանի անունը։

Վերջին ժամանակներս, սակայն, տղան, որոշ դեպքերում ուղղակի զարմանում էր մարզչի արածների վրա։ Պելեի հարցում, օրինակ։ Խոսքն, իհարկե, իսկական Պելեին չի վերաբերում։ Այս Պելեն իրենց թիմից էր, մականունն էր այդպես։ Զարմանալի բան. տղան նկատել էր, որ ամենակպչուն ու ամենածիծաղելի մականունները հենց նրանք են, որոնք բացարձակապես ոչ մի կապ չունեն իրենց տերերի հետ։ Իրենց դասարանում, օրինակ, գեր, շա՜տ գեր՝ իսկը գնդլիկ֊բոքոնիկ մի տղա կար, որին բոլորը Չոփիկ էին անվանում։ Ու այդ անունը այնպես էր սազ գալիս, այնպես էր «կպել» նրան, որ ոչ մի իսկապես նիհար տղայի երևի այդպես չսազեր։ Հիմա էլ այս Պելեն։ Սա, ախր, ֆուտբոլից այնքան հեռու և հանկարծ՝ Պելե։ Բայց արի ու տես, որ գնդլիկին այդ անունով մեծարվելը շատ լուրջ ու հիմնավոր էր թվում։ Ու ի՜նչ փքված էր պահում իրեն, պա՛հ֊պա՛հ֊պա՛հ՝ հատկապես այն օրերին, երբ մի նոր մարզահագուստ էր հագնում։ Այ, այս հարցում, արդեն, ինչ որ ճիշտն է՝ ճիշտն է, ոչ ոք նրա հետ ոտք մեկնել չէր կարող։ «Ֆիրմա է, հայրս է բերել արտասահմանից»,— ամեն անգամ մի նոր հագուստ հանելով մեծ, կարմիր պայուսակից, որ նույնպես «ֆիրմա» էր, բերանը ծռելով ասում էր գնդլիկը։

Ահա, գնդլիկ Պելեի հարցում տղան չէր կարողանում հասկանալ իր մարզչին. ախր այնքան լավ խաղացող տղաներ կային, որոնք երազում էին Սարոյանի մոտ մարզվել, բայց բավարարվում էին միայն պարապմունքի սկզբից մինչև վերջ խաղադաշտի չորս բոլորը վազվզելով ու եզրագծից դուրս եկած գնդակները տշելով՝ իզուր հուսալով, որ մի օր կարժանանան մարզչի ուշադրությանը։ Իսկ այս Պելե կոչեցյալը, դեռ խաղալ չիմանալը մի կողմ, ֆուտբոլի հետ առանձնապես սեր էլ չուներ, և պարապմունքի էր գալիս ավելի շուտ իր մարզահագուստները ցուցադրելու հաճույքից ու կինոաստղի արտաքին ունեցող իր հայրիկի ցանկությամբ։

Մի հարցում, սակայն, տղան նախանձում էր գնդլիկ Պելեին։ Նախանձի առարկան շատերին կարող էր չնչին բան թվալ. թղթի գունազարդված մի փոքրիկ կտոր՝ դրոշմանիշ։ Ո՞ւմ էր դա պետք, ո՛չ ֆիրմային խաղակոշիկ է, որ հագնես, և ո՛չ էլ կարմիր պայուսակ, որ բռնես ձեռքիդ ու հպարտ֊հպարտ պարապմունքի գնաս։ Իսկ տղան մի անգամ տեսել էր այդ դրոշմանիշը գնդլիկ Պելեի մոտ և ուղղակի սիրահարվել էր «թղթի փոքրիկ կտորին»։ Իր դրոշմանիշների հավաքածուի նմանը քաղաքում երևի ոչ ոք չունենար։ Ինչ դրոշմանիշ ասես, որ չկար իր ալբոմում. էլ օլիմպիական խաղերի պատմությունից, էլ ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություններից, էլ շախմատի աշխարհի չեմպիոնների պատկերներով... Այդ ամենը տղան հավաքել էր դեռ առաջին դասարանից՝ ուրախանալով, դողալով յուրաքանչյուրի վրա։ Բայց այդ մեկից, որ ուներ գնդլիկ Պելեն, նա չէր տեսել անգամ։ Ֆուտբոլի արքա Պելեի 1000֊րդ գոլը պատկերող, հոյակապ, աննման մի դրոշմանիշ էր դա։

— Կուզե՞ս փոխենք,— նայելով տղայի հիացմունքից փայլող աչքերին, ասել էր գնդլիկ Պելեն։

— Ինչ ուզես կտամ՝ թեկուզ հավաքածուիս կեսը,— առանց աչքերը դրոշմանիշից կտրելու պատասխանել էր տղան, ու գնդլիկը քմծիծաղ էր տվել։

— Դրոշմանիշներդ ինչի՞ս են պետք՝ ձմռանն ինձ տա՞ք են պահելու։ СССР֊ով մայկադ կտաս՝ կտամ։

Խոսակցությունն այսքանով էլ ավարտվել էր, բայց այն օրվանից Պելեի 1000֊րդ գոլը պատկերող դրոշմանիշն ունենալու ցանկությունը հանգիստ չէր տալիս տղային։

3

Այդ ամառը տղայի կյանքում սկսվեց աննախադեպ հաջողություններով։

Նախ՝ գերազանցիկի գովասանագրով նա փոխադրվեց 7֊րդ դասարան, ապա պատանի ֆիլատելիստների քաղաքային մրցույթի ժյուրին պարգևատրեց նրան խրախուսական մրցանակով՝ պիոներական ճամբարի ուղեգրով։ Եվ վերջապես ամենակարևորը, որ ստվեր գցեց մնացած ամեն բանի վրա. ֆուտբոլի սարոյանական իրենց թիմը երկրորդ տարին անընդմեջ դարձավ քաղաքի չեմպիոն և իրավունք ստացավ մասնակցելու Գագրայում կայանալիք ինչ֊որ միութենական մրցաշարի։

Հարկ կա՞, արդյոք, նկարագրել տղայի ուրախությունը։ Ախր հենց այնպես, լեզվով «միութենական մրցաշար» ասելը հեշտ է։ Հապա փորձեք պատկերացնե՞լ... Միութենական մրցաշա՜ր, ինքնաթիռով մրցման ես մեկնում (տղան երբեք ինքնաթիռ նստած չկար, իսկ ինքնաթիռով մրցման, նրա կարծիքով, միայն ամենաիսկական մարզիկներն էին մեկնում. և այն փաստը, որ իրենք հենց ինքնաթիռով են Գագրա գնալու, մի ուրիշ բերկրանքով ու հպարտությամբ էր լցնում նրա հոգին), ծովափին, գույնզգույն դրոշակներով զարդարված ստադիոն, հանդիպումներ տարբեր քաղաքներից եկած թիմերի հետ... Ֆուտբոլի մարշի հնչյունների տակ դաշտ ես մտնում և ի լուր հազարավոր հանդիսականների, ռադիոն մյուսների հետ հայտնում է նաև քո անունը... Իսկ հանդիսականների մեջ են հանրահայտ ֆուտբոլիստներ, որոնց դու միայն հեռուստացույցով ես տեսել, անվանի մրցավարներ, մարզիչներ և հենց ինքը՝ երկրի պատանեկան հավաքականի մարզիչը, որը եկել է հավաքականի համար թեկնածուներ ընտրելու...

Եվ տղան փակ աչքերով նորից ու նորից պատկերացնում էր մտովի բազմիցս արդեն խփված գոլեր, գոլային փոխանցումներ էր կատարում, գեղեցիկ ֆինտերով խաբս էր տալիս երևակայական մրցակիցներին, վայր էր ընկնում, վեր էր կենում, պայքարում էր, խաղո՜ւմ էր, խաղո՜ւմ, խաղո՜ւմ... Իսկ վերջում... Ճանապարհը մինչև այդ պահը տղան որքան կարողանում՝ ձգո՜ւմ֊երկարացնում էր։ Իսկ վերջում իրեն էր մոտենում հավաքականի մարզիչն ու... ու... Այստեղ արդեն տղայի գլուխը պտտվում էր երջանկությունից, և սենյակի օդը չէր հերիքում նրան, և սենյակի պատերը կաշկանդում էին նրա մտքերի ու երազանքների սլացքին։ Վազում էր անտառաշերտ, որտեղ օտար աչքից հեռու, երիցուկներով ծածկված մի փոքրիկ բացատ ուներ, և պառկելով խոտերի վրա, երազում էր՝ աչքերը հառած երկնքի անսահմանությանը։ Այս ամենը վերջանում էր գուշակությամբ։ Շունչը պահած, մեկիկ֊մեկիկ պոկոտում էր երիցուկի սպիտակ թերթիկները. ֆուտբոլիստ կդառնամ... չեմ դառնա... կդառնամ... չեմ դառնա...

Ամառային այդ օրերին էր, ահա, որ իրականացավ տղայի նվիրական ցանկություններից ևս մեկը. ֆիննական արտադրության սպորտային գլխարկի և մագնիտոֆոնի ճապոնական սկավառակի դիմաց նա ի վերջո գնդլիկ Պելեից ստացավ իր երազած դրոշմանիշը։

— Վերցրու, կգցես թեյի մեջ, կխմես,— գլխին դնելով գլխարկն ու տղային մեկնելով դրոշմանիշը՝ ծաղրել էր գնդլիկ Պելեն։ Բայց տղան չէր վիրավորվել, նույնիսկ ժպտացել էր քթի տակ։ Նրա համար, ախր, այնպիսի օրեր էին, որ թաղային Խաչիկին, անգամ, կարող էր ներել։ Իսկ թաղային Խաչիկը, տղայի պատկերացմամբ, աշխարհի ամենավատ մարդն էր. ֆուտբոլի իրենց փոքրիկ խաղադաշտը ցանկապատել և իր համար բանջարանոց էր սարքել։

Տղայի ուրախության առաջին, հզոր ալիքը, սակայն, շատ ամուր պատնեշի դեմ առավ... Պարզվում էր, որ միութենական մրցաշարին մասնակցելու դեպքում նա պետք է հրաժարվեր պիոներական ճամբարի ուղեգրից։ Դա, նրա համար, իհարկե, ամենևին սարսափելի չէր։ Ճամբարի ուղեգիրը, ճիշտ է, ոչ հայրն էր գնել, և ոչ էլ մայրը, ինքն էր նվաճել և ինչ որ տեղ ցավալի էր հրաժարվելը, բայց, դե, ինչ մեծ զոհաբերություն էր դա, երբ զոհաբերում ես հանուն ֆուտբոլի։

Բայց նրա հայրը, որ առանց այն էլ առանձին համակրանքով չէր նայում որդու ֆուտբոլային խանդավառությանը, հաստատ որոշել էր, որ տղան ճամբար է մեկնելու, և վե՛րջ, ոչ մի առարկություն չէր ուզում ընդունել։

Իսկ խեղճ Աուտչիկն ուղղակի տառապում էր։ Եվ այս ամենի պատճառը, նրա կարծիքով, իր դրոշմանիշներն էին։ Չլինեին դրոշմանիշները՝ չէր լինի և ճամբարի ուղեգիրը, չլիներ ճամբարի ուղեգիրը՝ էլ ի՞նչը կարող էր խանգարել իր երջանկությանը։ Եվ տղան խռովեց իր դրոշմանիշներից, իր հին֊հին ընկերներից։ Նեղացավ ու խռովեց այնպես, ինչպես կենդանի մարդուց, դավաճան ընկերոջից կխռովեր։ Որքան ավելի էր մոտենում ճամբար մեկնելու օրը, այնքան ավելի անտանելի էին դառնում տղայի տառապանքները, այնքան ավելի էր խզվում կապը նրա և դրոշմանիշների միջև։ Չգիտես ինչու, սակայն, հոգու խորքում տղան համոզված էր, որ ինքը ճամբար չի գնա։ Ուղղակի չէր կարողանում հավատալ, ուղեղի մեջ չէր տեղավորվում այն միտքը, որ ինքը՝ ինքը լինի, ֆուտբոլի համամիութենական մրցաշարի մասնակցելու հնարավորություն ունենա և հանկարծ չմասնակցի՝ այն էլ ինչ֊որ պիոներական ճամբարի պատճառով։ Բայց երբ մի օր հայրը տուն մտավ՝ ձեռքին նոր ճամպրուկ, ճամպրուկի մեջ էլ ամառային նոր կոշիկներ ու պիոներական նոր վզկապ, տղան հասկացավ, որ իր երգը երգված է։

Գիշերը քունը չէր տանում, թավալվում էր անկողնում և ինչ հիմարություն ասես, որ չէր անցնում մտքով։ Ի վերջո որոշեց ինչ֊որ ձևով, ասենք ծառից ընկնելով, ոտքը կամ ձեռքը կոտրել. կոտրած ոտքով հո ճամբար չէ՞ր գնալու։ Այդ միտքը նրան հայտնություն թվաց և միայն ահագին ժամանակ անց հանկարծ գլխի ընկավ՝ որ՝ հիմարություն, կոտրած ոտքով, ախր, մրցման էլ չէր կարող գնալ։ Չէ, ոչ մի ելք չկար։ Անզորությունից, ինքն իր հանդեպ խղճահարությունից տղայի հոգուն մինչ այդ անծանոթ, անտանելի մի զգացում էր իջել։ Բռունցքներով պատերին հարվածել ու հետն էլ ոռնալ էր ուզում։ Կողքի զարթուցիչն ասես իր գլխի մեջ էր տկտկում։ Ինչ հաճույքով հիմա կվերցներ ու գետնով կտար այդ անիծյալ տկտկացող տուփը... Բայց, դե, զարթուցիչն ինչո՞վ էր մեղավոր...

Հանկարծ հայտնագործություն արած մարդու վճռականությամբ, տղան վեր թռավ տեղից ու մոտենալով պահարանին, ինչ֊որ բան հանեց այնտեղից։ Դրոշմանիշների ալբոմն էր։ Ալբոմը գրկած, ոտքերի թաթերի վրա՝ որ ծնողները չարթնանան, նա մտավ խոհանոց։

... Գիշերվա կեսին խոհանոցից եկած ձայները տղայի ծնողներին արթնացրին քնից։ Առաջին բանը որ զգացին, ծխի թույլ հոտն էր, հետո լացի ձայն առան։ Սարսափահար, մեկմեկու խանգարելով խոհանոց մտան այն պահին, երբ տղան իր «թշնամիների», իր սիրելի դրոշմանիշների մնացուկները գրկած փռվել էր հատակին ու անօգնական, սնգրթալով լաց էր լինում։ Իսկ օջախի վրա սևին էր տալիս և դեռ թույլ ծխում էր այրված դրոշմանիշների մոխրակույտը...

Առավոտյան տղան հորից նոր խաղակոշիկներ ու գնդակ նվեր ստացավ։ Դա, փաստորեն, հաղթանակ էր, հաղթանակ, որ շատ թանկ նստեց նրա վրա։

4

Այդ օրը Լևոն Սարոյանը մարզադպրոց հասավ և հանդերձարան մտավ այն պահին, երբ Աուտչիկն ու գնդլիկ Պելեն իրար գրկած թավալվում էին հատակին, իսկ ընկերները փորձում էին անջատել նրանց իրարից։

— Այսօր պարապմունք չկա, ժողով է,— ասաց Սարոյանը ու ծանրումեծ նստեց միակ աթոռին։

Տղային թվաց, թե ժողովն իրենց կռվի առիթով է լինելու և անհարմարությունից չգիտեր հիմա ուր թաքնվեր, որ չերևար ընկեր Սարոյանի աչքին։ Չնայած ինքը, կարծես, մեղավոր էլ չէր, ամեն ինչ շատ անսպասելի սկսվեց։ Գնդլիկ Պելեն ըստ սովորության գլուխ էր գովում, իբր իր նոր խաղակոշիկներն այնքան են ճկուն, որ բռի մեջ կարելի է հավաքել։ Տղաները, պարզ բան է, չէին հավատում։

— Իսկ ինչո՞ւ չես հագնում, եթե այդպիսի խաղակոշիկներ ունես,— հարցրեցին և գնդլիկը պատասխանեց.

— Ես դրանք միութենական մրցաշարում եմ հագնելու...

Այստեղ, ահա, ինքը, որ մինչ այդ ոչ մի բառով չէր խառնվել նրանց խոսակցությանը և միտք էլ չուներ խառնվելու, իր համար էլ անսպասելի հանկարծ հարցրեց.

— Դո՞ւ էլ ես մասնակցելու միութենական մրցաշարին։

Ազնվությամբ, ինքը չէր ուզում նման բան ասել, ուղղակի լեզվից թռավ։ Իսկ գնդլիկը բորբոքվեց։

— Ինչո՞ւ, ես էդ ումի՞ց եմ պակաս։ Հենց քեզնից, Աուտչիկ, քեզնից ինչո՞վ եմ պակաս։

Տղաները սկսեցին ծիծաղել։ Ինքն էլ էր ծիծաղում, և, ճիշտն ասած, ծիծաղելու տեղ էլ ուներ։ Գնդլիկն այնպես էր խոսում, ասես ինքն էր թիմի ձախ եզրային հարձակվողը, մասնակցում էր բոլոր մրցումներին, գոլեր էր խփում, իսկ դիմացինը թիմի «կույր աղիքն» էր։

Բայց ինքը նույնիսկ դրա վրա չէր ծիծաղում։

... Հոր գնած գեղեցիկ չմուշկներն ու մոր կարած վառվռուն վերնաշապիկը գրկած, հորեղբոր հինգ տարեկան որդին կուչ էր եկել սենյակի անկյունում ու հոնգուր֊հոնգուր լաց էր լինում, ձևավոր չմշկասահքի դպրոց չէին ընդունել։

— Ախր, ինչո՞ւ չընդունեցին, է՜,— լաց էր լինում։— Ախր ի՞նչս էր պակաս,— բորբոքվում էր։— Չմուշկներ՝ ունեմ, վեր֊վերնաշապիկ՝ ունեմ, շալվար՝ ունեմ, ասում են տը֊տաղանդ չունեմ, էն էլ հայրիկս կառներ, էլի...

— Ախր տաղանդը խանութում չեն ծախում, որ գնաս ու առնես, բալիկ ջան,— բացատրում էր մայրը։

— Յա՜,— ավելի էր բորբոքվում փոքրիկն ու դառնում էր հորը.— պա՜, բա տաղանդ չե՞ն ծախում, ծախում են, չէ՞... Ինչո՞ւ ինձ համար տաղանդ չես առնում, պա՜...

— Լսիր,— ընդհատեց ինքը գնդլիկին, որ դեռ շարունակում էր բերանը շաղ տալ,— հայրիկիդ արտասահմանում, խաղակոշիկներից բացի, ուրիշ բան չեն ծախում։

— Իսկ ի՞նչ,— քմծիծաղեց գնդլիկը,— դրոշմանիշ, հա՞։

— Չէ, ի՞նչ դրոշմանիշ՝ տաղանդ, սովորական տաղանդ։ Հայրիկիդ ասա, մյուս անգամ արտասահմանից քեզ համար շատ չէ, մի 100 գրամ տաղանդ բերի։

Այսքանն, ահա։ Հետո տղաներն սկսեցին ծիծաղել, իսկ գնդլիկ Պելեն կոտոշները սրած հարձակվեց իր վրա։ Ինքը չէր ուզում նրան խփել, իսկ նա երկու ձեռքով, աղջկա նման կախվել էր իր մազերից ու ամբողջ ուժով ձգում էր։ Հետո, հանկարծ, իրար գրկած հայտնվեցին հատակին և այդ չարաբաստիկ պահին էր, որ Սարոյանը ներս մտավ։ Ի՜նչ ամոթ էր։ Հիմա ի՞նչ պատասխան է տալու նրան...

Բայց տղայի մտահոգությունն իզուր էր։ Բազմահոգս Սարոյանի միտքը հիմա միանգամայն այլ՝ շատ ավելի բարդ ու կարևոր հարցերի վրա էր տքնում։

— Այսպե՜ս,— ծոր տվեց, ցուցամատով տկտկացրեց սեղանին, աչքի տակով բազմանշանակ նայեց իր սաներին ու սկսեց.— բոլորդ էլ գիտեք, որ ձեզ մեծ փորձություն է սպասվում, փաստորեն ձեզանից է կախված ոչ միայն մեր թիմի՝ իմ, ձեր, այլև ամբողջ մարզադպրոցի, մեր ամբողջ քաղաքի պատիվը։ Իսկ միութենական մրցաշարում, պարզ է, ուժեղ թիմեր չկան։— Այստեղ Սարոյանը կանգ առավ՝ թույլ տալով տղաներին մի լավ զարմանալ, ապա հռետորի իր տաղանդից անչափ գոհ՝ շարունակեց.— ... Այնտեղ բոլորն էլ շա՛տ ուժեղ են։ Այդ պատճառով էլ ես որոշեցի ուժեղացնել մեր թիմը մյուս թիմերի մի քանի խաղացողներով։ Մեր թիմի 16 անդամներից ինը, այնուամենայնիվ, կընդգրկվեն հավաքականի մեջ։ Հիմա ես կկարդամ նրանց անունները։

Հանդերձարանում մի պահ լռություն տիրեց և 16 դեռ սիրտ չդառած սրտիկներ սկսեցին կատաղորեն բաբախել, և 16 զույգ զարմացած֊վախեցած֊հարցնող աչքեր նայեցին իրար...

Առաջինը մարզիչը կարդաց դարպասապահի անունը և տղան սկսեց հաշվել՝ մեկ։ Յուրաքանչյուր հաջորդ անունի հետ սիրտն ավելի կատաղորեն էր թփրտում կրծքի տակ։ Հետո ասես մոռացավ անգամ շնչել. մարզիչն արդեն վե՞ց, թե յոթերորդ անունն էր կարդում, բայց իր անունը չկար ու չկար։ Մարմնի բոլոր մկանները, բոլոր նյարդերը կծկվել էին, տղան դառել էր կծկված մկանների, կծկված նյարդերի մի գունդ։ Տաքացած երկաթով հիմա թե մեջքը դաղեին, երևի չզգար։ Նրա զգայարաններից հիմա գործում էր միայն մեկը՝ լսողությունը։

Եվ հանկարծ...

— Թամրազյան,— դուրս թռավ մարզչի շուրթերից, և ցնծաց տղայի լսողությունը, գլուխը պտտվեց երջանկությունից ու տղան հազիվ զսպեց իրեն, որ «ուռա՜» չգոռա։ Եվ ինչ լավ է, որ զսպեց... Ախր անունը՝ Վիգեն, որ կարդաց մարզիչը Թամրազյան ազգանունից հետո, իրենը չէր՝ մյուս դարպասապահինն էր... Տղայի գլխում ամեն ինչ խառնվեց իրար և սկսեց դժժալ, բայց մի վերջին հույսով, վերջին ճիգով նա, այնուամենայնիվ, լսեց մարզչի շուրթերից դուրս եկած վերջին անունը ևս։ Դա գնդլիկ Պելեի անունն էր...

Հետո տղան ոչինչ չէր հիշում։ Ուշքի եկավ միայն այն պահին, երբ կանգնել էր իրենց պատշգամբի առաջ և նայում էր լվացքի պարանից կախված իր СССР֊ով մայկային։ Մայկան առավոտյան ինքն էր լվացել և խնամքով փռել պարանին՝ կարմիր տառերն էլ ցուցադրաբար դեպի դուրս։ Ու այդ տառերն հիմա ասես ծաղրում էին իրեն. «Սրան նայե՜ք, սրա երազանքներին նայե՜ք։ Մի հասարակ մրցաշարի չկարողացավ մասնակցել՝ երկրի հավաքականի մասին է մտածում...»։

Այժմ, միայն, տղան հասկացավ իր հետ կատարվածի ողջ սարսափելիությունը։ Ինքն, ուրեմն, միութենական մրցաշարին չի մասնակցելու, նույնիսկ գնդլիկ Պելեն մասնակցելու է, իսկ ինքը չի մասնակցելու... Ի՜նչ ամոթ։ Ահա, նույնիսկ իր մայկան ծիծաղում է իր վրա։ Իսկ ծնողներին ի՞նչ պատասխան է տալու։ Եվ մի՞թե այսպես խայտառակված տուն մտնել կլինի...

Ու այդ պահին, չգիտես ինչու, տղան հանկարծ հիշեց սենյակի անկյունում արտասվող փոքրիկին՝ հորեղբոր որդուն։ Բայց այս անգամ ծիծաղը չեկավ, ընդհակառակը, լացն էր գալիս։ «Պա, բա տաղանդ չե՞ն ծախում... Ծախում են, չէ՞, ինչո՞ւ ինձ համար տաղանդ չես առնում, պա...»,— արձագանքվում էին տղայի ականջներում փոքրիկի լացակումած խոսքերը։

— Պա՛, բա տաղանդ չե՞ն ծախում... Ծախում են, չէ՞, ինչո՞ւ ինձ համար տաղանդ չես առնում, պա՛,— լացի միջից շշնջում էին տղայի շուրթերը...

5

Այն օրը, երկար որոնումներից հետո, տղային գտել էին իր բացատում, երիցուկների մեջ բերանքսիվայր պառկած։ Եվ շատ էին վախեցել։ Բայց իզուր, նրան ոչինչ էլ չէր պատահել... ոչինչ էլ չէ՜ր պատահել։ Իհարկե, եթե հաշվի չառնենք, որ...

Բայց եկեք տեսնենք, թե ինչ եղավ հետո։

Ժողովից երեք օր անց Լևոն Սարոյանն, այնուամենայնիվ, զանգահարեց տղային։ Զղջացե՞լ էր։

— Ճանաչեցի՞ր,— հարցրեց Սարոյանը։

— Ճանաչեցի, ընկեր Սարոյան,— հուզմունքից դողդողացող ձայնով շշնջաց տղան և նրա հոգում՝ մոխրակույտերի մեջ, հույսի ինչ֊որ կայծ հայտնվեց։

— Դու ծննդյան վկայական ունես, այնպե՞ս չէ,— հարցրեց Սարոյանը։

— Ունեմ, ընկեր Սարոյան,— հուզմունքից հազիվ կարողացավ պատասխանել տղան։

— Դե, ուրեմն, վերցրու ծննդյանդ վկայականը ու շուտ արի մարզադպրոց,— եզրափակեց Սարոյանը, ու տղան չիմացավ թե ինչպես, թե որտեղից գտավ ծննդյան վկայականը, վրան գցեց СССР֊ով մայկան, շալվարի տակից հագավ ամենասիրուն՝ կարմիր տրուսիկը և շտապելուց մոռանալով անգամ շալվարի կոճակները կոճկել՝ դուրս թռավ տնից։

Վազում էր տղան արագ, շատ արագ, անչափ արագ, բայց, զարմանալի բան, ամենևին հոգնածություն չէր զգում։ Ի՞նչ եմ ասում, նույնիսկ ոտքերի տակ գետինը, սեփական մարմնի կշիռը չէր զգում։ Ասես գետինն էր սահում իր ոտքերի տակով և մարզադպրոցն ընդառաջ էր գալիս իրեն։ Այսպիսի զգացում նա մեկ էլ երազում էր ունեցել։ Այն ժամանակ էլ վազում էր և ասես հագին հեքիաթների հսկայի արագընթաց կոշիկներն էին։ Հետո, գետինն ասես վերջացավ, և ինքը վազում էր ամպերի միջով։ Չէ, չէր վազում։ Լողո՞ւմ, թե՞ թռչում էր։ Ձեռքերով գորտալողի նման շարժումներ էր անում՝ հրելով, հեռացնելով իրեն ընդառաջ եկող փետուրների նման ճերմակ ու թեթև ամպերը։ Ինչպիսի՜ սլացք էր դա։ Եվ ազատ, անկաշկանդ, անկշիռ սլացքի անբացատրելի, գերող, գլխապտույտ առաջացնող այս զգացումը...

Ու հիմա իր զգացածն այնքա՜ն նման էր երազում զգացածին, որ տղան մի պահ նույնիսկ վախեցավ. «Չլինի՞ սա էլ է երազ»։ Փակեց աչքերն ու ձեռքերով գորտալողի նման շարժումներ արեց։ Եվ, հրաշք, կարծես թե սկսեց լողա՞լ, թե՞ թռչել...

Բայց, չէ, հաջորդ պահին նրա թռիչքն ընդհատվեց՝ դեմ առնելով ամուր ինչ֊որ զանգվածի։ Տղան վախեցած բաց արեց աչքերը։ Դիմացը համակրելի արտաքինով մի տղամարդ էր կանգնած։ Դեն նետեց ձեռքի ծխախոտն ու ժպտաց իրեն։

— Թռչո՞ւմ էիր,— հարցրեց։

— Թռչում էի,— զարմացավ տղան,— դուք որտեղի՞ց իմացաք։

— Կար ժամանակ, ես էլ էի թռչում,— ինքն իր վրա քմծիծաղ տվեց անծանոթ տղամարդն ու նրա ժպիտը տխրեց։

— Իսկ հիմա՞,— հետաքրքրվեց տղան,— հիմա էլ չե՞ք թռչում։

— Հիմա թռչելը դժվարացել է,— ավելի շատ ինքն իրեն շշնջաց տղամարդը,— նայում էի քեզ և մտքով հետևում սլացքին։

Անծանոթի ասածներից տղան ոչինչ, կամ համարյա ոչինչ չհասկացավ, բայց չգիտես ինչու տխրեց։ Հետո ծիծաղեց ինքն իր վրա. տխրելու ժամանակ էր գտել։ Ամենակարևորն այն է, որ այս ամենը երազ չէր։ Ինքը քայլում էր իր սիրելի, փոքրիկ քաղաքի փողոցներով, հագին իր աննման մայկան է, ձեռքին՝ ծննդյան վկայականը, ծննդյան վկայականն ուզել է ընկեր Սարոյանը՝ իր մարզիչը՝ աշխարհի ամենալավ մարզիչը, որը, ճիշտ է, իրեն մի քիչ տանջեց, բայց, դե, ոչինչ, այսպես նույնիսկ ավելի լավ ստացվեց։ Հիմա ծննդյան վկայականը կհասցնի ընկեր Սարոյանին, իսկ մի քանի օրից իրենք կթռչեն Գագրա՝ միութենական մրցաշարի։ Այ քեզ երջանկությո՜ւն...

Եվ տղան շարունակեց իր ընդհատված վազքը։ Ոտքերին հեքիաթների հսկայի արագընթաց կոշիկները չէին, ընդամենը ռետինե խաղակոշիկներ էին ոտքերին, բայց ոչնչով ետ չէին մնում հսկայի արագընթացներից։ Եվ կյանքն էլ շատ ավելի լավն էր, քան հեքիաթներում։ Կախարդներ ու յոթգլխանի հրեշներ չկային, շահագործող հարուստներ ու շահագործվող աղքատներ չկային, մարդը մարդուն բարեկամ էր, ընկեր և հարազատ։

Մարզադպրոցի բակում Սարոյանը նարդի էր խաղում։ Ձեռքով, պատկերացնո՞ւմ եք, ձեռքով բարևեց տղային, հետո հայրաբար, եղբայրաբար թփթփացրեց ուսին, խառնեց մազերը և այնպես ժպտաց, որ խեղճ Աուտչիկն ամոթից կուզեր գետինը պատռվեր ու ինքը մեջը մտներ, ախր ինչե՞ր էր մտածում այս լավ մարդու մասին, ինչպե՞ս կարող էր...

— Կարմրել՝ զատկի ձու ես դառել,— վերցնելով ծննդյան վկայականը տղայի ձեռքից՝ կատակեց Սարոյանը։— Այս սիրուն մայկադ ինչո՞ւ ես հագել, չլինի՞ բակում ֆուտբոլ էիր խաղում։

Տղան չուզեց ասել, որ մայկան, շալվարի տակից էլ կարմիր տրուսիկը հագել է՝ հույսով, որ կարող է մարզում լինի։ Չուզեց ասել նաև, որ տանից մինչև սպորտդպրոց վազքով է եկել։ Խոնարհեց գլուխը.

— Ըհը, խաղում էի։

— Խաղա, խաղա,— զառերը նետելով ասաց Սարոյանը,— խաղալով են ֆուտբոլիստ դառնում։ Դու դեռ խաղալու այնքա՜ն ժամանակ ունես։ Քեզ դեռ այնքան խաղացնեմ, որ ձանձրանաս։ Իսկ էս տարի, ախպերս, ուրիշ տեղ ոչինչ չասես, սա ես միայն քեզ եմ վստահում, իսկ էս տարի, քո ծննդյան վկայականով Գագիկը կխաղա՝ Պողոսյան Գագիկը, ձեզանից երկու տարով մեծերի խմբից։ Լավ խաղացող է, գիտես, հարձակվող։ Գոլեր կխփի, իսկ թերթերը քո անունը կգրեն, դու էլ կտանես դպրոց ու դասընկերներիդ, ուսուցիչներիդ առաջ կհպարտանաս...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Այն, ինչ պատահեց հետո, Լևոն Սարոյանը մտքով անգամ չէր կարող անցկացնել։ Խելացի աչքերով, սուսուփուս, ամաչկոտ այս տղան, այս Աուտչիկը, որի աչքերին երբ նայում էիր, ամոթից գլուխն էր կախում, որի բերանից մի ավելորդ խոսք երեք տարվա մեջ ինքը լսած չկար, մի քանի վայրկյանի մեջ, ուղղակի իր աչքի առաջ, հանկարծ ասես գազան կտրեց։

— Քեզ ի՞նչ պատահեց,— զարմացավ Սարոյանը։ Տղան ոչինչ չասաց։ Նրա ձեռքից խլեց իր ծննդյան վկայականն ու վախեցած գազանիկի նման ետ֊ետ գնաց։ Բայց դա վախ չէր, դա խորշանք էր։ Տղան խորշում էր այս մարդուց և այն ամենից, ինչ կապված էր նրա հետ։ Ամեն ինչ նրա ներսում կարծրացել և խառնվել էր խորշանքի հետ, սրտախառնուք էր զգում։ Ուզում էր վատ, շատ վատ մի բառ ասել, բայց ինչ֊որ բան դեմ էր առել կոկորդին և չէր թողնում խոսել։ Եվ հանկարծ տղան քաշեց, վրայից հանեց հագի սպիտակ մայկան ու շպրտեց մարզչի երեսին...

— Առ, սա էլ Գագիկին կտաս, կամ գնդլիկ Պելեին ու իր հորը...

Եվ էլ չդիմացավ, սկսեց լաց լինել։ Բայց, չէ, դա լաց չէր։ Այդ լացը ոռնոցի էր նման՝ գայլաձագի ոռնոցի։

Սարոյանի խաղընկերը բարկացած վեր կացավ տեղից, բայց Սարոյանը ետ պահեց նրան։

— Ոչինչ, կոռնա, կոռնա ու կհանգստանա։

Իսկ տղան չէր հանգստանում, իսկ նրա մայկան ընկած էր Սարոյանի ոտքերի մոտ, փոշիների մեջ, ու նրա մերկ ուսերը ցնցվում էին։

— Թքել եմ ես քո վրա էլ, քո ֆուտբոլի վրա էլ,— ծղրտաց, ու Սարոյանի ընկերը նորից բարձրացավ նստած տեղից, ու Սարոյանը նորից ետ պահեց նրան։ Իսկ տղան ավելի ատեց Սարոյանին դրա համար։ Նա հիմա կուզեր, որ իրեն մի լավ ծեծեն, դրանից գուցե հանգստանար։ Կամ էլ պաշտպանվելիս մի հարված էլ ինքը կտար ու այդպես կհանգստանար։ Բայց, չէ, ծեծող չկար։

— Թող, ես էդ լակոտին մի էնպիսի դաս տամ, որ հոր հարսանիքը միտը գա,— հոխորտում էր Սարոյանի ընկերը՝ քայլ անելով դեպի տղան, բայց Սարոյանը ետ էր քաշում նրան։ Իսկ նրանց ոտքերի տակ, փոշոտ ասֆալտի վրա կոխկրտվում էր երկրի հավաքականի ձյունաթույր սպիտակ մայկան...

— Քաշե՛ք ձեր կեղտոտ ոտքերը, շան որդիք,— ճչաց տղան ու նետվեց դեպի մայկան։ Սարոյանի ընկերը, սակայն, ոտքով ամուր սեղմեց այն գետնին։

— Թո՛ղ,— պահանջեց տղան։

— Ներողություն խնդրիր։

— Ասում եմ, թո՛ղ,— ծղրտաց տղան։

— Ներողություն խնդրիր։

— Ինչ քո խելքը՝ ինչ սրա,— խնդաց Սարոյանը՝ քաշելով ընկերոջ թևից ու ոտքի ծայրով մի կողմ նետեց մայկան։

— Վերցրու փալասդ ու կորիր աչքիցս։

Տղան բարձրացրեց մայկան գետնից։ Ոչինչ չասաց։ Կարծես թե խաղաղվել էր՝ ոտքերը քարշ տալով հեռացավ։ Իսկ հաղթանակած տղամարդիկ անցան իրենց կիսատ թողած խաղին։

— Դու շեշ,— ոգևորված գոչեց կտրիճ Սարոյանը։

— Զառ ես բռնում,— բողոքեց ընկերը։

Տղան նրանց չէր լսում։ Ոչինչ չէր լսում։ Երկու ձեռքով ամուր գրկել էր, սեղմել էր մայկան կրծքին ու մոլոր քայլերով գնում էր։ Բայց ո՞ւր էր գնալու... Երիցուկների մի փոքրիկ բացատ ուներ՝ այն էլ հիմա իրենը չէր։ Եվ երիցուկներն էին կոխկրտված... Գլխահակ, նիհար, դուրս ցցված թիակներով ուսերը՝ մի բուռ, ու մեկը մյուսից բարձր֊ցածր՝ հեռվից նայողի վրա աշխարհի բեռն իր ուսերին առած ու այդ ծանրության տակ մի կերպ գլորվող ծերունու տպավորություն էր թողնում։ Անկյունադարձին տղան թեքվեց, վերջին անգամ նայեց նարդիստներին՝ ու աչքերում որքան ատելություն կար, ու որքան չարություն կար աչքերում...

— Ես ձեր... ձեր...— կմկմաց ու պոռթկաց, ու... հայհոյեց՝ կյանքում առաջին անգամ... Բարկությունից, անզորությունից հանկարծ լեզվից չթռավ, չէ, դա շատ ավելի խոր արմատներ ուներ։ Եվ մի՞թե դա միայն նարդիստներին էր ուղղված...

Այս մեծ֊մեծ աշխարհի հեռու֊հեռավոր մի անկյունում, այդ նույն օրը մի փոքրիկ տղա առաջին անգամ ներս քաշեց ծխախոտի խեղդող ծուխը։ Մի տղա՝ երեսին դեռ աղվամազ, աղավնիներ վարժեցնող, հենց այդ նույն օրը, առաջին անգամ... առաջին անգամ... առաջին անգամ մա՜րդ սպանեց...

Նայում էին, ասում է, մարդիկ կապույտ աչքերով, սիրուն այդ պատանուն և շատ էին զարմանում, և մրթմրթում էին քթների տակ. «Մարդ աստծո, այդ ինչո՞ւ, ինչպե՞ս պատահեց»։

ԽԱՂ

Եթե 1946 թվականի սեպտեմբերի 11֊ին ուսմասվար Հայկ Դևոյանը Թումոյի պարսատիկը կոտրած լիներ... Լավ, չէր կոտրել՝ չէր կոտրել, եթե Թումոյի պարսատիկից պոկված քարը ուռենու հարյուրավոր հաստ ու բարակ ճյուղերի արանքից անարգել չանցներ, ու թե վերին ճյուղին նստած ճնճղուկը մի պահ շուտ չթռչեր... Լավ, թռավ՝ թռավ, եթե էդ անտեր քարը կես սանտիմ վերև֊ներքև աներ ու դեմ չառներ դպրոցի պատին փակցված պլակատին, Թումոն՝ Թովմա Մանուկյանը, այսօր հնարավոր է Թովմա Վարդանիչ դարձած լիներ։ Բայց քանի որ այն օրը Հայկ Դևոյանը Թումոյի պարսատիկը չկոտրեց և քանի որ քարն էլ կպավ դպրոցի պատին փակցված հատուկ նշանակություն պլակատին, Թումոն Թովմա Վարդանիչ չդարձավ՝ դարձավ... Սատանան գիտի, թե ինչ դարձավ։

Կանցնի ուղիղ 30 տարի և նարդու այրող զառերը մատների մեջ՝ Թումոն կհասկանա, որ 1946 թվականի այն օրը իր պարսատիկից պոկված քարը չէր կարող, ուղղակի անհնար էր, որ կես սանտիմ վերև֊ներքև աներ ու պլակատը չփչացներ։ Այդպես էր լինելու և վերջ...

... Իսկ այն տարին Թումոյին դպրոցից հեռացրին՝ չէին կարող չհեռացնել, եթե Լիպարիտ Գուլոյանն էր այդպես ցանկանում։ Այն տարին Լիպարիտ Գուլոյանը դեռ կուսակցությունից հեռացված֊խայտառակված չէր, լուսնահաչ տալով ու անստորագիր նամակներ գրելով չէր բավարարվում։ Այն ժամանակ Գուլոյանը վստահված անձ էր, ամեն տեսակ կարգ ու կանոնի պահապան, և Թումոյի հայրը կռվում անհայտ կորած, և Թումոն՝ «դասալիք որդին»,— այդպես էր որոշել Գուլոյանը,— միտումնավոր կերպով հասկավոր կնոջ պատկերով պլակատի վրա քար արձակած «քաղաքական հանցագործ», և Թումոյի մայրը՝ ջահել֊սիրուն֊անտեր ու... հպարտ...

Երբ դպրոցի դիրեկտոր Արամ Ղուլյանը խեղդվելով, ամոթից գետինը մտնելով կարդաց Թումոյին դպրոցից հեռացնելու հրամանը, երբ թեքվեց, որ չնկատվեն իր անզորության արցունքները և երբ նույն պահին Գուլոյանը դեմքը զզվանքով ծամածռեց, Թումոն՝ մանկխորհրդի դատին ներկայացած չորրորդ դասարանցի Թումոն, հագին շորի մի տեսակ, որի համար դժվար է որևէ անուն ճարել, այդ նույն Թումոն, ահա, որի բերանից դեռ կաթնահոտ էր գալիս, հաստատ որոշեց, որ սպանելու է Լիպարիտ Գուլոյանին։ Նույն տարվա մեջ Թումոն «մահափորձ» կատարեց։ Կեսգիշերին, երբ Գուլոյանը դարձյալ ծեծեց մոր պատուհանը, Թումոյի պարսատիկից պոկված երկաթի կտորը պատռեց նրա վերին շրթունքն ու ջարդեց զույգ ատամները։ Գուլոյանը ոսկե ատամներ գցեց ու այս անգամ սուս մնաց։ «Դու մեզ աքսորի էլ կհասցնես»,— ասաց մայրն ու քաշեց Թումոյի ականջը։ Եվ Թումոն... լեզուն կտրվեր, տարավ֊բերեց ու մորն ասաց՝ լիրբ... Մայրը անսպասելիությունից պապանձվեց, ամբողջ մարմնով դողում ու ցնցվում էր, հետո, լավ էր, փղձկաց ու ապտակեց Թումոյին՝ կյանքում վերջին անգամ։ Թումոն չոքել էր հոր նկարի տակ (ռազմաճակատից ուղարկած միակ նկարն էր՝ ընկերոջ հետ ուս֊ուսի, որ մեծացրել ու խփել էին պատին) ու սնգրթալով խնդրում էր. «Պա֊պա ջան, արի ինձի տար, պա֊պա ջա՜ն...»։ Հետո մայրն ու տատը Թումոյին գրկել ու երեքով միասին լաց էին լինում։ «Կներես,— խնդրում էր մայրը հոր նկարին,— կներես...»։

1947 թվականի ձմռանը Վարդանի «սև թուղթն» ստացան։ Վարդանը, պարզվում էր, զոհվել էր պատերազմի վերջին օրերին ու թաղված էր Պրագայի ինչ֊որ եղբայրական գերեզմանոցում։ Վարդանի նկարը համբուրեցին ու լաց եղան, Վարդանի շորերը հոտոտեցին ու լաց եղան... Հետո տարան ու գյուղի գերեզմանոցում Վարդանի շորերը թաղեցին ու Վարդանը, այդպիսով, գյուղում իբր գերեզման ունեցավ։ Ամեն անգամ նավթալինի հոտ առնելիս Թումոն հոր «թաղումն» է հիշելու, հիշելու է նաև, որ առաջին անգամ կյանքում կուշտ փորով հաց կերավ հոր հոգեհացի օրը։ Անթառամ տատը տան միակ գորգը ծախել ու մի ոչխար էր առել։ Ոչխարի մսով շորվա էր եփել։ Հոր շորերը տարան, թաղեցին, եկան ու ազգ֊բարեկամություն֊հարևանությանը կանչեցին հոգեհացի։ Թումոն այդ օրը կուշտ ու կուռ կերավ։ Միսը մի բերան արեց ու ոսկորի ծուծն էլ ծծեց։ Իսկ երբ մութն ընկավ ու տունը դատարկվեց, երբ մնացին իրենք իրենցով, ամեն մեկը մի անկյուն քաշված՝ նույն զգացումն ունեցան ու ամաչեցին իրենք իրենց զգացումից. մի տեսակ թեթևություն էին զգում, ասես այդպես ավելի հեշտ էր, զոհված Վարդանը անհայտ կորած Վարդանից լավն էր...

Հետո, շատ տարիներ անց, երկար ժամանակ փախուստի մեջ գտնվող Թումոն հասկանալու է, որ ամենածանր, սրտամաշ զգացումը անորոշությունն է։ Մի մահը հաստատ երկու ահից, անվերջ ահերից լավ է։ Եվ զարմանալու է Թումոն, թե ինչպես է գյուղը ապրել տարիներ շարունակ՝ անվերջ, անդադար, ամեն վայրկյան ահը սրտում։

... 1949 թվականին Անթառամ տատը հարսին՝ Թումոյի մորը, մարդու տվեց։ «Կյանք է,— ասաց արտասվող հարսին,— էդպես է, մեռնողը մեռնում է, ապրողն՝ ապրում»։ Հետո համբուրեց հարսի ճակատն ու պատմության դասատու Վրեժ Սահակյանին բարի վայելում ցանկացավ։ Թումոյին իբր խաբել֊տնից հեռացրել էին։ Թումոն, սակայն, երդիկից ամեն բան տեսնում֊լսում էր։ Թումոյի հոգին լացի ալիքի հետ բերանն էր գալիս, ու ոնց էր ատում այդ պահին Թումոն իր մորը, ո՜նց էր ատում... Տատը մինչև վերջ իրեն տղամարդ պահեց։ Բայց երբ Վրեժ Սահակյանն ու մայրը հեռացան, անէացան խավարի մեջ, Անթառամ տատը տան շեմքին կանգնած հանկարծ փղձկաց... երգեց արցունքի միջից. «Այ բուլեյլի, բուլեյլի, բուլեյլի, առնողը թող վայելի, բուլեյլի...»։

Վրեժ Սահակյանը չվայելեց։ Լիպարիտ Գուլոյանը հրապարակով մեկ հայտարարել էր, թե՝ «մեր բանեցրածին Վրեժը կին առավ»։ Վրեժ Սահակյանն էլ թքել էր երեսին ու ապտակել էր Գուլոյանին։ Կերած֊խմած, բուղա կտրած Գուլոյանը կիլոուկեսանոց Վրեժի ապտակին չափալախով կարող էր պատասխանել՝ երեսը բռնած վազել էր շրջկենտրոն, բողոքել։ Ամուսնությունից մեկ շաբաթ էլ չէր անցել՝ Վրեժ Սահակյանին տարան։ Դատավարության ժամանակ էլ «վկաներ» ճարվեցին, որոնք տեսել էին, թե ինչպես Վրեժ Սահակյանը «ծեծեց պաշտոնական պարտականությունները կատարող Լիպարիտ Գուլոյանին»։ Գումարվեց դատական բժշկի եզրակացությունը «մարմնական քայքայիչ վնասվածքի» մասին, և Վրեժ Սահակյանը չորս տարի «շալակեց»։ Պատմության դասատուի ազնիվ, հիվանդ սիրտը չդիմացավ, հենց դատավարության գիշերը ճաք տվեց։ Թումոյի մայրը երկրորդ ամուսնու շորերն էլ թաղեց։ Երկու ամուսիններից Սեդային մնաց անմեռել երկու գերեզման և երկու արու զավակ։ Վրեժ Սահակյանի մահից երկու ամիս անց Անթառամ տատը հարսին բերեց֊նստեցրեց իր տանը։ Հենց Անթառամի տանն էլ, 1950 թվի աշնանը, ծնվեց Վրեժ Սահակյանի որդին՝ Թումոյի խորթ եղբայր Վրեժը...

Այսպես, անմեռել թաղումների, արյունոտ ամուսնությունների, սովի ու տագնապի մեջ, կայարանում ադիբուդի ծախելով, քուսպ ու վռիկ ուտելով, տասը տարեկանից ատելության լեղին ու վրեժի հրաբուխը կոկորդին դեմ առած, հոր հիշատակի հովանու տակ անցավ Թումոյի մանկությունը։ Տասնչորս տարեկանում Թումոն արդեն տան տղամարդ էր։ Հյուսնի աշակերտ, տասնչորս տարեկանում արդեն կարգին վարպետ՝ Թումոն ընտանիք էր կերակրում։ Ոսկեձեռիկ, փայտի կտորը Թումոյի ձեռքերում ասես շունչ էր առնում, խաչելություններ էր սարքում՝ ապշելու բաներ էին։ Զարմանալի էր, թե ոտքն իր գյուղից դուրս չդրած, չորրորդ դասարանից դպրոցի երես չտեսած գեղջուկ պատանու մեջ որտեղի՞ց գեղեցկությունն զգալու, զգացածը վերարտադրելու անուրանալի շնորհը։ Զարմանալի հոգի էր դրել բնությունը Թումոյի կոշտուկոպիտ մարմնի մեջ։ Տասնչորս տարեկանում Թումոն առանց աչքն իսկ թարթելու կարող էր սպանել Լիպարիտ Գուլոյանին, նաև Գիքորի հետ լաց լինել Բազազ Արտեմի ապտակից։ Շռայլ, վերջին պատառը կկիսեր անծանոթի հետ, բայց մի ճանի համար մինչև ուշաթափվելը կռիվ կտար իրենից ուժեղ տասը մարդու հետ։ Հազար մարդու համար կռիվ էր արել Թումոն։ Աղջկա հաշիվ լիներ, թե ուսանող համագյուղացիներին կայարանի տղերքը նեղացնեին՝ Թումոն էր հարցերը լուծողը։ Թումոյի դեմ խաղ չկար, Թումոյի խփածը խփած էր, բայց երբ դեպուտատ Մակարի հետ իր սիրած Սոնայի նշանվելու օրը Սոնայի՝ Արամ, Արմեն ջուխտակ եղբայրները, իրար հերթ չտալով, խփել էին իրենց պատուհանի տակ կանգնած Թումոյին, զարմանալիորեն Թումոն պաշտպանվելու փորձ անգամ չէր արել։ Իրեն խփել էին, ու ինքը ժպտացել էր։ Ջուխտակներից մեկը կռացել, գետնից քար էր վերցրել, որ քարով խփեր՝ Թումոն գրպանից հանել ու նրա դեմ էր նետել կայարանի տղերքի նվիրած ֆիննական դանակը. «Ա՛ռ, սրանով խփի...»։

Դա այն տարին էր, երբ Թումոյի համադասարանցիները նոր֊նոր ավարտել էին դպրոցը։ Թումոյի համադասարանցիները ուսանողներ ու կոմսոմոլի ակտիվիստներ էին դառել, գյուղ էին ղեկավարում, բանաստեղծություններ էին տպագրում շրջանային թերթում, ժպտում էին պատվո տախտակներից, Սոնան ամուսնանում էր... Թումոն զուգարանը նետեց ֆիննական դանակը, մարզահագուստը թերթի մեջ փաթաթեց, դրեց կողքն ու քնեց։ Առավոտյան մարզչի հետ քաղաք էին գնալու. Թումոն ըմբշամարտի հանրապետության հավաքականի թեկնածու էր։ Առավոտյան արթնացան, գիշերը մարզչի հայրը աքսորից վերադարձել էր, ասաց՝ «վաղը կգնանք»։ «Վաղը», երկար սպասելուց հետո, մինչև մարզիչը ինքը կգար Թումոյի ետևից, Թումոյին արդեն տարել էին...

Այն գիշեր այգում, քոլիկում քնած, Թումոն վեր թռավ զզվելի երազից. ինչ֊որ մարդիկ բռնել էին իր թևերից ու Լիպարիտ Գուլոյանը զոռով իր բերանը սոխ էր կոխում՝ գլուխ սոխ։ Իր սիրտը խառնում էր, ինքը չէր ուզում ուտել, իսկ Գուլոյանը հայհոյում էր. «Կե՛ր, հանցագործ շան որդի, կե՛ր»։ Թումոն, ուրեմն, վեր թռավ քնից ու էլ քունը չտարավ։ Զարմանալի էր, դպրոցի բակից, կեսգիշերին շարժիչի դռդռոց ու փնչոց էր լսվում։ Ու ամբողջ ժամանակ ոնց որ մեկը կողը բզեր՝ վեր կաց, այ տղա, մեկ է քունդ չի տանում, գնա, տես ինչ է կատարվում։ Իրենց այգին դպրոցին կպած էր, Թումոն դուրս եկավ քոլիկից ու ոտեոտ առաջացավ։ Դռդռացնողը կոլխոզի տրակտորն էր։ Թումոն հասավ տրակտորին ու անսպասելիությունից բերանբաց սառեց, մնաց կանգնած տեղում։ Թումոյին թվաց, թե ինքը դեռ երազի մեջ է։ Լիպարիտ Գուլոյանը, հա, հա՛, Լիպարիտ Գուլոյանը տրակտորիստին հրամայում էր քարուքանդ անել Վրեժ Սահակյանի տունը։ Գուլոյանը շտապեցնում էր։ Գուլոյանը... Թումոն համոզված էր. վաղը եթե մեկնումեկը փորձեր ասել, որ այստեղ տուն է եղել ու հիմա չկա՝ Լիպարիտ Գուլոյանը հերը կանիծեր «զրպարտության համար»։ Մեկ էլ աչքը Թումոյին ընկավ։ «Ի՞նչ ես պարապ կանգնել,— բարկացավ,— մոտեցիր օգնիր...»։ Թումոն մինչև վերջ էլ չի հասկանալու, թե այդ ամենն ինչպես եղավ. ինքը ինչպե՞ս գետնեց Գուլոյանին ու չոքեց կոկորդին... Հիշելու է միայն, որ Գուլոյանի աչքերի գիլեքը կուլ գնացին և այդ պահին էր, որ ձեռքերն անկախ իր կամքից թուլացան... Տրակտորիստն ու բահավորները փորձ անգամ չարին Գուլոյանին Թումոյի ձեռքից խլելու։ Ի՞նչ խլեին, Թումոն անում էր այն, ինչ իրենք տարիներ շարունակ մտքներում հազար անգամ արել էին...

Որ Գուլոյանը, այնուամենայնիվ, չէր մեռել, Թումոն իմացավ միայն հաջորդ օրը, միլիցիայի բաժանմունքում։

Ամեն բան չափից ավելի պարզ էր, և Թումոյին, առանց ավելորդ քաշքշուկի, ութ տարի տվեցին։ Անթառամ տատը բախտի այս հարվածին արդեն չդիմացավ։ Ոտքի վրա մաշվեց, մաշվեց ու մեռավ։ Տատի մահը Թումոն տեսավ իր բանտարկության երրորդ տարվա գարնանը, երազում։ Թումոն պարզ տեսավ, հոր գերեզմանի կողքին գերեզման էր փորված, տատի դագաղը դրված էր գերեզմանափոսի բերանին ու իր տատի գլխին կապույտ, սև պուտերով լաչակ էր կապված։ «Տատս մեռավ»,— ասաց Թումոն կողքի ընկերոջն ու հաջորդ օրը, ցեմենտ բերող մեքենայի ցիստեռը մտած, փախավ գաղութից։ Քաղաքում ընկերներ ուներ Թումոն։ Ընկերոջ «Զիմը» ուղիղ գերեզմանատուն քշել տվեց։ Անթառամ տատի դագաղը կես ժամից ավել դրել էին գերեզմանափոսի պռնկին ու սպասում էին՝ ուզում էին թաղել՝ Սեդան չէր թողնում. «Սպասեք, Թումոս գալու է...»։ Ուզում էին թաղել՝ չէր թողնում... Երբ սև, համարանիշերը հանած «Զիմը» կանգնեց ու երբ Թումոն իջավ մեքենայից, ժողովուրդը պապանձվեց զարմանքից։ Իսկ Թումոն կանգնել էր ու չգիտեր, թե ում մոտենար՝ մեռած տատի՞ն, թե՞ ուշակորույս մորը։ Տատի գլխին կապույտ, սև պուտերով լաչակ էր, տատի աչքերը բաց էին։ Տատի կոպերը փորձել էին մոմի հալոցքով կպցնել֊փակել՝ չէր ստացվել։ Ոնց փակել էին՝ տատի աչքերն էլի բացվել էին, ոնց փակել էին՝ էլի բացվել էին... Թումոն ձեռքը սահեցրեց՝ տատի աչքերի վրայով, ու Անթառամ տատի աչքերը փակվեցին։ Գլուխը տատի կրծքին դրած՝ Թումոն ուզեց ոռնալ, ուզեց թավալվել փոշիների մեջ, հող ուտել... Սիրտը պայթում էր։ Իսկ ներքևում անհամարանիշ «Զիմը» դռները բաց սպասում էր։ Ամեն պահի կարող էին Թումոյի ետևից գալ, ու ընկերները կողքից շտապեցնում էին։

Սև «Զիմը» գերեզմանատնից Թումոյին տարավ Սիլվայի «որջը», ուր Թումոն արեց՝ ինչ սիրտն ուզեց. օղին խմեց թեյի բաժակով, ջարդեց ինչ ձեռքն ընկավ, հայհոյեց սիրտն ուզածի չափ, լաց եղավ սիրտն ուզածի չափ, իսկ երբ արթնացավ երկօրյա քնից, միլիցիային հանձնվելու մասին մտածելն արդեն ուշ էր։ Կողքին, սեղանի վրա դրված էր փող, շատ փող և անձնագիր։

Թե երեք տարում Մինգեչաուրից մինչև Վլադիվոստոկ քանի «գործի» մասնակցեց «Գիվի Կոտրիկաձեն», միայն ինքը կիմանա։ Թումոյի ճարտար ձեռքերը, որ արվեստի գործեր էին կերտել, հազար տեսակ բանալիներ ու բացիչներ էին մոգոնում։ Թումոյի «կախարդական» բանալիների առաջ չբացվող դուռ չկար։ Թումոն երկրով մեկ փնտրված «մասնագետ» էր։ Թումոյի գործը «մաքուր» էր։ Հազարից մեկ Թումոն գործին անձամբ չէր մասնակցում՝ նա իր բանալիների ու իր հասույթի տերն էր։ Թե երեք տարում որքան փող եկավ ու գնաց Թումոյի ձեռքով՝ ինքն էլ չգիտեր։ Նրա մեկը երբեք երկուս չդառավ։ Զարմանալի անփութությամբ էր ծախսում փողը՝ իշխանի նման, բայց սուսուփուս, առանց ցույց տալու, քթի տակ երգ դնդնալու նման։ Դա զոհողություն էր ճակատագրին, որպեսզի չհիշի հիշելու արժանի շատ բաներ։ Հետևից կասեին «խելառ է», կասեին «աղա է», կասեին «աննորմալ է», փայտի կտորը կառներ ձեռքը, կվերանար, ժամերով կտաշեր֊կտաշտշեր ու կդառնար «տաղանդավոր», սիրուհուն պինդ ծեծել, հետո նստել հետը լաց էր եղել, ասում էին՝ ղզիկ... Շատ բան էին ասում, դեմը, սակայն, թփրտացող չկար, առաջվա նման Թումոյի դեմ խաղ չկար, կյանքի բոլոր մանր ու մեծ անարդարությունների դեմ Թումոն առաջվա նման մի զենք ուներ՝ սեփական բռունցքները...

Էս էր Թումոն՝ թե ո՞վ էր, թե ի՞նչ էր ուզում կյանքից, ինքն իրենից, թե վերջն ի՞նչ էր լինելու՝ ոչ ոք, թվում էր, ինքն էլ չգիտեր։

Շատ տարիներ անց, նարդու այրող զառերը մատների մեջ, Թումոն հասկանալու է, որ իր մաքառումները, իր անընդհատ փախուստը խաղ է եղել։ Նա միշտ իր հետ է եղել, իր քթից բռնած, իրեն ձեռ առնելու խաղ է արել ու, թե երբեմն նույնիսկ թույլ է տվել, որ ինքը հաղթի, ապա միայն խաղն ավելի երկարացնելու, ավելի գրավիչ դարձնելու միտումով։ Թումոն ու Գոչա Կոտրիկաձեն ճակատ֊ճակատի էին տալիս ու Նա կողքից հրճվում էր։ Թումոն զզվել էր իր կյանքից, անպտուղ սերերից, մեծ֊մեծ քաղաքներից զզվել էր։ Գոչա Կոտրիկաձեն ինչե՞ր չէր անում Թովմա Մանուկյանին ջրի երես հանելու համար։ Իսկ Նա Գոչային ամեն տեսակ ջրերից զարմանալիորեն չոր հանեց ու քթից բռնած Մոսկվա մեկ միլիոն բնակարան ունեցող քաղաքում տարավ֊կոխեց Եգոր Վլասովի բնակարանը։ Գոչայի գործընկերը ծակուծուկ ընկած հարստություն էր փնտրում, իսկ նա Գոչային տարավ Վլասովի աշխատասենյակ ու կանգնեցրեց ռազմաճակատային մի լուսանկարի առաջ. շատ էիր ուզում, դե հիմա լավ հիշիր քո ով լինելը... Պատից, փայտե հին շրջանակի մեջ, կախված էր այն նույն լուսանկարը, որի դեմ տարիներ առաջ Թումոն լաց էր եղել ու սնգրթալով խնդրել էր՝ «պապա ջան, արի ինձի տար, պապա ջան...»։ «Էդ նկարին ձեռք չտաս,— անկողնու միջից ատամներն էր կրճտացնում հիվանդ֊անզոր Վլասովը,— պահարանում 600 ռուբլի փող կա, վերցրու ու չքվիր, վիժվածք»,— խուլ մռնչում էր Եգոր Վլասովը, իսկ Նա անողոք բավականությամբ ծաղրում էր թևաթափ գողին. «Դե, ասա, այս մարդն իմ հայրն է, քեռի ջան, ես Թումոն եմ, քո ընկեր Վարդան Մանուկյանի միակ որդին։ Իմ թաթիկի գծագրությունը մայրս ռազմաճակատ՝ ձեզ էր ուղարկում, այս նույն նկարը սրբապատկերի նման պաշտվում է մեր տանը, ես Վարդանի միակ որդին եմ՝ Թովմա Մանուկյանը...»։

Ամենամեծ մեղավորը քավարանի դռների առաջ երևի այն անողոք զգացումը չի ունենա, ինչ ունեցավ Թումոն Վլասովի տանը, հոր և Վլասովի ռազմաճակատային նկարի առաջ։ Հետո, ամեն անգամ այդ րոպեները հիշելիս, Թումոն շնչահեղձ է լինելու և շատ է զարմանալու իր սրտի վրա, որ չպայթեց, ճաք չտվեց, որ լեզուն չպապանձվեց։ «Ես Վարդան Մանուկյանի տղա... տղային ճանաչում եմ... բժիշկ է... ինձ փրկել է մահից»,— սկսվող տենդի միջից զառանցեց ու դուրս թռավ Վլասովի տնից՝ առաջին իսկ տրամվայի տակ նետվելու հաստատ, խելագար որոշմամբ։ Չհասցրեց։ Մինչև գործընկերը կհասներ ետևից, Թումոն ոտքը շենքի մուտքից դուրս դրած֊չդրած փռված էր աստիճանաբար կարմրող ձյան մեջ... Հիվանդանոցում, երբ աչքերը բացեց, կողքին նստած բժշկուհին հոգնած ժպտում էր. «Բախտդ բերեց, Կոտրիկաձե, հինգհարկանի շենքի տանիքից պոկված սառցե լուլան ամեն մարդու չէ, որ խնայում է»։ «Ես Կոտրիկաձեն չեմ, ես Թովմա Մանուկյանն եմ, ես գող եմ»,— մրթմրթաց Թումոն, ու բժշկուհին ծիծաղեց. «Լավ հիշիր, դու գուցե Կամո՞ն ես»։ «Ես Թովմա Մանուկյանն եմ»,— փորձեց աղաղակել Թումոն, և ուղեղը շամփրող ցավից նորից գիտակցությունը կորցրեց։

Մի քանի օր անց, Մոսկվա֊Երևան ուղերթի ինքնաթիռում Թումոն հազար կտոր արեց Գոչա Կոտրիկաձեի անձնագիրն ու լցրեց զուգարանը։ Ասես երկարատև, անտանելի ցավերից հետո երիկամների միջից քարն ընկավ։ Այդպիսի թեթևություն Թումոն զգացել էր մեկ էլ այն օրը, երբ զուգարանը նետեց ֆիննական դանակն ու թերթի մեջ փաթաթեց մարզահագուստը։

Փախուստի մեջ Թումոն մեկ անգամ եղել էր հայրական տանը։ Գիշերով, գողի նման եկել, կլորիկ մի գումար թողել ու գողի նման անհայտացել էր։ Մորից բացի ոչ֊ոք այդ մասին չէր իմացել։ Եվ երբ յոթ տարվա ընդմիջումից հետո Թումոն՝ բարձրահասակ, թափով, հագած֊կապած, ձեռքերը վերարկուի գրպաններում, ասես ոչինչ էլ չէր եղել, ասես ամեն օրվա նման՝ հայտնվեց գյուղամիջում, գյուղի բերանը զարմանքից բաց մնաց։ Հետո գյուղն ախ քաշեց. ախր շատ էր սիրուն, շատ էր իշխանի նման շան որդին։ Թումոյի մասին լեգենդներ էին պատմում, Թումոն՝ աստված գիտի թե որտեղ, այստեղ Թումոյի անունից քաշվում֊վախենում էին, կողքի բանավանի հացի փռի դիրեկտորը ամեն աստծո օր երկու հաց էր ուղարկում Թումոյենց տուն, Թումոյին ամբողջ երկրով մեկ փնտրում էին,— ու Թումոն, հիմի, ձեռքերը գրպաններում կանգնած էր իրենց կողքին... Միլիցիայի օպերատիվ խմբի անդամներն էլ զարմացել էին. իրենց՝ Թումոյին ձերբակալելու դեպքում, աստիճանի բարձրացում էր սպասվում, իրենք տունը շրջապատել, զինված ներս էին խուժել, իսկ ինքն իր համար հանգիստ նստած հաց էր ուտում։ «Համեցեք հաց ուտենք»,— ասել էր։ Հետո տեսել էր, որ իր խոսքերին չեն հավատում, հացը կիսատ թողել, վեր էր կացել։ «Հացս հարամ արիք,— ասել էր,— յոթ տարի է՝ տան հաց չէի կերել...»։

... 1968 թվականին, երբ Թումոն վերադարձավ հատուկ ռեժիմի 8֊ամյա բանտարկությունից, մայրը մեկ շաբաթվա մահացած էր։ Երկու օր ու գիշեր Թումոն չքնեց, երկու օր Թումոն տառապեց, տվեց֊առավ ու քանդեց մոր գերեզմանը։ Մոր աչքերը բաց էին... Չհավատաց, թեքվեց, որ սարսափը եղբոր՝ Վրեժի հետ կիսի... Վրեժը մեջքն իրեն արած հեկեկում էր, իսկ գերեզմանափոսի մոտ համազգեստավոր երեք ջահել էին կանգնած։— Գնացեք,— խնդրեց Թումոն,— գոնե մեր մեռելների հետ մեզ մենակ թողեք։— Չգնացին, Թումոն ինքը դուրս եկավ փոսից ու... Չէ, կարծես սովորել էր ձեռքերին կապանք դնել։ Բահը ձեռքն առավ ու սկսեց փոսը լցնել։ Նրանցից երկուսը մոտեցան, օգնեցին, փոսը լցրեցին։

— Հողի տակ էլ մորս աչքը ճամփեքին մնաց,— շշնջաց Թումոն։

— Դու պետք է աշխատես, Թումո,— ասացին։

Երկու օր անց կանչեցին֊հիշեցրին։ Նաև ստորագրություն վերցրին՝ «առ այն, որ Լիպարիտ Գուլոյանի անձի նկատմամբ ոտնձգություն չի ցուցաբերվի»։ Գուլոյանը վաղուց արդեն կուսակցությունից հեռացված թոշակառու էր, անստորագիր նամակների առաջին մասնագետ. անգործ հո չէ՞ր մնալու, զբաղվում էր իր համար։ Ձեռքերը քամակին դրած, պոչը ոտքերի արանքն առած կհայտնվեր կոլտնտեսության գրասենյակում, կմտներ ավտոպարկ, գինու գործարան, կկանգներ հարևանի տան շինարարության գլխին, և Գուլոյանից էլի կվախենային, զարմանալի էր՝ վախենալու բան չունեցողներն էլ կվախենային։ Ետևից կհայհոյեին, կանիծեին, ինչ ուզեր՝ կտային։ «Գլուխն ուտի, թող տանի,— ասում էին,— վատ մարդուց՝ վատ բան»։ Անտեր մնացածը հետո էլ ասում են, թե վատ մարդու պնչերից իր արած վատությունները մի օր դուրս են գալու... Գուլոյանից մի մազ անգամ չէր պակասել, մի անտեր հիվանդություն չէր շշկլել֊կպել Գուլոյանին, ապրում էր իր համար՝ ցմփոր ու բախտավոր։ Թումոն ստորագրություն տվեց, որ չի սևացնի Գուլոյանի «վաստակած» ծերությունը։ Ասենք, Թումոն էլ Գուլոյանով զբաղվելու ժամանակ ու ցանկություն չուներ։ Թումոյի ի՞նչ ցավն էր, թե Գուլոյանը ինչ կաներ֊չէր անի, ինքն իր կառուցվող տան, իր օրվա հաց ու ջրի տերն էր։ Գյուղն ասում էր՝ «Թումոն ուղղվել է», «ուղղված» Թումոյին հարգում էր ու կարոտում «աննորմալ» Թումոյին։ Անխոհեմ, ըմբոստ, բոլորի կռիվն իր վրա առնող Թումոյին, շռայլ, ադամանդե մատանիով, «Զիմ»֊ով Թումոյին ախր չէր սազում մեջքով խոտ կրելը, պատշարությունը Իշխան Թումոյին չէր սազում։ Որ կաշվից դուրս գալով, ձեռքի հետ օրը մի մեխ, օրը մի քար բերելով, օրը մի ռուբլի ետ գցելով ընդամենը երեք տարվա մեջ Թումոն տունուտեղի տեր դառավ, ամուսնացավ, շուտով երեխա էր ունենալու, դա, իհարկե, լավ էր, շատ լավ էր։ Բայց գյուղը... եսիմ, գյուղը ուրիշ Թումոյի էր սիրում։ Եվ Նա, Նա էլ ուրիշ Թումոյի էր սիրում։ Մտրակով, սակայն, Թումոյին լարի վրա բարձրացնելու ժամանակներն անցել էին. Թումոյի մեջքի կաշին շատ էր հաստացել մտրակի դաղոցն զգալու համար։ Շաքարով էլ չէր խաբվում, էդ շաքարի քաղցրն ու լեղին էլ Թումոն շատ էր զգացել և մինչև կոկորդը կուշտ էր։ Եվ գազազելն ու ափերից դուրս գալն էլ Թումոն կարծես մոռացել էր։ Բայց Նա՜... Նա հազար ու մի հնարքի տեր էր։ Նա մի օր բախելու էր Թումոյի տան դուռը... Եվ բախեց։ Դա Թումոյի կյանքի ամենաերջանիկ օրն էր՝ ծնվել էր Թումոյի առաջնեկը՝ Վարդան որդին։ Այդ օրը հազար մարդ մտավ֊դուրս եկավ Թումոյի տան դռնով, հազար մարդ բաժակ բարձրացրեց, շնորհավորեց Թումոյին։ Իսկ ամենավերջում, կեսգիշերին հայտնվեց Նա։ Երբ դուռը բախեցին, երբ Թումոն բաց արեց դուռն ու ներս հրավիրեց անծանոթներին, ամենևին մտքով չանցավ, որ Նա էլ նրանց հետ է։ Չէ, աչքալուսանքի չէին եկել։ Ներս մտած֊չմտած՝ Թումոյին դեմ արին թղթի կտորը։ Թումոն դրանից շատ էր տեսել՝ նամակ էր բանտից։ «Թումո, ախպեր ջան, էլ ճար չունեմ, դրությունը ինձանից լավ գիտես, մի տեղից պարտք արա, վեց հազար մանեթ տուր նամակս բերողներին։ Մամայի գերեզման, դուրս կգամ ու պարտքս մի տարվա մեջ կփակեմ, մամայի գերեզման։ Կներես, ախպեր ջան, բայց էլ ուրիշ մարդ չունեմ, էլ ո՞ւմ խնդրեմ...»։

Վրեժը յոթ֊ութ ամսվա բանտարկված էր։ Կոլխոզի բեռնատար ավտոմեքենայի վարորդ Վրեժ Սահակյանի ավտոյի թափքը սարը բարձրանալիս հանկարծ բացվել էր։ Չոբան Նաբին երկու ոչխարի հետ ձորն էր ընկել։ Ոչխարներին ոչինչ չէր եղել։ Նաբու ընկնելը, գլուխը քարին առնելն ու մեռնելը մեկ էր եղել, ու հիմա Վրեժը նստած էր։ Իսկ թե վեց հազար ռուբլու պարտքը բանտում ո՞նց էր գոյացել, կամ պարտքը ժամանակին չտալու դեպքում ի՞նչ էր լինելու՝ Թումոյին բացատրելու կարիք չկար, Թումոն այդ բաները, ախր, այնքա՜ն լավ գիտեր։ Վրեժը... Վրեժն, ախր, կալի եզ՝ աշխատող֊տուն բերող, Վրեժին բանտ նստեցնողի հերն անիծած, Վրեժը էդ պատմությունների մեջ ո՞նց էր ընկել։ Վրեժն, ախր, որբ, ամբողջ աշխարհում ինքն է ու իր խորթ ախպեր Թումոն, պսակվել գոնե չհասցրեց, Վրեժի վերջը ո՞նց է լինելու... «Մամայի գերեզման, դուրս կգամ ու պարտքս մի տարվա մեջ կփակեմ, մամայի գերեզման...»։ Չէ, Վրեժին փրկել է պետք, վեց հազար ռուբլին ի՞նչ է որ... Վրեժն իր անցած ճանապարհը չի անցնելու։ Ինքը տանը ընդամենը 400 ռուբլի փող ունի հոգեպահուստ, բայց վեց հազար ռուբլին ի՞նչ փող է որ... 1962 թվի ամռանը, Թիֆլիսում մի գիշերվա մեջ Թումոն 7000 ռուբլու հաշիվ փակեց ռեստորանում, վեց հազար ռուբլին ի՞նչ է որ։ Էս պահին փող չունի, բայց ընկերներ հո ունի Թումոն։— Սա, արդեն, նրանց մեքենայով ընկերների տները շրջելիս է մտածում Թումոն։ Հա, էս պահին փող չունի, բայց ընկերներ հո ունի... Ընկերներից ոչ ոք փող չուներ։

Այ մարդ, էս պահին փող չունի, բայց ազգ֊բարեկամություն հո՛ ունի Թումոն... Ազգականներից ոչ ոք փող չուներ։

Յա՜, էս պահին փող չունի, հա, չո՛ւնի, չո՛ւնի, քավոր֊սանահեր հո ունի՞ Թովմա Մանուկյանը... «Ամոթ է, Թումո, էլի սկսո՞ւմ ես, ամոթ է...»։— Էս էլ քավորի պատասխանը՝ հազար ռուբլու հետ։ Չէ, էդ տեսակ փողը Թումոյին հարկավոր չի, Թումոն, ավելի լավ է կխաղա, հա՛, հա՛, կխաղա, իրենք էն Վրեժին ո՞նց են խաղի մեջ քաշել, դե հիմի թող Թումոյի հետ խաղան, Թումոյի...

Չէին ուզում խաղալ, բայց Թումոն դեռ Թումո էր, Թումոյի դեմ թպրտա՞լ կլիներ։ Թղթախաղից հրաժարվեցին։ Նարդին եկավ մեջտեղ։ Խաղում էին մեկ պարտիա, հաղթում էր նա, ով առաջինն էր հինգ հաղթանակ տանում։ Առաջին երեք խաղափուլերում Թումոն տարվեց։

Վեց հազար ռուբլին, պարզվում էր, մեծ, շատ մեծ գումար էր։

Հետո Թումոն վրա֊վրա չորս հաղթանակ տարավ՝ 4։3։ Քիչ անց հաշիվն հավասարվեց՝ 4։4։ Վերջին խաղափուլն էր՝ հաղթողն հաղթում էր...

Վեց հազար ռուբլին, պարզվում էր, աշխարհի ամենամեծ հարստությունն էր։

Թումոյի սիրտը եկել, դեմ էր առել կոկորդին, թուքը բերանում չորացել էր։ Թե վերջին խաղափուլն ինչպես ընթացավ, թե ինչպես հասան վերջնախաղին, Թումոն չիմացավ։ Մեկ էլ վրա հասավ այն պահը, երբ հանելու՝ վերջնական հաղթանակ տանելու համար մրցակցին մնացել էր չորս, իսկ իրեն երկու խաղաքար։ Զառերը նետելու հերթը իրենն էր։ Միայն «զույգն» էր փրկում մրցակցին պարտությունից։ Մրցակիցը փակեց աչքերը, երկար թափահարեց զառերը բռի մեջ, ահռելի ծանրաձողը կրծքին առած ծանրորդի նման կուրծքը բարձրացա՜վ֊իջա՜վ, բարձրացա՜վ֊իջա՜վ ու փնչոցի հետ զառերը գլորվեցին խաղատախտակի վրա։ Գլորվեցին, գլորվեցի՜ն,— էդ 2֊3 վայրկյանը Թումոյին մի ամբողջ կյանք թվաց,— գլորվեցին ու կանգ առան... Թումոյին թվաց, թե անհուն անդունդի էն ամենա՜... ամենապռնկից իրեն հրեցին... ետ։ Երջանկությունից գլուխը դժժաց ու պտտվեց։ Չէ, երկնքում կարծես աստված կար... Վե՛րջ։ Թումոն ետ ընկավ աթոռին ու ձեռքը օղու բաժակին մեկնեց։ Վերջ։ Մրցակիցը էլ չմնացած բառերով իր բախտն էր հայհոյում։ Ընկերը հիսաթափված էր, ինչ֊որ մրթմրթում էր քթի տակ։ Հետո հանկարծ նկատեց. «Սպասիր,— ասաց,— դեռ իքի֊բիրի վարիանտ կա...»։ Օղու բաժակը շուրթերին մոտեցնող Թումոյի ձեռքը ետ գնաց ու բաժակը տեղը դրեց։ Հա, էլի, իր խաղաքարերից մեկը առաջին բնիկում էր, մյուսը՝ երրորդ։ Իքի֊բիր՝ մեկ֊երկու բերելու դեպքում ինքը խաղը տանուլ էր տալու։ Դա վիճակախաղով «Վոլգա» շահելու նման մի հույս էր, բայց, ինչքան էլ անիրական՝ հույսն էլի հույս էր մնում, և նրանք շունչները պահած սպասում էին։ Թումոյի հոգում անորոշ ինչ֊որ սարսափ խլրտաց։ Թումոն ձեռքն առավ զառերն ու... սպասեց։ Ու հենց այդ պահին Թումոն հասկացավ, որ իր ամբողջ կյանքը խաղ է եղել՝ աներևույթ, ուժեղ մի մրցակցի հետ, որ իր քթից բռնած... Ու հենց այդ պահին Թումոն հիշեց — գլխի ընկավ, որ 1947 թվականի աշնանային այն օրը հնարավոր չէր, ուղղակի անհնար էր, որ իր պարսատիկից պոկված քարը կես սանտիմ վերև֊ներքև աներ ու չպատռեր դպրոցի պատին փակցված պլակատը։ Այդպես էր լինելու և վերջ... Զառերը ածխի շիկացած կտորների նման այրում էին Թումոյի մատները։ Թումոն էլ չէր կարող դիմանալ։ Ձեռքն առաջ պարզեց ու բաց թողեց զառերը. ասես իր տաք֊տաք, թպրտացող սիրտը բաց թողեց... Զառերն ընկան ու «մեխվեցին» խաղատախտակին՝ 1֊2... Նույն պահին զսպված, անողոք մի քրքիջ ռումբի նման պայթեց Թումոյի ուղեղում։ Թումոն չզգաց, թե սեղանը, նարդին, զառերն ու խաղաքարերը ինչպես վեր բարձրացան, խառնվեցին իրար ու ջարդուփշուր եղան։ Թումոյի ուղեղում քրքիջը լավայի նման ալիք էր տալիս, ղլդբլդում էր։ Թումոյի թմբկաթաղանթները հազիվ էին դիմադրում, ահա, ահա պայթելու էին։— Ձեններդ,— ոռնաց Թումոն,— կտրեք ձեններդ, ես ձեր... Չէ, նրանք չէին ծիծաղում, նրանք զարմացած֊սարսափած իրեն էին նայում։ Հապա ո՞վ էր ծիծաղում, ո՞վ... Թումոն ամուր փակեց ականջները... Քրքիջը հիմա սղոցի քռքռոցի էր նման՝ քը՛ռ֊քը՛ռ, քը՛ռ֊քը՛ռ, սղոցում էին իր ուղեղը։ Թումոն նետվեց խոհանոց. ուղեղն այրվում էր, գլուխը դույլով ջրի մեջ կոխեց։ Թումոյին թվաց, թե ջուրը թշշաց։ Թումոն ետ եկավ։ Նրանք խոսեցին։ Նրանց չլսեց, բայց ասածները հասկացավ։— Թումո,— ասացին,— էս վեց հազարը քեզ փեշքեշ, թափում ենք, մեզ էն վեց հազարը տուր՝ գնանք։— Թումոյի՞ն եք խղճում,— գոռաց։— Չենք խղճում,— ասացին,— հարգում ենք, դու շատ էդ տեսակ պարտքեր ես թափել։ «Տունը կծախեմ»,— փրկության նման անցավ Թումոյի մտքով, ու նույն պահին հանկարծ հիշեց. ինքն այսօր տղա է ունեցել՝ Վարդան Մանուկյան... Ու աչքը հոր նկարին ընկավ... Թումոյի միտքը գնաց ու կանգ առավ կնոջ զուգսեղենի վրա։ Թումոն մտավ ննջարան, բացեց պահարանի դռնակը... Եղած֊չեղածը հազիվ 1000 ռուբլու պատմություն լիներ։ Համ էլ... Համ էլ Թումոն կնոջ զուգսեղենով պարտք փակո՞ղ տղամարդ էր...

— Լույսը կբացվի,— ասացին,— մեկնումեկից կճարես՝ կտաս։ Այս պահին Թումոյի ներսից ինչ֊որ ձայն հանկարծ խոսեց՝ վրա տվեց. «Ասենք թե լույսը բացվեց, Թումո, ասենք թե լույսը բարով֊խերով բացվեց։ Լա՛վ, քեզ վեց հազար ռուբլի տվողն ո՞վ է... Ումից ուզելու էիր, արդեն ուզել ես՝ տվեցի՞ն... Վեր կաց, Թումո, վեր կաց... Լավ, ի՞նչ ես մտածում, ուրիշ ճար ունե՞ս։ Դե, վեր կաց, վեր կաց, մի վերջին անգամ։ Էս անգամ էլ ու վերջ»։... Ու համոզվեց Թումոն։ Ու, զարմանալի բան, քրքիջը մեկեն կտրվեց, ուղեղը փափկեց, հանգստացավ։ Թումոն իջավ նկուղ, ինչ֊որ բաներ վերցրեց ու գնաց... Ժամ֊ժամուկես անց վեց հազար ռուբլին սեղանի վրա էր։ Հաշվեցին, ու մի կոպեկի նման դրին գրպանները։— Գողացվա՞ծ է,— հարցրին։—Հանգիստ գնացեք,— ասաց,— ես ձեզ ոչ տեսել, ոչ էլ ճանաչում եմ։

«... Ես տղա եմ ունեցել։ Սիրուն, փարթամ երեխա է, իսկը իմ քթից թռած։— Լավ է գոնե տղայիդ տեսար, թե չէ...— Ի՞նչ՝ թե չէ։— Թե չէ առավոտ ծեգին քեզ կտանեն ու...»։ Սա Թումոն ու իր ներսի ձայնն են խոսում, նրանց գնալուց հետո։ Իսկ քրքիջը, Թումոն զգում է, առայժմ զսպված, գողի նման, մի ոտքը պնդել ու մյուսի համար զգո՜ւյշ տեղ է անում, սկսվող ատամնացավի նման, մարմրող կրակի նման սպասում է։ «Միայն չսկսվի,— սարսափում է Թումոն,— միայն չսկսվի... Ու ինքն իբր նախահարձակվում է.—... Ինձ չեն տանի, ես ոչ մի հետք չեմ թողել։— Իսկ ներսից ձայնը ասում է.— Դու քեզ խաբում ես, եթե անգամ գողը դու չլինեիր՝ էլի քեզ էին կասկածելու՝ դու լավ գիտես։— Ես ոչ մի հետք չեմ թողել,— ձեռքը փրփուրին է գցում Թումոն, իսկ ձայնն ասում է.— Հա՞... Շատ ապրես, թող պահակին՝ հարևանիդ դատեն։— Գողը ես չէի, ուրիշն էր՝ թող չքներ։— Քո տանն էր խմել։ Եկավ աչքալուսանքի, ասացիր՝ խմի։ Ասաց պահակության եմ, ասացիր՝ խմի, այ մարդ, քանի ես կենդանի եմ, էս գյուղը գող չի մտնի։ Խեղճն ի՞նչ իմանար, որ...— Չշարունակես,— խնդրում է Թումոն,— ես ստիպված էի, ես ուրիշ ճար չունեի։ Համ էլ, երբ պահակի հետ խմում էինք, ես հո չգիտեի՞, թե հետո ինչ է լինելու, նրանք հետո եկան, չէ՞...— Հա, Գուլոյանն ասում էր՝ երբ մենք Գեղամի հետ խմում էինք, ես հո չգիտեի՞, որ հետո Գեղամին աքսորելու են ու ես Գեղամի կնոջն եմ տիրանալու։— Ինձ Գուլոյանի հետ մի համեմատի,— աղաչում է Թումոն,— Գուլոյանը էսօր տանդ հաց կուտեր՝ վաղը քեզ կաքսորեր, որ կնոջդ տիրանա։ Ես ի՞նչ Գուլոյան... Ես պահակի երեխաներին տեսա՝ վիզները ծուռ, գնալու եմ հանձնվեմ։— Ապրես,— ձայնը ծաղրում է, ոնց է ծաղրում։— Դու հենց հիմա գնա ու հանձնվիր։ Հը, վախենո՞ւմ ես... Դու բանտերի համար ես ծնվել. որտեղ 14 տարին, այնտեղ էլ՝ 20֊ը։ Գնա, գնա հանձնվիր։— Իսկ ի՞նչ եմ ասելու՝ փողը մի գիշերվա մեջ ի՞նչ արի, վեց հազար ռուբլին... Համ էլ ես, ախր, երեխա ունեմ...— Ախ, դու երեխա՞ ունես։ Բա ինչ, պահակի երեխաները՝ չորս֊չորս, մեկը մյուսից մանր, երեխա չեն՝ կկվի ձագեր են։ Գուլոյանն էլ Գեղամի տաքուկ անկողնում՝ սիբիրներում կոտորվող Գեղամին շատ էր խղճում. «Այ մարդ, տեսնես խեղճ Գեղամին ինչո՞ւ աքսորեցին... Խե՜ղճ Գեղամ... Խե՜ղճ Թումո, ես քեզ չհասա, դու ինձ հասար, խե՜ղճ Թումո...»։ Սա, արդեն, Լիպարիտ Գուլոյանը Թումոյին է ասում։ Աչքի լույսն է, եկել֊տնկվել է դեմն ու՝ «Խե՜ղճ Թումո...»։ Ու հենց այս պահին մարմրող քրքիջը մեկեն բռնկվում է Թումոյի գլխում, ու Թումոն իբր գլխի է ընկնում։ Հա, հա, 1947 թվականին, մանկխորհրդի ժողովի օրը Գուլոյանը այդպես էր ծիծաղում իր մոր ետևից, գյուղամիջում՝ Վրեժ Սահակյանի ետևից, անկողնում՝ Գեղամ Ղազարյանի ետևից... Հիմա էլ հերթը իրեն՝ Թումոյին է հասել... Թումոյի ուղեղը ճաք է տալիս, Թումոն գլուխը բարձի տակ է կոխում, Թումոն գլուխը դույլի մեջ է կոխում, Թումոն գլուխը պատեպատ է զարկում ու՝ փրկության չկա, ոչ մի կերպ չկա... Եվ Թումոյի տրաք֊տրաքվող ուղեղից միտքը կայծակի նման ծնունդ առնելով՝ դուրս է ժայթքում կրակվող աչքերից. «Կսպանեմ... Կսպանեմ», որոշում է Թումոն ու շատ է զարմանում, ապշում է, որ մինչև հիմա չի սպանել Լիպարիտ Գուլոյանին...

Գուլոյանի տունը գյուղի ծայրին է, բլրի ստորոտին, մեջքով դեպի գյուղը։ Թումոն վազում է։ Թումոյի շունչը կտրվում է։ Բայց, զարմանալի բան, որքան մոտենում է Գուլոյանի տանը, քրքիջը սաստկանալու փոխարեն մեղմանում֊խեղճանում է։ Հիմա Թումոն կանգնել է Գուլոյանենց հզոր դարպասի առաջ ու քրքիջը բոլորովին կտրվել է։ «Վախենո՞ւմ ես, հա՞,— չարախնդում է Թումոն,— ձենդ կտրեցի՞ր... Կապ չունի, մեկ է, սպանելու եմ։ Ամեն մեկի փոխարեն մեկ հարված՝ մորս, Վրեժի, Գեղամի, Պողոսի, Պետրոսի... ծնունդդ չորանար, Գուլոյան, վերջդ եկել է, էլ ձեռքերս չեն դողա...»։ Թումոն ձեռքը մեկնում է դարպասի դռնակին։ Զարմանում է. դռնակը կողպած չի։ Դռնակը կամաց բացում է, առաջին անգամ կյանքում ոտքը ներս է դնում Գուլոյանի շեմքից ու հենց այդպես՝ մի ոտքը ներս, մյուսը դուրս՝ քարանում, պապանձվում է տեղում։ Նույն պահին ծանոթ քրքիջը նորից, բայց արդեն խելագարեցնող ուժով պայթում է Թումոյի ուղեղում... Բակի խորքում, զույգ մոմերի լույսի տակ, տախտակների վրա, գլուխը դեպի աղոթարանը՝ ձգված է Գուլոյանի մերկ, կապույտ մարմինը և կինն ու որդին թասերով ջուր են լցնում վրան, լողացնում են։ Գուլոյանը մեռած է...

Զարմանալի, սարսափելի մահով էր մեռել Լիպարիտ Գուլոյանը։ Դեռ էն տարիներին, այգու խորքում ցորենի մեծ փոս էր փորել, որ հետո դառել էր աղբանոց։ Իրիկնադեմին, այգում բզբզալիս, պետքի համար շալվարն իջեցրել ու հենց էդ փոսի պռնկին էլ պպզել էր Գուլոյանը։ Պպզած տեղում էլ օձը քամակից խփում է։ Գուլոյանը մեջքի վրա աղբափոսն է ընկնում։ Մինչև մեռնելը ուշակորույս է լինում, թե՞ օգնություն է կանչում ու ձայնը ոչ ոք չի լսում՝ պարզ չի։ Բժիշկները որոշեցին, որ մահը վրա է հասել օձի խայթոցից 15֊20 րոպե անց։ Օձն, ուրեմն, կամ գյուրզա է եղել, կամ յաթաղան։ Մինչև կեսգիշեր Գուլոյանին ամեն տեղ փնտրում են, հետո, շան ոռնոցի վրա գնում ու աղբանոցում գտնում։ Աչքերն էլ սարսափից չռված։ Մեռած էլ Գուլոյանը վախենալու էր. դեմքը ծամածռվել էր և տեսնողները հետո մեկ ամիս չկարողացան քնել։ Գուլոյանի թաղմանը շատ֊շատ քսանի չափ մարդ լիներ։ Դագաղը տանող չկար։ Մինչև գերեզմանափոսի բերանը Գուլոյանի դագաղը մեքենայով տարան։ Թաղված Գուլոյանից արդեն չեն վախենում, և գիշերով, պատահում է, նույնիսկ պպզում են Գուլոյանի գերեզմանին...

Գուլոյանի թաղումից երկու օր անց Թումոյի թաղումն էր։ Թումոյի ջախջախված մարմինը գտել էին ձորակի մեջ, երկինք խոյացող ժայռի տակ... Վերջին 50 տարում Թումոյի թաղման նման թաղում գյուղը չէր տեսել. որտեղից ասես մարդիկ էին եկել։ Թումոյի գերեզմանը ընկերները բուռ֊բուռ հողով լցրեցին։ Շատերի համար, սակայն, մութ մնաց, թե ինչու էին Թումոյի դեմքը ծածկած թաղում։ Քչերը գիտեին, որ Թումոյի ձեռքերը ամուր գրկել էին գլուխը, փակել ականջները։ Ինչ արել֊չէին արել՝ Թումոյի ձեռքերը գլխից անջատել չէին կարողացել, ասես ի ծնե այդպես էին եղել... Ենթադրում էին, թե ժայռից նետվելիս վերջին պահին վախից գլուխն է բռնել...

Հա, մի անհեթեթ բան էլ կատարվեց։ Թումոյի մահվան տարելիցի օրը, երբ գնացին գերեզմանատուն, Թումոյի շիրմաքարի վրա՝ անուն֊ազգանուն֊հայրանվան, ծննդյան և մահվան թվականների տակ նարդու զառեր էին փորագրված։

ՀԱՑԻ ՓՈՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

Ջուրն ընկանք, կրակն ընկանք,
Չմեռանք, բայց և չամրացանք,
Խլացանք շատ լսելուց
Եվ շատ լռելուց համրացանք։

Որպեսզի թեթև ապրենք՝
Մեկ֊մեկու ուսին ծանրացանք...
Ախր, մենք ափսոս էինք,
Այս ինչո՞ւ այսքան մանրացանք...

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ

1

Առաջին բանը, որ այս գյուղին մոտեցողը հեռվից֊հեռու նկատում է, սև֊քարաշեն եկեղեցին է։ Հեռվից թևերը տարածած արծվի տպավորություն է թողնում եկեղեցին՝ թառած հենց բլրի պռնկին, բլուրը՝ գետի պռնկին, գետը... Գետի վրա սև֊քարաշեն մի կամուրջ կա, որ ասֆալտապատ, լայն ճանապարհի վերջն ու դեպի վեր ընթացող ոլորուն, փոշեթաթախ արահետի սկիզբն է։ Հենց այդ կամուրջն է ապահովում կապը գյուղի և եկեղեցու, նաև՝ գերեզմանատան միջև։ Ճիշտ որ ասենք՝ գյուղին այսօր եկեղեցի հարկավոր էլ չէ. հացահատիկի ու պանրի նոր պահեստ արդեն կառուցել են, և մարդիկ նույնիսկ մոռացել են եկեղեցու գոյության մասին։ Կամուրջն, ուրեմն, պահպանում է կապը գյուղի և, առաջին հերթին, գերեզմանատան ու, որ սուտ չլինենք, հազարից մեկ էլ՝ եկեղեցու միջև։

Որձաքարը, փառք աստծո, հալվող֊մաշվող֊անհայտացող գյուղերից չէ։ Հազար տարուց ավելի դիմացել է, չի հանձնվել՝ ջրհեղեղին ու երկրաշարժին, սովին ու համաճարակին կուլ չի գնացել, հազար տեսակ բարբարոս ցեղերի առաջ գլուխ չի խոնարհել, էլ ի՞նչ ուժ է լինելու, որի առաջ Որձաքարը երերա...

Շատ մեծ գյուղ է Որձաքարը. երբ տների թիվը հասավ հազար իննի, մեծ տոն եղավ գյուղում։ Ինչպիսի՜ տոն... Ուրախության առիթով Որձաքարը իր օրում միանգամից այդքան մարդու երես տեսած չկար։ Քառասուն օջախների վրա, քառասուն պղինձներում հարիսան էր ղլդբլդում, գինին հոսում էր ջրի նման։ Զարկվում էին թասերն իրար, «հազար և ինը»՝ կանչում էին մարդիկ ու խմում, «հազարի՜նը»՝ խնդում էին մարդիկ ու խմում, «Հազարի՜»՝ հառաչում էին մարդիկ ու խմում... Հետո, ամբողջ հրապարակով մեկ սփռված քսան դաստա նվագածուներ իրար գլխի հավաքվեցին, ու մի երգ երգեցին քսանով միասին, ի՜նչ լավ երգեցին՝

Ինչպես արծիվ սավառնում ես լեռ ու ժայռ,
Թնդացնում ես երկինք, գետինք տենչավառ...

Ու հրապարակում հավաքված ժողովուրդը՝ հազար֊հազար մարդ, միացավ նրանց, ու թնդաց գյուղը նրանց երգի թափից։

Ախ, Անդրանիկ զորավար, հրաշք լիներ, վեր կենայիր գերեզմանից ու տեսնեիր, թե յաթաղանից փրկված մի բուռ հազարցիները՝ էն հազարցիները, որոնց տասնութ թվին Որձաքար հասցրիր, որոնք ասես մարդիկ չէին, այլ իրենք իրենց ուրվականները, այսօր ի՜նչ քեֆ են անում, ի՜նչ երգ են երգում, ի՜նչ տուն են դառել...

Հազարին տեսած, Հազարին հիշող ծերունի ուսուցիչ Համբարձում Գասպարյանի քթին միկրոֆոն էր, որ դեմ էին անում թղթակիցները։

— Չմշկածագի նահանգի հայաբնակ գյուղերն ամենեն բազմամարդն էր Հազարին,— պատմում էր ծերունին ու արցունքները գլորվում էին աչքերից։— Ըստ հազարցիներուս ավանդության՝ սկզբնական շրջանում գյուղն ունեցել է հազար ինը տուն և «Հազարին»՝ հազար և ինը թվերուն միացված արտասանությունն է... Գյուղը կառուցված էր բավական խոր ձորի մը ձախկողմյան բարձրության վրա, երկհարկանի (մեկ֊երկու տուն եռահարկ) հարմարավետ, գեղեցիկ տուներով։ Տուներուն մեծ մասը շինված էր զառիվայրի վրա, շրջապատված գեղեցիկ պարտեզներով։ Գյուղի հյուսիսային մասը պատված էր կաղնիի անտառներով, ուր կային դարավոր ծառեր։ Հազարիին ս. Երրորդության եկեղեցին կառուցված էր սպիտակ, հղկված քարերով, գյուղացի վարպետներու ձեռքով։ Շենքը հոյակապ էր. թեև գմբեթավոր չէր, բայց կամարակապ էր, որ կը հանգչեր չորս հսկա սյուներու վրա... Հազարիին դպրոցը, որ կկոչվեր «Հազարի գյուղի Մեսրոպյան երկսեռ վարժարան», գավառի երկսեռ դպրոցներու հնագույններեն կարելի էր հաշվել։ Դպրոցին մեջ կդասավանդեին հայոց լեզու, քերականություն, ընթերցանություն, թվաբանություն, քաղաքավարություն, պերճագրություն և կրոնի պատմություն, իսկ վերջին դասարանը՝ նաև թուրքերեն։ Աղջիկները թուրքերեն չէին սորվեր։ 1905 թիվեն, Հովհ. Տ. Գասպարյանի օրով, ավելացան անգլերեն լեզու, ընդհանուր պատմություն և իրավագիտություն...

... Կոլվարչության գրասենյակի կողմից մերթ ընդ մերթ բռնկվող ծափահարությունները և «ուռա»֊ների որոտը խլացնում էին ծերունու ձայնը։ Որևէ կարևոր փաստ, կարևոր թիվ բաց չթողնելու մոլուցքով տարված՝ թղթակիցները չգիտեին, թե որ կողմ վազեն։ Գյուղսովետի նախագահն, օրինակ, ամբիոնի առաջ ոգևորությունից քրտնել էր, ինչպե՞ս կարելի էր չլսել նրան։

— ... Հազար ինը տուն՝ բերանով ենք ասում, ընկերներ,— գոչում էր նախագահը,— շատ գյուղեր հազար ինը բնակիչ անգամ չունեն։ Որձաքարն, օրինակ, մինչև հեղափոխությունը, մինչև գաղթական հազարցիների այստեղ հաստատվելը, ունեցել է ընդամենը 110 տուն հայ բնակիչ՝ 500 շնչով և մեկ տուն քուրդ (չոբան Մախսոն)՝ տասներկու շնչով։ Հիմա, ինքներդ դատեցեք, ընկերներ՝ թեկուզ չոբան Մախսոյի օրինակով։ Այսօր նրա մեկն հարյուրապատկվել է՝ 124 տուն քուրդ բնակիչ է ապրում գյուղում՝ 1211 շնչով։ Փաստն, ինչպես ասում են, մեկնաբանության կարիք չի զգում։ Այո, ընկերներ, մենք այսօր դարձյալ հազար ինն ենք։ Եվ ինչպե՞ս նորից ու դարձյալ չհիշենք մեր հերոսուհի, մեր... պանծալի՝ բազմազավակ մայրերին։ Այդ նրանց ենք մենք պարտական մեր պանծալի հաջողությամբ, մեր գրաված այսպիսի բարձունքի համար. Սաթիկ Սարգսյանը, Գոգե Ալոյանը, Դուրսուն Բայրամովան, Փիրուզա Ռզաևան... Ասենք շնորհակալություն նրանց, ընկերներ։ Շնորհակալություն և կեցցե։ Ուռա՛, ընկերներ...

«Ուռա»֊ների որոտը դարձյալ խլացրեց ծերունու ձայնը և թղթակիցները դարձյալ չլսեցին նրա շշունջը.

— ... Թշնամուն չհանձնվելու, չգերվելու համար կամովին գետը նետվեցին շատերու կարգին նաև Նազարյան Պայծառ, Նազարյան Յուղաբեր, Զաքարյան Սրբուհի, Զաքարյան Մաքրուհի, Զաքարյան Լուսմերիկ... Կամավոր թույն առին՝ Նազարյան Գոհար, Բեհեյան Աննա, Ադամյան Հայկանուշ...

Պատասխանատու աշխատող Վիլսոն Մանուկյանը, ինչպես միշտ, այս անգամ էլ ամենադժվարին ու ամենապատասխանատու պարտականությունը իր վրա էր վերցրել. օտարերկրյա տուրիստներին ամենաբարձր մակարդակով ընդունելու, նրանց ժամանցը կազմակերպելու և, իհարկե, վերջում տրվելիք բանկետի հոգսը նրա ուսերին էր։ Տասնչորսից իննսունչորս տարեկան տուրիստների գույնզգույն խմբի գլուխն անցած՝ ընկեր Մանուկյանն արդեն շատ բան էր հասցրել նրանց ցուցադրել։ Նոր՝ Մարտին Լյութեր Քինգի անվան, տիպական փողոցում եղել էին, տիպական կուլտուրայի տունն ու տիպական ունիվերմագը տեսել էին, պոլիկլինիկան, իր նոր՝ գերժամանակակից կաբինետներով և նոր՝ ռուսական դպրոցի շենքը տեսել էին, կովերի մեքենայացված կիթը տեսել էին, այգիների մեքենայացված քաղհանն ու փխրեցումը տեսել էին ու, որ պետք լիներ, էլի շատ մեքենայացված բաներ կարելի էր ցուցադրել։ Բայց դրանք՝ չէ, հնություն էին ուզում տեսնել մարդիկ։ Դրանց համար Հայաստանը փլված վանք ու ջարդված խաչքար է։ Դե հիմա արի ու հասկացրու, որ հարգարժան լեդիներ ու ջենտլմեններ, էս գյուղում էդ֊էդ անիծյալ անցյալի ոչ մի մնացուկ չկա։ Չը՛֊կա՛։ Անցյալը հիշողություն է դառել, շուտով հիշողությունների միջից էլ կջնջվի֊կվերանա. էդ ի՞նչ քաղցր, ջերմ բան ունենք հիշելու, որ հիշենք։ Լավ է, շա՜տ լավ է. ձեզ աշխարհիս վայելքները, մեզ՝ մեր արյունոտ հիշողությունները։ Չէ, եղբայր, մեր վայելելու ժամն էլ է հասել, էլ վերջ։ Հի՞նն եք ուզում տեսնել՝ խնդրեմ, մեր միակ հնությունը ժայռի գլխին թառած եկեղեցին է՝ էն էլ անզանգակ, էն էլ անտերտեր, ով գիտի քանի տարի խնկի ու մոմի երես չտեսած, ոչ էն է վանք է, ոչ էն է պահեստ՝ ինքզինքը Պատմական հուշարձանների պահպանման պետական կոմիտեին հանձնած մի շինություն, վրան էլ սպիտակ ներկով նկարած տկլոր կնիկ։ Հը՞, դրանցից անցյալի հոտ գալի՞ս է... Չէ, ընկերներ, եկեք քարը փեշներիցդ թափեք, լսեք Վիլսոն Մանուկյանիս ու հիացեք մեր ներկայի նվաճումներով։ Հուշարձա՞ն եք ուզում տեսնել՝ խնդրեմ, վերջին աշխարհամարտում զոհված որձաքարցի տղերքի աննման հուշասյունը ձեր աչքի առաջ է, մի քանի տարի առաջ ենք կառուցել, մի՞թե վատն է...

Զոհված 194 տղերքի հուշասյան դիմաց Գառնիկ Հունանյանն իրեն մեղավոր էր զգում, մեղավոր էր զգում կենդանի մնալու համար, չմեռնելու համար մեղավոր էր զգում։ Ու միտք էր անում Գառնիկ Հունանյանը, ահա արդեն քանի տարի է միտք էր անում ու չէր կարողանում որոշել՝ արդյոք պատերազմում զոհվե՞լն է հեշտ, թե՞ պատերազմից տուն դառնալը...

Որ մեղուների պարսի նման տուրիստների գվվացող խումբը շրջապատեց իրեն, Գառնիկ Հունանյանը զգաց առաջին հերթին օծանելիքի սուր հոտ։ Դեռ չէր հասցրել գլխի ընկնել, թե ինչ է կատարվում, երբ ձեռքից քաշելով, թևանցուկ արած տարան ու հուշարձանի դիմաց, պատվո պահակ երկու պիոներների արանքում կանգնեցրին։ Ու նորից շրխկշրխկացին ֆոտոապարատներ, լսվեցին հիացական բացականչություններ, փայլեցին երջանիկ աչքեր, և Գառնիկ Հունանյանը զարմացավ, թե ինչի՞ վրա են այսպես հրճվում այս լուսանկարիչ֊լուսանկարչուհիները:

Դու մի ասա՝ բարձրաձայն էր զարմացել, մեջներն էլ, դու մի ասա՝ թարգմանիչ էր եղել. խոսքը վռազ նրանց հասավ ու տեղնուտեղը պատասխանը ծափ֊ծիծաղի հետ ետ եկավ։

— Չեղավ, չեղավ,— ժպտալով սաստեց Վիլսոն Մանուկյանը։— Դուք ավելի լավ է ժպտացեք, հայրիկ, ժպտացեք, լուսանկարում են...

Ծոցի մեջ տաքացված օձի նման հիշողությունը շամփրեց ու սևեց Գառնիկի հոգին։

«... Դո՞ւն ալ, լակոտ, կը խրտնեցնես մեզմե մեծ ազգերը։ Ժպտա, ժպտա...»։

... Իսկ Եվրոպայի ներկայացուցիչը, սպիտակ նժույգին բազմած, ամենևին խրտնածի տեսք չուներ։ Դեմքը սափրված, թարմ՝ մատով զարկեիր, արյուն կկաթեր։ Ու օծանելիքի սուր հոտը՝ խառնված արյունի, մահահոտի հետ։ Շալվարն սպիտակ, բլուզն սպիտակ, սպիտակ ձիու, ուժեղ֊հզորի անձեռնմխելի իր բարձրությունից կկոցած աչքերով նայում էր ու ոչինչ չէր հասկանում. իր երկրում այդպիսի բան տեսած չկար, ուրիշ ոչ մի երկրում այդպիսի բան տեսած չկար։

... Իր Աբգար հայրը իր Ոսկան եղբոր բարուրը գրկած պառկել էր գերեզմանի մեջ ու մահ էր խնդրում ու հող էր խնդրում։ «Հող լցրեք վրաս, թաղեք ինծի, թաղեք, ես ալ մեռած եմ»,— խնդրում֊պահանջում էր ու նրա ձայնից երկինքն էր դողում։

Իր Աբգար հորը փորձում էին համոզել, դերձակ Անդրեասը մտել էր փոսն ու փորձում էր ուժով իր հորը դուրս քաշել գերեզմանից։ Իսկ իր հայրն էդ սև գերեզմանի մեջ ասես արմատակալել էր։

Իր Ոսկան ախպերը՝ նիհա՜ր, կաշի ու ոսկոր, կապտած, կես֊մեռած֊կես֊ողջ, խեղդվող ձկան նման բերանը բացուխուփ է անում, ուզում է լաց լինել, ու ձայնը փորից դուրս չի գալիս, ուզում է լաց լինել, ու ձայնը փորից դուրս չի գալիս...

«Ի՞նչ է կատարվում»,— ուղեկցի բերանով հարցնում էր սպիտակ ձիավորն, ու նրանց չէին լսում՝ չլսելու էին տալիս։ «Ի՞նչ է կատարվում»,— նորից հարցնում էին ու դարձյալ նրանց չէին լսում։

Այդ համատարած թշվառության, համատարած սարսափի մեջ՝ ձին այդքան ճերմակ, ինքն այդքան ճերմակ, ինքն այդքան կոկիկ, այդքան բարձր, անձեռնմխելի ձիավոր՝ երեխայի վրա սրբապատկերներից իջած ամենակարող հերոսի տպավորություն էր թողնում։ Հավաքե՜ց, հավաքե՜ց, մի բուռ համարձակություն հավաքեց ու իրեն նրա ձիու ոտքերի տակ տվեց՝ «Տեր ամենակարող,— աղաչեց,— դուն ազատես իմ հերն ու աղբերիկս»։

Ուղեկից թարգմանիչը իր խոսքերը տեղ հասցրեց ու պատասխան բերեց. «Ի՞նչ է կատարվում»։

Ու ինքը բացատրեց, ու ինչ պարզ ու հասարակ ստացվեց պատասխանը. «Իմ Լուսմերիկ մորը հենց նոր թաղեց իմ Աբգար հերը, ան թումբը, որ կտեսնիք, իմ Լուսմերիկ մոր գերեզմանն է։ Մեկ գերեզման ալ իր համար փորեց իմ Աբգար հայրիկս ու իմ Ոսկան աղբերիկս առած պառկեց գերեզմանին մեջ։ Մեր ընտանիք մեծ էր, քսան շունչ էր մեր ընտանիք։ Այժմ քսանեն երեքս մնացինք, դուն ազատես մեզ, տեր ամենակարող...»։

«Օ՜»,— գոչեց սպիտակ շալվարավորը,— «օ՜»՝ ու շանթահարի նման իրեն ցած նետեց ձիուց։

«Ազատիր, ազատիր իմ հերն ու աղբերիկս, տեր ամենակարող»,— նրա ոտքերի տակ ընկնելով, նրա հետ դեպի գերեզմանն էր վազում երեխան։ Իրենց առաջ ճանապարհ բաց արին։ Սպիտակ շալվարավորը ամբողջ ժամանակ կողքից կախ առարկան ձեռքն առավ ու չոքեց գերեզմանաբերանին։ Ձեռքի առարկան, պատյանից հանելուց հետո, պարզվեց, լուսանկարչական ապարատ էր...

... Ե՞րբ էր, հազար տարի առա՞ջ էր, թե՞ հազար տարուց էլ շատ կլիներ... Բարեկենդանի օր էր։ Իրենց տան բակն էր։ Բոլորը հավաքվել, նայում էին պարոն Արտուշի լուսանկարող սարքին ու ժպտում էին։ Շատվոր էին։ Ոնց շարվում էին, պարոն Արտուշը դժգոհ էր մնում։ Ոնց շարվում էին, մեկնումեկն անպայման դուրս էր մնում լուսանկարող «աչքի» տեսադաշտից։ Ստիպված երեք շարք կազմեցին։ Մեջտեղի շարքում, նստարանի վրա, կենտրոնում նստած են իր Գառնիկ պապն ու իր Սանամ տատը։ Իր Աբգար հայրիկն ու իր Հարութ հորեղբայրը ձեռքները ծնկներին դարսած ծանրումեծ նստած են մեկը հոր, մյուսը՝ մոր կողքին։ Իր Լուսմերիկ մերիկը... Վախ, իր Լուսմերիկ մերիկն ու իր խանում֊խաթուն հորեղբորկին Նանեն իրենց ամուսինների կողքին են կանգնած։ Միասին քյուֆթեն ու հավի մսով փլավը եփել, սեղանը գցել են, իրենց ամուսիններին ու իրենց երեխաներին զուգել֊զարդարել, իրենք էլ զարդարվել ու լուսանկարվում են...

Վերին շարքում Հովեն է կանգնած՝ Եվրոպայում կրթված, իրավաբանություն սովորած֊ավարտած իր հորեղբայրիկ Հովեն։ Մի քանի օր է, ինչ Հովեն վերադարձել է։ Միասին ուսանած պոլսեցի երկու թուրք ընկերներին էլ հետն էր բերել Հովեն։

Կերան֊խմեցին, քեֆ արեցին ու պաչ֊պռոշտիով, խոստումներով, նոր հանդիպումների պայմանով բաժանվեցին... Հովեի կողքին հարսնուկ Լուսնթագն է։ Արևին ասում է՝ դուրս մի արի, արդեն ես դուրս եմ եկել...

Լուսոյի կողքին... Ո՞վ էր կանգնած Լուսոյի կողքին... Լուսոյի կողքին Հարութ հորեղբոր Արամ և Աբրահամ ջուխտակ որդիներն էին ու իր խեղճ, իր քաղցրիկ քույրիկ Հերմինեն։ Հերմինեն տխուր էր, Հերմինեն այդ օրը լաց էր եղել։ Ընկերուհիները Հերմինեի վրա ծիծաղել էին՝ իբր մեջքն իրենց մեջքերի նման բարակ չէ։ Հերմինեն, 13֊14 տարեկան միամիտ Հերմինեն, լարանը կապել էր մեջքին, ձգել֊ձգել էր, ու էդպես մի շաբաթ դիմացել, ու երևի էլի կիմանար՝ թե լարանը մաշկը չպատռեր ու մսի մեջ չմտներ...

Ներքևի շարքում իրենք էին կանգնած՝ 3-6 տարեկան յոթ երեխա՝ Հաբեթը, Թորիկը, Վանուհին, Սիրուշիկը, Գառնիկը, Հայկը, Մաքրուհին... Հաբեթը Թորիկին վատ խոսքեր էր ասել ու Նանե հարսը Հաբեթի բերանը մի պտղունց կծու պղպեղ էր լցրել։ Հաբեթի լեզուն դեռ մռմռում էր, Հաբեթը խռովել֊մռութները կիտել էր։ Կանգնել ու ծնկները դողացնում էր. վախենում էր գնար չիշիկի ու նկարի մեջ չընկներ...

Իրենց ոտքերի տակ գույնզգույն, մեծ գորգ էր փռված։ Իրենց թիկունքում իրենց «զմփ֊զմփան» երկհարկանի տունն էր...

Իրենց գյուղը՝ Հազարի, 1914 թիվ, բոլորը հավաքվել, նայում էին պարոն Արտուշի լուսանկարող սարքին ու ժպտում էին։ Արևոտ օր էր...

... Իսկ սպիտակ շալվարավորը նկարում էր։ Լուսանկարեց, լուսանկարեց, լուսանկարե՜ց... Իր սպիտակ շորերն անգամ չափսոսաց, նստեց՝ լուսանկարեց, պառկեց՝ լուսանկարեց, չոքեց՝ լուսանկարեց։ «Պատմության դատի համար է,— ձայնեց նրա ուղեկիցը վերևից,— մեծ ազգերը մեզ չեն մոռացել...»։

Աշխարհի հզորների օրհնությամբ ու Թալեաթի հրամանով բոլոր վեց զավակներին կորցրած դերձակ Անդրեասի, հյուծվածությունից հազիվ ոտքի վրա մնացող տիրացու Մարկոսի, դպրոց ու աշակերտ արյան ծովի մեջ թողած կիսախելագար Մինաս վարժապետի աչքերում, աչքի մեկը յաթաղանի ծերին թողած «Քոռ» Հրանտի միակ, կենտ աչքում անգամ, շնորհակալության, անսահման երախտագիտության նման մի բան էր հայտնվել. մեծ ազգերը չէի՜ն մոռացել իրենց...

Երբ մարդն իր գործն ավարտեց, պատվով ավարտեց, երբ լուսանկարելու էլ ոչինչ չմնաց, որսորդի, իր զենքից անչափ գոհ որսորդի սիրով ու երախտագիտությամբ՝ պատյան դրեց ապարատը, թափ տվեց շորերի փոշին ու հեծավ իր ձին։ Հետո հիշեց, նեղություն քաշեց, լուսանկարեց նաև իր ետևից նայող Գառնիկ երեխային։ Հետո ժպտաց ու մատով մոտ կանչեց։ Երեխան չմոտեցավ։ Սպիտակ շալվարավորը գրպանից ինչ֊որ բան հանեց ու նետեց նրա կողմը։ Երեխան ձեռքն առաջ չպարզեց։ Կանաչ, փայլուն ինչ֊որ բան կպավ կրծքին ու ընկավ ոտքերի մոտ։ Սպիտակ շալվարավորը զարմացած նրան էր նայում ու ոչինչ չէր հասկանում. երեխա՞ն էլ նվերից հրաժարվի, այն էլ սոված, չտես հայ երեխան...

Անխոս, սպասողական իրար աչքերի էին նայում։ Հետո երեխան կռացավ, վերցրեց գետնից նվե՞րը, վա՞րձը... Կանաչ, ճռճռան թղթով փաթաթված կոնֆետ էր։ Ձեռքի մաշկով անգամ զգում էր կոնֆետի քաղցրությունը։ Իսկ ինքը սովա՜ծ, էդպես՝ թղթով կուլ կտար կոնֆետը... Իսկ իր մայրը սովից մեռավ, Հաբեթը, Վանուհին, Թորիկը, Սիրուշիկը, Մաքրուհին սովից մեռան, իր հայրը կենդանի֊կենդանի պառկել է գերեզմանում ու իր Ոսկան աղբերիկը սովից մեռա՞վ, թե՞ դեռ կենդանի է...

Կոնֆետը ձեռքում բռնած, խոսելու ուժ անգամ չուներ մեջը։ Թե որտեղից թափ առավ, թե ինչպես նետեց կոնֆետը տիրոջ կողմը, ինքը չիմացավ։ Ուզում էր ինչ֊որ բան ասել, բայց ուժն էլ չհերիքեց, կարողացավ միայն լաց լինել՝ անձայն, սնգրթալով։

Կոնֆետը սպիտակ շալվարավորին չհասավ, ընկավ ձիու ոտքերի մոտ։ Ձին, որ երևի սովոր էր նման նվերների, տեղնուտեղը հափ արեց կոնֆետն ու թքեց կանաչ, ճռճռան թուղթը։ Նույն պահին ինքը ապտակ ստացավ վզակոթին. «Դո՞ւն ալ, լակոտ, կըխրտնեցնես մեզմե մեծ ազգերը։ Ժպտա, ժպտա...»։

... 60 տարի առաջ ստացած ապտակը նորից ու նոր ուժով այրեց Գառնիկ Հունանյանի 60 տարով ծերացած, կոշտացած մաշկը։ Ձեռքը վեր բարձրացնելու՝ ցավը մեղմելու ակամա ցանկությունը, սակայն, բավարարելու հնար չկար. սիրունիկ երկու աղջիկներ կախ էին ընկել թևերից, ու ժպտալով, կչկչալով, զոհված տղերքի հուշարձանի դիմաց, Մասիս չքնաղ սարի դիմաց լուսանկարվում էին։

— Ես ձեր հավեսը չունեմ, ինձ բաց թողեք, ես գնամ,— չորեց։ Հետո, այնուամենայնիվ, հիշեց, որ ինքն, ախր, հայ է, որ հայերը հյուրասեր ու հյուրամեծար ու հյուրա... չգիտես, թե ինչ ժողովուրդ են, որ հյուրը ամեն հայի աչքի ու գլխի վրա տեղ ունի ու, որ աչքն էլ հանի, որ մազն էլ փետի՝ հայն իր հյուրի խաթրին կպնելու իրավունք չունի...

Էսպես, ուրեմն, շատ բան հիշեց Գառնիկ Հունանյանն ու խնդրեց.

— Խնդրում եմ,— խնդրեց,— հերիք է,— աղաչեց,— ինձ բաց թողեք, ես գնամ։

— Քեզ հենց կախաղան էին բարձրացնում՝ «ինձ բաց թողեք, ես գնա՜մ»,— նրա ետևից դժգոհ քրթմնջաց Վիլսոն Մանուկյանն ու բարձրաձայնեց.

— Մեծահոգի պետք է լինել, հայրիկ, մեծահոգի։

Գառնիկ Հունանյանը ոչինչ չպատասխանեց։ Պապիրոս կպցրեց ու ծխելով, գլուխկախ շարժվեց առաջ։ Գնաց֊գնաց ու պարող գյուղի, երգող գյուղի առաջ զարմացած կանգ առավ։ Դա այն պահն էր, երբ քսան դաստա նվագածուներ հենց նոր իրար գլխի հավաքվել ու զլել էին իրենց երգը։ Գառնիկ հայի սիրտը փափկեց ու աչքերը ժպտացին. ի՜նչ լավ էին երգում, ի՜նչ լավ էին պարում տնաշենները։ Այ մարդ, էդ հո պար չէր, փոթորկած ծովը ո՞նց է լինում, էդպիսի մի բան էր։ Թվում էր, թե էդ երգի, էդ պարի, գետինը թնդացնող ոտքերի թափից Մասիս չքնաղ սարի հավերժական ձյուները ուր է, ուր է փուլ են գալու ու շերտ֊շերտ, դղրդոցով լցվելու են Արաքս չքնաղ գետը։

«... Եվ անձրև իջավ ու գետերը վազեցին... Էս ինչո՞ւ հիշեցի,— զարմացավ Գառնիկ Հունանյանը։— ... Եվ անձրև իջավ ու գետերը վազեցին ու հովերը փչեցին, և զարկին այն տանը, ու չփլավ, վասնզի վէմի վրա հաստատված էր։ Եվ ով որ այս իմ խոսքերս լսե ու չկատարե զանոնք, կնմանի անխելք մարդու մը՝ որ իր տունը ավազի վրա շինեց։ Եվ անձրև իջավ ու գետերը վազեցին ու հովերը փչեցին և զարկին այն տանը, ու փլավ, և մեծ էր անոր կործանումը...»։

— Էս ինչո՞ւ հանկարծ հիշեցի,— զարմացավ Գառնիկ Հունանյանը։

2

Հին է խաղողի այգին, շա՜տ հին։ Այգեպանն էլ հին է, հին ոսկոր է։ Բայց այգու տարիքի համեմատ նրա տարիքն ի՞նչ է որ։ Հա՜յ֊հա՜յ֊հա՜ա՜յ... Այգու համար նա ո՜րերորդ այգեպանն է, ո՜րերորդ Գառնիկն է նա այգու համար։

Բայց սա ի՞նչ բան է. Գառնիկ այգեպանը կանգնել է իր այգու կենտրոնում, թմբի մեջ, զարմանքից ու ցավից աչքերն ուր որ է ասես դուրս են թռչելու ակնախոռոչներից, ծնկները դողում ու դողալով ծալվում են, սառը քրտինքը պատել է ճակատը։ Մարդ աստծո, այս ինչպե՞ս, այս ե՞րբ պատահեց։ Չո՛ռը, չո՛ռը ոտքից գլուխ այգին պատել է։ Ու ո՜նց է պատել, աստված, էդ ոնց է պատել։ Ասես սկզբում միայն չոռն է եղել, հետո տեղ֊տեղ վազեր են աճել։

Գառնիկ այգեպանը զարմանքից ապշել ու ցավից գլուխը կորցրել է։ Ուզում է շարժվել, բայց ոտքերը... Ոտքերն ո՞ւր են։ Ախ, ինքն արդեն ծնկե՜լ է։ Ու հենց այդպես՝ ծնկաչո՛ք, ծնկաչո՛ք, ձագին կորցրած գազանի նման ինքն իր շուրջը պտտվում է. լավ, բա ինքը որտե՞ղ էր... Առողջարա՞ն էր գնացել, հիվանդ պառկա՞ծ էր, մեռե՞լ էր...

Գառնիկ Հունանյանը սարսափելի երազից վեր թռել, բայց դեռ լրիվ չէր արթնացել, խելքը գլուխը չէր եկել։ Վախեցած աչքերով մի լավ, մի հարազատ բան էր փնտրում, որ գոնե դրանից կառչեր ու մղձավանջից դուրս գար։ Անդրանիկ զորավարի նկարը՝ դիմացի պատին, սակայն, չկար, հոր, եղբոր, իրենց գերդաստանի խունացած լուսանկարներն էլ չկային ու չկային... Մեկ էլ հանկարծ հիշեց, որ, այ մարդ, ինքն ախր իր տանը չի։ Չէ, էլի իր տանն է, բայց ոչ Որձաքարում. մի տուն էլ Մոսկվայում ունի և այն էլ, տերդ խնդա, Գառնիկ Հունանյան, «Աստղային» ավանում, ավիակոնստրուկտոր Վահրամ որդու տունը։ Հա՛, որդին այստեղ մեծ հեղինակություն է, հա՜, ինքն այստեղ Գառնիկ Աբգարովիչ է, տիեզերագնացների, պրոֆեսորների հետ է նստում֊վեր կենում, բայց դա էլ հիմա, այս պահին չթեթևացրեց այգեպանի սիրտը։ «Այգիս, այգուս բան պատահած չլինի»,— սա էր մտքինը։ Ասա ի՞նչ խելք արեց՝ էս ամառվա կեսին, աշխատանքի էս թեժ պահին եկավ հասավ Մոսկվա։ Արագ֊արագ հագավ շորերն ու դուրս եկավ ննջարանից. որդին արթնացել, սափրվում էր։ Որ հայրը չոր կող ունի, որ իրասածի է՝ Վահրամը գիտեր։ Բայց ինքն էլ նրանից պակասը չէր. սկսեցին վիճել։ Այգեպանը հաստատ կհաղթեր պրոֆեսորին, եթե հարսն ու թոռը օգնության չհասնեին։ Ուրեմն թոռն այսօր հասունության վկայական էր ստանում և խնդրում, պահանջում էր, որ պապը մեկ օր էլ, գոնե մեկ օր էլ մնա։ Օր՝ չէ, բայց կես օր Գառնիկն այնուամենայնիվ մնաց։ Դպրոցում, հետո էլ արդեն Յուրի Գագարինի արձանի առաջ սիրտը հա լցվում ու աչքերը թացանում էին. սա, ախր, ինքն է գերեզմանից հազիվ փախած, կիսամեռ էն հազարցին։ Ու հասունության ատեստատ ստացող այս պատանին, լույսի կտոր այս պատանին էլ ինքն է՝ Գառնիկ Հունանյան... Աստված, փառքդ շատ, Գառնիկ Հունանյան, որ երազում է տիեզերագնաց դառնալ...

«... Միջմոլորակային նոր արբանյակի վրա ենք աշխատում, հայրիկ»։— Պրոֆեսոր որդու խոսքերն են։ Սա Գառնիկ Հունանյանն արդեն կեսգիշերին, Մոսկվայից Երևան թռչող ինքնաթիռում է հիշել, և սիրտը նորից լցվել է։ Որդուն, ախր, վերջին երեք տարում միայն հեռուստացույցով էր տեսել։ Ով գիտե մեկ էլ ե՞րբ կտեսնի։ Կտեսնի՞, չի տեսնի, ո՞վ գիտի։ Փարիզից, իր գիտաժողովների արանքում նամակ էր գրել՝ «Սուրեն պապս ո՞նց է»։ Իսկ Սուրեն պապին երկու ամիս առաջ էին թաղել, երբ ինքն ամերիկաներում էր եղել։ Խեղճ Սուրեն պապ, էդպես էլ մուրազը սրտում մեռավ։ «Տեսնես Վահրամս երկնքում հեչ աստծուն տեսած կա՞»,— հարցնում էր։ «Օրերով աստծու հետ խոսք ու զրույցի մեջ են»,— հոգու հետ խաղում էին։ Չգիտես, հավատո՞ւմ էր, չէ՞ր հավատում։ «Ասեք, թող իմ անունից աստծուն խնդրի, ասում էր, աստված ջան, ասի, իր ծննդավայրո՛ւմ, Սիփան սարի փեշերին թաղվելու պապիս մուրազը անկատար չթողնես»։ Երեկ Գառնիկ պապը փորձում էր Գառնիկ թոռանը պատմել Սուրեն նախապապի մասին, բայց ոչ իր ռուսերենը հերիքեց բացատրելու և ոչ էլ թոռան հայերենը՝ հասկանալու համար։ «Ամիսներով տանը չես լինում, Վահրամ,— ասաց որդուն,— խեղճ էրեխեն մայրենի լեզվով խոսելն էլ մոռացել է. ո՞ւմ հետ խոսի։ Մի քանի ամսով ուղարկիր գյուղ։ Ինձանից բացի քո կողմից ոչ մի հարազատ֊բարեկամի չի ճանաչում, մենակ անուններն է լսել։ Գյուղում, ախր, երեք հորքուր, 14 քուր ու ախպեր ունի՝ գումարած մորդ կողմի ազգ֊բարեկամությունը...»։

Այս դեպքը որդուն չպատմեց Գառնիկը։ Սարսափելի պատմություն էր։ Հենց իրենց գյուղից, Վարդազարյան Օգսենի տղեն՝ Սամվելը, Բաքվում ամուսնացել էր։ Ինքը սարի նման տղամարդ, կինը նմանապես՝ էնպիսի էրեխեք էին ծնվում, որ մարդու լեզուն չի պտտվում, թե նկարագրի։ Մինչ բժշկությունը գլուխ էր ջարդում առեղծվածի վրա, պարզվեց, որ ամուսինները... հարազատ հորեղբոր զավակներ են։ Աղջիկը երկու տարեկան է եղել, երբ հայրը՝ ամուսնու հարազատ հորեղբայրը, հանկարծ չքվել է ու էլ երբեք չի հայտնվել։ Ազգանունն, ուրեմն, ուկրաինական, հայրանունն՝ ուկրաինական, խեղճ Սամվել, ի՞նչ իմանաս, որ ամուսնանում ես ոչ թե Բոգդանի, այլ հարազատ ոչ բարով հորեղբորդ աղջկա հետ։ Ու երեխեքը, երեխեքը... վիզները ծուռ, գլուխները...

Զարմանալու բան է, մտածում էր Գառնիկ Հունանյանը, մեզանից միլիոնավոր կիլոմետրեր հեռու մոլորակների վրա չեղած մարդկություն ենք փնտրում, ու մեր կողքի հարազատին, բարեկամին շատ ժամանակ մոռանում ենք։ Իր փեսա Արմենակը... Իր փեսա Արմենակն ուզում է ընտանիքը առած կորչի Ամերիկա։ Ինքը Վահրամին ասաց՝ էդ գործի վրա մի կերպ քար գցի, ասաց՝ ի՞նչ բարոյական իրավունքով։ Իսկ ի՞նչ բարոյական իրավունքով են իրենք վեր կենում ու գնում։ Ո՞վ է սպասում նրանց Ամերիկա...

Պատմում էին, թե վարդքարեցի մեկը, որ մի քանի տարի առաջ Ամերիկա էր գնացել, գյուղում մնացած հորեղբոր որդուն կանչում հա կանչում էր։ Քանի դեռ էստեղ է եղել, հորեղբոր որդու գոյությունն անգամ չի զգացել, իր մակարդակի մարդ չի եղել իբր. ինքը պահեստապետ, նա անասնապահ ու, ասում են, շատ տգեղ մի խեղճուկրակ։ Հա, իսկ հիմա իր ամերիկաներից համոզում է. «Որ ամբողջ օրը մատդ մատիդ չխփես ու լավ ուտես֊խմես, լավ հագնես֊կապես՝ լա՞վ է»։ Սա որ չաշխատել֊ուտելու անունը լսում է, Ամերիկան աչքում դառնում է աշխարհի ամենալավ երկիրն ու հորեղբոր որդին՝ ամենալավ մարդը։ Ամերիկացին, պարզվում է, կրկեսի տեր է եղել։ Հորեղբոր որդին հասնում է տեղ, թե չէ, գործի է դնում. գցում է կապիկների վանդակը, թե՝ խնդրեմ, ձեզ ապացույց, որ մարդը կապիկից է առաջացել։ Էդ գործի համար, ասում է, խնդրողներ շատ են եղել, բայց բարձր ռոճիկ են պահանջել։ Իսկ էս խեղճուկրակը հեչ՝ մի փոր հացի է։ Հիմի, սա իբր ականատեսն է պատմել, ամբողջ օրը վանդակում առոք֊փառոք նստած է. հագա՜ծ֊կապա՜ծ, ժողովուրդն ինչ ասես, որ չի նետում ճաղերի արանքից, մենակ հասցրու կեր։ Առաջին մի քանի շաբաթն, ասում են, շատ դժվար է եղել, ճչացել, լաց է եղել, բայց հիմի, արդեն շատ լավ է զգում իրեն։ Ու կշտությունից մարդկային լեզվով խոսելն էլ մոռացել է։ Ամբողջ օրը մենակ ուտում ու ժպտում է, ուտում ու ժպտում է՝ երջանի՜կ, երջանի՜կ... Կոնֆետ են նետում՝ լեզուն է ցույց տալիս, փող են նետում՝ շալվարն է իջեցնում։ Ամեն բան շատուշատ լավ է, մենակ թե՝ երբ փորձում են փողերը ձեռքից խլել, էնպիսի մի ոռնոց է դնում, որ առյուծն անգամ իր վանդակում վախից դողում է...

— Ոչ բարով փեսա Արմենակ,— Մոսկվայից Երևան թռչող ինքնաթիռից Որձաքար, իր փեսային ասաց Գառնիկ Հունանյանը,— 4֊5 տարեկան երեխա էիր, պատերազմ էր, սով էր, մտել էիր կոլխոզի խաղողի այգին, սոված փորիդ քաղցը խեղդելու համար էնքան խաղող էիր կերել, որ տեղիցդ չէիր կարողանում շարժվել։ Փորդ ուռել, տռզել էր, թփթփացնում էիր փորիդ ու՝ «փոլ, փոլ, էս իմա՞լ էս ուլել, էլնեկ ես քո տեղը ըլնեի»։ Հիմա ամեն բան էլ ունես՝ փոր էլ, ավտո էլ, ամրոց֊տուն էլ. չէիր տեսել պատից կախ, հիմի ունես ճակատիցդ կախ, էլ ի՞նչ ես ուզում՝ Ամերիկա՞... Հա, Ամերիկա, ասում են փող աշխատելը ավելի հեշտ է։ Էստեղ, փառք աստծո, նամուս֊թասիբ կա, ամոթ կա, երես֊երեսի առնել կա. մեկը հարազատ է, մյուսը՝ բարեկամ, հարևան, տասներորդի պապը փրկել է քո պապին մահից, քսաներորդը հորդ թաղմանը դագաղն իր ուսերին էր տանում, հարյուրերորդը նվագում էր ախպորդ հարսանիքին... Ամերիկա ո՞վ է քեզ ճանաչում, քոքից, արմատից զուրկ մարդիկ են, ինչ ուզեն կանեն, կուզեն փողոցում տկլոր ման կգան։ Ո՞վ է ասելու՝ տեսեք, տեսեք, Գասպարի տղա Արմենակն է։ Ո՞վ է ասելու՝ ամոթ է, շան որդի, քո պապը, քո հերը կարգին մարդիկ էին, դու էդ ո՞ւմ ես նմանվել։

«Ամոթ է,— իրեն՝ Գառնիկին է ամոթանք տալիս լղպորը,— փեսեդ՝ ավտոինսպեկտոր, տղեդ ավիակոնստրուկտոր, դու՝ գերեզմանափոր։ Մեզ աշխարհով մեկ խայտառակ ես անում»։ Դե գնա, ես քո ամերիկացի... Գառնիկ Հունանյանը իր որդուց շատ շնորհակալ է։ Գառնիկը համոզված էր, որ որդին իրեն կհասկանա։ Էն ո՞նց ասաց. «Տիեզերքի նվաճման, կատաղի արագությունների մեր դարում, քեզ նման մարդկանց կարիքն, հայրիկ, օր֊օրի ավելի է զգացվում»։ Ճի՞շտ, ճի՞շտ... Երբ դու ընդամենը երկու տարեկան էիր, որդի, հորդ այլ բան ասացին. «Քեզ նմաններին որ մնա, մենք խավարի ու տգիտության ծովից դուրս չենք գա»։ Եվ դա հենց այնպես ասված խոսք չէր...

Մուրադյան Կարապետը կոմունարկան քաշել էր գլուխն ու համոզված էր, որ վերջ, ինքն արդեն հեղափոխական է ու հեղափոխություն֊հեղափոխություն էր խաղում. պարզվում էր դհոլ֊զուռնան «անիծյալ անցյալի մնացուկներ» էին, թմբուկ֊շեփորի նվագակցությամբ դինամիտը դրել էին հիմքի տակ, ուզում էին եկեղեցին պայթեցնել։ Տանուտերանց Կայծակը, հիշատակը միշտ վառ մնա, վերջին պահին, շնչակտուր վրա էր հասել։ Դանակը քաշել՝ «Ով տղամարդ է, թող վանքին մատով կպչի»,— ասել էր։ Եկեղեցին կանգուն մնաց, բայց Կարապետը հերթական «համապատասխան» նամակն ուղարկեց...

Գյուղի անունն էլ «անիծյալ անցյալի մնացուկ» էր։ Գյուղի համար նոր անուն էին որոշել, իբր՝ ժամանակակից։ Գրականության դասատու Արամ Վաչյանը, վախ Արամ Վաչյան, անձամբ Խանջյանի մոտ էր եղել։ Գյուղի անունն էլ,— թե երեխեք ունի՝ աստված Խանջյանի երեխեքին երկար կյանք տա,— պահպանվեց։ Հետո, Խանջյանից հետո, Մուրադյան Կարապետը գյուղամիջում ճառ ճառեց՝ «ազգի դավաճանները մեր շարքերում տեղ չունեն»,— և պարզ դարձավ, որ Արամ Վաչյանի երգն էլ երգված էր։ Առավոտյան գյուղը բնից արթնացավ ու լսեց. «Գիշերս Արամ Վաչյանը կախվել է իր թոնրատանը՝ օճորքից»։ Երկու օր «ազգի դավաճանի» դիակը անթաղել մնաց, երկու օր ոչ ոք ռիսկ չարեց «ազգի դավաճանի» տան դուռը բացել։ Հորեղբոր տղերք ուներ Արամը, իբր լուր չունեն՝ երկու օրով սուսուփուս գյուղից հեռացան։ Երկու օր գյուղն իրեն խուլ ու համրի տեղ էր դրել, էշի տեղ էր դրել։ Մուրադյան Կարապետը բոլորի փոխարեն լսում, տեսնում, որոշում էր։ Լսեց, իմացավ. «Դաշնակի տղա Գառնիկ Հունանյանն է փորել ազգի դավաճանի գերեզմանը, դաշնակի տղա Գառնիկն է հինգ֊վեց լակոտի հետ հողը դրել ազգի դավաճանի դագաղը. լա՜վ...»։ Այն օրվա մասին հիշողությունը երբեք չփակվող վերքի նման մնացել է Գառնիկի սրտում։ Այն օրը գյուղը սարսափելի անեծք բերեց իր գլխին... Արամ Վաչյանի դագաղն իրենց ուսերին տանում էին Գառնիկ Հունանյանն ու բարձր դասարանցի հինգ երեխա։ Վեցերորդին հայրը՝ փռնչի Սահակը, ականջից քաշելով տուն տարավ։ Դագաղի ետևից գնում էին հանգուցյալի այրին, երկու մանր երեխաները՝ ձեռք֊ձեռքի և Լենինգրադից եկած ռուս ուսուցչուհին... Գյուղն ասես մեռած էր, գյուղն ասես ավերակ էր, շուն ու կատու անգամ չերևաց փողոցներում...

Այդ տարին, ասում են, սարսափելի երաշտ եղավ գյուղում, հեղեղը սարում քշեց֊տարավ Որձաքարի ոչխարի հոտը, կայծակը սպանեց չորս մարդ, մի օրվա ցավի եկան — մեռան վեց մարդ, սովից մեռան, խոտերից թունավորվեցին հինգ երեխա... «Ասում են», որովհետև, ինքն այդ տարին արդեն գյուղում չէր. Արամ Վաչյանի թաղման գիշերը իր տան դուռն էլ թակեցին... Թե Որձաքարում կա մեկը, որ կռիվն սկսվելու վրա ուրախացավ, դա ինքն է՝ Գառնիկ Հունանյանը։ Թե մեռնել էր՝ ավելի լա՞վ չէր զենքը ձեռքին, նպատակի համար, հայրենիքի ազատության համար զոհվեր...

1941 թվի նոյեմբեր ամսից մինչև 1944֊ի դեկտեմբեր կռվեց։ Հիմա այդ մասին որ ցանկանա էլ՝ չի կարողանում պատմել։ Պատերազմը պատմելու բան չի, պատերազմը պետք է ապրես, պետք է զգաս՝ սեփական մաշկով, սեփական հոգով, արյունով։ Պատերազմին Գառնիկ Հունանյանը տվեց իր կյանքի երեք տարին, որ մի ամբողջ կյանք թվաց, թոքերի շրխկան առողջությունը, ձախ ոտքի թաթը։ Եվ երբ կրծքով մեկ մեդալավորված, հազիվ ոտքերը քարշ տալով գյուղ մտավ, էլ ազգի դավաճան չէր՝ հերոս էր, փրկիչ էր, աչքի լույս էր...

Մուրադյան Կարապետի մասին գյուղը լուր չուներ, ասում էին՝ անհետ կորած է։ Հետո, 1948֊ին, Շահենի Սաքոն պատմելու է. «Մեր բարաքում երեք հայ էինք, ուշքս գլուխս եկավ, տղերքը թե՝ ձեր գյուղից մեկն էլ կա էստեղ. երկու օր տարան֊բերին, երրորդ օրվա վրա հսկիչ դառավ։ Անունն ի՞նչ էր, հարցրի, թե՝ Կարապետ, Մուրադյան Կարապետ։ Լսածիս չէի հավատա, թե հենց նույն օրը շան մռութը չտեսնեի. նույն Կարապետն էր, ֆշշացնելու, գոռգոռալու նույն ձևը, մենակ թե ավելի էր լցվել, սիրունացել, թշերը կարմիր, ասես կռիվ չէր, սանատորիա էր եկել... Հետո, ես ճամբարից փախա, չգիտեմ, թե ինքն ինչ եղավ, բայց վայ թե սատկացրած լինեն, ախր շատ էր թունավոր...»։ Պարզվեց, որ չէ, այդքան շուտ սատկողներից չէր, 10֊15 տարի անց Մուրադյան Կարապետի ձայնը Հոլանդիաներից եկավ։ Ասում էին, իբր ծխախոտի ֆաբրիկայի տեր է։ Հետո էլ ասացին, թե այ մարդ, ի՞նչ ֆաբրիկա, ի՞նչ բան, հյուրանոցում անտեր֊անտիրական սատկել է, դիակը տարել մի փոսի մեջ պարտակել են։ Այդպես էլ ճիշտը ոչ ոք չիմացավ...

... Ինքնաթիռի սիրունիկ ուղեկցորդուհին խնդրում էր ամրագոտիները կապել, արդեն, ուրեմն, տեղ էին հասնում։ Մոտալուտ մի վատ բանի սպասումից այգեպանի սիրտը տագնապահար թփրտաց։ Այ մարդ, էդ ի՞նչ երազ էր, չոռն այգին բռնել էր... Ու ինքն իրեն խոստացավ Գառնիկ այգեպանը. «Աստծով այգուս բան պատահած չլինի, գառ եմ մորթում...»։

3

Առավոտ ծեգին, երբ տաքսին կանգնեց դռան առաջ, Գառնիկ Հունանյանի աղջիկն ու ավտոտեսուչ փեսան վախեցած դուրս թռան տնից (արդեն հինգերորդ տարին էր կնոջ մահից հետո միասին էին ապրում)։ Ճամպրուկը փեսայի ձեռքը տվեց Գառնիկ այգեպանը, աղջկան ասաց՝ «ամեն բան լավ է, հետո, հետո...», ու ինքը ափալ֊թափալ այգի վազեց...

Հրաշք, այգին իր տեղում էր. փարթա՜մ, գեղեցի՜կ։ Ամառ էր, հունիս ամիսն էր ու այգին երկնում էր։

— Բարլո՜ւս,— ասաց այգուն։

Ծեր այգեպանի հոգին փառավորվում էր։

— Մատաղդ ըլնեմ, մատաղդ,— ասաց այգուն ու գիրկ արեց։

— Բա ես մեռա՞ծ եմ, որ քո մազը պակասի,—ասաց։— Ձեռք ու ոտքս էլ որ թուլանան, չոռի քոքն ատամներով կկտրեմ,— ասաց։— Հը՞, չլինի՞ ծարավ եք,— հարցրեց։ Միայն իրեն հասկանալի լեզվով վազերը խոստովանել էին, որ, հա՜, ծարավ են։ Ծնկներին խփեց ու.— Ես էլ ասեմ՝ ի՞նչ խառը երազներ եմ տեսնում,— ուրախացած հայտնագործեց։— Ուրեմն, դուք ծարավ եք եղել ու ես գլխի չեմ ընկել, հա՞։ Վայ ձեր մերը չմեռնի, երազում էլ բողոքի էիք եկել, հա՞,— ներողամտորեն գլուխն օրորեց։— Հես է, հես է, գնամ առուն թեքեմ ու ձեզ ջուր տամ։

Աղջկան ու փեսային ասաց՝ «հետո, հետո...»։ Շորերը փոխեց, բահն ուսն առավ ու ջուր բերելու գնաց։

Դեռ լույսը նոր էր բացվում ու դեռ ջրի եկող չկար։ Առուն վարար էր։ Առու հասնելուն պես հիշեց, որ գիշերվա վատ երազը թե առավոտ ծեգին հոսող ջրի վրա պատմում ես, ջուրը չարը տանում֊խափանում է։ Հենվեց բահին ու գիշերվա երազը ծայրից֊ծայր ջրին պատմեց, մեղավորի նման խոստովանեց ու խնդրեց.

— Երազիս չարը տար ու բարին թող, ջրիկ ջան։ Չարը խափանիր, ջրիկ ջան։

— Ասում եմ, բարլո՜ւս,— մեկ էլ լսեց թիկունքից։ Շրջվեց։ Մուրադենց Վարանցովն էր՝ պապիրոսը բերանի անկյունում։

— Բարլուս, հազար բարին, Վարանցով ջան,— նրա մեկին իր հազար բարևով պատասխանեց։— Էս որտեղի՞ց առավոտ ծեգին։

— Մեռլատնից։ Գիշերն էնտեղ էի։ Էլ պահելու հնար չկա, Գառնիկ։ Տղերքը գան, չգան, էսօր թաղելու ենք...

— Ի՞նչ մեռլատուն, ի՞նչ թաղում,— զարմացավ֊վախեցավ Գառնիկը։

— Յա՜,— չհասկացավ Վարանցովը,— այ տղա, դու հո ուղտի ականջում քնած չե՞ս։ Տանուտերանց Գևորգի նման մարդը երկու օր է մեռած, դու էսօր հարցնում ես՝ ի՞նչ մեռլատուն։

— Ո՞նց թե...

— Ի՞նչը՝ ո՞նց թե... Տնաշեն, ամբողջ աշխարհն է խոսում. Տանուտերանց Գևորգը երկու օր է մեռած, տղերքից ոչ մեկը չկա, որ հորը թաղի։ Շորերը հագցրել, պառկեցրել են դագաղում ու սպասում են...

Գառնիկի աչքերը սառել էին Վարանցովի բերանին։

— Մարդ աստծո,— շշնջաց,— բարլուսախառն միանգամից էդքան վատ բան բերանդ ո՞նց զորեց ասել։

— Ուրեմն դու չգիտեի՞ր։— Դեռ չէր հավատում Վարանցովը։— Գերեզմանի համար քեզ բան չե՞ն ասել... Էս գյուղում քեզանից բացի ուրիշ գերեզմանափոր էլ կա՞...

— ...

— Գառնիկ, հա ուզում եմ հարցնել,— պոկ չէր գալիս Վարանցովը,— դու, ախր, ծնված օրիցդ այգեպան մարդ, օր֊ծերության հանկարծ ո՞նց դարձար գերեզմանափոր։ Ես քեզ լավ գիտեմ, դու շահամոլ մարդ չես, դու շահի համար չէիր անի։

— ...

— Քեզ հետ եմ, Գառո,— այգեպան֊գերեզմանափորի կողը բզեց Վարանցովը։

— Դու որ իմանայիր Գևորգին անթրաշ են թաղելու, չէի՞ր թրաշի։

— Կթրաշեի,— միանգամից ասաց Վարանցովը,— էն աստված, կթրաշեի։

— Դե, ուրեմն ի՞նչ կա չհասկանալու, ես էլ էդ ձևով գերեզմանափոր դարձա։

— Էլի չհասկացա,— համառեց Վարանցովը։

Գառնիկ այգեպանը տխուր ժպտաց։

— Ամեն ինչ սկսվում է առաջին անգամից,— ասաց։— Չորս֊հինգ տարի առաջ էր, Գևորգի նման մի լավ մարդ էր մահացել՝ ֆիդայի Մանուկը, ու գերեզման փորող չկար։ Ես փորեցի։ Երրորդ անգամ արդեն կանչեցին՝ մերժել չկարողացա։ Չորրորդ անգամ, երբ աշխատանքիս համար փող դրեցին գրպանս, որոշեցի, որ վերջ, էլ չեմ փորելու։ Հա, այ տղա, բա որ կողքի գյուղից հիմա արդեն օղորմածիկ մեկը կար՝ էկել էր տանս վրա կռիվ. իմ հացին վայիս մի դառի, ասում էր... Ինչ որ է՝ հաջորդ անգամ մերժեցի։ Մի ուրիշ անգամ փեսաս իմ ետևից եկած մեռելատերերին քիչ էր մնացել ծեծեր։ Մի խոսքով, գյուղում գերեզմանափոր Գառնիկն արդեն մոռացվում էր, երբ սիբիրներից Հայկազյան Աշոտին հեռագիր եկավ, թե ախպերդ՝ Հայկազյան Աղասին, մեռել է։ Հիշո՞ւմ ես, Աշոտը գնաց ու բերեց ախպոր դիակը։ Էնտեղ չէր թաղել, աշխարհի ծերից մարդն ախպոր դիակը ցինկե դագաղով բերել էր, որ հայրենի հողում, պապերի կողքին թաղի։ Բայց, պարզվում է, դժվարը աշխարհի ծայրից դիակը հայրենի գյուղ հասցնելը չէր, դժվարը հայրենի գյուղի գերեզմանատանը մի գերեզման, հասարակ մի գերեզման փորելն էր։ Խեղճ Աշոտ, իր վիշտն ու իր չարչարանքն իրեն քիչ են, բահն ու քլունգն առել ու ամառվա կեսին, ճրթճրթան շոգին դողացնելով, սև ջուրն աչքերն առած ախպոր համար գերեզման փորելու է գնում... Դու հասկանո՞ւմ ես էդ ինչ բան է... Այ, հենց էդ օրվանից էլ ես դառա էս գյուղի անփոփոխ, անդավաճան գերեզմանափորը։ Ու հենց էդ օրվանից էլ գյուղացիք որոշեցին, որ ես խելքս գցել եմ...

Լռություն տիրեց։ Հետո Վարանցովը շշնջաց.

— Լավ, բա հետո՞...

— Ի՞նչ հետո,— քմծիծաղեց այգեպան֊գերեզմանափորը։— Մեր պապերի օրոք, հիշո՞ւմ ես, էդ բաները կարծես թե իրենք իրենց էին արվում։ Մարդիկ իրենց հոգու, իրենց խղճի համար էին անում։ Հետո էդ էլ դառավ հաց աշխատելու, փող աշխատելու միջոց։ Դառավ փեշակ։ Հետո, աշխարհն էնքան զարգացավ, փող սարքելու էնքան նոր֊նոր միջոցներ գլխի ընկան մարդիկ, որ իրենց հին փեշակների վրա թքեցին ու մոռացան։ Հիմի, խնդրեմ, խղճի համար չեն անում, փողի համար չեն անում։ Մնում է մի միջոց,— Գառնիկ այգեպանը չարախնդաց,— պարգևատրումը։ Պարգևի համար կանեն։ Էդ անտերը շատ քաղցր բան է։

— Ի՞նչ պարգևատրում,— լրիվ շշկլվեց խեղճ Վարանցովը։

— Պարգևատրում, էլի,— ժպտում էր այգեպանը,— ասենք՝ իրավունք կտա առանց հերթի ավտո առնել։ Էդ դեպքում տղերքն իրենց հերերին զոռով գերեզմանատները կքշեն ու իրենք էլ «էստի համեցեք» կկանչեն։ Էդպես մի 20֊30 տարի։ Հետո, երբ արդեն պարգևատրումն էլ չի օգնի, գերեզման փորող ռոբոտից֊բանից կսարքեն։

Ռոբոտի փորած գերեզմանում թաղվելու հեռանկարը Վարանցովին կարծես շատ լուրջ և կարծես շատ սարսափելի թվաց։

— Եսիմ,— ուսերը թոթվեց,— եսիմ։

Հետո, երբ Գառնիկ այգեպանն արդեն հեռանում էր, շշնջաց նրա ետևից.

— Աստված քեզ ինձանից երկար կյանք տա, Գառնիկ, Գառնիկ առաքյալ...

Մինչ այգեպանը տեղ կհասներ, ջուրն ինքն իր գլխի ճարն արդեն տեսել էր. առաջին թմբում ուռել֊փոր էր տվել, հետո բանդը քանդել ու երկրորդ թումբ էր հոսում։

— Հը՞, ծարավներդ առա՞ք,— հարցրեց այգեպանը առաջին թմբի վազերին։— Խմեք, կուշտ խմեք, ծարավ չմնաք։

Երկրորդ թմբի առաջ բանդ կապեց, բահը թափով խփեց հողի մեջ ու հենվեց բահին։

— Տանուտերանց Գևորգն էլ գնաց,— ասաց այգուն։— Ինչ մարդ էր ու ինչ վախճան ունեցավ... Է՜, ավելի լավ է առավոտ ծեգին ձեր հոգին էլ իմի նման չպղտորեմ։ Խմեք, հանգիստ խղճով ջուր խմեք ձեզ համար։

«Տեսնես գերեզմանն ո՞վ է փորել»,— մտածեց։ Հետո մտածեց, որ Գևորգի նման հարգարժան մարդու գերեզմանն ո՞վ չէր փորի։ Ընտանիք կա՞ էս գյուղում, որ Գևորգի լավությունը տեսած չլինի։ Շատ պատվով֊հարգանքով մարդ էր Գևորգը։

Գևորգի հետ, սակայն, մի օր վիճեցին, 1957, թե՞ 58 թվերին էր։ Գևորգն, ուրեմն, բրիգադավար էր, ինքն էլ՝ այգեպան, ջրկիր։ Անձամբ գործկոմի նախագահից լավ աշխատանքի համար Գևորգը մի ձեռք բոստոնից կոստյում էր նվեր ստացել։ Ոնց ստացել, էդպես էլ պահարանում կախված մնացել էր։ Չէր հագնում։ Առիթ չէր լինում։ Ինքն ամբողջ օրը դաշտերում ու այգիներում՝ որտե՞ղ էր հագնելու։ Էդ օրը, սակայն, գյուղում հարսանիք էր ու ինքն էլ հարսանիքի քավորն էր։ Կինը երկար խնդրել֊համոզել ու կոստյումը հագցրել էր։ Բայց մինչև հարսանիքավորները քավորի ետևից կգային, քավորս որոշում է նոր ծլած ցորենի արտերը մեկ էլ աչքի անցկացնել, նոր միայն հանգիստ խղճով քավորություն անել։ Ցորենի արտերն էլ ինքն է ջրում։ Էդ անտեր ջուրը, որ ուրիշ ժամանակ հազիվ էր ճլճլում, հանկարծ կատաղեց, բանդ֊մանդ քանդեց ու նոր ծլած ցորենը քոքահան է անում։ Ինքն իրեն էս կողմ է գցում, էն կողմ է գցում, բայց ի՞նչ օգուտ, մեն֊մենակ կատաղած ջրի դեմն առնե՞լ կլինի։ Էդ պահին էր, որ Գևորգի տռտռիկի ձենը լսվեց (բրիգադավարի տռտռիկ֊մոտոցիկլետի ձենը իրենք հազար էդպիսի ձեների միջից կճանաչեին)։ Գևորգս ուրախ֊ուրախ իջավ տռտռիկից ու ժպիտը սառեց֊քարացավ դեմքին։ Մի րոպեի չափ էդպես շվարած կանգնած էր։ Կոստյումն էլ նոր, սիրուն (ինքը վռազ գլխի ընկավ, ոք դա հենց նախագահի նվիրած կոստյումն է), էնպես էլ նստում է վրան, էնպես լավ սազ է գալիս, որ նայողը կասի, երնեկ քո տիրոջը։ Մեկ էլ էդ սիրուն տղամարդը ընկնավորի նման պոկվեց տեղից ու բռունցքները սեղմած իր վրա է գալիս։ Ինքն ակամա պաշտպանողական դիրք ընդունեց։ Բայց իզուր։ Գևորգը հասավ իրեն, ու ի՞նչ անի, ոք լավ լինի... Օղորմի քեզ, Գևորգ ջան, հասակն առավ ու էդպես կոստյումով֊բանով՝ շըրը՜մփ, իրեն ուրդի բեքանը տվեց։ «Վրաս ցեխ ու ճիմ լցրու»,— իր վրա գոռում է։ Ինքը շշկլած կանգնել է ու չգիտի ի՞նչ անի, ո՞նց վարվի։ Հետո լեզուն բացվեց. «Ախր, այ Գևորգ,— ասաց,— հագինդ նախագահի նվիրած կոստյումն է»։ «Տո, նախագահի մերն էլ, քո մերն էլ,— համբերությունը հատած գոռաց,— դու ցեխը լցրու, ցեխը...»։

Բերան֊բերան՝ հազար բերան. խոսքը մինչև նախագահին էր հասել։ Էս անգամ նոր կոստյում չէր ուղարկել, բայց մի քանի ամիս անց, էս կողմերով անցնելիս անձամբ ինքն էր եկել։ Գևորգի տան դուռը ծեծել ու՝ «Գևո՞րգ,— ասել էր,— դուրս արի տեսնեմ դու էդ ո՞ւմ մերը»։ Հետո մի լավ ծիծաղել էր, մի կես ժամի չափ զրուցել, վերջում էլ Գևորգի ձեռքով գցած գինուց մի֊մի թաս խմել էին ու նոր գնացել էր նախագահը... Լավ մարդ էր, ոսկի մարդ էր նախագահը. մեծի հետ մեծ, փոքրի հետ փոքր։ Պրոֆեսորի հետ պրոֆեսոր, բանվորի հետ բանվոր, բոլորի լեզուն, բոլորի ցավը հասկանում էր։ Էն սուտի֊մուտի կիսաջոջերի՞նն է, որ... աստծու տված բարևն ի՞նչ է՝ էն էլ խնայում են։ Բարևելիս էլ էնպես են բարևում, ասես դրանով քեզ մի մեծ լավություն են անում... Հա, էն դեպքից հետո, ինքը Գևորգից նեղացել էր։ Ասա, որ նախագահ մարդը Գևորգի ուշունցից չնեղացավ, դո՞ւ ինչու էիր նեղացել։ Վերջը, լավ էր, հազարիցի Նունո տատի թաղմանը հաշտվեցին, օղորմի Նունո տատին։ Մեկ էլ զգացին, որ կողք֊կողքի դագաղն իրենց ուսերին են տանում։ Մի պահ նայեցին իրար, ու առանց մի խոսք ասելու զգացին, որ հաշտվել են։ Նունո տատը որբևայրի կին էր, էս գյուղում ու էս աշխարհում ոչ մի հարազատ չուներ։ Միայնակ էր ապրում իր խցում, որ Գևորգենց թաղերում էր։ Երբ մեռավ, նրա թաղման ու հոգեհացի հոգսը Գևորգն իր վրա վերցրեց ու հարազատ որդու նման պատվով֊հարգանքով ամեն բան կատարեց։ Է՜, աշխարհ...

Ցամաքող առուն կտրեց ծերանուն խոհերից։ Բահն ուսն առավ ու դուրս եկավ այգուց։ Լավ էր, շատ փնտրելու հարկ չեղավ, կողքի փողոցից ինչ֊որ մեկը ջրի հոսքը մինչև վերջին կաթիլը հիմնավորապես կտրել, դեպի ձախ՝ իրենց կողմն էր թեքել։

— Սատկած էշ եք փնտրում, որ նալերը պոկեք,— բարկացավ Գառնիկ այգեպանը, բայց ջուրը լրիվ իր կողմը չթեքեց՝ հալալ կես արեց. կեսը հոսեց ձախ, կեսը՝ ներքև։ Բայց իր այգին էր հասել, թե չէ, առուն նորից ցամաքեց։ Բարկացած ետ դառավ. դարձյալ նույն պատմությունը։ Նայեց շուրջբոլորը՝ ոչ ոք չկար։ Մի քիչ սպասեց՝ ոչ ոք չերևաց։ Ջուրն էլի երկու մասի բաժանեց ու ետ, այգին վերադարձավ։ Քիչ անց առուն էլի ցամաքեց։ Դե որ զոռբայություն է՝ զոռբայություն է. այս անգամ ինքը ջրի ձախ ընթացքը լրիվ կտրեց ու սպասեց։ Այ, հիմա, արդեն, շատ սպասելու հարկ չեղավ։ Քիչ անց ճաշարանի ըմբշամարտիկի արտաքինով խոհարարուհին ձեռքերը թափահարելով, կուրծքը դուրս ցցած եկավ, ո՜նց եկավ։

— Ախ էդ դու ես, հա՞,— դեռ տեղ չհասած ծղրտաց։— Բա դու չե՞ս ամաչում, բա դու էդ այգու ու էդ ջրի հույսի՞ն ես մնացել։ Միլիոնը դրել ես տակդ ու սրա֊նրա համար գերեզման փորելով փող ես դիզում, մեր հաշվին հարստանում ես՝ հերի՞ք չէ, հիմա էլ աչքդ էս մի բուռ ջրի՞ն ես տնկել։ Բա ի՞նչ. մեզ սովամահ արա, որ դու գերեզման փորելով փող աշխատես, բա ի՞նչ...

Հետո, անշնորհք ձևով առվի բերանին չոքած գեր անլվան իր գործն էր անում՝ շարունակելով ամեն տեսակ կեղտ ու զիբիլ հանել բերանից։

Ծերունին նրան չէր լսում, ոչինչ չէր լսում։ Քարացել֊մնացել էր տեղում։ Ուզում էր որևէ բան ասել՝ լեզուն կապ էր ընկել։ Սիրտը վիրավորանքից ու անզորությունից ուռչում֊ուռչում ու քիչ էր մնում պայթեր։ Արդեն յոթանասունին մոտ մարդ էր ու մինչև էսօր ոչ ոք իրեն այդպես վիրավորած չկար...

Գառնիկ այգեպանը շրջվեց ու ծանր քայլերով ետ՝ իր այգին էր վերադառնում։

— Այ, էդպես պորտդ տեղը կդնեմ,— նրա ետևից ծղրտաց անլվան։— Գաբրիել հրեշտակիս տեսեք։ Հիմի էդ դարն անցա՜վ, էլ հոգեառներից վախեցող չկա՜...

4

Տանուտերանց Գևորգի ապուպապերն էս գյուղի տանուտերերն են եղել։ Գևորգի Լևոն աղա պապն էս գյուղի տանուտերն է եղել։ Գևորգի Հրայր հայրը... Գևորգի հայրը էս գյուղի համար մղված կռիվներում զոհ է գնացել թշնամու գնդակին։

Տանուտերանց Գևորգի Կայծակ հորեղբայրը, պարզ բան է, արդեն տանուտեր լինել չէր կարող, բայց կռվից վերադարձել ու իր տան տերն էր մնացել։ Ու քանի որ իր տան, իր մեծ գերդաստանի տերն էր՝ նաև իր գյուղի տերն էր։ Ինքը գյուղինն ու գյուղն իրենն էր։

Իր տանուտեր պապից Գևորգին միայն տոհմանունն ու հիշողություններ էին մնացել, մեկ էլ պապենական տան անկյունաքարը՝ հիշատակագրով. «Իմ հետնորդներին ի պահ եմ տալիս տունն այս»։ Բայց գյուղը կար, գյուղը մեծացել, հարստացել ու գեղեցկացել էր։ Իրենց ձեռքերով գյուղը մեծացրել, հարստացրել ու գեղեցկացրել էին, ու իրենց գյուղի տեր էին զգում։ Գյուղը Գևորգինն ու Գևորգը գյուղինն էր։ Պապենական հին տան տեղում Գևորգը մի նոր, մեծ տուն էր շինել՝ այնպիսի մի տուն, որի մասին տանուտեր պապը երազել անգամ չէր կարող։ Ու պապենական տան անկյունաքարն էլի տեղը գտել էր՝ «Իմ հետնորդներին ի պահ եմ տալիս տունն այս»։ Գևորգը երկու աղջիկ ու երկու տղա էր ունեցել։ Որդիներին Գևորգը Անդրանիկի զինվոր իր երկու զոհված եղբայրների անուններն էր տվել։ Որդիներին Գևորգը լավ ուսումի էր տվել ու նրանցից մեծ սպասումներ ուներ։

Գևորգը որոշել էր, որ իր որդիները մի տան մեջ են ապրելու՝ շունչ֊շնչի, թիկունք֊թիկունքի: Գևորգի տանը երկու չէ, չորս ընտանիք առոք֊փառոք կապրեր։ Բայց ամուսնացան որդիները թե չէ, իմուքոն ընկավ մեջները։ Էնքան, մինչև տունը բաժանելու վրա քիչ էր մնացել մեկմեկու փոր թափեն։ Խեղճ Գևորգը ամոթից նրանց փոխարեն գետինն էր մտել։ Մեքենա ունեին՝ ծախել էր, 4 հազար ռուբլի ետ գցած փող ուներ՝ դա էլ դրել էր մեքենայի փողի վրա ու ավագ որդու համար նոր տուն էր առել՝ սիրուն և հարմարավետ մի տուն։ Ավագ որդուն՝ Սամվելին, սակայն, դա էլ քիչ թվաց։ Կոլխոզում գյուղատնտես էր. ռոճիկը ռոճիկ, տարվա վերջում աշխօրի դիմաց էլի ահագին փող էր ստանում։ Դա էլ քիչ թվաց։ Ձեռքի հետ ավտոմեքենաների պահեստամասերի առևտուր սկսեց։ Հետո, երբ դա էլ քիչ թվաց, փող սարքելու գերժամանակակից միջոց մտածեց Սամվելը. տեսամագնիտոֆոն առավ (շրջանում առաջին տեսամագնիտոֆոնը) ու գիշերները իր տան նկուղում սեանսը 10 ռուբլով ֆիլմեր էր ֆռռացնում։ Հավաքվում գնում էին տղերքը 15֊20 հոգով, ու փող էր, որ հավաքում էր տանուտերանց Գևորգի որդի Սամվելը։ 4֊5 ամիս ամբողջ շրջանը «լուսավորեց» ու հենց այդ գործի վրա էլ «վառվեց»։ Դատ֊դատաստան եղավ. չորս տարով քշեցին, գնաց։ Կինը՝ Մերին, ամուսնու բռնվելու հենց հաջորդ օրը դուռ֊լուսամուտ պինդ կողպեց, միակ տղայի ձեռքը բռնեց ու պո՛ւկ, քաղաք, ծնողների մոտ։ Էսպես, ըհը, Սամվելի տան ծուխը մարեց։ Իբր էդ ցավը քիչ էր, երկու ամիս անց կարկուտն իր խփած տեղը մեկ էլ խփեց. մահացավ Գևորգի կինը։ Իր մեծ, զմփզմփան տան մեջ Գևորգը մնաց հարսի ու միակ թոռան հետ։ Փոքր որդին՝ Սարգիսը, տանն էր ու տանը չէր. ոչ ոք գլուխ չէր հանում։ Ի՞նչ գործ էր անում Սարգիսը, ոչ ոք գլուխ չէր հանում։ Ով ինչ չէր ճարում՝ Սաքոն ճարում էր. մոտավորապես էս էր նրա գործի անունը։ Վլադիկավկազներում ու Վլադիվոստոկներում Սաքոյին բռնեցնելն ավելի հեշտ էր, քան Որձաքարում։ Գյուղում նրա մասին վաղուց մոռացած կլինեին, եթե «ձեռքի վրա» ավտո առնողների ու չեխական գարեջուր խմողների թիվը տարեցտարի չավելանար. սրանց համար Սաքոն աստված էր։ Հա, մի երկու տարի էլ խոպանիստների բրիգադավար եղավ, բայց դա հիմա անցած շրջան էր։

Գևորգի մահվան գիշերը երկրի յոթ քաղաքների 12 հասցեներով «կայծակ» հեռագրեր թռան Սաքոյի ետևից։ Բախտի բան էր, 12 հեռագրերից մեկն, այնուամենայնիվ, հասել էր Սաքոյին։ Նրա պատասխանը Կիսլովոդսկից եկավ, թե գերեզմանը վանքի բակում փորեք, ես գալիս եմ։ Մի հեռագիր էլ, համենայն դեպս, Սամվելին էին ուղարկել։ Բայց, դե, հեռագիրը Սամվելին հասնե՜ր֊չհասնե՜ր, հավատայի՜ն֊չհավատայի՜ն, թողնեի՜ն֊չթողնեի՜ն՝ ո՞վ էր իմանում. հավանականությունը շատ փոքր էր։ Այնուամենայնիվ, Սամվելին էլ էին սպասում։

Գևորգի մահից երկու օր անց, ցերեկվա ժամը 10֊11֊ի արանքում, Սաքոն ժամանեց։

Սաքոն, պարզվում է, ուշացել էր, որովհետև գնացքով էր եկել։ Իսկ գնացքով էր եկել, որովհետև ոչ մի մարդատար մեքենա այնքան բեռ չէր տեղափոխի, որքան բերել էր Սաքոն իր հետ։ Ինքնաթիռով էլ, հասկանալի է, հազար տեսակ ստուգում կա, չես համոզի, որ արկղերով չեխական գարեջուրն ու «Պեպսի֊կոլան», ձկան խավիարը, տասնյակ կիլոգրամներով ասետրինա ձուկն ու ձիթապտուղը ոչ թե ծախելու, այլ հոգեհացի համար ես տանում։ Սաքոյի բեռն այնքան շատ էր, որ կայարանից երկու տաքսի «Վոլգաներով» էր գյուղ հասցրել։

Սաքոն, ուրեմն, վերջապես եկել էր։ Նրանից մի քանի ժամ առաջ Սամվելի կինը՝ Մերին էլ էր եկել։ Մերի մի ասա, չգիտեմ ինչ ասա՝ իսկական փարիզուհի։ Ինչքան էլ պահն անպատեհ լիներ, ինչքան էլ ամաչեին, խեղճ գյուղացի տղամարդիկ չէին կարողանում աչքները կտրել սև, կիպ, կիսաթափանց զգեստի տակից շռայլորեն ուրվագծվող նրա բարեմասնություններից։ Իսկ քայլվածքը, քայլվա՜ծքը... Հա, Մերին էլ, ուրեմն, եկել էր, բայց Սամվելը չկար։

«Վախ, հեր ջան, դու էս ինչ փորձանք բերիր մեր գլխին»,— հոր վրա արցունք էր թափել Սաքոն, ու հիմա բակում, պատին դեմ արած դագաղի կափարիչի մոտ՝ անկյունաքարի տակ կանգնած, ծխում էր։ Սաքոյին շրջապատել էին ու ակնածանքով նայում նրան, չէին համարձակվում որևէ բան ասել։ Հիմնականում տարիքավոր մարդիկ էին՝ հորքուր֊մորքուրի ամուսիններ ու մի քանիսը իր նախկին խոպանիստներից:

Սաքոն աչքի տակով չորս բոլորը նայում ու խուլ փնչացնում էր։ Սաքոն ինչ֊որ բանից դժգոհ էր։ Հա՜, իր սպասածի չափ ժողովուրդ չկար, իր նախկին ընկերներից ոչ ոք չկար։ Ասա՝ Սաքո, բա ի՞նչ էիր ուզում, որ լիներ. 8֊9 տարի է՝ էս ժողովրդի ոչ լավին ես, ոչ վատին, ո՞վ էիր ուզում, որ քեզ հիշեր...

Սաքոյի տեսքից, հագուստ֊կապուստից, մատնեմատի ադամանդե մեծ քարով մատանուց ու ծխած «Քենթ» սիգարետից անգամ հարստություն էր բուրում։ Կողքին կանգնածներին Սաքոն առնվազն Մանթաշով, ու նրանք Սաքոյին խեղճ ու կրակ գյուղացիներ էին թվում։

— Հը, ո՞նց եք,— իշխանավայել տոնով հարցրեց, հետո, նրանց լռությունի՞ց էր, թե ինչ, գլխի ընկավ, որ իր հարցը հեչ տեղին ու ժամանակին չէր, մեխանիկորեն վրա բերեց.— Էս ո՞նց պատահեց։

— Քուն ու դադար չուներ, Սաքո ջան,— ասացին,— իբր բաղի հոգսը քիչ էր, էդ տարիքում նորից շինարարություն էր սկսել. տան կողքին բաղնիք էր սարքում։ Քարը ձեռքին էլ ցավը բռնել էր։ Տարանք հիվանդանոց՝ ասին կույր աղիքն է։ Սրսկեցին֊բան արին, մինչև դես, մինչև դեն, խեղճ մարդը մեռավ։ Հերձեցին՝ պարզվեց աղիքի ոլորում էր...

— Վա՜խ,— մռռաց Սաքոն,— աշխարհի պրոֆեսորներն, ուրեմն, իմ ընկերներն ըլնեն ու իմ հերը աղիքի ոլորումից մեռնի՞... աշխարհի պրոֆեսորները...

Սաքոն լռեց՝ թույլ տալով, որ շրջապատն իրենով հիանա։ Նրա անձի նկատմամբ միակ անտարբերը հարևանի՝ պատմության դասատու Վարդգես Մուրադյանի 14֊15 տարեկան երեխան էր։ Երեխային էս մեռլատունը մեռլատան, ու վիշտն էլ վշտի նման չէր թվում։ Մի պահ փորձեց իրեն Սաքոյի տեղում պատկերացնել, և գլուխը պտտվեց սարսափից ու չհասկացավ, արհամարհեց փքված, ինքն իրեն ի ցույց դրած Սաքոյին։ Այդ պահին էր, որ նրանց հայացքները խաչվեցին, և այդ մի պահը բավական էր, որ Սաքոն առնվազն չսիրի երեխային, քանի որ նրա մեջ տեսավ ոչ թե լուռ ու խոնարհ հիացողին, այլ սեփական կարծիք ու սկզբունք ունեցող մեկին։ Սաքոն արհամարհանքով... չէ, էդ լակոտն ի՞նչ էր, որ իր արհամարհանքին արժանանար, ուղղակի փախցրեց հայացքը երեխայի հայացքից։ Երեխայի աչքերը, սակայն, սահեցին Սաքոյի պարարտ մարմնի վրայով ու կանգ առան տռուզ փորի վրա։ Ու սպիտակ վերնաշապիկով ծածկված այդ առանց այն էլ մեծ փորը երեխայի աչքերում մեծացա՜վ, մեծացա՜վ, դարձավ ասես կինոէկրան ու այդ էկրանի վրա հանկարծ հայտնվեց Գևորգ պապի պատկերը։

Հին կոստյումն ուսերին, ծխացող ծխամորճը մատների մեջ, նստած էր ծերունին «Անդրանիկի քարին», իրենց քարին՝ իր քարին։ Քարը ծեր բարդու առաջ, բարդին իր նոր տան առաջ, տունը ծեր Մասիսների առաջ, Մասիսները ծեր Աստծո առաջ ու ծերունին այդ ամենի առաջ ասես հենց իրար համար էին ստեղծված... Հետո, ինչպես կինոյում, երեխայի աչքի առաջ պատկերներն իրար էին հաջորդում։ Ահա, ծերունին հիմք է փորում, ծերունին քար է ջարդում, ինքն իրեն ցեխ է տալիս, ինքն իրեն քար է տալիս, ինքն իր ճակատի քրտինքից կուրանալով տուն է շինում... Ծերունին այգի է փորում, ծերունին այգի է ջրում, խաղողը քաղել, լցրել է հնձանը ու բոբիկ ոտքերով տրորում է։ Անջատված քաղցուն խողովակով հոսում ու... պետք է որ գուռը լցվի, բայց գուռը բերնեբերան լցվել է, քաղցուն հողի ու փոշու միջով իր համար ճանապարհ բացելով գլորվում է։ Գլորվում, գլորվո՜ւմ ու տան առաջ, բարդու առաջ, քարի շուրջբոլորը գյոլ է տալիս, կանգնում է։ Իսկ ծերունին լուր չունի, ծերունին խաղողը ինքնամոռաց տրորում է, քրտինքը դեմքից ծորում ու կաթում է հնձանի մեջ, ու խառնվելով քաղցուին՝ հոսում է հողի ու կեղտի միջով, ու բարդու առաջ, քարի շուրջբոլորը գյոլ է տալիս, կանգնում է... Քարը բարդու առաջ, բարդին տան առաջ, տունը Մասիսների առաջ, Մասիսները աստծո առաջ իրենց տեղում են, բայց այդ ամենի առաջ՝ ծերունու տեղում ոչ ոք չկա։ Իսկ քաղցուն խառնվելով հողին՝ ցե՜խ է դառնում, ցե՛խ է դառնում, ու հիմա երեխայի աչքերի առաջ համատարած ցեխ է։ Ցեխը կուլ տալով ամեն բան՝ առաջ է շարժվում, տարածվո՜ւմ է...

Երեխան վախեցա՞ծ, զզվանքո՞վ վանեց իրենից այդ պատկերն ու աչքերի առաջ մնաց մի դատարկ էկրան՝ մի տռուզ փոր...

... Սպիտակ «Վոլգա» էր կանգնել տան առաջ ու իրենց արժանապատվությունը գնահատող չորս֊հինգ տղամարդ ծանրումեծ իջնում էին մեքենայից։ Տղերքն էին։ Մեկ֊մեկ մոտեցան, գրկախառնվեցին֊համբուրվեցին Սաքոյի հետ ու վշտահար կանգնեցին նրա կողքին։ Քիչ անց մեքենայի տերը, որ շրջկոոպի նախագահի վարորդն էր, մտավ Սաքոյի թևն ու մի կողմ տանելով նրան, շշնջաց.

— Հարութի մոտ հաց եմ սարքել, Սաքո ջան, ճամփից ես գալիս, սոված կլինես, գնանք, մի կտոր հաց դիր բերանդ։ Էսօր դու դեռ շատ ես չարչարվելու...

Սաքոն մի պահ հապաղեց, դեմքը խոժոռեց՝ մտահոգ տեսք ընդունեց, հետո «լավ» ասաց ու դառավ Մհերին.

— Արդեն ժամը 12֊ն է, մինչև 4֊ը կսպասենք, Սամվելը էկավ՝ եկավ, չեկավ՝ վերցնում ենք։ Ամեն ինչ պատրաստ է, չէ՞։ Նայեք, որ ոչ մի բանի պակասություն չլինի։ Էն չեխականից, իկրայից, ասատրինայից֊բանից բոլ֊բոլ լցրեք սեղաններին, ժլատություն չանեք, իմ հերը ժլատ մարդ չէր։

— Ամեն բան պատրաստ է, Սաքո ջան,— մեղավոր֊մեղավոր ասաց Մհերը,— մենակ...

— Ի՞նչ «մենակ»,— զարմացավ Սաքոն ու ձեռքը գրպանը տարավ։— Լեզվիդ տակ ոնց որ բան կա, մի քաշվի, ասա։

— Մենակ գերեզմանը դեռ փորված չէ, Սաքո ջան,— հազիվ կարողացավ քրթմնջալ Մհերը։

— Ո՞նց թե,— Սաքոյի աչքերը թռան ճակատին,— արա, բա մինչև հիմա ինչո՞վ էիք զբաղված։

«Գայիր ինքդ հետաքրքրվեիր, տեսնեմ ոնց էիր գերեզմանափոր ճարելու»,— ուզեց ասել փեսան, բայց ժամանակին լեզուն կծեց — Սաքոյի նմաններին խոսք ետ դարձնել չէր կարելի։

— Ամբողջ շրջանը տակնուվրա ենք արել, Սաքո ջան,— արդարացավ,— բայց մի կենդանի գերեզմանափոր չենք ճարել։ Հիմի մի խելառը կա, ասում են նա փորում է, գնանք տեսնենք։

— Արագացրու,— կիսաձայն հրամայեց Սաքոն, ինչ֊որ թղթադրամներ խցկելով Մհերի գրպանը։— Էս փողը տասը գերեզմանի համար կհերիքի, բոլորը տվեք դրան, խաղալով կգա։ Արագացրու, աշխարհով մեկ խայտառակ չենք լինելու, պադլեց։

Տղերքն, ինչպես ծանրումեծ իջել էին, այնպես էլ ծանրումեծ նստեցին «Վոլգան», վարորդի կողքի պատվավոր տեղն, իհարկե, թողնելով Սաքոյին։

— Դու էդ գործը գլուխ բեր, ես կես ժամ֊մի ժամից կգամ,— ձայն տվեց Սաքոն Մհերին մեքենայի պատուհանից, ու հիացական հայացքների ուղեկցությամբ սպիտակ «Վոլգան» պոկվեց տեղից։

Երեխան մոտեցավ թթենու տակ նստոտած ծերունիների խմբին։ Սրանք իրենց տվել էին հիշողություններին ու հիմա տաքացած վիճում էին։

— Ախր ընդամենը 50 տարի է անցել, էդ ո՞նց էդքան շուտ մոռացաք,— զարմանում֊զայրանում էր Մանելենց Սահակ բիձեն։— Անդրանիկը իջավ սպիտակ ձիուց, նստեց այ, էն քարին, մեջքը տվեց բարդու քոքին ու չորսբոլորն հավաքված ժողովրդին էր նայում։

— Որ սպիտակ ձիուց իջավ, որ էդ քարին նստեց, էդքանը ճիշտ է, բայց էդ բարդու ծառը էն ժամանակ չկար,— չէին համաձայնում մյուսները։

— Կար։

— Չկար։

— Կար...

5

Ոչ այնքան հեռավոր 1918 թվականին, երբ շնից շատ ինքնակոչ աղաներ դեռ չկային, այս գյուղում մեն մի աղա կար՝ Լևոն աղեն։ Հարուստ մարդիկ, ճիշտ է, էլի կային, Լևոն աղից հարուստներն էլ կային, բայց որպես աղա հարգվում էր միայն Լևոնը։ Աղա էր Լևոնը՝ հոգով, սրտով, իր թասիբ֊նամուսով, տո՛, իր նիստ ու կացով, իր բոյ֊բուսաթով, ձի նստելու, զենք բանեցնելու, բաժակ բարձրացնելու իր շնորհքով... Գիշեր֊ցերեկ Լևոն աղի դուռը բաց էր ամեն գնացող֊եկողի առաջ, օրը տասը աղքատ էր կշտանում Լևոն աղի հացով. հաց տվող մարդ էր Լևոն աղեն։ Սով լիներ, դժբախտության լիներ, թե թշնամի վրա տար, Լևոն աղեն սարի նման էս գյուղի թիկունքին կանգնած էր։ Իսկ Հրա՜յրը... Լևոն աղի չորս որդիներից ավագն էր Հրայրը։ Առյուծի սիրտ էր կերել Հրայրը։ Նրա ահից թշնամին էս գյուղից փախ֊փախ էր անում՝ ոնց որ լեղաճաք գայլը ազնվացեղ չոբանաշնից։ Աչք֊աչքի տասը տղամարդ չէր կարող չափվել Հրայրի հետ... Բայց մահը... Անտեր մնա մահը, գալիս իմա՞ց է տալիս, հարցնո՞ւմ է ով լինել֊չլինելդ, հարցնո՞ւմ է տարիքդ ու ցանկությունդ։ Տասնութ տարեկանից Հրայրը զինվոր էր, Հայաստանում էլ քաղաք ու գյուղ կա՞ր, էլ լեռ ու կիրճ կա՞ր, որտեղ Հրայրը թշնամու դեմ կռված չլիներ։ Մի հարյուր անգամ մահը ժպտացել ու աչքով անելով անցել էր կողքից։ Ժպտացել ու անցել էր, որ արյունից ու կռվից հեռու, իր գյուղի աղբյուրի շրթին բռնացներ։ Մահն էլ Հրայրի հետ դեմ առ դեմ դուրս գալու ռիսկը չէր ունեցել, թիկունքից էր վրա տվել ու շրջվելու անգամ, զարմանալու անգամ ժամանակ չէր տվել իգիթին։

Լևոն աղի տան բակում ասեղ գցեիր, գետնին չէր ընկնի, էնքան ժողովուրդ էր հավաքվել։ Դանակը զարկեիր սրտներին, էդքանի միջից մեկի սրտից մի պուտ արյուն չէր կաթի։ Տղերքը, ճիշտ է, հետապնդել ու շանսատակ էին արել Հրայրի վրա թիկունքից կրակողին (ճանաչել էին, քոռ Ահմադի շներից էր եղել), բայց դրանից ի՞նչ օգուտ, Հրայրի կորստի դեմ դա ի՜նչ սփոփանք էր։

Լևոն աղե՜ն... Խեղճ Լևոն աղա, էլ Լևոն աղա՞ էր մնացել, աշխարհը փուլ էր եկել Լևոն աղի գլխին։ Ուր էր, էդ սև գնդակն իր թիկունքին առած լիներ ու Հրայրն իրեն գերեզման դներ։ Անխիղճ աստված... Գոնե հիմա գութ ունենար, ու իր հոգին էլ առներ։ Ո՜ւր էր...

Էս աշխարհի չարին ու բարուն անտեղյակ, էս վշտին անհաղորդ, Հրայրի Գևորգ որդին հարմար պահ էր գտել, բարձրացել էր կտուրն ու երկար ներքև նայելուց ձանձրացած՝ խաղ էր մտածել իր համար. թքում էր փոքրիկ մի՝ մրջյունի վրա ու ծնկած սպասում էր՝ արդյոք, դուրս կգա՞ ճստիկն էդ մեծ օվկիանի միջից։ Մրջյունը մաքառում, կենաց մահու կռիվ էր տալիս, ուժասպառ լինելով դուրս էր պրծնում մահվան ճիրաններից ու երևի չհավատալով, որ, այնուամենայնիվ, փրկվել է, այս անգամ էլ է փրկվել, մի պահ շվարած կանգ էր առնում՝ չիմանալով հետո ի՞նչ անել։ Հաջորդ պահին, երբ փոքրիկ տոտիկները հազիվ շարժելով՝ մրջյունը մի կերպ պոկվում էր տեղից, երեխան նորից էր թքում և ամեն ինչ սկսվում էր նորից։ Մահու և կենաց կռվի երեք ռազմադաշտ էր թողել մրջյունը թիկունքում, երբ երեխան զգաց, որ խեղճը բոլորովին ուժասպառ է եղել և ուր որ է արդեն հանձնվելու է։ Չէ, մրջյունի մահը չէր ուզում, ձեռքի ծղոտիկով դուրս քաշեց նրան մահվան երախից ու սպասեց։ Այս անգամ երկար սպասեց, արդեն ձանձրանում էր սպասելուց, բայց մրջյունը հանկարծ կենդանության նշաններ ցույց տվեց։ Չէ, էս մրջյունը շատ ամուր էր կառչած կյանքից, և ապրելու նրա համառությունը զվարճացնում էր երեխային։ Հետաքրքիր էր տեսնել, թե էլ ի՞նչ փորձությունների կդիմանա, ինչքա՞ն կդիմանա։ Իսկ մրջյունն, ախր, շատ միամիտն էր. մեկ ուրիշը նրա փոխարեն խորամանկության կդիմեր, սուտմեռուկի կդներ, կխաբեր ու կփրկվեր։ Իսկ սա՝ չէ։ Իրեն տանջամահ անողի մեծահոգությա՞նն էր հավատում, թե ինչ, խելքը գլուխը եկավ թե չէ՝ շարժվեց տեղից։ Թե ո՞ւր էր փախչելու, որտե՞ղ էր պատսպարվելու՝ աստված գիտեր։ Իսկ երեխան այլ փորձություն էր մտածել, մրջյունի չորսբոլորը բարձր հողապատնեշ կապեց ու նրան թողնելով կենտրոնում շվարած֊կանգնած, ինքը խնդմնդալով սպասեց՝ հիմա՞ ինչպես է վարվելու...

Այդ պահին, սակայն, ձիու ոչ սովորական, պղնձյա վրնջոց լսվեց, և քրտնաթոր, փրփրակալած բերանով կապտավուն մի նժույգ ծառս եղավ ու ներսից ասես եփ գալով, չհանդարտվելով՝ կանգ առավ Լևոն աղի տան բաց դարպասի առաջ։ Այստեղ երեխայի խաղն ընդհատվեց։ Թողնելով մրջյունին՝ երեխան շտապեց ներքև, դեպի կապույտ ձին։

Ձիավորը, որ լավ լուր էր բերել, որ ձիու հոգին բերանը բերելով շտապել էր րոպե առաջ աչքալուսանք տալ Լևոն աղին, տեսնելով դագաղի սև կափարիչը նրա տան դիմաց, իր ձիու նման ծառս եղավ, ու չգիտես ինչու՝ Հրայրը... վկայեց սիրտը։ Հետո շվարել մնացել էր դեռևս ոստոստացող ձիու վրա՝ մոռացած ասելիքն ու անելիքը։

Ժողովուրդը, որ ճանաչել էր բաջազլեցի հայտնի հարյուրապետ Դավթի Վրեժ որդուն, սուսուփուս ճանապարհ էր բաց անում նրա առաջ՝ դեպի Լևոն աղեն։ Լևոն աղեն... Ի՜նչ Լևոն աղա՝ քա՛ր, քա՛ր, որձաքար։ Հազար տարի, միլիոն տարի շանթ ու կայծակ կերած, հազար տեղից, միլիոն տեղից վիրավոր, ներսից հրդեհ, ներսից կրակ, բայց դրսից հպարտ, սառը որձաքար։

— Հորեղբորս վշտին անտեղյակ, ես նրան աչքալուսանք բերելու էի եկել, ներիր մեղավորիս, աղա,— շշնջաց Վրեժը։

— Խոսիր,— ասաց Լևոն աղեն,— ի՞նչ լուր էր, որ ուրախացնելու էր քո Հրայր եղբորը։

— Անդրանիկ զորավարը քեզ հյուր է գալիս, աղա...

Խե՜ղճ Լևոն աղա, քեզ հիմա հենց հյուրն էր պակաս, սիրտդ հենց հյուր ընդունելու սիրտ է... Ու էն էլ ի՜նչ հյուր։ Անդրանիկ զորավարը՝ էդ ազգի փրկիչը, աստծո կողմից անգամ լքված հայության էդ ամենաիսկական աստվածը...

— Անդրանիկ զորավարը քեզ հյուր է գալիս, աղա,— մեղավոր, ողբացող տոնով կրկնեց լրաբերը,— էս քոռ աչքովս տեսա, էս խուլ ականջովս լսեցի...

— Տղամարդուն վայել խոսք չես ասում, տղա,— խոժոռվեց Լևոն աղեն։— Գործից խոսիր, որտե՞ղ տեսար զորավարին։

— Գաղթականների մի քարավան Արաքսն անցկացրել ու խեղճ, տնավեր սովյալներին գյուղերի վրա բաժանելով էս կողմ է գալիս, աղա։ Ոչ մի գյուղում կանգ չի առնում, տղերքից իմացա, որ միտք ունի գաղթականների վերջին խումբը քեզ հանձնել ու մի երկու ժամ շունչ առնելուց հետո նորից ետ՝ Ղարսի ճամփան բռնել։ Շատ չէ, երեք֊չորս ժամից էստեղ կլինի...

«Խեղճ Անդրանիկ զորավար,— ողբահառաչ քմծիծաղեց մտքում Լևոն աղեն,— հյո՜ւր ես գալիս... Հյուր Անդրանիկ Զորավար... Աստծուց բռնած մինչև գազան էլ բառ չմնաց, որ քո անունին չկպցրին, բայց էս մեկը չի կպնում։ Հյո՜ւր... Էս մի բուռ մնացած քարուքանդ Հայաստանի ո՞ր անկյունում դու կարող ես հյուր համարվել. մա՞րդ էլ իր տան, իր փլվող տան մեջ հյուր լինի... Բա էդ... Էդ խեղճ ու կրակ գաղթականները... Տնավեր, բնավեր էդ ժողովրդին ի՞նչ անուն տանք, զորավար, հյո՞ւր... Հյո՜ւր։ Ո՞նց ես դիմավորելու պատվարժան հյուրերիդ, որ գոհ մնան, Լևոն, Լևո՜ն աղա... Սև դագաղո՞վ, սուգ֊շիվանո՞վ... Էդ է, զարմացրիր, միլիոն մահ տեսած, արյան ծովով անցած, երկիր կորցրած հայ գաղթականներին էս սուգ֊շիվանով զարմացրիր, Լևոն աղա...»։

Իսկ Լևոն աղի տան բակում լռությո՜ւն, ոչ մի ծպտուն, շունչը պահած, մի աչք ու մի ականջ դառած ժողովուրդ ու էդ քար լռության մեջ սիրտ մարող ողբ.

Հայրիկ, եկո դռնիկըս ի ներս
Մայրիկ, եկո իմ հալըս տես.
Կրակն ընկել սրտիկըս ի ներս,
Կեցեք բարով, բարեկամներ...

Ու Անդրանիկ զորավարը Լևոն աղին հյուր էր գալիս, ու Լևոն աղեն... Աստված, ախր, ինքն էլ չգիտի, թե ինչեր է անում։ Ասում են, սակայն, թե աստված լեռանը նայում՝ ու նոր է բուք ուղարկում, ո՞վ գիտի...

Բայց այն, ինչ կատարվեց հետո, աստծու մտքով իսկ չէր կարող անցնել։

— Դադարեցրեք ողբն ու կոծը,— օդի մեջ տրաքտրաքվեցին Լևոն աղի խոսքերը,— դիակը պահեք ու ոչ մեկիդ աչքերում արցունք չերևա։ Անդրանիկ զորավարը մեզ հյուր է գալիս, մեր գաղթական ախպերները մեզ հյո՜ւր են գալիս, հայի ուրախության հացը շատ անգամ է հոգեհաց դառել, էս մի անգամն էլ թող հակառակն ըլնի։ Պատրաստվեք դիմավորել հյուրերին...

Ու Հրայրի հոգեհացի համար թխվող լավաշի փութը երկուս դառավ, ու Հրայրի հոգեհացի համար մորթվող հորթի մեկը երկուս դառավ, ու Հրայրի թաղմանը եկած ժողովուրդը դառավ հորթ մորթող, դառավ քյուֆթի միս ծեծող, լավաշ թխող, սեղան գցող, հյո՜ւր ընդունող...

Հյուրերը... Անդրանիկ զորավարը՝ սպիտակ ձիու վրա, գաղթականների գլուխն անցած ու իր զորքը։ Զո՜րք... զորքը մոնղոլ֊թաթարինն էր, զորքը պարսիկինն էր, զորքը թուրքինն էր, Անդրանիկ զորավարինն ի՞նչ զորք։ Անդրանիկ զորավարի ունեցած֊չունեցածը հազիվ հարյուր ձիավոր է՝ հարյուր զինվոր, մի զորավար ու մի մորթվող ժողովուրդ՝ էս է։ Ու էդ գաղթականները, գաղթականնե՜րը... Ուրո՛ւ, ուրո՛ւ, նայում ես ու աչքերից՝ սարսափահար, չռված, հոգի մաշող, քար ծակող աչքերից բացի ոչինչ չես տեսնում։ Նայում ես ու ինչքան էլ մոլի հավատացյալ լինես՝ կասկածում ես աստծո գոյությանը, նայում ես ու լեզուդ կապ է ընկնում...

Լևոն աղի տան դիմաց, կիսով չափ հողի մեջ խրված, անասելի ծանր, կապտավուն մի քար կար։ Լևոն աղեն երբ ծնվել էր, այդ քարն այդտեղ էր եղել։ Լևոն աղի հայրն էլ, պապն էլ երբ ծնվել էին, քարն իր տեղում էր եղել, և ոչ ոք չէր հիշում, թե քարը երբ և ում օրոք էր հայտնվել տան բակում։ Ժողովրդի մեջ, սակայն, սերնդից֊սերունդ խոսում էին, թե քարը երկնքից է ընկել՝ «աստծո տվածուրիկ» է։ Ձիուց իջավ ու հենց այդ՝ աստծո տվածուրիկ քարին նստեց աստծո տվածուրիկ զորավարը։ Նստեց ու լո՜ւռ իր հայ ժողովրդին էր նայում։ Նայեցին, նայեցին մեկմեկու ու այդպես էլ ոչ մի բառ չասացին՝ ոչ ժողովուրդն իր զորավարին, և ոչ էլ զորավարը նրանց։

— Շնորհ արեք, տուն համեցեք, զորավար,— լռությունը խախտեց Լևոն աղեն։

— Դու ամենեն առաջ գաղթականներու մասին հոգ տար, Լևոն աղա,— մրմնջաց զորավարը։

— Գաղթականների մասին անհոգ մնա, զորավար,— եղավ պատասխանը։— Գաղթականների համար բացված սեղանը ամենաառատը կլինի ու ոչ մի գաղթական անօթևան չի մնա Որձաքարում։

Լևոն աղի տան օդայում՝ այն սենյակում, ուր մի քանի ժամ առաջ Հրայրի դիակն էր դրված, 1918 թվի ավեր, սուղ տարվա համար շշմելու սեղան էր բացված։ Նստել էին, սակայն, քաջերը սեղանի շուրջ ու հացի պատառը կուլ չէր գնում։

— Բերեք, տաք֊տաք խաշլամեն բերեք,— կանչում էր Լևոն աղեն։— Լցրեք, բաժակները լիքը լցրեք,— պահանջում էր Լևոն աղեն։— Բերեք, քյուֆթեն բերեք, յուղը բոլ արեք։ Կերեք, քաջեր, անուշ արեք,— խնդրում էր Լևոն աղեն։— Բերեք, էն կարմիր գինուց բերեք, դատարկ բաժակ չտեսնեմ,— ձեռքը փրփուրին էլ էր գցում Լևոն աղեն։— Խմեք, քաջեր, ձեր խմածը հալալ է, ամենահալալն է...

Լևոն աղի որդիները չէին թողնում, որ մեռոնի նման զուլալ գինին մի վայրկյան իսկ պակասի քաջերի բաժակից։ Բայց, չէ, գինին էլ չէր օգնում։ Լևոն աղի սեղանի հացն էսօր չէր ուտվում, կուլ չէր գնում։

Ու մեկ էլ...

— Կայծա՛կ,— ձայն տվեց Լևոն աղեն փոքր որդուն,— Կայծակ ջան, մի լավ բան երգիր Անդրանիկ զորավարի ու իր քաջերի պատվին...

Կայծակը, հազիվ 14֊15 տարեկան մի պատանի, ականջներին չհավատաց, ու սարսափահար աչքերը հոր աչքերին հառեց։ Հայրը ժպտում էր, բայց... բայց ո՞վ կարող էր չկատարել ժպիտով քողարկված նրա հրամանը։ Կայծակը օգնություն հայցող հայացքը Անդրանիկ զորավարին հառեց և՝ «Երգե» — ժպտաց զորավարը։ (Ախ, Անդրանիկ զորավար, ինչ իմանայիր, որ կողքի սենյակում տանտիրոջ 25֊ամյա որդու դիակն է դրված)։

«Երգե»,— ժպտաց զորավարն ու երգեց Կայծակը, էդ ո՜նց երգեց.

Աման, էս ինչ դուման է,
Երկիր բոլոր դուշման է,
Հայ ազգի սիրտը քար է,
Սերոբ, աչքդ խավարե...

Երգեց Կայծակն ու արցունքներ գլորվեցին աչքերից։ Երգեց ու իր երգով վարակեց բոլորին։ Քաջերից սկզբում մեկ֊երկուսը, հետո արդեն բոլորը՝ երգել իմացող ու չիմացող, իրենց խռպոտ ու հզոր ձայներով միացան պատանու երգին, ու թնդաց Լևոն աղի տունը նրանց երգի թափից... Այդ պահին, ասում են, Լևոն աղի տան բակում աստծո տվածուրիկ քարը ճաք էր տվել, ո՞վ գիտի։ Քարը մինչև այսօր էլ իր տեղում է ու ճաք իսկապես կա... Իսկ Լևոն աղեն Անդրանիկ զորավարի կողքին նստած լռում էր։ Ու շատ գոհ էր, ու շատ ուրախ էր՝ ժպտո՜ւմ էր...

Աստված, ասում են, ցավը տվեց քարին, քարը չդիմացավ։

Ցավը վերցրեց ու տվեց մարդուն, մարդը դիմացավ։

Մարդ աստծո, տեսնես քեզնից ամուր էլ բան կա՞ աշխարհում։ Թե՞ հենց դու ես ամենաամուրը... Տեսնես սահման ունի՞ ոգուդ մեծությունը... Ճի՞շտ է, որ ոգին է մարդուն մարդ ու էս աշխարհը աշխարհ պահում... Ճի՞շտ է, որ մեռնողների ոգին իրենց հետ չի մեռնում՝ ապրում է ապրողների մեջ...

... Անդրանիկ զորավարը շտապում էր. Անդրանիկ զորավարին մեկ ժամից ավել նույն տեղում մնալու իրավունք ո՞վ է տվել։

Ազգը, որ ուներ միլիոն բանաստեղծ, ուներ ընդամենը մեկ զորավար, էդ զորավարին մեկ ժամից ավել նույն տեղում մնալու իրավունք ո՞վ էր տվել, ախր մի մորթվող ազգ նրան էր սպասում։

Բաժանումը գյուղի ծերին եղավ։

— Հայրենի՜ք,— չարախնդաց զորավարի ու «զորքի» ետևից Լևոն աղեն։— Մենք էլ կասենք մարդ ենք, հայրենիք ունենք, հայրենիք ենք պաշտպանում... Մեր քթից էն կողմ հայրենիք չենք ճանաչում...

Թե այդ մի քանի ժամվա ընթացքում ինչ կատարվեց Լևոն աղի որձաքարի ներսում, ոչ ոք չիմացավ՝ նրա որձաքարե դուրսը առաջվա նման հպարտ ու լուռ էր։ Ու չէին էլ իմանա, թե որձաքարը հանկարծ ճաք չտար...

Երբ վերջին զինվորը ծածկվեց սարի թիկունքում, ու երբ որդիները հայացքները դարձրին դեպի իրենց հայրը, սարսափից քարացան ձիերի վրա. Լևոն աղի գլխին ոչ մի սև մազ չէր մնացել... Վերջին ժպիտը, որ Լևոն աղեն մի կերպ կորզել էր իր ներսից, որով ճանապարհել էր Անդրանիկ զորավարին, սառել էր մարդու երեսին. Լևոն աղի, սիրո՜ւն Լևոն աղի բերանը ծռվել էր, ձախ աչքը կկոցվել ու աջ հոնքը թռել էր ճակատին... Որձաքարը ճա՜ք էր տվել...

— Կայծակը կմնա գյուղում, իսկ դուք պատրաստվեք, երկու օրից Անդրանիկ զորավարի խմբին եք միանալու,— ճաքի միջից տնքաց որձաքարը։— Քեֆ ուրախությունով Անդրանիկ զորավարին չես ուրախացնի, Անդրանիկ զորավարին, հայրենիքին զորք է հարկավոր...

Հաջորդ օրը, երբ Հրայրի դին դուրս էին հանում տնից, սև ձի հեծած, սևեր հագած 10 ձիավոր կանգնեցին Լևոն աղի դռանը։ Ժողովուրդը ճանաչեց. Անդրանիկ զորավարի կտրիճներից էին, այն տղերքից, որ երեկ քեֆ էին անում էս տանը։ Ոչինչ չասացին կտրիճները։ Իջան ձիերից, իրենց ուսերին առան Հրայրի դին ու մինչև վանքի դուռը էլ ոչ ոքի չզիջեցին այն։ Ու իրենց ձեռքերով գերեզման իջեցրին կտրիճի մարմինը, ու բուռ֊բուռ հողով լցրին գերեզմանափոսը։ Հետո, սևեր հագած 10 կտրիճներ հեծան իրենց սև ձիերն ու իրենց եկած ճամփով ետ սլացան...

Արաքսն անցնելիս սև ձիավորներն արդեն տասը չէին՝ տասներկուսն էին. Լևոն աղի Սարգիս ու Սամվել որդիներն էլ էին միացել նրանց։

Դեռ չէր լռել ողբը ավագ որդու գերեզմանի վրա, ու դեռ ծխում էր խունկը։ Իսկ հայրն իր հաջորդ երկու որդիներին էր կռիվ ուղարկում։ Սիրտն զգում էր, որ էլ չի տեսնելու նրանց, սիրտը մղկտում էր, բայց ի՞նչ սրտին ականջ դնելու ժամանակ էր, երբ հայրենիքին, Անդրանիկ զորավարին զինվոր էր հարկավոր։

Իսկ ողբը դեռ չէր լռել ավագ որդու գերեզմանի վրա.

Աստվածածին Մարիամ սուրբ կույս,
Քեզ բարեխոս ունեմ ի հույս։
Ինձ թաղեցիք մեջն իմ հողույս,
Գնաք բարով, բարեկամներ...

6

Երկար ու զիլ մի ազդանշան, մի մռնչոց ասես պատերը ծակեց ու ներխուժեց սենյակ։ Աղիողորմ, գուժող, ճչացող ազդանշան էր, որ կրկնվեց մի քանի անգամ, հետո խռպոտ մի ձայն «Գա՛ռո, Գա՛ռո» կանչեց։ Գառնիկ այգեպանը շփոթված֊վախեցած դուրս եկավ տնից։ Ազդանշանողը մի կարմիր «Մոսկվիչ» էր։ Վարորդի կողքին նստած տղամարդը ձեռքը մեքենայի պատուհանից դուրս հանեց ու մոտ կանչեց ծերունուն։

— Բարլուս,— ասաց մարդը, ու այգեպանը մոտիկից ճանաչեց. հանգուցյալ Գևորգի փեսան էր՝ Մհերը։

— Բարի օր,— ասաց Գառնիկը։— Իջեք տուն գնանք։

— Չէ,— ասացին,— գործով ենք եկել։

— Խե՞ր ըլնի,— հարցրեց Գառնիկը։

— Տո ի՞նչ խեր,— խնդաց վարորդը. իբր քեզ մոտ եկողի խե՞րը որն է։— Էս մարդու աներն է մեռել, ասինք մի գերեզման փորես։

— Ո՞նց թե,— զարմացավ Գառնիկը,— այ տղա, հլա գերեզմա՞ն էլ չեք փորել։

— Ե՞ս էի փորելու,— նեղացավ փեսան։— Բան ու գործ թողած էրկու օր է դես ու դեն եմ ընկել՝ հա՛յ միս ճարի, հա՛յ բաստուրմա ու զեյթուն ճարի, զիբիլ ճարի... Այ, հենց հիմի Սևանից եմ գալիս, ձուկ ճարելու էի գնացել։

— Հենց մեռած օրը քո ետևից եկանք,— բացատրեց վարորդը,— ասացին, որ Մոսկվայում ես։ Էն օրվանից ամբողջ գյուղը տակնուվրա ենք արել, բայց մի կենդանի գերեզմանափոր չենք ճարել։ Դրանք էլ դառան սև աղվես։

Պարտապանը պարտատիրոջ առաջ ո՞նց է լինում՝ էդպես մեղավոր֊մեղավոր, էդպես խեղճ֊խեղճ կանգնել էր Գառնիկը ու չգիտեր, թե ինչ ասեր, ինչպես արդարանար։

— Ես հենց հիմա կգնամ կփորեմ,— ասաց ներողություն խնդրելու նման։— Տեղն ասեք։

— Փոսը եկեղեցու բակում՝ պապի ու հոր գերեզմանների կողքին կփորես, Գառո ջան, տղեն է հեռագրով էդպես ցանկացել,— ուրախացած գործի այսքան անսպասելի հաջող ընթացքից, վրա տվեց փեսան։

Գառնիկ այգեպանը չհասկացավ, թե ինքը էդ երեկվա լակոտի համար ե՞րբ «Գառո ջան» դառավ։ Ինքն իր մեջ վիրավորվեց, բայց ոչինչ չասաց, գլուխը տմբտմբացրեց։

— Հա, վարձդ էլ էս գլխից ասա, որ հետո բազար չանենք,— երկաթը տաք֊տաք ծեծեց փեսան։

— Ես վարձով գերեզման չեմ փորում,— վատ թաքցված զայրույթով ասաց Գառնիկ այգեպանը։

— Յա՜ա՜...— ամենաանկեղծ զարմանքով զարմացան միասին։— Այ մարդ, է՜ս ինչ չլսված բան էր... — Նայեցին իրար, ուսները վեր֊վեր գցեցին, հռհռացին։ Հռհռոցները, սակայն, փորներում մնաց։ «Ինսպեկտոր» Արմենակը սուսուփուս մոտեցել ու, մի քանի քայլ հեռավորության վրա կանգնած՝ ժպտում էր նենգախառն ժպիտով։

— Վայ, Արմեն ջան, բարլուս,— հարյուր տարի չտեսած հարազատի նման գոչեց Մհերն ու իրեն դուրս գցեց մեքենայից։ Արմենակը, սակայն, իրեն մեկնած ձեռքը չնկատեց՝ չնկատելու տվեց ու մեքենայի միջինին՝ վարորդին դառավ.

— Արա, ես քեզ չասեցի՞, որ մեկ էլ եթե գերեզմանի հարցով էս կողմերում երևացել եք, ոտքներդ կկոտրեմ...

— Արմենակ,— զայրացած կանչեց Գառնիկը։ Փեսան, սակայն, նրա կանչի վրա ուշադրություն չդարձրեց։

— Սրան մի գերեզման փորելու համար ինչքա՞ն փող եք տալու,— դարձավ Մհերին։

— Քաղաքներում 200 էլ են ուզում, բայց գյուղում 100 մանեթից չեն բարձրանում,— գործիմացաբար մեջ ընկավ վարորդը։

— Փող չի վերցնում, Արմեն ջան,— ավելացրեց Մհերը,— ինչքան ուզի, էնքան էլ կտանք։

— Հա՞,— քմծիծաղեց Արմենակը,— դուք էլ ձրի փոս եք փնտրում, որ մեջք մտնեք, հա՞։ Դե, որ էդպես է, վերցրեք էս փողը,— «ինսպեկտորը» կարմիր տասնոցների մի կապոց հանեց գրպանից ու դրոշի նման ծածանեց գլխավերևում,— ու երեք գերեզման փորել տվեք, մեկը հանգուցյալի, երկուսն էլ՝ իմ կողմից ձեզ համար, որ հետո ծախսի տակ չընկնեք։

— Դրանից մենք էլ ունենք,— քմծիծաղելու հերթը Մհերինն էր,— փորող չկա, փորող։— Փողերի մի կապուկ էլ նրա ձեռքին երևաց։

Գառնիկ այգեպանը շվարած մեկ սրան էր նայում, մեկ նրան ու չգիտեր, թե ինչ աներ։ Լացն էր գալիս։

— Դու փորի,— ասաց Արմենակը Մհերին, շարունակելով խաղացնել ձեռքի փողերի կապուկը։

— Ես քելեխի համար բան֊ման ճարե՞մ թե գերեզման փորեմ,— արդարացավ փեսան։— Գիտես, չէ՞, տղերքն՝ աներձագերս, էստեղ չեն։ Ամբողջ գործը՝ ծախսն էլ հետը իմ վզին է։

— Ամոթ է, հոգուդ մեղք մի արա, այ տղա, Գևորգն իր թաղման համար հավաքած փող ուներ,— հերսոտեց Գառնիկը։ Նրա վրա, սակայն, ուշադրություն դարձնող չեղավ։

— Թող ընկերդ փորի,— ասում էր Արմենակը՝ գլխով վարորդին ցույց տալով,— էլ ո՞ր օրվա համար է վիզը հաստացրել։

— Ե՞ս գերեզման փորեմ,— մինչև հոգու խորքը վիրավորվածի տեսք ընդունեց վարորդը։ Ինչ ասեին՝ ասեին, բայց դա, արդեն, չափից դուրս էր։— Արա, ես տասը քեզ նմանին ռոճիկ եմ տալիս, որ ավտոս լվանան, դու էդ ո՞ւմ ես գերեզման փորելու ուղարկում։ Գլխներիս աղայություն ես խաղում... Գիտե՜նք, քեզ էլ գիտենք. միլպետի հոր մեռնելուց էդ ե՞ս էի սեփական աներոջս սեփական ավտոյով գերեզման փորելու տանում...

Այստեղ, արդեն, Արմենակ մի ասա, մի կատաղած շուն ասա, որ ասեին կինդ էսպես֊էսպես, երևի այդքան չվիրավորվեր, արյունն աչքերն առավ ու վարորդի կողմը նետվեց։ Վարորդը, երկաթի մի կտոր առնելով ձեռքը՝ դուրս եկավ մեքենայից։

— Առաջ չգաս, գանգդ կփշրեմ, շան որդի։

Արմենակը մեխվեց տեղում։ Հիմի դեմ֊դիմաց կանգնել ու էլ չմնացած բառերով հայհոյում են իրար։ Մեր ու կնիկ են հայհոյում, աստվա՜ծ, երեխա են հայհոյում ու նայում են մեկ֊մեկու աչքերի։ Իրար երեսի շնչելով, իրար երեսի թուք ցայտեցնելով՝ հայհոյում են ու, տղամարդավարի զարկել֊զարկվելը դեռ մի կողմ, գոնե չեն թքում իրար երեսի։

Գառնիկը հիմա մի բան էր ցանկանում. ուր էր, իր ջահել օրերի ուժը, շատ չէ, մի տասը րոպե նորից հորդեր իր երակներում, ոտքերի տակ առներ էս... էս մունդռիկներին, թափով, տղամարդավարի մի էնպիսի տուր տար, որ բամբակով բերանները ջուը կաթեցնեին։ Ո՜ւր էր...

— Թո՜ւ, թքեմ ես ձեր նամուսին,— մռնչաց ու էլ ճար չուներ, էլ չիմացավ, թե ինչ է անում, մի հողակոշտ առավ ձեռքն ու՝ շրը՜փ, դրանց երեսին... Հողակոշտը Արմենակի գլխին առավ... Աղջիկը գրկել էր Գառնիկ հորը ու խնդրում֊աղաչում էր տուն գնալ։ Հայրը, սակայն, չէր կարողանում հանգստանալ. հերսոտել էր, շունչը կտրվում էր...

— Ցնդեց բիձեն,— մեքենան տեղից պոկելով ասաց վարորդը։ Մհերի մտահոգությունն ուրիշ էր։— Լավ, բա էդ գերեզմանի հարցը ո՞նց ենք լուծելու,— մրթմրթաց։— Կլուծե՜նք,— վստահեցրեց ընկերը,— էդպիսի՞ հարցեր ենք լուծել։ Փողին մուննաթ, փողը մութ տեղում էլ լույս կտա...

7

— ... Կարելի էր, օրինակ, էդ հարցը շատ լավ լուծել։— Սեղանի գլխին նստած բացատրում էր ընկերներին Սաքոն։— Մեռա՞վ մարդը՝ լավ։ Շորը որ մաքրման ես տալիս՝ ո՞նց է լինում։ Փողը մուծում ես ու քեզ մի չեկ են տալիս, չէ՞. էսինչ օրը, էսինչ ժամին կգաս քո շորերը կտանես։ Էդպես էլ, ուրեմն, մեռելիդ ես հանձնում. զանգում ես, գալիս հանգուցյալին տանում ու մի չեկ են թողնում։ Վերջ, դու էլ հոգս չունես, հանգիստ խղճով քո գործերին գնա։ Նշված օրը, նշված ժամին քո մեռելը կազմ ու պատրաստ, դիակառքի մեջ քեզ է սպասում՝ ամենամոտիկ հարազատներով գնացեք ու առոք֊փառոք թաղեք։ Էս է եղած֊չեղած պատմությունը։ Հա, հոգեհաց էլ թե տալիս ես, մի ռեստորանում կամ բարում երկու շիշ վիսկի է՝ կխմեք ու՝ օքեյ։

— Իսկ բարում հուրի֊փերիները պորտապար են տալիս,— Սաքոյի միտքն առան ու զարգացրին,— հինգ րոպեում վիշտդ մոռանալ կտան ու՝ օքեյ։

— Է՜,— հառաչեցին,— ուր ես, որ մենք էդ մակարդակին հասնենք։

— Կհասնենք,— վստահեցրեց Սաքոն,— կհասնենք։

— Է՜, Սաքո ջան,— տխրեցին,— էս բաժակով մեկ էլ խմենք հորդ՝ մեր Գևորգ քեռու կենացը։ Օղորմի իրեն, լավ մարդ էր, ոսկի մարդ էր, հաց տվող մարդ էր Գևորգ քեռին։

— Հա՛յ մարդ էր, նամուս֊թասիբի մեռած մարդ էր,— լրացրեց Սաքոն։— Հիշատակիդ մեռնեմ, հեր ջան, օղորմի քեզ։

Խմեցին ու՝

— Կիսլովոդսկ ի՞նչ գործով էիր գնացել, Սաքո ջան,— հարցրին։

— Աստծուց թաքցնեմ, ձեզնից ի՞նչ թաքցնեմ, տղերք ջան,— ասաց։— Մի տուն կա՝ ուզում եմ առնել։ Գրանցման հարցը դժվար է, բայց թափով մի մարդ կա՝ «Սարկիսով Սաշայի համար ամեն բան կարելի է», ասաց։ Տեսնենք...

Խոսքից խոսք է գալիս։

— Էստեղի տունն ի՞նչ ես անելու,— հարցրին։

— Լավ գին տվող ճարվի, կծախեմ,— ասաց։

— Տնաշենի Գևորգ քեռին էնպիսի տուն է սարքել, որ արժանի գին տվող դժվար ճարվի,— ասացին։

— Կսպասենք,— ասաց,— ձեռքներս քարի տակ չի, վռազելու բան չունենք։

— Չէ, բայց մեկը կա,— հիշեցին,— է՜, սարի, թե չոլի եսիմ որ գյուղերից է։ Յոթ տղա ունի ու մի սուրու ոչխար, նրան հենց ձեր տան նման մի մեծ տուն է հարկավոր, նա կառնի։ Էն մի ախպերը անցյալ տարի փռնչի Մանուկի տունն առավ, լավ էլ գին էր տվել, ասում են։

— Բա Մանուկն ո՞ւր գնաց,— հարցրեց։

— Էն աշխարհ,— ասացին։— Տղեն էլ՝ Գոռը, հիշո՞ւմ ես, տունն ու ունեցվածքը սուսուփուս ծախեց, դու մի ասա՝ մտքինն ուրիշ էր, մի օր էլ քեռու կնկան առավ ու՝ Ռուսաստան։ Քեռին ու երկու մանր էրեխեքը մնացին մատները բերաններում։

— Սահակի կնկա՞ն, արա, էն հուրի֊փերո՞ւն,— զարմացավ Սաքոն։

— Հա,— ասացին,— հենց էն հուրի֊փերուն։

— Հալալ է,— ասաց,— լավ ապրանք էր։

Հետո հիշեց.

— Էդ մարդն, ասում եք, լա՞վ գին կտա,— կասկածեց։— Տունը՝ տուն, այգին էլ, հո գիտեք, ինչ այգի է։

— Այգին նրա ինչի՞ն է պետք, այ ախպեր,— խնդացին,— էդ այգիդ մի շաբաթվա մեջ կքանդի ու տեղում լավ գոմ կշինի։ Նրանցը անասունն է. մի տարվա մեջ իր ծախսը կհանի։

— Քանդել֊մանդել չգիտեմ։ Ես իմ փողի տերն եմ,— ասաց։— Քանի էստեղ եմ՝ դրան կանչեք, խոսենք։

— Հենց էսօր իրիկուն ախպոր հետ կխոսենք, դու անհոգ մնա, Սաքո ջան։

Այս խոսքի վրա էր, որ Մհերը քրտնած ներս ընկավ։

— Հը, ի՞նչ է եղել, Սամվե՞լը եկավ,— բոլորով միասին վրա տվին։

— Չէ, այ մարդ, չէ,— ասաց, մի պատառ միս մի կտոր հացի հետ դրեց բերանը։— Էսօր ամբողջ օրը մի կտոր հաց չեմ կերել։ Սամվելը չէ, բայց Խաչիկը՝ հորքուրիդ տղան, եկել է, ոչ բարով գար։

— Էդ խի որտե՞ղ էր, որ եկել է,— խոժոռվեց Սաքոն։

— Հեն է, սարի գլխին՝ ջրամբարի պահակն է, տարին մեկ֊երկու անգամ հազիվ գյուղ է իջնում, երես ունի՞, որ մարդամեջ դուրս գա։

— Էլի ի՞նչ է արել։

— Էդ մեզանից հարցրու, Սաքո ջան,— խնդացին տղերքը։— Մի օր, ուրեմն, էդ սարսաղը...

— Խոսքներդ շաքարով կտրեմ, տղերք ջան, բայց հիմի պատմություն անելու ժամանակը չի,— ընդհատեց Մհերը։— Սաքո ջան, էդ շան որդին մեզ աշխարհով մեկ խայտառակ կանի, ախր. «Էդ ո՞ւմ քեռուն եք անթրաշ թաղում,— զռզռոցը գցել է։— Ես իմ քեռուն մինչև չթրաշեմ, չեմ թողնի թաղեք»։ Հիմի քեզ է սպասում։ Որ իմացավ հլա գերեզման էլ չենք փորել, պատկերացնո՞ւմ ես՝ ինչ թատրոն է լինելու։

— Ո՞նց թե գերեզմանը չեք փորել,— աչքերը չռեց Սաքոն։

— Ի՞նչ անեմ, Սաքո ջան,— խեղճացավ Մհերը։— Էլ ճար չկա՝ մնում է մենք փորենք։

Սաքոն բարկությունից քիչ էր մնում օղու շիշը փեսայի գլխին տար, բայց ընկերների վստահ տոնը հանգստացրեց նրան։

— Է՜, Մհեր,— քմծիծաղեցին տղերքը,— անճար տղա ես, անճար։ Մարդիկ լուսնի վրա նոր աշխարհ են սարքում, դու մի գերեզման փորելու շնորհք չունեցար։ Այ, հիմի տես, թե հինգ րոպեում ոնց ենք տասը գերեզմանափոր ճարելու...

— Որ ճարեք՝ գլուխներդ կգովեք,— քրթմնջաց Մհերն ու մի բաժակ արաղ կոնծելով՝ դուրս եկավ մյուսների ետևից։

— ... Մի օր, ուրեմն, սրանից հինգ֊վեց ամիս առաջ,— մեքենայի մեջ պատմում էին տղերքը,— մի չտեսնված կնիկ էինք բերել։ Ամբողջ օրը մեզ հետ էր, իրիկունն էլ ասինք տանենք Խչոյի մոտ. մտածեցինք՝ անկնիկ տղա է, չորս պատի մեջ մենակ... Լավ էլ կնիկ էր՝ պինդ, սիրուն։ Հա, երևի տղին շատ է դուր գալիս. առավոտը որ զարթնում են, Խչոս թե՝ «Մնա, աղջի, ես քառասունն անց, անպսակվել տղամարդ, դու էլ փոքր չես, մինչև ե՞րբ ես էսպես անտեր֊անտիրական ման գալու»։ Սա էլ թե՝ «Չէ, ուզում ես էսպես մեկ֊մեկ կգամ մոտդ, բայց մնալ չեմ կարա, ես մարդ ունեմ, էրեխա ունեմ։ Էս էլ մարդիս ու էրեխիս նկարը՝ որ հավատաս»։ Հիմի, Սաքո ջան, էս սարսաղը ի՞նչ անի, որ լավ լինի... Նկարը խեղճի ձեռքից առնում, մի կողմ է դնում ու՝ շրը՜փ՝ սրա քիթ֊մռթին։ «Դու որ մարդ ունես, ի՞նչ գործ ունես էստեղ»,— գոռում ու խփում է, խփում ու գոռում է։ Լա՜վ ջարդում է, վերջում էլ մի տասնոց տալիս ձեռքը, թե՝ տաքսիով կգնաս, մեղք ես, գնա քո մարդուն ու էրեխին հասի ու էլ չըլնեմ֊չիմանամ՝ լրբություն անես։

— Սարսաղ, քեզ սարսաղ։

— Հա, մյուս օրը էս լիրբը մարդու ու էրեխի ձեռքը բռնած հայտնվում է։ Շնորհակալություն հայտնելու են եկել մեր սարսաղից։

— Խփել կնկաս աչքը կապտացրե՞լ ես,— ասում է մարդը,— ներում եմ՝ հազար մանեթ. կտա՞ս՝ կտաս, չէ՛, գնում եմ միլիցիա։

Մեր սարսաղն էլ թե՝

— Ուրիշ կապուտ տեղեր էլ կան, չե՞ս տեսել։

— Չխորանանք,— ասում է մարդը,— հազար մանեթ։

— Բա դու թասիբ֊նամուս չունե՞ս,— գազազում է իգիթ աղեն ու՝ թո՜ւ՝ մի կոռոփ թքում էս մարդու երեսին։ Սրա համար էլ ի՞նչ կա, մաքրում է երեսն ու՝

— Ապրես,— ասում է,— պարտքդ դառավ 1500 մանեթ։

Խաչիկ, դու Խաչիկ, ծեծելով սրանց գցես փողոց։ Հիմի, ասում է, փողոցում ի՜նչ ձեն են դրել մարդ ու կնիկ, ինչեր են ասում։ Էրեխեն էլ, ասում է, նայում է հորն ու մորը ու միալար մղկտում։ Մի խոսքով, պատկերացնո՞ւմ ես ինչ տեսարան է։

Որ տեսնում է էլ ճար չկա, աշխարհով մեկ խայտառակ է լինելու, Խչոս ունեցած֊չունեցած 500 մանեթը սուսուփուս տանում ու խցկում է սրանց էրեխի գրպանը։ «Էս՝ էս էրեխի խաթրին,— ասում է։— Հիմի էստեղից չքվեք, թե չէ էլ խաթր֊մաթր չեմ նայի՝ կմորթեմ...»։

... Մինչ Սաքոն ընկերների հետ «մի կտոր հաց» էր ուտում, օրը մանր֊մանր առաջանում էր։ Մեռլատանն արդեն ահագին ժողովուրդ էր հավաքվել։

Մեքենայից իջավ ու հպարտ, գլուխը բարձր, առանց շուրջբոլորը նայելու, իր համար բացված ճանապարհով՝ նարկոմի նման, գեներալի նման առաջացավ Սաքոն։ Եվ քանի որ ոչ ոքի չէր տեսնում՝ չզգաց թե որտեղից, ինչպես հայտնվեց Խաչիկն ու իրեն գիրկն առավ։

— Ախպեր ջան,— լսեց նրա մրմունջն իր ականջի տակ ու զգաց շուրթերի հպումը երեսին։— Ցավդ տանեմ, ախպեր ջան, քեռուս տան ճրագ...

— Լավ, լավ,— չորեց Սաքոն ու առաջացավ։

Խաչիկը քայլեց «գեներալի» կողքից։

— Քեռուս նման թագավոր մարդուն անսափրել են ուզում թաղել էս շան որդիք, ախպեր ջան։ Ես կսափրեմ, կես ժամում կսափրեմ, մեղք է, մեռելն անսափրել չեն թաղի, ախպեր ջան...

— Խմած ես, հա՞,— խեթեց Սաքոն։

— Չէ,— վախեցած պաշտպանվեց Խաչիկը։— Էս վեց ամիս է՝ բերանս մի կաթիլ չեմ առել։

— Լավ, լավ,— մրթմրթաց Սաքոն,— սպասիր։ Հիմի էդ հարցերը կլուծենք, սպասիր։

— Գուգո,— ձեն տվեց ընկերոջը Սաքոն ու մի կողմ տանելով հանձնարարեց.— կազմակերպեք, սրան մի կողմի վրա տարեք, զահլա չունեմ, լավ խմացրեք ու քնացրեք, հասկացա՞ր՝ խմացրեք֊քնացրեք...

8

Առաջին բանը, որ այս գյուղին մոտեցողը հեռվից֊հեռու նկատում է, սև֊քարաշեն եկեղեցին է։ Հեռվից թևերը տարածած արծվի տպավորություն է թողնում եկեղեցին՝ թառած հենց բլրի պռնկին, բլուրը՝ գետի պռնկին, գետը... Գետի վրա սև֊քարաշեն մի կամուրջ կա, որ ասֆալտապատ լայն ճանապարհի վերջն ու դեպի վեր ընթացող ոլորուն, փոշեթաթախ արահետի սկիզբն է։ Հենց այդ կամուրջն է ապահովում կապը գյուղի և եկեղեցու, նաև գերեզմանատան միջև...

Գառնիկ այգեպան֊գերեզմանափորը կամուրջ սահմանը կտրել֊անցել ու փոշեթաթախ արահետով վեր՝ դեպի եկեղեցի էր գնում։ Ուսած պարկի մեջ կարճկոթ բահ էր, քլունգ ու էլի նման բաներ։ Բեռը ծանր ու վերելքը դժվար էր։ Գառնիկ այգեպանը, սակայն, վերելքի դժվարությունը չէր զգում. հոգին էր ծանրացած, ճանապարհի ծանրությունը զգալու սի՞րտ էր մնացել։ Եվ բացի այդ, մարդը սովոր էր այս ճանապարհին, այս թեքությանը։ Նա՛ կհոգնի, ով դժբախտությունից֊դժբախտություն, մահից֊մահ է բռնում այս ճամփան։ Գյուղում տարին քանի՞ մահ է լինում՝ էնքան անգամ ինքը բարձրանում է այս արահետով։ Փակ աչքերով էլ կգնա։ Այ, այստեղից ճանապարհը երկու մասի է բաժանվում. դեպի աջ՝ դեպի գերեզմանատուն, դեպի ձախ ու վեր՝ դեպի եկեղեցի։ Եկեղեցու բակն, ուրեմն, գերեզմանոց չէր։ Գյուղն իր հին ու հիմնական գերեզմանատունն ունի, իսկ այստեղ թաղված էին եկեղեցու բոլոր ժամանակների վանահայրերը՝ տասնութ գերեզման՝ կողք֊կողքի ու քիչ հեռվում էլի տասներկու գերեզման, ուր «կհանգչեին Որձաքարի ԱՆՈՒԱՆԻ ԱՆՁԵՐ»։ Տասներկու գերեզմաններից առաջին երեքը՝ որոնց տապանագրերը դարերի ընթացքում կուլ էին գնացել ժամանակին, գիտնականների պնդմամբ պատկանում էին եկեղեցին իրենց ձեռքերով ու իրենց միջոցներով կառուցած Սարգիս, Սահակ, Սումբաթ եղբայրներին։ Հաջորդ երկու գերեզմանների տապանագրերը դեռ կարդացվում էին. «Կրկին աղաչեմ զԿարապետ ոսկերիչն յիշեցէք եւ զիւր որդին զՈսկիկն, որ Թուին ՌԷՂ (1648) կրկին նորոգեցան վանքն զի ի շարժմանէ աւերեալ էր»։

Հրայրից հետո վերջին մարդը, որ պատիվ էր ունեցել թաղվելու ԱՆՈՒԱՆԻ ԱՆՁԵՐԻ կողքին, իհարկե, Լևոն աղեն էր։ Հրայրի և Լևոն աղի գերեզմաննե՜րը...

... Հրայրի թաղման գիշերն, ասում է, տղերքը երեք հոգով քոռ Ահմադին «հյուր» էին գնացել։ Մարդ էին եղել, հենց կնոջ ծոցում չէին սատկեցրել շանը։ Կնոջը՝ «Մի ծղրտա, կյաճե,— ասել էին,— մեծ բան չենք անում, քոռ ու կատաղած մի շան ենք սատկացնում»։ Ամեն բան սուսուփուս էին արել, որ կողքի գոմում, ոչխարների հետ քնած երեխաներին չարթնացնեն. երեխա էին՝ մեղք էին։ Ահմադին որ որջից հանել ու հեռու մի ձորում չոքացրել էին։ «Հրային սպանեցիր,— ասել էին,— բայց իմացիր, որ հենց մենակ Հրայրի նման թաղվելու համար արժե, որ մարդ ծնվի։ Իսկ դու գերեզման չես ունենալու, ասել էին, հողն ափսոս է. քո պիղծ մարմինը քո նման բորենիների բաժին է դառնալու...»։ Էդպես էլ եղել էր։ Մի բան միայն հաշվի չէին առել տղերքը. քոռ Ահմադի լամուկը՝ նա, որին տղերքը խղճալով չէին ուզել քնից արթնացնել, արթնացել էր էդ օրից չորս տարի անց, երբ հազիվ 15 տարեկան էր, ու ղաչաղ էր դառել։ Ու էդպես՝ կես լամուկ֊կես ղաչաղ, ծլուլը դեռ քթից կախ ու հրացանն արդեն ուսից կախ, իր նման 20֊25 հոգու գլուխն անցած՝ հոր վրեժն առնելու էր եկել։ Լևոն աղեն էդ տարին արդեն չկար, Լևոն աղի Սամվել ու Սարգիս որդիներն էլ չկային՝ զոհվել էին Էրզրումի կռիվներում։ Բայց կար Կայծակը՝ առյուծ֊տղամարդ։ Կային նամուս֊թասիբի մեռած որձաքարցի կտրիճներ. քոռ Ահմադի լամուկն ու իր ոհմակն ի՞նչ էին, էդ ի՞նչ պլոճիկ ունեին, որ Որձաքարի հետ ճակատ֊ճակատի տալու ռիսկ ունենային։ Բայց շունը որ շան մոտ կապես, ասում են, կամ կծել կսովորի, կամ հաչել. քոռ Ահմադի լամուկը իր ցեղի ամենաիսկական ժառանգներից էր... Գիշերով ամբողջ գերեզմանատունը տակնուվրա էին արել ու վանքի դռանն էին գտել Հրայրի գերեզմանը, Լևոն աղի գերեզմանը... Եվ քանդել էին սրբերի գերեզմանը ու պղծել էին... Քահանան վանքի դռնից մինչև նրանց սմբակները ծնկաչոք էր եղել. «Մի արեք,— խնդրել էր,— վրեժ ունեք լուծելու՝ իմ կյանքը ձեզ մատաղ, մենակ էդ բանը մի արեք»։ Բայց քահանային լսողն ո՞վ էր։ Մի հարվածով քահանայի գլուխը երկու կես էին արել ու խառնել էին նրա արյունը Հրայրի գերեզմանափոշուն, Լևոն աղի գերեզմանափոշուն...

Երբ լուրը գյուղ էր հասել, արդեն շատ ուշ էր։ Կայծակն, ասում է, գլուխը գերեզմանաքարերին էր տալիս։ Կայծակին բռնում էին ու կատաղությունից Կայծակի լեզուն կուլ էր գնում։ Ու երդվում է Կայծակը հոր և եղբոր շիրիմներին, որ չի այցելի իր պղծված սրբատեղին, մինչև չառնի կյանքի նպատակ դառած վրեժը...

68 տարի ապրեց Կայծակն էս աշխարհում ու մինչև էդ հասակը փնտրեց, չգտավ քոռ Ահմադի լամուկին։ Մահից մի քանի ամիս առաջ, Կայծակը հանկարծ անհայտացավ գյուղից։ Ոչ ոք, նույնիսկ կինը չգիտեր նրա տեղն ու նպատակը։ «Հանգստանալու եմ գնում»,— ասել էր։ Մեկ ամիս անց Կայծակը վեբադարձավ։ Լա՜վ էր հանգստացել... Ասես հեռացել էր 68 ու վերադարձել էր 88 տարեկան հասակում։ Ոտեոտ առաջանում էր մինչև կամուրջ սահմանը, բայց կես դար առաջ տված երդումը էլ չէր թողնում առաջանալ։ Նայո՜ւմ֊նայում էր վանքի կողմն ու աչքերից արցունքները գլորվում, հա՜ գլորվում էին...

Մահվանից հետո ահա թե ինչ պարզվեց. Կայծակին, ուրեմն, լուր է հասնում, թե Ահմադի լամուկը կենդանի է, և ապրում է Սամարղանդում, թե՞ Չիմքենդ ինչ֊որ տեղ. փնտրում է Կայծակը 50 տարի շարունակ ամեն վայրկյան իր ներսում թփրտացող վրեժը Սամարղանդում, Չիմքենդում ու շրջակա գյուղերից մեկում գտնում է... երբ տասնհինգ օր, ընդամենը տասնհի՜նգ օր առաջ կատաղած շան խայթոցից լամուկն էլ, շունն էլ սատկել էին (պարզվում է, որ շունն էլ շան թաթ երբեմն կծում է)... Պտտվում է 4֊5 օր Կայծակը նրա միակ ժառանգի՝ չբեր աղջկա շուրջբոլորն ու ձեռքը նրա վրա չի բարձրացնում... Ու չապրեց Կայծակը, բայց մահն անգամ չհանդիպեցրեց նրան իր հորն ու եղբորը. Կայծակն իրեն արժանի չէր համարել թաղվելու նրանց կողքին։

Կայծակի մահից հետո, սակայն, մի նոր ԱՆՈՒԱՆԻ ԱՆՁ ի հայտ եկավ Որձաքարում, որ իրենից հետո մեծ կարողություն էր թողել իր ժառանգներին՝ դրա դիմաց նրանցից պարգև ստանալով եկեղեցու բակում թաղվելու պատիվը։ 1941֊54 թվականների Որձաքարի մթերապետն էր այդ մարդը՝ Մինաս Մուրադյանը։ Էդ նույն Մինաս Մուրադյանին, ուրեմն, որդիները թաղեցին եկեղեցու բակում։ Թաղելը՝ թաղեցին, մահվան հաջորդ օրը գնացին ու տեսան... ամոթ է ասել, թե իրենց հոր թարմ գերեզմանաթմբին ինչ տեսան... Ու այդպես կրկնվեց շատ անգամ, ու ամեն անգամ նույն երկտողն էին գտնում հարազատները Մինաս Մուրադյանի գերեզմանի վրա. «Կաղ էշով քարավանին մի խառնվեք...»։ Վերջը, տեսան էլ ճար չկա, իրենց աբուռն իրենց քաշեցին Մուրադյանները, իրենց մեռելը հանեցին, տարան աչքից հեռու մի խուլ տեղ հողին հանձնեցին...

Բա, այսպիսի բաներ էլ էին կատարվում Որձաքարում։ Ինչքան լավը գնահատող, այնքան էլ վատը չմոռացող էր որձաքարցին։

Հիմա, հեռագրով պահանջելով, որ հոր գերեզմանը եկեղեցու բակում փորեն, Սաքոն կարող էր ամենևին չմտահոգվել. Գևորգ Սարգսյանը իսկապես արժանի էր իր հոր ու պապի կողքին թաղվելու պատվին։ Սաքոն դա գիտեր ու իր պլանները ապագայի վրա էր կառուցում, հորը ԱՆՈՒԱՆԻ ԱՆՁԵՐԻ կողքին թաղելով, նա ի՛ր համար էլ ճանապարհ էր հարթում, իր կարծիքով, դեպի անմահություն։ Սաքոն, որ մտքին դրել է՝ կանի, դա հաստատ է։ Ուղղակի հետաքրքիր է, թե ինչ են գրելու նրա տապանին։ Երևի թե այսպե՞ս. «Անպայման հիշեցեք Սաշա Սարկիսովին, որ ուներ բազում ինչք՝ երկու տուն, երկու «Վոլգա», խմում էր միայն չեխական գարեջուր, ուտում՝ միայն սև խավիար...»։

Իսկ Լևոն աղի գերեզմանի կողքին թոռան՝ Գևորգի գերեզմանատեղին արդեն նշված էր։ Եկել֊նշել֊գնացել էին։ Գառնիկ գերեզմանափորը պարկի միջից հանեց գերեզմանափորի իր սարք֊սուրքը, բայց մինչ հիմնական գործին կանցներ, պապիրոս կպցրեց ու, համարյա մեկ տարի է էս կողմերում չէր եղել, հայացքով ընդգրկեց֊տնտղեց վանքը։ Կարծես թե ոչ մի փոփոխություն չկար. նույն վանքն էր՝ պողպատյա խաչով, անզանգ զանգակատնով, ահա արդեն տասը տարուց ավելի է՝ կիլոյանոց, ժանգոտած կողպեքով կողպված ու էլ չբացված դռնով, դռան հենց գլխավերևում «Գոճի», «Բարդի», «Ս+Մ=ՍԵՐ» փորագրություններով... Չէ, սա արդեն նորություն էր. Ս֊ի և Մ֊ի սերը հավաստող փորագրության տակ սպիտակ ներկով մերկ կին էր նկարված։

— Այ, հենց մենակ էս էր պակաս, ես ձեր...— հայհոյեց մարդն ու հայացքը շրջեց։ Քիչ հեռվում, վերջին՝ 18֊րդ քահանայի տապանի չորսբոլորն այնքան ապակու ջարդոն էր կուտակվել, որ ստիպեց մտածել՝ «Էլի մեկ տարի՝ ու գերեզմանը կծածկվի, կանհայտանա ապակու կտորների տակ»։ Փոս փորեց ու ջարդոնն այդ փոսի մեջ թաղեց Գառնիկ գերեզմանափորը։ Հետո մաքրեց փոշին տապանաքարի վրայից, բարձրաձայն կարդաց գիրը.

ԱՍՏ ՀԱՆԳՉԻ
ԹՈՐՈՍ ԵՂԻԱՅԻ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ
ՈՐ ԾՆԵԱՒ 1870 ՀԱՆԳԵԱՒ 1922

Աստված հոգին լուսավորի, սա հենց այն քահանան էր, որի գլուխը քոռ Ահմադի լամուկը երկու կես էր արել։ Տեսնես գիտե՞ր, որ սպանում է գյուղի վերջին քահանային... Շատ կուրախանար, թե իմանար։

Վախեցածներին ու ընկնավորներին, գյուղում սովորություն կար, սպանվածի կամ տերտերի գերեզմանի վրա վախը «բռնելու» էին տանում։ Ինչ անում֊չէին անում, վերջում էլ տապանաքարին զարկելով շիշ էին ջարդուփշուր անում. իբր էդ շշի հետ հիվանդի հոգում վախն էլ ջարդուփշուր եղավ։ Խեղճ Թորոս քահանան թե քահանա էր և թե սպանված՝ երկու երնեկ մի տեղ, ու շիշ էր, որ ջարդվում էր նրա տապանի վրա։

— Օղորմի քեզ, Թորոս քահանա,— շշնջաց Գառնիկը,— օղորմի քեզ, ուսուցիչ, մահիցդ հետո էլ ծառայում ես ժողովրդիդ։ Դու էս գյուղի վերջին քահանան եղար, էս վանքի վերջին ծառան։ Ես էլ վերջին գերեզմանափորն եմ... Թուրքն ուզում էր վերջին հային թանգարանի նմուշ դարձնել՝ չկարողացավ։ Ոչ ոք չի կարող։ Ես ուրիշ բանից եմ վախենում, ողջ աշխարհի մարդկության համար եմ վախենում։ Վախենում եմ, որ մարդը, իսկական մարդը, մարդ կոչվելու իրավունք ունեցող մարդը շուտով կդառնա թանգարանի նմուշ...

Մարդը լռեց։ Հետո ինքն իրեն քամահրեց.

— Այբ, բեն, գիմ, դա՝ գետն անցա, էշը զռռաց՝ ես վախեցա... Հիշո՞ւմ ես, տեր Թորոս։ Հիմա փիլիսոփա եմ դառել։ Գնամ, գնամ գերեզմանս փորեմ։ Երկու օր է մարդը մեռած, դեռ գերեզման չունի, ես ինձ փիլիսոփայությանն եմ տվել...

... Ժամուկես֊երկու ժամ անց գերեզմանն արդեն պատրաստ էր։ Նայեց գերեզմանափորը. իր կատարած աշխատանքն իրեն դուր եկավ։ Էլի հարթեցրեց պատերը, կոկեց ու ձեռքի բահը դուրս նետեց։ Նոր միայն զգաց, որ հոգնել է. մի շնչով փորել էր։ Նստեց հենց փոսի մեջ, քրտնած մեջքը հենեց խոնավ պատին ու մեկնեց ոտքերը։ Հենց այդպես, փոսի մեջ նստած ծխախոտ վառեց։ Ծխեց այնքան, որ մատներն այրվեցին։ Ծխախոտի մնացուկը փոսը չգցեց, դուրս նետեց։ Աչքերը փակվում էին։ Հոգնածությունի՞ց էր, թե ինչ՝ ամենևին փոսից դուրս գալու ցանկություն չուներ։ Բայց, դե, ունենար֊չունենար՝ գերեզմանը հո իրենը չէր, որ էդպես հեշտ ու հանգիստ սեփականացներ։ Տնքոցով բարձրացավ տեղից ու փոսից դուրս գալիս զգաց, որ ծերացել է, շատ է ծերացել։ Իր փորած փոսը մեկ էլ վերևից զննեց. ինչպես միշտ, շատ լավն էր՝ լայն, ազատ։ Թափ տվեց շորերը, հավաքեց, պարկը լցրեց իր գործիքներն ու... չէ, եկած ճամփով նորից ետ չդառավ։ Գլուխկախ ու անշտապ հեռացավ եկեղեցուց 100 մետր... 200 մետր ու ձորի պռնկին կանգ առավ։ Ծառն ուսած, իր որջը հասած արջը ո՞նց է լինում՝ այդպես սուսուփուս, այդպես ինքն իր համար մարդն ուսից իջեցրեց պարկը, դատարկեց, աչքաչափով ինչ֊որ բան որոշեց, ու ձեռքն առնելով քլունգը՝ սկսեց քանդել։ Քիչ անց արդեն պարզ էր՝ գերեզման էր փորում։ Բայց ո՞ւմ համար...

Գերեզմանափոր դառած Գառնիկ այգեպանն, ուրեմն, նոր գերեզման էր փորում։ Խեղճը գերեզմանն ի՜ր համար էր փորում, ի՛ր համար։ Այ, փորել֊վերջացրել, ստվարաթղթի մի կտոր է գտել, քիմիական մատիտը լեզվի ծայրով թացացնում ու վրան գրում է, թացացնում ու գրում է.

ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ ԱԲԳԱՐԻ
ԾՆՎ. 1912, ՄԵՌ.

«ՄԵՌ.»֊ի կողքին ոչինչ չի գրում։ «Ինչքան շուտ՝ էնքան լավ»,— մտածում է։ Որ գիրը թղթի վրա է ու կարող է շատ շուտ ջնջվել, դա էլ ոչինչ. մինչ այդ մի տապանաքար տաշել կտա իր գերեզմանի համար։ Հա, բայց հիմա, երբ գերեզմանի բարձրությունից նայեց ներքև, սիրտը վախ ընկավ. գերեզմանի դիրքն, ախր, շատ լավն էր, գյուղն այստեղից՝ ոնց որ ափիդ մեջ, աստված չանի, որ իր նազիր֊վեզիր համագյուղացիներից մեկնումեկն այս տեղն իմացավ, էլ վերջ։ Խնդրել֊համոզելով, կաշառքով֊բանով գործը որ գլուխ չեկավ, դիրքի չարաշահում կձևակերպեն. «Չարաշահելով իր պաշտոնը, գերեզմանափորը անձնական օգտագործման համար գերեզման է փորել պատմական հուշարձանի տերիտորիայում։ Գերեզմանափորին, ուրեմն, զրկել իր գերեզմանում թաղվելու իրավունքից և այդ մենաշնորհը ընձեռել մեծարգո ընկեր Էսինչ Էսինչովիչին։ Ուռա՛»։

«Խնդրում ենք,— իր տապանագրի տակ ավելացրեց Գառնիկ Հունանյանը,— շատ ենք խնդրում, մեզ հարգեք և մեզ հասնող տեղը համարեք ճիշտ»։

Գրածը ծայրից֊ծայր բարձրաձայն կարդաց։ Հա, կարծես թե ամեն բան ասված էր։ Հարմարեցնելով թուղթը գերեզմանի գլխավերևում՝ այնպես, որ անձրևից չթրջվի ու քամին էլ չտանի, մարդն իր գործն ավարտած համարեց։ «Ամեն մեկդ ձեր գործի մեջ մի օգուտ եք փնտրում,— քմծիծաղեց,— էս էլ գերեզմանափորիս օգուտը համարեք»։

... Մինչ վար կիջներ, արահետի եզրին կանգ առավ ու մեկ էլ կարոտով նայեց վանքին. ո՜վ գիտե, մեկ էլ էս կողմերը կգա, թե ուսերի վրա կբերեն... Ինքն էլ, արդեն, էս վանքի նման մի ավերակ է ու հոգին՝ անզանգ զանգակատուն։ «Մենք էլ սրանց ինչի՞ն ենք պետք,— շշնջաց վանքին,— կերուխումի էս դարում վա՞նքս որն է, սրբությո՞ւնս որն է, տո, հայրենիքն ու մարդկությունն ու նամուս֊թասի՞բս որն են։ Ի՞նչ գործ ունեք էդ տեսակ գլխացավանքների հետ,— դարձավ աշխարհին,— կերեք, խմեք, քեֆ արեք ձեզ համար, փող կուտակեք, չաղացեք֊ճարպակալեք, բա ի՜նչ, թքած ամեն ինչի վրա, ձեզնից հետո՝ թեկուզ ջրհեղեղ... Վերջը՞...»։

Հետո իջնում էր Գառնիկ Հունանյանը արահետով, ու հիմար մի արտահայտություն, երեխայական մի արտահայտություն մտել էր գլուխն ու դուրս չէր գալիս. «Ուտում եք, որ ապրե՞ք, թե՞ ապրում եք, որ ուտեք...»։ Ու նորից, ու դարձյալ. «Ուտում եք, որ ապրե՞ք, թե՞ ապրում եք, որ ուտեք»։ Քիչ էր մնում գոռար, քիչ էր մնում նորից բարձրանար բլրի գագաթն ու ամբողջ կոկորդով գոռար գյուղի ականջին, աշխարհի ականջին. «Է՜֊հե՜֊հե՜յ, ուտում եք, որ ապրե՞ք, թե՞ ապրում եք, որ ուտե՜ք, ուտե՜ք...»։ Լավ էր, այդ պահին (մտքերի հետ էր եղել ու մինչ այդ չէր նկատել) մի երեխա՝ բահն ուսած ու քլունգը ձեռքին, ասես բուսավ Գառնիկ Հունանյանի առաջ։ Գառնիկը քարացավ տեղում։ Սիրտը ահ ընկավ՝ «Չլինի՞ գանձ որոնող է»։ Երեխան, սակայն, հանցանքի մեջ բռնվածի տեսք չուներ, կանգնել ու հանգիստ ծերունու զննող աչքերին էր նայում։

— Ո՞ւր ես գնում,— հարցրեց երեխային։ Երեխան չպատասխանեց։— Գերեզման քանդելո՞ւ,— թնդաց,— գա՞նձ որոնելու։

— Գնում եմ գերեզման փորեմ Գևորգ պապի համար,— հատ֊հատ, առանց աչքերը ծերունու աչքերից կտրելու ասաց երեխան։— Գևորգ պապը երկու օր է մեռած՝ դեռ գերեզման չունի։

Գառնիկին թվաց, թե, է՜, տատի պատմած հեքիաթների հրեշտակներից է իր առաջ կանգնած։

— Դո՞ւ,— ապշեց,— դու Գևորգի թո՞ռն ես,— հարցրեց։

— Չէ,— ասաց երեխան,— հարևանի՝ դասատու Վարդգես Մուրադյանի տղեն եմ։

— Հա, բայց դու ի՞նչ գործ ունես Գևորգի գերեզմանի հետ,— չէր կարողանում հասկանալ մարդը։

— Բա ո՞վ գործ ունի,— ասաց երեխան,— ամեն մարդ իր հերթին էդպես է մտածում, խեղճ Գևորգ պապը հո անգերեզման չի՞ մնալու։

— Իրե՞նք քեզ ուղարկեցին,— վախեցած հարցրեց Գառնիկը. ախր շատ էր ուզում, որ իրենք ուղարկած չլինեին։

— Չէ,— ասաց երեխան,— ես տեսա, որ ուրիշ փորող չկա, ինքս եկա։

Երկար լռության եղավ։

— Բարձրացիր,— ասաց Գառնիկը երեխային՝ իրենից առաջ թողնելով նրան,— բարձրացիր։

Երեխան շարժվեց, ծերը՝ նրա ետևից։ Փորձեց քլունգը ձեռքից վերցնել։ Երեխան չտվեց։— Ծանր չի,— ասաց,— ես կտանեմ։— Գառնիկի աչքերը արցունքախառը ժպտացին։ Երեխայի ուսած բահը երեխայի մեկուկես բոյին կլիներ։

— Էդ բահը գերեզման փորելու համար հարմար չի,— ասաց,— կարճկոթ բահ էր հարկավոր։

Հետո, մինչև եկեղեցու դուռը հասնելը, էլ չխոսեցին, սուսուփուս բարձրացան։ Փորված գերեզմանի մոտ երեխան կանգ առավ։— Էս հո փորված է,— զարմացավ։ Նայեց՝ ծերունին կողքին չէր, դեպի ձորի բերանն էր գնում։

— Արի, արի,— ձեռքով կանչեց իրեն։ Երբ երեխան մոտեցավ, Գառնիկ Հունանյանը ստվարաթղթի ինչ֊որ կտոր պատռելով՝ փոսն էր լցնում։

— Էս ի՞նչ գերեզման է,— բոլորովին շփոթվեց երեխան,— է՞ս ում համար է։

— Ոչ ոքի,— ասաց ծերունին արագ֊արագ,— ոչ ոքի։ Դու հլը գերեզման փորելու հետ գործ չունես, դու էս փոսը լցրու։ Լցրու, լցրու,— ասաց շշկլված երեխային ու երեխան սուսուփուս ենթարկվեց։ Իր պարկն առած՝ վանքի կողմը գնաց Գառնիկն ու ձայնեց երեխային.— Ես էստեղ եմ, դու առանց վռազելու քո գործն արա։

Վանքի դռանը նորից, արդեն որերորդ անգամ, մարդը վերցրեց իր կարճկոթ բահն ու մոտենալով վանքին ու բարձրանալով ոտնաթաթերին՝ բահի սուր ծայրով փորձեց քերել մերկ կնոջ պատկերը պատի վրայից։ Դժվար էր քերվում, երկար քերեց, քրտնեց, հոգնեց, բայց քերեց՝ մաքուր֊մաքուր, առանց հնաբույր քարերը վիրավորելու։ Հետո բահը գցեց, ձեռքը վերցրեց քլունգն ու խփեց֊ջարդեց֊քոքահան արեց ժանգոտած կողպեքը վանքի դռան վրայից։ Կողպեքը որքան կարող էր՝ հեռու նետեց ու դասից ուշացած առաջին դասարանցու նման, առաջին անգամ հարսնացուի սենյակը մտնող պատանու նման սիրտը դող ընկավ, շնչառությունն արագացավ վանքի դռան առաջ։ Համարձակություն հավաքեց, հրեց, բաց արեց վանքի բացվել չուզեցող դուռն ու... մնաց շեմքին կանգնած։ Ծանոթ մի բույր, հարազատ մի բույր խփեց դեմքին ու գլուխը պտտվեց... 6֊7 տարեկան մի մանչուկ էր, որ հոր ձեռքից բռնած՝ առաջին անգամ ներս մտավ էս դռնից. «Քեզ կհանձնեմ, տեր Թորոս. Գառնիկ մանչս։ Միսը քեզի՝ ոսկորն ինծի, թաք մարդ դարձրու...»։ Այբ, բեն, գիմ, դա՜... ու առաջին նախադասությունը, որ գրեց էդ սուրբ տառերով. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ...»։

Ու քանի՜֊քանի պսակ, ու քանի՜֊քանի կնունք ու մահ, քանի՜֊քանի...

Եվ աստվածամոր պատկերը՝ Մանուկ քրիստոսը գրկին... Եվ խնկի բույրն ու մոմի բույրը՝ դարերով ներծծված էս սուրբ պատերի մեջ... Եվ ծնկաչոք դեպի յաթաղանը գնացող Թորոս քահանան... Եվ պահեստապետ Մինասը՝ խեղդող պանրահոտով... Էն ժամանակ վանքից սուր պանրահոտ էր գալիս, էնքան սուր, որ արդեն ձորի բերանից քթիդ էր խփում ու թվում էր, թե հիմնավորապես, մեկընդմիշտ տիրել է վանքին։ Բա ո՞ւր է հիմա էդ պանրահոտը...

Ու հայտնագործեց իր համար Գառնիկ Հունանյանը, համոզվեց. ինչպիսի հոտեր էլ գան ու գնան՝ էս վանքում իշխողը դարերով էս պատերի մեջ ներծծված խնկի ու մոմի բույրն է լինելու, խնկի ու մոմի բույրը. վե՛րջ։

Խորհրդավոր շինության, խորհրդավոր լռության ու բույրերի մեջ երեխայի երկյուղածությամբ, ակնածանքով մի քանի պտույտ արեց Գառնիկ Հունանյանն ու խորանի դիմաց, մանուկ աստծո ու աստվածամոր խունացած պատկերի դիմաց կանգ առավ։ «Տեսնես ո՞վ է նկարել,— անցավ մտքով,— տեսնես ո՞ւմ է նկարել, ո՞ւմ է ունեցել աչքի առաջ... Էս աստվածամայրն, ախր, մեղա, մեղա, ջրի երկու կաթիլի նման նման է իմ նահատակ մորը... Ու էս մանուկը... ասենք, աշխարհի բոլոր մանուկներն էլ աստված են ծնվում, հետո են միայն դառնում Հուդա, հետո են դառնում Թալեաթ ու Հիտլեր։ Իսկ Քրիստո՞ս, հիմա էլ քրիստոսներ չկա՞ն... Կան, քրիստոսներ կան ու իրենց ուսերի վրա են տանում էս աշխարհի բեռը։ Ու քանի դեռ քրիստոսներ կան՝ աշխարհն էլ կլինի...»։

Գառնիկ Հունանյանն իր թիկունքում ոտնաձայներ լսեց. երեխան էր՝ շշկլած, ակնածանքով չորս բոլորն էր նայում։

— Առաջին անգա՞մ ես մեր վանքը մտնում,— հարցրեց երեխային։

— Հա,— ասաց երեխան,— ինչքան եկել եմ, փակ է եղել։

— Քեզ համար եմ բացել,— ասաց երեխային,— նայիր, լավ նայիր, կուշտ նայիր։

Որ վանքի ավերակ տեսքը կարող է երեխային հիասթափեցնել՝ մտահոգեց մարդուն։

— Էս վանքը միշտ էսպես չի եղել,— ասաց,— էս վանքում կյանք է եղել։ Էս ավերակը հիմի, ո՞նց ասեմ, ապրված կյանքի լքված կեղև է։ Օձը, որ մաշկը փոխում է, ո՞նց է լինում, ապրում է, ուրեմն, օձն իր մաշկի մեջ էնքան, ինչքան որ մաշկը իրեն յոլա է տանում՝ պահում֊պաշտպանում է, հետո դուրս է սողում հնացած մաշկից ու արդեն անպետք կեղևի հերն էլ անիծած, ասես հեչ չի էլ եղել, ինքն արդեն իր նոր կեղևի մեջ է։ Բայց, դե, օձը օձ է, օձին ի՞նչ կա, իսկ մարդը, որ իր անցյալը մոռանալով առաջ գնաց, կորած է. կամ կկործանվի, կամ էլ, ավելի վատ, ինքն էլ կդառնա օձի նման, անասունի նման մի բան...

Երբ դուրս էին գալիս վանքից, երեխան դուռն իր ետևից ծածկել ուզեց։

— Թող բաց մնա,— ասաց Գառնիկը։

Հետո սուսուփուս իջնում էին արահետով, ու Գառնիկ Հունանյանի աչքերը արցունքախառը ժպտում էին։

— Մեծ տատդ՝ Անթառամն արդեն հարյուրին մոտ կլինի, չէ՞,— հարցրեց երեխային,— հիմի ի՞նչ է ասում։

— Ի՞նչ կա, որ ինչ ասի,— չհասկացավ երեխան։

— Որդին՝ քո պապը որ բանակում էր,— աշխուժացավ Գառնիկը,— մեծ տատդ մեն֊մի ցանկություն ուներ. «Աստված, էնքան ապրեմ, մինչև տղես կռվից գա, տեսնեմ, նոր մեռնեմ»։ Պապդ բանակից եկավ՝ տեսավ ու չմեռավ։ Հերդ էն ժամանակ քո տարիքին տղա էր. «Աստված, էնքան ապրեմ, որ Վարդգեսիս թագն ու պսակը տեսնեմ՝ նոր մեռնեմ»։ Վարդգեսի թագն ու պսակն էլ տեսավ ու թե՝ «Աստված, էնքան ապրեմ, որ Վարդգեսի առաջնեկին էլ օրորեմ՝ նոր մեռնեմ»։ Վարդգեսի առաջնեկին էլ օրորեց, միջնեկին էլ օրորեց, վերջինեկի անունն էլ Անթառամ դրեց՝ իրեն անմահացրեց ու չմեռավ. աստված տա ինչքան սիրտն ուզում է՝ ապրի ու ապրի։ Ասում եմ՝ հիմի ի՞նչ է ասում։

Երեխան ժպտաց։

— Հիմի էլ ասում է՝ Անթառամիս թագն ու պսակը տեսնեմ, նո՜ր մեռնեմ։

— Կտեսնի,— ասաց Գառնիկը։

— Կտեսնի,— ասաց երեխան։

— Պապիդ հիշում եմ, էս վանքում պսակեցին,— ասաց Գառնիկը։

— Գիտեմ,— ասաց երեխան,— 1920 թվին, պապս հազիվ 17 տարեկան տղա է եղել։

— Մի Թորոս քահանա կար, աստված հոգին լուսավորի, նա պսակեց,— ասաց Գառնիկը։

— Գիտեմ,— ասաց երեխան,— Թորոս քահանային քոռ Ահմադի լամուկը սպանեց Հրայրի գերեզմանի վրա։

Գառնիկ Հունանյանն ուզեց երեխային լավ, շատ լավ մի բան ասել։ Չստացվեց։

— Աստված քեզ երկար կյանք տա, բալես,— հազիվ կարողացավ շշնջալ։

— Աստծուն հավատո՞ւմ ես, Գառնիկ պապի,— ժպտաց երեխան։

— Աստծո՞ւն... Իմ աստվածն էս հողն է, էս ջուրն է, էս արևն է, իմ խիղճն ու իմ պապերի անմահ հոգին՝ էս է իմ աստվածը։ Էդ աստծուն դու չե՞ս հավատում։

— Հավատում եմ,— շշնջաց երեխան։

Հետո, արդեն կամուրջ֊սահմանի վրա, երեխան հանկարծ շշնջաց.

— Գառնիկ պապի, եղեռնը էլ չի կրկնվի, չէ՞, ոչ էլ ֆաշիզմը։

— Չէ,— ասաց Գառնիկը,— բայց իմացիր, որ եղեռնից ու ֆաշիզմից սարսափելի բան էլ կա՝ դա մարդուս հոգու եղեռնն է, ոգու եղեռնը։ Ո՞նց ասեմ, որ դու լավ հասկանաս։ Դա մի էնպիսի բան է, որ մարդու մեջ ոչ մի սուրբ, ոչ մի լուսավոր բան չի թողնում։ Այ, հոգու էդ եղեռնից ամենից շատ վախեցիր, էդ կարող է աշխարհ կործանել...

Կեսօրվա ժամը 3֊ի և 4֊ի արանքում սպիտակ մի «Վոլգա» 120 արագության տակ, ճռռոցով արգելակեց կամուրջ֊սահմանի վրա։ Տղերքն էին։ Վարորդի կողքի պատվավոր տեղում, սակայն, «սարսաղ» Խչոն էր՝ Սաքոյի հորաքրոջ որդին։ Խչոյին խմեցրած֊քնեցրած էին եղել։ Խչոյին արթնացրել֊բերել էին։ Արգելակել, չէին արգելակել՝ Խչոն իրեն դուրս գցեց մեքենայից ու օրորվելով վազեց բլուրն ի վեր։

— Խաչիկ,— ձայն տվեց Սաքոն,— Խչո ջան, բահն ու քլունգը մոռացար։

— Ես իմ քեռու գերեզմանը ատամներով էլ կփորեմ, հասկացա՞ք, ատամներով էլ կփորեմ,— առանց ետ նայելու լացակումեց Խաչիկը։

Տեսավ էլ ճար չկա՝ բահն ու քլունգն առած՝ Սաքոն էլ բարձրացավ նրա ետևից։

— Սաքո՞, վայ, մեքենայի միջից ձայնեցին տղերքը,— այ ախպեր, սպասիր, հիմի մի երեխայից֊բանից կերևա՝ կասենք, կբարձրացնի, Սաքո...

Սաքոն, սակայն, սպասելու ժամանակ չուներ. աշխարհով մեկ հո խայտառա՞կ չէր լինելու։ Սաքոյի խոփը քարին էր առել։

— Իմացանք,— մրթմրթաց,— ձեզ էլ իմացանք, մեծահաչ շան որդիք. հագներիդ շորերը հանեք, ոտից գլուխ հինգ կոպեկ չարժեք... Շուտ֊շուտ, Խաչիկ ջան, շուտ֊շուտ, ախպեր ջան,— վլվլացրեց Սաքոն ու փորձեց հասնել իրենից հեռացած Խաչիկին։ Վազեց։ Սաքոյի փորը, սակայն, կթողնե՞ր, որ Սաքոն վազեր։ 20֊80 մետր չէր վազել՝ արդեն լողում էր քրտինքի մեջ։ Քիչ էլ բարձրացավ, ու էլ ճար չկար, ի՞նչ աներ Սաքոն. մոխրագույն, փայլուն կոստյումը շտապելուց, զոռից պոռթելով մի կերպ հանեց հագից ու դեն շպրտեց։ Սաքոյի գլոբուսանման փորը ճերմակ վերնաշապիկի հոյակապ կոճակները պոռթելով դուրս էր թռել ու կատաղորեն վերուվար էր անում ու լխկլխկում էր։ Սաքոն, սակայն, կանգ առնելու, հանգստանալու մասին չէր էլ մտածում։ Սաքոն շտապում էր. աշխարհով մեկ հո խայտառակ չէ՞ր լինելու... Իսկ ճանապարհը դեռ հազիվ կես էր եղել, ու Սաքոյի շունչը կտրվելու վրա էր, Սաքոյի սիրտն ու թոքերն ասես իրար էին խառնվել ու բերանն էին գալիս... Մեկ էլ աչքերի դեմը սևացավ և համատարած խավարի միջից մի մանչուկ պոկվեց ու ոստոստալով, թևին տալով բլուրն էր բարձրանում... Ներքևի գետում, կամուրջի տակ, եղբոր հետ, ուրեմն, լողացել են ու հիմի չափ են մտել՝ թե ով կամրջից մինչև բլրի գագաթը ավելի շուտ կհասնի։ Գետից նոր֊նոր են դուրս եկել ու թաց տրուսիկների վրայից ջուրը կաթկթում է տաք փոշու վրա՝ հետք է թողնում։ Որոշված է. գյուղում ամենաարագ վազողը նա է, ով մինչև բլրի գագաթը հասնելը նման հետքեր կունենա իր ետևից։ Ու հիմա իրենք չափ են մտել։ Եղբայրը, ճիշտ է, իրենից մեծն է, բայց ինքը առաջ է ընկել, ինքը հաղթում է։ Եղբայրը զգում է, որ պարտվելու է. ճամփի կեսին կանգ է առել ու՝ «Սաքո՜ւլ,— կանչում է,— հերիք է, Սաքուլ, ես տարվեցի»։ Իսկ ինքն ասես չի վազում՝ թռչում է, թռչո՜ւմ...

Սաքոյի ոտքերի տակից գետինն ասես փախավ ու Սաքոն հասակով մեկ փռվեց փոշու մեջ։ Մանչուկի պատկերն անհայտացավ։ Սաքոն բերանում փոշու համ զգաց։ Ցավ չզգաց, բայց կատաղությունից սիրտը պայթում էր. ինքն ուրեմն Սաքոն լինի, ամբողջ աշխարհը ոտքի տակ տա, աշխարհում իր համար անկարելի ոչինչ չլինի ու էսպես՝ անասունի նման թավա՞լ տա քոսոտ Որձաքարի թրիքախառն փոշիներում... Վայ, աշխարհ, ստեղծողիդ հերն անիծած, ո՞նց չես ճաքում...

Ոտքի կանգնելը դժվար էր, հեշտ չէր, բայց Սաքոն կեցցե. ոտքի կանգնեց ու ծալվող ծնկներով մի կերպ շարունակեց վեր բարձրանալ։

Սաքոյի քրտնած դեմքի վրա փոշին ցեխ էր դառել։ Սաքոյի վերնաշապիկի նախնական գույնը դժվար էր որոշել. Սաքոյի գլոբուսանման փորը ցեխակալել ու ցավում, մռմռում էր. ընկնելուց երևի քարի էր առել։ Գեներալ, նարկոմ Սաքոյից ոչինչ չէր մնացել։

— Խաչիկ,— կանչեց Սաքոն, ու ձայնը բեկվեց կոկորդում։

Խաչիկն արդեն բլրի գագաթն էր հասնում։

— Էս ի՞նչ դարի հասանք,— մրթմրթաց Սաքոն։

— Լավ, բա մեր վերջը ո՞նց է լինելու,— մրթմրթաց Սաքոն...

ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ.

ՄԵՐ ՓՐԿԻՉՆ ԷԼ, ԹՇՆԱՄԻՆ ԷԼ ՄԵՐ ՄԵՋ ԵՆ

Հնօրյա վիպերգը ողբում է. երեսս երկնքին արած ես ծնկներս գետնին խփեցի, ծկըլթացի ու որդի ծնեցի. հեռու տաք ժայռերում վագրը ոլորվեց, գալարվեց, ծկըլթաց ու կորյուն ծնեց. իմ կրծքի վրա ես իմ որդուն երգով սովորեցրի նայել ու աչքը չթարթել, հեռու տաք ժայռերի մեջ վագրն իր կորյունին սովորեցրեց նայել ու տղայի իր հայացքը չթեքել. որդիս զինավառվեց ու որսի ելավ — կորյունը հեռու, տաք ժայռերում կանգնեց. պրկվեց ու որսի ելավ. նեղ կածանի վրա նրանք դեմ հանդիման ելան, որդիս նայեց կորյունին և կորյունը նայեց որդուս. տղայիս աղեղը ճայթեց, տղայիս տեգը վնգաց տաք ժայռերի մեջ, բայց որդիս նետով ու տեգով չէր հաղթելու վագրի որդուն՝ իր մատաղ կյանքով. կորյունը նայեց, պրկվեց ու ոստնեց, բայց նա մագիլով չէր հաղթելու որդուս՝ իր խիզախ կյանքով. իրարու կարմիր արև սևացրին հեռու, տաք ժայռերի մեջ վագրի տղան ու իմ տղան, իրենց մայրերի խնդուն արևը մթնեցրին վագրի որդին ու իմ որդին. հիմա ես ինչ անեմ, ասում է, վեր կենամ բռնեմ հեռու ճամփան, գնամ գտնեմ կորյունի մորը և երկուսով ողբանք մեր կանաչ կտրիճների ողբը։

Իսկ ես ահա, իսկ մենք ահա — մեր երեսները հեռուներին դարձնելու, մեր ոտքը որոնումի ճանապարհին դնելու հարկը չունենք. ծույլ, կարկամ, վեհերոտ հայոց մեր բոլոր ժամանակներից զորական մեր կամքի նշխարները ժողովրդին ու ի մի կռողին, հաղթանակի ու ցնծության հրապարակը մեր հոգիներում ու մեր առջև բացողին, տասնամյակներով փնտրված ու մեր իսկ արյան ու ծուծի մեջ գտած մեր նոր Նժդեհին մենք ինքներս ենք սպանել։

Այդպես, սպանեցինք։

Մեր ծանծաղ մտքերի, մեր անքաջ հոգիների տղմուտներում կանաչած ճիվաղին մենք բաց թողեցինք հույսի և վստահության հրապարակի մեր տիրոջ վրա, որովհետև հույսի և վստահության հրապարակը մեզանում չի լինի, մենք ողբի ու գանգատների հրապարակն ենք, վստահ՝ ապագայի հույսը ուրիշ մայրաքաղաքներում կլինի, օրինակ՝ Մոսկվա, օրինակ՝ Ամերիկա, օրինակ՝ Փարիզ, թեկուզ Ստամբուլ ու Տիզբոն. զինվորն ու զորավարը մեր ժամանակ մեր գլխին մեր մսից ու արյունից չի լինի, զինվոր ու զորավար կլինի երկնքով անցնող սպիտակ ձիավոր սուրբ Գևորգը և ոչ Վազգեն Սարգսյանը։

Սպանեցինք և դարձյալ կսպանենք, և անարև մեր մտքի, անքաջ մեր ոգու տղմուտը կկլանի նոր բարձրացողներին նույնպես, քանի դեռ չենք զորում մեր եղբորը մեզ թագավոր զորավար, մեզ՝ նրա հպատակ ու զինվոր, այս հողը մեզ հայրենիք տեսնել։

Սպանեցինք և այսօր կանգնած ենք մեր պայծառամիտ ու լավատես նախնիներից նրանց առջև, ովքեր մեզ սիրում էին, ովքեր մեզ բերել են. ոգու և մտքի մեր այս աղետից հետո, հետաքրքիր է, նրանք մեզ դարձյա՞լ կսիրեին, մեզ նրանք դարձյա՞լ կբերեին. հետաքրքիր է, իր հեռու Ֆրեզնոյից Սարոյանը դարձյա՞լ իր բաց սրտով, ինքներս մեզնից ու ուրիշներից չվախենալու, մեզ և ուրիշին սիրելու հորդորով կգար այս երկիր. Սարյանը մեզ ու այս երկիրը այնպե՞ս կտեսներ՝ ինչպես տեսել է. Թամանյանը մեր այս բնակչի համար ա՞յս քաղաքը կբարձրացներ։ Եվ՝ հեռավոր գալիքի մեր թոռները մեզ սիրելո՞ւ են, մեզ կսիրե՞ն։ Մենք ինքներս Կարսաբերդի անկման խայտառակությունը հանձնել ենք ոչ֊հայազգի զորահրամանատարին, մյուս խայտառակությունների գլխին ոչ֊մերազգի մի֊մի հրեշ ենք կանգնեցրել և մեր ծույլ մտքով որոճում ենք, թե մեր փրկիչն էլ, թշնամին էլ մեզնից հեռու մի տեղ են։

Հիմա արդեն, վերջապես, կարողացանք տեսնել, որ մեր աղետների և ժամանակակիցն ենք, և գործուն մասնակիցը, և մենք մեզ սիրելի չենք։

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

Վազգեն Սարգսյան

Հացի փորձություն

պատմվածքներ

վիպակ

Երևան — 2015