ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ

ՇԱՏ ՉՀԱՄԱՐՎԻ

ԳԴՄ 84Հ7—44
Ս 550

Սիրադեղյան Վանո

Ս 550 Շատ չհամարվի։ [Պատմվածքներ] / Վանո Սիրադեղյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեցին և հրատարակության պատրաստեցին Խ. Սիրադեղյանը և Մ. Յավրումյանը։ Առաջաբանը՝ Հր. Մաթևոսյանի, շապիկը՝ Ա. Բաբաջանյանի։ Եր.— Յավրուհրատ, 2013.— 64 էջ։

Հրատարակությունն ընդգրկում է հայ ժամանակակից արձակագիր Վանո Սիրադեղյանի պատմվածքները («Գառ֊ախպերիկ», «Ամեն տարվա գոճին», «Մի ճապրուկ փող», «Սեր առ սառնարանը «Սարատով»» և այլն)։ «... Ձեռաց ապրած ու վռազ բացակայած վարորդ մի հայրենակցի պատկերը իրենից՝ Վանոյից է անցել Վանո Սիրադեղյանի պատմվածք և այդ կարճ ու դիպուկ պատմությունից բազմապատկված ելնում է որպես շատերիս ու բազումներիս պատկեր, բազումներիս, որ կոչված էինք այսպես չապրել, բայց դատապարտված ենք ապրել այսպես...— պատվածքների այս ժողովածուի առաջաբանում 1993֊ին գրելու էր Հրանտ Մաթևոսյանը, ու տարիներ անց ավելացնելու.— 1988֊ին գրիչը ցած է դրել ի՜նչ խնամքոտ ու անվրեպ ձեռք, ճշմարիտ պատմումի ի՜նչ տիրական դեմք է ետ քաշվել գրականությունից...»։

eISBN 978-9939-0-0702-1

© Յավրուհրատ, 2013

© Վ. Սիրադեղյան, 1993

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

A Fair Blessing, Vano Siradeghyan

Copyright © 2013 by Yavruhrat Publishing

Copyright © 1993 by Vano Siradeghyan

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

Published by Yavruhrat

Բովանդակություն

Երկու խոսք

Գառ֊ախպերիկ

Լուսնալույս

Ամեն տարվա գոճին

Բուքը, երգը, երեխան

Շատ չհամարվի

Ծուխը մարեց

Մի ճամպրուկ փող

Սեր առ սառնարանը «Սարատով»

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Հայոց այս անվերջ 1915֊ի՝ սումգայիթյան այս սև ժանտախտի բռնկման առաջին օրը Վանո Սիրադեղյանը մի երկու րոպե նստեց մեր տանը և ինձանից գնացքների բազում կառաշարեր պահանջեց.

— Զանգիր ցեկա, ժողովրդին հարևան հանրապետությունից հանենք։

Տունը դեռևս իմ տունն էր, չէր դարձել բոլոր կողմերից դիտվող ու ոչինչ թաքցնել չզորող ակվարիում, վերջին ճիգով՝ ես դեռ ես էի, դեռ ակվարիումի ձկնիկ չէի, Վանոն կիսով իմ հին Վանոն էր՝ ուղղամիտ, բռնկուն, ի ծնե զինվոր, այլ ոչ մշակ, և ուրեմն զինվորաբար անպաշտպան ու բոլոր ցրտերի առաջ մորե ի մերկ, և կիսով արդեն որդին ու վկան էր մի իրականության, որ անցանկալի էր, բայց կար, այլև տիրական բնույթ էր առնում։

Համամիութենական, այլև համաշխարհային հնչեղության ձայն՝ ես, իհարկե, իմ ամենազոր բերանն իսկույն շարժեցի, և աշխարհի բոլոր ծայրերից կապույտ գնացքների կառաշարեր զնգզնգացին դեպի սև դժոխքի բերանը։ Լույս, արդարություն, վստահություն և մարդկայնություն էին տանում։ Ուղեկցորդների մեջ, իհարկե, Անատոլ Ֆրանսն էր, գեներալ դը Գոլի բարձր կերպարանքը երևաց, թուրք գրողները իրենց աղջնակների հետ ընդառաջ էին ելնում ծաղիկներով ու երգերով, Քրիստոսի ու մարգարեների պատկերները ցոլացին, «Ինտերնացիոնալը» թևածում էր բոլոր ճանապարհների ու սահմանների վրա... Բոլորը, ամեն ինչ գնաց կաշկանդվեց ու լռեց սև երախում։

Խոսքիս ահա կատակի երանգ տվեցի, բայց դույզն֊ինչ չի փոխվում ոչ գույնը, ոչ էլ կշիռը ծանր ու սև այն պտուտահողմի, որ կուտակումն էր բոլորիս հոգիների չարության, որ թուրք քաղաքական այրերի ձեռքով սանձվել ու Վաթան էր կնքվել և մղվում էր հայակերության ասպարեզ և որ փլվելու էր ամենքիս ու ամեն ինչի վրա։ Հայերեն՝ ծռի, ռուսերեն՝ դուռաչոկի վստահությամբ ահա կռվի ելանք բազմագլուխ մի հրեշի դեմ, որի մոտավոր պատկերն անգամ չգիտեինք և որի վերջը մեր իսկ վերջն էր, որովհետև բազում գլուխներից գոնե մեկը մեր իսկ ուսերին էր։

Վանոն ինձնով ի՞նչ էր փորձում՝ իմ և «իմ ցեկայի» տիրոջական զգացումի չա՞փը, ի՞նչ էր ստուգում, որևէ բան փորձո՞ւմ էր, թե՞ ինձ նման ինքն էլ շփոթված էր խուճապահարույց ծավալներից այն իրականության, որ բանակային կանաչ պատյանը պատռել էր առայժմ թուրք խեղճ մի քաղաքում և բարձրանում ու պատյանը պատռելով՝ հառնում էր հսկայածավալ երկրի ողջ մակերևույթով մեկ։ Շատ ավելի՝ վերջինը, շատ ավելի՝ շփոթված էր։

Հետագան ճշտեց. կյանքի ու հրապարակի տերերը բոլորը (բոլորս) փախչելու, բոլորս ծակուծուկերն էինք մտնելու, Վանոն չէր փախչելու։ Վանոն կանգնելու էր հրապարակում և իր ամեն ժամով ու ամեն օրով հաստատելու էր մի բան. «Այս է այս ժամի իմ հայրենիքը, և ես տեր եմ»։

... Ձեռաց ապրած ու վռազ բացակայած վարորդ մի հայրենակցի պատկերը իրենից՝ Վանոյից է անցել Վանո Սիրադեղյանի պատմվածք և այդ կարճ ու դիպուկ պատմությունից բազմապատկված ելնում է որպես շատերիս ու բազումներիս պատկեր, բազումներիս, որ կոչված էինք այսպես չապրել, բայց դատապարտված ենք ապրել այսպես։

Կույր, անհանգիստ, բնազդային, կարելի է ասել ոչ֊մտավոր, այլ զուտ մարմնավոր, ասես կենդանական մի ծանր ջանք է հատկանշում Սիրադեղյանի կերպարների վարքը՝ ջանք դեպի գոն ու գոյի բարոյականությունը, որպես թե դեռ չկան և ուզում են իրենց կայացնել, որպես թե դեռ չեն ստեղծվել և ձգտում են իրենք ստեղծել իրենց։ Այդ համառ, կույր, անվերջ ձգտման մեջ նրանք տապալվում ու նոր անուններով հառնում են նոր գործերում՝ նորից տապալվելու և նորից ձգտելու չգոյից դեպի գո, անասունից դեպի մարդ։

Հին, հարյուրամյա խոսքով՝ Վանոն, որ կոչված էր լինել ողբերգակ, գուցեև ակնառու, ստիպված է հայոց մեր վայ֊կյանքի հրապարակում քարշ տալ ողբակրի իր դերը, և փառք Աստծու, որ իր նման ոչ քիչ կոմեդիանտներիս մեջ ամենախրոխտը դարձյալ իր կեցվածքն է, ամենաուշը ինքն է ընդունելու պարտությունը մեր բոլորիս։

ՀՐ. ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ
1993

Այս Հրանտ Մաթևոսյանը ես եմ՝ գրեթե տասը տարի առաջ։ Տասը տարի անց՝ այս գրքի հրապարակման առիթով կարդացի իմ խոսքը և թերթեցի ամբողջ գործը, և հիմա հավելում եմ.—

1988֊ին գրիչը ցած է դրել ի՜նչ խնամքոտ ու անվրեպ ձեռք, ճշմարիտ պատմումի ի՜նչ տիրական դեմք է ետ քաշվել գրականությունից, գորովի ի՜նչ հայացք է կտրվել երեխաների ու կենդանիների, ծերերի ու պարմանիների, կանանց ու տղամարդկանց մեր բազմությունից, որ գորովի, սիրող, ներող, մեզ, ինչպես որ կանք, այդպես ընկալող այդ հայացքում երբեք, ինչքան էլ մեզ կորցնենք, ինչքան էլ աղարտվենք ու աղավաղվենք, չենք տպվելու որպես ամբոխ, որովհետև մենք մայրեր ենք՝ իր մայրը, եղբայրներ ենք՝ իր եղբայրը, փոքրեր ենք՝ իր տղեկությունը, հայրենիք ենք՝ իր ապրելու, հաստատվելու, հանգչելու միակ տեղը, և վերահաս ժամանակի քաղաքական միտքը տասներկու տարի առաջ ի՜նչ անվրեպ է եղել՝ իր անցյալի մեր հարյուրներից ու հազարներից ընտրելով նրան, որ զորում է կեղծիքը խոտանել՝ լինի այդ կեղծիքը իրողությամբ ծանրացող կյանքի թե գրական իրականություն, ով կարողանում է իրեն չկաշկանդել ոչ անդիմադիր պայմանականությամբ գրական իրականության («Դե բան է՝ զրուցում ենք, էլի») և ոչ էլ համոզիչ ներկայությամբ կյանքի իրողության («Դե կյանք է՝ ենթարկվում ենք, էլի»), այլև իրեն հարատև երթուդարձի մեջ է պահում վերացարկումի և իրականի միջև։

Սա իհարկե վերադարձի հորդոր չէ մեր գրչեղբորը. դա կլիներ նրանց ցանկությունը, ում խաղաղ պատենավորումին նրա ներկայությունը խանգարում է. և հակառակը՝ հորդոր է ամրանալ քաղաքականության մեջ, որովհետև պատենավորումն այդտեղ՝ մեր բոլորիս դրաման դարձնում է համազգային ֆարս։

2000

ԳԱՌ֊ԱԽՊԵՐԻԿ

Ցերեկը՝ էլի ոչինչ, ցերեկը իրենն առնում էր։ Թեև տունը կարեկցանքով մեկուսացված էր գյուղի գործնական անցուդարձից, կյանքի աղմուկն իր գործն անում էր. աքլորները բացում էին վերահաս օրվա ձայների դուռը, շները զարթնում էին վաղորդայնի անչար հաչոցով, նախիր քշվող անասունը մռնգում էր քնատ ձագերին ականջալուր, հայրիկը ամեն օրվա պես հայհոյում էր անհասկացող անասունին, հաշտի դուռը ճռնչում էր առօրեական, քույրիկները ինչքան էլ հուշիկ քայլեին՝ աման֊չամանը զրնգում էր, դաշտից դարձած հոտի ու նախրի բերածը կաթից շատ իրարանցում էր... Բայց գիշերը անտանելի էր։ Տունը սուզված էր վշտի հատակը, և քնելն ինչ է՝ շնչել չէր լինում։

Տղան գիշերը արթնանում էր զարհուրելի լռությունից։ Տատը չէր տնքում քնածի սրտանց տնքոցով, հայրիկը չէր խռմփացնում ուրախ օրերի խռմփոցով, քույրիկները չէին բլբլացնում երազի մեջ, մայրիկը անակնկալ հեծկլտոցը կանխել էր՝ վերմակը գլխին քաշելով,— ամեն մեկը խնայում էր մյուսների քունը, բայց հարկի տակից քունը փախել էր։ Իսկ ընդամենը մի շաբաթ առաջ գիշերը տունը շնչում էր կյանքով։ Քույրիկները շարունակում էին ցերեկվա լեզվակռիվը, տատը թախտի չորության հետ էր կռիվ տալիս, հայրիկի զորեղ շնչառությունից մկները պապանձվում էին, օրորոցը թկթկում էր քնած մայրիկի արթուն ձեռքի տակ, հաշտում դրած գիշերանոթի մոտից անկողին դարձող տղան այդ ձայները լսում էր կարծես երազում և քուն էր մտնում՝ կոպերը երանելիորեն լրիվ չբացած։

Արթուն ժամանակ ավելի հեշտ էր. գիտակցության մեջ չկա֊ն կար հաստատ, և կսկիծը անակնկալի չէր բերում նրան: Միգուցե տղան քնած ժամանակ զգոնությունը չկորցներ, եթե երազը չխաբեր նրան։ Բայց գիտակցության մեջ կորուստը այնքան տեղ չէր արել, որ երազում եթե տեսներ, ասեր՝ երազ է։ Կորուստը նոր էր և երազով միամտանում, արթնանալով՝ դիվոտում էր։ Եվ քնելուց սարսափում էր։ Բայց հոգնությունը ծանր նստում էր կոպերի վրա, և երբ քնած լինելու վախից վեր էր թռչում, ուշ էր լինում։

Մայրիկը ընտանիքին խորթացել էր։ Կիթ էր անում, ճաշ էր եփում, սեղան էր դնում, անկողին գցում, բայց հարևանի կնոջ նման— արագ անի՝ թողնի գնա։ Բայց քանի որ անում֊չէր գնում, տան շունչը տասնապատիկ ծանրանում էր։

Հետո մայրիկի կրծքերը ուռան։ Կաթը չէր կտրում։ Մայրիկի վիշտը կաթի ակունքին լուր չէր տանում, կաթը գալիս ու երեխային չէր գտնում կյանքում։ Պիտի որ այդպես չլիներ, եթե կաթին սպասող չկար, կաթը պիտի իր ակունքը ինքը կապեր։ Բայց մի մեծ անհամաձայնություն կար կյանքի ու մահվան միջև, կսկիծ բերող ընդվզում կար կաթի հոսքի մեջ, և մայրիկը ցավից մղկտում, վշտից մեռնում էր։

Քանի՞ օր էր մայրիկը ցավն իր ներսում պահել, ոչ ոք չգիտեր։ Ցավը վիշտը վարկաբեկում էր, նաև՝ սուրբ հիշատակի դեմ պղծություն էր տնեցիներին վշտից շեղելը, և մայրիկը ոտքի վրա ձեռից գնում էր։

Երեխաների դպրոցում եղած ժամանակ հայրիկը տուն էր բերել գյուղ հարս եկած բուժակուհուն։ Սրա ձեռքին նշտարը թպրտացել էր, հայրիկն ասում էր, գլխից բռնած ձկան նման։ Բուժակուհուն պաղ ջուր էին ավել, նա խնդրել էր ևս մի բաժակ, հետո յոդով ախտահանել էր հատելու դաշտը, խաչաձև երկու խազ քաշել՝ թողել փախել էր։

Նույն իրիկուն հայրիկը նստած էր վառարանի մոտ, կողքն էր դրել բամբակ ու օղի, սրոցաքարով հեսանում էր իր գրպանի սուրշեղբ դանակը և ծխախոտի թանձր ծուխը նրան պարուրել՝ զբաղմունքին չարագուշակ կախարդության տեսք էր տվել... Այստեղ ներս մտավ հորեղբայրը և բաճկոնի փեշի տակից սև տոտիկներով մի ճերմակ գառնուկ դուրս բերեց։ Ինքն էլ նստեց վառարանի մոտ, գառնուկին սրունքների արանքը առավ, ծխախոտ վառեց, երեխաները աշխուժացան, բայց հայրիկը ուշադրություն չէր դարձրել գառան վրա՝ նրանք սառան։ Գառը՝ նորածին, անհաստատ ոտիկները հավասարակշռության համար չռած՝ երերում էր, դունչը մեկնում էր վառարանին՝ տաքը ռունգերին դուր էր գալիս, բայց հորեղբոր ափն էր գտնում... Մայրիկը նորահարսի անմռունչությամբ ցավը քաշում էր ոտքի վրա, տատը դանթում էր՝ կարկատվող գուլպան ծնկներին դրած, հայրիկը ծխախոտը մոխրացնում էր այնպիսի ջանադրությամբ, ասես մայրիկի ցավի ճարը դրա վերջին էր:

Հայրիկը, հաստատ, դանակի վրա հույս չէր դնում։ Երկար֊բարակ քսում էր սրոցաքարին, օղիով ախտահանում էր, փորձում էր բթի կոշտուկի վրա, նորից էր քսում... սպասում էր, ասես, հրաշքի: Ինչի՞, որ վերքը ներսի՞ց պայթի, որ բուժակուհու մակերեսային կտրվածքը խո՞րը գնա... Այնինչ հորեղբոր անհանգիստ մտքում վճռական բան կար: Նրա դեմքը իր իսկ մտքերից վառվում֊մարում էր, թաքուն հայրիկի հայացքն էր փնտրում, բայց հայրիկը, իբր թե, տարված էր գործով։ Հետո, գառնուկի անօգնականությունը հիշեցնում էր... Ո՞վ սիրտ ուներ նրանով զբաղվելու: Հորեղբայրը այդ էլ էր զգում, բայց ի՞նչ աներ խեղճ հորեղբայրը: Եվ թողեց, որ գառան դնչիկը մի քիչ առնի վառարանին։ Առաջին ցավից գառնուկը շշմեց֊մայեց և հայրիկի սիրտը շարժվեց.

— Զգույշ, այ ախպեր...

Հորեղբայրը, գլուխը կախ, քրթմնջալով վրա բերեց.

— Գառը թող... ծծի... մեր չունի...

Մայրիկը պահարանի մոտից շուռ եկավ, երեխաները ականջները խլշեցին, հայրիկը նայեց եղբորը՝ խոսքի իմաստը նրան չէր հասել:

— Համ գառը կապրի, համ... կլավանա,— այս անգամ հորեղբայրը նայեց հայրիկին:

Հասկանալով՝ հայրիկը նայեց մայրիկին, մայրիկը հեծկլտաց՝ կրծքերը բռնած, դանթող տատը շտկվեց տեղում... Երեխաները հիացմունքով նայում էին հորեղբորը, հայրիկին, գառանը, լացող մայրիկին...

Հետո մայրիկը շուռ էր եկել պատի կողմը, հայրիկը գառանն առել էր մի թևի տակ, մյուսով գրկել էր մայրիկի ուսը, խրախուսում էր մեկ գառանը, երկու՝ մայրիկին, մայրիկը անզուսպ լալիս էր, տատը վառարանին ջուր էր դնում համենայնդեպս, հորեղբայրը դրսում ծխում էր, երեխաները զմայլված էին հայրիկի անութի տակ խլրտացող գառան պոչով։

Հետո գործը առաջ գնաց առանց հայրիկի։ Երեխաները հավաքվում էին մայրիկի շուրջը և գառը կուրծքը առնում էր։

Մայրիկի արտասվելը կարծես ցավից էր։ Ցավը, ոնց որ, շատ երկարեց։ Ոնց որ՝ գառը փրկություն չէր: Բայց մայրիկը կամաց֊կամաց երեխաների ուրախությանը տեղի տվեց։ Պատահում էր, որ ժպտում էլ էր, երբ գառը կուրծքը դնչահարում էր։

Գառը մայրիկին սգից հանեց։ Մայրիկը՝ ջրի, գառը ետևից կըտկըտ գնում էր, մայրիկը՝ խանութ, գառը վաճառասեղանի առաջ կանգնած էր, մայրիկը հաց էր թխում, գառը թոնրատան ծխից խեղդվում, բայց չէր հեռանում, երեկոյան հա՛ պտտվում էր մայրիկի շուրջը և քուն էր մտնում մայրիկի մահճակալի մոտ, գլխակողմը:

Մայրիկը տղայի հետ գառները բակից դուրս էր անում, հարմար մի տեղ ձեռնասունին խաբս էր տալիս, դառնում էր տուն, գառը դես ու դեն էր նետվում, խրտնչում էր խոտի սուր հոտից, վերջը՝ գառների օրինակով, արածում էր, բայց չմակեր երեխայի պես։ Համենայն դեպս, տղան տան ճանապարհը կտրած էր լինում։

«Ախպերիկ ջան,— տղան գառանը գիրկն էր առնում, պաչում էր դունչը, նայում էր աչքերի մեջ,— ախպերիկ ջան, չմեծանաս»։

Այնինչ գառան պստլիկ գլխին կոտոշ էր ծլում։ Վիզը պնդվում էր, ոտքերը ուժով էին լցվում, մայրիկը ժպտում էր թեև, բայց չէր դիմանում դնչահարելուն և որոշեցին կրծքից կտրեն փորձված միջոցով՝ աղուպղպեղով։ Երեք֊չորս օրից կրծքից կտրվեց, բայց մայրիկից չհեռացավ։ Պատահում էր, մոռանում դառը փորձը, դունչը մեկնում էր ակնկալիքով, մայրիկը մատների ծայրով դնչին խփում էր՝ գառը հիշում էր: Հետո փորձն էլ, կուրծքն էլ մոռացավ, բայց մեծանում էր մայրիկի կողքին։ Արդեն խոյ էր՝ կպած էր մայրիկի փեշից։

Խոյը կամ մատաղացու է, կամ մսացու, եթե չի պահվել հոտի համար։ Բայց հայրիկի ձեռքը չէր գնա գառան վրա, մայրիկը դեմ էր մինչև անգամ վաճառելուն, իսկ ձեռնասունը աշնան վրա անհանգիստ էր, տակնուվրա էր անում տունը և հովիվը համաձայնեց երկու օրով թողնել աշնան արոտի ելած ոչխարի մեջ:

Մշուշը իջավ սահուն ու արագ, հոտը սեղմվեց, մեկ էլ պատռվեց մշուշի փեշը՝ ոհմակը խփեց։ Խոյը՝ ձեռնասուն, խոյը՝ ջահել, մեղկացել էր կիտված էգերի տաք շնչի մեջ, ուշքի չէր եկել, դիրք չէր բռնել՝ ոչխարը ցրվեց ոսպի նման և նա մնաց անակնկալ երախի դեմ։

— Էս էլ էսպե՜ս,— լուրը առնելով հառաչեց հայրիկը։

Մայրիկը լուռ էր: Նա իրեն այնպես էր պահում, ասես սկզբից վախճանը գիտեր։

Խոտանոցում տղան լալիս էր։ Այդ օրը նա վերջապես մտաբերել էր եղբոր դեմքը։ Երեք օրից մոռանալու էր հավիտյանս։

----------------------------------

ՆՄՈՒՇԻ ՎԵՐՋԸ

Հավանեցի՞ք գիրքը,

ԳՆԵ՛Ք ԱՅՆ GOOGLE PLAY-ում։

Էլի էլեկտրոնային գրքեր փնտրեք

ՅավրուՀրատի

կայքում։

----------------------------------

ԼՈՒՍՆԱԼՈՒՅՍ

Գետը ո՛չ սկիզբ ուներ, ո՛չ վերջ։ Ակունքը սկիզբ չէր, գետաբերանն էլ վերջը չէր։ Եթե սկիզբ կար՝ սկիզբը լեռան խորքում էր։ Ո՞ր մի լեռան— տղան չգիտեր... Արդյո՞ք լեռներից յուրաքանչյուրի... Բայց դա արդեն սկիզբ չի լինի... Սկիզբը ձյունն է— գտավ տղան... Ձյունը, սակայն համատարած է— կորցրեց տղան... Գետի սկիզբը ամենուրեք է կամ հենց իր մեջ է, որոշեց նա։ Ուրեմն գետը չի վերջանում։ Գիշերով գետը նույնիսկ չի հոսում։ Նա մի վիթխարի արարած է՝ գլուխը ծովում, պոչը ձյուներում, կամ՝ հենց իր իսկ պոչը երախում, որը քնի մեջ շնչում է հանդարտ և կամ մտատանջ, հունը նրան հարմար չի գալիս՝ շուռ է գալիս մի կողքի վրա, հետո՝ մյուս կողքի, մերթ քրթմնջում է, մերթ էլ հառաչում... ու երևի թե խոր քուն է մտնում լուսադեմին։

Տղան թիկունքից ապահով էր։ Այնտեղ ավանն էր, որ խաղով ընկած երեխայի չկամությամբ քուն էր մտնում։ Այնտեղ իր տունն էր, իր անկողինը, մոր հայացքը՝ անկողնու նման տաք ու փափուկ, հոր ձեռքերը՝ ծնկների վրա հանգիստ առնող, մեծ ախպերը՝ լայն ուսերով տունը լցնող, պուճուր ախպերը՝ զանգակի լեզվակ, և քույրիկները՝ կատուների պես մի֊մի անկյունում, իսկ դեմը՝ գետը, շուրջը՝ գիշերը, նաև՝ աշխարհը...

ԱՄԵՆ ՏԱՐՎԱ ԳՈՃԻՆ

Դեկտեմբերի վերջին տասնօրյակին Սաթենիկ տատը աչքաթող է անում հավերին, շանը, ոչխարներին, անգամ կովին և զբաղվում է Մաշո խոզով։ Սաթենիկ տատը նույն անունն է տալիս ամեն տարվա գոճուն։ Ամեն տարի նրա Դավիթ որդին անտառապահ Սիմոնի մերունի տակից կտրում բերում է մեկ ամսական գոճուն, և Սաթենիկ տատը՝ անցած տարվա նման, նախանցած տարվա նման, անունը դնում է Մաշո։ Թվում է, արդեն քսան տարի Սիմոնը նույն մերունն է պահում, Դավիթը քսան տարի նույն գոճին է բերում...

ԲՈՒՔԸ, ԵՐԳԸ, ԵՐԵԽԱՆ

Երեխան արդեն հասնում էր դպրոցին։ Վազքից արդեն անցել էր քելքի։ Վախենում էր գլուխը վեր առնի՝ դպրոցը տեսնի սպասածից հեռու։ Նաև թիփին աչքերին էր խփում, և երեխան գնում էր՝ փալաս կեպին աչքերին քաշած։

Դպրոցին, փաստորեն, հասել էր, մնում էր հասնի շեմին։ Չորս պատերի ապահովության հեռանկարից արդեն տաքանում էր։ Կամ լավ թմրել էր։ Այդպես գլուխը կախ գնալով դեմ էր առնելու դռանը և իրեն հաճելի անակնկալ էր մատուցելու...

ՇԱՏ ՉՀԱՄԱՐՎԻ

Խոզը մորթեցին առանց միջնեկի։ Նա շաբաթ իրիկունը չեկավ, գիշերը չեկավ, չեկավ առավոտը— ստիպված խոզը մորթեցին։ Քանի դեռ ջուրը տաքանում էր, քանի դեռ խոզը խանձվում էր կրակին, մայրը հույս ուներ, թե վերջին պահին միջնեկը կհասցնի կգա։ Մեծ որդին, որ գյուղում էր ապրում և փոքրը, որ քաղաքից եկավ— մինչև այն պահը, երբ արդեն ուշ կլիներ մսացուն մշակելը, եղբորը սպասեցին։

Ուրեմն, խոզը մորթեցին, կրակին խանձեցին, տաք ու պաղ ջրով շփեցին֊քերեցին, կարպետով ծածկեցին հինգ րոպե (մեկն առաջարկեց՝ տասը րոպե) և արին մնացած բաները...

ԾՈՒԽԸ ՄԱՐԵՑ

Ասել էր՝ մի արևոտ տեղ կթաղեք։ Ոչ ոք չհիշեց երբ և ում էր ասել, բայց նման էր իրեն և տղերքը արևի դեմը փակող թխկին շիվերից քշտեցին։

Գերեզմանատունը արևմուտք նայող թեք բացատ էր հոնուտ լանջի վրա, լավ արև էր տեսնում միայն երեկոյան, դրա դեմն էլ առել էր տոհմի շիրմաշարքի մեջ աճած ջահել թխկին։ Մեծ չէր գերդաստանը՝ անցյալում ուներ հազիվ մի յոթ֊ութ շիրիմ։ Եվ ոչ էլ գերեզմանոցն էր մեծ։ Ոչ էլ գյուղն էր հին։ Տարածվելու էլ տեղ չուներ։ Ամառանոցի, մեղու պահելու տեղ էր՝ միակ աղբյուրով, որի շուրջը ընդամենը մի երկու հարյուր տարի առաջ հավաքվել, ճյուղեր էր տվել Արցախը թողած մեկ֊երկու գերդաստան։ Այնպես որ ամեն գերդաստանին ընկնում էր հազիվ մի տասնյակ շիրմաքար...

ՄԻ ՃԱՄՊՐՈՒԿ ՓՈՂ

Երբ Սուրոյի երազելու հերթն էր գալիս, կարճ էր կապում։

— Մի ճամփով մթնով գնալիս լինեմ, ոտս մի բանի առնի՝ տեսնեմ մի չամադան, մեջը լիքը փո՛ղ...

— Թո՜ւ,— հիասթափված վրա էր նստում մեր միջի բանաստեղծը։

Մենք պառկած էինք լինում խաղողի այգիներին մոտիկ մի տեղ, խոտի վրա կամ սալ քարին, նայում էինք աստղերին, երազում ու սպասում պահակի քնելուն։ Խաղողը մեզ համար՝ եղած֊չեղած, բայց մեր ծնողների քնելու ժամին մեր վրա նոր եռանդ էր գալիս։ Աշնանամուտի երկար օրը— բերքահավաքով, լողով, խաղով— չէր ջարդում մեր կորովը, նաև՝ մերթող լինելու մեր ժամանակն էր։ Մեզ տուն կանչում էին մեքենայորեն, քնելուց առաջ հորանջելու նման։ Եթե մոտերքում էինք լինում, ասում էինք՝ գալիս ենք, որ հնչում էր որպես բարի գիշեր...

ՍԵՐ ԱՌ ՍԱՌՆԱՐԱՆԸ «ՍԱՐԱՏՈՎ»

Սառնարանը պարպվել էր։ Փոքր էր— հեշտ լցվում, հեշտ էլ պարպվում էր։ Մեծի դատարկությունը ավելի ճնշող է լինում, և նորի առնելը տերը ձգձգում էր։ Այսինքն, ինքնիրեն ձգձգվում էր և չմիջամտելն էր ճիշտ, որովհետև այս գաճաճն էլ, ահա, դատարկ էր և լցնելու հույսը մի քիչ մրսելու էր։

Քսան օրվա համար նախատեսված փողը ծախսվեց մի շաբաթում, Կիևի ամսագրի հոնորարը, որ եղածին պիտի նեցուկ լիներ ու ամիսը բոլորեր, չկար արդեն երրորդ օրը, և հիմա սառնարանը աշխատում էր պարապ։

Հունգարիայում տպագրվածի չեկերն էլ այդպես գնացին կորան։ Մտածում էր՝ մի շրթներկ, մի դիմափոշի կառնի կնոջ համար։ Մտածում էր՝ շարժիչի տասը մոմ կառնի ավտոտեր ընկերների համար։ Մտածում էր՝ երեխաների համար երկու սրբիչ կառնի... Երեքի չէր հերիքում. դրսում տպագրված տասը էջի համար հեղինակային իրավունքի գործակալությունը այդքան էր տալիս...

ՎԵՐՋ