ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ

ԿԻՐԱԿԻ

ԳՄԴ 84—Հ7
Ս 550

Սիրադեղյան Վ. Ս.

Ս 550 Կիրակի։ [Պատմվածքներ] / Վանո Սիրադեղյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեցին և հրատարակության պատրաստեցին Խ. Սիրադեղյանը և Մ. Յավրումյանը։ Եր.— Յավրուհրատ, 2013.— 108 էջ։

Վանո Սիրադեղյանի պատմվածքների «Կիրակի» ժողովածուն արձակագրի առաջին գիրքն է՝ հրատարակված 1983-ին։ Հերոսներն այստեղ պարզ ու հասարակ մարդիկ են, աշխատավոր մարդիկ, իրենց հոգսերով, կյանքի դրամատիկ պահերին՝ ուրույն դրսևորումներով, ինքնատիպ ներաշխարհով։

ԳՄԴ 84—Հ7

eISBN 978-9939-0-0701-4

© Յավրուհրատ, 2013

© Վանո Սիրադեղյան, 1983

Sunday, Vano Siradeghyan

Copyright © 2013 by Yavruhrat Publishing

Copyright © 1983 by Vano Siradeghyan

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

Published by Yavruhrat

Բովանդակություն

Թերեզի երջանկությունը

Սաքոն ճնշում ունի

Ցերեկվա խեղճը

Չոր օգոստոս

Հոգեհան

Հերն անիծած կյանքի

Ողորմի հոգուն Գալուստի

Չտեսության հովիտ

Դուռը

Տղամարդկանց գերին

Ապրող այրին

Կիրակի

ԹԵՐԵԶԻ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Թերեզը աշխույժ նամակներ է գրում։ Ամեն նամակի մեջ մի հետաքրքիր լուր է լինում քաղաքի կյանքից։ Քաղաքն էլ չլինի, շենքը, որ իրենց գյուղի չափ մի գյուղ կտեղավորի, ապրում է բուռն, արկածալի կյանքով։ Համենայն դեպս, Թերեզին այդպես է թվում։ Համենայն դեպս, տարիուկես քաղաքում է ապրում ու գրելիքը չի պակասել։ Քաղաքը՝ մեծ, ժողովուրդը՝ ծով, կյանքը՝ հետաքրքիր... Թեկուզև ինքը օրերով տնից դուրս չի գալիս, դուրս գալը՝ խանութ գնալն է, տեսնելիքը՝ բակ ու փողոցի անցուդարձը... Հենց այդ մասին էլ Թերեզը գրում է։ Գրում է աշակերտական տետրի զույգ թերթի չորս երեսին և եթե վերջին էջից մի քանի տող անգամ գրելիքը պակասում է, նամակը չի ծրարում։ Քաղաքից կես բերան նամակ գրելը ամոթ բան է համարում ու գրչակոթը կրծոտելով պատուհանից դուրս է նայում՝ արդյո՞ք կարևոր բան բաց չի թողել... Եվ ավելացնում է. «Ուրիշ ո՞նց եք, քույրիկ ջան, մենք շատ֊շատ լավ ենք, նույնն էլ ձեզ ենք կամենում»։

Վերջին էջի վերջին տողատակը գրոտելուց հետո, Թերեզը հաճույքով լիզում է ծրարի սոսնձի շերտը, ծրարը բռունցքով տափանում, նամականիշի կողքին ևս մի նամականիշ փակցնում և, եթե ծրարը օդային փոստի չէ, աչքի ընկնող մի տեղ գրում է авиа, թեև փոստը նրանց գյուղ երբեք ինքնաթիռով չեն տանում։ Թերեզը երբեմն ավիացիոն փոստի ծրար էլ է ունենում, բայց սեփական ձեռքով авиа գրելը մի ուրիշ հաճույք է։ Բոլորովին այլ բան է, որ Թերեզը ռուսերենից բոբիկ է և տառասխալով գրում է авия։ Եվ կարևոր չէ նույնիսկ, որ նամակը շաբաթից շուտ տեղ չի հասնում։ Թերեզի մտքով էլ չի անցնում, որ կարող է շուտ հասնել։ Ժամանակ շահելու համար չէ, որ կրկնակի նամականիշով ծրարի վրա авиа է գրում, այլ կարևորության համար։ Եվ շքեղության համար է գրում։ Թերեզի երջանկությունը պիտի հենց ծրարից երևա։ Կարմիր շերտերիզով, ինքնաթիռի պատկերը վրան ու փայլուն ծրարից։ Կամ թեկուզ սովորական, բայց ճեփ֊ճերմակ թղթից, մի լավ շենքի նկարով, կրկնակի նամականիշով, վրան էլ իր ձեռքով գրած авиа ծրարից։

Թերեզի լիակատար երջանկությանը միայն տուն չունենալն է խանգարում։ Մնացած ամեն ինչով «իսկական քաղաքացի ենք, քույրիկ շան»,— գրել է Թերեզը նամակում։ Լավ ուտում, լավ հագնում են, կինո, թատրոն են գնում, համերգ ու կրկես են գնում... Ումի՞ց են պակաս, Թերեզի քույրիկ։ Ճիշտ է, երբ քաղաքային տրանսպորտը «տալոնային սիստեմի» անցավ, օրվա փողը Սահակի գրպանից պակասեց ու մի քիչ կոտրն ընկան, բայց դրա փոխարեն աշխատավարձը բարձրացավ, ու եթե վեց հատ կարմիր տասնոցը ամեն ամիս տան վարձ չտան, առոք֊փառոք կապրեն և ուրիշներից ետ չեն մնա։

Շաբաթվա մեկ օրը Թերեզը նամակ է գրում, մնացած վեց օրը սպասում է նամակի պատասխանին։ Եվ առհասարակ, Թերեզը օրնիբուն սպասում է։ Սպասում է Սահակի տուն գալուն, նոր ավտոբուս ստանալուն, ծորակի տակ դրված գարեջրի շշերի սառելուն, բնակարան ստանալուն, որ կարող է ութ տարի տևել, ամուսնու աշխատավարձի բարձրանալուն, որ կարող է տասը տարի տևել, սպասում է իր նամակի պատասխանին, նամակ գրելու օրվան, Նոր տարվա գալուն ու գարնան գալուն, ամռանն ու աշնանը, երեխա ունենալուն ու սառնարան առնելուն... Սպասում է. հանդարտ, անխռով սպասումով։ Ահա այսպես, ձեռքերը իր երեք ամսական փորին դարսած, պատուհանին մոտ քաշած աթոռին, երազկոտ֊խաղաղ հայացքը դուրս և ականջը դռան զանգին, ականջը՝ ծորակից հոսող ջրի ձայնին, ականջը՝ իր ներսում ապրող, քնածի մարմանդ շնչառությամբ շնչող երջանկությանը։

Ի՞նչ է շշնջում այդ ձայնը Թերեզի ականջին։ Որ կգան ու կանցնեն օրերը, կանցնեն տարիները ու իրենք երկու աղջիկ, երկու տղա կունենան, որ Սահակը տաքսու վարորդ կդառնա ու փողկապով կգնա աշխատանքի, որ բնակարան կստանան և ամսական վաթսուն ռուբլին ետ կգցեն՝ «Ժիգուլու» տեր կդառնան, որ կարգին օջախ կդառնան և իր քրոջ երեխաներին, Սահակի քրոջ ու եղբոր երեխաներին, եթե քաղաք սովորելու գան, տիրություն կանեն, որ իրենց նման ջահել ընտանիքները, իրենց նման վարձով ապրողները կգան Թերեզից պարտքով փող կուզեն, այս ու այն կուզեն, և Թերեզը ոչ մեկին ոչինչ չի մերժի. որ ավելի շատ իրենք հյուր կընդունեն, քան հյուր կգնան, որովհետև ամեն բան կունենան, մի բան էլ ավելին կունենան՝ եկող֊գնացողի առաջ ամոթով չմնալու համար... Եվ որ՝ երբ գա այդ ժամանակը, հիմիկվա խալաթը Թերեզի վրա նեղ կգա ու նրա լցված, թմբլիկ մարմնին, չորս երեխաների տեր երջանիկ տանտիկնոջ մարմնին ավելի սազ կգա մետաքսե ծաղկավոր մի խալաթ։ Եվ այդ մետաքսե ծաղկավոր խալաթով Թերեզը կպտտվի՜, անդադար կպտտվի հարևան֊բարեկամներով բոլորած սեղանի շուրջը, ուտելիքով ու խմիչքով ծանրաբեռնված սեղանի շուրջը ու, ժպիտը երեսին, ծեքծեքալով կասի. «Կներեք, որ ուտելու լավ բան չունենք, կներեք, որ խմելու լավ բան չունենք։ Եղածից անուշ արեք, կներեք...»։

Թերեզը յոթերորդ երկնքում էր այն օրերին, երբ խաշի պատրաստություն էր տեսնում։ Այդ խաշի մասին նա մտածում էր քաղաք գալու առաջին օրվանից։ Եվ երբ հինգ ամիս առաջ հեռավոր արվարձանի կիսանկուղից այս բնակարանը տեղափոխվեցին, երբ Թերեզը տեսավ պատշգամբի լայնքով մեկ ապակե պատ ունեցող լուսավոր սենյակը, երբ տեսավ բնական գազով օջախը, լվացարանի կաթնագույն կոնքը,— երբ այս ամենը Թերեզը տեսավ, առաջին միտքը այն էր, որ խաշ դնելուն այլևս ոչ մի խանգարող բան չկա։ Մնում էր, որ Սահակը շրջապատ մտներ, հարևանների հետ գնալ֊գալ ունենային... այսինքն, որ իրենց կարգին ընտանիքի տեղ դնեին, ոչ թե վրաները նայեին, ինչպես վարձով ապրող, քոչվոր անտերների վրա են նայում։ Եվ երբ Սահակին սկսեցին խաշի ու խորովածի կանչել, Թերեզի նամակները ավելի կենսուրախ դարձան։ Ճիշտ է, ամեն անգամ հյուր գնալիս Սահակը խմիչք է տանում (ահագին ծախս է), բայց քույրը թող հասկանա, որ շրջապատ ունենալու համար պիտի ծախս անես։ Սահակի հայրն էլ, պապն էլ, շրջապատի մարդ են եղել։

Փետրվար ամիսն էր, ամեն ինչի սակավ ժամանակը, երբ Թերեզը Սահակին ուղարկեց շուկա՝ լավաշի ու բողկի, հարևաններից բերեց լրացրեց պակասող սպասքը, երեք օր շարունակ մաքրած խաշը շաբաթ երեկոյան դրեց կրակին, և ամբողջ գիշեր ամուսինները չքնեցին։ Մեղրամսից հետո դա ամենաերկար գիշերն էր։ Թերեզը շապկանց դուրս էր գալիս անկողնուց, անցնում էր խոհանոց և կրկին անկողին մտնելով՝ ամուսնու ականջին շշնջում էր խաշի, սիրո ու վաղվա տոնական օրվա մասին։ Խաշի ու սիրո այդ գիշեր Թերեզը հերարձակ էր, և առավոտյան խաշ ուտող տղամարդիկ ափսեների մեջ երկար, կանացի մազեր գտան։ Բայց տղամարդիկ էին, դեմները խաշ էր, կերան, խմեցին՝ մոռացան։ Չնչին անախորժություններ էլ եղան. մեկ աղամանը տեղը չէր, մեկ՝ սխտորն էր ջրիկ, մեկ՝ ափսե էր պակասում, մեկ՝ բաժակ... Միայն թե այս մանրուքները Թերեզին չվշտացրին, Թերեզը իր հյուրասիրությունից ցնորվել էր։ Միակ բանը, որ կարճ մի պահ սթափեցրեց Թերեզին, Սահակի ապտակն էր, որ խոհանոցում կերավ։ Ապտակ էր՝ թեթև, սովորական, հենց այնպես ապտակ էր, որ տղամարդը, եթե լավ կերած֊խմած է, պիտի հասցնի կնոջը, հյուրերի գնալուց հետո, խոհանոցում՝ ամեն կիսատ֊պռատի համար, տանտիրուհու ավելորդ ոգևորության, ավելորդ ժպիտների համար... Եվ Թերեզը այդպես էլ ընդունեց։ Ամուսնու ապտակը տոնական օրվա մանրամասների շարքը դասեց ու ժպտաց։ Մի ուրիշ տեսակ ժպտաց։ Գիշերվա համար պահած ժպիտը առաջին անգամ օրը ցերեկով ու անամոթ ժպտաց։ Այդ անամոթության համար Սահակը մի անցավ ապտակ էլ հասցրեց։ Թերեզը պաշտպանվեց ամուսնուն փարվելով և աման լվանալը թողեց ավելի հարմար ժամանակի։

Երբ խաշի թմրությունից ուշքի եկած՝ անկողնուց ելան, երեկոյան ժամը ինն էր։ Թերեզը այնպիսի նվաղուն տրամադրության մեջ էր, որ կարելի էր միայն նամակ գրել։ Մի ուրիշ անգամ, նամակ գրելուց առաջ, կնստեր ու մի անգամ էլ ծայրեծայր կկարդար քրոջից ստացած նամակը, որ նամակի հարցումներին պատասխան տա։ Բայց անցած շաբաթվա տպավորությունները այնքան շատ ու նշանակալի էին, որ Թերեզը նամակի պատասխան չէր գրելու, այլ նամակ էր գրելու։ Եվ Թերեզը գրեց այդ նամակը։ Եվ դա նամակ չէր, այլ լեզուն նոր բացված երեխայի կակազ֊շնչասպառ֊ոգեշունչ պատմություն ինչ֊որ շատ արտառոց, իրեն շատ հուզած մի բանի մասին, որի իմաստը այն էր, որ Թերեզը... որ Սահակը... որ իրենք... Գլուխդ ի՛նչ ցավեցնենք, Թերեզի քույրիկ, իրենք երջանիկ են, նույնն էլ ձեզ են կամենում։

Առավոտյան Թերեզը զարթնեց դռան թակոցից։ Կիրակի օրվա ուրախությունը շարունակվում էր երազում և այս վաղ արթնացումը Թերեզի կիսարթուն ուղեղին ինչ֊որ լավ բանի, ինչ֊որ շատ լավ մի բանի ավետում թվաց, որ կապված էր իր հազար ու մի սպասումների, երեկվա կերուխումի, հարևանների կուշտ ու մտերիմ դեմքերի հետ։

Խալաթը վերուվար կոճկելով դեպի դուռը գնալիս, Թերեզը երանավետ ժպտում է, «բարի լույս— համեցեք»֊ը տանում է շուրթերին և չի մտածում, թե ինչու չեն զանգում, այլ դուռն են թակում, թե ինչու ոչ թե թակում, այլ ջարդում են դուռը։ Եվ Թերեզը ոչ մի կերպ չի հասկանում, ինչի՞ց է, որ իրենցից մի հարկ ներքև ապրող մոր ու աղջկա դեմքերը զայրույթից այլայլված են, թե ինչու մայր ու աղջիկ, Թերեզին, խալաթը չկոճկած, սանդուղքներով քարշ են տալիս ներքև, խցկում են իրենց դռնից ներս ու հրում են դեպի պատերը, դեպի պատերը, պատերը... Իսկ Թերեզը աչքերը տրորում, արթնացող երեխայի զարմանքով նայում է նրանց կահույքին, նայում է բաց անկողիններին ու ակամա տղամարդու հետքեր է որոնում, այն տղամարդկանց հետքերը, որ ստվերների նման այս դռնով ներսուդուրս են անում։ Եվ մինչ Թերեզին այս պահին, հենց այս հիմար վիճակում մի հարց է տանջում, թե այդ տղամարդկանցից, որը որի մոտ է գալիս, նրանք, մայր ու աղջիկ Թերեզին դեպի պատերն են հրում։ Ինչո՞ւ են հրում։ Ինչո՞ւ են Թերեզի վրա գոռգոռում։ Ինչո՞ւ են սրանց պատերը թաց և հատակը՝ թաց, ինչի՞ց է, որ գորգը ծանրացել ու մեխերից պոկվում է։ Ինչ կապ ունի այս ամենը Թերեզի հետ, երեկվա տոնական օրվա ու հարբած֊մտերիմ դեմքերի հետ, երեկվա պեծպեծող հայացքների հետ, որ խաշ ուտող տղամարդիկ նետում են տանտիրուհու վրա՝ իբր շնորհակալ են. շնորհակալ են խաշի թանձրության համար, լավաշի բարակության համար, իբր շնորհակալ են ընդհանրապես... Թերեզը ի՞նչ մեղք ունի, որ սրանք տանը տղամարդ չունեն՝ գար խաշի։ Թերեզը չէ՞ր ուզի, որ մի լավ հարևան էլ ավելի ունենային... Ու մինչդեռ Մայր ու Աղջիկ Թերեզին գոմում ապրած, տուն չտեսած վայրենի ու էլի ինչ֊որ վիրավորական բաներ են ասում, ինչ֊որ վնասից ու փողից խոսում, մինչդեռ Մայր ու Աղջիկ իրար հերթ չեն տալիս, Թերեզի արթնացող գիտակցության մեջ մի տարտամ միտք է ծիլ տալիս, թե այս ամենը երեկվա խաշի հետ է կապված... Եվ հանկարծ վայրենի ճիչով Թերեզը դուրս է թռչում հարևանի տնից, սանդուղքներով վեր վազում, բաց դռնից ներս է ընկնում իր տուն, կանգնում իր խոհանոցի ծովացած հատակին և արցունքը աչքերին նայում անլվա ամաններով լռված լվացարանից հատակին չռռացող ջրին...

Այդ սև երկուշաբթի, քիթը թաշկինակի մեջ տրորելով և չհամարձակվելով ամուսնու աչքերին նայել, Թերեզը հաշվեց հինգ հարյուր ռուբլին, իրենց մի տարվա խնայողությունը և սրտի կսկիծով տվեց վնասատիրոջը։ Քիչ է, ասացին Մայր ու Աղջիկ, բայց, դե, իրենք էլ հայ քրիստոնյա են։ Այդ քիչը, որ հայ քրիստոնյաները տարան, այդ քիչը, որ Թերեզի երազածով պիտի կամաց֊կամաց շատանար ու կլորիկ գումար դարձած՝ բնակարանի հերթը առաջ գցեր, տան տեր դառնալու նրա հույսը ետ գցեց ուղիղ մեկ տարով։ Եվ Թերեզը զգաց, որ ամբողջ շաբաթվա ուրախությունը քթից գալիս է։

Ամսից ավելի է Թերեզը նամակ չի գրում։ Արդեն քանի շաբաթ Սահակը նորակառույց թաղամասերում սենյակ է փնտրում։ Փնտրում է Սահակը, հուսահատվում, հուսահատվելով է փնտրում, բայց իր հուսահատությունը կնոջը ցույց չի տալիս, որովհետև ամոթ է, կինը չի հուսահատվում, ինքն է հուսահատվում։ Սահակը տանտերերին այլևս չի ասում, թե իրենք երկու անձ են։ Այդ կես ճշմարտությունը նրանց վրա թանկ է նստել։ Թերեզի հղիությունը տեսել՝ և երեք անգամ նրանց կահ֊կարասին բեռնատարին նորից բարձել են տվել։ Առաջին անգամը նախկին թաղամասում էր, այն նույն թաղամասում, ուր Թերեզը փառավոր շրջապատ էր ստեղծել։ Այդ շրջապատը Թերեզը սրտի ցավով թողեց։ Թողեց, որովհետև Մայր ու Աղջիկ չգոհացան վնասի հատուցումով, սպառնացին Թերեզի՝ ուրիշ մի տեղ ապրող տանտիրոջը, թե բնակարանը ձեռից առնել կտան, քանի որ, պարզվում է, բնակարանի կարիք չունի, թե իրենք, Մայր ու Աղջիկ, տասը տարի սպասել են, մինչև բնակարան են ստացել, ուրեմն և թույլ չեն տա, որ գոմերում ապրած մեկը իրենց գլխին ամեն օր ջուր թափի, վաղն էլ ով գիտի, ինչ թափի... Եվ Թերեզը ընկավ դռնեդուռ։

Արարատին նայող պատուհանով, Արագածին նայող պատշգամբով այդ մեկսենյականոց բնակարանը կորցնելուց հետո թաղամասի շենքերից մեկում մի սենյակ գտան իններորդ հարկում, երեք սենյականոցի ամենափոքր սենյակը և Թերեզը մտածեց, որ կմնան ժամանակավոր։ Բայց դուրս եկավ չափազանց ժամանակավոր։ Երկրորդ օրը առավոտյան տանտիրուհին՝ շապկանց ու շապկի փեշերից երկու փսլնքոտներին քարշ տալով կանգնեց Թերեզի շեմին, «իրար ճանաչենք»— ասաց և իբր սեղանի ոտքերին է նայում՝ նայեց Թերեզի փորին, իբր առաստաղին է նայում՝ նայեց Թերեզի փորին և խելագարի կտրուկությամբ շրջվելով՝ երեխաներին թափ տվեց փեշերից ու հատ֊հատ արտասանեց. «Ես իմոնցից եմ զզվել, երեխայով տնվոր պահողը չե՛մ»:

Երեք անգամ կրկնվեց նույնը։ Եվ Սահակը տանտերերին այլևս չի ասում, թե իրենք երկու անձ են։ Ասում է՝ երեքն են։ Եվ դուռը խփում են Սահակի քթին։ Եվ Սահակը հուսահատվում է։ Նայում Թերեզի օր֊օրի մեծացող փորին և հուսահատվում է։ Բայց իր հուսահատությունը կնոջը ցույց չի տալիս, որովհետև ամոթ է՝ կինը չի հուսահատվում, ինքն է հուսահատվում։ Իսկ Թերեզի համբերությունը թխսի համբերությունն է, Թերեզի քույրիկ։ Թերեզը սպասում է։ Սպասում ու ջեռուցումով տուն է ուզում։ Կոկիկ խոհանոցով, տաք զուգարանով, ցնցուղով, սառ ու տաք ջրով տուն է ուզում։ Թերեզը նրա համար չի քաղաք եկել, որ ինչ֊որ արվարձանում ապրի, նավթի վառարան վառի, զուգարանի ճամփին ցեխ տրորի... Թերեզը քաղաքի բնակարան է ուզում, քաղաքի հարևան է ուզում, մի խոսքով՝ քաղաքում քաղաքաբնակի նման ապրել է ուզում։ Ինչ ասես, որ չի ուզում Թերեզը։ Եվ այդ ամենի մասին քրոջը նամակ գրել է ուզում։

Եվ Թերեզը հիմա գրելու բան չունի։ Հասցե անգամ չունի։ Հորեղբոր տանն է ապրում, ժամանակավոր է ապրում, և հորեղբոր հասցեն իր հասցեն չէ։ Հորեղբոր հարևանները իր հարևանները չեն։ Ամուսնու առաջ դրած ճաշը՝ իր եփած ճաշը, իր եփածը չէ։ Մինչև անգամ ամուսինը՝ կաշկանդված֊քաղաքավարի ճաշ ուտող ամուսինը, իր ամուսինը չէ։ Որովհետև Թերեզը տուն չունի։ Այս օտար տանը ամուսնու գարեջուրը սառեցնելու համարձակություն չունի, հարևանի տուն գնալու, հյուր կանչելու, հյուրասիրելու իրավունք չունի։

Ինչի՞ մասին գրի Թերեզը, եթե այսքան բան չունի։

Ուրեմն թող ներող լինի քույրը, որ Թերեզը իր նամակները մտքում է գրում։ Ամեն օր բանավոր նոր նամակ է սկսում ու գրելը վաղվան է թողնում։ Օրը շաբաթ է դառնում, շաբաթը՝ ամիս, բայց Թերեզը չի գրում, որովհետև նամակները մի տեսակ տխուր են ստացվում։ Մի տեսակ շա՜տ են տխուր ստացվում։

... Թող որ համբերի քույրը, թող ամեն գնացող֊եկողի հարցուփորձ չանի՝ ինչ է պատահել։ Չի պատահել, Թերեզի քույրիկ։ Ոչ մի վատ բան չի պատահել։ Իրենք ողջ ու առողջ են, նույնն էլ ձեզ են կամենում։ Մի քիչ ձախ գնաց գործը, ո՞ւմ հետ չի պատահում, ինչ մի գրելու բան է։ Աստծով, մի օր էլ իրենք տուն կունենան...

----------------------------------

ՆՄՈՒՇԻ ՎԵՐՋԸ

Հավանեցի՞ք գիրքը,

ԳՆԵ՛Ք ԱՅՆ GOOGLE PLAY-ում։

Էլի էլեկտրոնային գրքեր փնտրեք

ՅավրուՀրատի

կայքում։

----------------------------------

ՍԱՔՈՆ ՃՆՇՈՒՄ ՈԻՆԻ

Սաքոյի մանկամարդ կինը՝ շարժուն, ճտպտան մի արարած, ներս ընկավ քրոջ տուն՝ շեմին գայթած փափլիկ շան լակոտի նման, և մի ոգևորությամբ որ թե՛ լավ, թե՛ վատ լուր բերող երեխաներն են ունենում, ասաց.

— Սաքոն ճնշում ունի։

Քույրը ուղղվեց լվացքի մեքենայի առաջ, թևերը կանթեց, ինչպես թաց ձեռքերով մարդիկ են կանթում՝ ափերը դուրս, ու մտածում էր. «Սա՛... Սա ե՞րբ է հասուն կին դառնալու»։ Նայում էր քրոջն ու նրա թիկունքի պատին, սպիտակ պատին փակցրած սպիտակ թղթին նայելու նման, և մտածում էր. «Սա՛... Սա ե՞րբ է...»։

Ավագ քրոջ մտահոգության մեջ հույսից շատ հուսահատություն կար. քույրիկը կանանց այն տեսակից էր, որին երբ ու որտեղ տեսնելու լինես, պիտի մտածես, որ դպրոցն ավարտելով՝ սխալմամբ է ամուսնացել, փոխանակ ջոկատավար դառնար։ Այդ հիմա էր, որ քույրը Արևի հասունանալն էր ուզում. կար ժամանակ, որ սարսափում էր դրանից։ Թեև ի՞նչ կար սարսափելու, 14 տարեկանում Արևը կին էր, իսկ նրան նստեցրել էին քթերը դեռ փեշով սրբող փսլնքոտների հետ և ասում էին՝ սովորի։ Եվ կենդանաբանության ծեր դասատուն ասում էր՝ փեղկը փակիր, իսկ նստարանի փեղկը աղջկա կրծքերը նեղում էր։ Դասատուն կամ չէր հասկանում կամ դատում էր մանկավարժորեն անառարկելի՝ աշակերտուհու կրծքերը այդքան մեծանալու իրավունք չունեն։ Զանգի հետ Արևը շխկացնում էր փեղկը ուսուցչի թաղիք երեսին և պարտուսի բանտից ազատվելով՝ տունդարձի ճանապարհին ոտքի տակ էր տալիս գյուղամերձ այգիներն ու թաղերը բոլոր ...

ՑԵՐԵԿՎԱ ԽԵՂՃԸ

Սոնան սևերով եկավ։ Ոտքից գլուխ սև, գլխին՝ սև լաչակ, լաչակի տուտերը սգավոր սեղմությամբ կզակի տակ ագուցած և այդ սև զսպվածության մեջ՝ թշերը բոլոր ու կարմիր, կարմիր անխածել խնձոր։

Որ նա կապույտ աչքեր ուներ, տղամարդիկ ուշ իմացան, որովհետև Սոնան արցունքը աչքերին եկավ։ Որովհետև այնպես էր գլուխը քարշ և կոպերը քարշ ապրում, ինչպես հասունացած մի աղջիկ, որ շլությունն է թաքցնում։ Բայց շիլ չէր Սոնան։ Ուրիշ մի արատ ուներ, որ թաքցնել չէր կարող, եթե թերթերունքներն անգամ ծնկներին հասնեին, եթե ճակատն անգամ ոտքի թաթերին դիպչեր, Սոնայի մի ոտքը մեկելից կարճ էր։ Իր քույր Մարիամի նման Սոնան էլ թափով էր կաղում։ Սոնայի մայրն էլ էր կաղ եղել, տատն էլ, տատի մայրն ու տատն էլ... Նրա մորական ցեղի կաղությունը գնում հասնում էր, երևի թե, մինչև առաջին կաղ մարդանման կապիկը...

ՉՈՐ ՕԳՈՍՏՈՍ

Եսթերը ամուսնուն ասում է.— Մի՛ գնա: Էսօր մի՛ գնա,— ասում է Եսթերը։ Ձայնի մեջ խնդրանք կամ հորդոր չկա։ Ձայնը հույս չունի, որ կլսեն իրեն։ Եվ պատճառաբանություն չունի՝ ինչո՞ւ ամուսինը չգնա։ Եվ խոստում չունի՝ եթե չգնա՝ ի՞նչ, չգնա՝ ի՞նչ անի։ «Էսօր մի գնա»։ Աջ ոտը շեմից դուրս դրել, թիկնել է դռան շրջանակին, ձախը ոտնաչափ բարձր շեմափայտին է, և ծալված ծունկը անբնականորեն հարթ, ավարտուն է երևում։ Գլխից վեր շեմածածկ թիթեղի կեծությունը, դիմացը՝ անվրդով թիկունքը ամուսնու, իբր ստվերում կանգնած, իբր ամուսնուն կարևոր բան ունի ասելու,— նայում է ներփակ ու խեղդուկ բակին, կողքանց նայում է հարևան բակից վեր ձգվող բարդու կատարին և ինքն իրեն ասում է. «Իզուր էլ ասում եմ»։ Իզուր էլ ասում է։ Մեսրոպը կնոջից երկու քայլ առաջ, ծածկից դուրս և արևի տակ, կիրակին խմիչքով օծող, կիրակին հոշոտող տղամարդու կեցվածքով կանգնել ու նայում է սագերի պես ծորակը պաշարած երեխաների խաղին։ Մեսրոպը ծխելով սպասում է, թե երբ է տղամարդկանցից մեկնումեկը նարդին թևատակին տնից դուրս գալու։ Տղամարդկանց մնար, առավոտից սկսած խաղը կիսատ չէին թողնի: Միայն բարձրացող արևի տոթը լիներ, էլի չէին թողնի։ Բայց կանանց ու երեխաների համառ կանչերը նրանց, այնուամենայնիվ, տարան նախաճաշի։ Եվ կուշտ ու կուռ նախաճաշից հետո, կիրակնօրյա խորովածի կանխավայելքը սրտներում, օգոստոսի վերահաս միջօրեին տղամարդիկ քուն մտան։ Հիմա արթնանում են քնից՝ նարդու և թղթախաղի նորոգված մոլուցքով, թարմացած, առույգ, տղամարդավարի կազմ ու պատրաստ օրվա ամենահանդիսավոր մասին՝ քյաբաբ֊խորովածով բակային խրախճանքի փորձությանը...

ՀՈԳԵՀԱՆ

Ենոքի շալվարը արդուկած է, ծալքերը սուր են ածելու սայրի նման, և այնպես է նա խանութում ճեմում, ասես պատահողին և պատահած բան դրանցով պիտի թրատի: Ենոքը ճեմում է խանութում, ծխախոտի ծուխը փչում առաստաղին, վաճառասեղանների երկայնքով մեկ գնում է ու գալիս և ոչ մեկի մտքով չի անցնում նրան գործի դնի։ Այսպես է, այն օրերին, երբ սափրված ու տոնական հագնված է աշխատանքի գալիս, մինչև կեսօր մատը մատին չի խփում։ Մինչև կեսօր ով ասես լեզու է քորում Ենոքի արդուզարդի և ծեքծեքալու վրա, նրան քսան տարով երիտասարդացնում՝ ժամադրության է ուղարկում, ամուսնացնում է նորից, այլևայլ երևակայական փորձանքների մեջ քաշում... միայն թե նրա բուն ժամադրության մասին ոչ ոք չի կասկածում։ Արվարձանային խանութի տնավարի անմիջականությամբ հաճախորդների վրա ուշադրություն չդարձնելով, հաճախորդներին սպասարկելու միջոցին, «ձեռքի հետ» Ենոքին ձեռ են առնում, ձեռ առնելով՝ անբանությունը հանդուրժում են և միայն այն դեպքում, երբ պահեստից մի շատ ծանր բան է հարկավոր լինում բաժին բերել, իբր թե խնդրելով՝ ասում են. «Ենոք, մի օգնե՞ս»։ Ենոքը մեծահոգաբար բռնում է շաքարի պարկի քնջից կամ ոտքով գլորում բերում է աղ դրած ձկան տակառը, ապա դեմքին զզվանքի ծամածռություն սարքելով, կոպիտ թաթերի հատու, նրբագեղության միտող հարվածներով թափ է տալիս շորերը, մինչև անգամ սղալում֊սանրում է ճաղատը բոլորող ցանցառ մազերը...

ՀԵՐՆ ԱՆԻԾԱԾ ԿՅԱՆՔԻ

Վարորդի միայն աջն է ղեկին, թույլ, արմունկից ծալված, թվում է վարելու հետ առնչություն չունի, այլ դրված է հենց այնպես, որովհետև ավելի հարմար տեղ չկա դնելու։ Ձանձրույթից, թե ղեկին չնիրհելու համար նա սուլում է։ Սուլում է վայրիվերո. մեղեդիների շփոթով, մեղեդուց մեղեդի թռչելով, անհարկի զլելով և անսպասելի մարումներով, բայց և զարմանալի միալար ու տաղտկալի։ Այդպես՝ ծաղկից ծաղիկ թռչող մեղվի ընդհատուն բզզոցն է լսվում հուլիսի միջօրեին։

Կինը հանել է գլուխը պատուհանից և աչքերը խուփ են։ Սարահարթի տաք օդը փչում է դեմքին։ Դեմքը՝ նիհարոտ, թեժաթուխ թոնրահացի գույնի, անկենդան է, ինչպես խցիկի հողմապակին։ Կիզող արևի տակ, բեռան տակ, շարժիչի սրտամաշ ողբով բեռնատարը սողում է վերելքին: Սողում է մեղրաջրում խրված ճանճի օրհասական ճիգով, և կակղած ասֆալտի ու դողերի շփման ձայնը քաղաքի ձայներից հոգնած կնոջ ականջին հնչում է իբրև մանկուց հարազատ նվագ՝ ճռեկների շնչահեղձ երգը երաշտից մրկված ամռան դաշտերում...

ՈՂՈՐՄԻ ՀՈԳՈՒՆ ԳԱԼՈՒՍՏԻ

Պատմելիս Քնարը ամոթից գետինն է մտնում... Ե՞րբ էր տղամարդու հետ այդպիսի բաներից խոսել։ Բայց թե՝ դանակը ոսկորին է հասել, ի՞նչ անի։ Դե, ասենք, թաղայինը՝ ինչ տղամարդ, իշխանություն է, Քնարը ինչո՞ւ պիտի ամաչի։ Ով որ ամաչելու տեղ ունի, չի ամաչում, փեշերը գլուխն է գցել, ուրիշներին էլ քոծ է պահում։ Ինքը էդ֊էդ֊էդ... Քնարը ամոթից երեսը շրջում և ասում է՝ լրբի ի՞նչն է, որ ամեն եկողի առաջ դուռը բաց է անում, ամեն գնացողի հետևից դուռը ծածկում է, միջանցքը սրբում է օրը յոթ անգամ, իսկ էդ անառակը՝ իր մահճակալին չռված֊փռված ծխում է, վեր էլ չի կենում, որ իր շների առաջ դուռը բաց անի։ Դրանք գալիս ու գնում են, իսկ սա պառկած է, վեր կենալու ժամանակ չունի... Ժամանակ տալի՞ս են, որ տեղից վեր կենա։

Թաղայինը լսում էր, լսում, ծխում էր ու ծխում և մի տեսակ ժպտում էր. ոչ այն է ժպտում էր, ոչ այն է չէր ժպտում, և այդ «ոչ այն է» մռութից Քնարը մի բան հասկացավ, որ կամ բոլորովին արդարություն չկա, կամ թաղայինի ու Նունիկի միջև մի բան կա։ Եվ Քնարը թաղայինից դենը չգնաց։ Թաղայինից վեր իշխանություն չգիտեր...

ՉՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԻՏ

Մեր բախտը չբերեց, մեզանից առաշ Անժիկ էր եղել, մեզանից առաջ եղել էր մի հրաշք աղջիկ և դպրոցի ճանապարհը՝ Շենից Դեբեդաշեն, տոն էր եղել մեզանից մեծ տղերքի համար։ Մենք նրանցից կուշտ էինք, մեզանից մի քանիսը նույնիսկ վերարկու ունեին, բայց... Աստված նրանց Անժիկ էր տվել։ Եվ նրանք՝ վտիտ, անվերարկու, ձեոքները հերթով Անժիկի գրպանը դրած էին ճանապարհ գնում։ Պատճառը ցուրտը չէր, նրանց ձեռքերը մեկընդմիշտ սառել էին՝ գարնանը պիտի տաքանային։ Պարզապես, այդպիսի մարմին, այդքան մատչելի մարմին Շենում չէր եղել։ Մարմինը մուշտակից տաք, մուշտակը՝ մարմնից, մուշտակը՝ փաղաքուշ, կանացի, մուշտակով կինը հմայքն ունի էգ գազանի, և մեզանից մեծ տղերքը գերի էին այդ էգ գազանին։ Ձեռքերը դադար չունեին մուշտակի գրպանում, ձեռքերը տաքանում էին, տաքանալով խլրտում էին իրենցից անկախ, գրպանդ դրած փոքրիկ, մրսած արարածի նման, երախտապարտ քսմսվում էին տաք ու ապավեն մարմնին, և տղերքը աշխարհում ամեն բան մոռանում էին։ Տասը տղա, հինգ կիլոմետր ճանապարհ՝ հինգ֊վեց ոլորան, ձեոքները փոխնիփոխ Անժիկի գրպանը դրած գնալով ամենքին հասնում էր կես ոլորան...

ԴՈՒՌԸ

Մայիսը պուճուր հումորով պուճուր տղամարդ էր, իր քաշին մի երազանք ուներ՝ «Զապորոժեց» առներ, դրանով աշխատանքի գնար ու գար, ազատ ժամերին լվար ու կոկեր, ազատ օրերին, ընտանյոք, դուրս գար քաղաքից... մի օր էլ տեսար, քշեց ծովափ, Սև ծովի ափերը։ Ինչո՞ւ չէ, մտածում էր, մեքենան մեքենա է. պուճուր է, բլոճի նման, շարժիչն էլ առաջը չի, որ աչքդ վրան պահես՝ կարող է ճանապարհին կորչի ու չիմանաս, բայց էլի հեծանիվ չի, չորս անիվներ ունի։ Չորս, մեկն էլ, համենայն դեպս, Մայիսի վստահությունը, որ իր պես մարդուն, արդար քրտինքով ապրող մեկին ճանապարհին փորձանք չի պատահի...

ՏՂԱՄԱՐԴԿԱՆՑ ԳԵՐԻՆ

Մի օր նստած էր լինելու այսքան տարիների մեջ անցած գնացքներից մեկը և կորչեր գրողի ծոցը։ Ճաշարանից կառամատույց մի քանի քայլ էր, օրը չորս մարդատար անցնում էր մի ուղղությամբ, չորսը՝ հակառակ, քիչումիչ հոգեպահուստ փող ուներ՝ կվերցներ հետը ու թքած մնացած բաների վրա,— մի քիչ փող, մի ճամպրուկ և իր ջահելությունը հերիք էին նոր կյանք սկսելու համար։

Երեսունհինգ տարի այդ օրը նրա առջևում էր։ Ու քանի որ յուրաքանչյուր օր իրենից հետո թեկուզ մեկ օր ունի, այդքան ժամանակամիջոցում չկարողացավ ճաշարանից կառամատույց տարածությունը անցնել...

ԱՊՐՈՂ ԱՅՐԻՆ

Թվում էր՝ այդպես էլ պիտի տևեր. Աշխենը սևերով սգավոր մնար, երեխաները՝ հասարակաց որդեգիր, իսկ Վարոսի տեղը՝ թափուր, Վարոսը՝ լեգենդ, որովհետև անփոխարինելի էր։ Անփոխարինելի էր կյանքում և այդպիսին մնալու էր ողբերգական մահից հետո։

Բայց Աշխենը ամուսնացավ և այդ բանը նրան ոչ ոք չներեց։ Եվ ոչ ոք չներեց Աշխենի ամուսնուն։ Մարդիկ չներեցին անգամ Արշավիրին, որ Վարոսի փոխարեն ակումբավար նշանակվեց։ Չներեցին֊չընդունեցին նրա ակումբավարությունը, նրա ակումբը, կաշվից դուրս գալը՝ ինքնագործ խումբը պահելու համար։ Վարոսի հմայքը նսեմացնում էր այն ամենը, ինչ ձեռնարկում էր եռանդուն, համառ, գյուղական տաղանդ Արշավիրը։ Վարոսի հիշատակը պատ էր, և դեռ շատ տարիներ ակումբավար Արշավիրը ճակատը մաշում էր անհաղորդ պատին...

ԿԻՐԱԿԻ

Մարիա՜մ...— կանչին պատասխան չկա։— Մարիա՞մ...— Ձայնը արձագանք չունի։— Մա՛֊րի՜֊ա՛մ։— Ինքն իրեն ամփոփում է ձայնը։ Ոչ աղերսական է, որ գութ հարուցի, ոչ պահանջկոտ է, որ ջղայնացնի, ոչ էլ տիրական, որին տեր կանգնեն։ Սակավաջուր ցայտաղբյուրի շիթի է նման, որը երբեմն վեր է նետվում շունչը պահածի արտաշնչումով ու կրկին փլվում... «Ե՛ս... ես կա՞մ... ոնց որ թե՝ կամ»։

Խորտկարանի դեմուդիմաց գրանիտե ցայտաղբյուրներ կան՝ բարձր ու ցածր, ծխախոտի տուփ և լուցկու տուփ իրար կողքի, ջուրը ցայտում է առանց ձայնի և թվում է, թե անհամ է ջուրը։ Համր աղբյուր է։ Մեծ քաղաքների ջրերն են համր։ Համր են անգամ շատրվանները։ Քսան֊երեսուն քայլի վրա կարծես նայում ես հեռադիտակով։ Տարածության և լսողության կապը խզվել է...ՎԵՐՋ