Սուսաննա Հարությունյան

ԼՈՒՐԵՐ ԿՅԱՆՔԻՑ

պատմվածքներ

Երևան — 2017

ՀՏԴ 891.981֊3 Հարությունյան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հարությունյան, Սուսաննա Սոսի

Լուրեր կյանքից։ [Պատմվածքներ] / Ս. Հարությունյան, խմբ.՝ Ֆ. Մելոյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի), շապիկը՝ Մ. Հովսեփյանի։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարեփոխված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2017.— 124 էջ։

Սուսաննա Հարությունյանի «Լուրեր կյանքից» ժողովածուն մեր ապրած ցուրտ, մութ, կիսաքաղց տարիների և այդուհետ մեր հոգեկան աշխարհում արժեքների փոփոխության մասին է, որին հաճախ մեր հիշողությունը անգոյության է դատապարտում։

Ժողովածուն 2006թ. արժանացել է «Հրանտ և Մանուշակ Սիմոնյաններ» գրական հիմնադրամի մրցանակի:

ԳՄԴ 84Հ֊4

ISBN 99930֊4֊602֊7

eISBN 978֊9939֊0֊2377֊9

© Սուսաննա Հարությունյան, 2006

© Յավրուհրատ, 2017 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

ԼՈՒՐԵՐ ԿՅԱՆՔԻՑ

Քարերն իրար վրա ղրճղրճացին։ Ձայնը թավալգլոր նետվեց վար, կառչեց փշերից, գզգզվեց սուր֊սուր քարերին... Արձագանք դարձած գնա՜ց, գնա՜ց, գը՜֊նաց ու գնա՛ց։ Ծերպից բռնված ու մի կետում թևերը թափահարող թռչունը պոկվեց տեղից, խոտերից փոշեխառը խշրտոց ելավ, գետը աղմուկով կուլ տվեց բերանն ընկածը՝ մեջը քարութփի հետ գորտումորտ էլ կար... Արձագանքը ձորից խփեց, լեռան կատարին դեմ առած ամպը թռավ վեր, մինչ երկինք... Ի՞նչ էր, ի՞նչ չէր — կոշտը փախավ կրունկի տակից. կինը ձգեց ողնաշարը, ետ֊ետ գնաց։ Թևերը, ինչպես ճշմարտության աստծո կշեռքի նժարներ, պայուսակները պինդ պահած, ելան ու իջան, մեկմեկու ծանրութեթև հռչակեցին և երբեք չկանգնեցին իրար հավասար... Հա՛ էր, հա — մեջքի վրա ընկնելու էր, բայց շպրտեց պայուսակները, մարմինը թափով առաջ բերեց ու պոկվեց, լանջն ի վար հոսող քարերը ալիք տված, տերև ու փոշի ցփնելով, դատարկ գնացին, նրան չտարան իրենց հետ։ Կինը քայլեց դեպի պայուսակները, ուղղեց դրանք, թափ տվեց փոշին ու նստեց դրանցից մեկի վրա, շունչը ետ բերելու... Հասավ։

Բոշան թափառական էր, բայց գնչու չէր, հայ էր։ Գալիս էր շաբաթը երկու անգամ, ավտոբուսի օրերին, ուրբաթ և կիրակի։ Թել էր բերում, ասեղ, օճառ, սև բիբար, լուցկի, մոմ, էժանագին սպիտակեղեն, թափանցիկ գուլպաներ, մանրմունր, փոխանակում մթերքի հետ։ Մանրմունրի հետ՝ կարևոր ու անկարևոր լուրեր. «Երևանում էլի կառավարություն են ուզում փոխել։ Ներքին գործերի նախարարը օրական տասը աղջիկ է բռնաբարում։ Ցույցեր են լինում, էլ դու սուս, սարուձորով դժողքախառը մարդիկ հավաքվում֊գալիս են արդարության հետևից։ Հացը եկող շաբաթվանից թանկանալու է։ «Արմենիա» բանկի կառավարիչը ժողովրդի փողերն առել, փախել է։ Պարսիկները էլ շաքար չեն բերելու։ Կառավարությունը գործարանները վաճառել է արտասահմանին, փողերը կերել...»։

Կլոր֊քոթուկ պառավները փորփրում էին նրա պայուսակում եղած տեսականին, ճևացնել֊ձգելով որոշում լաթերի չափսերը և, առաջ պարզելով ու գլուխը ետ գցած, աչքաչափով ստուգում՝ մեջը կտեղավորվե՞ն։

— Կյանքից ի՞նչ կա, կյանքի՜ց...— ի միջի այլոց հարցնում էին ստուգելու արանքում։

Բոշան գաղթական էր, սումգայիթցի։ Թուրքի կոտորածներից մարմինը ողջ էր փախցրել, հոգին՝ ավեր։ Ոչ ոքի չէր պատմում իր ապրածն ու իր հետ պատահածը, նույնիսկ ինքն իրեն. հազիվ գերմարդկային ճիգով ապրել, անցել էր դրանք, վերապրելուն չէր դիմանա։ Ու իր զմռսած ցավի հետ բոշություն էր անում՝ գյուղեգյուղ ընկած, ավտոբուսի վարորդների գռեհիկ կատակներին ի պատասխան հանդուրժողաբար ժպտալով։

... Անուն չուներ, ավելի ճիշտ, չէին հարցրել։ Բոշան մարդու արժեզուրկ տեսակն է՝ ոչ Աստված է, ոչ էլ արքա... Ինչո՞ւ անունը հարցնեն, երբ չեն մտապահելու, ինչո՞ւ ծանրաբեռնեն ուղեղն ավելորդ բաներով։ Եթե մարդկանց բան էր պետք լինում, հենց այդպես էլ կանչում էին.

— Բոշա՜ա՜ա՜... Հլա կանգնի՛։

Ու նա, քը՛րթ, կանգ էր առնում, պայուսակները ցած դնում ճամփի մեջտեղը և քրտնած դեմքը ձայնի կողմը ծռելով հավատով սպասում, մինչև ձայն տվողը մոտենա։ «Գոնե մի բան գնի»,— աղաչում էր մտքում։

Դժգոհ չէր. առևտուր լինում էր։ Ամենալավը մոմն ու խունկն էր վաճառվում։ Նեղ ժամանակներ էին. սով ու պատերազմ, ամեն տնից և՛ թափառական, և՛ սովյալ, և՛ զոհված, և՛ որբ ու անտեր... Մարդիկ հաճախ էին Տիրոջ կարիք զգում։ Զգայուն կանայք րոպեն մեկ վազում էին ու խաչքարերը պաչպչելով, Աստծուն բողոքելով լալիս՝ մոմի կրակի վրա արցունքոտ մատները չորացնելով։ Մեռնողներն էլ քիչ չէին. ծերերը հոգնում էին օրերի մեջ քաշքշվելուց, ջահելների սիրտն էր պայթում կյանքից կայծակնահար, կանայք միայնությունից շնչահեղձ էին լինում... Մա՞րդ էլ պատճառ չգտնի մեռնելու։ Խունկը մեռելատերերը գնում էին միանգամից, տարվա բոլոր արարողությունների համար. հանկարծ ու ճամփաները փակվեն, եկող֊գնացող չլինի, էն աշխարհի առաջ խայտառակ կլինեն։

Բոշան խարդախ էր. խաբում էր քաշի մեջ, խաբում էր հաշվի մեջ... Բայց որ էշի բեռով ու քաշ֊քաշ Երևանից երեք֊չորս հարյուր կիլոմետր ճամփա էր կտրում, ուրեմն նրան էդ խաբելը հասնում էր։ Բավականը զգում էր, որ խաբեց, բայց ձայն չէր հանում։ Տարածը զտած պանիր էր՝ չոր, խփեիր մեռելի գլխին օպերա կերգեր։ Խաբելիս էլ սուտը քողարկում էր անկեղծ զրույցով. «Ի՜նչ մեղք են էդ գառները, ի՜նչ մեղք... Ողջ ճամփին, Երևանից Սևան ու Սևանից էստեղ, կոկիկ դարսած խորովածի փայտեր ու մատղաշ գառներն էլ կողքը կապած... Շարքով՝ մեկ փայտը, մեկ գառը, մեկ փայտը, մեկ գառը. զոլ֊զոլ, հեռավորությունը քանոնի նիշերի ճշտությամբ... Թարմ, բնական սնունդ, որի վիզը պիտի կտրեն Սևանի ափին, արնով սևացնելով ավազը, ու կրակի վրա տժտժացնեն։ Գառներն էլ, բանից անտեղյակ, շոգից բեզարում, փայտերի հովին պատսպարվում են։ Փայտերը արևից փրկում, անասունին պահում են իրենց շվաքում, մինչև խորովելը։ Փայտերի ծայրերից էլ երկար թելերով գույնզգույն փուչիկներ են կապած, էլի վաճառքի համար, ու լուսավոր երկնքում օձապար են տալիս։ Ի՞նչ անես, մարդիկ փո՛ղ են աշխատում»։

Բավականը քրքրում էր բոշի բերած իրերն ու մտքում որոշում, արժե՞ գնել ծոպավոր փորլաթը... Մի պահ տնտղելուց հետո ցած դրեց. ո՞ւմ համար։ Սրբիչներ վերցրեց զտած պանրի դիմաց՝ խավոտ, փափուկ, Պարսկաստանից են բերում։

— Հերիք է էդ քրջուփալասն առնես, քե՛զ համար առ, դո՛ւ վայելիր, դրանք հետդ չես տանելու, օրուգիշեր թրիք ես թափում, հանուն ինչի՞, գիտես տեղդ մատներո՞վ են փորելու...— նախատեց բոշան։— Հլա տես ի՜նչ եմ տալիս,— ոգևորված խոսելու ընթացքում նույն ռիթմով քանդքնդեց պայուսակն ու վարդագույն տուփ հանեց, միջից՝ վարդագույն գիշերանոց։— Ա՛ռ, հագի՛,— հրամայեց զայրույթով, ասես վրեժխնդրության կոչ էր անում, ու օդի մեջ գայթակղիչ ճոճեց։

— Բա դրա թևե՞րն ուր են,— զարմացավ Բավականը, հայացքը չկտրելով օդում ճոճվող գիշերանոցից, ապա հասկացավ, որ ուսերը բաց են։— Համ էլ մեզ մոտ հեչ ցերեկները դրա եղանակը չի անում, ուր մնաց գիշերը։

— Ա՛յ հավ,— զզվանքով քիթը քշտեց բոշան,— գիշերվա սեզոնը ո՞րն է...— Էլի քանդքնդեց պայուսակը, էլի ինչ֊որ բան հանեց։— Տրուսիկ է,— ազդարարեց խրոխտ։ Հիմա էլ փորլաթը տուփից հանեց ու ճոճեց օդում, այնքան բարձր, որ թվաց երկինք է հասնում։ Սև, պլպլան ատլասից կախ ընկած նոսր ծոպերը կոտրատվելով գնացին ու եկան։ Բավականը բերանը բաց նայեց սևությունից պլպլացող շորին, խունջիկ֊մունջիկ եկող ծոպերին ու չհասկացավ՝ ճո՞խ էր, թե անճաշակ։

— Վո՜ւյ, մեր ջան,— խնդմնդաց, չանչ արեց բոշին,— ախչի, պահիր, մարդ չտեսնի, հո խայտառակչի չե՞ս։ Հիմա կասեն մարդը Ռուսաստանում, ինքը ծոպավոր տրուսիկն ո՞ւմ համար է առնում։

Բոշան երկնքից իջեցրեց ձեռքերը, ապրանքը դրեց պայուսակին, բայց չտեղավորեց տուփի մեջ.

— Էս սևը, նախօրոք ասեմ, էժան տալ չեմ կարող,— ձեռքը վճռական խփեց շորին,— եվրոպական է։ Բայց արժե իր գնին, մահ է, մարդդ որ գա, հենց առաջին գիշերը կհագնես. էլ երբեք Ռուսաստանի ճամփեքը չի հիշի։

— Ա՜,— հոգոց հանեց Բավականը,— գիտես կերուխումի է գնացել, գնացել է երկու կոպեկ աշխատի, որ սովից չմեռնենք... Գալուց էնքան մարդ աչք ունի հազար չարչարանքով վաստակած էդ փողին, էնքա՜ն մարդ է հավաքվում, գառ ու հավ ենք մորթում, մինչև լույս նստում են, թողնո՞ւմ են քնես, որ շոր էլ հանես ու հագնես։

— Էս կարմրին անուն չես դնի, սա էլ հաջորդ օրը կհագնես...

— Հո մեղրամսի մեջ չեմ, ահագին տնտեսություն եմ վարում, իմ կով ու հորթին ո՞վ տիրություն անի, իմ ձմեռվա պաշարն ո՞վ դնի, որ ես խելքս տամ դրանց։ Հայաստանի նման երկրում քառասուն տարին կնոջ համար խոր ծերություն է։ Էդ տարիքում կինն արդեն տղամարդուն ոտ ու ոռով չի պահում իր կողքին, այլ իր ապրած կյանքով, իր դրած տնով, իր բերած երեխով։ Հասկացա՞ր... Մարդու պիտի Աստվածը տա, որ նա չկամ է գտնվել, քրջի կտորն ի՞նչ պիտի անի։

— Դե դրա համար էլ մարդուդ ռուսաստաններից չես կարողանում պոկել, էլի՛,— նախատեց բոշան։

— Հո մենակ ես չե՞մ, հող ու հայրենիք ունի, անցավորների գերեզմաններ՝ շիրիմներին խաչքարեր ծանրացած... Ձմռան շեմին կգա։

— Կամաց թռի, չընկնես,— չարախնդաց բոշան,— ռուս պոռնիկների գրկից լավ էլ տղամարդ ետ կստանաս։ Գա ի՞նչ անի. երկիրդ երկիր չի, դու էլ ծոպավոր տրուսիկից բան չես հասկանում... Ռուսաստանն էլ մե՜ծ, պտտվող մեծ֊մեծ փողե՜ր, անզուսպ կանանց ճերմակ ու բաց դոշե՜ր, ամեն ինչ անելու ազատությո՜ւն, կյանքի անկառավարելի քաո՜ս...— Բավականի չտեսած աշխարհի մասին հիացմունքը բոշան ձայնը ձգելով էր արտահայտում։— Իսկ դու ի՞նչ ես առաջարկում փոխարենը, հողին հավասարված շիրիմնե՞ր՝ բորբոսնած խաչերով։

— Հիմա ասածդ ի՞նչ է, ինձ որբևայրի՞ հռչակեմ, երբ որ էն մարդը ամեն ամիս պարտաճանաչ փող է ուղարկում, փողի հետ էլ իր նկարները՝ մի տեղ չաղացած, մյուսում նիհարած, մեկում թրաշված, մյուսում անթրաշ... Հանի՛, հանի տեսնեմ տղամարդու ի՞նչ ունես։— Բավականը կռացավ պայուսակի վրա ու մի լավ բան, մի տաք փոխան, մի բրդե գուլպա գտնելու հույսով խորասուզվեց ապրանքի մեջ։ Թուրքական բլուզ գտավ, մի քանի տեղից թելերը քաշած.

— Սպիտակը էս կողմերի բանը չէ, բայց սիրուն է,— շուռումուռ տվեց, տնտղեց ու անորոշ կանգ առավ։

— Ինքն էլ թող տոն օրերին հագնի, ոչ թե գործի մեջ։

— Գյուղացու տոնն էլ սեփական թաղումն է կամ հարսանիքը։

— Բա դա քի՞չ է...

Բավականը վիճելու ժամանակ չուներ, վերցրեց. ևս չորս կիլո զտած պանիր ու տասներկու ձու... Եվս երեք օր ցամաք մածուն էր ուտելու։

— Վերին թաղ անպայման բարձրացիր, մեռել կա,— հյուրասիրելու բան չուներ ու խորհուրդ տվեց բոշին,— համ հաց կուտես, համ էլ խունկ կծախես։

— Մեռելատանը հա՞ց կուլ կգնա,— մնացած ապրանքը պայուսակում ետ դասավորեց բոշան։

— ... Աստված տա, մենք էլ էդքան ապրենք, իր մահով մեռած մարդ է, հանգիստ խղճով ու առանց ցավի կեր։

Վաղինակի պառավն էր մեռել։ Իր ամուսինը որ գյուղում լիներ, դագաղը ձրի կսարքեր, ոնց որ անցյալ տարի Սարգսի համար էն բուք֊բորանին խնձորի արկղերից սարքեց։ «Նրա շաշ տերն էլ էնտեղ թաղեմ, մի տոննա խնձորը հանեց, լցրեց ձյան վրա, ինչ է թե թիփի էր, փայտի գնալ չէր լինի։ Մի տարվա չարչարանքը ջուրը լցվեց։ Մինչև գարնան դուռ դեռ ձների մեջ փուչ֊փուչ կային՝ ցրտահարված, փտած խնձորների տեղերը։ Ողջ ձմեռ առանց մրգի նստեցինք, մեկի մտքով չանցավ երկու խնձոր ուղարկել...»։ Էս տարի մարդը էստեղ չի, գնացել են շրջկենտրոն, հիսուն հազար են տվել էդ մի դագաղին։ Թե ասա ի՞նչ մեռնելու ժամանակ է, հիսուն հազարով էդ մարդիկ իրենց խոտը սարից կբերեին, հլա գառ էլ կուտեին։ Ինքն էլ բրդերը թրջել, արևի տակ դրված են, կարտոլի կեսը ջրած է, կեսն անջուր, դաբաղի դեղ է ուզել, պիտի գնա բերի. «Մարդիկ ի՜նչ անպետք խասյաթ ունեն տեղին֊անտեղի մեռնելու... Ա՛յ կնիկ, մեծը պիտի խիղճ ունենա ջահելի հանդեպ, ձմռանը մեռնեիր, հանգիստ խղճով լացեինք, հիմա ո՞վ ժամանակ ունի քեզնով զբաղվելու»,— հանգուցյալի շվաքի հետ կռվեց մտքում, բայց որոշեց քսան րոպեի չափ ժամանակ գտնել ու անպայման գնալ հոգեհանգստին. հարգանքը հանգուցյալի հանդեպ հարգանք է կյանքի հանդեպ, չգնալն ամոթ է։

Բոշան հեռացավ առոք֊փառոք, կես կիլո պանիր ու երկու ձու հաշվի մեջ խաբած, փոխարենը կյանքի մասին փիլիսոփայական խորհուրդներ թողած։ Բավականը հայացքով ուղեկցեց նրան մինչև ագռավի բներով ճթռած բարդիները, այնտեղ, ուր ճամփի հետ նույնանալով ջուրը մտավ հազարամյա բարդիների տակ ու հանց քարերի մեջ ելումուտ անող օձ՝ մեկ֊մեկ մեջքն էր ցույց տալիս։ Բոշան դանդաղ էր գնում. պայուսակները ծանր էին, հազիվ էր փոխում քայլերը։ Ուժերի լարումից ողնաշարը ճոճվում էր ու բարակ, ոտատեղ ճամփի վրա նման էր հավասարակշռությունը հազիվ պահող լարախաղացի։ Թևերից կախ ծանրությունը ուսերը քաշել էր ցած, ու վիզն անպաշտպան երկարել, դարձել էր ծուղրուղու կանչող աքլորի վիզ։ Ջուրն անցնելիս էլ լպրծուն գետաքարերի վրա սղաց, երերաց ու ծալվեց աջ. այդ ձեռքի պայուսակն ավելի տռուզ էր։ Բավականը վախեցավ, որ բոշան գետը կընկնի, ապրանքը կփչանա։ Բայց լավ էր, ջուրը միայն կոշիկի թայը տարավ։ Տարածը խփեց գետաքարերին ու տակով արեց։ Դեղին կողերով սև կոշիկն այլևս չերևաց ջրի վրա։ Հաստատ քթով խրվեց հատակի ավազների մեջ, ու հնարավոր է ճիմապատվի, մեջը գորտեր տնավորվեն։ Թեև պայուսակում երկու զույգ չուստ ուներ վաճառքի, բայց չհանեց գցեր ոտքերը։ Երևի չուզեց ավելորդ ծախս անել, կաղին տալով ու կրունկը չոր քարերին քսելով գնաց...

Մտքում գցել֊բռնելով, ճի՞շտ արեց, որ չվերցրեց պլպլան լաթերը, Բավականը գնաց գոմ։ Ոչխարները դուրս արեց գոմից ու քշեց լողացնելու։ Անցած անգամ բոշից սապոն էր առել, էլի պարսկական, վերցրեց հետը։ «Անտեր պարսիկները հեչ բան արտադրել չգիտեն, մի անգամ չքսած վերջանում է, մի ոչխար լողացնելը վրադ մի հարս հագցնելու գին է նստում։ Բայց որ մեր երկիրն ավերակ է ու էդ էլ չկա, հո կեղտի մեջ չե՞ս կորչի»։ Կոմունիստների թվից մնացած դեղնած լրագրի մեջ փաթաթեց սև, դառնահոտ օճառն ու թևի տակ դրած, գառներն առաջն արած իջավ լիճ։ Մի քիչ նստեց ափին։ Տաք ավազը ձեռքերով կողքերից բերեց, թաղեց ոտքերն ու արևոտ տաքից դուրեկան փշաքաղվեց։ «Ուրիշները միլիոն են ծախսում, երկրե֊երկիր են գալիս էս ավազի ու ջրի համար, իսկ մենք մինչև վզներս խրված էս գործի մեջ, կյանքը հոգսի տակ թաղել ու հարցախեղդ է անում, բնությունը վայելելու ոչ ժամանակ է մնում, ոչ էլ սիրտ»։ Ափսոսանքով նայեց լճին՝ եդեմի զմրուխտյա մի պատառ, առած քարե փոթավոր շրջանակի մեջ։ Երկնքի նման երեսանց պայծառ հայելի, ներսը խորք ու խութեր։

Ոչխարներին դուր էր գալիս սառը. սուզվում էին ջրի տակ, ապա դուրս պոկվում, վազում էին կանաչներին, բրդերից ջուր չռռացնելով տրճկում արևի տակ ու նորից ետ չլմփում։ Ոտից գլուխ թրջեցին Բավականին, որ շուտ չփոխեր թաց շորերը, էլի աճուկները ցավելու էին. «Կանացիդ բորբոքված է»,— ասել էր բժիշկը։ Բայց դեռ երկու ոչխար էլ ուներ լողացնելու, հո ամեն օր հոտից ետ չէ՞ր պահելու։ Ռամբուլիկ գառանը եռանդով օճառելիս, իր արած գործից գոհ, որոշեց ոչխարներից հենց պրծնի, կգնա տղային տեսնելու։ Տղան բանակում է, որ գնում է տեսության, երեխայի նման լաց է լինում։

— ... Էն տարին, որ մարդս խոպանից եկավ, շատ փող ու սիֆիլիս բերեց, էդ տարին է ծնվել։ Փխրուն հոգով երեխա է, բանակն էլ ծանր տեղ. հազարավոր խակ երեխեք ու հրամանատար, որի կարծիքով կյանքը պիտի հրամաններով կարգավորել՝ քնեք, արթնացեք, վազեք, պառկեք... Մի բան լավ է, սպանել սովորեցնում են։ Էս հողի վրա առանց սպանելու չես ապրի,— մի անգամ պատմել էր բոշին։ Բոշան կյանքից շնություն էր սովորել, գիտեր ուրիշի ցավից փող սարքել, ու ամեն գալուց նաև բանակայինին ուղարկելու բաներ է բերում. խավոտ գուլպաներ, սպիտակեղեն, սափրվելու պարագաներ, ոջիլի սապոն, տղան նաև խտացրած կաթ է սիրում... աշնան կարտոլի դիմաց։

Աշնան կարտոլը, գյուղացու միակ և կայուն վճարման միջոցը, շրջանառության մեջ է դրվում դեռ չծլած։ Մարգերով տնկելուց անմիջապես հետո խոստացվում է բուժման, ուսման վարձի, բեռնափոխադրման, ապրանքի... և մի շարք այլևայլ դիմացներ՝ հողի, ջրի, օդի, լույսի, գազի վարձերի. ապրելո՛ւ դիմաց։ Մահվան դեպքում ունեցողը գառուհորթ է մորթում, չունեցողը վաճառում է նեղ օրվա համար պահված ոսկու կտորտանքը։ Բայց հիմնականում տնետուն ընկած փող են հավաքում հուղարկավորության համար, և էս դեպքում բոլորը պիտի տան, կուշտ ու սոված չկա, մահն Աստծո պես է, նրա համար բոլորը մեկ են։

Գարնանից սկսած գյուղացին ապառիկ է ապրում, որ աշնանը հողի տվածով փակի կյանքի հաշիվները։ Իսկ թե հողն էլ խաբի, սերմը տանի ու բան չտա փոխարենը, բոշան համբերատար էր, կսպասեր էլի մի տարի, այլապես ո՞ւմ վրա պիտի սաղացներ Երևանում չվաճառված ու անպետք ապրանքը, այն էլ այդպիսի գներով։

Թաց գառներն առաջն արած, ձեռքը ցավող կոնքին դրած Բավականը քայլեց դեպի տուն։ Քայլում էր ու գյուղացիների այգիները տնտղելով, կարտոֆիլի չորացած կամ փարթամ թփերից եզրակացնում՝ էս տարի ով իր պարտքից կպրծնի, ով իր մեռելը կթաղի, ով հողի վարձը կմուծի կամ ով սովից կսնկրտա մինչև հաջորդ աշուն։ Արդեն տեղ էր հասել, մեկ էլ՝ «Հո՜ւ, հո՜ւ, հո՜ւ...»,— լացի ձայն ընկավ ականջը։ Նայեց՝ հարևանի կինը նամակը փեշի մեջ, պատի տակի գոլ քարին նստած հոնգուր֊հոնգուր լաց է լինում։ Մոտեցավ.

— Ի՞նչ է եղել։

— Դժբախտություն։

— Մե՞րդ է մեռել,— վախեցավ Բավականը։

— Չէ։

— Մա՞րդդ է քեզնից բաժանվել,— նայեց նամակին։

— Չէ, չէ...— գլոր֊գլոր արցունքներ է թափում։

— Հա՞վդ է կորել։

— Տո՛ չէ, է՜,— մի պահ կտրվելով լացից կինը ձեռքով ցույց տվեց այգին։ Բավականը նայեց ցույց տված ուղղությամբ ու բան չհասկացավ.

— Բա էլ ի՞նչ։

— Գողություն...— հարևանի կինը փեշով նախ աչքերը սրբեց, ապա քիթը։

— Ոսկեղե՞նը։ Այ կնիկ, դե որ այգի ես մտնում, դռներդ փակ պահի էլի,— Բավականը սրտնեղեց,— էդ փողը հո ջուրը չի՞ բերում, կաշի ենք տալիս...

— Ոչ ոսկեղենը, ոչ անկողինը, ոչ էլ աման֊չամանը,— կինն էլի ձեռքով ցույց տվեց այգին,— տնաքանդությո՛ւն...— Ապա ձեռքը գցեց ու բռնեց Բավականի փեշից։— Հլա երդվի, որ դու չես,— հարցրեց աչքերի մեջ նայելով։

— Իսոս ու քեզ Քրիստոս,— նեղացած խաչակնքեց Բավականը,— ախչի, ցնդա՞ր...

Հարևանի կինը բաց թողեց նրա փեշն ու շարունակեց հոնգուր֊հոնգուր լալը։

— Այ կնիկ, դե հոգի հանեցիր, հլա ասա տեսնեմ, ի՞նչ են տարել։

Կինը նորից թևը տնկեց այգու կողմը.

— Խրտվիլակիս հագից պինջակը հանել, տարել են։

Բավականը ապշած կանգ առավ. ոչ էն է՝ լար, ոչ էն է՝ խնդար.

— Տունդ շինվի,— ասաց,— մարդիկ Աստված են կորցնում, չեն լալիս, դու քրջի կտորի համար քեզ ուտում ես։

— Քըրջ չէր, մարդուս թափ֊թազա, սիրուն պինջակն էր, ընդամենը յոթը տարվա հագած։

— Բա մարդ սիրուն բա՞ն կհագցնի խրտվիլակին։ Սիրուն բանից թռչո՞ւն կվախենա,— նախատեց։

— Ի՞նչ անեմ, տանը մենակ էի, դուրսը քամի էր։ Հիշում ես, չէ՞, երեկ իրիկուն ինչ քամի էր... Իրեն հիշեցի, բերեցի գրած նամակները նորից կարդացի,— էլի փեշով քիթը սրբեց,— որտեղ «ջան» կար գրած, երկրորդ անգամ կարդացի... Նայեցի դուրս, տեսնեմ խրտվիլակը մարդուս հին գլխարկը ականջներին քաշած քամու ձեռին տանջվում է։ Ասեցի մեղք է, հեչ որ չէ մարդուս փափախն է գլխին, տանեմ պինջակը հագցնեմ, չմրսի,— նորից հեկեկաց։

— Դե լավ, ոչինչ, Լեհաստանում դրա՞ նման պինջակներ կան, իր համար նորը կառնի։

— Տո հենց գիտես մենակ պինջա՞կն էր։

Բավականը նայեց խրտվիլակին, մեծ ու պուճուր երկու փայտ՝ իրար վրա մեխած։

— Ախչի քո խրտվիլակն հեչ ֆիգուրա չունի, գլուխը որ հանենք, կդառնա փայտե խաչ։

— Թռչունների համար էդ մարդ է,— նեղացավ կինը։

— Էդ մե՞խն ինչի է դուրս եկել, երևի քամին շատ է ճոճել,— Բավականը քար վերցրեց ոտքի տակից, մոտեցավ խրտվիլակին, մեխը խփեց տեղը.

— Շալվա՞ր էլ կար հագին։

— Չէ, շալվար չկար... Մի երկու կոպեկ փող ունեի հավաքած։ Պինջակը հագցրի խրտվիլակին, նայեցի՝ մարդուս գլխարկը, մարդուս պինջակը, սիրտս լցվեց, ասեցի տան տղամարդ է, թող փող լինի գրպանում...

Բավականը ծիծաղից թուլացավ։ Խրտվիլակից բռնեց, որ չընկնի.

— Թաղեմ քո շաշ գլուխը...

— Գիտեի, է՜, գիտեի,— դարձյալ նեղացավ հարևանը,— որ էդ սրտի տերն ես, ուրիշի դժբախտության վրա ծիծաղում ես։

— Քոնը դժբախտություն չէ, շաշություն է,— ծիծաղելով գնաց, հասավ ոչխարին։ Դարպասի դուռը բացեց ու ծիծաղը սառեց երեսին։ Նամակ. խոտերի մեջ անտարբեր ընկած։ Վազեց առաջ։ Գառներն էլ խրտնած վազեցին, ոտնատակ տալով նամակը։

— Հլա սպասեք,— խփեց գառների թաց մեջքին,— էդ իմ սպասած լուրն է։

* * *

Ցերեկով Բավականը մոշ էր հավաքում, մեկ էլ ոտքի վրայով մի սառը բան անցավ. ցած նայեց, քիչ մնաց սիրտը պայթի՝ օ՛ձ, շապիկը նոր փոխած, պլպլան֊դեղնավուն։ Մեկ որոշեց քարով տա, գլուխը ցխի, մեկ էլ միտքը փոխեց, թող գնա։ Եղածն ինչ է, մեծ ճիճու, բայց անեծքը ծանր է։ Սահմռկած նայեց, մինչև օձը փորը հողին քսելով ու մոշենու ճյուղերը հիմքից ցնցելով քաշվեց գնաց խոտերի մեջ։

Բոլոր նորմալ մարդիկ երեկոյան հովին են մոշն հավաքում։ Բավականը մթից վախենում էր, ավելի ճիշտ՝ զարզանդում։ Մի տարի առաջ հարևանին մեռած երեխա ծնվեց, մարդատեղ չդրին, որ վրան արցունք թափեն, տանեն գերեզմանոցում թաղեն։ Փաթաթեցին քրջերի մեջ, հանեցին, հորեցին տան դիմացի պալերը։ «Մեղք էր, ի՞նչ անենք, որ երկրի վրա ոչ մի օր չապրեց, ուրեմն մարդ չի՞։ Բոցճակատ պալերն էլ էնտեղ հարամեցին»,— բուրումնավետ, առատ ուրց էր աճում, քամին ուրցահոտ էր շփում մարդու երեսին՝ անձավներում ներսուդուրս անելիս, ուտելիքին էլ յուրահատուկ համ էր տալիս, բայց էլ ո՞վ կհավաքի... Հիմա սպասի մեջ միայն համեմ է գցում։ Էն չի, բայց սար ելնելու ժամանակ չունի, էստեղ էլ զզվանքի զգացումը չի կարողանում հաղթահարել, չնայած որ գիտի՝ հողը հարամություն չի պահում... Էդ օրվանից հենց օրը մթնում է, սիրտն ահ է ընկնում, թվում է էդ երեխան արևից թրծված, շեկմորուս պալերին նստած, իր թաղումն է պահանջում, իր չապրած կես օրվա հախը... Ծանր տպավորությունից ազատվելու համար ցերեկներն է այգու գործերն անում, թեժ արևին։ Շոգից էլ միջատները գազազում, թափվում են հողի երեսին ու կծում դախ եղինջի կատաղությամբ։

Միջատների թույնից ոտնաթաթերին կարմրել ու բլիթ֊բլիթ դուրս էր թափվել ցանը. մրմռալով քորվում էր։ Մի ոտքի թաթով մյուսը քորելով Բավականը գորգի վրա շարեց հայելին, գրդնակը, Խաչատուր Աբովյանի «Վերք Հայաստանին»՝ մի քաղաքացու հետ շուկայում երկու գլուխ քյալամով էր փոխել. հա՛մ բովանդակությունն էր լավը, հա՛մ էլ որպես ապրանք սիրուն էր, կաշեկազմ։ Տո՛ էլ թել ու ասեղ, է՛լ մութաքա, է՛լ իր օրիորդ ժամանակվա շորերից, ինչ ընկավ ձեռքը, բերեց լցրեց գորգին. սարքեց հասարակություն։

— Ժողովուրդ ջան,— կանգնելով գորգի կենտրոնում հայտարարեց ինքնագոհ,— թաղեմ բոշի ազիզը, հիմա տեսնենք ի՞նչ է մնացել փառավոր Բավականից։— Հատ֊հատ հանեց շորերը։ Հանելու ընթացքում նկատեց, որ կրծկալը մաշվել է, թուլացել ծանրությունից և կտրում, ցավեցնում է ուսերը. «Մեծ կուրծքն էլ էս է, կրծկալ չի դիմանում։ Որ բախտ լիներ, Տերը հո սենց բոլ֊բոլ չէ՞ր տա։ Էդ էլ մարդու ձեռ առնելու ձև է, թե ո՞ւմ համար ես տվել...»։ Ապա, երբ արդեն մերկ էր, կանգնեց հայելու առաջ։ Զննեց հայելին, առանց շրջանակի ամրացված, պատի մեջ մեխերը խփած ու վրան ծռած, պլպլան ապակու կտոր. ներքևի աջ անկյունում սև ճաք տված, վերևի անկյունում՝ տան տղամարդկանց լուսանկարները ծայրերին խրած, որոնց եզրերը կլորվել, թեքվել էին առաջ, ու լուսանկարների թուղթը դեղնել, հնացել էր։ Հայելին՝ անլեզու մարգարե... Ձգվեց, համարյա մտավ մեջը, ապա խայթված ետ քաշվեց ու նորից, ասես աչքերին չհավատալով, ձգվեց առաջ։ Արծնապատ հայելու ցոլքերում համարյա չճանաչեց իրեն. «Օրերն ինքա՜ն բան են տարել,— կոպտացած մատներով շոյեց ու շոշափեց դեմքը, հայելուց նայող սեփական աչքերը զննելով։ Աչքերը բաա՜ն չէին ասում. դադրած էին։ Ապա ձեռքը սահեցրեց վար, արևախանձ վզին, որ տարիներ առաջ պարանոց էր, ու կանգ առավ, ասես ծածկեց կնճիռ դարձող ծալքերի մեջ քրտինքով շաղախված հողափոշին, որը սև գիծ էր քաշել մաշկի վրա։ Հանգիստ ու համբերատար նայեց իրեն։ Նայեց, նայեց ու անզորությունից ճչաց հայելու վրա.

— Ախչի, է՛ս ի՞նչ ես դառել։ Ո՞ւր են, ո՞ւր են, ո՞ւր են...— ճլոթեց կուրծք ու փորին, ձեռ ու ոտին։

* * *

... Շորերին նստած կուշտ լաց եղավ, սիրտն իջավ, ու մխիթարեց ինքն իրեն. մեծ բան չէ, կորցրածը մարմին է, ջահելություն... Գործարարության սկզբունքով ունեցածը փոխանակել է կյանքի հետ. դու ինձ ջահելություն, ես քեզ՝ մարդ ու երեխա, դու ինձ առողջություն, ես քեզ՝ ապրուստ, դու ինձ հույս ու հավատ, ես քեզ՝ հարգանք֊պատիվ... Անհաջող գործարք, անարժեք ունեցվածք, բայց ավելի ձեռնտու, քան չունենալը... Էսպես թե էնպես կյանքն իրենը տանելու է, առանց հարց ու պատասխանի։ Իր դեպքում գոնե ծեղ ու մեղ թողել է փոխարենը՝ տունուտեղ, կով ու հորթ, երկու ոտքի տեղ արևի տակ, հարազատ մարդիկ, ովքեր իր հետ թշնամու պես դաժան են վարվում... Հակառակ դեպքում կդառնար կայացած կորուսյալ։

Անձայն հագնվեց, պահարանի գլխից վերցրեց խաղաթղթերը։

Միայնակությունը լցնելու լավագույն ձևը ապրելն է. ամուսնանալը, տունուտեղ դնելը, երեխա բերելը, անկողնային հիվանդ խնամելը... Մի խոսքով, ինչ֊որ բանով պիտի լցնես ժամանակը, այնպես քիփ լցնես, որ րոպե անգամ չմնա գիտակցելու, թե անցնող օրերը քո կյանքն են տանում։ Բայց եթե այդ բոլորն արդեն արել ես, ու երեխաներդ փետրավորվելով չվել֊հեռացել են, անկողնային սկեսուրդ առանց շնորհակալություն հայտնելու, անձեն֊անձուն մեռել է, ամուսինդ քեզ ունենալու֊չունենալու մեջ տարբերություն չդրած գնացել է փող աշխատելու, ու մնացել ես կյանքի հետ երես առ երես, միայնակությունը լցնելու լավագույն ձևը, ըստ Բավականի... թղթախաղն է։ Ամեն երեկո, այգին ջրած ու մոլախոտերը քաղհանած, խոտը դիզած, կաղամբի թփով ճակատի քրտինքը սրբած, այգում քուջուջ անող հարևանի հավին հայհոյած ու անասունի վրա գոմի դուռը փակած, Բավականը իրեն իրավունք էր վերապահում օրվա մեջ որոշ ժամեր ապրել իր համար, ու տրվում էր խաղին։ Այստեղ նա չէր շահում ու տանուլ չէր տալիս, ինչպես ցանկացած խաղում, այլ սպառում էր ոսկրացած մենությունը, ինչպես կյանքն են սպառում ապրելով... Ու մատների ճարպիկ շարժումով շփշփացնել֊խառնելով բաժանում էր խաղաթղթերը։ Խաղընկերները՝ գրդնակը, որը տասը օրը մեկ օգտագործվում էր նաև հաց թխելիս, ձեռքի փոքրիկ հայելին, որի մեջ նա տեսնում էր իր դեմքը, երբ արևից ճաքում էր մաշկը, ու պետք էր լինում ճշտել մրմռոցի պատճառը, օղու շիշը, որի պարունակությունը պիտի խմվեր, հենց ամուսինը վերադառնա։ Մեկ֊մեկ թարմության համար խաղընկեր էր դարձնում օրիորդ ժամանակվա շրջազգեստը՝ խունացած, մաշված ջահելություն... Նաև դրամապանակը, երբ վերջինս դատարկ էր լինում և ծոցը խոթելու անհրաժեշտություն առանձնապես չկար։ Մի խոսքով, քեֆը գիտեր, հալը գիտեր, ժամանակը գիտեր... Բայց ամեն երեկո թղթախաղը պարտադիր էր, թեև միայնակությունը հաղթահարելու հարցում այլընտրանք ուներ։ Շրջկենտրոնում մեկը կար, ռուսերենի ուսուցիչ, թունաքիմիկատների խանութ էր բացել։ Օր ծերության սիրահարվել էր։ Կարելի էր, իհարկե, ընթացք տալ նրա զգացմունքին, շաբաթը երկու անգամ տանձ կտաներ փոխանակելու ճիճվի դեղի հետ, և ոչ ոք չէր իմանա, թե ինչ հարաբերությամբ։ Բայց Բավականը տղամարդու փափուկ, ծալծլվող տեսակին սովոր չէր։ Ուսուցիչը մի տեսակ ղզիկոտ էր։ Հայհոյանք որ բոլորովին չգիտեր, հայերենն էլ խոսում էր ռուսական ակցենտով, բաղաձայների փառահեղ կոպտությունը փափկացնում, խեղճացնում էր, ոնց որ հնչյունները կրտեր։ Սիրտը չկպավ։

— Գնա գործիդ,— ասել էր չոր, բառերը թքելու պես երեսին շպրտելով։ Հալալ չէ՞ր իր հեռացած֊մոռացած ամուսինը, էդ կոշտ բաղաձայներով էնպիսի սրսուռ հայհոյանքներ էր տալիս, ընկներ գետնին՝ կեռար։ Բացի դա էլ, Բավականը սովոր չէր երկրորդական դերերի։ Թեև այնտեղ մարդու ավելի քիչ պահանջներ են դրվում, բայց նա գլուխ չէր հանում դրանցից՝ մանրուքներից։ Նրա գործը խոշոր, ճակատագրական հարցեր լուծելն էր. ոչ թե մի ծեղ վայելք, այլ հիմնասյուն լինելը, մարդկանց հիացական հայացքների ներքո դժբախտանալը, իրեն մենության դատապարտելը, կանացի չծախսված հորմոնների առատությունից հիպերտոնիկ դառնալը, որ Ռուսաստանի փողոցներում ամենատարբեր աշխատանք արած՝ գողությունից մինչև շինարարություն, ու ամենատարբեր ծոցեր մտած ամուսինը պարզերես ելնի մարդամեջ։ Ա՛յ մալադեց, կնիկ եմ ասել։ Թե չէ ռուսերենի ուսուցիչն օր ծերության իր կնկանից բեզարել, իր բաժին վայելքն է ուզում կյանքից փախցնել, դա հո սեր չէ՞։ Թարսի պես էլ սիրո ու բոզության միջև ահագին տարբերություն կա։ Չնայած այդ մասին խոսելիս բոշան նախատինքով քաշում էր Բավականի փեշը. «Ախչի, արա՛, կյանք տեսած, դժոխք անցած մարդ եմ, ինձ լսի, արա՛։ Կյանքդ մի վիժեցրու, արա՛, էդ մի բանն էլ ապրի... Թե չէ մենք ի՞նչ ենք, գնացել եմ բժշկի, հարցնում է ամուսինդ առո՞ղջ է, չգիտեմ ի՞նչ պատասխանեմ. ուրիշ տղամարդ տեսե՞լ եմ, որ համեմատեմ, առողջն ու հիվանդը ջոկեմ»։ Բայց սուտ էր ասում բոշան. քոքված էր, ժամանակին բոզ էլ եղած կլիներ, անկողնու բոլոր գաղտնիքներն ու նրբությունները գիտեր, սպիտակեղենինն էլ հետը։ Հայաստանում երկրորդ, երրորդ, ո՞վ գիտե, գուցե նույնիսկ չորրորդ անգամ էր ամուսնացել մեռնելու պատրաստ մի ծերուկի հետ, ինչ է թե գլխին ծածկ ունենա։ Նրա դեմքի վառվռուն ճերմակին ու աչքերի խորքում բոցկլտացող մութ կայծերին նայելիս Բավականին երբեմն թվում էր, թե նա այն կանանցից է, որոնց անվան կողքին մակդիրի փոխարեն կարելի է տղամարդկանց անունների մի երկար շարք դնել։ «Տո ճիշտ էլ արել է,— հիանում էր բոշայի համարձակությամբ,— կյանքն էդպես է պետք ապրել, ամեն ինչի վրա թքած ունենալով...»։

— ... Եվ այսպես,— վարագույրի ժանգոտած օղերը մոռացված հուշի պես ճռռացնելով քաշեց, իր կյանքի գաղտնիությունն ապահովեց, աշխարհից մեկուսացավ ու հայտարարեց ինքնավստահ,— խաղն սկսում ենք։ Գրդնակ, հիշեցնեմ, դու անցած անգամ դաղալություն արեցիր, ու քեզ զրկեցինք խաղալու իրավունքից, գիրքը կրեց երեք օյին, ես մեկ, հայելին չհասցրեց ոչ կրել, ոչ էլ կրվել, քանի որ քուններս տանում էր։ Էսօր բաժանում է կրվածը, այսինքն գրդնակը, բայց առանց դաղալության։

Խաղը լավ չէր ընթանում։ Սովորաբար ինքը խաղաթղթերը բաժանում էր բոլորին և ինքն էլ խաղում բոլորի փոխարեն, նաև բոլորին նկատողություն անելով. «Գրդնակ, մի նայիր կողքինիդ քարերին... Գիրք, մտքիդ մեջ մտածիր քայլերդ... Սանր, ուշքդ վրադ պահիր, թե չէ մի երկու ատամ էլ էսօր կջարդես...»,— նետում էր խաղաթուղթը ու տեղափոխվում գրդնակի կողքին. հիմա ինքը գրդնակն էր.

— Խնդրում եմ հիշեք, որ դուք ուտում եք իմ թխած հացը։ Հատկապես դու, Բավական, վիզդ առաջ մի ձգիր և ինձ ավելորդ նկատողություն մի արա,— նետեց խաղաքարը։ Շրջանաձև պտույտով տեղափոխվեց, ծալքավոր փեշերը փռեց հատակին ու փոխակերպվեց հայելու.

— Հերթս հասավ, հա՞,— ձգվեց, նայեց գետնի խաղաթղթերին,— էսօր թղթերս լավը չեն, նաղդ կրվող եմ... Հա, ինչի՞ վրա ենք խաղում,— ու հայելու դիրքից նայեց այն տեղին, որը դատարկ էր, բայց իրականում ինքն էր։

— Առավոտյան կովը կթելու։

— Լավ չի, լավ չի, ո՞վ հավես ունի առավոտյան ժամը հինգին արթնանալու, գոնե սուրճ եփելու վրա խաղայինք,— որպես հայելի՝ թթված դեմքով դեպի կենտրոն նետեց թուղթը։— Բավական, քո կողմից ազնիվ չէր, քո դեմքը բոլորից շատ ու բոլորից լավ ես եմ տեսնում և լաց լինելուց ուռած աչքերդ նույնպես, բայց հլա տես ինչ թուղթ ես տվել ինձ...

Անցավ գրքի մոտ.

— Հը՜մմ,— ձեռքը դնչին դրած գրքի անունից մզզաց իմաստուն,— հայելի, մի՛ տրտնջա, մի տրտնջա, կյանք է, ամեն ինչ էլ պատահում է, շարունակ կրելն էլ մի բան չէ. պարտություն կա, որ հաղթանակից թանկ արժե...

— Ի՞նչ ասեմ, ժողովուրդ ջան,— արդեն ինքը ինքն է, ծալապատիկ նստած այն տեղում, որտեղից բացակա էր շրջապտույտի ընթացքում,— թղթերս շատ լավն են, ինչպես միշտ հաղթանակը իմն է, բայց անհանգիստ եմ, լուրի եմ սպասում ու՝ չկա։ Արդեն քանի՜ ամիս մարդուցս խաբար չունեմ, ով գիտի ճամփեքին արնախում չեչենները մորթել֊կերել են։ Հա՛, հա՛, գրդնակ, զարմանքից աչքերդ մի կլորացրու, դու քո թխած հացի բարության միջով ես նայում կյանքին, բայց կյանքն ավելի դաժան է... Աշխարհից մարդու մսի եփահոտ է գալիս։

Հիմա ոչ մի բանի հավես չուներ։ Մի տեսակ սպառված էր ցամաք աղբյուրի պես։ Խաղը կիսատ թողեց. «Առանց ինձ խաղացեք... Գի՛րք,— հրամայեց,— դրանց տիրություն արա»։ Գիրքն, իհարկե, տեղից չվերկացավ ու բավականավարի չխոսեց. խաղը պաղեց մնաց «Արցախ» գորգի նախշերի մեջ։

Նստեց հայելու դիմաց, ուր անհիշելի ժամանակներից մնացած սրվակներ ու շշեր կային, հիմնականում դատարկ, որոնք շրջկենտրոն, տանձը ճիճվի դեղի հետ փոխանակելու գնալիս պզզացնում էր վրան, ու այնտեղից միայն օդի բուրումնավետ ֆսսոց էր գալիս, մանիկյուրի շշեր՝ միջի եղածը վաղուց չորացած, փշուր֊փշուր նստած ամանի հատակին, ատամների կեսը ջարդած սանր (բոշան կգա ուրբաթ, պետք է սանր ուզել), նամակ՝ եկած հեռվից, որը փոստատարը գցել էր բակում, աղբյուրի կողքի խոտերին, երբ ինքը տանը չէր, որ իր բաժին լուրը դիմավորեր ու ընդուներ։ Հեռվի անունը Ռուսաստան, գրվածը՝ ռուսերեն։ Զգուշորեն վերցրեց նամակը, շուռումուռ տվեց, հանեց ծրարի միջինը, դպրոցական տետրի կես էջի վրա գրված, ինչպես տեղ գնացած կանայք են դռան բռնակներին ծանուցում թողնում դասից վերադարձող երեխաներին՝ «Բանալին շեմի տակ է», կամ՝ «Ճաշը սառնարանում է»։ Տեղը֊տեղին նայեց գռուզ֊գռուզ տառերին, որոնք առանց իրենց հաշիվ տալու մեծ ու պուճուր ելնում֊իջնում էին, ու կասկածեց, կարող է և վրացերեն է։

Գլուխը ձեռքերին դրած փակեց աչքերը. չէր ուզում ոչինչ տեսնել։ Տան ինչ֊որ անկյունից մկան ճստճստոց էր գալիս, ապա կռթկռթոց։ Մկներն էին, կրծոցի էին նվագում. «Քեզ էլ ըտեղ թաղեմ»,— հիշեց անցյալ տարի ոնց էր մուկը կրծել իր բարձրակրունկ կոշիկի քիթն ու անիծեց։ Հազիվ մի մարդամիջի բան ուներ, որ հագնում էր ու թիթիզ֊թիթիզ գնում շրջկենտրոն։ Չնայած ինքն էլ պարտք չմնաց, հենց նույն օրը ցորենի առողջ, տռուզ հատիկները շաղախեց փիրուզագույն մկնդեղով ու լրագրի հին համարների վրա բաժին֊բաժին արած դրեց բոլոր հավանական տեղերում։ Էլի գիշերներն էս ձևի զգուշորեն կռթկռթացնում էին լռության մեջ, մինչև վերացան։ Բայց մկնդեղն ավելի թանկ էր, քան արյան ճնշման դեղը։ Տասը ձու տվեց դիմացը, դեռ հետն էլ չարչարվեց, շոգից տժտժալով հասավ վերի թաղ. «Էս ի՞նչ անտերուդուս գոյություն է, ամեն ինչի վրա ծախսում ու ծախսվում ենք, բացի սեփական կյանքից»։

Ագռավի պես սև պահարանի դուռը բացելով շորերի արանքում գտավ ամուսնու պիջակը, արմունկի մոտ մկան կրծած։ Նամակը խոթեց գրպանը, ուր էլի ծրարներ կային պահ մտած։ Ամուսնու գնալուց հետո Բավականը նրա շորերը առանձնացրել էր պահարանում, ինչպես կյանքից հեռացածի իրերի հետ են վարվում։ Հագուստեղենը շատ չէր։ Միակ տեղ գնալու կոստյումը, որի կտորը թարմ էր մնացել, իսկ ձևը հնացել, հագել գնացել էր պահունի կոշիկների հետ։ Ու նա խնամքով լվացել, պահարանում հատ֊հատ կախել էր հին, գործամիջի հագուստը, գրպաններում ամուսնու գրած ու չգրած նամակները։ Գրածի մեջ ցուցումներ, թե ուղարկած փողից ինչքան և ում տա, չգրածի մեջ միայն սեփական լուսանկարը, այսինքն՝ զահլա չունեմ, բայց ողջ եմ։ Պահարանի հատակի փայտին շարված էին նրա երկու զույգ կիսամաշ չուստն ու կոշիկը՝ վաքսած։ Կողքին, ցելոֆանների մեջ դարսած, Բավականի պանիր ու ձվով փոխանակած սպիտակեղենն ու արևելյան ճչացող֊անճաշակ, երևանցու քթին չտված բլուզները։ Տոպրակների վրա ամեն լեզվով ու ամեն գույնի տառերով բառեր. երկիր կա՞, ուր չի հասել հայ առևտրականի ոտքը։ Իսկ բոշան կապեր ունե՜ր... Ավտոբուսի քաղաքացի վարորդ Աղասին պնդում էր, որ պարսիկ սիրած էլ ունի, կինո «Երևանի» բիրիքնոցում առևտուր անող։ Բայց հնարավոր է սուտ էր ասում, որովհետև բոշից ուզել էր... Էդ ժամանակ էր, որ վեճի մեջ անարգանքը կանխելու համար բոշան լացակումած ըմբոստացավ. «Ես հո բոշա չե՞մ ծնվել։ Ընտանիք եմ ունեցել, աշխատող մարդ ու տղա, տունուտեղ, չեխական կահույքով, գրքերն էլ պատից պատ ու գետնից մինչև առաստաղ։ Հիմնարկ եմ ղեկավարել... Բախտի տերը թաղեմ, հա՜, բախտի տերը...»,— բոշան լացել, պլնչոտվել էր։ Նյարդայնությունից էլ դողդողում էր, թաշկինակը չէր գտնում ու թևքով սրբեց քիթը։

* * *

Ողջ գիշեր պտտվեց անկողնում, սավանը տրորելով ու անհանգստությունից շնչահեղձ։ Առաջին անգամը չէր, որ ամուսինը գնում էր օտար երկրներ, և առաջին կասկածը չէր, որ թռչնային հավատարմությամբ թևում էր դեպի ետ, խաչուփաչ ծրարներով։ Քանի՜ անգամ, նույնիսկ հենց ինքը, կասկածից առաջ ընկած, վեներական վարակներով էր եկել... Սկիզբը վաթսուն թվին։ Գյուղացու ընտանիք. գյուղացու թողածը աշխարհին՝ ֆաշիզմի դեմ տարած հաղթանակ, ցեխով շարած մի տուն, մի անմարդ ու անճար կնիկ, վզին վեցը որբ։ Տեգրն ամուսնացավ։ Երեխու ձեռից բռնեցին, սուսուփուս դուրս եկան։ «Լիճը ցամաքել, մարդու համար հող է ազատել»,— հուզմունքից քխկաց սկեսուրը։ Գնացին հուշտլիկ, քամուց երկինք ելնող ավազների մեջ տնավորվեցին։ Ամուսինը թողեց, գնաց Ռուսաստան։ Երկու տարվա ամուսնացած էին, սիրտները իրար վրա տաք, բայց չգնալ չէր լինի։ Մարդու ոտք չկպած ավազ, իր օձ ու կարիճով, քամին որ բռնում էր, երեխային էլ փտած քոթուկներին հավասար թաղում էր ավազի տակ։ Անկայուն լճափ, ներսից թաց, դրսից չոր, գիշերային սառնությանը ի պատասխան խոնավություն էր փչում։ «Ո՜ւո՜ւո՜ւո՜ւ...»,— կանչում էր քամին լճի վրա ալիքների ճչոցը հանելով, ու ինքը երեխայի հետ վախից փայտանում էր վերմակի տակ։

Ամռան թեժ շոգին ամանները լվանում էր Սևանի քաղցրահամ, ափերի մոտ պղտոր ջրով, շարում դաղված, խոշոր ավազներին, մեկ էլ տեսնում՝ արևից տաքացած ափսեների մեջ գորտերը վերուվար են թռվռում, ոտները վառելով։ Լվացքը փռում էր ծառերի ճյուղերին, հավաքելիս էլ բոլ֊բոլ որդ ու բլոճ դատարկում գրպաններից։ Չինացի որ լինեին, դրանցից մի հարսանիքի ճաշ կեփեր։

... Լեռնային դաժան դեկտեմբեր։ Իրենք էլ քոչվորի վրանի տակ, բամբակե չտաքացնող՝ երեքի համար միակ վերմակով... Աղջկա կոկորդը կլոր տարին լցված ու կլոր տարին կապած, ինքը քխքխկալով... Կարելի էր մի վայրկյանում մեռնել։ Իսկ իրենք ապրելու միտք ունեին... Այդ տարի տուն պիտի շարեին, մյուս տարի ապրանք առնեին, եկող տարի երեխա պիտի ունենային, ետքը՝ մոր վրա քար պիտի քաշեին, էլի եղբայր պիտի պսակեին... Կյանք է, դեպքը դեպքի ետևից, իրենք էլ նամուսով մարդիկ, ուզեցին ամեն ինչ տեղը֊տեղին անել, կյանքին պարտք չմնալ, ապրելը հարամվեց գլխներին։ Ամուսինն էնքան գնաց֊եկավ, դարձավ թևավոր թռչուն, բախտը բաժանեց տաք ու սառ երկրների. ձմեռն էստեղ, ամառը դուրս. շանթահար ծառի նման երկատվեց, մի կեսը հարավ փռած, մյուսը հյուսիս։ Սովորեց թափառական կյանքին, արդեն որ ուզենա էլ, չի կարող մնալ մի տեղում։ Ի՞նչ իմանաս դրսերում ով ունի, սիրտն արդեն քանի տեղով է բաբախում։ Քի՞չ է եղել, գյուղի տղամարդկանց հետևից փակ նամակներ են եկել, սիրուն֊սիրուն երեխեքի նկարներով։

Ա՜խ, պատերազմ ու հեղափոխություն... Թո՛ւ, թո՛ւ քեզ... Ով զինվոր էր, զոհվեց ու սպանվեց, ով զինվոր չէր, չդիմացավ լացի ու պատերազմի ծանրությանը, անունը դրեց աշխատանք չկա, հացի եմ գնում, փախավ։ Ոչ մեկն ազնվություն չունեցավ ասելու. «Հայրենիք, ես քեզ այլևս չեմ դիմանում...»։ Գնացին հացի ու հացով Հայոց հարցը լուծելու՝ առողջ, ջահել տղամարդիկ, ընտանիքի հոգս ու հսկողությունից գլուխներն ազատ, ոտքի վրա տրվելու պատրաստ, բաց կանանց մեջ... Ալկաշ ռուսների սերունդն են բարելավում։ Ասում են նրանց կանայք սկսել են սև աչք֊ունքով երեխեք ծնել։ Ծնվածներից ով էլ որ դարձավ աշխարհահռչակ, կպեղենք, հայկական արմատները կփռենք արևի երեսին ու կհպարտանանք... Էստեղ էլ երկիրը ջրի հետ գնո՜ւմ է։ Ապագան աճուրդի է հանված. վաճառում են գործարան առ գործարան, շենք առ շենք, քար առ քար, կյանք առ կյանք... Լավ է գոնե ապրելու համար անհրաժեշտ բաները՝ հողն ու Աստված, ժողովուրդը դեռ կարողանում է պահել իր ձեռքին։

... Գաղթականները եկել լցվել են՝ օտարի կողմից մորթոտված, յուրայինի կողմից անտեսված։ Էդքան չկա, որ բոլորին տաս, չտաս էլ՝ կերածդ թևերդ է գնում։ Էստեղ Քրիստոս է պետք, որ հայոց քարերը վերածի բոքոնների ու բաժանի սովյալներին, էն էլ Քրիստոսն ի՞նչ, մենք իրեն տեր ենք, ինքը մեզ՝ չէ։

... Մարդ է մահանում, տղամարդ չկա, որ դագաղը տանի։ Էդ մի հոգսը չէին վերցրել իրենց վրա, էդ էլ ուսեցին։ Զուռնաչի Վաչիկի դագաղն առջևից յոթանասունամյա Հռիփն էր տանում, ետևից սարսաղ Մայրուշը, որին տասնհինգ տարեկանում գառուհորթ արածացնելիս անհայտ մարդիկ սարերում բռնաբարել էին։

— Էս ի՞նչ էր...— վախեցած սվսվում էր Մայրուշը։— Սաղ տղամարդու ծանրությունը տանելն ավելի հեշտ է, քան մեռածինը։

Ինքը գնում էր առջևից, զարհուրանքից կոտր չընկնելով ու կուրծքը հաղթանակած բանակի դրոշակակրի պես դուրս ցցած, ձեռքը խցկած դագաղի ու ուսի արանքը, որ ծանրությունը գոնե կիսվի ուսի ու դաստակի միջև։

— Տար,— կիսաձայն հրամայում էր Հռիփն ու սգավոր քայլում, ոնց որ իրեն տաներ,— պատկերացրու խոտ է շալակիդ։

— Ո՞նց պատկերացնեմ, երբ որ թարմ փետի հոտը քիթս խուտուտ է տալիս։ Իմ երևակայությունը էդ աստիճան զարգացած չէ։

... Ծանր էր գրողի տարած բիձան. չէին հերձել, մի գիշերվա մեջ լխկել, ուռել էր։ Գլխավերևում էլ ճանճերը տզտզալով ման էին գալիս, ու՝ հոպ, տզզոցը կտրվում էր. մի տեղ նստեցին։ Լավ է, գոնե հոտ չէր գալիս, շուտ թաղեցին։ Հետո մի շաբաթ վազելին էր քսում ուսերին ու տրորում, ցավը չէր անցնում։ Ուսախառն՝ թևերն էնպես էին տնքում, որ լաց լինելով էր կովը կթում։

... Մարդը գա։ Ո՞ւր գա։ Ջահել ժամանակ ցրտից ու խոնավությունից էր զգացմունքը մարմնում սառչում, հիմա ցավից. ի՜նչ սեր, ի՜նչ բան, իրար մարմնի հոտն էլ են մոռացել, մինչև նորից ընտելանում են մեկմեկու, գալիս է չվելու ժամանակը։ Բոշան ճիշտ է. գա ի՞նչ անի։ Ռուս կանայք հողի ու հայենիքի խնդիր չունեն, եղածն էլ հսկելու պահանջ չունեն, մենակ անունը տղամարդ լինի, ետևից ընկած աշխարհի ծայրը կգնան։ Նրանցից ո՞ր մեկն իր նման ապուշ֊ապուշ թույլ կտա երկու պատ կամ մահճակալ ունենալու համար իր ջահել, բանող մարդը գնա հասնի ուրիշ երկիր, կամ ո՞ր մեկը նամուսով կնստի, արյան ճնշման դեղեր խմելով... Էդ գնով կերած հացը հարամ է ցանկացած կնոջ տեսանկյունից՝ հայ, թե ռուս. կյանքը տարբերություն դնո՞ւմ է։

... Ապրածի ոչ ամառն ամռան նման եղավ, ոչ էլ ձմեռը ձմռան։ Տերը իրեն փոքր մարդ էր ստեղծել ու մեծ դեր դեմ տվեց. միաժամանակ և՛ կին պիտի լինես, և՛ մայր, և՛ հողի մշակ, և՛ տանդ տեր, և՛ փախստականին սպասող, և՛ զինվոր. եզան պես պիտի բանես ու իմաստունի նման մտածես... Որտեղի՞ց։ Չկարողացավ, ճկռեց֊մնաց։ Ի՞նչ անես, կյանքի դրվածքն է. ամենասիրուն բանին անգամ մկնդեղի նման մի հարամություն կա խառնած... Բայց այս անգամն ուրիշ էր, կասկածն ուղեկցվում էր գլխացավով ու սրտխփոցներով, մղձավանջային մտքերով։ Երևի արդեն հանձնվում է, կյանքի հետ սիլիբիլի անելու սիրտ չունի այլևս։ Իրատես է... Ետ է նայում, ո՛չ կորցրածը կա, ո՛չ գտածը։ Ունեցածն էլ բան չէ. ծնողները սև հողի տակ. նրանցից միայն խնկի հոտ է առնում, էն էլ իր ծխացրած։ Մարդը մեռածի պես հեռու֊հեռվում, տղան լալկան ու պլնչոտ, հասուն մարմնով ու խակ հոգով... Խակ թե հասուն, նա էլ է գնացող։ Մարդն ապրել է ուզում. հեշտ կյանքի ու արտասահմանի հոտն առել է։ Ասում է էնտեղ մարդկանցից օդը շնչելու համար հարկ չեն հավաքում։ Կգնա՜։ Պահողը բանակն էր, դատվելուց էր վախենում։ Ծառայեց եկավ, էլ տղա չունես։ Վարդուշի տղան չգնա՞ց։ Բոլորն էլ գնում են։ Մեր արյունը գնում է օտար ափերում դառնալու սևագործ ու կրիմինալ. էս լենուբոլ աշխարհից ուրիշ դեր չընտրեց, մեղքն իրենը։

Աղջիկն էլ Երևանում է։ Աստված նրա բանն աջողի. ամսվա էս գլխից ամուսնանում է, էն գլխից բաժանվում։ Էս կիսադատարկ երկրում էդքան տղամարդ որտեղից էլ գտնում է։ Ով գիտի, արդեն հասել է պարսիկ ու արաբ ուսանողներին։ Թե իմանար վերջն էս էր, երեխա ժամանակ ոչ էլ օրը քսան անգամ կփորեր, կհաներ ավազի տակից։ Ոչ էլ... Ոչ էլ... Ոչ էլ... Ինչորէ, Բավակա՛ն, հանգի՛ստ։ Կյանքն անցավ, կիսով չափ, մյուս կեսն էլ կա՛մ կա, կա՛մ չկա. էդ էլ թողնենք Աստծո խղճին։

* * *

Սարերին քսվելով, կարմիր ամպերով եկավ լուսաբացը։ Աքաղաղը զնգաց ու ղողանջեց, կանչեց ու կանչեց մինչև խռզոտվելը՝ ծուղրուղո՜ւո՜ւո՜ւ... Ոչխարները մայեցին հորանջելու փոխարեն, և անասունը լիքը կրծքի ծանրությունից անհանգիստ խլրտաց։ «Հասկացանք, էլի՜...»,— աքաղաղի լաչառությունից սրտնեղեց Բավականը, բայց չթեքվեց գոմի կողմը, այլ շտապեց թոշակառու ուսուցչի մոտ, նամակը կարդալ տալու։ Սա պատճառ բռնեց, թե խոզերին կեր պիտի տա։ Կայծակից կես եղած ու նրանց դռանը մեջտեղանց չռված֊ընկած բարդու վրա Բավականը համբերատար նստեց մոտ երկու ժամ, մինչև բիձան խաշած կարտոֆիլը ճխլեց ու թեփի հետ խառնելով՝ լափ եփեց, տվեց խոզերին։ Հետո լվացվեց, հետո սուրճ խմեց, հետո հարցրեց ո՞նց եք, հետո նամակը կարդաց ու ասաց. «Քեզ վերաբերվող քիչ բան կա, զուտ անձնական է, լավ կանես, չիմանաս...»։

— Տերտերը մեզ մի հոգի մի մարմին է հայտարարել և խաչ է պահել գլխներիս, ասա ի՞նչ է գրել։

— Դե,— ծամծմեց ծերուկը ու պատասխան փնտրող ծույլ երեխայի պես հոնքերը մոտեցրեց իրար, ապա հեռացրեց, ապա նորից մոտեցնելով հասկացրեց, որ տանջվում է, ու ասաց,— ինչ֊որ կին է գրել... Մարդդ երջանիկ է, նոր կին ու երեխա ունի...

— Բա ինձանից ի՞նչ է ուզում։

Ուսուցիչը բռունցքը բերնին դնելով բռնի քխկաց.

— Հիմա լսիր, պարզ եմ ասում... Ուրեմն էն ռուս կինը քեզնից մարդուդ է ուզում, որ իր երեխային հայր անի։

— Իսկ ինքն ի՞նչ է ասում, համաձա՞յն է։

— Ինքը ո՞վ է, մա՞րդդ։

— Հա՛։

— Դե որ համաձայն չլիներ, հասցեդ ինչի՞ կտար էդ կնկան։

— Հա՜,— աստիճանաբար կատարվածը հասկանալով ծոր տվեց Բավականը,— դե որ էդպես է, թող չգա՛։ Չէ՛, չէ՛, զոռով չես ապրի, թող չգա... Թո՜ղ չգա՛,— դարձավ չոր ու կտրական,— թող չգա՛, էսքան տարի անմարդ ապրել եմ, էլի կապրեմ... Առաջին անգամը չէ։ Դու էլ, ախպեր ջան, իրեն գրի, թող չգա, ջանը սաղ ըլնի։ Գալիս է ի՞նչ անեմ, աչքերի գույնն էլ եմ մոռացել։ Ոչ էլ սիրած ճաշն եմ հիշում։ Գրիր՝ մնա՛, ախպեր ջան, քո գալ ու չգալով չմեռանք։ Բոշան կգա ուրբաթ, ինչ֊որ առել եմ իր համար, կես գնով նորից ետ կտամ... Գիտես քի՞չ փող է, չորս բլուզ, տասը զույգ նասկի, քսանչորս թաշկինակ, մայկա֊տրուսիկ, մի տուփ հոտավետ օճառ, թրաշի փրփուր... Ա՜հագին փող է։ Կնստեմ կուտեմ, օրը երկու տապակած հավ, դեմս էլ Կիրովաբադից եկած փախստականները համբալություն կանեն... Ես էլ տանձս դույլերը լցրած կը՛տ, կը՛տ կգնամ շրջկենտրոն... Ի՞նչն է բոլ, թրթուրը։ Կփոխանակեմ, դեղ կբերեմ, այգուս ճիճուներին հատ֊հատ կթունավորեմ... Տո դե՛ղ էլ կտամ, դե՛ղ էլ կառնեմ... Շրջկենտրոնը վարած֊ցանած ետ կգամ։ Գրիր, ախպեր ջան, ինչքան ուզում է, թող մնա։ Պինջակի թևն առանց դրա էլ մուկն արդեն կրծել է, կհագցնեմ խրտվիլակին... Վաքսած կոշիկներն էլ... Թող խրտվիլակս սիրտն իր գործի վրա տաք, ուրախ֊ուրախ թռչուններին վախացնի։ Գրիր՝ մնա՛, ախպեր ջան... Հուր֊հավիտյան, մեռնելու պես, մնա՛։

— Չեմ կարող,— կմկմաց բիձան,— ետադարձ հասցե չկա։

— Գրիր,— ճչալով ու սպառնալով վրա քշեց Բավականը,— հասցե֊մասցե չգիտեմ, գրի թող իմանա՝ միշտ էլ իմ թիկունքը բաց է եղել։— Նա ձեռքը ուսի վրայով տարավ ու շխկացրեց մեջքին։— Ինչքան ուզում է, թող մնա, իբր մնացած չէ, ի՞նչ...— ճչալուց հոգնեց, կանգ առավ, շունչը ետ բերեց,— իսկ ինչքա՞ն է ուզում... Էդ կնիկն ի՞նչ է գրում, ընդմի՞շտ, թե ժամանակավոր։

— Ժամանակի մասին բան չկա գրած, ենթադրում եմ՝ անժամկետ։

— Մարդու կյանքը սկիզբ ու վերջ ունի, անժամկետը հավերժն է...

— Դե հիմա... էդ էլ Աստծու գործն է։

— Բա որ Աստծու գործն է, իմ գլուխն ո՞ւր եք տանում, բոստանս անջրել, կանացիս էլ ցավում է, բա ես Աստծո գործերին խառնվելու ժամ ու ժամանա՞կ ունեմ,— մատ թափ տվեց, նամակը խլեց շվարած բիձու ձեռքից ու կատաղած շրջվեց, որ գնա։ Չկարողացավ։ Ուժեղ գլխապտույտից երերաց։ «Թաղեմ տերդ, բոշա՜...»,— ճչաց մտքում ու ընկավ աշնան կայծակից կես եղած բարդու վրա, որի ավիշն արևի տակ մնալուց գոլորշացել էր, ցամաք երակների միջով քամին գիշերները օդ էր փչում, և ծառը դարձել էր չոր վառելիք ու կենդանության նշան էր ցույց տալիս այնքանով, որ չանգռում էր։ Աշխարհը մթնեց աչքին, երկինքը շուռ եկավ, խլացավ կյանքի ձայների հանդեպ, մեկ էլ լսեց, որ գետը կոկորդ պատռելով խշշում է, դասատուի խոզերը ֆսֆսացնելով ուտում են համով լափը, մի հավ հարևան բակում լաչառություն դրած կչկչում է, հավանաբար ձու է ածել, հեռավոր սարի գլխին արևից պլպլում է ուշ ամռան որդնած ձյունը... Ու ձորն ընկած քարի պես գունդ մի բան կոկորդում փակեց օդի ճամփան, թվաց սարը փլվեց, ծանրացավ իր վրա։

Սարը՝ չաղությունից իրար վրա ծալ֊ծալ նստած քարեր, մութ փոթերում ապրածը գուրգուրանքով պահած։ Պահածը՝ բվեճ ու աղվես, մամուռ ու սեզ։ Մեջքին՝ կանգուն ու ավեր վանք, բակը զարդարած արժանավորների շիրիմներով, որոնք իրենց գոյությունը փաստելու համար բնավորվել են խաչքարերի տակ... Դարեր ի վեր սալերին տրորվող, երկրի երեսին բլիթ֊բլիթ դուրս թափված խաչքարեր՝ կիսով չափ խորացած, գնացած լեռան հիշողության մեջ, երեսներին մարդ շալակած ու թափուր խաչեր՝ կորած ծիլ֊ծիլ նախշերի մեջ, որոնց վրա ցանի պես մաշկապատել է դեղին ու կանաչ քարաքոսը, և այդ պատճառով խաչերից մի մասի թևերը երևում են, մի մասինը ո՛չ։ Շատերի վրա ծիլ է տվել սեզը։ Քարը պինդ է, թույլ չի տվել արմատը խորանա, տեսնի իր ներսը, ու ճերմակ արմատները, բացահայտված գաղտնիքի պես, տերևների հետ հավասար փռված են արևի տակ։

Սարը՝ ոսկրացած դարեր, ցերեկը պլպլում է արևից, գիշերը քնում նամռոտ մթան մեջ ու երանելի երազ է տեսնում. ինքը փոքրիկ քար է ու ընկնում է ոտատակ, և, որպես թամբ, դեռ մեջքին դրված չէ ժամանակի բեռը՝ սալ ու քարափ, եկեղեցի ու խաչքար։ Քարափների ճոռ, ջրոտ բերաններից ու պոչերի վրա, հանց օձեր, մամուռներ է կախել ցած, որ հողի վրա փնտրեն հավերժի արահետները։ Ու մամուռի քթի տակ՝ էլի խաչքար։ Ո՞վ գիտի, աշխարհից բեզարած ո՞ր հայն է թողել ու, ձեռքերը գլխի տակ ծալած, երկինքներում լույս դարձած, լուռ ու խորը քնել է քարափի բերանբաց երախի մեջ։

Ստորերկրյա ջուրը կրծել, փուչ է գցել լեռան ներսը, ու եթե ձայներ են ելնում կույր աչքի պես մութ անձավներից, վհուկների երգը չէ դա, քամին է տնքացնում սարի ներսը...

Եվ լեռան խաչքար֊խարանը ճակատին հավերժի մոմերն է վառում արևը, իր աղոթքը աշխարհի ականջին շշնջալով։ «Ամե՜ն»,— ավելացրեց Բավականը իր կողմից։

ՆԱ ԱՍՏՎԱԾ ԷՐ ՓՆՏՐՈՒՄ ԵՎ ՔԻՉ ՄՆԱՑ ԳՏՆԵՐ

«Խելառ անտեր...»,— աղջիկը մտքում ծիծաղեց տատի վրա ու բարձրաձայն հարցրեց.

— Ո՞նց ես։

Տատը մղկտաց.

— Ո՞նց պիտի լինեմ. քառասունվեց թվին մերս մեռավ, հիսուներկուսին՝ չծնված տղաս, վաթսունին մարդս մեռավ ու մեռավ, էլ չեմ խոսում քեռուս մասին, որ քառսունմեկին գնաց կռիվ ու ո՛չ սաղ ետ եկավ, ո՛չ մեռած։

— Ա՜ա՜ա՜խ...— կատակախառն֊հուզված տնքաց Արևը։

— Դե հիմա, շո՛ւտ, առանց դերասանություն անելու, ասա որտե՞ղ է իմ բրդե շալը։ Սնդուկում աչքովս չընկավ,— մերկանալով տատը մտավ տաշտի մեջ ու ճողփացրեց ջուրը, որն արդեն երրորդ օրն է, դրված էր բակում. ցերեկները տաքանում էր արևի տակ, գիշերները հովանում։ Քամին էլ չոփ ու փոշի էր լցրել մեջը։

Արևը լիարժեք հորանջեց, ծնոտի ոսկորները ճտտացին.

— Երեկ արտաշատցիք խաղող էին բերել, կարտոլի հետ չուզեցան փոխանակել, շոր֊մոր էին ուզում,— իր արածից գոհ՝ աղջիկը բավարարված ժպտաց։

— Ի՜ի՜ի՜նչ,— տատը բռունցքով խփեց ջրին ու զայրացած բղավեց,— ի՞նչ գործ ունես իմ մահվան սնդուկի հետ։ Սիրտդ խաղո՞ղ էր ուզում՝ քո օժիտից մի բան հանեիր փոխանակեիր, ինչի՞ ես մտել իմ սնդուկը։

— Քո մահվան շորերն ավելի հարմար են,— հորանջելուց չէր կշտանում աղջիկն ու ձեռքի ափով թփթփացնում էր բերանին։— Ես ջահել, գեղեցիկ աղջիկ եմ, ցանկացած պահի կարող եմ ամուսնանալ, օժիտս կարող է պետք գալ,— նա ինքնահիացումով ձեռքը սահեցրեց վզից մինչև գոտկատեղը,— իսկ դու մոտակա հարյուրամյակում դժվար թե մեռնես, շորերն ափսոս են, կարող են փտել։ Հա,— հանդիսավոր համառությամբ նայեց փրփրաթաթախ քարացած տատին,— ասացին հաջորդ շաբաթ էլ թուզ են բերելու։ Դա էլ է շատ համով, մանավանդ սպիտակը...

— Չգիտեմ,— սպառված համբերությամբ չոր ծղրտաց տատը,— ինչ ուզում ես արա։ Ուզում ես գետնի տակից հանիր. հենց հիմա շալն ինձ պետք է։ Լողանում եմ ու գնամ, շալս գտիր բեր... Էս ոչ թոշակս գողանալն է, ոչ էլ դուռը վրաս փակելն ու տանից թռնելը. չեմ ների։

— Նախ,— Արևը մի անգամ էլ հորանջեց, սրբեց ջրակալած աչքերը,— այդ բարի առիթով... էն էլի, որ գնում ես, պատրաստ եմ օժիտիս ծաղկավոր շալը քեզ նվիրել։ Եվ երկրորդ. Երկնավորը մարդկանց մերկ էլ է ընդունում։

— Վա՜յ, վա՜յ, տեր Աստված,— դժգոհ դեմքը վեր բարձրացրած պառավը նախատեց երկինքը,— քո սերունդն էս է՝ ոչ կյանքն է հարգում, ոչ մահը։ Վա՜յ, վա՜յ...

— Վարո՜ւնգ, պոմիդո՜ր, կանաչի՜... Էժան, շա՜տ էժան... Վարո՜ւնգ, պոմիդո՜ր, կանաչի՜,— շրջիկ վաճառականի ձայնը զիլ էր ու առողջ, Արևին անմիջապես գայթակղեց։

— Ի՞նչ ես ասում, այ տատի, քո մահվան սնդուկի գուլպաների հետ չփոխանակե՞նք։ Առանց շալի գուլպաներն ինչի՞դ են պետք։ Համ էլ, ասենք, շոգին մեռար, ասենք՝ վաղը չէ մյուս օրը, հո գուլպա չե՞նք հագցնի, քրտինքի մեջ կպայթես։

Մի երկար ու խոր ներշնչումով քթի մեջ քաշելով օդն ու նույն դանդաղությամբ փսսոցով արտաշնչելով՝ տատը պայթեց.

— Հոգուս չհասցնես, չեմ նայի, որ թոռս ես։ Իմ մահվան սնդուկին չդիպչես, թե չէ՝ գիտես, հա՜...

— Ախր շորերը փտելու սովորություն ունեն,— անմեղ֊անմեղ տեղեկացրեց Արևը,— իսկ դրանք հիսուն տարուց ավել է քո սնդուկում են։ Եթե ճիշտ եմ հիշում, էդ շալը վաճառականից քո պսակվելու տարում ես գնել։ Խաղող բերողը չէր էլ վերցնում, ասում էր դրանց դարն անցել է։ Կես կիլո էլ պակաս տվեց։

— Ասացի հոգուս չհասցնես... Էդ էր պակաս, որ հետամնաց արտաշատցին գնահատեր իմ մահվան շորերը։ Ողջ կյանքում փայփայել եմ դրանք, ուրեմն չգիտե՞մ ինչն ինչոց է։ Էնպես որ, լեզվիդ քիչ տուր, պատրաստվիր, որ մազերս սանրես։

— Կսանրեմ,— խոստացավ Արևը,— վարունգ ուտելուց հետո։

— Առանց վարունգ ուտելու,— սակարկում էր տատը,— և կոշիկներս էլ կփայլեցնես։

— Հնե՞րը, թե մահվան սնդուկից նորերը հանեմ... Վարունգ ու պոմիդոր ուտելուց հետո։

— Նորերը, նորերը բեր, գրող ու ցավ ուտելուց հետո, հների մեջ ի՞նչ է մնացել որ... Համ էլ գուլպաները թանկ են, բեր պահենք ձմերուկի ժամանակ,— իբր խորամանկեց պառավը, ապա աչքերը կասկածոտ կկոցելով նայեց թոռան երեսին,— նորերը սնդուկում են, չէ՞, հո դրանց գլուխն էլ չե՞ս կերել։

— Երեխա՞ ես,— անմեղ ձայնով հանգստացրեց Արևը,— կոշիկներին ձեռք չեմ տվել։

— Գիտես, չէ՞, ոնց են փայլեցնում կաշվե կոշիկը. բրդե կտորի վրա ձեթ են լցնում և համաչափ շարժումներով տանում ու բերում են... Տես, հա՜, չփչացնես, թե չէ գնալս կձախողվի։

— Ինչի՞, ոտքո՞վ ես գնալու էն աշխարհ,— ծիծաղն աչքերում զսպած կեղծ զարմացավ աղջիկը։— Բա մենք կթողնե՞նք ոտքդ գետնին դնես։ Հեչ չվախենաս, մենք քեզ գրկած, չէ՝ գլխներիս դրած կտանենք։ Միայն թե գնա...

— Հլա մի էդ սրբիչն ինձ տուր,— չորուկ ծուռ մատը մասրենու կողմը տնկելով, որից կախ էր ընկած ցամքոցը, հրամայեց տատը։— Մտքովդ չանցնի, թե քեզ էդ նեղությունը կտամ,— սրբիչն ստանալուց հետո միայն չարախնդաց,— ես գնում եմ Նրան տեսնեմ, մինչև դու քո վարունգը կուտես...

— Ո՞ւմ։

— Տերը եկել է,— սրբիչի մեջ իրեն բարուրելով հայտարարեց տատը։

— Դժվար,— կասկածեց Արևը,— հո խելքը հացի հետ չի՞ կերել։

— Հլա չգա,— տատը գորովանքով նայեց երկինք։

Արևը խղճաց նրան.

— Դարեդար էդպես է եղել,— ժպտաց ներողամիտ,— մարդիկ միշտ էլ սպասել են Նրա գալստյանը, ու Նա երբեք էլ չի եկել։

— Դու մարդու նման ես դատում, Նա՝ Աստծու... Սրանից հետո հողը խաղաղ կլինի, ժամանակը չի փոթորկվի երկրի երեսին, ո՛չ լաց կլինի, ո՛չ սով, ո՛չ մահ...— տատի դեմքին երանավետ ժպիտ հայտնվեց։

— Հա՞,— ոգևորությամբ բռնկվեց աղջիկը,— բա որ էլ մահ չի լինելու, ո՞ւր էիր հոգիս ուտում՝ շալս, հա՛ շալս... Պա՜հ, մահը որ վերանա, ինչե՜ր կառնեմ քո սնդուկի շորերով։ Տո՛ էլ ինչի՞ հետ չեմ փոխանակի։ Ուրեմն որ թուզը բերեցին, մի քիչ շատ կվերցնեմ, գուլպաների հետ մի երկու սրբիչ, մանր֊մունր թաշկինակներ կտամ, որ հա՛մ ուտենք, հա՛մ մուրաբա եփենք... Բա ի՞նչ, ողջ ձմեռ պարապ թախտին նստած ենք, թեյի հետ կուտենք,— եզրակացրեց բանիմաց։

— Ձեռ առ, ձեռ առ, Արև աղջիկ, ես չեմ հասնի քեզ, բայց դու կհասնես ինձ։

— Չէ, ի՞նչ ես ասում,— աղջիկը չկարողացավ զսպել ներսում կուտակված չարությունը, որ ամեն օր կաթիլ֊կաթիլ շատանում էր տատի քմահաճույքներից,— ոչ միայն ձեռ չեմ առնում, այլև լրջորեն վշտացած եմ։ Ես էլ հույս ունեի, որ ուշ թե շուտ կպրծնեմ քեզնից, բայց արի ու տես՝ հենց գործը մեզ հասավ, մահն էլ երկրի երեսից չքացավ։

Որպես խռովելու նշան, տատը սեղմեց սմքած շուրթերը, ապա փնչացրեց.

— Զահլա չունեմ, մեկ է, ինչ էլ ասեմ նույն սարսաղն ես մնալու... Իրիկունը դուռնուդուսը ամուր կփակես, հավուճիվն էլ ներս կանես։— Տատը խոսում էր հաստատակամ ու գործնական, այնքան վստահ, որ Արևին մի պահ իրական թվաց Աստծո գալը։

— Ես մթից վախենում եմ, ինձ էլ հետդ տար,— թախանձեց։

Տատը դժվարությամբ շրջեց տաշտն ու ջուրը շուռ տվեց մասրենու բնին։

— Սրա խելքին նայեք, հենց գիտես ամեն տեղից ելնող Նրան տեսնելու իրավո՞ւնք ունի... Որ շորերս գողանում ու բուկդ ես լցնում, քեզ տանեմ որ ի՞նչ. համ ինձ խայտառակ անեմ, համ Աստծուն,— չմահավան տնքաց պառավը։— Ուրեմն հիշում ես, չէ՞, սնդուկից ինչ ես բերելու՝ կոշիկներս, շալս...— հանկարծ հիշեց, որ շալը չկա ու չարությամբ նայեց Արևին,— շորս։ Շորս բերե՞ս, թե չէ,— մտքում գցեց֊բռնեց,— տո՛ բեր, է, բեր հագնեմ, սիրուն գնամ։ Հո ամեն օր Նրա առջև չե՞մ կանգնելու... Համ էլ՝ քեզ շատ չկա. դրա գլուխն էլ կուտես։ Ուրեմն՝ կոշիկներս, շորս, գոտիս,— չորացած մատները հերթով ծալեց բռան մեջ,— դե տակի շորմորն էլ՝ գիտես։ Բայց լավ կլիներ մի բան ուտեի դուրս գալուց առաջ, ո՞վ գիտե՝ ինչքա՞ն կձգվի ճամփան։

Արևն առաջարկեց այդ լուրջ առիթով ճուտ մորթել։

— Չէ,— կտրականապես դեմ եղավ տատը,— ճուտն ափսոս է, մի երկու շաբաթից կդառնա վեց ամսական, կսկսի ածել։

— Ուրեմն գնամ ձկան,— այլ ընտրություն չուներ Արևը, թեև ալարում էր ողջ գյուղը ոտքով կտրել֊անցնել մի քանի ձկան համար։

— Հավից էլ շուտ է եփվում,— հավանություն տվեց մաքրությունից փայլող ու տաք ջրից փմփխած տատը,— մի քիչ շատ բեր, հետս էլ կվերցնեմ։ Բա ի՞նչ, հո դատարկ ձեռով չե՞մ գնալու Աստծո դուռը։

* * *

Տարին չորային էր, գարնանից անձրև չէր եկել։ Հողն արևից դաղվել, կպել էր գետնին. քայլելիս դեղին փոշի էր ելնում, բայց ծնկներից վեր չէր բարձրանում, չէր խեղդում։ Ճամփի բերնին տեղ֊տեղ ծարավից թոռմշած ու տերևները փուշ դարձրած խոտեր կային ցցված։ Ողջ ճամփով ցրիվ էին եկել գլաքարերը՝ արևից սպիտակած ու չորությունից չխկչխկացող։ Այգիների մեջ անդասավոր կանգնած էին տները՝ ծուռմռտիկ ծխնելույզներով, շարված սարերի մոխրագույն, ճերմակ չալերով քարերից։ Ցանկապատերից ներս մարդիկ կային՝ քաղհան անող, ծառերը ջրող, լոբի հավաքող. նայած ով՝ ինչ... Փողոցի վերջում, վերջակետի պես, նստած էր պառավ Նոյեմը։ Խլպլտալով տեղավորվելով սալաքարին, որի վրա վաղուց արդեն փոս էր ընկել նրա քամակի տեղը, բռան մեջ բութ մատով դարչին ու թութուն էր տրորում. քթախոտ էր սարքում։ Ապա պտղունցով վերցնելով թափով քաշեց քիթը։ Քթարմատը կսկծաց, աչքերը ջրակալեցին ու թափով փռշտաց քրջի կտորի մեջ և անմիջապես բացելով հետաքրքրված նայեց. հո ուղեղը չի՞ եկել։ Արևն ուզեց բարևել, բայց չկարողացավ իրեն զսպել, փռթկաց։

— Սրանց եմ նայում, պարապ չեմ,— աղջկա ծիծաղը բանի տեղ չդնելով տեղեկացրեց պառավը՝ ցույց տալով փոշու մեջ քուջուջ անող հավերին, որ չռված չանչերով փորում֊փորփրում էին փոշին, ապա կտցում չոր գետինը։

— ... Իսկ տատս գնում է Նրան տեսնելու,— դեռևս ժպտալով՝ Արևը մատը տնկեց երկինք։

— Քոռանա՛մ,— չորուկ ձեռքերը չոր ծնկներին շրխկացրեց ծեր կինը,— էդ ե՞րբ... Ինչի՞ց մեռավ, ջահել կին էր, ինձնից մի երկու ամսով մեծ։

Վշտի մեջ անգամ հավերին չմոռացած նա քար շպրտեց դեպի այգին, ուր թևերը ցից֊ցից, քրջակոլոլ տնկված էր խրտվիլակը։ Խրտվիլակի ոտքերի տակից մի քանի հավ խլուշտ֊խլուշտ դուրս թռան։

— Միտք էլ չունի,— պառավին տեսել չէր տեսել՝ անընդհատ ժպտում էր աղջիկը։— Ոչ թե տատս է երկինք ելնում, այլ ասում է Նա է եկել մեր աշխարհ՝ Տերը։

— Չէ,— լսածը մտքում տնտղելով անհավանականությունից աչքերը կկոցեց պառավը,— խելքս բան չի կտրում։ Տեսնող եղե՞լ է, թե շաշ֊շաշ խոսում է։

— Չգիտեմ, բայց համոզված է։

— Չէ՛,— աչքերը դարձյալ կկոցելով իրենը պնդեց Նոյեմը,— Նա չի գա... Մենք երբեք չենք սպասում նրան, ով մեր կողքին է։

— Տատս երկու ժամ լողացավ, թազա շորերն էլ հագավ...

— Ահ, միշտ էլ էդպես է եղել՝ և՛ սպասողներ են եղել, և՛ տեսնողներ, և՛ հավատացողներ, և՛ հայհոյողներ... Բայց նա չի եկել։ Մի տարի նույնիսկ, հիշում եմ, Վարդավառին սարերում ձյուն եկավ, կովերը նախրչու հետ մնացին ձյան տակ։ Գյուղում ավեր֊քամին հող ու երկինք խառնեց իրար, քարութուփ մարդախառն լփեց գետնից, շփփոցով նետեց վեր, երկինքը պղտորեց... Էլի ասում էին՝ եկել է։ Հո՛ սուտ։ Ինչի՞ ինքը գա, երբ մենք նաղդ գնացող ենք... Խեղճ, խեղճ կին,— վշվշաց աղջկա երեսին ցավագին նայելով,— ի՞նչ օրի է հասել, մարդուց հիասթափվել, հողից հիասթափվել՝ Աստված է փնտրում։ Մեռնելու նամուս չունի՞, թե վախենում է։

Արևը բերանը բացեց, որ պատասխանի, բայց պառավը թույլ չտվեց.

— Գնա՛, գնա՛ հասիր գործիդ,— ու շարունակեց վշվշալ,— հո՛ղ, հո՛ղ, էս ի՞նչ օրն ես գցում մարդուն։

Օդի հետ բառերը կուլ տալով Արևը քայլեց առաջ։ Ճամփի աջ ու ահյակ կողմերում պատահող այգիներն էր ուսումնասիրում. փարթամ չէին։ Ճյուղերի վրա տերևները կռկած էին, սաղարթ չէին կազմում։ Որը ծեր էր՝ բունը թեփոտ էր հիվանդ մաշկի նման, որը քիչ ջահել էր՝ կեղևը ճաքճքած, աղուտ հող էր հիշեցնում։ Նոր տնկած ծառերի կեղևը հարթ էր, մեռելի դեմքի պես անակոս ու անկնճիռ։

Լճափի սկզբում հաստ շերտով փոքրիկ խճաքարեր էին՝ արևից սպիտակած կամ ժանգոտած. երկուսից էլ կային։ Կուզեիր՝ կմտածեիր մանր քարեր են, կուզեիր՝ կասեիր խոշոր ավազ է։ Մի քիչ տեղ գետինը քարացած էր կրաքարերից, իսկ հետո փափուկ ավազ էր՝ ստորգետնյա ջրերից կապտած։ Ավազի մեջ ներսուդուրս էին անում նամությունից խունացած գույներով միջատները։ Ձկան փշեր, խռիկների կափարիչներ, խխունջներից դատարկ խեցիներ կային կոպիտ ավազին խառնված... Ալիքները հեռվից կանչելով գալիս, ճվոց֊ճչոցով նետվում էին կրաքարե պնդոտ ափին. նրանց ծեփված տեղը ճերմակ էր ու փրփրոտ։

— Տասը...— լորձոտ ձուկը սառած մատների արանքից պլստացնելով՝ մտքում սկսած հաշիվը բարձրաձայն ավարտեց ձկնորսը,— էսօր շատ ես տանում։

— Հա, ճամփի համար է։

Տարվա բոլոր եղանակներին լճափին ցուրտ է։ Արևի ատամները զարնվում էին իրար, կափկափում։ Որ ազատություն տար նյարդերին, գուցե ծնոտը բարձրաձայն չխկչխկար։ Բայց մի կերպ իրեն զսպում էր։

— Եվրոպա՞ ես գնում,— Արևն հասկացավ՝ ձկնորսը կատակում էր։ Բայց ցուրտ էր, կատակի հավես չուներ և պատասխանեց լուրջ֊լուրջ.

— Մի քիչ ավելի մոտ, երևի Էջմիածին, բայց տատս է գնացողը, ես չեմ... Ասում է Նա եկել է։ Ինձ էլ հետը չի տանում,— բողոքեց սրթսրթալով։

Ձկնորսը թեթևակի թափահարեց զամբյուղը, որ ձկները լավ տեղավորվեն։

— Ո՞վ՝ նա։

— Տերը, Տերը,— տաքանալու համար սկսեց ոտքից ոտք թռչկոտել Արևը,— ուրիշ էլ ո՞ւմ է սպասում մարդը։

— Ախ Տե՜րը,— երկիմաստ ծոր տվեց ձկնորսը,— դա հին ու անհավանական պատմություն է, որ հորինել են հողից հիասթափված մարդիկ, մի հավատա։

— Տատս համոզված է,— շարունակելով ոտքից ոտք թռչկոտելը՝ համառեց աղջիկը։

— Ասում եմ մի՛ հավատա։ Որպես կանոն, նա, ում մենք սպասում ենք, երբեք չի գալիս։

— Բայց պատմություններ կան,— ցրտից կերկերացող ձայնով հակաճառեց Արևը,— հո մենակ տատս չէ՞ ասողը. տերտեր կա, ուսուցիչ կա, ուրիշ պառավներ կան...

— Տո գիտեմ, է՜, քեզ թվում է տեղյակ չե՞մ. Նա եկել է, ասել է՝ ես եմ Տերը, բայց քանի որ հագին քրձեր են եղել, ոչ ոք չի հավատացել, որ թագավոր է։ Նա սկսել է մարդկանց բացատրել, որ երբ թագավորը գալիս է դարերի միջով, նրա շքեղ հագուստը բնականաբար վերածվում է ցնցոտու, քանի որ հողի վրա ժամանակը փշփշոտ է։ Կամ գուցե կասկած է հարուցել այն, որ Նա ոչ միայն վեր չէ իրենցից, այլև նման է... Համենայնդեպս՝ խաչել են։ Նա չի նեղացել, բայց լքել է հողը։

— Իսկ հիմա վերադարձել է,— Արևը թռվռալուց տաքացել ու վստահ կանգնած էր կապտած ավազին։

— Ո՞վ է տեսել Նրա գալը, ո՞վ,— ձկնորսը հարց տվեց, ապա ուսերը թերահավատ վեր քաշելով պատասխանեց ինքն իրեն,— ոչ ոք։ Համենայնդեպս, ո՛չ ես, ո՛չ դու, ո՛չ էլ տատդ... Տատիդ նման սրտից թույլ պառավներն են հորինել Նրան՝ իրենց գոյությունը արդարացնելու համար։ Ինձ որ լսես, չես հավատա։

Ձկով լի զամբյուղը պինդ բռնած, ափի մեջ չորացած ճյուղերի կոշտությունը զգալով, վերադարձի ողջ ճամփին Արևը մտածում էր՝ Նա եղե՞լ է, թե ոչ։ Եվ եկե՞լ է արդյոք, հեռացե՞լ է, թե ոչ։ Ու այնքան հոգնեցրեց իրեն այդ մտքերով, որ տուն հասնելուն պես հայտարարեց.

— Ձկնորսը մեզ գժի տեղ դրեց։ Ասում է Նա չի եկել... Ո՛չ եղել է, ո՛չ էլ եկել։

— Ղալաթ է արել։ Ի՞նչ է հասկանում դոդգլուխ ձկնորսը... Եվ առհասարակ, ինչի՞ ես չանեդ թուլացնում առաջին պատահած մարդու հետ,— չարացավ տատը,— Նա չի կարող չգալ, միշտ էլ գալիս է, որովհետև այս հողով է մեծարվում։ Եվ չգնալ նույնպես չի կարող։ Գիտես, չէ՞, այստեղ Նրան խաչում են. հո չի՞ կարող հավերժորեն խաչվել։

— Ինչ ճիշտ է, ճիշտ՝ մեր Աստվածը ազնիվ չի վարվել,— Արևը հուզված էր,— տիեզերքը արդարաբար չի կիսել մեզ հետ. երկինքը վերցրել է իրեն, խաչը թողել է հողին։

— Ի՞նչ կարող ես անել,— հոգոց հանեց տատը,— բոլորս էլ ի վերջո հողին ենք վերադարձնում այն, ինչ ստացել ենք նրանից։

Արևը գլուխը կորցրած, շփոթահար կանգնեց. տատն այնքան անկեղծորեն զայրացավ ու այնպես տեղը֊տեղին լողացավ, որ հաստատ է՝ ճիշտ էր։ Ձկնորսն էլ իմաստունի պես էր խոսում, հիմար չէիր ասի։ Կասկածների մեջ տանջվելով աղջիկը գնաց ձուկը լվանալու։

Ջուրը սառն էր, գետնի տակից էր գալիս, մահվան աշխարհից. պաղեցնում էր։ Ձկան ու դանակի արանքում շփշփացնելով ջուրը Արևը քերեց թեփուկները. թեփուկներից ծովահոտ էր գալիս։ Սառնությունից սրթսրթալով, բայց անտրտունջ, լվաց զամբյուղում ինչքան կար։

Մինչ տատը մատները լպստելով ու փշերը ափսեի մեջ թքելով ուտում էր ձուկը, Արևը պատկերացնում էր իր ազատ կյանքը տատի գնալուց հետո և երանությամբ ժպտում։ Ապա սկսեց ուսումնասիրել սենյակը։ Սենյակում տան մյուս անդամներին ու հարազատներին հիշեցնող ոչ մի իր չկար, անգամ լուսանկար։ Ողջ սենյակը լցված էր տատի մեռնելու ու ապրելու, ամառվա ու ձմեռվա, քնելու ու արթնանալու շորերով։ Իսկ պատուհանի նեղլիկ գոգին բաժակների մի ձիգ շարք էր. բաժակ նանայի թուրմով՝ քնից առաջ խմելու համար, բաժակ մեղրաջրով՝ արթնանալիս խմելու համար, բաժակ ուրցաջրով՝ կեսօրին խմելու համար, բաժակ խամ ջրով՝ շոգին երեսին ցանելու համար... Բաժա՛կ, բաժա՛կ, բաժա՛կ՝ սև պուտերով, կարմիր զոլերով, դեղին ծաղիկներով, և տատը՝ բաժակից բաժակ օրերը կում֊կում մաշելով ու իրեն պահպանելով։ «Ո՞ր կյանքի համար»,— մտքում ծիծաղեց Արևը։

Ուտելուց հետո տատը բերանը սրբեց ճերմակ թաշկինակով, մի թույլբերան «ապրես» ասաց, ոտքերն հավաքեց թախտին, գրկեց տռուզ մութաքան և մճճեց։

— Հանկարծ չքնես,— անհանգստացավ աղջիկը,— ճամփա ունես գնալու։

— Շտապելդ ի՞նչ է... Ճամփան՝ մերը, Տերը՝ մերը, հողը՝ մերը... Կգնանք, էլի։ Մի ճամփան ի՞նչ է, որ չգնանք,— հորանջեց, հորանջեց, հորանջելիս թարսուշիտակ արտասանեց բառերն ու ննջեց. լողանալիս ջրի մեջ երկար էր մնացել, կակղել էր, մրափ էր թափվել վրան։ Խորը քնեց, որպեսզի արթնանալիս նորից սկսի քննարկել Աստծո կարգավիճակը երկրի վրա։

Ողջ գիշեր Արևը չկարողացավ աչք կպցնել։ Անկողնում շուռումուռ գալով՝ մտքերի ծանրության տակ տանջվեց։ Առավոտյան անքնությունից գլուխը ծանրացած էր, ուղեղը թմրած, թույլ էր զգում։

Դրսում նույն փողոցն էր՝ հիմնականում դատարկ։ Միայն փողոցի վերջում պառավ Նոյեմը փեշերն ուղղելով տեղավորվում էր իր բաժին քարին։ Այս անգամ քթախոտ չէր տրորում բռան մեջ, բայց քթախոտ հավանաբար արդեն քաշել էր. փռշտաց՝ բերնից փսլինք ցայտեցնելով, ու բարևին պատասխանելու փոխարեն հարցրեց.

— Ասում ես տատդ ո՞նց է, էլի՞ ուզում է գնալ։

— Ոնց որ թե...

— Վաղո՞ւց է էդպես խեղճ կնիկը,— թզբեհի հատիկները չոր֊չոր շրխկացրեց իրար վրա։— Մի օր պարապ էղա, կգամ կտեսնեմ։

— Հա էլ էդ էր, ես նրան ուրիշ ձևի չեմ տեսել,— քայլերի արանքում ասաց Արևն ու անցավ գնաց։

* * *

Լճից մինչև տուն ճամփան երկար էր։ Արևը տներն էր ուսումնասիրում, զբաղեցնում էր իրեն՝ տարածությունը կարճելու համար։ Գյուղը շուկա չուներ։ Առևտուր էին անում տներից. վաճառում էին ով ինչ կարող էր։ Առևտուր անող տների պատերին ցուցանակներ կային փակցված՝ գրված տարբեր ձեռագրերով, գույնզգույն ներկերով, որը թիթեղի վրա, որը փայտի. նայած ում ձեռքն ինչ էր ընկել այդ պահին. անհավանական փնթիությամբ, ծուռմռտիկ տառերով, տառասխալներն ուղղած հենց տեղում՝ սևի վրա կարմիրով... Ցուցանակները ճիշտ ասում էին, թե որ տանը ինչ է վաճառվում՝ «Վարդի քոլ», «Բիբարի շիթիլ», «Սերմեր և թույներ», «Մաս֊մուս», «Հավի ճուտ և խոճկոր», «Հաց», «Կուտ», «Կտորեղեն», «Դուռլուսամուտ, կուշետկա, դագաղ՝ ճիշտ քո չափսով» և այլն։ «Դագաղ՝ ճիշտ քո չափսովը» աղջկան մտածել տվեց. ո՞րն է ավելի գրագետ՝ «Ճիշտ քո չափսով դագա՞ղը», թե «Դագաղ քո ճիշտ չափսովը»։ Մի քանի րոպե հայացքը ցուցանակին հառած Արևը մտածեց ճիշտուսխալի մասին. գլուխ չհանեց։ Որոշեց ժամանակ չկորցնել, անցնել֊գնալ։ Հանկարծ տան դուռը բացվեց.

— Պապաս քեզ կանչում է,— ասաց դռների մեջ հայտնված տղան, ախորժակով կծեց ձեռքի բոքոնն ու աչքերը չռեց աղջկա վրա։ Արևը տղային հիշեց՝ փայտագործ հոր օգնականն էր, մեռնողի չափսերն էր վերցնում. «Գլխից մինչև ոտ... Թևերը կրծքին ծալած... Կրծքի լայնությունը ուսից ուս... Թևերը կողքին դրած»...— Պարտաճանաչ կատարում էր հոր ցուցումները։

— Պապաս քեզ կանչում է,— նորից կրկնեց չլուտ փորով տղան։

— Ի՞նձ,— Արևը վախեցավ. չլինի՞ իրեն մեռելացուի տեղ են դրել։

Տղան արդեն կծել էր ձեռքի բոքոնը, թշերը լիքն էին, ու բերանը բացելու հնար չկար. «Ըհը»,— գմգմացրեց կոկորդում։

Ներս գնաց։ Մեծ դահլիճ հիշեցնող սրահում ճյուղ ու տաշեղ, թեփ ու փայտի կտորտանք կար թափթփված, թաց տախտակներից խեժը թարմության բույր էր տարածում։ Սրահի աջ կողմում երկու բաց դուռ կար՝ սենյակներ։ Մեկում մահճակալներ ու հայելի էին դրված, հավանաբար այնտեղ քնում էին։ Մյուսը լցված էր արդեն պատրաստ, բայց դեռ չիրացված ապրանքով. մեծ ու փոքր, սև ու կարմիր, դեռևս չներկված դագաղները՝ իրար վրա հենված, փուչ մեջերը արանք֊արանք փոքրիկ աթոռակներով խցկած, պոչերը վեր ցցած պոլիփայտեր, ոտքերը տնկած մի թախտ և մի կոկիկ սեղան՝ վրան հագցրած պատուհանի շրջանակ... Մի խոսքով՝ փայտեղեն։

Վարպետը, չոքած սրահի կենտրոնում, թեփ ու կտորտանքի մեջ, գործ էր անում։ Գլուխը բարձրացնելով սևեռուն նայեց աղջկան, գետնից վերցրեց կլոր, սև մագնիսը, որի վրա տարբեր չափի մեխեր կային գնդված՝ ինչպես ճանճերը քաղցրի վրա, ու սկսեց մագնիսից պոկել, լցնել բերանը։ Ապա, «Հը՞, ի՞նչ կա» հարցնելով, մեխերը բերանից մեկ֊մեկ ետ հանեց, մեխեց ծնկան տակ սեղմած փայտին։

Աղջիկը զարմացած էր, նույնիսկ մտքում գժի տեղ դրեց նրան. ինքն ի՞նչ իմանա՝ ի՞նչ կա։

— Ոչ մի բան,— ասաց։

— Բա էլ ինչի՞ ես ժամերով նայում, որ ոչ մի բան,— առջևի ատամներով մեխը կծեց, զայրացած նայեց աղջկան,— ես էլ ուրախացա, թե դագաղ է պետք։

— Չէ,— մի քիչ վախեցավ Արևը,— տատս դեռ չի մեռնում։

— Ինչի՞ մենակ տատդ,— ատամների արանքից մեխը հանելով փայտագործը ոտից գլուխ տնտղեց աղջկան,— ցանկացածի համար էլ կա։ Չկարդացի՞ր՝ ճիշտ քո չափսով։

— Ինձ էլ պետք չէ,— Արևը սարսռաց իր վրա ուղղված հայացքից։

— Տես, հա՜, պետք լինի, ուրիշ տեղ չգնաս,— փայտագործի ձայնը դարձավ քնքուշ,— ջահելների համար կաղնեփայտից եմ սարքում։ Մի քիչ թանկ է, բայց գիտես, որ ապրանք է, գիտես՝ տեղ ես պառկած...

Աղջիկը չկարողացավ զարմանքը զսպել.

— Մեջը պառկած կա՞ս։

— Կամ, բա չկա՞մ,— ընդունեց փայտագործը,— եթե իմ հասակի մարդու համար է լինում, մեկ֊մեկ պառկում եմ մեջը, ստուգում՝ հարմա՞ր է։ Որ խամ վարպետ էի,— նա, երանելի արտահայտությունը դեմքին, հիշողությունների գիրկն ընկավ, ինչպես պատահում է ներկայից դժգոհ բոլոր մարդկանց,— գործս այնքան շատ էր, որ շտապելուց մի քիչ կարճ էի սարքել։ Մեռելատերը ստիպված էր եղել դիակի ոտքերը կոտրել, որ տեղավորի։ Ասում էր քաղաքից մարդ շատ էր եկել, էդքանին պահել չէր լինի։ Համ էլ, ասում էր, մարդու գալն ու գնալը չեն հետաձգի, մեղք է։

Նա նորից ձեռքն առավ մագնիսը, մեխերը բերանը լցնելու ժամանակն էր.

— Ասացիր ո՞ւմ աղջիկն ես։

— Տատիս անունը Շարմաղ է,— Արևը մտածեց, որ լավ կանի տատի համար մի դագաղ պատվիրի ու պրծնի էս մարդուց։ Այս մտքից սիրտը ճմլվեց, որոշեց՝ անպայման կաղնեփայտից։

— Հա, ճանաչում եմ, աչքս վրան է,— խոստովանեց վարպետը,— էդ տեսակ մարդիկ իրենց մեռնելու պարագաները միշտ պատրաստ են ունենում։ Թաղման փողն էլ... Ունի, չէ՞,— դարձավ աղջկան։

— Էն էլ ո՜նց... Սպիտակեղենն էլ վեց֊վեց հատից։ Կարելի է կարծել՝ մարդու է գնում,— սրտանց բամբասեց Արևը։

— Լավ է, լավ,— հռհռաց փայտագործը։

Աղջիկը վախեցավ, թե բերանի մեխերը կուլ կգնան, բայց դագաղագործը ծիծաղելու ընթացքում թքի հետ շրթունքի վրա հանեց մեխերն ու վերցնելով՝ մեխեց փայտին։

— Սիրում եմ կազմ ու պատրաստ մարդ. նրանք հեշտ ապրում են, հեշտ էլ մեռնում։ Թե չէ մարդ կա փտել֊գնացել է, դագաղի փողը հլա պարտք է։

— Բա գնա բեր,— կատակեց աղջիկը։

Վարպետը կատակը չհասկացավ։

— Չէ, խրատվել եմ,— ասաց կտրական,— էս ու էն աշխարհների միջև վաղուց կապ չկա, կտրվել է։ Դրա համար էլ հիմա միայն նաղդ փողով եմ սարքում։ Էլ ոչ մի խաթր, ոչ մի բան... Ասացիր տատդ թաղման փողն ունի՞։

— Ունի՛,— հաստատեց աղջիկը,— արաղն էլ ունի առած, արկղերով խցկել ենք թախտի տակ, բայց ինքը հլա չի մեռնում։ Փողը մի քանի անգամ տոկոսով ենք տվել, հիմա էլ պահել է կրծկալի մեջ։

— Ո՜նց չեմ իմացել,— հերթական մեխը խփելով գլուխը տարուբերեց, անկեղծորեն ափսոսաց վարպետը,— հիմա չի՞ տա... Կվերցնեի, կգնայի Իջևան փայտի. ահագին եկամուտ կմնար։ Տոկոսն էլ էս գլխից կտամ, ապրանքի ձևով, մի չոր, ճռճռան դագաղ։

— Կհարցնեմ,— խոստացավ Արևը,— բայց մեզ դագաղ պետք չէ։

— Պահեք էլի՜,— համոզեց դագաղագործը,— էդ կնիկը հո ագռավ չէ՞, երկու հարյուր տարի չի ապրելու։

— Մեր տունը փոքր է, տեղ չունենք դնելու։ Հերս Ռուսաստանից փող պիտի բերի, որ մեծացնենք։

— Գոմում կդնեք,— ձեռ չէր քաշում վարպետը։

— Հիմա էլ ասի՝ հավերը ծրտել են վրան, առավոտից իրիկուն ինձ դագաղ լվանալ տա. ո՞վ հավես ունի,— տատի շվաքի հետ կռվեց Արևը։

— Բա էլ ինչի՞ ես գլուխ տանում,— վերջնականապես հույսը կտրած զայրացավ փայտագործը։— Ռադ էղի էստեղից, ես քո պարապը չեմ։

— Նախ դու ես ինձ խոսեցնում,— չարացավ Արևը,— երկրորդն էլ՝ վախենալդ ի՞նչ է, մեռնողները դռանդ հերթ չեն կանգնել։

— Հորդ արևը վկա,— չարախնդաց փայտագործը,— բա որ հերթ չեն կանգնել, էս տներն ինչո՞վ եմ առել... Մեկը զոհվում է, մեկը հուսահատությունից մեռնում, մեկը ծերությունից ու հիվանդություններից։ Անզորությունից մեռնողներն էլ են պատահում։

— Չգիտեմ,— վիճելու պատրաստ՝ Արևը թևերը կանթեց կողերին,— իմ տեսած մարդիկ ոչ մի բանից էլ չեն մեռնում, հլա որ ապրում են։ Էլ չեմ ասում, որ տատս նոր֊նոր ճամփա ելած գնում է։

— Ո՞ւր,— վարպետը չկարողացավ անտարբեր մնալ։

— Տիրոջը տեսնելու։ Բա՜...— ջիջիլացրեց Արևը։

— Ա՜յ քեզ երեխա, ա՜յ քեզ խև,— ցուցամատն օդում տնկեց, տատի հասցեին բացականչեց վարպետը,— բա ո՞ւր է դեսուդեն ընկել։ Ուզո՞ւմ է Տիրոջը տեսնել՝ էլ ի՞նչ ճամփա, ի՞նչ բան։ Թող գա... Դու իմ անունից ասա թող գա, մի չոր, ճռճռան դագաղ տամ... Ծանոթ տերտեր էլ ունեմ։

— Դժվա՜ր...— Արևը թերահավատ ձգեց ձայնը,— տերտերը կյանքի մարդ է՝ կնունք է անում, ծնունդ է օրհնում, պսակում է... Մենակ մահով չի ապրում։

— Ծանոթս է,— խեղճացավ վարպետը,— ախպերս չէ, բայց ծանոթս է։ Իրար հետ լավ ենք, մեկ֊մեկ իրար մուշտարի ենք ուղարկում... Լսեցիր, չէ՞, տատիդ իմ անունից ասա...

— Տատս Նրան տեսնելու ավելի լավ ճամփա գիտի, քան մեռնելն է։

— Չկա՛,— փայտութեփի մեջ չոքած, թևերը պարզած ճչաց փայտագործը. ապա ոտքի կանգնեց, բերանի մեխերը թքեց բռան մեջ։— Դարեր ի վեր չի եղել և չկա այլ ճանապարհ։ Կյանքի գնով, լսո՞ւմ ես, միայն կյանքի գնով...— հաղթական նայեց աղջկան, ապա բռան մեջ եղած փրփրոտ թուքը քչփորելով՝ ջոկեց մեխերը։ Արևը զզվեց, թևերը քորվեցին։

— Էդ ի՞նչ ես, է՜, անում,— նեղսրտեց,— հիմա վրաս դուրս կտա։

— Ավելացած կտորտանքից ծաղկաման եմ սարքում։ Մեջը լիմոն եմ աճեցնելու։ Էդ էլ մի երևանցի հուշեց։ Ասաց երբ մարդը մեռնում է, բերանը չորանում է, լիմոնի հյութ են կաթեցնում... Մեռնողին չի օգնում, բայց տերերը մխիթարվում են, որ վերջին պահին ինչ֊որ բան արեցին։ Ասաց լավ փող է բերում... Այո,— նա իմաստուն տմբտմբացրեց գլուխը,— մահվանից պետք է քաղել առավելագույն օգուտը, հատկապես երբ դա քո մահը չէ։

— Լիմոն֊միմոն... Էդ թիթիզություններով չես գայթակղի, նա ուրիշ է, քո իմացած միամիտներից չէ։

— Ուրիշն էն է, որ ժամանակին ծնվես, ժամանակին մեռնես։ Թե չէ մեռնելու փոխարեն ապրում են, ապրելու փոխարեն մեռնում. կյանք ու մահ խառնել են իրար, հարամել, հլա դեռ Աստծո երեսն էլ ուզում են տեսնել։

— Չի՞ լինի դագաղը պատվիրեմ ու պրծնեմ քեզնից,— էլ չհամբերեց, վրա պրծավ Արևը։

— Գնա՛, գնա՛,— ձեռքն օդում արհամարհական թափահարեց վարպետը,— առաջին պատահած լաչառին ես իմ քրտինքը չեմ վաճառում։ Հենց գիտես ամեն մարդ արժանի՞ է իմ սարքած դագաղում պառկելուն։ Էն էլ դու չէ՝ տատդ։ Խելք հավաքիր... Գիտես խաղ ու պա՞ր է։

— Խաղ ու պար չէ, ինքդ սարքիր, ինքդ էլ պառկիր մեջը,— շպրտեց աղջիկն ու դուրս փախավ։

Ահագին տեղ վազեց, ապա ստուգելու համար, վարպետը հո չի վազում հետևից, կանգ առավ, շունչ քաշեց։ Մտքում որոշել էր՝ եթե հետևից հասնելու լիներ, քար էր վերցնելու, գլխովը տար։ Բայց փողոցում մարդկանց մի խումբ էր միայն, տաք֊տաք զրուցում էին։ Ձեռքերով ծնկներին հենված՝ օդի խոր ներշնչում֊արտաշնչումով կարգավորեց շնչառությունը։ Ապա շարունակեց հանգիստ քայլել։ Արդեն «Կտորեղենի» մոտ էր. լավ էլ անշնորհք ու ծուռմռտիկ էր գրված, ոնց որ սկսնակի սևագրություն։ Դեպի փողոց նայող պատուհանի մի փեղկը բաց էր, ու ճոթի մի կտոր էր կախ ընկած։

— Ես քեզ ճանաչում եմ,— ժպիտի միջից ասաց փեղկի ետևում անմիջապես հայտնված կինը։ Նրա մաշկը թխացած էր, հավանաբար քաղհան շատ էր արել։— Ձեր տանը ծեր կա, էս կտորից լավ պատանք է լինում։

Որպես ապացույց՝ կինը ճմրթեց, ապա ձգեց֊բացեց կտորը։

Արևն էլ համբերելու տեղ չուներ.

— Ի՞նչ անենք, որ ծեր է,— ճչաց,— էդ կինը չի ուզում մեռնել, ի՞նչ եք առաջարկում՝ բռնեմ խեղդե՞մ։

— Չի ուզում, թող չմեռնի,— թույլ տվեց կինը,— սա ընտիր կտոր է, սրանից շոր էլ է լինում, ասենք հարսի շոր, քեզ համար։

— Ուզող չունեմ,— ամաչելով խոստովանեց Արևը։

— Մարդ կա նորածնի բարուրաշոր է անում, շատ փափուկ է,— կինն անպայման կտոր պիտի վաճառեր։

— Ծնվող էլ չունենք,— կտորը ափսոսանքով տրորեց Արևը։

— Ա՛յ մարդ, ո՛չ մեռնում եք, ո՛չ ծնվում, ո՛չ էլ ամուսնանում,— չարացավ կինը,— բա ձեր արած գործի անունն ի՞նչ է. աննպատակ շնչում եք ու արտաշնչո՞ւմ։

Աղջիկը վիրավորված արդարացավ՝ իր ասածի արժեքն իմանալով ու հպարտորեն հատ֊հատ շեշտելով բառերը.

— Տատս գնում է, ես էլ ճամփի պատրաստություն եմ տեսնում։

— Ո՞ւր։

— Տիրոջը տեսնելու,— արդեն պատրաստ էր աշխարհով մեկ գոռալու Արևը։

— Պառավ եմ ասել, է՜,— հիացմունքից կնոջ աչքերը պլպստացին,— պառավ եմ ասել... Էդ տարիքում ընկնել աշխարհից աշխարհ... Ելնել Տիրոջ փնտրտուքի։ Համա՜ հավես ունի։

— Նա չի ընկնելու աշխարհից աշխարհ։ Կոնկրետ տեղը գիտի։

— Դժվար, հա՜...— կասկածեց կինը։

— Հա՛, հա՛, ինքն է ինձ ասել։

— Էդ տարիքում շատ բան են ասում։ Այ, օրինակ իմ պապը...

— Ցնդած չէ,— տեղեկացրեց աղջիկը։

— Չէ հա,— նորից կասկածեց կտորավաճառը,— խելքը գցել է, երեխա ես, չես նկատում։

— Հաստա՛տ չէ,— պնդեց Արևը,— ողջ օրը աչքիս առաջ է։ Ճիշտ է, էլ ոչ ոքի ապրելուն չի նախանձում, մի գլուխ թաղումներն է քննարկում՝ մեկ ծիծաղելով, մեկ հիացմունքով, մեկ չարությամբ... Շքեղ թաղումներին նախանձում է։ Նախանձո՜ւո՜ւմ է, նախանձից սիրտն սկսում է դմփդմփալ, կուրծքն արագ֊արագ վերուվար է անում, շունչը կտրվում է, բայց ցնդած չէ։

— Վիճակը լուրջ է,— եզրակացրեց կինը,— եթե ցնդած չէ, ուրեմն իմացածը կարևոր բան է։

— Ես էլ էդ եմ ասում։

— Քեզ ասե՞լ է տեղը,— ձեռքը ձգեց պատուհանից դուրս ու աղջկա թևից բռնելով դեպի իրեն քաշեց, ականջը մոտեցրեց բերանին, կարծես հենց հիմա իրեն գաղտնիք էին հայտնելու։

— Փակ, պինդբերան կին է,— բողոքեց Արևը,— հետս չի կիսվում։

— Պառավին տեսնո՞ւմ ես,— չարացավ կտորավաճառը,— ուրեմն ինքն էդ քյաֆթառ հալին Տիրոջ կարիք ունի, էս մատղաշ երեխան չունի՛։

— Հոգիս կերել է,— կնոջ զայրացկոտ տոնից թև առավ, լցված գանգատվեց Արևը,— ինձ միայն աշխատեցնում է, հետս ոչ մի լուրջ բանի մասին չի խոսում։

— Մի քիչ լեզու թափիր, քյոլմստիր... Ծերությունից մարդիկ միամտանում, դառնում են երեխա, մի քիչ քաղցր֊մեղցր որ լինես, ամեն ինչ էլ կասի։

— Փորձել եմ, չի օգնում։

— Էլ ի՞նչ ասեմ, դու էլ լավ խմեցրու ու խոսք քաշիր,— խորհուրդ տվեց «Կտորեղենի» տակ կանգնած կինը։

— Տանը տղամարդ չկա, խմիչք չենք պահում։

— Գինեվաճառին կասեմ քեզ ապառիկով տա։— Աղջկա թևից բռնելով՝ նորից մոտ քաշեց կինն ու կամացուկ ասաց.— Որ խմեցնես, փողերն ո՞ւր են, դա էլ իմացիր։

— Գիտեմ, կրծկալի մեջ։

— Լավ է, որ գիտես, խմեցրու ու մի հազարանոց թռցրու։ Հա՛մ գաղտնիքը կիմանաս, հա՛մ էլ գինու փողը կբերես։

Արևն անորոշ լռեց։ Բայց կտորավաճառը գործնական էր։ Նա ժամանակ չկորցրեց դռնով դուրս գալու վրա, փեշերը քշտեց մինչև գոտկատեղն ու պատուհանի վրայով լոնք արեց, ճանկեց աղջկա ձեռքը ու քարշ տվեց ետևից։ Երեք֊չորս տուն «Կտորեղենից» ցած՝ «Գինին» էր։ Կինը մատներով կտկտացրեց ապակուն։ Գինեվաճառը հայտնվեց երրորդ կտկտոցից հետո, հայացքով տնտղեց գինու շշերի շարքը, ապա բացեց փեղկը։

— Տո՛ւր,— շնչակտուր հրամայեց կտորավաճառը։

— Ինչի՞ համար է,— նորից շշերի շարքը տնտղեց երիտասարդը,— առիթն ասեք՝ կնո՞ւնք, ծնո՞ւնդ, կներեք բայղուշությանս համար՝ սո՞ւգ, մի խոսքով, ի՞նչ առիթով եք խմում՝ ուրախությա՞ն, թե տխրության։ Ըստ այդմ ես ձեզ կտամ դառը, չոր, կիսաչոր, քաղցր, մի խոսքով...

— Լուրջ առիթով,— ասաց կինը։

— Ավելի պարզ,— վաճառողը հայացքը կենտրոնացրեց աղջկա դեմքին, քանի որ կնոջ բացատրելուց բան չհասկացավ։

— Մենք խմեցնում ենք, որ տատս սկսի խոսել,— բացատրեց Արևը։

— Փողերի տե՞ղը,— երիտասարդը, խորամանկ ժպիտն աչքերում, հառաչեց բանիմաց,— ա՜խ կանայք, կանայք...

— Փողերը կրծկալի մեջ են,— տեղեկացրեց Արևը,— լողանալուց եմ տեսել։

— Յա՜,— զարմացավ գինեվաճառը,— պառավի վրա կո՞ւրծք է մնացել, որ կրծկալ է հագնում։

— Չի մնացել,— հաստատեց Արևը,— սմքել, կաշվի պես կախվել են... Կրծկալի մեջ փողերն է պահում։

Գինեվաճառ երիտասարդը հռհռաց երկար ու շնչակտուր, մինչև աչքերից արցունքաջուր չռռաց, ապա ծիծաղից հազալով ու շնչառությունը ետ բերելով հարցրեց.

— Բա էլ ուրիշ ի՞նչ կարելի է դուրս քաշել պառավից։

— Տիրոջ տեղը,— ասաց կինը։

Երիտասարդը կտրուկ լրջացավ, ձգվեց տեղում, ասես հռհռացողն ինքը չէր, ապա ցուցամատն օդում տնկած ծաղրեց.

— Խե՜լք հավաքեք, խե՛լք... Ա՜յ քեզ շաշ ժողովուրդ։ Ասենք թե իմացաք... Վաղուց արդեն Տերը գաղտնիք չէ, Նրան այլևս չի կարելի գնել ու վաճառել։ Նրա ով լինելը բոլորին է հայտնի։ Ասենք թե իմացաք, ինչնե՞րդ է ավելանալու։

— Մեզ պետք է,— կինը հաստատակամ էր,— հետը գործ ունենք։

— Հերթական ցնդածն է,— երիտասարդը շրջվեց ու շշերի շարքի երկայնքով մի քանի անգամ գնաց֊եկավ՝ գինիների անունները կարդալով։— Ճիշտն ասած, չեմ հասկանում՝ ձեզ ի՞նչ տամ... Գիժ֊գիժ ընկել եք պառավի խելքին։

— Մի բան ջոկիր,— աղջիկն էլ համառեց,— ցնդած չէ, լավ էլ խելքը տեղն է։ Ախորժակից որ էլ չեմ խոսում...

— Աղջիկն ասում է ցնդած չէ,— կրկնեց կտորավաճառը, կարծես թե երիտասարդը չէր լսել։

— Բա էլ գինին դրան ի՞նչ կանի,— հիասթափված գործը դադարեցրեց երիտասարդը։— Միայն մահով կարելի է վախեցնել։ Սպառնացեք, որ կսպանեք, վախից կխոսի։

— Վա՜յ, չէ, մեղք է տատս, սրտաճաք կլինի,— անմիջապես իրար խառնվեց Արևը,— վախից կմեռնի, ու Աստծո տեղը դարձյալ գաղտնիք կմնա։

— Սկզբում անվնաս բաները փորձենք, հետո պարզ կլինի։ Մի բան տուր, փորձը փորձանք չէ,— կինն էլ սկսեց կասկածել իր մեթոդին։

— Աշտարակի կարմիր գինի,— ի վերջո վճռեց երիտասարդն ու կարմիր գինու շիշը ձեռքի մեջ պարացնելով մոտեցավ նրանց։— Նման սուրբ գործի համար փող էլ չեմ վերցնի, առավել ևս, որ հաջողությունը խիստ կասկածելի է։

— Շնորհակալ ենք,— արհամարհանքով շփփացրեց կտորավաճառ կինը,— վաղը, մյուս օրն աղջիկը կբերի, փողը կտա, թե չէ փողի փոխարեն եսիմ ի՞նչ ուզես էս երեխուց։— Ապա խիստ հանձնարարեց Արևին.— Կբերես, փողը կտաս, մեզ դրա լավությունը պետք չէ, դրանք կյանքի խորությունը իրենց բանով են չափում։

— Դա ամենաճիշտ չափման միավորն է,— լկտի ծիծաղեց գինեվաճառը,— բայց էս անգամ բացառություն կանեմ, փոխարենը ինձ էլ Տիրոջ տեղը կասեք։

— Ի՞նչդ է պակաս՝ առո՛ղջ, ջա՛հել, կո՛ւշտ...— չարությամբ նետեց կինն ու Արևին թևանցուկ անելով քայլեց,— մի տեղ գրիր, քո փողը կբերենք կտանք։

— Ո՞նց ինչս է պակաս... առևտուրս կաշխուժացնեմ՝ աստվածները գինի են խմում։ Համ էլ նույն տիեզերքում ապրում ենք, մի չտեսնե՞նք, չիմանա՞նք ինչի՞ է իրեն էդքան գոռոզ պահում, հետներս չի շփվում։

— Նա ոչ քո գինուն է մնացել, ոչ էլ քո շփվելուն. էդքան աստղերի ու արևների մեջ հենց քեզ հետ պիտի շփվեր, մենակ դու էիր պակաս, որ Աստծո կայֆը կատարյալ լիներ,— փնթփնթաց կինն ու շիշը խոթեց լպրծուն ձկների տակ։

— Շուտ տուն գնա։ Հասկացար, չէ՞, ոնց ես անում։

— Ըհը,— գլուխը հաստատական տմբտմբացրեց Արևը։

— Դե գնա, վաղը կերևաս, տեսնեմ ի՞նչ արեցիր։

— Որ չեկա, ուրեմն չի ստացվել,— ոտքի վրա պայմանավորվեց աղջիկն ու հեռացավ։

Սիրտը նեղվում էր, ինքն իր վրա զայրանում։ Ուրեմն բոլորն էլ գիտեն Նրա մասին, գիտեն ու հանգիստ իրենց գործն են անում, ո՛չ լողանում են, ո՛չ շտապում են տեսնել, ո՛չ էլ վախենում են... Պարզվում է, միակ անտեղյակն ու չտեսը ինքն է։ Արևն իրեն ստորացած ու չնչին զգաց, արագացրեց քայլերը. պետք է շուտ տուն հասնել ու խմեցնել տատին։

* * *

Ճամփան քարքարոտ էր. կանաչը ոտքի տակ տրորվել, վերացել էր, ու հողի ներսը՝ քարուքռա, դուրս ցցվել։ Մեծ քարերն Արևը շրջանցում էր, փոքրերը տրորում֊անցնում։ Կենտրոնում սատկած ընկել, բայց ոնց որ քնած լիներ մի շուն՝ բուրդը տեղ֊տեղ թափված։ Բաց մնացած բերնի շուրջը խոշոր, տռուզ ոռերով ճանճեր էին ֆռֆռում։ Շանը հասնելով Արևը զզվանքով քշտեց քիթն ու շրջանցեց, արևից չորացած քարերը կրունկների տակ չխկչխկացնելով մոտեցավ «Հաց» մակագրությամբ տանը։ «Հացի» ցուցանակը ոսկու պես պլպլում էր արևի տակ ու լույս արձակում, թթխմորի, նոր թխված բուլկիների տաք բույրը քիմք էր խտղտացնում։ Աղջիկը քայլելուց հոգնել էր, սովել, չամիչով բուլկի էր ուզում։ Տան պատի տակ մի տղամարդ էր նստած՝ զինվորական մաշված համազգեստը հագին. հպարտ էր նստած, գուցե իրոք զինվոր էր։ Գոգին կարպետ էր փռած՝ մաշվածությունից խամրած գույներով։ «Հաց» ցուցանակը ուղիղ նրա գլխավերևում էր. զինվորը կարծես ցուցանակն էր հսկում։

Աղջիկը զգուշորեն մատնահարեց հատուկ առևտրի համար սարքված պատուհանիկը։ Մի թմբլիկ տատ հայտնվեց պատուհանի ետևում՝ թթխմորի պես ճերմակ ու շատությունից պճպճալով։

— Սոված ուշքս գնում է, չամիչով բուլկի եմ ուզում,— Արևը հազիվ էր զսպում իրեն, թուքն էր կուլ տալիս, մինչև տատը ուզածը կբերեր։

— Խորիզով գաթա էլ կա,— տեղեկացրեց տատը բուլկին ճերմակ թղթով փաթաթելիս։

— Դա էլ կարելի է,— գայթակղվեց Արևը։

— Քաղցրեղեն քիչ կեր, կտձևանաս,— զրույցին խառնվեց ցուցանակի տակ նստած զինվորը։— Եթե փող ունես, ավելի լավ է շալվարս առ, էժան կտամ,— թիկունքից հանեց ու առաջ պարզեց սև բրդյա կտորից մի շալվար։

— Մեր կողմերում աղջիկները շալվար չեն հագնում, ամոթ է,— Արևը ճռճռացնելով բացեց թուղթն ու ախորժակով կծեց բուլկին։ Ապա մատով քչփորելով խմորի միջից ջոկեց֊հանեց չամիչները։

— Բա ի՞նչ անեմ,— մուննաթ եկավ զինվորը,— ես էլ ոտքեր չունեմ, հո չի՞ փտելու էս անտերը։

Նա օդում թափահարեց շալվարը։

— Ի՞նչ իմանամ... Կոնկրետ ինձ պետք չէ, մնացածը քո գործն է,— Արևն արդեն մեծ֊մեծ պատառներով կուլ էր տվել բուլկին ու թղթով մատերն էր մաքրում։

— Ախ, պետք չէ՞,— փրփրեց զինվորն ու արհամարհանքով շալվարը նետեց փողոցի բանուկ մասը,— եթե ոչ ոքի պետք չէ, ինձ էլ պետք չէ։

Շալվարը նախ փոշոտվեց, ընկավ ոտնատակ։ Ոմանք հայհոյելով ոտքերն ազատում էին շալվարից, ոմանք շրջանցում, մի ցմփոր տղամարդ էլ տշելով այն հեռացրեց ճամփից։

— Ծը՛, ծը՛, ծը՛...— գլուխը սրտացավ տարուբերեց զինվորը,— հլա տես, է՜, հլա տե՛ս...

— Ճիշտը որ ասենք՝ ցնցոտի էր,— ուզեցավ մխիթարել Արևը։

— Ձենդ կտրիր,— աչքերն աղջկա վրա ոլորեց զինվորը,— էս ամենի մեղավորը դու ես, կմեռնեի՞ր, որ առնեիր պրծնեինք։

— Խելքդ ո՞ւր է... Դու չգիտես, որ միայն Աստծո հագին են ցնցոտիները մասունք դառնում։ Իսկ դու ոչ միայն Աստված չես, այլև զինվորներն են Նրան խաչել, բա ի՞նչ էիր ուզում։

— Իսկ ի՞նչ վատ բան ենք արել,— իր մեջ եղած ողջ մաղձը կենտրոնացրել հայացքում՝ աղջկան խոժոռ էր նայում զինվորը,— մենք Նրան օգնել ենք կայանալու, ինքնահաստատվելու որպես Աստված։ Եթե մենք չլինեինք, գուցե Նա մինչև հիմա թափառեր երկրի վրա ու չկարողանար ապացուցել իր մեծությունը։ Իսկ մենք Նրան օգնել ենք...

Տեսնելով, որ աղջիկը պատրաստվում է հեռանալ, ձեռքը գցեց ու կախվեց զամբյուղից. ծովահոտ փչեց զինվորի դեմքին.

— Ձո՞ւկ է։

— Հա՛։

— Շա՜տ եմ սիրում ձուկ,— նա կուլ տվեց թուքը,— հատկապես ձեթով տապակած։ Գոնե ձկան հետ փոխանակիր։

— Չեմ կարող,— հրաժարվեց աղջիկը,— իմը չէ, տատիս համար եմ տանում։

— Մահամերձ հիվա՞նդ է, սիրտն իշխա՞ն է ուզում,— հետաքրքրվեց զինվորը։

— Երանի չէ՞ր,— Արևն արհամարհանքով չպպացրեց,— համ էլ սա սիգ է, իշխան չէ, ուզում է հետը վերցնել ճամփին։

— Ո՞ւր է գնում էս խառը ժամանակներում, էդ պառավ հալին,— չամռվել, պոկ չէր գալիս զինվորը։

Արևը հոգոց հանեց՝ իբր գլուխ տարար.

— Իր ասելով՝ Տիրոջ մոտ։

— Յա՜,— զարմանքից զինվորի աչքերը կլորացան,— էդ ինչի՞ միանգամից...

Արևը հոգնել էր քայլելուց, տատի մասին խոսելուց, բայց խղճաց հաշմված զինվորին, չկոպտեց, պպզեց նրա կողքին.

— Հողից ու մարդուց հիասթափվել, Աստված է փնտրում։ Ուրիշները նման դեպքերում մեռնում են, բայց տատս ո՛չ մեռնելու նամուս ունի, ոչ էլ համարձակություն,— պառավ Նոյեմի ասածը կրկնեց զինվորի համար։

— Հա՞,— զինվորի ձայնը թերահավատ դողաց։

— Չգիտեմ, մի պառավ ասաց, տատիցս երկու ամսով փոքր։

— Ի՞նչ բերանբաց աղջիկ ես,— զայրացավ զինվորը,— բա էդպիսի բանը բարձրաձայն ասո՞ւմ են, բա չե՞ս ամաչում... Ոնց էլ մոտդ խոսք են ասել, սիրտս խառնեց քեզնից, անխելք դզդիկ։ Բա դա հայտարարելո՞ւ բան է։

— Ի՞նչ մի գաղտնիք է,— իմիջիայլոց զարմացավ աղջիկը։— Բոլորն էլ մեռնելու պատճառ ու սիրտ պետք է ունենան... Եվ բոլորն էլ փնտրում են Նրան. մեկը՝ երկնքում, մեկը՝ երկրի վրա։

— Ես և՛ մեռել եմ, և՛ ապրել, Նրան չեմ տեսել,— բառերը հայհոյելու պես շպրտեց զինվորը, ապա վախեցած՝ երկու ձեռքով փակեց բերանը։

— Ես էլ քո փայ հարիֆն եմ, հա՞, էդ ո՞ր մեռնողն է ետ գալիս... Թե՞ քեզ թվում է կյանքը ջրի ճամփա է՝ կարող ես գնալ ու գալ, գնալ ու գալ։

— Ճիշտ եմ ասում,— խեղճացավ զինվորը։— Երբ որ ռումբն ընկավ մեր խրամատի մեջ, ինձ շպրտեց վեր, գլուխս քսվեց երկնքին,— զինվորը քրտնեց իր ասելիքի ծանրությունից, շփեց ճակատը,— Նա այնտեղ չէր... ես հատուկ ուշադրություն եմ դարձրել. երկինքը դատարկ էր։

— Հա՛֊հա,— չհավատաց Արևը,— կարող է մարդը երկու րոպեով զուգարան է գնացել։

— Այ միամիտ երեխա, զուգարանը Նրա ինչի՞ն է պետք. Աստծո մեջ աղբ չկա, որ իրենից դուրս վանի։ Էնտեղ չէր։ Հայերեն չեմ ասո՞ւմ։

— Որ երկնքում չէ, ուրեմն տատս ճիշտ է ասում՝ երկրի վրա է,— եզրակացրեց Արևը։

— Չգիտեմ, ինձ որ բան չի ասել,— բարձրաձայն մտածեց զինվորը,— կարող է ո՛չ երկնքում է, ո՛չ էլ երկրի վրա... Տիեզերքը մեծ է, հնարավոր է ուրիշ գնալատեղ ունի։ Բայց տատիդ չասես, ծեր է, մեկ էլ տեսար սիրտը չդիմացավ։

* * *

Կասկածների մեջ Արևը սլացավ տուն։ Ամենամեծ գաղտնիքը, որ իմացավ տատից գինին խմեցնելուց հետո, այն է՝ տաքսու վարորդ Արշոյի կովը սատկել է. «Միսը կլինի հարյուր հիսուն կիլո ու կես, պճեղներից համով խաշ կլինի՝ մատղաշ անասուն էր... Գլուխն ուրիշ տեսակ են մշակում. լեզուն պետք է հանել, լվանալ եռման ջրով, մաշկել վրայի թաղանթը...»,— տատը գինուց կարմրել էր, ձկից գոհ էր, որովհետև Արևը նրա սիրտը շահելու համար յուղն առատ էր դրել, ու ոգևորված պատմում էր, թե տավարի գլխի ո՞ր պինչը պետք է պճեղ սխտոր խոթել, որ պինչը գինի լցնել, որպեսզի թոնրի տաք մոխրի մեջ խորովելիս համեղ կերակուր ստացվի։ Ապա ափսոսաց, որ տաքսու վարորդը էդ համեղ բանը ուտել չի կարող, որովհետև նրա կինը փեփել է, ողջ օրը պատի տակ նստած սեմուշկա է չրթում ու կճեպները թքում դոշերին, խռխռաց, աղջկա կարծիքով՝ ծիծաղելով հազաց։ Էլի գինի խմեց՝ շշի մեջ մնացած վերջին երկու կումը՝ նստվածքախառը, ապա վրայից խաղող կերավ։ «Վաղն էլ փորն է ցավելու»,— մտքում չարախնդաց Արևն ու վախեցավ գնալը կհետաձգվի։

— Արշոյի դարդը մեզ չեն տվել, թե գնալու ես՝ գնա, քանի օրերը տաք են,— համարյա գոռաց տատի ականջի մեջ։

— Քա՞քն ընկանք, մի բան ասեցինք,— նեղսրտեց տատը,— կարո՞ղ է զոռով տանից դուրս անես։

Այ այստեղ Արևը հասկացավ, որ տատը միտքը փոխել է, գուցե գնալու հալ չունի, մեծ֊մեծ խոսել է, գուցե հույս ունի, թե Տերն ինքը կգա... Աղջիկն հիասթափված էր։

* * *

Ճանապարհի կեսն Արևը քայլեց ծառերի ստվերները տրորելով։ Գյուղի և լճի արանքում արդեն ծառ չկար, չոր գետինն էր, որը լճին մոտենալիս փափկեց։ Փափկած գետնին քարացած կրաքարեր էին, որոնցից հները դիմանում էին, նորերը խրթոցով կոտրվում, փխլվում էին ոտքի տակ։ Կրաքարերի պնդացած կուտակումների արանքում երեսի զոռով փունջ֊փունջ խոտեր էին աճել՝ նեղ տերևներով։ Ավազախառն գլաքարեր, նաև քարեր կային, որոնց վրա արևից տաքացել, կաթիլ֊կաթիլ դուրս էր թափվել դարչնագույն քարաքոսը։ Ափին մոտենալով ավազը մանրանում էր։ Խունացած գույներով միջատները մի տեղից ելնում էին ավազի միջից, այլ տեղից նորից ետ մտնում. ամենօրյա վազք։ Իսկ երբ լճափ հասավ, ինչպես միշտ քամի էր։ Քամու հետ դեմքին ծեծվող ավազահատիկները հոգի էին հանում. դեմքը ծակծկվում էր, աչքերը՝ ջրակալում։ Կկոցել, անապատի բնակչի պես նեղացրել էր աչքերը։ Շնչելն էլ դժվար էր... Անհանգստությունի՞ց էր, թե քամուց, սիրտը դմփդմփում էր, կուրծքը ճնշվում։

Ձկնորսը զբաղված էր. մախաթ ասեղով ձկով լի պարկերի բերաններն էր կարում։ Պարկերի մեջ ձկները նեղությունից ու շնչահեղձությունից ծալծլվում էին, պարկի կողերը ելնում֊իջնում էին. ասես շնչում էր։ Պարկերի տակից ջուրը գնացել, թացացրել էր ավազը։

Ձեռքերը թափահարելով հեռվից ողջունեց ձկնորսին, ապա փեշերը ծնկներին քաշելով, Արևը պպզեց ավազների մեջ ու ջրին նայելով սպասեց, մինչև ձկնորսը գործն ավարտի։

— Հը՞, տատդ գնա՞ց, նամակ գրո՞ւմ է,— մոտենալիս կատակեց ձկնորսը։ Ինչպես միշտ նա ոտից֊գլուխ թաց էր, և վրայից էլ ջրահոտ էր գալիս։

— Չէ, լողանալուց կակղեց ու քնեց,— Արևը պաղել, ցրտից ու հուզմունքից կակազում էր։— Ոնց որ փոշմանել է։ Ասում է շտապելդ ի՞նչ է, Տերը մերը, հողը մերը, ճամփան մերը, կգնանք, էլի... Լավ էլ եղավ, որ չգնաց։ Ինձ չէր ուզում հետը տանել։

— Դո՞ւ էլ ես ուզում գնալ։

— Հա,— Արևը սրթսրթալով գրկեց սեփական ուսերը,— բա ճշմարտությունը չիմանա՞մ։ Մեկդ ասում եք կա, մյուսդ ասում եք չկա, գժվեցի ձեր ձեռը։ Բա չճշտե՞մ՝ կա՞, թե չկա էդ մարդը։ Եթե չկա, բա ո՞ւր է։

— Ա՜֊ա՜֊ա՜,— թաց ձեռքերը փորի վրա չորացնելով ձայնը ձգեց ձկնորսը,— ասենք թե կա կամ չկա, դրանից քեզ ի՞նչ...

— Եթե կա՝ լավ է։

— Բա որ պարզվի չկա,— չարախնդաց ձկնորսն ու ռետինե սապոգների տակ ավազը ճռճռացնելով պպզեց աղջկա կողքին,— ի՞նչ ես անելու, թո՞ւյն ես խմելու։ Եվ առհասարակ, դու նրա ինչի՞ն ես պետք՝ առողջ, անմեղ աղջիկ ես։ Գնալու ես քեզ ի՞նչ անի, երբ աշխարհը լցված է գողուբոզով։ Գնալու ես իզուր զահլան տանես, գործից գցես մարդուն։

— Քո ասելով անմեղ լինելը վա՞տ է,— Արևը կասկածոտ հայացքը հառեց ձկնորսի թաց, անթրաշ դեմքին. անխնամ մորուքի մեջ ջրի կաթիլներ կային. կամ քրտինք էր, կամ ալիքներից էր թռած։

— Չգիտեմ,— անկեղծացավ ձկնորսը,— բայց Տիրոջ մոտ գնալու համար լուրջ պատճառ է պետք ունենալ, թե չէ քեզ հեչ մոտ էլ չեն թողնի... Էնպես որ, իզուր ես ընկել Նրա հետևից։ Գնա, քեզ համար ապրիր։ Հեչ որ չէ՝ մարդի գնա։

— Ուզող չունեմ,— ամաչելով խոստովանե՞ց, թե ափսոսաց Արևը,— չնայած օժիտս պատրաստ է... Երևի դեռ երեխու տեղ են դնում։

— Ոչինչ,— մխիթարեց ձկնորսը,— դու էլ անընդհատ օժիտդ արևին տուր, որ չցեցոտվի ու սպասիր։

— Զահլա չունեմ,— աղջիկը միանգամից հրաժարվեց,— առանց էն էլ տատիս թաղման շորերն եմ շաբաթը մեկ արևին տալիս։ Իմ օժիտն էլ որ սկսեմ արևին տալ, ողջ օրը շոր փռել֊հավաքելով պիտի զբաղվեմ։ Բա ե՞րբ ապրեմ։

— Ծառ չունե՞ք, չիր սարքիր,— ավելի տանելի գործ գտավ ձկնորսը։

— Չիր սարքելը պառավի գործ է,— վիրավորվեց Արևը,— ուզում եմ տնից դուրս գալ, մարդամեջ մտնել։ Ասացի, չէ՞, ապրել եմ ուզում։

— Այո,— քիթը աղմուկով քաշեց ձկնորսը,— Աստված փնտրելը ամենահարմար պատրվակն է ապրել սկսելու համար։ Բայց էդ գործում օգնել չեմ կարող։

Նա վեր կացավ, սկսեց թաց ավազների միջից հավաքել ուռկանն ու քայլ առ քայլ ուռկանի ետևից գնալով հեռացավ Արևից, կարծես նրան մոռացավ ավազների մեջ սրթսրթալիս։

Արևը վիրավորված ետ դարձավ։ Ողջ ճամփան վազեց առանց շունչ քաշելու, մտքում ձկնորսին թունդ հայհոյելով։ Ու դեռ տուն չմտած՝ սրտի նեղությունը թափեց տատի գլխին.

— Բա ի՞նչ, կասկածը գցեցիր սիրտս ու... Դու ասում ես մնա հավ ու ճվին նայիր, ձկնորսն ասում է չիր սարքիր։ Ոնց որ թե ես ձեր խաղալիքն եմ,— լաց լինելու անզուսպ ցանկությունը գնդվեց կոկորդում։

— Այ բալա, գնալու ենք ի՞նչ անենք,— միալար ձայնով սկսեց համոզել տատը,— ինչ տալու էր՝ տվել է, ինչ տանելու էր՝ տարել է։ Եղածն էս էր։ Ո՞ւր գնանք։ Ելնում է երկինք՝ փնտրում ենք, իջնում է գետնին՝ խաչում ենք... Նա մեր լեզուն չի հասկանում, մենք՝ Նրա։ Ասենք գնացինք։ Գիտես մենակ մե՞նք ենք։ Բոլորն էլ նրան փնտրելու են գալիս և հեռանում են՝ այդպես էլ նրան չգտած։ Շատերը նույնիսկ կորցրած են հեռանում, և անելու բան չի մնում, ուրիշ ոչինչ չի մնում անելու...

Տատը խոսում էր ծուլորեն, նինջի միջից բառերը ձգելով, բրդով լի բարձը ջերմորեն կրծքին սեղմած։ Իսկ վերջին բառերն առհասարակ չկարողացավ կոկորդից դուրս հանել, միայն պատառներ ու ծամծմվող վանկեր լսվեցին, ինչպես կակազ մարդն է հուզված խոսում։

— Էդ դու չէի՞ր լողանում, թազա շորեր հագնում։ Գնամ՝ չուշանամ, գնամ՝ չուշանամ։ Հիշո՞ւմ ես՝ հոգիս կերար՝ գնամ հա՛ գնամ...Դու չէի՞ր ասողը, դե գնա՛։

— Ասում էի, բա չէի՞ ասում։ Քեզ թվում է հիմա ուրի՞շ բան եմ ասում։ Բայց թե ինձ ես հարցնում, ավելի լավ է Նա մեր տեղն իմանա, քան մենք՝ Նրա։ Նա որ մեր տեղն իմանա, մեզ լրիվ հերիք է։ Թե չէ էս հողը որբ է, մայր չունի։ Ունեցածը հայր է, էն էլ Աստված, էն էլ երկնքում... Աչքից հեռու, սրտից հեռու,— տատը լռեց։ Քիչ հետո լսվեց նրա շնչառության փափուկ ֆսսոցը, որ ընդգծում է մարդու քնի խաղաղությունը։ Արևը ծածկոցը գցեց տատի թիկունքին, որ չմրսի, ու վճռեց՝ ինքը ճշմարտությունը կիմանա ձկնորսից։ Եվ դուրս եկավ։

* * *

— Պառավս փոշմանել է, վերջնականապես խելքը գցել։ Էլ չի ուզում գնալ։ Ասում է էս հողը որբ է, մայր չունի։ Ունեցածը հայր է, էն էլ Աստված, էն էլ երկնքում... Ոչ գնանք, ոչ փնտրենք՝ ասում է... Ավելի լավ է Նա մեր տեղն իմանա, քան մենք՝ Նրա։ Երկինքը հողից վեր է՝ ասում է։ Աչքից հեռու, սրտից՝ հեռու։ Ինձ էլ համոզում է՝ ոչ գնա, ոչ փնտրիր, թող Նա մեր տեղն իմանա՝ մեզ լրիվ հերիք է...— տատից լցված, առանց շունչ քաշելու, ետուառաջ բողոքում էր Արևը։

Ձկնորսը նախորդ օրվանից մնացած հին, փուշը թողած ձկները ցփնում էր ավազների մեջ՝ որպես ճայերին կեր, և ուշադիր լսում էր աղջկան, երբեմն֊երբեմն ձեռքերը փորի վրա մաքրելով։ Ճայերն առանց մարդուց վախենալու իջնում էին ավազներին, կտցում սատկած ձկների աչքերը։ Մի երկուսը ափից ճանկեցին ձկներն ու թռան օդ։

— Խելացի, խելացի կին,— տատի հասցեին հիացական բացականչեց ձկնորսը։

— Հիմա ես ի՞նչ անեմ,— անզորությունից խեղճացած աչքերը լցրեց Արևը։

— Լսիր նրան, լսիր,— խորհուրդ տվեց ձկնորսը,— իննսունհինգ տարեկան կին է, դարը կերել է առանց օֆ անելու, լսիր...

— Ախր շա՜տ եմ ուզում Նրան տեսնել, թե չէ օրերով պարապ֊սարապ, մարդ չգիտի ի՞նչ անի,— Արևը կախ ընկավ ձկնորսի թևից։

— Հո մեր ուզելո՞վ չէ։ Մեր ուզելով որ լիներ, հիմա աշխարհը տեղահան եղած գնացել էր։ Գիտես հե՞շտ է։ Թե՞ առաջին մարդն ես, ում մտքով էդպիսի բան է անցնում։

— Մեկ է, ես իմ ուզածին կհասնեմ,— ոտքն ավազի մեջ խփեց աղջիկը։

— Գնալու համար երեք բան է անհրաժեշտ,— թևն իրեն քաշելով աղջկա քթի տակ մատները չռեց ձկնորսը, ապա հերթով մատներն ափի մեջ ծալելով թվարկեց.— ճանապարհ, պատճառ և դրամ։ Դու չես կարող գնալ, երեքից և ոչ մեկը չունես։

— Իսկ ո՞ր պատճառներն են ավելի զորավոր,— հետաքրքրված ձգվեց, համարյա ձկնորսի քիթը մտավ Արևը։

— Խնդրեմ՝ գող, բոզ, մարդասպան...— խոնարհաբար թվարկեց ձկնորսը։

Աղջիկը թույլ չտվեց, որ շարունակի, ատելությամբ վրա պրծավ.

— Դու ինձ ինչի՞ տեղ ես դրել, չլինի՞ գժի։

— ... Բա գիտես հե՞շտ է։ Պետք է զոհաբերել, շատ բան է պետք զոհաբերել,— ուսի վրայից նետեց ձկնորսն ու շրջվելով հեռացավ։

* * *

Ձկնորսը հեռանում էր ափով։ Սառը քամին ջնջում էր նրա ոտնահետքերը ավազի վրայից։ Չկերված֊հոշոտված ձկները ավազին թողած՝ ճայերը թռել էին երկինք և վերից ճչում էին վարի վրա։ Հեռվում քամին հանդիսավոր լրջությամբ դատարկ զամբյուղները ծեծում էր ձկնորսի խրճիթի պատին և լճի ճահճացող մասում եղեգները թափ էր տալիս որպես հրաժեշտի թաշկինակ։ Այնտեղ, ուր կանգնած էր Արևը, ավազներին խառնված թռչնի փետուրներ կային. հավանաբար ճայերն այստեղ գիշերել և արթնանալիս իրար հրմշտել էին։ Նա վազեց ձկնորսի ետևից և գոռաց քամու միջից.

— Իսկ դրամ ինչքա՞ն է պետք։

Ձկնորսը կանգ առավ։ Ոտքերի տակ կրճտացնելով ավազը՝ շրջվեց, գորովանքով նայեց աղջկան.

— Դու չես հասցնի աշխատել, Նրա գալը մի պահ է միայն, գնալը՝ դարեդար։ Իսկ փողը երկնքից չի թափվում։

Արևը կարկամած կանգ առավ։

— Չնայած,— ծամծմեց ձկնորսը,— եթե ինձ լսես, կարող եմ օգնել։

— Կլսեմ,— Արևը պատրաստակամ առաջ մղվեց։

— Կնոջ համար արագ և արդյունավետ փող աշխատելու մի միջոց կա միայն,— նա զարմանքախառն հիացմունքով զննեց աղջկան։

— Կասե՞ս որն է։

— Կասեմ,— խոստացավ ձկնորսը,— եթե ինձ հետ գաս իմ խրճիթը։

— Չի կարելի օտար տղամարդու մոտ գնալ,— անմիջապես մերժեց Արևը,— առավելևս, երբ քո ունեցածը խրճիթ է և ոչ թե պալատ։

— Բայց ես օգնելու եմ, որ մոտենաս Նրան։ Քեզ համար ես լավագույն միջոցն եմ, դեպի Նա տանող ամենակարճ ճամփան, եթե չասենք միակը... Չնայած հենց սկզբից էլ ասացի, ի՞նչ ես ընկել Նրա հետևից, գնա քեզ համար ապրիր։

Լայն ուսերը համաչափ ճոճելով ձկնորսը շարունակեց ճամփան՝ ոտքերի տակ ճռճռացնելով ավազը։ Երբ նա համարյա հասել էր խրճիթին, Արևի սիրտն հանկած անսպասելի ճմլվեց։ Նրան թվաց, թե կորցնում է Աստծուն տեսնելու վերջին հույսը, միակ ուղին փակվում է իր առաջ։ Մեղքը հեռանում էր իրենից՝ տղամարդու պես ամուր թիկունքը իրեն դարձրած, լայն ուսերը ճոճելով, տիեզերքի գաղտնիքներից տեղյակ ու լուռ, համրության արժեքն իմացող, լռության խորհուրդը փոխանցելու պատրաստ։ Էլ ժամանակ չկորցրեց, վազեց ձկնորսի հետևից, հուզմունքից շնչակտուր փակեց ճամփան։ Ձկնորսն անձայն ցույց տվեց խրճիթի դուռն ու քաղցր ժպտաց, շոյելով անխնամ մորուքը։

— Իսկ ճանապա՞րհը, ճանապա՞րհը,— անհամբեր հարցրեց Արևը ներս մտնելիս։

— Ճամփաները շատ են։ Տիեզերքը պայթում է ճամփաների առատությունից, ընտրիր որն ուզում ես։ Չնայած խելացիներն ընտրում են ամենաերկարը, որովհետև ինչքան երկար է ճամփան, այնքան հեռու է վերջը։ Այդ իսկ պատճառով մարդու ճամփան երկարում է հողից մինչ երկինք, իսկ մարդկության ճամփան ձգվում է մինչ հավերժություն։

... Հրաժեշտին ձկնորսը Արևի գրպանը թղթադրամներ խոթեց, որոնց իրական արժեքն աղջիկը չգիտեր, և մի զամբյուղ ձուկ տվեց թարմ լորձով պատված, պաղած աչքերով, թեև խռիկները շնչահեղձությունից դեռ բացուխուփ էին լինում։

ԿՌՆԱՏ ԽՐՏՎԻԼԱԿԸ

Ոնց որ էծի ոտատակից փախած խիճ՝ ջուրը բարակ իզով ու գլգլալով էր գալիս։ Առվի ափի խոտերը ջրի մեջ ծալվում ու բացվում էին։ Հայկազի դեմքն էլ խոտերին հավասար ծալվում ու բացվում էր... Ծալվելիս ծալվում էր, բացվելիս կնճիռները չէին բացվում. լա՛վ էր ծերացել։

Ցանկապատից դուրս՝ գունդ ու գոլ քարին, հարևանը պարապ նստած, թոռանը ծնկանն առած զղզղան խաղալիքը երեխայի ձեռքով խփում էր իր ձեռքին. «Ծափի՛կ, ծափի՛կ, ծիրանիկ...»,— հսկում էր, որ ջուրը հավասար կիսվի ու հավասարապես հոսի այգիները։

Ջուրը քիչ էր։ Մի՛ ժամ, երկո՛ւ, երե՛ք... Հայկազը ջրի մեջ նայում էր խոտերը ոնց են ծալվում ու բացվում, գորտը ոնց է ջրից թռնում կանաչների ու կանաչներից ջրի մեջ։ Ճուռակը, բա ճուռակը՝ «Ճը՜ռ, ճը՜ռ, ճը՜ռ...», օդի հոգին հանեց ծամծմելով։ Արևը շողեշող մտել էր առուն, ու ոչ ջուրն էր տաքացել, ոչ էլ արևը պաղել։ Հասունացած արևածաղիկներից դեղին թերթերը իրենց֊իրենց թափվում էին ու ջրի հետ գնում։ Թռչուններ անցան։ Նրանց ստվերը չհասցրեց ծալվել ու բացվել. արագ անցան։ Թևավորների սլացքից ջուրը սև ստվեր տարավ՝ արևածաղիկների դեղին թերթերին խառնված։ Սարի դոշին արածող էշն արևից բեզարած երկարուձիգ զռռաց՝ եկեղեցու զանգի պես գյուղի վրա տարածելով դախ ձայնը։ Հայկազը վեր կացավ։ Ճիմը՝ որդախառն ու ցեխաջուրը չռչռալեն, քաշեց մի ուրցից, խցկեց մյուսի բուկը. ջուր էր անում։ Ու էլի՝ մի՛ ժամ, երկո՛ւ, երե՛ք... Նայում էր ծարավ հողը ոնց է պճպճացնելով ջուր խմում, խմելիս փուչ պղպջակներ բաց թողնում, երկինքը ոնց անցավ առվի միջով առանց ոտները թրջելու, էշի ձայնը սրթսրթալով խառնվեց ջուր ու տերևին, ոնց իր դեմքը ջրի մեջ ծալվեց ու բացվեց. առուն ստվեր ու տերև կոլոլած տարավ, իր պատկերը մնաց կնճիռախառը ջրի վրա ճոճվելիս. «Մարդու տիրու հերն էս ո՞նց ես անիծում»,— զարմացավ կյանքի վրա։ Մեկ էլ լսեց՝ ճը՛թ, ճը՛թ, ճը՛թ։ Ետ նայեց. բա՞ ջուրը գլգլար, ճուռակը ճռճռար, գորտը՝ չլմփ֊չլմփ, էշը զռռար, երեխան խաղալիքը զղզղացներ՝ խրտվիլակը մնա՞ր։

Պեպենոտ խրտվիլակի ցից թևերը փտել էին։ Առանց քամու, առանց պատճառի ճթացին, ճթճթացին, պոկվեցին։ Իրենց ծայրերին ամրացված զենքը՝ երկու ցախավել ուռի ճյուղերից, առան ընկան՝ մի քանի արևածաղկի վիզ ջարդեցին, գլուխը՝ փայտի վրա մեքենայի ներկով քիթումռութ նկարած, թողեցին դիք պոչի վրա՝ անթև ու անցախավել, ասես ի ցույց դրված խայտառակություն։ Հայկազը ջուրը թողած վազեվազ եկավ, ընկած ու գետնին չհասած թևերը վերցրեց արևածաղկի ցողունների միջից։ Ափսոսաց. մարդը կոմունիստների թվից՝ է՜ քսան֊երեսուն տարուց ավել, բարեխիղճ ցցված էր արևածաղիկների գլխավերևում և թշնամի ագռավներին էր վախեցնում։ Խրտվիլակը Հայկազն էր սարքել՝ վեց տարեկան բարդու բնին շինովի գլուխը մետաղալարով պայմանական վզի մասում պինդ ձգած։ Բարդին կտրելուց շատ ափսոսաց, բայց բարձր էր ու քամոտ օրերին քուլա֊քուլա բամբակ էր թափում, հետն էլ որդեր, մրգատու ծառերին։ Ստիպված էր՝ բերք էր փչանում։ Թեև վաղուց արդեն բարդին խրտվիլակի չինար բոյն էր, ու նրա ոչ բարն էին տեսնում, ոչ հովը, բայց առաջվա պես կանգնած էր այգու երկնային բարձունքում, Աստծո նման ամեն ինչ տեսնում էր ու ոչնչի չէր խառնվում. այսքան տարի ոչ մի անգամ չէր խոսել, չէր մռնչացել, չէր սպառնացել, չէր պատժել... Բայց միշտ կար, և թռչունները վախենում էին նրանից։

Հայկազը նախ ջարդված արևածաղիկներից գլուխները պոկեց, դրեց խոտերին. կտա հարևանի թոռներին, քաղաքացի են, արևածաղկի սերմը բաժակ֊բաժակ են առնում, ապա վերցրեց ընկած թևերը։ Մեջտեղից ծնկանը դեռ չսեղմած, ուղիղ փայտը, որը գլխից աջ մի թևն էր, գլխից ձախ՝ մյուսը, երկու կես եղավ։ Բայց ծայրերի ցախավելները լավ էին մնացել. քանդեց մետաղալարն ու ցախավելներն էլ դրեց արևածաղկի գլուխների կողքին. կփորձի, մեկ էլ տեսար՝ բակն ավլեցին։ Պիջակը հանեց խրտվիլակի հագից։ Իրենն էր։ Իր վարորդ եղած ժամանակվա պիջակը՝ սև, կարմիր զոլերով ու ընտիր կտորից։ Երեք ամիս էլ չհագավ, ուր մտնում էր, հարցնում էին ծիծաղելով. «Էդ մինիստրի պիջակը որտեղի՞ց ես ճարել»։ Գործի մեջ հարմար չէր, ղեկի մոտ շքեղ շորով իրեն ազատ չէր զգում. հանեց, հագցրեց խրտվիլակին, որը դրանից առաջ կնոջ՝ հաց թխելու ժամանակ վառված խալաթն էր քաշել վրան։ «Էգ խրտվիլակը դարձավ որձ,— ծիծաղեց պիջակից ազատվելիս։— Ի՜նչ անկայուն է աշխարհը, դեմքեր կան, որոնց սեռը կարելի է փոխել միայն շորերը փոխելով»։

Պիջակը գունաթափ էր, սև ու կարմիր արդեն չէր ջոկվում, արևից սպիտակել էր, բայց ոչ ձյան նման. վրան և ցեխոտ անձրև էր եկել, և՛ քամին էր հող ու փոշի շփել՝ խանգռած էր։ Թռչունների ծերտն էլ դոշերի վրա շարվեշար՝ ոնց որ շքանշաններ։ Փեշերից ձգեց, կտորը չէր փտել. «Հե՜յ գիդի, Ռումինիա, քո արտադրածն է»։ Թախիծով հիշեց իր անցած կյանքը, երբ առաջավոր վարորդ էր ու պետության կողմից ամեն տարի խրախուսանք էր ստանում՝ արտասահման մեկնելու ուղեգիր, արժեքավոր իրեր գնելու արտահերթ իրավունք, Ռուսաստանի ծովափներում հանգստանալու հնարավորություն։ Ջերմորեն կրծքին սեղմեց պիջակը։ Երանությամբ մտաբերեց ոնց էր ռուս աղջիկներին թևերից կախ գցած ծովափնյա քաղաքի խանութներն ընկած կնոջ համար նվեր փնտրում։ Վերջապես լողազգեստ գնեց՝ կրծկալն ու փորլաթը իրարից անջատ։ Մայրը մինչև կյանքի վերջը ծիծաղում էր. «Աշխարհի ծերն հասար, տրուսիկ բերիր։ Ինչի իմ հարսի ոռը բա՞ց էր»։

Պիջակը շուռումուռ տվեց, տնտղեց. «Աստված հասավ...»,— մտածեց։ Թե չէ օրերը ցրտում են, առավոտներից արդեն ձյան հոտ է գալիս, իսկ ինքը տաք հագուստ չունի։ Թափ տվեց, նայեց. ի՞նչ է որ՝ կոճակները տեղը, աստառը տեղը, առանձնապես պատառոտված չէ։ Ստուգեց գրպանները. մեկ էլ տեսար էն թվերից փողումող մոռացած եղավ։ Թաշկինակ հանեց պիջակի աջ գրպանից՝ չորս տակ ծալած ու ծալերից փտած։ Մյուս գրպանը ծակ էր, բայց դե էդ ի՞նչ ունի պահելու, որ գրպանի կարիք էլ զգա. ինչ կար֊չկար ծախեցին֊ծախծխեցին, որ անկախությանը դիմանան. մնացել է էս մի թիզ հողն ու չորս պատը, էն էլ գին տվող չկա։ Մարդիկ ճոխ տունուտեղ թողած գնում են օտարություն, իրենց ավերակին ո՞վ փող կտա... Նորից տնտղեց պիջակը. «Ինչ ուզում ես ասա, լավ է մնացել»։ Ուսերին ծիտ ու ագռավ ծրտել էին, ծերտն արևի տակ չորացել, քարացել էր կրաքարի նման և ուսադիրներ էր դրել օձիքից աջ ու ձախ, բայց ոչինչ. «Բանջարանոցի գեներալ»,— ծիծաղեց խրտվիլակի վրա։ Ափով տրորեց թռչնաղբը, եղունգով քերեց՝ որը որ կպած մնաց։ Ջրի վրա պահած թափ տվեց. պարարտանյութ է, թող գնա, այգին սնուցի... Իմաստ ունի՞ էս չեղած տարում ինքը փող տա, նորն առնի։ Մանավանդ որ փող էլ չկա. արդեն քանի՜ տարի ու ամիս թոշակ չեն ստացել, խոտ ու կանաչն էլ որ չլիներ, հիմա սովամահ էին եղել. անասունին հավասար տարվա մի կեսը թարմ կանաչով են սնվում, մյուսը՝ չորացրած։ Ոչ էլ կյանքն է առաջվանը. պատերազմ, սով, շուն ու շնից էլ փիս չինովնիկներ... Էլ ոչ քեֆ ու ուրախության կա, ոչ բան։ Ժողովուրդն արդեն հարսանիքն էլ թաղման նման սուսուփուս է անում։ Էդ ո՞ւր պիտի գնա, որ պիջակը գնացած տեղին չսազի... Իրենց ապրելն էն է, որ քնում են ու արթնանում։ Քնելուց առաջ էլ երեք֊չորս մարդ մտածում է, թե վաղը հայոց որ լեռը քանիսով պիտի ծախի, մյուսներն էլ երազում են. «Երնեկ լույսը չբացվի, որ ապրելու խնդիր չառաջանա»։ «Է՛ս է մերօրյա աղոթքը... Մի դատարկ հոգի է մնացել, լավ է, գոնե էն էլ Ատծու ձեռքին է, թե չէ էդ էլ կհանեիք, կտանեիք»,— նեղսրտեց։ Նորից թափ տվեց պիջակը՝ հիմա էլ գրպանների եզրերը, որոնց վրա գունդ֊արցունք քարացել էր թռչնաղբը. «Առաա՜ հա՛»,— բութ մատը խոթեց ցուցամատի ու միջնամատի արանքը ու բռունցքը խուժանավարի տնկեց ցից փետի վրա շվարած, դնովի գլխով խրտվիլակի քիթմռթի տակ, որի վրա տարիներ շարունակ ամպը անձրև էր թքել, քամին էլ բամփել էր գլխին։

Պիջակից ծերտը թափ տալու ընթացքում հիշեց սանահորը, ով թոքախտից հալվել և արդեն կմախք էր նախքան մեռնելը։ «Երկրում, ուր իշխանավորներն ու բնությունը դաժան են հավասարապես, և ընդունածդ ամենասննդարար բանն էլ ջուրն է, հեշտ է մեռնելը»,— մտածեց։ Ապա նայեց խրտվիլակի չլուտ թևերին. չտանի՞ թաղի՝ կատակի համար։ Ծիծաղեց, պատկերացնելով ոնց է խաչ տնկում թևերի գերեզմանին։ Վրան էլ դանակի ծայրով խազեր կանի. «... Աստ հանգչի մասնիկը տիեզերքի՝ խրտվիլակ, որ թևերն իր ավանդեց առ Աստված»։ Այս անգամ բարձրաձայն ծիծաղեց։ Հետո, չգիտես ինչու, նրա մտքի մեջ թոքախտից մեռած սանահերն ու խրտվիլակի փտած թևերը նույնացան. «Տեսնես հողի մեջ առաջ դագա՞ղն է փտում, թե մեռելը»,— մտածեց հետաքրքրված։ Բայց ձեռ քաշեց թևերը թաղելու մտքից։ Կտանի, կպահի աստիճանների տակ, վառելիք է։

Առվի վազող ջրի մեջ զննեց իրեն ոտից գլուխ, ձեռքերը ծափ զարկելու պես խփեց իրար, թափ տվեց հող ու փոշին ու վրան քաշեց խրտվիլակի հագից հանած պիջակը։ Ինչպես հայելու առաջ. աջ թեքվեց՝ ջրի մեջ նայեց իրեն, ձախ թեքվեց՝ ջրի մեջ նայեց իրեն.

— Լավ էլ սազում է,— օտար ձայնից վեր թռավ։ Շրջվեց՝ փոստատարն էր.

— Հա՞ որ...

— Հավատա, իսկը նշանդրեքի պիջակ, ընտիր բան,— պնդեց փոստատարը։

Հայկազը գովասանքից շոյվեց.

— Տեղ գնալու որ եղար՝ կտամ հագնես։

— Գոհ եմ, ախպեր, ո՞ւր պիտի գնամ, տարին մի անգամ գնում էի շրջկենտրոն թոշակները բերելու, էն էլ կտրվեց...

— Հիմա բերե՞լ ես, թե չէ...

— Չէ, չեմ բերել։

— Բա առանց փողի եկել ես՝ ի՞նչ անեմ,— Հայկազը պիջակը հագից հանեց, խփեց թևի տակ։

— Եկա ասեմ, ձեր հաշիվն իմանաք։ Ասեցի ես իմ գործն անեմ...

— Առ,— ծերունին խոտերի միջից վերցրեց արևածաղկի գլուխներից մեկն ու մեկնեց նրան։— Ա՛ռ, ես քեզ «թոշակ» տամ,— ծիծաղեց,— ամեն դեպքում գնալ֊գալով կոշիկ ես մաշում։

Փոստատարը վերցրեց արևածաղիկը։ Ափով փշրեց, թափեց սերմերի վրայի թավշյա խավը, որի վրա մեղուն օրնիբուն ոտքերն էր քսմսել ու էլի չէր տարել ողջ փոշին. ափը դեղնեց։

— Ուշքս գնում է թաց սերմի համար,— ասաց ատամների արանքից կճեպը դուրս թքելով,— կաթի համ է գալիս։

— Մայրակա՞ն, թե ուրիշ կնկա...— կատակեց Հայկազը նրա սերմի կճեպից սևացած շրթունքին նայելով։ Ապա փոստատարի թևից մոտ քաշելով գլուխը մոտեցրեց նրա գլխին ու ականջին փսփսալով հարցրեց.— Ճի՞շտ է, որ խորթ աղջկադ հետ ես։

Փոստատարը վախեցած ետ քաշվեց.

— Գիժ երեխու պես ես,— նախատեց,— կարող ես էնպիսի ճշմարտություններ դուրս տալ, որ սարսափեցնի մարդկանց։ Բա էսպես սնվողը...— նա բութ մատը գոտկատեղից մտցրեց ու ձգեց, առաջ քաշեց լա՜յն գոտին,— կարո՞ղ է կնոջ հետ լինել... Մեջը ռեզին եմ քաշել, որ հագիցս չընկնի,— տեղը բաց թողեց շալվարը։

Հայկազը գնաց, ջուրը փոխեց մարգից մարգ ու փոստատարին ուղեկցեց դեպի դարպասը։

— Ռադիո լսո՞ւմ ես, աշխարհում ի՞նչ կա։

Փոստատարը թաթերի ծայրերին զգուշորեն քայլեց թաց խոտերի միջով.

— Հեչ, տաք ու սառ անելով գլորվում է դեպի հավերժություն։

— Ամերիկան էլի՞ ուզում է իշխել,— ծերուկը ոտքը միզող շան պես տնկեց ու կոշիկի միջից դատարկեց ջուրը։

— Երևի։

— Ռուսաստա՞նն էլ է ուզում։

— Ո՞վ չի ուզի, որ...

— Ճի՞շտ է, որ ամերիկյան օգնություն է եկել՝ ալյուր ու ձեթ, ասում են թոշակառուներին են տալու։

— Ճիշտ է, բայց ալյուրը որդնած է, ձեթից էլ շան հոտ է գալիս,— թաց խոտերից բակ՝ վերջին քայլը ոստնեց փոստատարը։

— Բա ինչի՞ էդպես անմարդկային...

— Չգիտեմ, ասում են երրորդ երկիր ենք։

— Առաջին երկուսն ովքե՞ր են։

— Իրենք կլինեն,— ծիծաղեց փոստատարը։

— Սրտիդ մոտ մի ընդունիր,— մխիթարեց Հայկազը,— Աստծո դրած կարգում մեր համարումը ավելի բարձր է... Որ օգնությունը բաժանեն, ալյուրը բեր։ Բոքոն կանենք, կտանք շանը, մեղք է։ Որ եկար վրադ չհաչեց, չէ՞։

Փոստատարը նայեց քարե բնի կողմը, որտեղ կողին ընկել ու թաթով գետնից փոշի էր հանում ականջը սպիտակ, ինքը սև շունը։

— Սովից կողերը փոս են ընկել, դա հեչ թշնամու վրա չի կարող հաչել, ուր մնաց բարեկամի։

Գետնի չոր փոշուն թաց ոտնահետքերը դաջելով ծերուկը մոտեցավ բնին, տնքալով պպզեց ու արձակեց շան կապը.

— Թե սրանք ինչի՞ խոտակեր չեն,— սրտնեղեց... — Գնա մի քիչ ման արի, գոնե դաշտերում մուկ ու առնետ կեր։ Բայց գիշերը տուն կգաս,— հանձնարարեց կենդանուն։

— Լավ կանի լճի կողմը գնա,— խորհուրդ տվեց փոստատարը,— գիշերը սարսափելի քամի էր, ալիքը գորտ ու ձուկ նետած կլինի ափ։

Շունը նորածին հորթի նման երերաց ու նստեց գետնին՝ բնի առաջ։ Հայկազն անհանգստացավ.

— Չսատկի՞...

— Տո՛ չէ,— սիրտ տվեց փոստատարը,— ուղղակի ազատությանը սովոր չի...

Հայկազի պառավը ծառի տակից փոստատարի գլուխը տեսավ ու գրկից թափեց ավելուկի տերևները, որ հյուսում էր չորացներ ձմռան համար։ Աղերի կուտակումից ու կյանքի ծանրությունից ծռված, ծամածռված, ծնկների հոդերն իրար խփելով խառը֊խառը եկավ։ Մինչև տեղ հասնելը մտքում որոշեց. եթե երկու ամսվանը բերած լինի, կգնա հարևան գյուղ՝ հիվանդ քրոջը տեսնելու, և նույնիսկ ճշտեց տանելիքը՝ մակարոն, բայց ոչ պարսկական. ուտողները լուծ են ընկնում։

— Տիկինն ինչպե՞ս է, հո էլ ճնշումը չի՞ բարձրանում,— մոտեցող կնոջը տեսնելով քաղաքավարի գտնվեց ու հարգանքով հարցրեց փոստատարը։

— Ճնշումն ինչ է, որ չբարձրանա, դա էլ հո մեր թոշակը չի՞,— կատակեց Հայկազն ու տեղեկացրեց կնոջը.— Փող չկա։ Մարդը եկել է ասելու՝ հույս չունենաք։

— Ի՞նչ անեմ,— ուսերը վեր քաշելով արդարացավ փոստատարը։— Հո կառավարություն չէ՞...— նա մի պահ լռեց՝ կնոջ ներկայությամբ ուզում էր մինչև վերջ քաղաքավարի մնալ ու մտքում բարեկրթում էր հայհոյանքը, վերածում գրական բառերի,— պատուհաս է գլխներիս՝ հում գլուխ, պլնչոտ գյադեք են, կյանքի հարգ ու կարգից անտեղյակ։

Հայկազը ձեռքը մեկնեց, մի քանի հատիկ արևածաղկի սերմ հանեց, բռով լցրեց բերանը, ծամեց, թուքը կուլ տվեց.

— Մի մխիթարանք կա,— ասաց՝ մնացորդը ոտքերի տակ թքելով,— ցանկացած երկիր ավելի երկարակյաց է, քան նրա ինքնակոչ չինովնիկը։

— Խրտվիլակը որ խրտվիլակ է, իր անուղեղ հալին մի այգի է պահում, դրանք խրտվիլակի չափ էլ չկա՞ն... Էս մի բուռ երկիրն ի՞նչ էր, որ հասցրին էս վիճակին։

— Էս հողը,— ծերունին ոտքով դոփեց գետնին,— երբեք խելքի ու խելացիների պակաս չի զգացել։ Էս հողը հուր հավիտյան ազնվության ու խղճի պակաս ունի։ Թե չէ էշն էլ խելք չունի, բայց խիղճ ունի Աստծո առաջ իր ստանձնած դերը մինչև վերջ ազնվորեն տանելու և կրում ու կրում է իր բեռը։ Իսկ Հիտլե՞րը. կասե՞ս, որ անխելք է, բա անխելք մարդը աշխա՞րհ կնվաճի... Ընենց որ, ավելի լավ է քո գլխավերևում էշ ունենաս, քան Հիտլեր... Էշին գոնե կարող ես դնել քո ուզած ճամփին ու քշել... Իսկ դրանց... Չկա ավելի սարսափելի բան, երբ չար մարդը խելք է ունենում. դա հենց սատանան ինքն է, որ կա։ Նրան անհնար է դաստիարակել ու վերադաստիարակել, կրթել ու խղճի բերել, նրան պետք է պարզապես ոչնչացնել... Ցավոք սրտի տիեզերական չարության դեմ մարդկային ուժերով չես կռվի։ Ուղղակի պիտի պինդ մնանք։

— Ա՛յ մարդ, դե չի կարելի, էլի՛,— զայրացավ փոստատարը։— Էն խեղճ անասնաբույժն էլ չի կարողանում ոտքի վրա կանգնել, գլուխը պտտվում է, ծնկներն էլ դողում են։ Բա որ ծեր մարդը տարիներով մսի ու քաղցրի համ չտեսնի, էդ պիտի լինի, ուրիշ ի՞նչ... Վերջն էլ՝ մահ։

— Իսկ ես լսել եմ,— վախեցած տեղեկացրեց պառավը,— Երևանում հերոս զինվորների տղա երեխեքը գողություն են անում, աղջիկ երեխեքը՝ անառակություն։ Էս երկրում ապրելու ուրիշ հնար չկա՛։

— Ինչի՞ց ես խաբար, այ քուր, մանկատներից երեխաներ են արտահանվում արտասահման, հանց ոսկու ձուլակտոր։ Այնտեղ նրանց մասերի բաժանած վաճառում են, ինչպես հին մեխանիզմ, և ծեր միլիոնատերերը գնելով փոխում են իրենց մաշված սիրտ ու թոքը։ Իսկ Եվրոպայում... Ո՞վ կսպասեր Եվրոպայից նման բան, տղեկների ձվերից նուրբ հոտերով օծանելիք են պատրաստում կանանց համար։

— Վո՛ւյ,— սարսափած պառավը ափով խուփ փակեց բերանը։

— Ա՜յ քեզ աշխարհ, ա՜յ քեզ մարդկություն,— փոստատարը ձեռքերը կողմ տարածած ճոճվեց աջ ու ձախ՝ ձեռքերի բացվածքում տեղավորած աշխարհը ցույց տալու համար։— Աստծո երևակայությունն էլ է ցնցում իր դաժանությամբ։

Դարպասի դռան մոտ խմբված նրանք ոտքի վրա, ինչպես հանգուցյալի կենացը խմելիս, մղկտացին անասնաբույժի համար։ Ծեր ամուսիններն հիշեցին, թե ինչ հոգատարությամբ նա վիրակապ դրեց իրենց հավի կոտրված ոտքին, և հավն էլ իր հերթին ապերախտ չգտնվեց ու էլի մի տասը֊քսան ձու ածեց՝ մինչև աղվեսի տանելը։

Ապա փոստատարը հրաժեշտ տվեց.

— Լա՛վ մնաք։

Փոստատարի հեռանալուց հետո Հայկազը մի անգամ էլ կնոջ համար հագավ պիջակը.

— Մեր խրտվիլակի հագից եմ հանել, թևերը փտել էին, իրենց֊իրենց ընկան՝ ոնց որ քյաֆթառ ատամ...— ծիծաղեց թևերի վրա ու ձեռքերը կրծքին տպտպացրեց, դզմզեց արևից սպիտակած պիջակը։— Ո՞նց է։

Կինը պաղ֊պաղ նայեց ծրտոտ պիջակի մեջ կլուլված ամուսնուն.

— Ուսերը մի քիչ կախ են... Ոսկորներդ էլ են մաշվել,— նկատեց տարիների տարբերությունը։— Բայց լավ է,— ասաց,— խրտվիլակը՝ մերը, պիջակը՝ մերը. ոչ մի ամոթ բան էլ չկա։

Մի ժամի չափ Հայկազը յասամանի ծառի տակ նստած անմշակ թութուն ծխեց, դառը ծխից մի քանի անգամ խեղդվելով հազաց՝ ջրակալած աչքերը սրբելով, մինչև պառավը հյուսեց ավելուկի մնացած թփերը՝ տեղին֊անտեղի օ՜ֆ, օ՜ֆ անելով։

... Մեղուն քամակը երկինք տնկած, քիթմռթով մտել էր ծաղկի հոգու մեջ և ոտքերը ծաղիկի կողերին տրորելով փորում ու փորում էր. նեկտար էր պետք։ Հայացքը մեղվին հառած՝ Հայկազը մտախոհ նայեց աշխարհին, մինչև կինն ավարտեց գործը։ Բանջարի երկար հյուսքերը ուսներին գցած՝ ամուսինները բերեցին ներս, կախեցին պատուհանի բռնակներից։ Որից հետո պառավը, մի ձեռքը կոնքին, տնքրտալով, գոլ ջրով ու կապրոնե մաշված գուլպայով շփեց, մաքրեց ծերտը պիջակի վրայից, օձիքն համարյա լվաց ու պիջակը գցեց աթոռի գլխին.

— Մինչև առավոտ կչորանա,— հուսադրելով։

Երեկոյան նրանք եռման ջուր խմեցին՝ մեջը ուրց գցած։ Կինը դժգոհեց, որ գիշերներն աչք չի փակում. «Գլուխս մրսում է»,— ասաց։

— Արյունդ լավ չի պտտվում, քեզնից խորթացել է,— բացատրեց Հայկազն ու գնաց խոհանոց։ Սովետական տարիներին կերած մոմպասի մետաղյա տուփի պարունակությունը փորփրելով՝ թել ու կոճակի միջից ջոկեց, սպիտակ գույնի հաբ հանեց՝ ժամկետանց վիտամին «Ա», որը տարիներ առաջ տալիս էր ցռան գառներին, ու մի բաժակ ջրի հետ բերեց, հրամցրեց կնոջը.

— Քնաբեր է, խմիր։ Արյան ճնշումն էլ է կարգավորում։

Կինը խմեց, խմելու ընթացքում, ի նշան երախտագիտության, հայացքը ամուսնուն հառած։

Հայկազը բաժակը ետ տարավ խոհանոց։ Վերադարձավ ձեռքերն իրար շփելով ու տաքացնելով. մեջը դող էր մտել, ոսկորները մրսում էին. ուրեմն աշունը հասեհաս գալիս է։ Էլի պիտի քամին վախեցնելով դուռ֊լուսամուտ ծեծի ու պատի տակ գոռալով լա՝ ծառերի մազերը փետելով, իրենք էլ վերմակի տակ կուչ եկած եռման ջուր խմեն, որ արյունը սառույց չկապի։ Ու կարող է պատահել ձմռան ամենացուրտ օրը հանկարծ պարզվի, որ այլևս եռացրած ջուր չունեն. սպառվեցին֊վերջացան փայտ ու նավթ, քրջուփալաս, տետր ու գիրք։ Վառելու արժան օրգանական նյութերից մնացին սեփական մարմինն ու անձնագիրը՝ հարգարժան ՀՀ անվավեր ճանաչված քաղաքացի...

Պահարանից հանեց հին կարպետը, որով տարիներ առաջ խնձորի արկղերն էին պահպանում ցրտից, գցեց ուսերին։ Գնաց ննջասենյակ. ճանապարհին օդի մեջ ծափ զարկելով ցեցի թռվռացող թիթեռ սպանեց։

— Դեռ չորս օր կա մինչև աշուն, բայց տան ներսում ձմեռվա պես ցուրտ է,— կանչեց այնտեղից։

— Քանի՜ տարի չենք տաքացնում, բա ի՞նչ էիր ուզում... Լճի խոնավությունն էլ մի կողմից,— ուրցաբույր գոլորշու միջից գոռալով պատասխանեց կինը։

— Հատակն էլ երևի փտել է, նամշահոտ է գալիս։

Նա վերադարձավ ննջարանից, նորից եռման ուրցաջուր խմեց՝ ձեռքերը բաժակի կողերին տաքացնելով։ Բաժակը ցած դրեց ու՝

— Ես դրանց մերը... էդ բոզի տղերքն ո՞վ են, որ ինձ խեղճացնեն՝ էն էլ ստամոքսով...— արքայական ժեստով սեղանին նետեց ծաղկավոր կտորի մեջ ճոթերից կապած մի փոքրիկ կապոց։ Կապոցից ամերիկյան մանր դոլարներ ընկան, ու ծանր զնգոց եկավ. ոսկու զնգոց էր։

— Վաղը գնամ շրջկենտրոն, սնունդ բերեմ։

Կինը նրան նայեց պաղությունից պսպղան աչքերով։

— Պա՞րտք ես արել։

— Ումի՞ց...— Հայկազը հայհոյանքը կուլ տալով, զայրացած ու անձայն շարժեց շուրթերը։— Ողջ երկիրը սարքեցին իրենց լայեղի՝ մուրացկա՛ն։

Կինը շարունակում էր նրան նայել պաղ ու դատարկ՝ ինչպես աշնան երկինք, հայացքով։

— Սա է՛ն փողն է,— ասաց կնոջ պաղ հայացքին ի պատասխան, ակնածելով «է՛ն» բառից։

— Է՞ն փողը...— պառավը դողդողալով բացեց ճոթերից կապած կտորը։— Մեր կնունքի խաչե՜րը... Ցուրտ գոմի մեջ սատկած գառների մսի վաճառքից գոյացած գումարը... էն, որ մեր թաղման համար էինք պահել,— շոյեց կապոցի միջինը։— Ախր էստեղ հեչ երկու դատարկ դագաղի փող էլ չկա, ի՞նչ պիտի առնես,— վշտացավ։— Մեր հավերժական հանգիստը մի օրում ուտենք ու գնանք զուգարան։

— Բա խաչե՞րը։

— Խաչերը միայն ոսկի չեն, մեռոնաջրված են՝ սրբություն, կարելի՞ է վաճառել։

— Այս պահին միայն մի բան չի կարելի՝ մեռնել։ Հանուն կյանքի արված ամեն ինչը կարելի է և թույլատրելի։

— Նույնիսկ սրբություն վաճառե՞լը,— զարմացավ պառավը՝ ափով ծածկելով փողն ու խաչերը։

Հայկազը սեղմեց ատամները.

— Ստիպված ենք...

— Կդիմանանք,— Երևանից բերված լաքապատ դագաղից ու գլխավերևում ճթճթացող բուրավետ մոմերից, որոնց լույսի վրա գալիս է հրեշտակը, չէր ուզում հրաժարվել պառավը,— ութսուն տարի ճոխ ապրել ենք, մի քիչ էլ էսպես կապրենք... Մենք որ դժգոհենք, բա երեխեքն ի՞նչ ասեն. ծնվել են ու կյանք չկա։

— Հոգիդ կդիմանա, բա մարմի՞նդ։ Ախր ծե՜ր ենք,— Հայկազը համոզում էր կնոջը՝ առանց նրա աչքերին նայելու։— Ուզում ես անասնաբույժի օրն ընկնե՞նք, սեփական ծնկնե՞րդ էլ չտանեն մարմնիդ ծանրությունը։

— Իսկ դու ուզում ես մե՞զ էլ ամոթու՝ գիշերով, առանց օղորմաթասի ու դագաղի, կատվի քաքի պես հողը ետ տան ու ծածկեն, ոնց որ ներքին թաղի էն ծերերի՞ն։

— Շա՜տ հեռու գնացիր... Հույս ունենանք, որ մահը տալու ժամանակ Տերն ավելի բարի կլինի, քան եղել է կյանքը տալիս։— Ծերունին կնոջ կնճռոտ ձեռքը ետ տարավ, եղածը փաթաթեց թաշկինակի մեջ ու դրեց աթոռի գլխին չորացող պիջակի գրպանը։ Սեղանի վրա կապոցից մնաց քառածալ մի թուղթ։

— Էս կտակն էլ մի հուսալի տեղում պահիր,— հանձնարարեց կնոջը։

— Բարձի մե՞ջ։

— Բարձի մեջ, ներքնակի տակ, որտեղ որ հարմար է։

Պառավը թուղթն իսկույն խոթեց ծոցը.

— ... Իզուր տունը կտակեցինք տղաներին։ Ամերիկաներն ու եվրոպաները թողած ինչի՞ կգան էս քարերի մեջ օձ ու կարիճի հետ ապրելու։ Ճիշտ կլիներ ծերանոցին նվիրել։

— Ծերն իր կյանքը ապրել, իր բաժին դրախտն ու դժոխքը վաստակել, մի ոտքն էստեղ է, մյուսը երկնքում, նրա ինչի՞ն է պետք քո տունը...

— Ինչ֊որ է, մեր չարչարանքով դրած տունը անտեր չէր մնա։

— Դարդ մի արա, էլի չի մնա. կգան, ո՞ւր պիտի կորչեն, օտար երկրում մարդ կարող է կուշտ լինել, բայց ոչ երջանիկ։

— Իսկ դու համոզվա՞ծ ես, որ նրանք երջանկության են ձգտում, գուցե կուշտ լինելը նրանց լիուլի հերիքո՞ւմ է ապրելու համար։

— Աստված գիտե։

— Աստված խեղճացել է, մենք էլ հետը, ի՞նչ իմանա։

— Վեր կաց, վեր,— կնոջ մեջքին քաջալերող թփթփացրեց Հայկազը,— գնանք քնենք, քանի չի մթնել։ Թե չէ մթան մեջ դժվար է շարժվելը։

— Էլեկտրիկն ասում է գոնե հազար դրամ ճարեք, մուծեք, հոսանքը միացնեմ։

— Հազար դրամը քիչ փող չէ՝ երեք բուխանկա հաց և մի տուփ մարգարին, որտեղի՞ց ճարենք։

Հայացքն աղջամուղջի մեջ նվաղած սարերին՝ պառավը քստքստացնելով գնաց ննջարան։ Մինչ ամուսինը շրխկոցով կկողպեր դուռը, անկողնու վրայից վերցրեց բարձերը, փմփխացրեց ու խոթեց վերմակի տակ՝ առանց հավաքելու ծածկոցը.

— Հավերի հետ թառում ենք,— կատակեց,— անտեր անքնությունն էլ մի կողմից... Էնքան եմ տալիս ու առնում, հոգիս գալիս է բերանս։

— Լավ է, էլի,— ծերուկն էլ կատակեց,— բերանդ մի բան կլինի ծամելու, սովից չես տանջվի։

Հայկազն առանց շորերը հանելու սահեց վերմակի տակ.

— Բոոո՜,— բառաչեց ցրտից,— դու էլ շորերով պառկիր, թող անկողինը մի քիչ տաքանա, հետո կհանվենք։

— Էլ ի՞նչ հանվել...— պառավն էլ սրթսրթալով սահեց վերմակի տակ։

— Կյանքն էսքան պաղ մեկ էլ մորս մահվան տարին էր,— հիշեց Հայկազը ցրտից կակազելով,— խեղճ կինը գնաց գոմ անասունը ջրելու, մեռավ, մնաց մսուրի մոտ։

— Բախտավորությունը հենց դա է,— նախանձեց կինը,— որ ապրելով մեռնես։ Թե չէ սա կյա՞նք է՝ մեռնելով ենք ապրում։

— Լավ կլինի՜...— գլուխը վերմակի տակ խոթած կափկափեց Հայկազը, կես ժամի չափ վերմակի տակ շնչեց ձեռքերին, մարմինը գոլացրեց սեփական շնչառությամբ։

— Երեկ ուղիղ կեսգիշերին ջահել մեռած պապիս տեսա, չհասկացա երա՞զ էր, թե տեսիլք։ Բակի կանաչ խոտերին նստած քարը քարին խփելով ծիրանի կորիզ էր ջարդում ու ինձ հարցնում. «Ո՞նց եք»։ Ես էլ հոգոց հանեցի՝ կանք, էլի... Ծիրանի կորիզը ջարդեց, կիսեց կեսը ինձ, կեսը իրեն, վերջում էլ ասաց՝ տանեցիքին կբարևես։ Ես էլ ասեցի՝ բարու մեջ մնաք։

Ի պատասխան այն աշխարհից եկած բարևների՝ Հայկազը օդը քթի մեջ կլկլացնելով, խռռացրեց։

— Օ՜ֆ, օ՜ֆ,— գիշերային իր անքուն տանջանքին համակերպվեց պառավը ու, տաքանալու հույսով, կիպ կպավ ամուսնուն,— թե ասա շանն ինչի՞ արձակեցիր, գիշերները լափի դատարկ ամանը գռգռացնում էր թաթերի տակ, էլի զգում էիր, որ մենակ չես։

* * *

Առավոտյան Հայկազը հագավ խրտվիլակի հագից հանած պիջակն ու սուր քթերով լաքե կոշիկները։ Կոշիկների քթերը աննկարագրելի նեղ ու երկար էին։ Այն մնացել էր հարևանի տղայից, ով Մոսկվայում մի կնոջ հետ էր ամուսնացել՝ իր մորից հինգ տարով էլ մեծ, և եկել էր ծնողներին ասելու. «Ես ձեզ հրաժեշտ եմ տալիս»։ Գնալիս մոռացել էր լաքից կոշիկները։

— Ամբողջ Եվրոպան է էդպես հագնում,— կոշիկի քթերի երկար սրությունը արդարացրել էր հարևանը ու նվիրել,— ոտքիս մեծ է... Թազա ապրանք է, ափսոս է անտեր մնա։

Դրսի լույսի տակ պառավը նկատեց, որ պիջակի մեջքի մասում թռչնի պոչից պոկված ու եղևնու փշերի պես սուր֊սուր ծերտի ցոլքեր կային կպած, որոնք մաքրելու ընթացքում առանց ակնոցի չէր տեսել։ Մոտեցավ, թափ տվեց. «Լա՛վ է...»։

Ձեռքերը գրպանները դրած՝ Հայկազը գնաց դեպի դարպասը։ Գրպանում՝ ափի մեջ թաշկինակը պինդ պահած, նա մտովի արդեն գնումներ էր անում ցուրտ աշնան ու ձմռան համար, և կարծես թե դժգոհ չէր։ Ապա շրջվեց ու հարցրեց կնոջը. «Նավթի համար աման ունե՞նք»։ Պառավը աստիճանների վրա կանգնած՝ գլխով դրական նշան արեց։ Հայկազը գոհունակ ժպտաց ու շարունակեց քայլել։ Քիչ հետո նորից շրջվեց ու ավելի բարձր հարցրեց. «Իսկ ալյուրի համար այնպիսի տեղ ունե՞նք դնելու, ուր մկները ելումուտ չունենան»։ «Հա՛, հա՛»,— ժպտալով հավաստիացրեց կինը։ Էլի մի քանի րոպե պառավը ժպտալով նայում էր ամուսնու ետևից և որոշել էր չարաճճի ձեռքով անել, եթե նա նորից շրջվի։ Բայց Հայկազը չշրջվեց։ Կես ճամփին ձեռքերը հանեց գրպանից ու կոր մեջքին աղուտ հողի պես ճաքճքած ձեռքերը դարսած՝ շարունակեց քայլել։ Հասավ դարպասին, քաշեց երկաթյա դուռը։ Դուռը չբացվեց։ Ծերուկը կանգ առավ, խորը շունչ քաշեց ու դժվարությամբ բացեց այն՝ ծանրությունից տնքալով։ Ոտքն զգուշորեն վեր բարձրացրեց ու դարպասից անցավ՝ ետևից դուռն առանց ծածկելու։

Պառավը տեսավ, թե ինչպես երկինքը հանկարծ պեպենոտվեց թռչունների չվող երամով, որոնք օդը խշրտացնելով թևեցին֊անցան իր գլխավերևով. «Տեսնես կնկատե՞ն, որ խրտվիլակը կռնատ է»,— վախեցավ արևածաղիկների համար ու հայացքը երկնքից ցած բերելով կանչեց ամուսնու ետևից.

— Շաքարավազը չմոռանաս։

Առանց շրջվելու ծերուկը ձեռքը բարձրացրեց, ինչպես անում են ողջունելիս, իբր՝ լսեցի, ու ոտքի տակից կոշիկի քթով դեն նետեց քարը։

Պառավը մտքում «Հայր մեր» արտասանելով նայեց, մինչև ամուսինը գնաց՝ գնա՜ց, գնա՜ց, գնա՛ց։ Եվ «... Զի քո է արքայություն» մասում աղոթքն ընդհատելով սարսափահար մտածեց. «Վերջ»։

ՀՈՐՍ ԱՐԵՎ... ԵՎ ՆՄԱՆ ԲԱՆԵՐ

Վաճառողի ազնվությունը փաստաթղթով վավերացված, «Հորս արև, ինձ մոտ մեկ կիլոգրամը հավասար է մեկ կիլոգրամի», փակցված էր կշեռքին։ Հայացքը ճանճերի ծերտից չեչոտված երկտողին՝ Արամը բան էր պատմում նրան, ապա.

— Պա՞րզ է,— ուզեցավ մսավաճառի համար ճշտել իր տառապանքի չափը, երբ պատմեց֊պրծավ, թե գիշերը ո՜նց է տանջվել ոսկորի համար գզվռտող շուն ու կատուների ձայներից, որոնց տեղ֊տեղ մարդկային հայհոյանք կար խառնված։

— Պարզ է,— հասկացավ մսավաճառը,— դաժան աշխարհ է, անգամ բնությունն է սթրեսի մեջ. քամին էլ, գիշերս լսած կլինես, գլուխը ծեփծփում էր ժայռերին. մարդու պես էր տանջվում։

— Չի կարելի ասել, թե աշխարհը դաժան է, ուղղակի բախտ չունեմ։ Իսկ երբ բախտ չունես, աչքիդ Աստծուց սկսած բոլորը ֆաշիստներ են։ Ի դեպ, Աստծու մասին. այդ նա է բախտը բաժանում...— հիմա էլ սկսեց պատմել, թե ոնց էր պահմտոցի խաղում, երբ Տերը եկավ բախտ բաժանելու։ Ինքը դռան ետևում թաքնված էր։ Իսկ երբ դուրս եկավ, արդեն ծերուկի պարկը դատարկ էր, ու խեղճը շվարած նայում էր իրեն։ Տիրոջ մասին այլ մանրամասներ Արամը չէր հիշում և մսավաճառի հարցերին անորոշ պատասխաններ էր տալիս. «Աչքերն ի՞նչ գույնի էին՝ չեմ հիշում, մազերը սև՞ էին՝ լավ չնայեցի, ձայնը քա՞ղցր էր՝ չի տպավորվել...»։

«Ա՜հ,— մտքում հիասթափվեց մսավաճառը,— հորինող է, ոչ թե բանաստեղծ», ու ասաց.

— Ընդամենը կես կիլո միս ես ուզում, էն էլ ապառիկով, ճի՞շտ է։

— Ուզում եմ։

— Որ կես կիլո միս տամ քեզ, հո՞ ոսկոր չեմ տալու։

— Ամոթ չի՞։

— Որ փափուկը քերթեմ, քեզ տամ, բա ոսկորն ի՞նչ անեմ։

— Տուր շներին։

— Շունը վճարունակ չէ։ Նրանց մոտ արժեքների այլ համակարգ է, նրանք ծախսերը հաչելով են փակում։

— Ավելի լավ, երբ տալիս ես ու դիմացը հաչոց ես ստանում՝ բարություն է։ Դու էլ արա ու գցիր ջուրը,— ձեռ չէր քաշում Արամը։

— Եթե ես ամեն շան ոսկոր տամ, ինքս սոված կմնամ։ Գիտես չէ՞, սա իմ սեփականը չի,— նա գլխով ցույց տվեց փնթի սեղանիկը, որի վրա շարված էին ըստ թարմության տեսակավորված՝ դեռևս արյուն ծորող կամ արդեն սև, չորացած եզրերով մսերը, վրան էլ ամառային կերած֊խմած, տռուզ ոռերով ճանճեր։— Ես այստեղ միայն վաճառող եմ... էն էլ ինչպիսի՜,— «ինչպիսի» բառն արտասանելիս ձեռքը տնկեց ազնվությունը փաստող գրության կողմը՝ «Հորս արև...» և նման բաներ, ու դեմքը փայլեց գոհունակությունից,— ոսկին ղալաթ է արել իմ ազնվության դեմ։

Արամը հուզված նայեց նրա ձեռքի ուղղությամբ, ապա հայացքը վար բերելով կարդաց մսակտորներին փակցված պիտակները՝ «տավարի թոք», «ոչխարի պլոճիկ», «գառան բուդ», «սիրտ՝ ամեն ինչի», մի փոքր տեղ սեղանիկի վրա դատարկ էր, բայց գրությունը կար՝ «Խաշ չկա, պրծել է։ Խաշի համար եկեք առավոտ շուտ։ Հանկարծ սխտոր չառնեք, սխտորը ձրի կտանք, բայց օղու հարցը ինքներդ լուծեք»։

— Հիմա գնամ մեռնե՞մ։

Վաճառողը տանջանքների մեջ էր. նա ոչ մի կերպ չէր հասկանում՝ ինչո՞ւ պետք է աղքատը միս ուտի, ու՝

— Ա՛յ մարդ, էս ի՞նչ կյանք է...— հերսոտեց հաճախորդի պնդերեսությունից,— ախպեր ջան, թող գնա, ես իմ առևտուրն անեմ։

— Ուրեմն չե՞ս տալիս։

— Չէ՛։

— Ուրեմն գնամ մեռնե՞մ։

— Ինձնից հեռու, քո գործն է՝ կմեռնե՜ս, կմնա՜ս...

— Հո ողորմություն չե՞մ ուզում, այ ախպեր, շաբաթվա վերջին փողը բերելու եմ։

— Միսն առաջին անհրաժեշտություն չէ, գնա՛... երբ փող կունենաս, էն ժամանակ էլ կմտածեմ՝ փափո՞ւկը տամ, թե ոսկորը,— ասաց զայրույթից քիթ֊մռութը խառնած վաճառողն ու վերջում էլ հուշեց սովից փրկվելու ճարը։— Գնա ցամաք հաց կեր։

Արամը չուզեցավ ասել, որ շրջակա բոլոր հաց, մածուն, ջուր և առհասարակ ուտելի որևէ բան վաճառողներին արդեն պարտք է այնքան, որ եթե երկնքից ոսկի թափվի, էլի չի կարողանա մարել պարտքերը, ու խաբեց.

— Էսօր ծննդյանս օրն է, պիտի տաս։

— Այ ախպեր, քո ծնվելու ջառմա՞ն էլ ես պիտի քաշեմ,— զայրացավ վաճառողը,— իբր լավ բան ես արել, որ ծնվել ես, հլա գլուխ էլ գովում ես։

Կանքից վերջնականապես հիասթափված, Արամը ձեռքը դեպի վաճառողը ձգած՝

— Մա՜րդ ես, մա՜րդ...— նախատեց։

Երբ արնաջրից թրջված գոգնոցով մսավաճառը իջավ ճանճի գլխին, ապա փնչացնելով մսակտորից վերցրեց ոտքերը վեր՝ մեջքի վրա լխճված ճանճն ու ծեփեց գետնին, Արամը հույսը կտրեց միս ուտելուց և որոշեց տուն դառնալ։

Ապրելուց բեզարած մի ծերուկ մայթին նստած ծխում էր, ձեռի հետ էլ ողորմություն էր հավաքում, ապա օրն ամփոփեց. փողերը դատարկեց փեշի մեջ ու սկսեց հաշվել։ Ծերուկին շրջանցելով մոտեցավ թերթավաճառի կրպակին։ Օրաթերթ վերցրեց ու գանգատվեց վերցնելու ընթացքում.

— Ո՞վ կհավատար... Ես, որ Սստծո կողքին կանգնած եմ աշխարհի արարման օրից, այսպես դաժանորեն կտանջվեմ սովից։

Կրպակատիրոջն առանձնապես չէր հետաքրքրում աշխարհի արարման հարցում հաճախորդի ունեցած ամագը։ Նա ձեռքը հանեց փոքրիկ պատուհանից ու թափահարեց պարտքերի տետրը.

— Արդեն ութը հարյուր դրամ պարտք եք։

— Սարքիր ինը...— հանձնարարեց Արամը։

Մինչև բակ թերթը թևի տակ խփած թռավ ցեխաջրերի վրայով. «Մեկ, երկու, երեք, ձմերուկը բերեք...»։ Մանկական խաղի մյուս հատվածն արտասանելիս ու մի ոտքի վրա թռվռալով արդեն աստիճաններն էր բարձրանում. «... չորս, հինգ, վեց, ընկավ կոտրվեց։ Յոթ, ութ, ինը, ասեք նրա գինը»... Բառերն հերիքեցին մինչև դռան մոտ։ Ներս մտնելիս լուռ էր։

Գնաց զուգարան։ Վերադարձավ ու պառկեց փտած, ճռճռան բազմոցին, որից կծու կեղտա֊ ու հնահոտ էր գալիս։ Ննջեց. «Սովի դեմ պայքարելու լավագույն միջոցը քունն է»,— մտքում փիլիսոփայելով։ Արթնացավ անորոշությունից տանջվելով և հատակը շոշափելով վերցրեց լրագիրը։ Միանգամից բացեց վերջին էջը՝ հայտարարություններ։ Աշխատանք գտնելու հույսով և մսավաճառի մերժումից վիրավորված կարդաց առավել ուշադիր և ինչպես սիրային նամակը՝ մի քանի անգամ։

«Հյուրանոցին հավաքարարի աշխատանքի համար պահանջվում են մինչև երեսուն տարեկան բարետես աղջիկներ՝ անգլերենի և ռուսերենի փայլուն իմացությամբ։ Հեռ. 81574»։

«Ֆիրման փնտրում է տասնհինգամյա կույս օրիորդ՝ Արաբական Էմիրություններում շեյխի քսանհինգերորդ կնոջ աշխատանքի համար։ Բարձր աշխատավարձը երաշխավորվում է։ Հեռ. 94563»։

«Տուրիստական ֆիրման կարող է Ձեր հանգիստը կազմակերպել տրոպիկական անտառներում։ Էկզոտիկ բույսերն ու օձերն ապահովում ենք անձամբ։ Հեռ. 10588»։

«Վարձով տրվում է դագաղ՝ բոլորովին նոր կափարիչով։ Օրավարձը՝ հազար դրամ։ Դիմել՝ Պռոշյան 845, ցերեկվա ժամերին»։

«Առաջարկում ենք «Ամուսին՝ մեկ ժամով»։ Չշփոթվեք, դա ինտիմ չէ։ «Ամուսին մեկ ժամով»֊ը կկատարի այն բոլոր աշխատանքները, որոնք ընտանիքում տղամարդու պարտականությունն են՝ մեխել, սղոցել, գնումներ կատարել, զոքանչին ընդունել և այլն, և այլն՝ ընդհուպ՝ սերենադ երգելը։ Հեռ. 02010»։

«Դիարանը ցանկացողներին առաջարկում է եկամտաբեր՝ մեռել լողացնողի աշխատանք։ Վարձատրությունը ապրանքով. երեք դի հաջող լողացնելու դեպքում չորրորդը ձերն է։ Ցանկացողները դիմեն՝ Կորյունի 1000»։

«Կորցրել եմ կյանքս, ջրի գնալու ճանապարհին, ամառային այն օրը, երբ խճերը քարքաքոսից դարձել էին պտավոր ու համարյա չէին տարբերվում նախշավոր գորտերից, եթե միայն գորտերն իմ ոտնաձայնից խրտնած չթռվռային... Չեմ կարծում, թե նման բաները կորցնելուց հետո գտնվում են, բայց գտնողին խոստանում եմ մեծ պարգև։

Զանգահարել՝ 12223, Կարինե Ավետիսյանին»։

Հիասթափված ցած գցեց օրաթերթը։ Պատուհանից նայելով շվշվացրեց, ապա մոտեցավ հեռախոսին։ Աչքը լրագրից չկտրելով հավաքեց՝ 12223։

— Բարև Ձեզ,— ասաց, երբ վերցրին ընկալուչը,— ես գտել եմ Ձեր կյանքը։

— Ի՞նչ իմացաք իմն է,— հարցրեց կնոջ ձայնը։

— Ինքն ասաց։ Ասաց...— լրագրի էջի վրա հայացքով փնտրեց անունը,— ... ես Կարինե Ավետիսյանի կյանքն եմ, չհամարձակվեք ինձ նեղացնել։

— Իսկ ի՞նչ հանգամանքներում գտաք նրան։

— Ընկերոջս տանից էի գալիս, մայթով անցնելիս տեսա ճամփին խեղճ֊խեղճ ընկած էր, մտածեցի փող է, վերցրեցի, պարզվեց կյանք էր։ Ասեցի՝ գտել֊գտել եմ, շպրտելն ափսոս է, մեկ էլ տեսար պետք եկավ... դրեցի գրպանս։

— Գրպա՞նը,— զարմացավ կինը,— կեղտոտ փողերի և խլնքոտ թաշկինակի հե՞տ... Վա՜յ մամա ջան։

— Չէ, փող չկար, ես գործազուրկ եմ, փող երբեք չեմ ունենում, իսկ թաշկինակը... էնքան էլ խլնքոտ չէր, մի երեք֊չորս անգամ, շատ չէ... Չնայած էդ օրը հարբուխ ունեի ու թափով էի փռշտում։

— Այ հիմար, քեզ պահիր քո գտածը, էլ չզանգես։

Ցած դրեց լսափողն ու ծիծաղեց։ Լավ էր էդպես ստացվեց, բա որ ասեր բերեք, ի՞նչ էր տանելու։

Իջավ բակ։ Տղաների հետ մի երկու թայլա նարդի շխկացրեց։ Կրվեց։ Հաղթողը ծիծաղելով հարցրեց՝ ո՞նց ես, ինքն էլ սրտից արյուն գնալով՝ լավ եմ, ասաց ու տուն եկավ։ Սոված էր։ Ծակուծուկը փնտրեց։ Կես բուռ չոր ոլոռ գտավ, մկները եսիմորտեղից բերել, թաքցրել էին դարակի անկյունում։ Կերավ, ավելի ճիշտ՝ խմեց, ինչպես դեղահաբը, բռով լցրեց բերանը, կում֊կում ջուրն էլ վրայից։ Պառկեց բազմոցին, տրորվելով շուռումուռ եկավ։ Ամեն շարժումից ոլոռները փորի մեջ շխշխկում էին. դուրեկան ձայն էր, կոմպոզիտոր լիներ երաժշտություն կգրեր դրա հիման վրա... Հայացքն առաստաղին պաղած՝ ահագին ժամանակ նայեց սարդին, որը մի ոտքով թելից կախված, մյուսները աննպատակ թափահարելով իջել֊կանգնել էր սենյակի կենտրոնում ու ճո՜ճվում էր, ինչպես անկայուն իրականությունից կախված մարդ։ Ապա չուստը նետեց սարդի վրա. «Ես քո տիրոջ մերը...»։ Գիշերն էլի լսեց նույն շնա֊կատվա֊մարդա֊կռիվը՝ հարուստ հարևանի կիսաուտել միս ու ոսկորի վրա, և առավոտյան նյարդայնացած նորից օրաթերթ գնեց՝ վաճառողին պարտքի մասին «Սարքիր հազար...» ասելով։ Հայտարարությունների շարքում դարձյալ աչքովն ընկան նույն տողերը. «Կորցրել եմ կյանքս... էսպես ու էսպես՝ ջրի գնալու ճանապարհին...»։ Փնտրած աշխատանքի մասին դարձյալ ոչ մի բան։

Ձախորդությունից ձանձրացած, նորից վերցրեց լսափողը՝ 12223, հավաքեց։

— Ես գտել եմ Ձեր կյանքը,— ասաց։

Կինը ձայնից անմիջապես ճանաչեց.

— Հլա մի տես ես համաձա՞յն եմ քո նմանի ձեռքը դիպչի կյանքիս, որ դու էլ գտնես կամ չգտնես։

— Ի՞նչ անեմ, ես ինձ համար քնած էի, մեկ էլ տեսնեմ մեկը քացով խփում է դռանը։ Քնաթաթախ վեր կացա. հարցնում եմ ո՞վ է, ասում է ես եմ։ Բացեցի տեսա ես չէի, ինքն էր։ Լաց եղավ, բա մրսում եմ, թող գամ մի քիչ տաքանամ։ Անցյալ տարվանից դռան ետևում դեռ փռած է իմ սատկած կատվի գորգը, թողեցի, որ գա նստի... Հիմա էլ գլուխս տանում է՝ զանգիր տերս գա, զանգիր տերս գա... Ես էլ զանգեցի։

— Եկող չկա, հանիր դուրս, թող գնա...

— Ինձ ի՞նչ կա՝ հանե՛մ... Իսկ... Հենց այնպես, զուտ հետաքրքրության համար եմ հարցնում, ի՞նչ պարգև էր գտնողին խոստացվածը։

— Վերադարձնողին ես կասեմ քարաքոսից պտավոր դարձած քարերի ու նախշավոր գորտերի տեղը, որոնք համարյա թե չեն տարբերվում իրարից,— հալվելով արտասանեց կինը։

— Մե՜ծ բան... Ես տանս վարձը չեմ տվել, վաղը֊մյուս օրը դուրս են անելու, ստամոքսս դատարկությունից կարծում է, թե տերը մեռել է, դու՝ նախշավոր գորտեր... Էդ խելքին ես, էլի՜, որ րոպեն մեկ կյանքդ կորցնում ես։

— Ա՛յ ապուշ, կախիր լսափողը և էլ կյանքիս անունը չտաս, ավելի լավ է հուր֊հավիտյան կորած մնա, քան թե քո նմանը գտնի։

Սոված ապրած ևս մեկ օր։ Արթնացավ։ Վերցրեց օրաթերթը, բացեց ու հայտարարությունների շարքում, արդեն առաջին տողում ու մեծ֊մեծ տառերով, կարդաց. «Կորցրել եմ կյանքս...»։ Սրտնեղեց. «Ա՜յ մարդ, հլա՞ չգտան դրա կյանքը...»։ Մտածեց, մտածեց ու բակից լսելով նարդի խաղացողների ձայները, ծիծաղեց. «Իջնեմ, համարը տամ տղերքին, թող իրենք էլ զանգեն...— թերթը կլուլած խփեց թևի տակ ու իջավ,— մեկ էլ տեսար սիգարետ հյուրասիրեցին»։

ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՑ ԵԿՈՂ ԳՆԱՑՔԸ

Մեր այգին մեծ էր, անապատի նման անծայրածիր. մրգատու ծառեր՝ տանձ ու խնձոր, շլոր ու դամբուլ։ Եզրերին էլ, ցանկապատի փոխարեն, մոշի ու մորու թփեր։ Սկսվում էր դարավոր բարդուց, որն իր միայնակությունը քողարկելու համար տնկել էր մշեցի գաղթական Սարգիսը։ Սարգսի մահից անցել է հարյուր տարի, բարդու տնկելուց՝ Աստված գիտե։ Սարգիսն իր ցավի հետ խառնվել էր հողին, գնացել. բարդու տակ խոնավ օրերին ուտելի սունկ էր աճում, և խլեզների երեք բույն կար, որդ ու բզեզ, բլոճ, նույնիսկ կարիճ ու դարչնագույն սնկեր՝ կեղևին կպած, ոնց որ գերաճ։ Մանանա՝ շիրա֊շիրա ու կոլոլված տերևների մեջ, ոմանց կարծիքով աստվածային պարգև, բայց իրականում ուտելի քարաքոս։ Կատարներին սև ագռավի բներ՝ ձագերով կամ դատարկ։ Դեռ չարթնացած կռկռում էին. «Գրոոո՜ղ... Անտերնե՛ր»,— զայրանում էր մայրս։

Առնետների ու մկների բներ էլ կային, հենց հողի մեջ։ Մի անգամ էլ ոզնու ձագ եմ գտել, վախից դեռևս փափուկ փշերը ցցած։ Արևից տաքանում, գրգռված ներս ու դուրս են անում մրջյունները, ներսից դուրս ու դրսից ներս բա՜ն են տանում, բա՜ն են բերում...

Գարնանը այգին ծաղկում է ոտուգլխով, ծառուճյուղով֊ճիմախառն։ Բույրերի վրա ջահել մեղուները թռչում գալիս են, ու գայթակղված պարսը փակչում է ծառին։ Տիրոջը գտնում ենք, ճյուղը կտրում. «Ընտանիք է, ափսոս է» ասելով տանում դնում է նոր փեթակի մեջ։ Ծառերի արանքներում դռդռալով սավառնում է եղջերավոր բզեզը։ Անձրևից առաջ այգու ճահճացող մասում, բոխախները կախ, կլկլում ու կռկռում են գորտերը։ Աշնանը քամիներ են քնում այգում և արթնանալիս տրորում ոտքի տակ ընկած ծառերը, այգին. միրգը կտկտալով լցվում է գետնին։ Եթե օգնող ենք ունենում, հավաքում ենք մեծ, փայտե տակառների մեջ՝ օղի քաշելու, բայց հիմնականում անասունը քշում ենք այգի, որ ուտի, այգին մաքրի նեխող մրգերից։ Բայց՝ չէ՛, ասում է մայրս, երբ ռուս Տոնյան առաջարկում է՝ գամ ծառերիդ տակի միրգը հավաքեմ, տանեմ։ Չէ՛, պատասխանում է մայրս, Շահումյանից եկած գաղթականներին եմ խոստացել, նրանք արդեն էդ վարձի դիմաց խոտս բերել են սարից։

Սուրճ խմելու ընթացքում Տոնյան բողոքում է արյան բարձր ճնշումից.

— Մենակ, ձուկգործարանի կիսաքանդ շենքում... Գիշերն էնքան է բարձրանում, աչքերս դուրս են թռչում...

Կարծում էի, որ մայրս արյան ճնշման իր դեղերից նրան բաժին կտա, բայց.

— Տարիքն իրենն անում է,— կարծիք է հայտնում հանգիստ սուրճի բաժակը նրա առաջ հրելով։ Երբ Տոնյան հեռանա, ասելու է՝ տա՛ր, էդ բաժակը շպրտիր,— զզվում է։

Տոնյան ռուս է, սիբիրներից։ Նրան ամուսինը բանակից է բերել հետը, որպես քաղցր հուշ։ Տոնյան էլ վաթսուն տարի առաջ սիրուն տղա տեսել ու խելքամաղ եղած ետևից ընկել, եկել հասել է սարերի գլխին կոկիկ կործված մեր գյուղը՝ երջանկության ետևից։

— Մարդս էլ մարդ լինի,— չարախնդում էր մայրս հարևան Անուշի հետ բամբասանքի ընթացքում,— հողաշեն տան մեջ ծնվեց, հողաշեն տան մեջ էլ մեռավ։ Աստծու տվածին իրենից մի ծեղ չավելացրեց։ Բա դրանց ընտանիքը՝ ծնած տղան խուժան, բերած հարսը բոզ... Թո՛ւ, թո՛ւ, թո՛ւ,— հսկա տանձենու տակ, ծունկն ընկերուհու ծնկին խփած աջ ու ձախ թքում էր մայրս,— երեխու տեր ենք, տնազ անել չլինի...

— Մա, մեղք է, թթու բաներ քիչ ասա,— չէի համբերում։

— Քաղցրությունից միրգն իրենից որդ է ծնում,— զայրանում էր մայրս,— ... որ չեմ սիրում, հո ինձ չե՞մ կեղծի։ Բայց որ մեղք է, փաստ է։ Չնայած մարդու ինչ լինում է, իր խելքից է լինում։

— Ճիշտ ես ասում, քանի՞ ծեր է պահել֊թաղել, ո՞ւմ է հարգել֊պատվել, որ հիմա էլ ետ ստանա։ Առավոտից իրիկուն եփում էր ու կերցնում մարդ ու տղին։ Էն էլ ըհը՛, տվին բուռը...— էս էլ Անուշի կարծիքն էր, ու ընկերուհիները գլխիս կոճելով, ինձ ուղարկում էին իրենց համար սուրճ եփելու։

Ամուսնու մահից հետո հարսն ու տղան ծեծեցին, Տոնյայի ձեռքից տունն առան, ու հիմա նա ապրում էր վաթսուն թվից դենը չաշխատող ձուկգործարանի կիսաքանք շենքում, ուր ցուրտ գիշերներին նաև անտեր շներ են պատսպարվում։

— Մի օր դրան գզելու են,— անընդհատ վախ ուներ մայրս։

Նախքան Բաքվի ու Սումգայիթի ջարդերը Տոնյան գյուղի միակ մուրացիկն էր, ու գյուղը լավ էր պահում նրան. մուրացիկի համար անբնական չաղ էր։ Բայց ջարդերից հետո շատերը եկան, ջնջխված ու պատվազրկված, ամեն ինչ կորցրած ու կյանքները տանուլ տված։ Մեր խիղճը բթացա՞վ, թե՞ կոփվեց մերձավորի ցավի հանդեպ. համենայնդեպս գաղթականների չորրորդ քարավանի հետ արդեն լուռ էր։ Եվ ծերունական սմքած հայացքների ու մորթված մանկության համեմատությամբ Տոնյայի առոք֊փառոք մուրացիկությունը շատ համարեցինք։ Եկողներն էլ պատմեցին. «Սովետական զորքի աչքի առաջ մեզ մորթեցին։ Ռուսները կարող էին ջարդերը կանխել, ու չարեցին։ Կատարվելուց հետո էլ աչք փակեցին»։ Եվ մենք ռուս գեներալների անտարբերությունը խշտիկ սարքած սկսեցինք տեղին֊անտեղի խոցել Տոնյային։ Շատերը, հատկապես նրանք, ովքեր մուրացիկին տալու բան երբեք չեն ունենում, գազազում էին, երբ սա գնում էր՝ «Մեկը լինի, մեզ տա» բառերը շրխկացնում էին երեսին։ Բայց Տոնյայի ճերմակ երեսը պնդացել էր իր վիճակից, ինչքան ուզում ես կոպիտ եղիր, անհալ սոված եղավ՝ վիրավորանքը կուլ տալով կգա։ Հաց հավաքելը սարքել էր արհեստ. հենց մեկի երդիկից ծուխ էր ելնում, գալիս էր իր բաժինը տանելու։

— Արի՛, արի օրշնի, թե չէ չի ուտվի,— ծխի առաջացրած կիսամթի միջից Տոնյայի գլուխը տեսնելով ձայնում էր մայրս։ Բայց նա էլ էր կողմնապահություն անում. փախստականներին ավելի շատ էր տալիս, հատկապես նրանց, ովքեր կատարվածից ցնցված անընդհատ խոսում էին։ «Երեխեքի մոտ բան չպատմեք, հոգեկանների վրա կազդի...»,— մեծ֊մեծ կապոցներով ճամփու էր դնում ու խնդրում՝ ոնց որ կաշառեր մայրս։

Տոնյան գետնին փռած շորից ջոկում էր ամենակարմիր լավաշն ու բրդուջ անելով կծում.

— Քո ձեռքն էլ հաջող է,— գնահատում էր հացը,— բայց Անդոյի կնկա լավաշի պես լավաշ չկա էս գյուղում, ասում է շաղելիս ջրի հետ կաթ է խառնում։

— Ախչի Տոնյա,— չարանում էր մայրս շշով թոնրի ակը փորփրելիս,— բայց քո վրա շատ եմ զարմանում, մի սիրվելու համար ընկել ես մարդուդ ետևից, երկրե երկիր հասել։ Ախչի, էդ ի՜նչ լիրբ ես եղել, բա մարդ հայրենիք կփոխի՞ դրա համար։

Թարմ լավաշը իր ողջ զորությամբ գնդվում էր ծեր, իր ծնվելուց փոշման Տոնյայի կոկորդում ու, ոնց որ խեղդվելիս, աչքերն արցունքով էին լցվում։

— Սերն էլ սեր լինի, ապրած տունը հողաշեն, տված սերունդը խուժան... Չնեղանաս Տոնյա ջան...— «ջանն» էլ մայրս իր տված հացից ամաչելով էր ասում,— դու էլ անընդունակ... Ախչի, ձեր ռուսներն էդ ի՜նչ անընդունակ են. գնում ենք Ռուսաստան՝ մենք ենք ռուսերեն խոսում, գալիս եք Հայաստան՝ էլի մենք ենք ռուսերեն խոսում։ Մի լեզուն ի՞նչ է, որ չեք սովորում... Հայ տղամարդու ծոց եք մտնում, հայ երեխեք ծնում ու հայերեն չեք սովորում. դոդ եք էլի՜,— եզրակացնում էր։

Տոնյան վիրավորվում էր իր ազգի համար, լավաշը փաթաթում շալի մեջ, որը գլխից հենց նոր էր հանել։ Այդ պահին մայրս մտքում անպայման «վըխկ» էր ասում։

— Չորս ախպեր ունեմ, էրկու քուր...Վաթսուն տարի ոչ մեկին չեմ տեսել, հերս֊մերս մեռել են, էլի չեմ տեսել... Հո անտեր չե՞մ։ Ախր շա՜տ եմ վախենում,— անկեղծանում էր,— գիշերն էդ շները իրար շալակ ելած գռմռում էին, ձայներ հանում, վախից ճնշումս էլի թռավ, ու հիշեցի. այ մարդ, հո անտեր չե՞մ, ելնեմ գնամ իմ ախպորանց մոտ... Էն ժամանակ փոքրը ութ ամսական էր, լցնում էր տակը, ես քամակը լվանում էի, հիմա ողջ կլինի... Մարդս էլ իրենից հետո պատիվ չի թողել, գյուղացու հալն էլ հալ չէ. սով ու պատերազմ, հեչ իր երեխու փորը չի պահում... Չելնե՞մ էթամ ախպորս մոտ։

— Բա ի՞նչ,— ոգևորում էր մայրս,— ձերոնք են, ինչ էլ չանեն, մի տաք անկյուն կտան, կքնես, շների հետ չես մնա։

Ապա ալրաթաթախ ձեռքը տանում է ծոցն ու թաշկինակախառը մի գունդ հանում։ Միջից մատանի է ջոկջկում.

— Առ,— մեկնում է Տոնյային,— քաղաքից դոլարով եմ առել, ասեցի տղու տեր ենք... քեզ ճամփի ծախս արա։

Տոնյան վերցնում է մատանին ու հետն էլ բողոքում.

— Ասեցինք մուրացկան եմ, հո չասեցինք էդ աստիճանի, մի քիչ փող էլ ես ունեմ։

Նա էլ է ծոցից հանում թաշկինակի մեջ պահած փողը, մատանին դնում հետը ու նորից պահում։

— Ռուսաստանում էստեղի նման չէ, լավ է, էլի աշխատանք կա, հավաքարարություն, մի բան կանեմ, փողդ կուղարկեմ,— խոստանում է։

— Դու ողջ֊առողջ գնա հասիր, բան էլ պետք չի,— հրաժարվում է մայրս,— Աստված որ տա, առանց քեզ էլ կտա։

Տոնյային վերջին անգամ էին հաց տալիս. բոլորը առատաձեռն էին դարձել, մինչև անգամ մորթած հավ էլ դրին հետը, մի ձեռք էլ ընտիր անկողին... Տնական օղի, չիր, հինգ ամսվա թոշակը միանգամից, պաչուպռոշտ... Վերին թաղեցիք էլ երեք բանկա պոպոքի մուրաբա էին ուղարկել։

Ես ու մեր հարևանի տղա Արշակը գետափի եղեգների ու ջրից հուռեցած խոտերի մեջ իրարանցման վրա ծիծաղելով ծղոտով գորտ էինք փչում. «Տոնյային օժիտ են դնում»։

— Դրանց մոտ գնացքները շաբաթներով ու ամիսներով են ճամփա գնում, ուտելիք շատ դրեք... Ամեն ինչ տեղը֊տեղին անենք,— հարևաններին ոգևորում էր մայրս։— Թող իր հոր տան մեջ խոսելատեղ ունենա։

Տոնյան վերադարձավ ամիսը չլրացած, անպատվության ամոթը խեղճ ժպիտի տակ թաքցրած։ «Կո՛ւր, ա՜յ կուր...»,— մեր «քույր» բառն է. ոչ էն է հայերեն, ոչ էն է ռուսերեն կանչելով դարպասից մտավ ներս՝ հայացքով աղբյուրի մոտ, դռների մեջ, բակում ու այգում մորս փնտրելով։ Իսկ երբ գտավ նրան ծառի տակ նստած, կլպած խնձորը թելին շարելիս, չորացած ձեռքերով սկսեց խփել իր ծեր գլխին.

— Լավ էր մեռնեի...

Շարելու համար վերցրած հերթական խնձորը նրան մեկնած.

— Հարամ ժամանակներ են, մեռնելն ապրելուց դարձել է ձեռնտու, մենակ քեզնով չի, ի՞նչ անես...— ամեն ինչ ունեցողի դիրքից ոչինչ չունեցողին մխիթարեց մայրս։

— Ինձ մոռացել էին, ավելի հիմնավոր, քան մեռած֊գնացածին,— մղկտալով բողոքեց։— Մի օր, երկու օր, երեք՝ դռանը նստած մնացի։ Մերս մեռել էր, ներս կանչող չեղավ։ Փոքր եղբայրս էլ արդեն էն չէր, աջ ականջը ձախից վատ էր լսում, աչքը երկու անգամ վիրահատել էին, համարյա բան չէր տեսնում... Ինձ որ չտեսա՜վ... Տանեցիք էլ հետը «էյ»֊ով էին խոսում։ Մեղք էլ չունեին՝ վերջացած հարբեցող էր։ Հորս ու մորս մոտ էլ գնացի՝ գերեզմանի տակ պառկած, ու ետ եկա,— լաց էր լինում,— անտեր եմ, չորեքկողմյան որբ, ոչ մի հարազատ չունեմ, ի՞նչ անեմ, ո՞ւր գնամ... Թե ինչի՞ գնացի... Ողջ կյանքում մարդս ինչքան ծեծել է՝ ձյուն մաքրելու թիակով, ու տղաս ինչքան սոված թողել, միշտ համոզված եմ եղել, որ հեռվում հարազատություն ունեմ...

— Մի մղկտա, կարևորը, որ գնացիր ձերոնց տեսար։ Վաթսուն տարվա գլուխ էդ էլ քիչ բան չի,— մխիթարեց մայրս,— քեզ մոռացել էին, պադումայեշ, աշխարհը չավերվեց, կարելի է կարծել, իրենց հիշելուն էինք մնացել։ Չնայած որ հիշեին, լավ կլիներ... Օրերը մի քիչ էլ ցրտեցին, անտառի շները քեզ կգզեն... Բայց մի վախեցիր. էդպիսի դեպքերում ծերանոց կա, բան կա, հո աշխարհի վերջը չի՞։

— Էդ ի՞նչ է։

— Աստված չանի իմանամ ի՞նչ է, բայց օրը երեք անգամ հաց են տալիս, մեռնելիս էլ թաղում են։

Հայերեն վատ իմացող Տոնյան մորս ձայնի սառած խեղճությունից հասկանում է «ծերանոց» բառի իմաստն, ու նրա քարացած դեմքի վրա ճխլվող որդի պես գալարվում է մի մկան. էն՝ որ գնում է շրթունքից մինչ ականջը.

— Ուրիշ էլ ի՞նչ է պետք իմ տարիքի մարդուն։

... Հարևաններով նրա համար օժիտ ու ուտելիք չդրինք, մենք ու մենք էինք, այլևս պետք չէր ռուսներին զարմացնել մեր մարդկայնությամբ, և ոչ էլ գնացքը գնաց ամիսներով... Գյուղից Երևան մոտ էր, ինչ֊որ երեք հարյուր կիլոմետր... Շրջիկ վաճառականի չխկլիկ «Վիլիսով» նրան ուղարկեցինք ծերանոց։

ԱՆՀԱՅՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՅՐԿՅԱՆՆԵՐ

Գյուղն ուներ գերեզմանոց՝ խաչ ու խաչքարով, դպրոց֊մանկապարտեզ, հող ու արոտ, ուներ իր գողն ու բոզը, մարդասպանը՝ միանգամից երկու հոգի կացնով փռած, տվել էր մտավորականներ՝ անասնաբույժ ու մանկավարժ, դերասան՝ գավառական թատրոնում կատվի դեր խաղացող, նույնիսկ գիտնական՝ «Ոչխարների գենետիկան» թեզով իրեն հաստատած, և անգամ ղժղժան քաղաքական գործիչ... Մի խոսքով, տեղը֊տեղին շեն էր, բոլոր ճոխություններով։ Բայց Համոն գոհ չէր իր ապրած տեղից. այդ մեծ աշխարհում իրենց հարևան էր ընկել Հայկուշը, այն էլ արևելյան կողմից։ Եվ երբ անքուն գիշերներից հետո Համոն դուրս էր գալիս արևածագը դիտելու, շալվարը կոճկելով Հայկուշի տնից գողեգող փախչող մեկին անպայման տեսնում էր։ Լիրբ էր։ Տղամարդկանց դռնից հանում էին, լուսամուտից էր մտցնում, հղիանալիս էլ աբորտի համար փող չուներ. ծանր քար էր դնում փորին, պտուղը փչացնում, ընկերքը նետում գետը։

Համոն ցանկապատին հենված, ծնոտը ձեռքին մտածում էր. չվաճառի՞ տունը, գնա մի կարգին թաղում ուրիշը գնի, թեկուզ անբարեկարգ, բայց նորմալ հարևանով, երբ դեղատան ծուռվիզ Երեմը եկավ շրջկենտրոնից, Համոյին գոռալով կանչեց ցանկապատի մոտ։ Համոն զգուշորեն քայլեց գետափի քարերի միջով։ Ի՞նչ կա՝ հարցրեց առաջանալիս։ Հայացքը ցանկապատի չալ քարերին՝ Երեմը կուլ տվեց թուքը. «Գնացել էինք հիվանդանոց դեղ բերելու, ասեցին մարդ է մեռել, շրջկենտրոնից չէ, եկեք տեսեք որի՞դ գյուղացին կլինի։ Գնացի, տեսա եղբայրդ է, անտեր֊անտիրական դրված է դատարկ հիվանդասենյակում, պատուհանից էլ արև է ընկել երեսին...»։ Ծուռվիզ Երեմը իր գործն արած համարեց, դառը հոգոց հանեց՝ «Այ մարդ, էս ի՞նչ կյանք է...» ու հեռացավ։ Ահագին տեղ գնաց, ապա ետ եկավ.

— Թե վատ ես, վալերիանա տամ։

— Հիմա հեչ անմահական ջուրը չի օգնի, վալերիանան ի՞նչ եմ անում։

Երեմը նրան չլսեց, սրվակից հատիկները ճտճտոցով դատարկեց բռան մեջ.

— Առ, միանգամից երեք հատիկ կուլ տուր։

— Ա՛յ մարդ, թող գնա...

— Դու գիտես,— նա հատիկները ճտճտոցով ետ լցրեց։— Ես իմ լավությունն արեցի,— ու գնաց։

Եղբայրը զինվոր էր եղել. արյուն թափած, դաժանացած, գլխին բազմաթիվ սպիներով, որոնց վրա մազ չէր աճում։ Քունքի մոտինն էլ մրսելուց բորբոքվում էր, ցավում։ Կնոջ մասին ասում էր. «Բաժանվելու համար ինքը փոշմանել է, ես՝ չէ»։ Կյանքի համը տեսած, ապրած մարդ էր։ Ապրելու տառապանքը չէր արդարացել, նաև դառնացած էր։ Որ տանեցիներից էր նեղացած լինում, ասում էր կիջնեմ ճամփին, պատահական մեքենայով կգնամ֊կկորչեմ, խայտառակ կլինեք։ Ինքն իրենից էր նեղացած, ասում էր՝ վե՛րջ, ինձ գցելու եմ լիճը խեղդվեմ, ջհանդամը, թե չեն ասի գիժ էր։ Ծխելու բան չկար, ասում էր՝ վե՛րջ, կանեփի տերև եմ ծխելու, թող ասեն այլասերված է։ Բայց մեքենայի տակ ընկնելու մասին բան ասած չկար էսքան ժամանակ...

Խելագարությունը իրենց մեջ տատից եկավ. այդ նրա՛ հորեղբայրն էր կախվել գոմում։ Իհարկե, նա լուրջ պատճառ ուներ դրա համար. աշխարհում իրեն չէին հասկացել։ Բայց եթե բոլոր չհասկացվածները վերցնեն ու կախվեն, հողը կդառնա անմարդաբնակ։ Մի խոսքով, խելագարությունը հենց տատից էլ եկավ...

Կամ էլ քեռու մահվան օրը, երբ իրենք պատի տակ նստած ծխում էին, ծեր հորեղբայրն էլ խորխոտ հազում էր ու կես ժամ ծամում հազածը։ Մեկը եկավ, հիմա չէր հիշում, թե ով — խե՞լք է մնացել — ասաց՝ մեռավ։

— Ո՞վ,— հարցրին իրենք։

— Ձերոնց մեջ էլ ո՞վ պիտի մեռներ։

— Հայերեն խոսիր, հասկանանք,— զայրացավ եղբայրը,— ես էլ, պապս էլ, հայրս էլ, եղբայրս էլ ու հորեղբայրս էլ վրան քեզ նվեր, բոլորս էլ մահվան ենթակա ենք ու բոլորս էլ ծանրակշիռ պատճառներ ունենք դրա համար։ Հիմա ասա՝ ո՞վ։

— Քեռիդ։

Ինքը սնկրտաց, հորեղբայրը հանկարծակիի եկած նեղացավ.

— Էդ ի՜նչ է արել, ախր իմ հերթն էր։

— Դե, փառք Աստծու, առաջին և միակ անգամը, որ իրեն մարդավարի պահեց։— Կար, էլի՛, մարդու մեջ կյանքի հանդեպ ինչ֊որ լկտի, ցինիզմի պես մի բան կար։

Համոն քայլ֊քայլ իջավ մայրուղի։ Մայրուղու վրա անթառամ ծաղիկներ վաճառող մի քանի տղա վազվզում էին անցուդարձող մեքենաների հետևից, ապա հոգնեցին ու չվաճառված ծաղիկները գետնին դրած ծխելով խոսում էին... Ոչ մի մեքենա չկանգնեց։ Ստիպված մի խլամ տրակտոր նստեց։ Տրակտոր հո չէ՜ր, սողում էր ճամփով. ոտքով գնար, դրանից լավ էր։ Որպեսզի ժամանակը շուտ անցնի, վարորդի հետ պայմանավորվեց աշնանացանի մասին։ «... Եթե սալյարկան դու լցնես»,— խոստացավ վարորդը։

Երբ տեղ հասավ, նրան վաղուց տարել էին հիվանդանոց. գետնին, փոշու հետ շաղախված, դեռ նրա արյունից կար մնացած, ու ոստիկանը կատարվածի համար բացատրություն տվեց Համոյին։

— Ախպեր, մարդն ուզեցել է փողոցն անցնի, ընկել է մեքենայի տակ. չպատճառաբանված մահ։

— Կարո՞ղ է դիտմամբ են սպանել։

— Ոչ թագավոր էր, ոչ էլ հանճար, սպանում էին որ ի՞նչ, իմաստը ո՞րն է... Խփող մեքենայի վարորդն էլ ազնիվ մարդ, մեր ախպեր եզդի Համզոն... Նա էդպիսի բան անո՞ղ է։

— Բա պատճառը ո՞րն է։

— Ցավդ տանեմ... Հիպերտոնիկ հայ, ուզեցել է փողոցն անցնի, գլուխը պտտվել է, ընկել։ Ինչի՞ չես ուզում հասկանալ, որ էդ մեքենան ու էդ հարվածը հարգարժան հանգուցյալի ճակատագիրն էին։

— Ճակատագիր է, բա ինչ,— համաձայնեց Համոն։ Ճակատագիր չլիներ պատերազմի կրակների, ցուրտ ձմեռների ու սովի միջով կանցներ, հարթ գետնին, արև օրով էնպես քիթբերնի կծեփվեր հողին, որ մինչև հիմա արյունը լղոզված մնա՞ր. ճակատագիր էր, զատո կյանքն էլ հումոր անելու մեջ ուժեղ...

Միասին գնացին հիվանդանոց։ Մտան ներս։ Ինքը ճանաչեց դիակը։ Գլխավորը ցավակցորեն ու լուռ սեղմեց ձեռքը։ Դուրս եկան։ Հիվանդանոցի միջանցքում, պաղ հատակին, կողք֊կողքի, անդագաղ, սահմաններից բերված երեք ջահել դիակ էր շարված։

— Որ դու բողոքես, սրանց տե՞րն ինչ ասի,— մխիթարեց ոստիկանը։

— Բա՞ն եմ ասել,— Համոն քաշեց թաց քիթը... Ու վերադարձավ գյուղ, որ տանեցիներին ասի հանգուցյալի համար ոտից֊գլուխ թազա շորեր տանեն, հագցնեն բերեն։ Դագաղի փողը գյուղխորհրդից դուրս գրել կտա...

Երաշտ տարի էր. ապառաժներն արևից ճաքել էին, ու քարերի ծակ պորտերից անապական ջուր և օձեղեն էր դուրս թափվում։ Մկների բները ծակ֊ծակ ցեցոտել էին դաշտ ու լանջ, և դաղված հողի տաքությունը ներբաններով զգալով Համոն մտածեց, որ եթե անձրև գա, կրծողների հերը կանիծվի։ Շոգից դժգոհ ու քիթը քշտած քայլում էր։ Էլի պիտի ստիպված Հայկուշի բճերի անթաղ աճյունների միջով անցներ։ Մի քանի օր առաջ էր, իրականության վրա ոչ մի կերպ մարդու հավատը չի գալիս, լսեց եղբայրը ոնց էր գոռում էդ լրբի վրա.

— Հերիք է շան պես ոտքի վրա քաք ուտես, էդ անմեղ երեխեքին պչկես, լցնես գետը... Ախր էդ ջրով ոտուձեռ ենք լվանում, ուրիշ երեխեք են լող տալիս մեջը ձկներին հավասար, այգի ենք ջրում վերջապես, էնպես արա, էդ այգու բերքը ուտել լինի, ախր... Մեկին բեր, գոնե ինը ամիս ջուրը հալալ մնա։

— Իբր աշխարհում դժբախտները քիչ են, մեկն էլ ես ավելացնեմ...

— Բե՛ր, ես հետդ կպսակվեմ։

— Ինչ էլ ճոխ պատիվ ես անում,— քինախնդաց լիրբը,— գործազուրկ տղամարդն ու կրտածը մեկ են, քեզ առնեմ որ ի՞նչ, մի ցավս անեմ էրկո՞ւ...

«Հլա դրան տես, խելքը լրիվ գցել է,— էդ պահին կատաղեց ինքը,— մեր արյունը էդ ո՞ւմ արյանն է ուզում խառնել... Դա տուն բերելու բա՞ն է»։

Իզուր, իզուր ոստիկանի մոտ ձևացրեց՝ ճակատագիր է, սպանության ավելի էր նման։

Նախքան տուն մտնելը պատի տակ նստեց, սիգարեթ կպցրեց ու ծուխը խո՜ո՜րը ներս քաշեց, մինչև դառնությունը հասավ թոքերը։ «Լրբից ո՞ւմ է խեր եկել»,— ու վերջին քաշի հետ տեղից ելավ։ Դռան մոտ մի պահ կանգնեց. մտածում էր՝ ծեծի՞, թե չծեծի ներս մտնելուց առաջ...

Ներսում մայրը լիրբ Հայկուշի ու մի ուրիշ կնոջ հետ նստած հաց֊պանիր, մածուն էին ուտում։

— Բարի օր,— Համոն նստեց աթոռին։ Նայեց մեկ մորը, մե՛կ հացին, մե՛կ հյուրին, մե՛կ հացին, մե՛կ բոլորին, մե՛կ առաստաղին։

Հայկուշն ասաց.

— Էսօր առավոտ մենք իրար բարևել ենք։

Ուրիշ կինը, թշերը լիքը, տմբտմբացրեց գլուխը՝ բարև։

— Մեր ծանոթ գիժն է,— մածուն ուտող կնոջ մասին ասաց մայրը,— Զոդի հոգեբուժարանից։ Խեղճերին պետությունը կոպեկ չի տալիս, բժիշկները հիվանդներին թողնում են մոտակա գյուղերը մուրալու, որ սովից չմեռնեն... Չնայած, որ թուրքից փրկվել է, սովից կփրկվի ու կփրկվի։ Հիշո՞ւմ ես...

— Չէ, չեմ հիշում,— կտրեց. շատ չոր ստացվեց։ Ծանոթ գիժը վախից կլորացրեց աչքերը։

— Վա՜յ, ո՞նց չես հիշում, մեր ծանոթ գաղթականն է, Կիրովաբադից փախած, գալիս էր մեր գյուղը, ձուն էժան առնում, քաղաքում թանկ հանձնում։

— Հա,— հաստատեց գիժը, ջիլ լավաշը ատամների ու ձեռքի արանքում քաշքշելով,— ճանապարհածախսի փոխարեն էլ վարորդներին անպայման վճարում էի. ով ուզում էր՝ փողով, ով չէ՝ բնամթերքով, նայած ոնց էինք պայմանավորվում։

— Ճարպիկ էիր, լավ առևտուր էիր անում,— գժին գովեց մայրը։

— Հա, ահագին փող էր մնում, էս կոշիկներն առա,— կոշիկը ցույց տալու համար նա ոտքը տնկեց վեր, համարյա հասցրեց գլխին, ու ոտքերի արանքից փորլաթը երևաց։

— Էնքանով էիր խելոք, որ ոչ մի անգամ չհղիացար,— նախանձեց Հայկուշը։

Համոն ձեռքը կատաղած խփեց սեղանին.

— Ա՛յ մեր, ինչի՞ ես նստել սրանց մեջ, սրանց թա՞յն ես...

— Ա՜հ, ո՞ւր էր ինձ էդքան բախտ,— անհոգ ծիծաղեց մայրը։— Ջրից կենդանի բան չկա, բայց որ կանգնեց, նեխում է։ Քառասուն տարի բախտս կանգ է առել նույն տղամարդու վրա. օր ու տարի, գիշեր ու ցերեկ նո՛ւյն մարդն ու նո՛ւյն երեսը...

Կանայք կչկչացին, ապա մայրը ծիծաղից լացած ու աչքերը սրբելով, ասաց.

— Էն տղեն ինչի՞ ուշացավ։

— Կգա, էլի...— Համոն լավաշ վերցրեց։

Մոր ծանոթ գիժը կերավ֊պրծավ, վերցրեց իր բաժին կապոցն ու դուրս եկավ։ Դռների մեջ շրջվեց, կապոցը կրծքին սեղմած, անորոշ հայացքը դեմ տվեց Համոյի հայացքին ու հարցրեց. «Բնամթերքո՞վ»։

— Դե գնա, դու էլ...— Համոն նեղսրտեց։— Քո «բնամթերքն» ի՞նչ պիտի լինի։

Մայրն ու Հայկուշը բերանները բռնած, ծիծաղից խեղդվելով իրենց գցեցին խոհանոց։

— Իյա՜,— զարմացավ գիժը՝ մատները կապոցի վրա վազացնելով,— առաջ ես դաշնամուր եմ նվագել, եվրոպաներ եմ շրջել, ինձ ծափ են տվել...

— Ապրեն եվրոպաները...— Համոն էլի լավաշ կերավ։

Դրսից, գետի խշշոցին հավասար ճչալով, մեկը կանչեց դռների մեջ կանգնածին.

— Ավոն տա՞նն է։

Մայրը վազեց դուրս, իր ճամփից մի կողմ տարավ գժին ու գոռաց պատասխանը.

— Չէ, գնացել է շրջկենտրոն, սուտ հեռագիր տա Ռուսաստանում գտնվող տղիս՝ իբր ես մեռել եմ, որ նա ստիպված վերադառնա...

Էն կողմից զրուցակցի խռզոտ ծիծաղը եկավ.

— Դու մեռնող պտո՞ւղ ես...

— Ի՞նչ կա, Ավոն ինչի՞դ է պետք,— ինքն էլ իր անմահության վրա ծիծաղելով հետաքրքրվեց մայրը, ապա շրջվեց լիրբ Հայկուշին.— Աստված խերն անի, էս ինչքա՜ն ծիծաղեցինք։

— Լսել եմ գավառապետը նոր տուն է կառուցում, գնանք խոսենք՝ բանվորի տեղ չկա՞...

— Գավառապետը մարդ չի,— ներսից գոռալով զգուշացրեց Համոն,— աշխատացնում է, փողը չի տալիս։

Դուրս եկավ, կանգնեց աստիճանների գլխին։ Ծանոթ գիժն այդ ընթացքում գնացել, ահագին հեռացել էր.

— Հենց գա, ինձ իմաց արեք,— հանձնարարեց զրուցակիցը գետի այն կողմից։

— Հա,— խոստացավ մայրը։

Համոն վառեց վերջին հատիկ սիգարեթը, ծուխն էլի խո՜ո՜րը ներս քաշեց. «Որ գա լա՞վ է...»,— մղկտաց մտքում։

Գիժը, մաշված ճամփան ոտքից կախ, դեռ գնում էր։ Ահագին տեղ գնաց, շրջվեց ու նորից նայեց Համոյին. երևի դուրն եկել էր, ու հիմա մտքում նորից հարցնում էր՝ բնամթերքո՞վ։

Ծխելուց հետո գնաց գյուղամեջ։ Գյուղապետն արդեն նստել էր մեքենա և ուզում էր շարժվել։ Մոտեցավ, դուռը բռնեց.

— Չեմ կարող,— դագաղի փողի մասին ասաց գյուղապետը,— մարդիկ խրձերով են մեռնում, որի՞ն հասնես...

Մեքենան քշեց, գնաց կարևոր գործով։ Համոն ջղայնացած կանգնեց ու վրա֊վրա «Չիբուխ» ծխեց։

Վերջին ավտոբուսը դատարկ եկավ, դատարկ էլ գնաց.

— Սենց բան կլինի,— դժգոհեց վարորդը,— աշխատում ես, կոպեկ չի մնում։

Գյուղամիջում քիչումիչ խոսեցին դեսից֊դենից, էս կյանքը հայհոյեցին, կառավարությանը շուն ու շան տղա ասեցին։ Հետո մութն առավ աշխարհը։ Մարդիկ ցրվեցին տները։

Գետնի վրա գալարվում, սողում էր ճամփան ու պոչը ձորի երախում թողած, գլուխը խոթել էր տան տակ։ Տան ու ձորի արանքում,— Համոն ուղիղ ճամփի մեջտեղում էր,— գետից ցուրտ քամի էր փչում մեջքին, ու մազարմատները փշաքաղվել էին։ Ջուրը ճվում, ճչում ու չէր հասկացնում ասելիքը։ Օձապար տալով իրենց երդիկից ծուխ էր ելնում, մոտակա ինչ֊որ տեղ մոլորված մի ոչխար անտեր֊անտեր մայում էր։ Հայրը ձմեռվա վառելիք փայտն անտառից քաշ֊քաշ բերել ու իր բերած փայտին նստած ցավող ուսերն էր տրորում։ Շունը ժնջիլը կտրելով կատաղած աջ ու ձախ էր թռչկոտում, հաչում հավերի վրա։ Մայրը թևերը կողքերին կանթած, զարմացած նայում էր, թե շանն ի՞նչ եղավ։

Համոն շվարած կանգ առավ. ա՛յ, հիմա ծանր էր, ա՛յ հիմա, իրոք, մահից պրծում չկար։

ՎԹԱՐԸ

Երբ Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելու 1700֊ամյակի առթիվ Հռոմի պապը եկավ Երևան, արդեն այդ նույն առիթով կառուցված Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու ճարտարապետն ու շինարարը դեռևս կիսաշեն եկեղեցում պսակել էին իրենց երեխաներին, և հարսանյաց ճաշկերույթի ժամանակ մուրացկանները դուրս էին քշվել եկեղեցուց... Այդ ընթացքում հանրապետությունում նաև մարդիկ սպանվեցին, որոնց մահը Աստծո սրտին ցավ տվեց։ Բայց վերջնական տեսքով եկեղեցին գեղեցիկ եղավ ու մարդկային ագահության չափ ահռելի։ Հայոց հողում իրար վրա լեռն ի լեռն բարձբարձվող ապականությունների կողքին ավելացան համարժեք սրբություններ. Հռոմից Երևան բերվեցին Գրիգոր Լուսավորչի մասունքները։

Հայկական կողմից Հռոմի պապին դիմավորեցին նախագահը, որի երկրում մարդիկ ոչնչանում էին, ինչպես պատերազմի ժամանակ, կաթողիկոսը, որն ավելի շատ այդ երկրի քաղաքացին էր, քան հայրը, և բազմաթիվ պաշտոնյաներ, որոնք ոչ միայն սրբեր չէին, այլև առանձնապես մարդ էլ չէին։ Եկեղեցում հենց նրանք էլ նստած էին առաջին շարքում և երկրի վրա Աստծո փոխանորդ Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս երկրորդից հենց նրանք էլ ստացան հայ ժողովրդի բաժին օրհնությունը։

Հռոմի պապի գալ֊գնալուց և Գրիգոր Լուսավորչի մասունքների վերադարձով Աստծո հեղինակությունը հայոց հողում կտրուկ բարձրացավ, և հռչակավոր մարդասպանները կտակներում հարազատներից պահանջում էին իրենց թաղման թափորի առջևից անպայման տանել Գրիգոր Լուսավորչի ոսկե աջը։

Այդ օրերին մի բարի քրիստոնյա, անհայտ է թե ո՞վ, փողոցի սկզբում, որտեղ գտնվում էր գերագույն սրբի անունով եկեղեցին, ցուցանակ փակցրեց. «Այստեղով անցել է Աստվածը»։ Աստծո մոտակայքում ի՞նչն է շատ՝ մեղավորն ու մուրացկանը, և մարդկանց հոսքն այդ ուղղությամբ շատացավ։ Փողոցի կարգուկանոնը հսկող ոստիկան Վաչիկը պարզապես չէր հավատում իր հաջողությանը, և այն պահից, երբ այդ փողոցում մուրացողի օրական նալոգը թաղային ոստիկանին հազարից դարձավ երկու հազար դրամ, նա անկեղծորեն սկսեց հավատալ Երկնավորի զորությանը։ Մուրացկաններն ուղղակի իրար էին խեղդում այդտեղ կանգնելու համար, և նա սկսեց ընտրել՝ ինչպես պատիվ անելիս, արժանավորներին։ Բայց կյանքը սիրում է մարդու երջանկությունը գլխին հարամել, և ամեն օր աշխատանքի գալիս Վաչիկը Աստծուց խնդրում էր մի բան՝ հեռացնել այդ ցնդած ծերուկին,— նախկինում հայոց լեզվի ուսուցիչ,— իր տարածքից, ասենք, դեպի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու բակը։ Ամենազորեղ աղաչանքներով անգամ մարդը դեռ երբեք Երկնավորին իր կամքը չի պարտադրել, և ծեր մուրացիկն այդ փողոցից հեռանալու միտք ամենևին չուներ։

... Ոստիկան Վաչիկը հոգնել էր նրան հոգեբուժարան տանելուց, և երբ տեսավ ծերուկին հանկարծակի հայտնված խաչմերուկի ամենաբանուկ մասում, ուրախացավ. «Թող ընկնի մեքենայի տակ, համ մենք պրծնենք, համ ինքը»։ Բայց ի վերջո տեղի տալով վարորդների արձակած կատաղի ազդանշաններին ու ոստիկանի կողմը ուղղված նույնքան կատաղի հայացքներին՝ Վաչիկը սուլելով գնաց, փայտիկը առաջ պարզած խցկվեց գործողության բուն վայրը՝ մեքենաների արանքը, ու դուրս բերեց ծերուկին։

— Այ մարդ, էս ի՞նչ տեսակ ձախողակ ես։ Մահն ի՞նչ է՝ դա էլ չի տրվում։

— Ի՞նչ է, վա՞տ էր, նույն գումարը չէի՞ տալիս։ Վա՞տ էր... Հետն էլ ականջիդ տակ ձրի Չարենց էի կարդում,— նրա վրա հարձակվեց ծերուկը։ Ու սկսեց աղաղակելով արտասանել.

Գիշերը ամբողջ հիվանդ, խելագար,
Ես երազեցի արևի մասին...
... Բայց շուրջս այնպես գունատ էր, տկար —
Խոսքեր չկային և արև չկար...

Վա՞տ էր... Դե հիմա գնա, տեսնեմ՝ ո՞վ քեզ փող կտա, հետն էլ՝ Չարենց։

— Իզուր ես նեղանում,— ամեն օրվա պես մեղա եկավ ոստիկանը,— քո փոխարեն հիմա ուրիշն է կանգնում։ Դու էլ լինեիր, չէիր մերժի. զոհված ազատամարտիկի այրի է, երկու որբ է պահում, ո՞նց մերժեի։

— Մարդ չես, էլի...

— Ի՞նչ ես առաջարկում, մեր հերոսների սերունդը դատապարտենք մահվան։

— Հերոս էր, թող գար երկու օր կանգներ էստեղ, մարդկանց պաղ հայացքների ներքո Չարենց արտասաներ ու էդպես էլ չհասկանար՝ լսեցի՞ն, թե խուլ են։

Ծերուկը ոստիկանից խռոված լռեց, մի երկու րոպե նայեց ճանապարհին ու տեսնելով ավազով բարձված մեծ բեռնատարը՝ նետվեց առաջ։ Ոստիկանը սուլելով վազեց նրա ետևից։ Վարորդը կտրուկ արգելակեց։ Անիվների ճռինչից ու ոստիկանի սուլոցից մարդիկ շրջվեցին։

— Այ ախպեր, դու հո՞ գիշերվա երազը չես,— գլուխը պատուհանից դուրս սարսափած գոռաց վարորդը։

— Գնա,— փայտիկով նրան հրամայեց ոստիկանը,— մատաղ ունես անելու, փորձանքից պրծար։

Վարորդը քշեց գնաց։ Ոստիկանը ծերուկի թևից արհամարհական բռնած քռքաշ բերեց մայթի վրա.

— Թո՛ղ, պիտի մեռնեմ,— թնկթնկաց ծերուկը։

— Աչքիս դու մեռնելու միտք չունես,— նախատեց ոստիկանը,— ո՞վ է իրեն էդպես գցում մեքենայի տակ։ Վազելով գնացիր ու վերջին պահին հապաղեցիր, մինչև վարորդն արգելակեց։ Ինչի էդպե՞ս են մեռնում։

— Բա ո՞նց։

— Պիտի թույլ չտաս վարորդը ուշքի գա, կտրուկ մտնես անիվի տակ, ու նա չհասցնի էլ հասկանալ, թե ինչ կատարվեց։

— Հաջորդ անգամ էդպես կանեմ, առաջին անգամը բոլորն էլ թերություններ ունենում են։

— Ի՞նչ առաջին... Երեք ամիս է՝ ամեն օր քեզ համար առաջին անգա՞մ է։ Մա՞րդ էլ էդքան ձախողակ լինի,— նորից զարմացավ։

— Վերցրեցիր ու թշնամաբար քշեցիր էստեղից։ Հլա փողը հեչ, էլի կանգնում էի փողոցում, մարդու երես էի տեսնում։

— Էս ի՜նչ բան է... Օր չկա, որ կյանքս չհարամես,— փոխադարձ դժգոհեց Վաչիկը,— քո մեռնել֊ապրելով ինձ ուղղակի զզվեցրել ես... Ա՛յ մարդ, ի՞նչ էլ ճաշակ ունես,— ծաղրեց,— ամեն օր ջոկում ես հող ու ավազ տանող նոյի թվի բեռնատարները։ Հիմա ո՞վ է էդպես մեռնում... Հորս արև,— գլուխը տարուբերելով ծիծաղեց ոստիկանը։

— Բա ո՞նց են մեռնում։

— Մարդավարի՛։ Ինչի հիմա ո՞ր թիվն է, պապի... Նորմալ մեռնողները ջոկում են մի ճո՜խ, ամերիկյան մեքենա ու գնա գալիս եմ՝ դուզ անիվի տակ։ Հասկացա՞ր։

— Հասկացա։

— Դե, քեզ տեսնենք,— խրախուսեց ոստիկանը։

Ծերուկը ոստիկանի ներվերի հաշվին մի քանի անգամ Չարենց գոռգոռալով գնաց ու եկավ մայթով, մինչև արտասահմանյան մի մեքենա հայտնվեց փողոցում։ Նա թափ հավաքեց ու վազեց՝ առանց արտասանելն ընդհատելու.

— Հո՛պ,— ետևից ճչաց ոստիկանը։ Ծերուկը քըրթ կանգ առավ ու շրջվեց նրա կողմը։

— Երեխա չլինես,— խրատեց Վաչիկը,— դա «Բեէմվե» է, էն էլ հին արտադրության։

Ծերուկը սպառնագին նայեց նրան.

— Չխաբես։

— Բա եղա՞վ,— նեղացավ ոստիկանը,— հո երեկվա երեխեքը չե՞նք... Նստիր էստեղ,— թույլ տվեց գազոնը մատնացույց անելով,— հենց մեր լայեղի մեքենա եկավ, կսուլեմ։

Ծերուկը նստեց կանաչ խոտերին ու սպասեց։ Այդ ընթացքում ոստիկանը խոսեց շանը զբոսանքի հանած տղամարդու հետ, բայց առանց հայացքը ծերուկից կտրելու, և նկատողություն արեց արևածաղկի սերմ չրթող երկու աղջկա. «Ջահել երեխեք եք, բա ամո՞թ չէ, չրթում եք ու թքում դիմացից եկողի վրա»։ Աղջիկները արևածաղկի սերմը թափեցին ու ծիծաղելով փախան։

— Հը՞,— հարցական նայեց ծերուկը։

— Ես ի՞նչ անեմ, որ էսօր քաղաքում կարգին մեքենա չկա։ Թե ինձ ես հարցնում, ամենաճիշտը կամրջից ցած նետվելն է։

— Բարձրությունից վախենում եմ։

— Դու գիտես, ես չեմ պարտադրում, ուղղակի խորհուրդ եմ տալիս։

— Քեզնից ո՞վ է խորհուրդ հարցնում որ...

— Դե հերիք է քեզ ստորացնես, մեզ էլ քո հետ... Թե ո՞վ է էդպես ինքնասպան լինում, աղմուկ֊աղաղակով, հլա Չարենցին էլ օգնության կանչած։ Մտքովդ բա՞ն է անցել, սուսուփուս քաշվիր մի անկյունի վրա, գլուխդ կեր։ Էլ ո՞ւր ես զահլա տանում...

— Դու քո մասին մտածիր, որ ոչ սիրած կնիկ ունես, ոչ էլ անգամ սիրած փողոց։ Ով գիտի, երեխա ժամանակ շուն ու կատու էլ չես պահել, քարի կտոր...

— Քո հավեսը չունեմ,— մինչև հոգու խորքը վիրավորված՝ ոստիկանը սուլելով վազեց դասից վերադարձող տղաների կողմը, որոնք ձեռուոտով խոսում էին ու հրմշտում իրար։ Ծերուկը նեղսրտած մի հինգ րոպե քիթը կախ նստեց, ապա.

— Ձանձրանում եմ,— ասաց, երբ Վաչիկը վերադարձել ու, փողոցին իր ներկայությունը ցույց տալու համար, քայլելով գնում֊գալիս էր։

— Իսահակյանի հետ ո՞նց ես... Չգիտե՞ս... Մի երկու բան էլ Իսահակյանից արտասնիր, մինչև տեսնենք ի՞նչ է գալիս գլխներիս։

— Ձեռ առնելու ժամանա՞կ ես գտել,— նեղացավ ծերուկը,— փոխանակ վերջին կամքս հարցնես։

— Շփոթում ես, պապի, ես տերտեր չեմ, էն էլ էսպիսի լուսավոր օրով։

Մարդը նեղացավ ու խոտերի միջից վեր կենալով գնաց դեպի փողոցը.

— Ինձ պետք չէ քո արտասահմանյան ճոխ մեքենան, ինձ նոյի թվի բեռնատարն էլ է ձեռ տալիս,— փնթփնթալով։

— Տո դու Աստծու ինչի՞ն ես պետք, որ քեզ տանի,— ետևից ծաղրեց ոստիկանը։

Ծերուկը արագ֊արագ գնաց դեպի խաչմերուկը, ինքն էլ հետաքրքրված. «Տեսնես Աստծո ինչի՞ն եմ պետք»։ Առանց աջ ու ձախ նայելու մտավ մեքենաների արանքը. մի երկուսը կտրուկ արգելակեցին, մեկը հայհոյեց փիս֊փիս բառերով, մեկը մայթից ծիծաղեց. «Էս էն գիժը չէ՞»։ Ծերուկն այդ ամենը հերոսաբար արհամարհելով վճռական գնաց առաջ։ Նստեց փողոցի ամենաբանուկ մասում ու սպասում էր մահվանը։ Բայց վարորդները զգույշ էին։

ՊԵՌԱՇԿՈՒ ՍԻՆԴՐՈՄ

Կանայք ապրածի համար երկու անգամ են հաշիվ տալիս. քառասուն տարեկանում իրենք իրենց և մեռնելիս՝ Երկնավորին։ Երկու դեպքում էլ արդյունքն էն չէ, ապրածից դրախտի հոտ չի գալիս։

Իսկ հիմա, ուշադրություն, բացատրում եմ՝ «Պեռաշկու սինդրոմ»։ Մեկը գնում է մսով պեռաշկի գնելու։ Վերցնում է, կծում, մեջը բան չկա։ «Բա միսն ո՞ւր է»,— հարցնում է։ «Հլա չես հասել,— ասում է վաճառողը,— մի հատ էլ կծիր»։ Էլի է կծում, միսը չկա։ «Մի հատ էլ որ կծես...»,— համոզում է վաճառողը։ Սա էլի է կծում. «Չկա, ա՛յ ախպեր, միսն ո՞ւր է»։ «Արդեն անցար»,— ասում է վաճառողը։ Ուրեմն, Սաթիկը տառապում էր պեռաշկու սինդրոմով։ Քառասուն տարեկանում, երբ կյանքը կիսվում է, փոքրանում են հաջողության հասնելու, սիրելու, սիրվելու շանսերը, արդեն համոզված էր, որ ոչինչ չի ապրել, ամուսնուն խաբում էր փողային հաշիվներում և իրեն դժբախտ էր համարում այն աստիճան, որ պատրաստ էր սիրեկան պահել։ Փաստորեն, աննկատ անցել էին ժամանակները, երբ սիրում էր, երբ սպասում էր երեխաները մեծանան ու հանճար դառնան, երբ պետք է անշեղ առաջընթաց ապրեր աշխատանքում, երբ Աստված պետք է հարստություն տար ու կյանքը վայելելու իրավունք։

Իհարկե, կարելի է սրբագրել ճակատագրի սխալները։ Շատերը հենց այդպես էլ անում են. կանանց տեսակ կա, որոնց համար երջանկությունը մասնագիտություն է։ Կյանքից հիասթափվելիս նրանք կարճուկոնկրետ են գործում. էդ հարցում հաջողությունը կախված է սպիտակեղեն ընտրելու ճաշակից. ձեռք ես բերում բելգիական արտադրության սև փորլաթ՝ սև կրծկալով, կամ էլ կարմիր... Ու անցնում ես գործի։ Բայց նա դեմ էր կյանքի հետ հաշվեհարդար տեսնելուն։ Ու այդ միտքը հեռու էր վանել, պահել աննկատ տեղում, ինչպես խնայված դրամը՝ ծայրահեղ դեպքի համար։ Սա դեռ ի՜նչ է, մեկին գիտեր՝ ժայռից ցած էր նետվել, հարկ չէր համարել ապրել կնճռոտվելու աստիճան։ Էդպես է լինում, որ կանայք ձեռքից֊ձեռք են անցնում, տղամարդուց֊տղամարդ և կյանքից֊մահ։ Բայց ի՞նչ կարող ես անել. սա այն է, ինչ առաջարկում է կյանքը... Մի խոսքով, արդեն պարզ էր, որ շարքային մահկանացու է, համեստ ձեռքբերումներով՝ կոպեկ չաշխատող ամուսին, միջին ընդունակությունների տեր երեխաներ, թառամող մաշկ։ Ու Աստծուց խռով, նրան ասում էր՝ վա՛տ ծնող, դժգոհ֊դժգոհ ապրում էր, քանի դեռ չէր հանդիպել մուրացիկին։ Ավելի ճիշտ, քանի դեռ չէր տեսել նրան իր մուշտակը հագած։

Մուշտակը Սաթիկին հասել էր մեծ քրոջից, քրոջ ամուսինը բերել էր Հունաստանից դեռևս սովետական տարիներին։ Քույրն այն հագել էր առնվազն տասնհինգ տարի, և նվիրելիս չէր ուզեցել, որ հենց այնպես լինի. «Արի օգնիր պատուհանները լվանանք»,— ասել էր։ Հաջորդ տասը տարիներին մուշտակը հագել էր Սաթիկը։ Եվ երբ տարավ վարպետի մոտ, որ փոքրացնի ու սարքի աղջկա հագով, վարպետը խորհուրդ չտվեց. «Փտած է,— ասաց,— իզուր ես ծախս անում, դեն նետիր»։ Չնետեց։ Ձեռքը չգնաց, պահեց։

Առհասարակ Սաթիկը փողոցային առևտրից չէր օգտվում, հատկապես արևածաղկի բոված սերմից, որի վաճառողները հիմնականում թոշակառուներ են՝ վատ ապրող, ծերությունից քայքայված, կյանքից հոգնած. ի՞նչ իմանաս, ի՞նչ հիվանդություններ ունեն, բովելիս քանի անգամ են հազել ու փռշտացել մեջը... Բայց տատիկին, որը նստում էր համալսարանի դիմաց, ճանաչում էր. նախքան անկախացումը մոր հետ աշխատել էր նույն գրադարանում և նույնիսկ սիրեկան ու ամուսին ունեցել միաժամանակ։ Այդ հեռակա, կցկտուր տեղեկությունը, որ մի անգամ զրույցի մեջ բերանից թռցրել էր մայրը, ինչ֊որ հարազատության զգացում էր առաջացրել, օգնել էր նրան մտերմանալու արևածաղիկ վաճառողի հետ։ Թեև տատիկին հասկանալու համար պետք չէր իմանալ հատվածներ նրա կենսագրությունից, պահանջել ծննդյան վկայական կամ սոցիալական վիճակի մասին փաստաթուղթ. նրա ապրածը դեմքի վրա էր. հայի համար անբնական փոքր, թոշնած կոպերի տակ մոլորված աչքեր՝ մեջը թաց, ինչպես սարերի մառախուղը։ Նրանից երբեմն գնում էր մեկ֊երկու բաժակ արևածաղիկ, Սաթիկը նրան էր հարցնում՝ ո՞նց ես, նա Սաթիկին՝ մերդ կա՞։ Զրուցում էին։ Ու արևածաղիկը գրպանը լցրած Սաթիկը հեռանում էր, որ քիչ այն կողմ, երբ դուրս գա մանրավաճառի տեսադաշտից, թափի աղբարկղը։

Հենց ծանոթ պառավն էլ ասաց։ Ասաց.

— Հղի է,— երբ նա մուրացկան կնոջը տասը դրամանոց տվեց,— լավ արեցիր, խեր է։— Չնայած առանց ասելու էլ ցից փորը լավ էր երևում։

— Մեղք է, էդ վիճակով մուրացկանություն է անում, մի հին մուշտակ ունեմ, չբերե՞մ տամ։

— Բեր, բա ի՞նչ... Որ մնաց քունջուպուճախներում ի՞նչ պիտի անես, շատ֊շատ ցեցոտվի։ Բեր, համ էլ անկյուններդ կմաքրվեն։

— Մարդ էլ ո՞ւնի,— Սաթիկը խղճահարությամբ նայում էր կնոջ ետևից։

— Չէ հա։ Գիժ է, ով հասցնում, անում է։ Տասնհինգ տարի է գիտեմ, տասնհինգ տարի է անընդմեջ հղի է։

— Ո՜ւյ, էդ ի՞նչ սիրտ պիտի լինի, որ դրա փեշը բարձրացնի, որ էդ փնթի, հոտած մարմինը սիրի։

— Կանանց տեսակ կա, որոնց անհնար է սիրել, նրանց միայն բռնաբարում են,— որպես այդ բնագավառում հին մասնագետ ասաց տատին։

Մի քանի օրից Սաթիկը բերեց մուշտակը, հետն էլ մի զույգ գուլպա էր դրել. անպետք բան էր, բայց նոր։ Ի վերջո ո՞վ է մուրացկանին պետքական բան տալիս։

— Ազատվել է,— ասաց մոր աշխատանքային ընկերուհին,— տղա է բերել։ Դիր, կտամ բոմժերը կտանեն֊կհասցնեն իրեն։

— Գոնե կարողանո՞ւմ է պահել։

— Ախչի, ասում եմ գիժ է, շա՞տ է հասկանում երեխան ինչ բան է։ Բոմժերը վերցնում֊պահում են, սարքում են մուրացկան, նստացնում փողոցներում ու իրենց համար փողեր են աշխատում։

— Կարող է և վաճառում են, էնքա՜ն չբեր կանայք...

— Չբերները մի առողջ կին են վարձում, երեխա են պատվիրում՝ հենց իրենց ամուսիններից, որ տղամարդու սիրտը տաք լինի օջախի վրա, հղիության ընթացքում կերցնում֊խմցնում են, որ առողջ երեխա ծնվի... էս գժի ու խուժանի սերունդը տանում են ի՞նչ անեն։

Անձրև էր. թափվող կաթիլները ջրից բացի էլի ինչ֊որ բան էին բերում երկիր. դա այն գոլ թախիծն էր, որով երկինքը մեզ է վերադարձնում մեր չընդունված աղոթքները... Շուտով օրերը կցրտեն, երկնքի սիրտը կքարանա, և մեր մերժված աղաչանքները ձյուն ու կարկուտ դարձած կտեղան մեր գլխին։ Իսկ հիմա անձրև էր։ Ովքեր հովանոց ունեին, բացում էին, ովքեր չունեին, սարսռում էին թաց հպումներից։ Սաթիկը սրթսրթալով քայլում էր. հերթական անգամ գնում էր պարսիկի մոտ։

Պարսիկը վաճառողուհի էր փնտրում իր խանութի համար։ Այդ էր հավաստում «Գինդ» թերթի համարը, որը, երբ Սաթիկի ձեռքն ընկավ, արդեն դեղնել էր հնությունից։ Պարսիկի ունեցածը մի փոքրիկ մթերային խանութ էր, ուր հաճախորդներին արդեն ժպտում էին մինչև պորտները բաց երկու ջահել աղջիկ։ Բայց Սաթիկը գնում էր, դեղնած թերթը որպես զենք ձեռքին բռնած ու հստակ որոշած. «... Աշխատանք կգտնեմ, փող կաշխատեմ, կարճ յուբկա կհագնեմ, էնքան կարճ, որ ավելի շատ բացի, քան փակի ոտքերիս մերկությունը, որ տղամարդիկ ուզած֊չուզած նայեն, անգամ կրտածները», և բարեկիրթ պարսիկը ամեն անգամ մեղավոր ժպիտով կմկմում էր. «Հնարավոր է հետագայում Ձեր կարիքը լինի»։ Տասնհինգ֊քսան օրը մեկ Սաթիկը գնում էր պարսիկի մոտ, եթե ոչ աշխատանք ստանալու, գոնե լսելու մխիթարիչ խոսքերը, որ իր կարիքը երբևէ կլինի։

Փողոցում այնքան էլ ցուրտ չէր, դեռ տղամարդ գայթակղել ցանկացող կանայք շրջում էին տոտերը բաց, բայց մուրացիկ գիժը մուշտակը հագած փողոցով վեր ու վար էր անում՝ անձրևից առանձնապես չազդվելով։

— Էս ո՞ւր ես, չկաս,— գլխին ցելոֆան քաշած հեռվից կանչեց մոր անցյալի ընկերուհին։

— Զբաղված էի, տուն, ընտանիք,— արդարացավ Սաթիկը։

— Ես էլ ասեցի մերդ է մեռել։

— Աստված չանի,— նեղացավ Սաթիկն ու մի բուռ արևածաղիկ վերցրեց։ Տատին աղմուկով պատռեց «Իրավունք» թերթի հին համարը, թղթի կտորը պտտացրեց, որ կուլոկ սարքի ու հանկարծ ճչաց.

— Ախչի, ախչի էս ինչե՞ր են կատարվում, վա՜յ, վա՜յ մամա ջան,— Սաթիկն անկախ իրենից կռացավ թերթի կտորի վրա։— Հլա տես,— թերթն առաջ ձգեց տատին,— ամերիկացի մի երգչուհի...— աչքերը կկոցած նայեց թղթին,— Ջեն... Ջեյն... Զահրումա՜ր,— ջղայնացավ ինքն իր վրա,— Ջենիֆեր Լոպազ...

— Լոպես,— ուղղեց Սաթիկը։

— Հա, էդ սրտամեռը հերիք չէ միլիոն է տվել, վիրահատվել, արհեստական քամակ է դրել, հիմա էլ տարեկան չորս հարյուր հազար դոլար է ծախսում, որ քամակը չթառամի։

— Բա՛, էդպիսի կյանք էլ կա... Դու հա՛ բաժակ֊բաժակ սեմուշկա ծախի, օրվա վերջում էլ կամ մի բուլկու փող կհանես, կամ չէ։

— Ամա՜ն, Աստված հեռու տանի... Չեմ ուզում, ոչ էդ փողը, ոչ էլ էդ շինովի քամակը... Աստված չանի էդքան խփնվեմ... Չեմ պատկերացնում, էդ ի՞նչ պիտի լինի, որ իմ ծանրության կենտրոնը երկնքից տեղափոխվի քամակիս վրա... Վա՜յ, Աստված ջան, շունդ ըլնեմ, հանկարծ ինձ էդ տեսակ չպատժես... Բա աշխարհում էսքան ցավուդարդ,— որպես առարկայացած ցավուդարդ նա ձեռքով ցույց տվեց մուրացիկ կնոջը,— երկրագնդի բնաչության կեսից շատը տառապի աղքատության մեջ, ու դու էդքան փող կոխես քամա՞կդ...

Մուրացիկն անցավ նրանց կողքով ու տատին մոռացավ աշխարհահռչակ քամակը.

— Էլի հղի է,— ասաց ետևից չանչ անելով,— երեք ամիս չկա ազատվել է, բայց էլի հասցրին, անտեր աբորտն էլ էնքան թանկ է... Այ, էսպիսի բաներ որ տեսնում եմ, չեմ հասկանում՝ Աստվածը մեծ կատկերգակ է, թե մեծ խեղկատակ, բայց նրա հումորը սպանելու չափ ուժեղ է. ուրիշները միլիոն են ծախսում բուժվելով, չեն հղիանում, սա՝ խնդրեմ...

— Պետք չէ նրան վերագրել մարդկային տաղանդներ. նա Աստված է և կարող է իրեն թույլ տալ ինչ ասես։

— Ախչի արի,— տատին կանչեց գժին։— Արի,— նորից կրկնեց ու նաև ձեռքով կանչեց, երբ նա շրջվեց,— արի՛ արևածաղիկ վերցրու կեր։

Գիժը ժպտաց ու ձեռքի շարժումով մերժեց։

— Ահագին էլ բան է հասկանում, բա ասում ես գիժ է,— կատակեց Սաթիկը։— Թիկունքից որ նայում ես, ոնց որ ես լինեմ,— ծիծաղեց։

— Հա,— հանկարծ նկատեց տատին,— նման է գիտե՞ս... Հատկապես ուսերն ու բոյը։

Սաթիկը ծիծաղելով անցավ առաջ։ Քայլում էր ու քսան մետր ճանապարհի վրա քսան անգամ սարսափահար շրջվելով քսան հազար անգամ մտքում կրկնեց. «Փառք քեզ Աստված, որ դա ես չեմ։ Շնորհակալ եմ, Աստված ջան, որ ինձ էնքան բախտավոր ես ստեղծել, որ դա ես չեմ։— Ու շրջվում էր, ու նայում էր մարդկանց մեկնած նրա մրոտ ձեռքին, ու կրկնում էր.— Չեմ ուզում, Աստված ջան, հարստությունը, կրակոտ սերը, տաղանդավոր երեխաները պահիր հաջորդ եկողներին, փառքդ շատ լինի, ես իմ բախտից գոհ եմ։— Ու նայում էր ետ... Ու զզվում էր նրա ճենճոտ մազերից... Ու տեսնում էր ջահել տղաները ոնց են տասը դրամանոցը թռցրել օդ ու ծիծաղելով սպասում են, որ մուրացիկ կինը օդի միջից բռնի... Ու կրկնում էր.— Աստված ջան, փառք, հազար բերան փառք, որ դա ես չեմ։ Իմ մեծ Աստված, ինչ կտաս չես տա, քո գործն է, բայց ինձանից սերածներին միշտ էնքան խելք ու առողջություն տուր, որ իրենց յոլա տանեն, որ տեղին֊անտեղի չբռնաբարվեն,— ու նայում էր, թե մուրացիկը ո՞նց է ընկել երթևեկող ավտոների մեջ ու կարմիր լույսի տակ կանգնած վարորդներից փող է ուզում, ու նրանք կատաղած հայհոյում են՝ հո՞ փորձանք չես...— Ու Աստծուն էր հիշում, ու կրկնում էր.— Գոհ եմ, գոհ, Աստված ջան, փառք քեզ, հազար բերան փառք, որ դա ես չեմ...— Ու շրջվում էր, ու նայում էր, թե տատին ոնց է առևտուր անելուն զուգընթաց աչքի պոչով հսկում, որ մոտեցող բոմժերը չծեծեն, հավաքած փողերը ձեռքից առնեն, ու պատրաստ էր չոքեչոք Աստծո դուռը գնալ, ու գոհ էր, ու երջանիկ էր, որ դա ինքը չէ, ու անկեղծ֊անկեղծ փառաբանում էր.— Փառք քեզ, Տեր, հազար բերան փառք, իմ ամենակարող, որ դու կաս... Ինչքան լավ է, որ դու կաս ու ինձ խղճացել ես... Դու ինչքան մեծ ես, ինչքան հանճարեղ ես, ինչքան զորավոր ես, ինչքան բարի ես, ինչքան անսահման ես, որ դա ես չեմ... Չնայած թե խղճով խոսենք, թիկունքից ինձ շատ է նման»։

ՀՐԵՇՏԱԿԻ ՎԵՐԵՐԿՐԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

Չգիտեմ, ինչպիսին է եղել տատս երեխա ժամանակ (նա երևելիներից չէ, և ժամանակակիցների հուշերը նրա կյանքի այդ հատվածի մասին սրբորեն չեն պահպանվել), բայց անտանելի պառավ է։ Պլնչոտ երեխայի պես լալկան, նվնվան... երբեմն ինձ թվում է, թե Երկնավորը նրան ստեղծել ու երկու ոտքով կրակն է ընկել. ասեղ թելելուց մինչև ծնունդ ու մահ, ամենաչնչին բանի համար անգամ, վազում է եկեղեցի հաջողություն խնդրելու։ Մա՞րդ էլ էդքան ինքնուրույնությունից զուրկ. առանց նրա ջուր էլ չի համարձակվում խմել։ Շաբաթը առնվազն քսան անգամ ձեռքիցս բռնած ինձ քռքաշ հետը տանում է Աստծո դուռը, և անպայման կաշառքով. մոմերի փոքրիկ խուրձ, ասեղնագործ թաշկինակ կամ շալ, նայած խնդրանքի մեծությանը, որը ես ակնածանքով դնում եմ ուրիշ կանանց բերած նմանատիպ նվերների վրա, և որոնց վրա, կարծում եմ, Տերը թքած ունի իր երկնային բարձրությունից։ Ամենազորավոր կաշառքը՝ արցունք և աղոթք՝ թարմ հացի պես տաք... Վառում է մոմերն ու գնա՜ց. աղոթում է, լալիս։ Լալիս, խաչակնքում։ Նորից է լալիս։ Խոսում, խոսում... Աղոթում։ Խաչակնքում։ Շրթունքների համր շարժումով հաշիվ տալիս ու պահանջներ ներկայացնում Աստծուն։ Ամենավերջում լալով ու քիթը ֆսֆսացնելով աղոթքների մի կոկոն փունջ է ուղակում երկինք, վրան արցունքի կաթիլ ու համբույրի հետք։ Երկնավորի հոգին հանում է վառած ամեն հատիկ մոմի դիմաց... Ապա վերադառնում ենք տուն, ապրելու մեր արտոնված ու չարտոնված մեղքերը։

Այդ օրը փոստատարը լավ բան չարեց։ Փոստատարը, գերմանաֆաշիստական ռազմագերիների ճամբարը տեսած մարդ, ով այդուհանդերձ պնդում էր, թե ֆաշիստները վատ մարդիկ չէին, իրենց ուտելիք և կին էին բերում։ Ասում են նա դավաճան է եղել և ծեծելով սպանել է իր ընկերներին։ Ինքը ժխտում էր դա. «Սպասիր,— ասում էր ինձ,— երբ մեռնելու եղա, քեզ կկանչեմ ու ամենի ինչ կպատմեմ...»։ Բայց ես առանձնապես հույս չունեի, թե նա երբևէ կմեռնի, որովհետև չարը Աստծո պես անմահ է, այդ բարին է, որ տեղ֊տեղ և ժամանակ առ ժամանակ մեռնում է, իսկ չարը ընդամենը փոխակերպվում է մի ձևից մյուսին, ասենք, համակենտրոնացման ճամբարի վերակացուից փոստատարի։

Նա տատիս հետ հենց այդպես էլ վարվեց, ֆաշիստաբար։ Եկավ, դռան առաջ քխկաց, որ իրեն նկատենք, տվեց հորս ուղարկած փողը, որը Մոսկվայից գալիս էր ամեն ամիս, և երբ տատս աչքերը կկոցած թղթի կտորի վրա այն տեղն էր փնտրում, ուր պիտի ստորագրեր, փոստատարը բառերը դրեց տատիս ճակատին ու գնդակահարեց. իբր դու նրա ուղարկած փողին մի նայի, հաստատ էնտեղ կին ու երեխեք ունի, որովհետև ում ոտքն էլ ընկնում է ռուսաստանները, ուզած֊չուզած տնավորվում են։ «Ի՜֊հարկե՜,— թերթ ու նամակով լեցուն իր պայուսակին հենված համոզում էր նա,— ուրիշ էլ ի՞նչ պիտի անի ղարաբաղյան պատերազմի հերոսը, ով վիրավորված պետության ու ճակատագրի վերաբերմունքից, գնացել է օտար երկրում ընտանիքի գոյության համար գումար վաստակելու։ Կանի՛։ Հենց միայն վիրավորանքից դրդված։ Իսկ ռուս կանա՜յք... Ես նրանց մարմնի ճերմակությունը և կրծքերի ձևը դեռ համակենտրոնացման ճամբարից եմ հիշում։ Կանի՛»։ Տատս մոռացավ փողը, մոռացավ այն մարդկանց, որոնց պարտքերը պարտաճանաչ վերադարձնում էր, մոռացավ, որ շաքար չունենք, որ ալյուր է պատվիրել, մինչև փողը տեղ կհասնի, ինձ ու իրեն մոռացավ ու ձեռքիցս բռնած, հորս ու Աստծո վրա կատաղած, իրեն գցեց եկեղեցի։ Ողջ ճամփին ես խղճում էի Երկնավորին, որովհետև տատիս զայրույթից ու հուսահատությունից ենթադրում էի, թե ինչ է սպասվում նրան։ Տատս քայլում էր զայրույթից շնչահեղձ լինելով, անբուժելի անեծքներ թափելով բախտի ու փոստատարի գլխին։ Եվ անիծելու, լալու ու շունչ քաշելու արանքում դաստիարակում էր ինձ.

— Ուրեմն որ տեղ հասնենք, Տիրոջից ինձ համար առողջություն կխնդրես, այգու համար բերքառատություն, եղբորդ համար կոշիկ...— մոմերի փոքրիկ խուրձը բռան մեջ ճխլելու չափ պինդ սեղմած ուղղում էր բլուզս։

— Արցունքախա՞ռն, թե առանց...

— Արցունքախա՛ռն... կամ էլ առանց... Տվյալ դեպքում խնդրելու ձևը կարևոր չէ, կարևորը սրտանց խնդրելն է։ Հասկանո՞ւմ ես, դա ես էլ կարող եմ անել, բայց դու անմեղ երեխա ես, քո ձայնը լսելի կլինի Նրան։ Իսկ ես յոթը աբորտ եմ արել... Երբ պապդ անկողնային պառկած էր, ու որձկալով ամեն օր թափում էի նրա միզանոթը, երեք տարի շարունակ, անընդմեջ, գիշեր ու ցերեկ, նրա մահն եմ երազել, հորդ խաբել եմ մանր հաշիվներում, որ մի երկու աման֊չաման առնեմ. տուն ու ընտանիք ենք, չէ՞, վերջապես, ուզբեկի նման գետնի վրա հաց չենք ուտելու, իսկ տղամարդկանց համար էդպիսի բաները նշանակություն չունեն... Հա՛, անպայման, հորդ վերադարձն էլ խնդրիր, ասա՝ Տեր ջան, թող առողջ վերադառնա... Չէ՛, առողջը քիչ հավանական է, ասա՝ եթե անգամ կես մարդ է, թող վերադառնա, մեզ ձեռ է տալիս... Բայց անպայմա՛ն, անպայմա՛ն հաջորդ ամսվա սկզբին լինի տանը։

— Իսկ հնարավոր չէ՞ ուղղակի գնալ նրան տեսության։ Խնդրելը մի տեսակ ստորացնող է երկուսիս համար էլ։

— Հնարավոր չէ։ Առանց ստորացման չես ապրի... Հա, հորդ վերադարձի առթիվ մատաղ էլ կարող ես խոստանալ. աքլոր, կարմիրը՝ հավերի սիրելին, էն, որ դաժանաբար կտցում է հավերի գլուխն ու նրանց սեղմում գետնին... Թեև գառն ավելի ճիշտ է տվյալ դեպքում։

— Չեմ կարծում, թե Տիրոջ համար էական նշանակություն ունի. միևնույն է, ոչ աքլորն է ուտելու, ոչ էլ գառը...

— Քո գործը չէ, դու քո նվիրվածությունն ու առատաձեռնությունը ցույց տուր, թե ոնց կընդունի, մեր գործը չէ։

Երբ տեղ հասանք, ես արեցի ոնց տատս ուզում էր, հետո մեղքս եկավ Աստծուն։ Ինձ թվաց, թե իմ խնդրանքներով շատ ծանրաբեռնեցի նրան, ու նա դարձավ անկողնուն գամված պապիս պես անելանելի... Հիմա կմտածի. «Էս ի՞նչ ձևի տղա էր. եկավ, իր բեռը գցեց իմ ուսերին ու գնաց... Բա քեզ դրա՞ համար եմ տղամարդ ստեղծել»։ Ամաչեցի և մեջս արդարանալու ցանկություն առաջացավ։

— Վա՜յ, թաշկինակս գցել եմ եկեղեցում. էն, որ քաղաքից էիր բերել,— վերադառնալիս խաբեցի, որ ետ գնամ մեղքս քավելու։

Տատս երեխայի պես հավատաց։

— Քարին նստեմ, դու վազի բեր։— Մեջքանց խոնարհվելու պես կռանալով ու ձեռքը խոտերին խփելով տեղավորվեց քարաքոսից չեչոտված քարին։ Թաշկինակը բռանս մեջ ամուր սեղմած ետ վազեցի։

— Տե՛ր, ներիր ինձ, շատ բան խնդրեցի քեզնից,— ներս ընկա ու սկսեցի խոսել շնչակտուր՝ հայացքս Տիրամոր պատկերին գամած, մեր բերած ու դեռևս ճթճթացող մոմերի բույրը շնչելով։— Անձամբ ես ուզում եմ, որ քեզ հյուր գամ, ու մենք պատի տակ լուռ նստենք իրար հետ, վաստակած, բեզարած բիձեքի նման։ Իսկ թե հոգնած չես լինի, կարող ենք և թուղթ խաղալ... Ուղղակի տատիս խնդրանքը կատարեցի, նա մեղք է, գիշերները տնքրտում է գլխացավերից, ցերեկները չգիտի ինչ եփի, որ ուտելի լինի, և երբ ես ու եղբայրս գազանավարի կռվում ենք, չի կարողանում մեզ բաժանել իրարից ու անզորությունից գոռալով լաց է լինում։

Տատս արևից տաքացել, քարի վրա դանթում էր։ Արդարացել էի, Աստծո առաջ երեսս պարզ էր, ինձանից գոհ էի, ասացի մի քիչ խաղամ հոգու հետ։ Նման դեպքերում ես նրան հարցնում եմ. «Տատի, դու քանի՞ տարեկան ես»,— թեև գիտեմ, որ նա հավերժ յոթանասուն տարեկան է։ Ես դեռ ծնված չեմ եղել, երբ նա յոթանասուն տարեկան է եղել։ Ինչ հիշում եմ, էդ է։ Մեկ֊մեկ կասկածում եմ, գուցե նա հենց յոթանասուն տարեկան էլ ծնվե՞լ է։ Բայց Քրիստոսի ծննդից քանի տարի հետո կամ առաջ ուզում ես հարցրու, պատասխանը մեկն է. «Է՜, բալես, ուրիշ քանի տարեկան կարող է լինել տատին, յոթանասուն։ Բա տատին ծերանալու իրավո՞ւնք ունի»։ Ես ծիծաղում ու հարգում էի տատիս այդ բնավորությունը, որովհետև դա էր կյանքի դեմ պայքարելու նրա միակ զենքը՝ ապրելու համառությունը։ Բայց հիմա դա ինձ քիչ էր թվում.

— Տատ, դու հրեշտակ տեսե՞լ ես, էնպիսին՝ ճերմակ ու մաքուր թևերով, ինչպիսին ես տեսա եկեղեցում։

Տատս հանկարծակիի եկած վեր թռավ, նայեց ինձ ու ոտքը խփեց ժանիքը դուրս ցցած մի քարի։ Քարը դաժան ծակեց, արյուն հանեց.

— Հրեշտակն ի՞նչ գործ ունի հայոց քարուքռայի մեջ, էս խառը ժամանակներում...— զարմացավ տնքալով։

— Բա իմ տեսածն ի՞նչ էր, ճերմակ թևերով, աղավնու պես...

Նա սարսափած ինձ նայեց։ Քարի ծակած տեղից կաթող արյունն անտեսելով, հայացքով ստուգեց՝ հո՞ չեմ ցնորվել, ապա ձևացրեց, թե հրեշտակ տեսնելը սովորական կենցաղային մանրուք է.

— Ա՜հ, էնքան եմ տեսել, որ հաշիվն էլ եմ կորցրել։

— Նրա՞նք էլ էսպես հուշիկ քայլերով գալիս էին քո ետևից, ոնց որ իմ տեսածը՝ մեր,— տեսա լուրջ ընդունեց, ավելի ոգևորվեցի։

— Հա, մեկը կար, կլոր տարին հետս գառ արածեցնելու էր գալիս, ձեռի հետ էլ պապիցս ինձ նամակներ էր բերում։— Ապա շրջվեց ետ ու ասաց, իբր բան է տեսնում.— Լավ էլ սիրուն, թմբլիկ հրեշտակ է։

— Իմն է,— հպարտացա անկեղծ,— իսկ դու պապիդ նամակներին պատասխանո՞ւմ էիր...

— Չէ,— ասաց նորից կասկածից տանջվելով,— չոլի մեջտեղում որտեղի՞ց թուղթ ու գրիչ... Մի քիչ հրեշտակի հետ թռվռում էի, մեկ֊մեկ գառներին կատակի համար վախեցնում էինք։ Եթե մայրս հաց էր դրած լինում հետս, ուտում էինք, նաև պահմտոցի էինք խաղում, և երբ սկսում էր մութն ընկնել, նա հեռանում էր՝ «Գնամ մայրս սևս չտա»...

— Նա քո ընկե՞րն էր,— տատիս երևակայության զորությունն էի ուզում տեսնել։

— Ո՞նց կարող էր իմ ընկերը լինել, ես երկրավոր, նա՝ երկնավոր, ես աղջիկ, նա՝ անսեռ արարած...

— Բա էլ ինչո՞ւ էր գալիս մեր հողը, ո՞վ էր նրան թույլ տվել...

— Էլ էդպիսի հիմար հարցեր չտաս,— մտքում երկնքի պատժից ինձ համար վախեցավ տատս,— սա նրանց երկիրն է, այստեղ գալն էլ նրանց վերերկրային իրավունքը։

Ծիծաղեցի նրա խելքի վրա։

— Ինչի՞ ես ծիծաղում,— հարցրեց ավելի ու ավելի վախենալով։

— Հեչ, ուսիս նստել, ականջս խուտուտ է տալիս,— ձեռքս ետ տարա ուսիս վրայով, իբր հրեշտակին եմ շոյում։

Տատիս հայացքից կասկած֊սարսափը չէր հեռանում.

— Լավ է, ուրեմն մեծ մարդ կդառնաս,— մեկնաբանեց հրեշտակի խուտուտը։— Ով հրեշտակ է տեսնում, մեծություն է, բայց խասյաթ չդարձնես, թե չէ կասեն գիժ է,— վերջապես իր վախն արտահայտեց կյանքի բեռան տակ խեղճացած, ծռմռված հոդերով տատս։

Սուսաննա Հարությունյան

Լուրեր կյանքից

պատմվածքներ

Երևան — 2017