Ռոբերտ Շեքլի

ՄՏՔԻ ԲՈՒՐՄՈՒՆՔԸ

պատմվածքներ, վիպակ

Երևան — 2019

ԳՄԴ֊84.7 ԱՄՆ

Շեքլի, Ռոբերտ

Մտքի բուրմունքը: [Պատմվածքներ, վիպակ] / Ռ. Շեքլի։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2019.— 349 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Մտքի բուրմունքը: [Պատմվածքներ, վիպակ]: Դպրոցական միջին և բարձր տարիքի համար / Ռ. Շեքլի; Անգլ. թարգմ. և վերջաբ.՝ Ռուբեն Ավետիսյան; Խմբ.՝ Հ. Կարապետյան.— Երևան: Սովետական գրող, 1984.— 303 էջ, 21 սմ, նաև՝ Ուխտագնացություն դեպի երկիր: [Ժողովածու] / Թարգմ. ռուս.՝ Ջ. Ղազարյան; Խմբ.՝ Շ. Ա. Գրիգորյան; Վերջաբ.՝ Դ. Ժուկով.— Երևան: Սովետական գրող, 1986.— 439 էջ; 20 սմ.— Գիտական ֆանտաստիկայի գրադարան։

Ամերիկացի հանրահայտ գրող Ռոբերտ Շեքլին այն ֆանտաստներից է, որոնք պատկերելով ապագան, առաջադրում են հոգեբանական և սոցիալական հարցեր։ Գրքում տեղ են գտել հեղինակի մինչ այս հայերեն լույս տեսած բոլոր պատմվածքները, որոնք ունեն հետաքրքրաշարժ բովանդակություն և տոգորված են կենսուրախ հումորով, ինչպես նաև նրա ամենահայտնի և ուշագրավ վիպակներից մեկը՝ «Գիտակցափոխությունը»։

ԳՄԴ֊84.7 ԱՄՆ

eISBN 978֊9939֊0֊0000֊0

© Ռոբերտ Շեքլի, 1984, 1986

© Յավրուհրատ, 2019 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Ռոբերտ Շեքլի, 1928֊2005

ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ

ՈՒԽՏԱԳՆԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵՊԻ ԵՐԿԻՐ

Ալֆրեդ Սայմընը ծնվել էր Կազանգա 4֊րդում, Արկտուրից ոչ հեռու գտնվող գյուղատնտեսական մի ոչ մեծ մոլորակում, և այստեղ իր կոմբայնն էր վարում ցորենի արտերում, իսկ խաղաղ երեկոներին լսում էր Երկրի սիրային երգերի ձայնագրությունները։

Կյանքը վատ չէր Կազանգայում։

Աղջիկներն այստեղ սիրունիկ էին, ուրախ, չէին կոտրատվում, հրաշալի ընկեր էին, կյանքի հավատարիմ ընկերուհի։ Եվ բնավ էլ ռոմանտիկներ չէին։ Զվարճանում էին Կազանգայում բացեիբաց, աշխույժ և կենսախինդ։ Սակայն, բացի զվարճանքից, ուրիշ բան չկար։

Սայմընն զգում էր, որ այդ հանգիստ գոյությունը իրեն չի բավարարում։ Եվ մի անգամ նա հասկացավ, թե հատկապես ի՛նչն է իրեն պակասում։

Գրքերով բեռնված իր քրքրված տիեզերանավով Կազանգա եկավ մի վաճառական։ Նա շատ նիհար էր, ճեփ֊ճերմակ մազերով ու մի քիչ էլ ցնդած։

Ի պատիվ նրա հանդիսություն սարքեցին, որովհետև հեռավոր աշխարհներում սիրում էին նորություններ։

Վաճառականը պատմեց բոլոր վերջին նորությունները՝ Դետրոյտ 2֊րդի և Դետրոյտ 3֊րդի միջև առևտրային պատերազմի, Ալանում կատարվող ձկնորսության մասին, պատմեց ինչ է հագնում Մորացիայի նախագահի կինը և ինչ ծիծաղելի են խոսում Դորան 5֊րդի բնակիչները։

Եվ վերջապես ինչ֊որ մեկը հարցրեց.

— Պատմեք մեզ Երկրի մասին։

— Օ՛,— ասաց վաճառականը, վեր բարձրացնելով հոնքերը։— Դուք ուզում եք լսել մայր մոլորակի մասին։ Դեհ ինչ ասեմ, ամբողջ Տիեզերքում չկա մի այնպիսի տեղ, որը նման լինի ծերուկ Երկրին։ Երկրում, բարեկամներ, ամեն ինչ թույլատրելի է, ոչ մի արգելք չկա։

— Ո՞չ մի,— հարցը կրկնեց Սայմընը։

— Նրանք այդ հաշվով իրենց օրենքներն ունեն,— քմծիծաղի տալով բացատրեց վաճառականը,— և մինչև հիմա ոչ ոք չի խախտել դրանք։ Երկրի վրա ամեն ինչ ուրիշ է, բարեկամներ։ Դուք մասնագիտանում եք գյուղատնտեսության գծով, իսկ Երկիրը մասնագիտանում է ամեն տեսակ անհեթեթությունների գծով՝ խելահեղության, գեղեցկության, պատերազմի, արբեցման, անմեղության, սարսափի և այլն, ու մարդիկ տասնյակ լուսատարիներ ճանապարհ են գնում, որ դրանց համը տեսնեն...

— Նաև սիրո՞,— հարցրեց կանանցից մեկը։

— Իհարկե, սիրելիս,— քնքշորեն ասաց վաճառականը,— Երկիրը միակ վայրն է Գալակտիկայում, որտեղ մինչև հիմա սերը գոյություն ունի։ Այ, Դետրոյտ 2֊րդը և Դետրոյտ 3֊րդը փորձեցին սերը տարածել իրենց մոտ, բայց տեսան, որ շատ թանկ բավականություն է։ Ալան մոլորակում որոշեցին չպղտորել մարդկանց մտքերը, իսկ Մորացիա և Ղորան ներմուծելու համար՝ ժամանակ չկար։ Բայց, ինչպես արդեն ասացի, Երկիրը մասնագիտանում է անհեթեթությունների գծով, և դրանք մեծ եկամուտներ են բերում։

— Եկամուտնե՞ր,— կրկնեց մի հաստլիկ ագարակատեր։

— Իհարկե։ Երկիրը զառամյալ մոլորակ է, նրա հողն ու ընդերքը ամբողջովին հյուծված են։ Գաղութներն այժմ անկախություն են ձեռք բերել, այնտեղ ապրում են մեզ նման սթափ մարդիկ։ Նրանք ուզում են շահավետորեն ծախել իրենց ապրանքները։ Եվ հիմա էլ ինչ կարող է վաճառել զառամյալ Երկիրը, եթե ոչ դատարկ բաներ, հանուն որոնց արժե ապրել։

— Իսկ դուք սիրե՞լ եք Երկրի վրա,— հարցրեց Սայմընը։

— Սիրել եմ,— մի տեսակ մռայլված պատասխանեց վաճառականը։— Սիրել եմ, իսկ հիմա ճանապարհորդում եմ։ Բարեկամներ, այս գրքերը... Սոսկալի թանկ գնով Սայմընը ձեռք բերեց անտիկ պոեզիայի մի ժողովածու և, կարդալով, երազում էր լուսնի ստվերում կրքոտ ու խելահեղ սիրո մասին, ծովի ափին գրկախառնված մարմինների մասին, ալեբախության շաչյունից խլացած, խենթ սիրահարների չորացած շուրթերին խաղացող արևի վաղորդյան ճառագայթների մասին։

Եվ սա հնարավոր է միայն Երկրում։ Որովհետև, ինչպես ասում էր վաճառականը, տիեզերքի տարբեր ծայրերը հասած Երկրի զավակները շատ են չարչարվել՝ թշնամի մոլորակներում գոյության միջոցներ հայթայթելով։ Կազանգայում աճեցնում են եգիպտացորեն և ցորեն, իսկ Դետրոյտ 2֊րդում և 3֊րդում՝ գործարաններ։ Ալանի ձկնորսությունը հռչակված է ողջ Հարավային աստղային գոտում։ Մորացիայում վխտում են վտանգավոր գազանները, իսկ Դորան 5֊րդի վայրի տարածությունները դեռևս նվաճված չեն։ Եվ ամեն ինչ այնպես է, ինչպես որ պիտի լիներ։

Նոր աշխարհներում ապրում էին մանրակրկիտ ծրագրված, առաքինի, խստաբարո կյանքով։ Բայց ինչ֊որ մի բան կորած էր տիեզերքի մեռյալ տարածություններում։ Սերը գոյություն ուներ միայն Երկրում։

Ահա ինչու էր Սայմընն աշխատում, փող հավաքում և երազում։ Եվ քսանինը տարեկանում նա վաճառեց ագարակը, մաքուր վերնաշապիկները դրեց ճամպրուկի մեջ, հագավ իր ամենալավ կոստյումն ու կոշիկները և հայտնվեց Կազանգա—Մետրոպոլիա տիեզերաթիռում։

Վերջապես հասավ Երկիր, որտեղ պետք է իրականանային նրա երազանքները, քանզի դա երաշխավորում էր օրենքը։

Նյու Յորքի տիեզերակայանում Սայմընը շատ արագ անցավ մաքսատնից և մերձքաղաքային ստորերկրյա գնացքով հասավ Թայմս սքուեր։ Այստեղ նա դուրս եկավ քաղաք, աչքերը կկոցելով արևի պայծառ լույսից և ամուր սեղմելով ճամպրուկի բռնակը, որովհետև նրան զգուշացրել էին գրպանահատների և այդ քաղաքի նմանատիպ այլ բնակիչների մասին։

Շունչը պահած՝ նա զարմանքով նայում էր շուրջբոլորը։

Առաջին բանը, որ ապշեցրեց նրան, երկու, երեք, չորս չափումներով բազմաթիվ ատրակցիոն հաստատություններն էին։ Եվ այն էլ ինչպիսի՜ ատրակցիոններ։

Նրանից աջ վիթխարի տաղավարի ցուցանակն ազդարարում էր. «Կանաչ դժոխքի բնակիչների սեքսուալ կյանքի փաստագրական կադրեր։ Ցնցող մերկացումներ»։

Նա ուզեց ներս մտնել։ Սակայն փողոցի մյուս կողմում ցույց էին տալիս պատերազմական և արկածային ֆիլմեր։ Ռեկլամը ճչում էր. «Արեգակներ խժռողները։ Նվիրվում է տիեզերական տորմիղի կտրիճներին։ Տարզանը գոտեմարտում է Սատուրնի վամպիրների հետ»։

Նա հիշեց, որ գրքերում Տարզանի մասին խոսվում էր որպես Երկրի հին ավանդազրույցների հերոս։ Այս ամենը զարմանալի էր, բայց առջևում դեռ շատ արտասովոր բաներ էին սպասում նրան։ Նա տեսավ ոչ մեծ հաստատություններ, որտեղ կարելի էր գնել բոլոր աշխարհների և Երկրի ամենաբազմազան կերակրատեսակները՝ պիցցա, սպագետի, տաք նրբերշիկ և այլն։ Հենց այստեղ էլ կային կրպակներ, որտեղ վաճառվում էին տիեզերանավերի հանդերձանքի ավելցուկներ, և կային կրպակներ, որտեղ միայն խմիչքներ էին վաճառում։

Սայմընը չգիտեր ինչից սկսեր։ Հանկարծ իր ետևում նա լսեց գնդացրային կրակահերթի որոտ և կտրուկ շրջվեց։

Դա, եղած֊չեղած, հրաձգարան էր՝ ուրախ նկարներով պատված մի երկար ու նեղլիկ սրահ, բարձր վաճառասեղաններով։ Հրաձգարանի տերը՝ կզակին փայլող փոսիկով թուխ ու գեր մի մարդ, նստել էր բարձր աթոռին և ժպտում էր Սայմընին։

— Բախտդ փորձի՛ր։

Սայմընը ներս մտավ և տեսավ, որ սովորական նշանակետերի փոխարեն, սրահի մյուս ծայրում, գնդակներով ծակծկված աթոռներին նստած էին շատ թեթև հագնված չորս կին։ Նրանցից յուրաքանչյուրի ճակատին և կրծքին մի֊մի խնձոր էր նկարված։

— Մի՞թե դուք իսկական գնդակներով եք կրակում,— հարցրեց Սայմընը։

— Իհարկե,— ասաց տնօրենը,— Երկրի վրա գոյություն ունի մի օրենք, որն արգելում է ցուցադրել այն ապրանքը, որն ընկերությունը չի կարող վաճառել։ Իսկական գնդակներ և իսկական աղջիկներ։ Կանգնեք ու խփեք մեկին։

— Դե, սկսի՛ր բարեկամս։ Գրազ կգամ, որ դու չես կարող ճիշտ նշան բռնել ինձ վրա,— բացականչեց աղջիկներից մեկը։

— Նա իսկի տիեզերաթիռին չի խփի,— վրա տվեց մյուսը։

— Շատ չեղա՞վ։ Հապա մի տեսնենք քեզ...

Սայմընը շփեց ճակատը և փորձեց իրեն այնպես պահել, ասես բոլորովին չի զարմանում այս ամենից։ Չէ որ ի վերջո սա Երկիրն է, որտեղ ամեն ինչ թույլատրելի է, երբ դա են պահանջում առևտրի շահերը։

— Իսկ կա՞ն այնպիսի հրաձգարաններ, որտեղ կրակում են տղամարդկանց վրա,— հարցրեց նա։

— Իհարկե,— ասաց տնօրենը,— բայց դուք հո տղամարդ սիրող չեք, հը՞։

— Իհարկե, ո՛չ։

— Դուք ուրիշ մոլորակից եք։

— Այո։ Ինչպե՞ս իմացաք։

— Ձեր կոստյումից։ Ես միշտ իմանում եմ կոստյումից։— Գիրուկը փակեց աչքերը և ծոր տալով ասաց.— Դեհ, այստեղ կանգնեք ու սպանեք այս կնոջը։ Մի՛ զսպեք ձեր ազդակները։ Սեղմեք ձգանը և կզգաք ինչպես է ցնդում ձեր մեջ վաղուց կուտակված զայրույթը։ Դա մերսումից էլ լավ է։ Թունդ հարբելուց էլ լավ է։ Կանգնեք, կանգնեք և սպանեք կնոջը։

— Իսկ դուք այդպես մեռած էլ մնո՞ւմ եք, երբ ձեզ սպանում են,— հարցրեց Սայմընը աղջիկներից մեկին։

— Հիմար֊հիմար մի խոսեք,— ասաց աղջիկը։

— Բայց...

— Ավելի վատ էլ է լինում,— ավելացրեց աղջիկը ուսերը թոթվելով։

Սայմընն ուզում էր հարցնել, թե ավելի վատը որն է, բայց տնօրենը վաճառասեղանի վրայով ձգվեց դեպի նա ու մտերմիկ տոնով ասաց.

— Էյ, ջահել։ Հապա մի տես ինչ ունեմ։

Սայմընը նայեց վաճառասեղանի ետևը և տեսավ մի փոքրիկ ավտոմատ։

— Ծիծաղդ կգա, այնքան որ էժան է,— ասաց տնօրենը։— Ես սա կտամ քեզ, որ կրակես։ Կրակիր ուր ուզում ես, ջարդուփշուր արա ամեն ինչ, մաղի պես ծակծկիր պատերը։ Քառասունհինգ տրամաչափի է, ամեն մի գնդակից մեծ֊մեծ անցքեր են առաջանում։ Երբ ավտոմատով ես կրակում, նոր ես զգում, որ իսկապես կրակում ես։

— Հետաքրքիր չէ,— համոզված ասաց Սայմընը։

— Կարող եմ նռնակ առաջարկել, նույնիսկ երկուսը։ Եթե դու իրոք ուզում ես...

— Ոչ։

— Լավ գին տալու դեպքում կարող ես կրակել ինձ վրա,— ասաց տնօրենը,— եթե ճաշակդ դա է, չնայած կարծում եմ, որ դա քեզ չի հետաքրքրում։

— Ո՛չ, ո՛չ։ Երբե՛ք։ Սոսկալի է...

Տնօրենը նայեց նրա աչքերի մեջ։

— Տրամադրություն չունես հիմա։ Լավ։ Իմ հաստատությունը բաց է գիշերուզօր։ Հետո՜ կհանդիպենք, այ ջահել։

— Երբեք,— ասաց Սայմընը՝ դուրս գալով հրաձգարանից։

— Մենք քեզ սպասում ենք, սիրելիս,— նրա ետևից գոռաց աղջիկներից մեկը։

Սայմընը մոտեցավ խմիչքներով բեռնված վաճառասեղանին և մի բաժակ կոկա֊կոլա պատվիրեց։ Նա տեսավ, որ ձեռքերը դողում են։ Կամքի լարումով ստիպելով իրեն հանգստանալ՝ նա սկսեց դանդաղ խմել։ Սայմընը հիշեցրեց իրեն, որ Երկրի մասին չպետք է դատել սեփական մոլորակի չափանիշներով։ Եթե Երկրի մարդկանց դուր է գալիս սպանելը, և զոհերն իրենք չեն առարկում, ապա ինչո՞ւ է ինքը բողոքում։

Կամ գուցե...

— Ողջույն, սիրելիս,— կողքից լսվեց մի ձայն, որը սթափեցրեց նրան մտորումներից։

Սայմընը շրջվեց և տեսավ լուրջ ու բազմանշանակ դեմքով մի կարճլիկի, որը կանգնել էր կողքը, հագին մեծ վերարկուի մեջ փաթաթված։

— Տեղացի չե՞ք,— հարցրեց կարճլիկը։

— Ոչ,— պատասխանեց Սայմընը։— Ինչի՞ց իմացաք։

— Կոշիկներից։ Ես իմանում եմ կոշիկներից։ Հը՛, դուրդ գալի՞ս է մեր պստլիկ մոլորակը։

— Նա... արտասովոր է,— զգուշորեն ասաց Սայմընը։— Ուզում եմ ասել, որ չէի սպասում... դե...

— Իհարկե,— ասաց կարճլիկը,— դու իդեալիստ ես։ Հենց որ մի հայացք գցեցի քո ազնիվ դեմքին, իսկույն դա հասկացա, բարեկամս։ Դու Երկիր ես եկել ինչ֊որ նպատակով։ Ես ճիշտ եմ, չէ՞։

Սայմընը գլխով արեց։

— Ես գիտեմ քո նպատակը,— շարունակեց կարճլիկը։— Դու ուզում ես մասնակցել պատերազմին, որը չգիտես ինչից փրկում է աշխարհը, և դու ժամանել ես հենց այնտեղ, որտեղ պետք է։ Մեզ մոտ մշտապես տեղի է ունենում վեց պատերազմ, և ամեն ոք կարող է ցանկացած պահին կարևոր դեր խաղալ այդ պատերազմներից մեկնումեկում։

— Ներեցեք, բայց...

— Եվ հենց հիմա,— պատկառազդու ասաց կարճլիկը։— Խիլայի ճնշված բանվորները հուսահատ հեղափոխական պայքար են մղում։ Ընդամենը մեկ մարդ է պետք, որ կշեռքի նժարը թեքվի մեր կողմը։ Եվ դուք, բարեկամ, կարո՛ղ եք լինել այդ մարդը։

Տեսնելով Սայմընի դեմքի արտահայտությունը՝ կարճլիկն իսկույն ուղղեց իրեն։

— Սակայն կարելի է բավականին թվով փաստարկներ բերել նաև հօգուտ կրթյալ արիստոկրատիայի։ Խիլայի իմաստուն և ծեր տիրակալը, փիլիսոփա֊տիրակալը, այս բառի խորագույն՝ պլատոնյան իմաստով, քո օգնության կարիքն է զգում։ Նրա ոչ մեծաթիվ շրջապատը՝ գիտնականները, հումանիստները, շվեյցարական գվարդիան, ազնվականությունը և գյուղացիները սոսկալիորեն տառապում են դավադրությունից, որ հրահրել են օտարերկրյա տերությունները։ Մեկ մարդը...

— Ինձ դա չի հետաքրքրում,— ասաց Սայմընը։

— Միգուցե քեզ գրավում են ոչ մեծ խմբերը, ինչպես, օրինակ, ֆեմինիստները, «չոր օրենքի» կողմնակիցները և այլն։ Մենք կարող ենք դասավորել...

— Ես պատերազմ չեմ ուզում,— ասաց Սայմընը։

— Ինձ հասկանալի է քո զզվանքը,— ասաց կարճլիկը, արագ֊արագ տմբտմբացնելով գլուխը։— Պատերազմը սարսափելի բան է։ Այդ դեպքում դու Երկիր ես ժամանել հանուն սիրո։

— Ինչպե՞ս իմացաք,— հարցրեց Սայմընը։

Կարճլիկը համեստորեն ժպտաց։

— Սեր ու պատերազմ,— ասաց նա,— ահա երկրային առևտրի երկու հիմնական առարկաները։ Հնուց ի վեր դրանք ամենամեծ եկամուտն են բերում։

— Իսկ շա՞տ դժվար է սեր գտնելը,— հարցրեց Սայմընը։

— Գնա Բրոդվեյ, այստեղից մի երկու թաղամաս այն կողմ է,— աշխուժորեն պատասխանեց կարճլիկը։— Կողքով չանցնես։ Այնտեղ կասես, որ Ջոն է քեզ ուղարկել...

— Բայց դա անհնարին բան է։ Հո չի կարելի այդպես գնալ ու...

— Դու ի՞նչ գիտես սիրո մասին,— հարցրեց Ջոն։

— Ոչ մի բան։

— Իսկ մենք այդ գործում գիտակներ ենք։

— Ես գիտեմ միայն այն, ինչ ասում են գրքերը,— ասաց Սայմընը։— Կրքոտ սեր... խելահեղ լուսնի ներքո...

— Եվ, իհարկե, ծովափին գրկախառնված մարմիններ, որ, ալեբախության շաչյունից խլացած, տրվում են խենթ սիրո վայելքին...

— Դուք կարդացե՞լ եք այդ գիրքը։

— Դա սովորական ռեկլամային բրոշյուր է։ Լավ, ես պետք է գնամ արդեն։ Այստեղից երկու թաղամաս այն կողմ։ Չանցնես։

Եվ հարգալից խոնարհվելով, Ջոն անհետացավ բազմության մեջ։

Սայմընը խմեց իր կոկա֊կոլան ու քայլեց Բրոդվեյով։

Նա խորասուզվեց մտքերի մեջ, բայց հետո որոշեց ոչ մի եզրակացություն չանել նախապես։

Հասնելով 44֊րդ փողոց, նա տեսավ պայծառ շողշողացող վիթխարի նեոնե ցուցանակը։ Նրա վրա գրված էր. «Սեր ինկորպորեյթեդ»։

Ավելի մանր նեոնային տառերը հայտնում էին. «Բաց է գիշեր֊ցերեկ»։

Ներքևում գրված էր՝ «Երկրորդ հարկ»։

Սայմընը խոժոռվեց գլխում ծագած սոսկալի կասկածից։ Բայց և այնպես աստիճաններով բարձրացավ երկրորդ հարկ ու մտավ ճաշակով կահավորված ընդունարանը։ Այնտեղից նրան ուղարկեցին մի երկար միջանցք, հայտնելով սենյակի համարը։

Պատկառազդու գրասեղանի առաջ նստած էր մի գեղեցիկ, ճերմակահեր տղամարդ։ Նա վեր կացավ, ձեռքը մեկնեց Սայմընին և ասաց.

— Բարև ձեզ։ Ի՞նչ կա Կազանգայում։

— Իսկ ինչպե՞ս իմացաք, որ ես Կազանգայից եմ։

— Ձեր վերնաշապիկից։ Ես միշտ իմանում եմ վերնաշապիկից։ Իմ անունը միստր Թեյտ է, և ես նստած եմ այստեղ, որ ձեզ համար անեմ այն ամենը, ինչ թույլ կտան ուժերս... Դուք...

— Սայմըն։ Ալֆրեդ Սայմըն։

— Խնդրեմ նստեք, միստր Սայմըն։ Սիգարեթ ուզո՞ւմ եք։ Խմել չե՞ք ուզում։ Դուք չեք ափսոսա, որ մեզ եք դիմել։ Մենք ամենահին ձեռնարկությունն ենք սիրային բիզնեսի բնագավառում և շատ ավելի խոշոր, քան մեր մոտակա մրցակիցը՝ «Կիրք» բաժնետիրական ընկերությունը։ Բացի այդ, սպասարկման արժեքը մեզ մոտ ավելի չափավոր է, և ապրանքն էլ՝ առաջնակարգ։ Թույլ տվեք հարցնել, թե ինչպես իմացաք մեր մասին։ Դուք տեսե՞լ եք «Թայմս»֊ում մեր մեծ ռեկլամը։ Թե...

— Ինձ Ջոն է ուղարկել,— ասաց Սայմընը։

— Ա՜, եռանդուն մարդ է,— ասաց միստր Թեյտը, ուրախ տմբտմբացնելով գլուխը։— Դե, սըր, գործը հետաձգելու պատճառ չունեք։ Դուք վիթխարի ճանապարհ եք կտրել հանուն սիրո, և դուք կունենաք սեր։

Նա ձգվեց դեպի զանգի կոճակը, որ սարված էր սեղանի մեջ, բայց Սայմընը կանգնեցրեց նրան, ասելով.

— Ես չեմ ուզում անքաղաքավարի լինել, բայց...

— Լսում եմ ձեզ,— ասաց միստր Թեյտը խրախուսիչ ժպիտով։

— Ես բան չեմ հասկանում,— արագ֊արագ վրա տվեց Սայմընը, կաս֊կարմիր կտրելով։ Քրտինքի կաթիլները ծածկեցին նրա ճակատը։— Կարծես, սխալ տեղ եմ ընկել։ Ես այս երկար ճանապարհը կտրեցի ու Երկիր եկա ոչ այն բանի համար, որ... Ուզում եմ ասել, որ դուք իրականում չեք կարող սերը վաճառել։ Չե՛ք կարող։ Ամեն ինչ կարող եք վաճառել, բայց ո՛չ սերը։ Ես ուզում եմ ասել, որ դա իսկական սեր չէ։

— Ի՞նչ եք ասում։ Իհարկե, իսկական է,— զարմանքից վեր կենալով տեղից, ասաց միստր Թեյտը։— Հենց բանն էլ դա է։ Սեքսուալ հաճույքները մատչելի են բոլորին։ Աստված իմ, չէ որ համայն Տիեզերքում դա ամենաէժան բանն է մարդկային կյանքից հետո։ Բայց սերը հազվադեպ բան է, սերը յուրահատուկ ապրանք է, միայն Երկրում կարելի է գտնել իսկական սեր։ Դուք կարդացե՞լ եք մեր գրքույկը։

— «Մարմինները մթին ծովափի՞ն»,— հարցրեց Սայմընը։

— Այո, հենց դա։ Ես եմ գրել։ Այնտեղ խոսվում է զգացմունքների մասին, չէ՞։ Այդ զգացմունքը հնարավոր չէ տածել ամեն մեկի նկատմամբ, միստր Սայմըն։ Այդ զգացմունքը կարելի է տածել միայն այն մարդու նկատմամբ, որը սիրում է ձեզ։

— Եվ այնուամենայնիվ, մի՞թե դուք իսկական սեր եք առաջարկում,— մտախոհ ասաց Սայմընը։

— Իհարկե, իսկական։ Եթե մենք կեղծ սեր վաճառեինք, հենց այդպես էլ անունը կդնեինք։ Երկրի վրա գովազդի օրենքները շատ խիստ են, հավատացնում եմ ձեզ։ Ինչ ասես կարելի է ծախել, միայն թե գնորդներին չխաբեք։ Դա էթիկայի հարց է, միստր Սայմըն։

Թեյտը շունչ քաշեց ու ավելի հանգիստ շարունակեց.

— Ոչ, սըր, այստեղ ոչ մի սխալ չկա։ Մենք փոխարինիչներ չենք առաջարկում։ Դա հենց այն զգացմունքն է, որ հազարամյակներ շարունակ գովերգում են բանաստեղծները։ Ժամանակակից գիտության ձեռքբերումների օգնությամբ մենք կարող ենք այդ զգացմունքը տրամադրել ձեզ, երբ կցանկանաք՝ հաճելի փաթեթավորմամբ և ծիծաղելիորեն էժան գնով։

— Ես կարծում էի, որ սերը... մի ավելի անսպասելի բան է։

— Անսպասելիության մեջ էլ մի առանձին հմայք կա,— համաձայնեց միստր Թեյտը։— Մեր հետազոտական լաբորատորիաներն աշխատում են այդ պրոբլեմի վրա։ Հավատացեք ինձ, չկա մի այնպիսի բան, որ գիտությունը չկարողանա ստեղծել, քանի դեռ դրա պահանջարկը կա։

— Այդ ամենը ինձ դուր չի գալիս,— ասաց Սայմընը, վեր կենալով աթոռից։— Ավելի լավ է կինո գնամ։

— Սպասե՛ք,— գոռաց միստր Թեյտը։— Դուք կարծում եք, թե մենք ուզում ենք ինչ֊որ բա՞ն պարտադրել ձեզ։ Դուք կարծում եք, թե մենք ձեզ կծանոթացնենք մի աղջկա հետ, որն իրեն այնպես կպահի, թե իբր սիրում է ձեզ, մինչդեռ իրականում կձևացնի միայն, չէ՞։

— Թերևս, այդպես։

— Մինչդեռ բոլորովին էլ այդպես չէ։ Նախ, դա չափազանց թանկ կնստի։ Եվ երկրորդ, աղջկա ամորտիզացիան վիթխարի կլինի։ Այդպիսի մասշտաբի կեղծիքով լցված կյանքը նրան կհասցներ հոգեկան խանգարման։

— Հապա ինչպե՞ս եք դա անում։

— Մենք օգտագործում ենք մարդկային մտածողության օրենքների վերաբերյալ մեր գիտելիքները։

Սայմընի համար դա չինական քերականություն էր։ Նա ուղղվեց դեպի դուռը։

— Մի խոսք,— ասաց միստր Թեյտը։— Տեսքից՝ խելքը գլխին մարդ եք երևում։ Մի՞թե չեք կարող իսկական սերը զանազանել շինծուից։

— Իհարկե, կարող եմ։

— Ահա և ձեզ երաշխիք։ Եթե դուք բավարարված չլինեք, ոչ մի ցենտ մի վճարեք մեզ։

— Կմտածեմ։

— Ինչո՞ւ եք հետաձգում։ Մեր առաջատար հոգեբաններն ասում են, որ իսկական սերը ամրապնդում է նյարդային համակարգը և վերականգնում է հոգեկան հավասարակշռությունը, հանգստացնում է վիրավորված ինքնասիրությունը, կարգավորում է հորմոնների գործողությունը և լավացնում է դեմքի գույնը։ Մեր վաճառած սիրո մեջ կա ամեն ինչ՝ խոր և մշտական կապվածություն, բուռն կիրք, լրիվ նվիրվածություն, ոչ միայն ձեր առավելությունների, այլև թերությունների պաշտամունք, ձեզ համար հաճելի բան անելու անկեղծ ցանկություն։ Եվ ի լրումն այս ամենի, միայն «Ինկորպորեյթեդ սերը» կարող է ձեզ վաճառել անզսպելի առաջին կայծը, առաջին իսկ հայացքից սիրելու շլացուցիչ ակնթարթը։

Միստր Թեյտը սեղմեց կոճակը։ Դեռևս տատանվող Սայմընը խոժոռվեց։ Դուռը բացվեց, ներս մտավ մի աղջիկ, և Սայմընը դադարեց մտածել։

Նա բարձրահասակ էր ու սլացիկ։ Մազերը շագանակագույն էին՝ շիկավուն երանգով։ Սայմընը չէր կարող ոչ մի բան ասել նրա դեմքի մասին՝ աչքերը լցվեցին արցունքով։ Ու եթե նրան հարցնեին աղջկա կազմվածքի մասին, նա կսպաներ հարցը տվողին։

— Միսս Փենի Բրայթ,— ասաց միստր Թեյտը,— ծանոթացեք միստր Ալֆրեդ Սայմընի հետ։

Աղջիկը ուզեց խոսել, բայց ոչ մի բառ չկարողացավ արտասանել։ Սայմընը նույնպես կորցրեց խոսելու ունակությունը։ Աղջկա վրա գցած առաջին իսկ հայացքից նա ամեն ինչ հասկացավ։ Նա սրտով հասկացավ, որ սիրված է իսկական, անկեղծ և ինքնամոռաց սիրով։

Նրանք իսկույն դուրս եկան իրար ձեռք բռնած, նստեցին ռեակտիվ ուղղաթիռ և վայրէջք կատարեցին մի փոքրիկ սպիտակ քոթեջի մոտ, որը գտնվում էր սոճիների պուրակում և պատուհաններով նայում էր ծովին։ Նրանք խոսում էին, ծիծաղում և գուրգուրում իրար, իսկ հետո մայր մտնող արևի բոսորագույն ճառագայթների տակ Փենին հրեղեն աստվածուհի թվաց Սայմընին։ Կապտավուն աղջամուղջում նա իր խոշոր սև աչքերով նայեց Սայմընին, և աղջկա ծանոթ մարմինը նորից դարձավ առեղծվածային։ Լուսինը դուրս եկավ՝ պայծառ ու խելացնոր, մարմինը վերածելով ստվերի, և աղջիկը, հեկեկալով, իր փոքրիկ բռունցքներով խփում էր նրա կրծքին, ու Սայմընը նույնպես լաց էր լինում՝ ինքն էլ չիմանալով ինչու։ Եվ վերջապես լույսը բացվեց, արևի թույլ ու տագնապալի շողերը խաղում էին նրանց պապակած շուրթերին և իրար փարված մարմիններին, իսկ կողքը շառաչող ալեբախությունը շշմեցնում, արբեցնում, խելահեղության էր հասցնում նրանց։

Կեսօրին նրանք վերադարձան «Ինկորպորեյթեդ սեր» ձեռնարկության գրասենյակը։ Փենին ամուր սեղմեց նրա ձեռքը և անհետացավ դռան ետևում։

— Դա իսկակա՞ն սեր էր,— հարցրեց միստր Թեյտը։

— Այո։

— Ու դուք լիովին բավարարվա՞ծ եք։

— Այո։ Դա սեր էր, ամենաիսկական սեր։ Բայց ինչո՞ւ էր Փենին պնդում, որ մենք վերադառնանք։

— Վրա է հասել ետհիպնոսացման վիճակը,— ասաց միստըր Թեյտը։

— Ի՞նչ։

— Իսկ դուք ի՞նչ էիք կարծում։ Ամեն մարդ էլ սեր է ուզում, բայց շատ քչերը կարող են գնել այն։ Խնդրեմ, ահա ձեր անդորրագիրը, սըր։

Սայմընը ջղագրգիռ հաշվեց դրամը։

— Դրա անհրաժեշտությունը բոլորովին չկար,— ասաց։— Ես, անշուշտ, կվճարեի մեզ ծանոթացնելու համար։ Որտե՞ղ է հիմա Փենին։ Ի՞նչ արեցիք դուք նրան։

— Խնդրում եմ, աշխատեք հանգստանալ,— համոզում էր նրան միստր Թեյտը։

— Ես չեմ ուզում հանգստանալ,— գոռում էր Սայմընը։— Ես ուզում եմ տեսնել Փենիին։

— Դա անհնարին է,— սառցե տոնով ասաց միստր Թեյտը։— Բարի եղեք վերջ տալու այս տեսարանին։

— Դուք ուզում եք ինձնից ավելի շա՞տ փող կորզել,— գոռում էր Սայմընը։— Լավ, ես վճարո՛ւմ եմ։ Ինչքա՞ն պիտի տամ, որ Փենիին պոկեմ ձեր ճանկերից։

Ու Սայմընը հանեց դրամապանակը և նետեց սեղանին։ Միստր Թեյտը ցուցամատով ետ հրեց նրա դրամապանակը։

— Ձեր գրպանը դրեք սա,— ասաց նա։— Մենք հին ու հարգված ձեռնարկություն ենք։ Եթե մեկ անգամ էլ բարձրացնեք ձեր ձայնը, ես ստիպված կլինեմ վռնդել ձեզ այստեղից։

Սայմընը դժվարությամբ զսպեց զայրույթը, դրամապանակը դրեց գրպանն ու նստեց։ Խոր շունչ քաշելով՝ հանգիստ ասաց.

— Ներեցեք։

— Այ հիմա լավ է։ Ես թույլ չեմ տա գոռալ ինձ վրա։ Բայց եթե դուք ձեզ վայելուչ պահեք, ես կլսեմ ձեզ։ Դե, ի՞նչ է եղել։

— Ի՞նչ...— նորից ձայնը բարձրացրեց Սայմընը, հետո ջանաց տիրապետել իրեն ու ասաց,— նա սիրում է ինձ։

— Իհարկե։

— Հապա ինչո՞ւ եք մեզ բաժանում։

— Իսկ ինչ կապ ունի մեկը մյուսի հետ,— հարցրեց միստր Թեյտը։— Սերը մի սքանչելի միջերգ է, ոգեշնչում, որն օգտակար է ձեր ինտելեկտի, ձեր «ես»֊ի, ձեր հորմոնների հավասարակշռության, ձեր դեմքի գույնի համար։ Հազիվ թե որևէ մեկը ցանկանա շարունակել սերը, չէ՞։

— Ես կցանկանայի,— ասաց Սայմընը։— Դա մի արտասովոր, եզակի սեր էր...

— Բոլորն էլ այդպիսին են,— ընդհատեց նրան միստր Թեյտը։— Եվ ինչպես հայտնի է ձեզ, դրանք բոլորն էլ ստեղծվում են միևնույն եղանակով։

— Ի՞նչ։

— Դուք, իհարկե, գիտեք սիրո արտադրության մեխանիկայի մասին։

— Ոչ,— ասաց Սայմընը։— Ես կարծում էի, որ դա եզակի, միակ...

Միստր Թեյտը տարուբերեց գլուխը։

— Մենք մի քանի դար առաջ ենք հրաժարվել բնական ընտրությունից՝ տեխնիկական հեղափոխությունից հետո։ Բնական ընտրությունը չափազանց դանդաղ է և ձեռնտու չէ առևտրի համար։ Ինչի՞ է պետք այն, եթե ուղեղի որոշակի կենտրոնների խթանման և մարզման միջոցով մենք կարող ենք առաջացնել ցանկացած զգացմունք։ Եվ ինչպիսի՞ն է լինում արդյունքը։ Փենին մինչև ականջների ծայրը սիրահարվեց ձեզ։ Ձեր սեփական հակվածությունը հատկապես նրա մարմնական տիպի նկատմամբ, ինչպես մենք հասկացանք, այդ զգացմունքը դարձրեց ավելի կատարյալ։ Մենք միշտ օգտագործում ենք մթին ծովափը, խելացնոր լուսինը, գունատ այգաբացը...

— Եվ նրան կարելի է ստիպել, որ սիրի ում ասե՞ս,— դանդաղ ասաց Սայմընը։

— Կարելի է համոզել, որ սիրի ում ասես,— ուղղեց նրան միստր Թեյտը։

— Աստված իմ, ինչպե՞ս է նա համաձայնվել այդ սոսկալի աշխատանքը կատարել,— հարցրեց Սայմընը։

— Ինչպես բոլորը։ Նա եկավ ու ստորագրեց պայմանագիրը։ Աշխատանքը շատ լավ է վարձատրվում։ Եվ պայմանագրի ժամկետը լրանալուց հետո մենք նրան վերադարձնում ենք իր սկզբնական անհատականությունը։ Անփոփոխ վիճակում։ Բայց ինչո՞ւ եք դուք այս աշխատանքն անվանում սոսկալի։ Սիրո մեջ ոչ մի դատապարտելի բան չկա։

— Դա սեր չէր։

— Ոչ, սեր էր։ Ապրանքը կեղծած չէր։ Անկախ գիտական հաստատությունները որակի փորձաքննություն են կատարել, այն համեմատելով բնական զգացմունքի հետ։ Բոլոր գնահատումները ցույց են տվել, որ մեր սերը ավելի խորն է, ավելի կրքոտ, բուռն և ինքնամոռաց։

Սայմընը մռայլվեց, փակեց աչքերը, հետո բացեց ու ասաց.

— Լսեք ինձ։ Ես թքել եմ ձեր գիտական ուսումնասիրությունների վրա։ Ես սիրում եմ նրան, նա էլ ինձ է սիրում, իսկ մնացածը ոչ մի նշանակություն չունի։ Թույլ տվեք խոսել նրա հետ։ Ես ուզում եմ ամուսնանալ նրա հետ։

Միստր Թեյտը զզվանքից կնճռոտեց քիթը։

— Բավական է, երիտասարդ։ Դուք ուզում եք ամուսնանա՞լ այդպիսի աղջկա հետ։ Եթե ձեր նպատակը ամուսնությունն է, ապա մենք այդպիսի գործերով էլ ենք զբաղվում։ Ես կարող եմ ձեզ առաջարկել մի հրաշալի ամուսնություն՝ առաջին իսկ հայացքից սիրահարությամբ և այն էլ կույսի հետ, որին զննել է պետական հսկողության պաշտոնյան...

— Ոչ։ Ես սիրում եմ Փենիին։ Գոնե թույլ տվեք խոսել նրա հետ։

— Դա բացարձակապես անհնարին է,— ասաց միստր Թեյտը։

— Ինչո՞ւ։

Միստր Թեյտը սեղմեց կոճակը։

— Ինչե՞ր եք հնարում։ Մենք արդեն ջնջել ենք նախկին ներշնչումը։ Փենին հիմա ուրիշին է սիրում։

Ու այդժամ Սայմընը ամեն ինչ հասկացավ։ Միգուցե հենց հիմա, հենց այս պահին Փենին նայում է մի ուրիշ տղամարդու այն նույն կրքոտությամբ, որն զգաց ինքը, սիրում է այդ ուրիշ տղամարդուն նույն նվիրվածությամբ և անկեղծությամբ, որը անկախ գիտական հաստատությունները կհամարեին շատ ավելի ուժեղ, քան հնամոլ, առևտրական տեսակետից ոչ ձեռնտու բնական ընտրությունը, և հիմա նրանք գտնվում են հենց այն մթին ծովափին, որ հիշատակվում է ռեկլամային գրքույկում...

Սայմընը նետվեց առաջ, որ խեղդի միստր Թեյտին, բայց երկու աժդահա աշխատակիցներ, ներխուժելով սենյակ, բռնեցին նրան և տարան դեպի դուռը։

— Հիշե՛ք,— գոռաց նրա ետևից միստր Թեյտը։— Սա բնավ չի արժեզրկում այն ամենը, ինչ դուք զգացիք։

Չնայած իր ողջ կատաղությանը, Սայմընը հասկացավ, որ Թեյտը ճշմարտությունն ասաց։

Հետո նա հայտնվեց փողոցում։

Սկզբում միայն մեկ ցանկություն ուներ՝ փախչել Երկրից, որտեղ առևտրական անհեթեթություններն ավելի շատ են, քան իրեն կարող է թույլ տալ կանոնավոր մարդը։ Նա շատ արագ էր քայլում, բայց Փենին գնում էր կողքից, ու նրա դեմքը ապշեցուցիչ գեղեցիկ էր Սայմընի, և մի ուրիշի, և էլի մի ուրիշի ու էլի ուրիշի նկատմամբ տածած սիրուց...

Եվ, իհարկե, նա եկավ հրաձգարան։

— Ուզո՞ւմ ես փորձել բախտդ,— հարցրեց տնօրենը։

— Հապա մի շարեք դրանց,— ասաց Ալֆրեդ Սայմընը։

ՏԻԵԶԵՐՔԻՑ ԵԿԱԾ ԶՈՀԸ

Հադուելը հայացքը հառեց ներքևում երևացող մոլորակին։ Հուզմունքի դող անցավ նրա մարմնով, երբ նայեց կանաչ դաշտավայրերի, կարմիր սարերի և անհանգիստ կապտամոխրավուն ծովերի այդ հրաշագեղ աշխարհին։ Տիեզերանավի սարքերն արագ տեղեկություններ հավաքեցին և որոշեցին, որ մոլորակը շատ հարմար է մարդկային կյանքի համար։ Հադուելը միացրեց վայրէջքի ռեժիմը և բացեց նոթատետրը։

Հադուելը գրող էր՝ նրա գրչին էին պատկանում «Սպիտակ ստվերներ աստերոիդների գոտում», «Պատմություն տիեզերական հեռաստանների մասին», «Միջմոլորակային շրջմոլիկի թափառումները» և «Թերիա՝ առեղծվածների մոլորակ» գրքերը։

Նոթատետրում նա գրեց. «Մի նոր մոլորակ է գծագրվում ներքևում՝ ցանկալի ու հանելուկային, և երևակայությանը մարտահրավեր է նետում։ Ի՞նչ կգտնեմ այնտեղ ես՝ աստղերից ժամանած շրջմոլիկս։ Ի՞նչ տարօրինակ առեղծվածներ են թաքնված նրա կանաչ ծածկույթի տակ։ Արդյոք վտա՞նգ։ Սե՞ր։ Իղձերի իրագործո՞ւմ։ Հանգի՞ստ՝ հոգնած թափառաշրջիկիս համար»։

Ռիչարդ Հադուելը բարձրահասակ, նիհար, կարմրահեր երիտասարդ էր։ Նա հորից բավական պատկառելի կարողություն էր ժառանգել, և դրանով մի CC կարգի տիեզերանավ էր ձեռք բերել։ Այդ հին նավով Հադուելը ճանապարհորդել էր վերջին վեց տարիներին և զմայլված գրքեր գրել իր տեսած վայրերի մասին։ Սակայն զմայլանքը մեծ մասամբ կեղծ էր, քանզի օտար մոլորակներն ամեն անգամ հիասթափեցնում էին։

Բնիկները, ինչպես պարզել էր Հադուելը, վերին աստիճանի անխելք էին և զարմանալիորեն այլանդակ։ Նրանց ուտելիքներն անտանելի էին, իսկ շարժումները՝ անբարեկիրթ։ Այնուհանդերձ, Հադուելը ռոմանտիկ պատմություններ էր գրում, հուսալով, որ մի օր բախտն իրեն էլ կժպտա։

Մոլորակը արևադարձային էր, գեղեցիկ, սակավաբնակ (քաղաքներ չկային)։ Նավն արդեն իջնում էր ծղոտե խրճիթներով մի փոքրիկ գյուղակի մոտ։

— Գուցե այստեղ գտնեմ,— ինքնիրեն ասաց Հադուելը, երբ տիեզերանավը սկսեց կտրուկ արգելակել։

Այդ օրը, վաղ առավոտյան, Քաթագան և նրա դուստրը՝ Մելեն, անցան լիանաների կամուրջը և գնացին Ատամնասար, ֆարագի բողբոջներ հավաքելու։ Իգաթիում ոչ մի տեղ ֆարագն այնպես թափով չէր ծաղկում, ինչպես Ատամնասարի վրա։ Եվ այդպես էլ պիտի լիներ, քանզի Թանգուքարիի՝ ժպտացող աստծո սրբազան սարն էր դա։

Ավելի ուշ, ցերեկը, նրանց միացավ Բրոգը՝ բութ դեմքով մի երիտասարդ, որը բացի իրենից ոչ ոքի համար հետաքրքրություն չէր ներկայացնում։

Մելեն նախազգում էր, որ մի շատ կարևոր բան է տեղի ունենալու։ Այդ բարձրահասակ, բարեկազմ աղջիկը ասես տրանսի մեջ լիներ՝ նա դանդաղ ու երազկոտ շարժվում էր, իսկ քամին ծածանում էր նրա երկար, սև մազերը։ Ծանոթ առարկաները կարծես համակվել էին անսովոր պարզությամբ ու իմաստով։ Մելեն հայացքը հառեց գյուղին՝ գետի երկայնքով շարված հյուղակների այդ փոքրիկ խմբին, հետո երկյուղածությամբ նայեց ետ՝ Սրածայր լեռանը, որտեղ տեղի էին ունենում ամուսնական ծիսակատարությունները, ապա լեռան ստորոտում ծփացող երկնագույն ծովին։

Նա Իգաթիի ամենագեղեցիկ աղջիկն էր, նույնիսկ ծեր քուրմն էր այդ բանն ընդունում։ Մելեն փափագում էր վառ, դրամատիկ դեր խաղալ կյանքի բեմում։ Բայց գյուղական միապաղաղ օրերը իրար էին հաջորդում, և ահա նա երկու արևների կիզիչ ճառագայթների ներքո ֆարագի բողբոջներ էր հավաքում։ Անարդար բան։

Աղջկա հայրը եռանդով աշխատում էր, քթի տակ ինչ֊որ երգ մրմնջալով։ Նա գիտեր, որ բողբոջները շուտով կխմորվեն գյուղական գուռի մեջ։ Լագը՝ քուրմը, հարկ եղած բառերը կարտասանի եփվածքի վրա և Թանգուքարիի արձանի առջև գինի կհեղվի։ Երբ այդ ձևականություններն ավարտվեն, կհարբի ամբողջ գյուղը, այդ թվում շները։

Այդ մտորումները օգնում էին, որ աշխատանքն արագ ընթանա։ Քաթագան իր հեղինակությունը բարձրացնելու համար մի նուրբ ու վտանգավոր ծրագիր էր մշակել, որը նույնպես լուրջ խորհրդածությունների առիթ էր տալիս։

Բրոգը տեղում ուղղվեց, ազդրաշորի ծայրով սրբեց դեմքի քրտինքը և վեր նայեց, անձրևի նշաններ որոնելով։

— Հե՛յ,— գոռաց նա։

Քաթագան ու Մելեն վեր նայեցին։

— Այնտե՛ղ,— գոռաց Բրոգը։— Այնտե՛ղ, վերևո՛ւմ։

Հեռու երկնքում կարմիր ու կանաչ բոցերով շրջափակված մի արծաթավուն բիծ էր դանդաղ իջնում, աստիճանաբար մեծանալով ու վերածվելով փայլուն գնդի։

— Մարգարեությո՜ւնը,— ակնածանքով շշնջաց Քաթագան։— Վերջապես, այսքան դարեր սպասելուց հետո։

— Գնանք գյո՛ւղ, հայտնե՛նք,— գոչեց Մելեն։

— Սպասե՛ք,— ասաց Բրոգը։ Նա թունդ շառագունեց և ոտքի մատով փորեց գետինը։— Ախր առաջինը ես տեսա։

— Իհարկե՝ դու,— անհամբեր ասաց Մելեն։

— Ու քանի որ առաջինը ես տեսա,— շարունակեց Բրոգը,— ու այսպիսով գյուղին կարևոր ծառայություն մատուցեցի, չե՞ք կարծում որ... արդյոք հարմար չէ՞ր լինի...

Բրոգը ցանկանում էր այն, ինչի մասին երազում, աշխատում, աղոթում էր ամեն իգաթացի, այն, ինչին հասնելու համար Քաթագայի նման զարգացած մարդիկ խորամանկ ծրագրեր էին մշակում։ Սակայն պատշաճ չէր ըղձալի այդ բանի անունը տալ։ Ինչևիցե, Մելեն ու նրա հայրը հասկացան։

— Ի՞նչ ես կարծում,— հարցրեց Քաթագան։

— Ինձ թվում է նա իրոք արժանի է դրան,— ասաց Մելեն։

Բրոգը ձերքերն իրար շփեց։

— Դո՞ւ, Մելե։ Դու ինքդ կանե՞ս։

— Ինչևէ,— ասաց Մելեն,— ամեն ինչ քուրմից է կախված...

— Խնդրո՛ւմ եմ,— գոչեց Բրոգը։— Լագին կարող է թվալ, որ դեռ պատրաստ չեմ։ Խնդո՛ւմ եմ, Քաթագա, ինքդ արա։

Քաթագան ուշադիր նայեց դստերը, տեսավ նրա դեմքի անհողդողդ արտահայտությունը և հառաչեց։

— Ներիր, Բրոգ։ Եթե միայն իմ ու քո մեջ լիներ... Բայց Մելեն հավատի հարցերում խիստ հետևողական է։ Թող քուրմը որոշի։

Վերջնականապես պարտված, Բրոգը գլխով արեց։ Գլխավերևում փայլուն գունդն ավելի իջավ, մոտենալով գյուղի կողքի հարթավայրին։ Երեք իգաթացիները հավաքեցին ֆարագի բողբոջներով լի պարկերը և արագ ճամփա ընկան տուն։

Շուտով հասան լիանաների կամուրջին, որի տակ աղմկում էր վարար գետը։ Քաթագան առաջինը ուղարկեց Բրոգին, հետո Մելեին։ Ապա ինքն էլ հետևեց նրանց, հանելով դանակը, որը թաքցրել էր ազդրաշորի մեջ։

Ինչպես և սպասվում էր, Մելեն ու Բրոգը ետ չնայեցին։ Նրանք չափից ավելի էին զբաղված անհաստատուն, օրորվող կամուրջի վրա հավասարակշռություն պահպանելով։ Երբ Քաթագան հասավ կամուրջի կենտրոնին, նա մատները սահեցրեց հիմնական՝ առանցքային լիանայի տակ։ Հաջորդ պահին նա շոշափեց այն մաշված տեղը, որ հայտնաբերել էր մի քանի օր առաջ։ Քաթագան արագ սղոցեց դանակով և զգաց, ինչպես մազաթելերը բաժանվեցին։ Մի երկու կտրվածք ևս ու կամուրջը մարդու ծանրությանը չէր դիմանա։ Բայց առայժմ բավական էր։ Ինքն իրենից շատ գոհ, Քաթագան դանակը կրկին դրեց ազդրաշորի մեջ և շտապեց Բրոգի ու Մելեի ետևից։

Գյուղն աշխուժացավ, նորությունն իմանալով։ Բոլորը, ահել թե ջահել, խոսում էին միայն այդ մեծ իրադարձության մասին, և Գործիքի տաճարի մոտ մի տարերային պար սկսվեց։ Սակայն պարը դադարեց, երբ Թանգուքարիի տաճարից կաղալով դուրս եկավ ծերունի քուրմը։

Լագը՝ քուրմը, բարձրահասակ, հյուծված մարդ էր։ Տարիների ծառայությունից հետո նրա դեմքի արտահայտությունը նմանվել էր իր տիրոջ՝ Թանգուքարի աստծո արտահայտությանը — ժպտուն, բարյացակամ։ Լագի ճաղատ գլխին քրմական փետուրե թագ էր դրված, և նա ամբողջ մարմնով հենվել էր սրբազան սև գավազանին։

Մարդիկ խմբվեցին Լագի առաջ։ Բրոգը կանգնեց քուրմի կողքին, հույսով շփելով ձեռքերը, բայց վախենալով պնդել ուզածը։

— Իմ ժողովո՛ւրդ,— ասաց Լագը,— Իգաթիի հինավուրց մարգարեությունն այժմ պետք է իրագործվի։ Երկնքից մի մեծ փայլուն գունդ է ընկել, ինչպես կանխագուշակում էին հին առասպելները։ Գնդի ներսում մեզ նման մի արարած է գտնվելու և նա լինելու է Թանգուքարիի պատգամաբերը։

Մարդիկ երանությամբ գլխով արեցին։

— Պատգամաբերը մեծամեծ գործեր կկատարի։ Նա այնպիսի բարերարություններ կանի, ինչպիսիք նախկինում ոչ տեսնվել են, ոչ լսվել։ Իսկ երբ կավարտի աշխատանքը, կստանա յուր պարգևը։— Լագը մեղմացրեց ձայնը, հասցնելով արտահայտիչ շշուկի։— Դա այն պարգևն է, որը տենչում է, երազում է, աղոթում է ստանալ յուրաքանչյուր իգաթացի։ Դա այն ընծան է, որը Թանգուքարին շնորհում է նրանց, ովքեր լավ են ծառայում իրեն ու գյուղին։

Քուրմը շրջվեց դեպի Բրոգը։

— Դո՛ւ, Բրոգ,— ասաց նա,— առաջին ականատեսն ես պատգամաբերի գալստյան։ Դու լավ ես ծառայել գյուղին։— Քուրմը բարձրացրեց ձեռքերը։— Բարեկամնե՛ր։ Ի՞նչ եք կարծում, Բրոգը պե՞տք է ստանա տենչած պարգևը։

Մեծ մասը կարծում էին, որ պետք է։ Բայց Վասսին՝ հարուստ մի վաճառական, խոժոռվելով, առաջ քայլեց։

— Դա արդար չէ,— ասաց նա։— Մյուսները տարիներով աշխատում են այդ բանի համար և տաճարին թանկարժեք նվերներ են տալիս։ Բրոգն իր գործերով նույնիսկ ամենափոքր պարգևի էլ արժանի չէ։ Բացի այդ, նրա ծագումը հասարակ է։

— Քո ասածները հիմք ունեն,— համաձայնեց քուրմը, և Բրոգը տնքաց այնպես, որ բոլորը լսեցին։

— Բայց,— շարունակեց նա,— Թանգուքարիի պարգևը միայն ազնվածինների համար չէ։ Ամենահասարակ ծագում ունեցողն իսկ կարող է հավակնել այդ պարգևին։ Մի՞թե մյուսները չեն հուսահատվի, եթե Բրոգը չվարձատրվի ըստ արժանվույն։

Բարձրաձայն աղաղակներն ազդարարեցին ներկաների համաձայնությունը, և Բրոգի աչքերը երախտագիտությունից թրջվեցին։

— Ծնկի՛ր, Բրո՛գ,— ասաց քուրմը և նրա երեսն ասես ողողվեց բարության ու սիրո ճառագայթներով։

Բրոգը ծնկի եկավ։ Համագյուղացիները շունչները պահեցին։

Լագը բարձրացրեց իր ծանր գավազանը և ամբողջ ուժով վար բերեց Բրոգի գանգին։ Հարվածն ուժեղ էր, շեշտակի։

Բրոգն ընկավ, մի անգամ գալարվեց և շունչը փչեց։ Հաճելի էր դիտել նրա դեմքին սառած հրճվանքի արտահայտությունը։

— Ի՜նչ հրաշալի մահ,— նախանձով շշնջաց Քաթագան։

Մելեն սեղմեց հոր թևը.— Մի՛ անհանգստացիր, հա՛յր։ Մի օր դու էլ կստանաս քո պարգևը։

— Հուսանք,— ասաց Քաթագան։— Բայց չես կարող վստահ լինել։ Հիշիր Ռիյին։ Նրա նման լավ ու բարեպաշտ մարդ դեռ չի ծնվել։ Ամբողջ կյանքում այդ խեղճ մարդն աշխատեց ու աղոթեց, որ մեռնի ոչ բնական մահով։ Ոչ բնական մահվան որ ձևն էլ լինի։ Եվ ի՞նչ։ Կյանքից հեռացավ քնած ժամանակ։ Ի՞նչ մահ է դա։

— Միշտ էլ մի երկու բացառություն լինում է։

— Կարող եմ տասնյակ ուրիշ դեպքեր թվարկել,— ասաց Քաթագան։

— Աշխատիր չհուզվել, հայր,— ասաց Մելեն։— Ես գիտեմ, դու կմեռնես գեղեցիկ մահով, ինչպես Բրոգը։

— Այո, այո... Բայց երբ մտածում ես, ապա... Բրոգի վերջն այնքան հասարակ էր։— Նրա աչքերը փայլեցին։— Ես կուզեի մի իսկապես մեծ, ցավոտ, բարդ ու հրաշալի բան, ինչպես պատգամաբերը պիտի...

Մելեն հայացքը փախցրեց։

— Դա քո դիրքի համար չափից ավելի է, հայր։

— Ճիշտ է, ճիշտ է,— ասաց Քաթագան։— Է՛հ, մի օր...

Նա ժպտաց ինքնիրեն։ Այո, մի օր։ Զարգացած ու համարձակ մարդը ինքն է տնօրինում իրերի ընթացքը և կարգավորում իր ոչ բնական մահվան հարցը, փոխանակ հնազանդորեն սպասելու, որ քուրմն իր փոխարեն որոշի։ Թող դա կոչվի հերետիկոսություն, կամ մի այլ բան, սրտի խորքում մի ձայն Քաթագային ասում էր, որ մարդն իրավունք ունի մեռնել այնքան դաժան ու ցավոտ մահով, ինչքան ինքն է կամենում, եթե միայն ձեռքից կգա։

Կիսամաշ լիանայի մասին միտքը գոհունակությամբ լցրեց Քաթագայի հոգին։ Ի՜նչ բախտավորություն, որ ինքն այդպես էլ լողալ չսովորեց։

— Եկ,— ասաց Մելեն,— դիմավորենք պատգամաբերին։

Նրանք հետևեցին համագյուղացիներին, որոնք արդեն գնում էին դեպի հարթավայրը, ուր վայրէջք էր կատարել գունդը։

Ռիչարդ Հադուելը հենվեց պաստառված օդաչուական աթոռին ու սրբեց ճակատի քրտինքը։ Հենց նոր նավից հեռացել էին վերջին բնիկները, և հիմա լսվում էր, թե ինչպես էին նրանք երգելով ու ծիծաղելով վերադառնում գյուղ։ Աղջամուղջ էր։ Օդաչուական խցիկը լցված էր ծաղիկների, մեղրի ու գինու հոտով, իսկ մոխրագույն մետաղե պատերը թվում է դեռ արձագանքում էին թմբուկների դղրդյունը։

Հադուելը, վերհիշելով, ժպտաց և հանեց իր նոթատետրը։ Մի գրիչ ընտրեց ու սկսեց գրել.

«Հիրավի գեղեցիկ է Իգաթին՝ վեհապանծ սարերի ու արագահոս լեռնային վտակների այդ երկիրը, ծովափին սփռված սև ավազով, ջունգլիների ճոխ բուսականությամբ, ծաղկազարդ հսկայական ծառերի թավ անտառներով»։

— Վատ չէ,— ինքնիրեն ասաց Հադուելը։ Շրթունքները սեղմելով, նա շարունակեց.

«Մարդիկ այստեղ բարետես հումանոիդներ են, թեթևակի թուխ մաշկով, մեղմաբարո։ Նրանք ինձ ողջունեցին ծաղիկներով, պարերով, հրճվանքի և ուրախության շատ նշաններով։ Ես առանց դժվարության նրանց լեզուն հիպնոպեդացրի, և շուտով ինձ զգացի, ինչպես տանը։ Նրանք բարեհոգի, զվարթ ժողովուրդ են՝ հեզահամբույր ու սիրալիր, և ապրում են պարզ ու հանգիստ՝ նախնադարյան պայմաններում։ Սովորելու որքա՜ն բան ունի այստեղ Քաղաքակիրթ Մարդը։

Պատրաստ եմ ամբողջ սրտով սիրել նրանց իրենց բարեհամբույր աստծո՝ Թանգուքարիի հետ միասին։ Հույս ունենանք, որ Քաղաքակիրթ Մարդն իր կործանարար, խելահեղ հանճարով չի գա այստեղ, շեղելու այս մարդկանց երջանիկ չափավորության ուղուց»։

Հադուելն ավելի լավ ծայրով գրիչ ընտրեց ու գրեց. «Մելե անունով մի աղջիկ կա, որը»... Հետո ջնջեց ու գրեց. «Մելե անունով թխահեր մի աղջիկ, անասելի գեղեցիկ, մոտեցավ ինձ ու սևեռուն նայեց աչքերիս խորքը»...

Ապա այդ նախադասությունն էլ ջնջեց։

Հետո, ուժեղ կնճռոտվելով, մի քանի տարբերակ ևս փորձեց. «Նրա շագանակագույն վճիտ աչքերը հետագա խնդությունների խոստում էին ասես»...

«Նրա փոքրիկ ալ բերանը կամացուկ դողաց, երբ ես»...

«Թեև նրա փոքրիկ ձեռքը հպվեց թևիս սոսկ մի ակնթարթ»...

Հադուելը պատռեց էջը։ Հարկադիր ամուրիության հինգ ամիսները զգացնել են տալիս, որոշեց նա։ Ավելի լավ է դառնամ հիմնական նյութին, իսկ Մելեին թողնեմ հետագայի համար։

Նա գրեց.

«Կարեկից դիտողը այս մարդկանց օգնելու շատ ձևեր կգտնի։ Բայց մեծ է գայթակղությունը չանելու ոչինչ, որպեսզի վնաս չհասցվի նրանց մշակույթին»։

Նոթատետրը փակելով, Հադուելը լուսանցույցից դուրս նայեց հեռու՝ գյուղին, որտեղ արդեն վառվել էին ջահերը։ Հետո կրկին բացեց նոթատետրը։

«Ինչևէ, նրանց մշակույթն ըստ ամենայնի ամուր է ու ճկուն։ Որոշակի օժանդակությունը նրանց միայն օգուտ կբերի։ Եվ ես անշուշտ կօգնեմ նրան»։

Հադուելը թափով փակեց նոթատետրը և գրիչները մի կողմ դրեց։

Հաջորդ օրը Հադուելը սկսեց իր հանրօգուտ աշխատանքը։ Պարզվեց, որ իգաթացիներից շատերը տառապում են այն հիվանդություններից, որոնց հարուցիչները մոծակներն են։ Հակաբիոտիկները ճիշտ ընտրելով, Հադուելը կարողացավ բուժել բոլորին, բացի մի քանի ծանր դեպքերից։ Հետո խմբեր ուղարկեց լճացած ջրերը չորացնելու, որպեսզի մոծակները չբազմանան։

Բժշկական շրջայցների ժամանակ Մելեն ուղեկցում էր նրան։ Գեղեցիկ իգաթուհին արագ սովորեց բուժակի տարրական անելիքները և դարձավ Հադուելի անփոխարինելի օգնականը։

Շուտով գյուղում բոլոր լուրջ հիվանդությունները վերացան։ Այդժամ Հադուելը սկսեց օրերն անցկացնել Իգաթիից ոչ հեռու գտնվող արևոտ անտառակում, որտեղ հանգստանում էր և աշխատում իր գրքի վրա։

Լագն անմիջապես ժողով հրավիրեց, որպեսզի քննարկեն այդ նորությունը։

— Բարեկամնե՛ր,— ասաց ծերունի քուրմը,— մեր ընկերը՝ Հադուելը, գյուղի համար հիանալի բաներ է արել։ Նա բուժել է մեր հիվանդներին, ուստի նրանք նույնպես կարող են ապրել՝ Թանգուքարիի պարգևից մասն ստանալու։ Այժմ Հադուելը հոգնած է և արևի շողերի ներքո հանգիստ է վայելում։ Հադուելը սպասում է պարգևին, որի համար եկել է այստեղ։

— Պատշաճ կլինի,— ասաց Վասսին՝ վաճառականը,— եթե պատգամորդը ստանա իր պարգևը։ Առաջարկում եմ, որ քուրմը վերցնի իր գավազանը և...

— Ինչո՞ւ այդքան ժլատ,— հարցրեց Ջուելեն, որը քրմություն էր ուսուցանում։— Մի՞թե Թանգուքարիի պատվիրակն արժանի չէ ավելի լավ մահվան։ Հադուելը գավազանից ավելիին է արժանի։ Շա՛տ ավելիին։

— Դու ճիշտ ես,— բառերը դանդաղ արտասանելով, ընդունեց Վասսին։— Այդ դեպքում առաջարկում եմ նրա եղունգների տակ լեգենորու թունավոր փետուրներ մտցնել։

— Գուցե դա լավ է վաճառականի համար,— ասաց Թգարան՝ քարհատը,— բայց ոչ Հադուելի։ Նա արժանի է առաջնորդի մահվան։ Առաջարկում եմ կապենք նրան, իսկ ոտների մատների մոտ մարմանդ կրակ վառենք, աստիճանաբար...

— Սպասեք,— ասաց Լագը։— Պատգամաբերը գիտակի մահ է վաստակել։ Հետևաբար եկեք նրան քնքշորեն ու վստահորեն տանենք մոտակա հսկա մրջնանոցը և այնտեղ թաղենք մինչև վիզը։

Հավանության աղաղակներ լսվեցին։ Թգարան ասաց.

— Եվ քանի դեռ նա կշարունակի ճչալ, կհնչեն հինավուրց ծիսական թմբուկները։

— Ու պարեր կլինեն նրա պատվին,— ասաց Վասսին։

— Ու չտեսնված կերուխում,— ասաց Քաթագան։

Բոլորը համաձայնեցին, որ դա գեղեցիկ մահ կլինի։ Այդպիսով որոշվեցին վերջին մանրամասները և ճշտվեց ժամանակը։ Գյուղը դողդողաց կրոնական էքստազից։ Բոլոր հյուղակները զարդարվեցին ծաղիկներով, բացի գործիքի տաճարից՝ այս վերջինս դատարկ պիտի մնար։ Կանայք ծիծաղում ու երգում էին, մահվան խնջույքը նախապատրաստելով։ Միայն Մելեն, ինչ֊որ անբացատրելի պատճառով, խեղճացած էր։ Նա գլուխը կախ քայլեց գյուղով և դանդաղ մագլցելով բլուրները դիմեց դեպի անտառակը, որտեղ Հադուելն էր։

Հադուելը, մինչև գոտկատեղը մերկացած, արևկող էր լինում երկու արևների տակ։

— Ողջո՜ւյն, Մե՛լե,— ասաց նա։— Ես թմբուկների ձայն լսեցի։ Ինչ֊որ բա՞ն է եղել։

— Տոնակատարություն է լինելու,— ասաց Մելեն, նստելով նրա կողքին։

— Լավ է։ Ես կարո՞ղ եմ ներկա լինել։

Մելեն սևեռուն նայեց նրան և դանդաղ գլխով արեց։ Աղջկա սիրտը հալվեց քաջության նման դրսևորումից։ Պատգամաբերը մանրակրկիտ ձևով պահպանում էր հինավուրց ծիսակարգը, ըստ որի մարդը ձևացնում է, թե սեփական մահվան խնջույքն իրեն բոլորովին չվերաբերող մի բան է։ Ժամանակակից երիտասարդներն իրենց հարկն եղածի պես պահել չգիտեն։ Բայց, իհարկե, Թանգուքարիի պատգամաբերը պետք է որ մյուսներից լավ հետևեր կանոններին։

— Ե՞րբ է սկսվելու։

— Մեկ ժամից,— ասաց Մելեն։ Առաջ նա Հադուելի հետ շիտակ ու ազատ էր։ Այժմ աղջկա սիրտը ծանրացած էր։ Ինքն էլ չգիտեր ինչու։ Նա ամոթխած նայեց Հադուելի վառ, օտար հագուստներին, նրա շիկակարմիր մազերին։

— Լավ բան կլինի,— ասաց Հադուելը։— Հա, լավ բան կլինի...— Նրա ձայնը մարեց։ Վար իջեցրած թերթերունքների միջով նա նայեց բարետես իգաթուհուն, նրա անթերի պարանոցին և ուսերին, ուղիղ, թուխ մազերին և ավելի շուտ ենթադրեց, քան զգաց աղջկանից բուրող թույլ անուշահոտը։ Հադուելը ջղային շարժումով խոտի մի ցողուն պոկեց։

— Մելե,— ասաց նա։— Ես...

Բառերը մարեցին նրա շուրթերին։ Հանկարծ, մի վայրկյանում, աղջիկը հայտնվեց նրա բազուկների մեջ։

— Ա՛հ, Մելե։

— Հա՛դուել,— բացականչեց Մելեն ու ավելի սեղմվեց նրան։ Հետո հանկարծ կտրուկ ես քաշվեց, մտահոգ նայելով երիտասարդին։

— Ի՞նչ է պատահել, քաղցրի՛կ,— հարցրեց Հադուելը։

— Հադուել, ուրիշ բան կարո՞ղ ես անել գյուղի համար։ Որևէ բան։ Իմ ժողովուրդն այնքան երախտապարտ կլիներ։

— Իհարկե կարող եմ,— ասաց Հադուելը։— Բայց և մտածում էի նախ հանգստանալ...

— Ո՛չ։ Խնդրո՛ւմ եմ,— աղաչեց Մելեն։— Այն ոռոգման ջրանցքները, որոնց մասին ասում էիր։ Կարո՞ղ ես հիմա սկսել։

— Եթե ուզում ես,— ասաց Հադուելը։— Բայց...

— Ա՛հ, սիրելիս։— Մելեն ոտքի թռավ։ Հադուելը ուզում էր հետևել նրան, սակայն Մելեն ետ֊ետ գնաց։

— Ժամանակ չկա։ Հարկավոր է մերոնց ասել։ Ես պետք է շտապեմ։

Նա վազեց֊հեռացավ։ Իսկ Հադուելը մնաց մենակ բնիկների, հատկապես՝ բնիկ կանանց տարօրինակ սովորությունների մասին իր խոհերի հետ։

Մելեն ետ վազեց գյուղ և քուրմին գտավ տաճարում՝ հանուն իմաստության ու խոհեմության աղոթք անելիս։ Նա շտապ պատմեց գյուղին օգնելու վերաբերյալ պատգամաբերի նոր ծրագրերի մասին։

Ծերունի քուրմը դանդաղ գլխով արեց։

— Այդ դեպքում ծիսակատարությունը պետք է հետաձգվի։ Բայց ասա ինձ, դուստր իմ։ Ինչո՞ւ ես դու խառնված այս գործում։

Մելեն շառագունեց, չկարողանալով պատասխան տալ։

Ծերունի քուրմը ժպտաց։ Բայց հետո նրա դեմքը խստացավ։

— Հասկանում եմ։ Բայց լսիր ինձ, աղջիկս։ Մի թույլ տուր, որ սերը շեղի քեզ Թանգուքարիին պատշաճ պաշտամունք մատուցելուց, կամ էլ մեր գյուղի հինավուրց սովորություններին հավատարիմ մնալուց։

— Իհարկե ոչ,— ասաց Մելեն։— Ես պարզապես զգացի, որ գիտակի մահը Հադուելի համար քիչ է։ Նա ավելիին է արժանի։ Նա արժանի է Գերագույնի՛ն։

— Ոչ մի անձ արժանի չի եղել Գերագույնին արդեն վեց հարյուր տարի,— ասաց Լագը։— Այն օրից, երբ Վ՚քթատը՝ հերոսն ու կիսաաստվածը, իգաթական ցեղը փրկեց ահասարսուռ Հուելվա հրեշներից։

— Բայց Հադուելը հերոս դառնալու տվյալնե՛ր ունի,— գոչեց Մելեն։— Ժամանակ տվեք նրան, թույլ տվեք, որ ջանա։ Նա կապացուցի, որ արժանի է։

— Գուցե,— մտածկոտ ասաց քուրմը։— Դա գյուղի համար մեծ բան կլիներ... Բայց հաշվի առ, Մե՛լե։ Ապացուցելու համար Հադուելին կարող է ամբողջ կյանքը պետք գալ։

— Իսկ մի՞թե Գերագույնը այդ սպասումին չարժե։

Ծերունի քուրմը շոշափեց գավազանը, նրա ճակատը մտածմունքից կնճռոտվեց։

— Գուցե դու ճիշտ ես,— դանդաղ ասաց նա,— այո, գուցե։— Հանկարծ նա ուղղվեց ու ծակող հայացքով նայեց աղջկան։

— Բայց ասա ինձ ճշմարտությունը, Մե՛լե։ Իրո՞ք ուզում ես պահպանել նրան Գերագույն մահվան համար։ Թե՞ պարզապես քո շահերից ելնելով ուզում ես, որ կենդանի մնա։

— Նա պետք է ստանա այն մահը, որին արժանի է,— մեղմ ասաց Մելեն։ Բայց նա չէր կարողանում նայել քուրմի աչքերին։

— Ուզում եմ գուշակել,— ասաց ծերունին։— Գուշակել, թե ինչ է թաքնված քո սրտում։ Քո արարքներից հերետիկոսության հոտ է գալիս, Մելե։ Իսկ չէ՞ որ դու միշտ հայտնի ես եղել որպես բարեպաշտ։

Մելեն պատասխանելու վրա էր, երբ վաճառականը՝ Վասսին, ներս վազեց։

— Շուտ եկե՛ք,— գոռաց նա,— Իգլաին խախտել է տաբո՛ւն։

Գեր, զվարթ գյուղացին սարսափելի ձևով էր մեռել։ Սեփական խրճիթից նա, սովորականի պես, եկել էր դեպի գյուղի կենտրոնը, ինչպես միշտ անցնելով ծեր փշածառի կողքով։ Անսպասելիորեն ծառն ընկել էր նրա վրա։ Փշերն ամբողջությամբ ծակծկել էին նրան։ Վկաներն ասում էին, որ Իգլաին հոգին տալուց առաջ մոտ մի ժամ ջղաձգվել ու տնքացել էր։

Սակայն մեռել էր ժպիտը դեմքին։

Քուրմը նայեց Իգլաիի մարմինը շրջապատող բազմությանը։ Գուղացիներից մի քանիսը ձեռքերով թաքցնում էին ժպիտները։ Լագը քայլեց դեպի փշածառն ու զննեց այն։ Ծառի բնի վրա սղոցի ատամների հազիվ նշմարելի հետքեր կային, որոնք հարթեցված էին ու քողարկված կավով։ Քուրմը շրջվեց դեպի ամբոխը։

— Իգլաին հաճա՞խ էր լինում այս ծառի մոտ,— հարցրեց նա։

— Բա ոնց,— ասաց մեկը։— Կեսօրին միշտ այստեղ էր հաց ուտում։

Կանգնածներն արդեն բացահայտ էին ժպտում՝ նրանք հպարտ էին Իգլաիի նվաճումով։ Լսվեցին բացականչություններ։

— Ես էլ ասում էի, ինչո՞ւ է միշտ այստեղ ուտում։

— Չէր ուզում հետը մարդ լիներ։ Ասում էր, որ սիրում է մենակ ուտել։

— Հը՛հ։

— Երևի ամբողջ ժամանակ կամաց֊կամաց սղոցել է։

— Երևի ամիսներով։ Դրա փայտը պինդ է։

— Շատ խելոքն էր այդ Իգլաին։

— Ճիշտն ասե՞մ։ Նա ընդամենը հասարակ գյուղացի էր, և ոչ ոք նրան բարեպաշտ չէր անվանի։ Բայց տեսա՞ք ինչ հոյակապ մահ դասավորեց իր համար։

— Լսե՛ք, բարի մարդիկ,— գոչեց Լագը։— Իգլաին սրբապղծություն է արել։ Միայն քուրմը կարող է ոչ բնական մահ շնորհել։

— Քուրմի չտեսածը քուրմին վնաս չի,— մրթմրթաց մեկը։

— Ի՞նչ անենք, որ սրբապղծություն է,— ասաց մի ուրիշը։— Իգլաին գեղեցիկ մահ ստացավ։ Կարևորը դա է։

Ծերունի քուրմը տխուր մի կողմ շրջվեց։ Ոչինչ անել հնարավոր չէր։ Եթե ինքը Իգլաիին ժամանակին բռներ, խիստ միջոցներ ձեռք կառնվեին։ Իգլաին երբեք չէր համարձակվի մի ուրիշ մահ կազմակերպել ու երևի հոգին կավանդեր անկողնում՝ խոր ծերության հասակում՝ դժբախտ, առանց ցավերի ու տանջանքների։ Սակայն այժմ շատ ուշ էր։ Իգլաին հասել էր իր նպատակին և մահվան թևերի վրա գնացել էր Ռոքեչանգիի մոտ։ Խնդրելը, որ աստված Իգլաիին պատժի հանդերձյալ կյանքում, անիմաստ էր, քանզի վերջինս անձամբ այնտեղ էր ու կարող էր գործն իր ուզած ձևով ներկայացնել և սեփական շահերը պաշտպանել։

Լագը հարցրեց.

— Որևէ մեկը չի՞ տեսել նրան այդ ծառը սղոցելիս։

Ավա՜ղ, եթե անգամ տեսած էլ լինեին, չէին խոստովանի։ Նրանք միահամուռ էին՝ Լագը գիտեր այդ բանը։

Չնայած նա վաղ մանկուց բոլորի մեջ ներարկել էր աստվածավախություն, միևնույն է, մարդիկ համառորեն ճգնում էին քուրմերին խորամանկությամբ գերազանցել։

Ե՞րբ պիտի նրանք հասկանան, որ զարտուղի ճանապարհներով ձեռք բերված մահը ոչ մի դեպքում չի կարող այնքան բավարարվածություն պատճառել, որքան արդար քրտինքով վաստակածը, երբ կատարվում են բոլոր անհրաժեշտ ծեսերը։

Նա հառաչեց։ Կյանքը երբեմն ծանր բան է։

Մի շաբաթ անց, Հադուելը գրեց իր օրագրում. «Աշխարհում դեռ այս իգաթացիների նման ժողովուրդ չի եղել։ Ես ապրեցի նրանց մեջ, կերա ու խմեցի նրանց հետ, ականատես եղա ծեսերին։ Ես իմացա ու հասկացա նրանց։ Եվ նրանց մասին ճշմարտությունը, մեղմ ասած, ցնցեց ինձ։

Բանն այն է, որ իգաթացիները չգիտեն «պատերազմ» բառի նշանակությունը։ Մի պահ մտածիր այդ մասին, Քաղաքակիրթ Մարդ։ Նրանց գրավոր ու բանավոր պատմության մեջ ոչ մի հիշատակում չկա պատերազմի մասին։ Նրանք պարզապես չեն հասկանում, թե ինչի մասին է խոսքը։ Ահա մի օրինակ.— ես փորձում էի պատերազմի իմաստը բացատրել Քաթագային՝ աննման Մելեի հորը։ Խեղճ մարդը քորեց գլուխը ու հարցրեց.

— Ասում ես շատերը սպանում են շատերի՞ն։ Դա՞ է պատերազմը։

— Դա պատերազմի մի մասն է,— ասացի ես։— Հազարներ, որոնք սպանում են հազարների։

— Այդ դեպքում,— ասաց Քաթագան,— շատերը մեռնում են նույն ժամանակ ու նույն ձևո՞վ, այո՞։

— Ճիշտ է,— ասացի ես։

Նա երկար ժամանակ միտք արեց, հետո ասաց.

— Լավ չի, որ շատերը մեռնեն նույն ժամանակ և նույն ձևով։ Դա արդար բան չի։ Ամեն մարդ պետք է սեփական, անհատական մահով մեռնի։

Նկատիր, Քաղաքակիրթ Մարդ, ասածի աննկարագրելի միամտությունը։ Եվ այնուհանդերձ, խորհիր այն ճշմարտության մասին, որ թաքնված է այդ միամտության ետևում, ճշմարտություն, որը լավ կլինի բոլորը յուրացնեն։

Ավելին, այս մարդիկ իրար հետ չեն վիճաբանում, չգիտեն, թե ինչ ասել է վրեժ, հանցագործություն զայրույթի պահին, սպանություն։

Իմ եզրակացությունը հետևյալն է. ոչ բնական մահն անծանոթ է այս մարդկանց,— բացի, իհարկե, դժբախտ պատահարներից։

Ցավալի է, որ պատահարներն այստեղ շատ հաճախ են լինում և մեծ մասամբ ճակատագրական հետևանք են ունենում։ Բայց ես դա վերագրում եմ շրջապատող վայրի բնությանը և մարդկանց թեթևամիտ, հանդուգն խառնվածքին։ Այնուհանդերձ, նույնիսկ այդ պատահարներն աննկատ ու չքննված չեն մնում։ Քուրմը, որն իմ մեծ բարեկամն է, վշտանում է, որ դրանց գործակիցը բարձր է, և իր ելույթների ժամանակ միշտ խոսում է այդ մասին։ Նա պահանջում է, որ մարդիկ ավելի զգույշ լինեն։

Նա լավ մարդ է։

Իսկ այժմ վերջին, ամենահիանալի նորությունը։

(Հադուելն ամոթխած ժպտաց, մի պահ վարանեց, ապա կրկին դարձավ ծոցատետրին)։

Մելեն համաձայնել է դառնալ իմ կինը։ Հենց գրեմ֊վերջացնեմ, պսակադրությունը տեղի կունենա։ Արդեն սկսվել են տոնախմբությունները, խնջույք է նախապատրաստվում։ Ես ինձ համարում եմ մահկանացուներից ամենաերջանիկը, քանզի Մելեն գեղեցիկ կին է։ Ու նաև խիստ արտասովոր կին։

Սոցիալական պարտքի ինչ մե՜ծ զգացողություն ունի նա։ Նույնիսկ գուցե չափից ավելի մեծ։ Նա ինձ անվերջ ստիպում է գյուղի համար գործեր անել։ Իսկ ես շատ բան եմ արել։ Ավարտել եմ ոռոգման համակարգի կառուցումը, մարդկանց ծանոթացրել մի քանի արագ աճող կուլտուրաների հետ, ստեղծել մետաղաձուլողի մասնագիտություն և ուրիշ բաներ՝ այնքան շատ, որ թվարկելն անհնար է։ Իսկ Մելեն ուզում է, որ ավելին անեմ, շատ ավելին։

Բայց այս անգամ որոշել եմ հակառակվել։ Ես հանգստանալու իրավունք ունեմ։ Երկարատև, գորովագույր մեղրամիս եմ ուզում, իսկ հետո մի տարուց ոչ պակաս ժամանակ՝ արևկող անելու և գիրքս ավարտելու։

Մելեն չի ուզում հասկանալ այդ բանը։ Նա պնդում է, որ ես պետք է շարունակեմ աշխատելը։ Ու խոսում է ինչ֊որ ծեսի մասին, որը կապված է «Գերագույնի» հետ (եթե թարգմանությունս ճիշտ է)։

Սակայն ես բավական աշխատել եմ։ Հրաժարվեցի ավելի շատ բան անել, գոնե մեկ կամ երկու տարի։

Այս «Գերագույն» ծիսակատարությունը տեղի է ունենալու մեր հարսանիքից անմիջապես հետո։ Ինձ թվում է, դա ինչ֊որ բարձր պատիվ է կամ դրա պես մի բան, որ այս հասարակ մարդիկ ուզում են շնորհել ինձ։ Ես հաստատեցի, որ կամենում եմ ընդունել այդ շնորհը։

Պետք է որ հետաքրքիր բան լինի»։

* * *

Հարսանիքի արարողությունը կատարելու համար ամբողջ գյուղը, ծեր քուրմի առաջնորդությամբ, դիմեց դեպի Սրածայր լեռը, որտեղ տեղի էին ունենում իգաթական ամուսնությունները։ Տղամարդիկ տոնական հագուստներով էին, կանայք խեցիներից զարդեր ու գույնզգույն քարեր էին կրում։ Թափորի մեջտեղում չորս հաղթանդամ տղամարդ ինչ֊որ տարօրինակ գործիք էին տանում։ Հադուելը միայն հարևանցի նայեց դրան, նա մինչ այդ տեսել էր, թե ինչպես գործիքը հանդիսավորությամբ դուրս բերեցին հասարակ, սև կտուրով խրճիթից, որը կարծես թե տաճար էր, կամ նման մի բան։

Նրանք շարք կազմած անցան երերուն կամուրջի վրայով։ Քաթագան, որը քայլում էր ամենավերջում, ինքնիրեն ժպտաց, կրկին դանակի շեղբը քսելով մաշված տեղին։

Սրածայր լեռը՝ նեղ, սև այդ ժայռակտորը, գտնվում էր հենց ծովի մեջ։ Հադուելն ու Մելեն կանգնեցին գագաթին, քուրմին դեմ դիմաց։ Մարդիկ լռեցին, երբ Լագը բարձրացրեց ձեռքերը։

— Օ՛ մեծն Թանգուքարի,— գոչեց քուրմը։— Փայփայիր այս մարդուն՝ Հադուելին՝ քո պատգամաբերին, որը մեզ մոտ է եկել երկնքից, շողացող մեքենայով, և որը չտեսնված ծառայություններ է մատուցել Իգաթիին։ Եվ փայփայիր քո դստերը՝ Մելեին։ Սովորեցրու նրան սիրել յուր ամուսնու հիշատակը և անսասան հավատալ իր հայրերի աստծուն։

Քուրմն այս բառերն արտասանելիս սևեռուն նայեց Մելեին։ Վերջինս, գլուխը բարձր պահած, պատասխանեց ոչ պակաս սևեռուն հայացքով։

— Այժմ ձեզ հայտարարում եմ,— ասաց քուրմը,— ամուսին ու կին։

Հադուելը կնոջն առավ բազուկների մեջ ու համբուրեց։ Լսվեցին խրախուսական բացականչություններ։ Քաթագան խորամանկորեն ժպտաց։

— Իսկ այժմ,— ասաց քուրմը՝ ձայնի մեջ անսահման ջերմություն,— ես լավ լուր ունեմ քեզ համար, Հադուել։ Մեծ լուր։

— Այո՞,— ասաց Հադուելը, դժկամությամբ գրկից թողնելով հարսնացուին։

— Մենք դատեցինք,— ասաց Լագը,— և քեզ արժանի գտանք... Գերագույնին։

— Շատ շնորհակալ եմ,— ասաց Հադուելը։

Քուրմը հեռացավ։ Չորս տղամարդիկ մոտ բերեցին անսովոր սարքը։ Այժմ Հադուելը տեսավ, որ դա մեծ մահճակալի չափի տախտակամած է՝ շատ հին, սև փայտից պատրաստված։ Տախտակամածի վրա բազմաթիվ սեպեր, կեռեր, սրած խեցիներ ու ասեղնաձև փշեր կային։ Կային բաժակներ, որոնց մեջ դեռևս հեղուկ չէր լցված։ Եվ ուրիշ, արտառոց ձևերի առարկաներ, որոնց նպատակը Հադուելը չկարողացավ գուշակել։

— Արդեն վեց հարյուր տարի է,— ասաց Լագը,— որ Գործիքը չի հանվել Գործիքի տաճարից։ Այն օրից, երբ Վ՚քթատը՝ հերոս֊աստվածը, իգաթական ժողովրդին մեն֊մենակ փրկեց կործանումից։ Բայց քեզ համար, Հադուել, հանվեց։

— Ի՞նչ եք ասում, ես երևի արժանի չեմ,— ասաց Հադուելը։

Այդպիսի համեստությունը ստիպեց ամբոխին հավանության մրմունջ արձակել։

— Հավատա ինձ,— լրջորեն ասաց քուրմը,— դու արժանի ես։ Ընդունո՞ւմ ես Գերագույնը, Հա՛դուել։

Հադուելը նայեց Մելեին։ Նա չէր կարողանում կարդալ կնոջ գեղեցիկ դեմքի արտահայտությունը։ Ապա նայեց քուրմին։ Լագի հայացքն անկիրք էր։ Ամբոխը լուռ էր ու անշարժ։ Հադուելը նայեց գործիքին, որն այնքան էլ դուրեկան տեսք չուներ։ Ինչ֊որ կասկած սողոսկեց սիրտը։

Մի՞թե ինքը սխալ էր ճանաչել այդ մարդկանց։ Այդ գործիքը պետք է որ հին ժամանակներում խոշտանգումների համար օգտագործված լիներ։ Այդ սեպերն ու կեռերը... Բայց ինչի՞ համար էին մյուս բաները։ Լարված մտածելով, Հադուելը գուշակեց հնարավոր գործողություններից մի քանիսը ու սարսռեց։ Արջևում ամբոխը փակել էր ճանապարհը։ Ետևում ժայռի սուր ծայրն էր, ներքևում՝ ուղղահայաց անդունդը։ Հադուելը կրկին նայեց Մելեին։

Վերջինիս դեմքը անկեղծ սեր ու նվիրվածություն էր արտահայտում։ Նայելով գյուղացիներին, Հադուելը համակրանք տեսավ նրանց աչքերում։ Ինչո՞ւ է անհանգստանում։ Նրանք երբեք չեն վնասի իրեն, այն էլ այդքան բարեգործությունից հետո։

Գործիքն անկասկած ինչ֊որ սիմվոլիկ գործածություն ուներ։

— Ես ընդունում եմ Գերագույնը,— ասաց Հադուելը քուրմին։

Գյուղացիները բղավեցին, սարերն արձագանքեցին այդ կոկորդային աղաղակը։ Ապա, ժպտալով, կիպ շրջապատեցին Հադուելին, որպեսզի նրա ձեռքը սեղմեն։

— Արարողությունն անմիջապես կսկսվի,— ասաց քուրմը։— Գյուղում, Թանգուքարիի արձանի առջև։

Միանգամից, քուրմի առաջնորդությամբ, բոլորը ետ դարձան։ Հիմա Հադուելն ու նորահարսը կենտրոնում էին։ Մելեն մինչև այժմ ոչ մի բառ չէր ասել։ Լուռ անցան լիանաների օրորվող կամուրջի վրայով։ Գյուղացիներն ավելի ու ավելի էին սեղմվում Հադուելին, թեթևակի կլաուստրաֆոբիկ1՝ զգացում առաջացնելով։ Եթե Հադուելը համոզված չլիներ, որ այդ մարդիկ էությամբ բարի են, երևի վախենար։

Առջևում գյուղն էր, Թանգուքարիի զոհասեղանը։ Քուրմը շտապեց այդ կողմը։

Հանկարծ ճիչ լսվեց։ Բոլորը շրջվեցին ու նետվեցին դեպի կամուրջը։

Գետի զառիվայր ափի մոտ Հադուելը տեսավ, թե ինչ է կատարվել։ Քաթագան՝ Մելեի հայրը, ետ էր ընկել թափորից և վերջինն էր անցել կամրջի վրայով։

Երբ հասել էր կենտրոնին, գլխավոր լիանան անհասկանալի կերպով կտրվել էր։ Քաթագան մի կերպ կառչել էր ինչ֊որ երկրորդական լիանայից, սակայն միայն մի պահ։ Գյուղացիները տեսան, թե ինչպես նա, աստիճանաբար թուլանալով, բաց թողեց լիանան ու ընկավ ջուրը։

Հադուելը, սարսափից սառած, նայում էր։ Ասես երազում, բայց շատ որոշակի տեսավ ամեն բան. Քաթագայի ընկնելը, դեմքի անսահման խիզախ ժպիտը, կատաղի սպիտակ ջուրը և ներքևի ատամնավոր ժայռերը։

Որոշակի, սարսափելի մահ։

— Լողալ կարո՞ղ է,— հարցրեց Հադուելը Մելեին։

— Ոչ,— ասաց աղջիկը։— Նա հրաժարվում էր սովորել։ Օ հա՜յր, հա՜յր։ Ինչպե՜ս կարող էիր։

Կատաղի փրփրասպիտակ ջուրը աներևակայելիորեն վախեցնում էր Հադուելին՝ ավելի, քան տիեզերքի դատարկությունը։ Բայց նրա կնոջ հայրը վտանգի մեջ էր։ Հարկավոր էր գործել։

Նա գլխիվայր նետվեց սառույցի պես պաղ ջուրը։

Քաթագան համարյա գիտակցությունը կորցրել էր, երբ Հադուելը հասավ նրան և դա լավ էր, քանի որ իգաթացին չպայքարեց, երբ Հադուելը ճանկեց նրա մազերն ու սկսեց թափով լողալ դեպի մոտակա ափը։ Բայց դուրս գալը դժվար էր։ Հոսանքները նրանց այս ու այն կողմ էին շպրտում, մերթ ջրի տակ առնելով, մեկ էլ նորից դուրս նետելով։ Մեծ ճիգ գործադրելով, Հադուելը խուսափեց առաջին հանդիպած քարերից։ Սակայն առջևում ուրիշներն էին գծագրվում։

Իգաթացիները վազում էին ափի երկայնքով, Հադուելի վրա բղավելով։

Զգալով, որ ուժերն աստիճանաբար նվազում են, Հադուելը նորից սկսեց պայքարել ափ դուրս գալու համար։ Մի ստորջրյա քար քերեց նրա կողը և Քաթագային բռնող ձեռքը սկսեց թուլանալ։ Մինչդեռ իգաթացին սկսում էր ուշքի գալ ու պայքարել։

— Դիմացի՛ր,— շնչակտուր ասաց Հադուելը։ Ափը սուրաց կողքով։ Հադուելը կրկին մոտեցավ, մինչև տասը ոտնաչափ, բայց հետո հոսանքը նորից քշեց֊տարավ նրան։

Ուժերի մի վերջին լարումով Հադուելը կարողացավ ճանկել գլխավերևում կախված ճյուղերից մեկն ու բռնվել, մինչդեռ հոսանքը քաշքշում էր նրա մարմինը, ծվատում։ Մի քանի րոպե անց, քուրմի ղեկավարությամբ, գյուղացիները նրանց դուրս քաշեցին։

Նրանց տարան գյուղ։ Երբ Հադուելը կարողացավ կանոնավոր շնչել, շրջվեց ու թույլ ժպտաց Քաթագային։

— Մազ էր մնում, լավ պրծանք,— ասաց նա։

— Խառնակի՛չ,— ասաց Քաթագան։ Նա թքեց Հադուելի վրա ու հեռացավ։

Հադուելը գլուխը քորելով նայեց Քաթագայի ետևից։

— Երևի ուղեղի վրա ազդել է,— ասաց նա։— Դե, Գերագույնը չե՞նք սկսում։

Իգաթացիք շրջապատեցին նրան, դեմքերին ծաղրական արտահայտություն։

— Հա՛հ։ Գերագույն է ուզածը։

— Դրա նմանին՝ Գերագո՜ւյն։

— Խեղճ Քաթագային ջրից քաշելուց հետո, դեռ լկտիությունն էլ հերիքում է...

— Սեփական աներոջ կյա՜նքն է փրկում։

— Դրա նման մարդը,— ի մի բերեց Վասսին՝ վաճառականը,— հեչ մեռնելու արժանի էլ չի։

Մի պահ Հադուելին թվաց, թե նրանք բոլորը խելքները թռցրել են։ Նա, թեթևակի երերալով, ոտքի կանգնեց ու դիմեց քուրմին։

— Ի՞նչ է այս ամենը նշանակում։

Լագը՝ աչքերը սգավոր, շուրթերը գունատ և պինդ սեղմած, սևեռուն նրան նայեց ու չպատասխանեց։

— Հիմա իմ Գերագույն արարողությունը չե՞ք անելու,— հարցրեց Հադուելը, ձայն մեջ տրտմագին երանգ։

— Դու արժանի ես,— ասաց քուրմը։— Եթե որևէ մարդ երբևէ արժանի է եղել Գերագույնին, ապա դա դու ես, Հա՛դուել։ Վերացական արդարության տեսակետից ես զգում եմ՝ դու պետք է ստանաս Գերագույնը։ Սակայն այստեղ, բացի վերացական արդարությունից, շատ ուրիշ հանգամանքներ կան։ Գոյություն ունեն գթասրտության ու մարդկային խղճմտանքի սկզբունքներ, որոնք թանկ են Թանգուքարիին։ Ըստ այդ սկզբունքների, Հա՛դուել, դու սարսափելի և անմարդկային բան արեցիր խեղճ Քաթագային գետից փրկելով։ Վախենում եմ, որ արարքը աններելի է։

Հադուելը չգիտեր, ինչ ասել։ Ըստ երևույթին ինչ֊որ տաբու գոյություն ուներ գետն ընկած մարդկանց փրկելու դեմ։ Բայց ինքը որտեղի՞ց իմանար, մի՞թե նրանք չեն հասկանում։ Ինչպե՞ս կարող էին այդ մարդիկ թույլ տալ, որ մի աննշան միջադեպ հակակշռեր գյուղի համար իր բոլոր արածներին։

— Լավ, գոնե ինչ֊որ ուրիշ արարողություն չե՞ք կարող ինձ համար անել,— խնդրեց Հադուելը։— Ախր ես սիրում եմ ձեր ժողովրդին և ցանկանում եմ այստեղ ապրել։ Որ ուզեք, մի բան կանեք։

Կարեկցանքից ծերունի քուրմի աչքերը մշուշոտվեցին։ Նա թափով վերցրեց իր գավազանը, սկսեց բարձրացնել...

Ամբոխի սպառնալի մռնչոցը կանգնեցրեց նրան։

— Ես ոչինչ չեմ կարող անել,— ասաց Լագը։ Հեռացիր մեզանից, կեղծ պատգամաբեր։ Հեռացիր մեզանից, օ՜ Հադուել՝ մարդ որ արժանի չէ մեռնելու։

— Լա՛վ,— գոռաց Հադուելը, արյունը հանկարծ միանգամից խփեց նրա գլխին։— Գրողի ծոցը կորեք, կեղտոտ վայրենիներ։ Որ խնդրեք էլ, այստեղ չէի մնա։ Գալի՞ս ես հետս, Մելե։

Աղջիկը հայացքը ջղաձգորեն շրջեց մեկ Հադուելի կողմը, մեկ քուրմի։ Մի երկար պահ լռություն տիրեց։ Հետո քուրմը մրմնջաց.

— Հիշիր քո հորը, Մե՛լե։ Հիշիր քո ժողովրդի հավատը։

Մելեի փոքրիկ հպարտ կզակն առաջ եկավ։

— Ես գիտեմ իմ պարտքը,— ասաց նա։— Գնանք, Ռի՛չարդ, սիրելիս։

— Գնանք,— ասաց Հադուելը։ Նա Մելեի ուղեկցությամբ հպարտ քայլեց դեպի տիեզերանավը։

Ծերունի քուրմը հուսահատ դիտում էր։ Նա մի անգամ, սրտաճմլիկ ձայնով, գոչեց «Մե՛լե»։ Սակայն Մելեն չշրջվեց։ Քուրմին ուշադրություն չդարձնելով, նա մտավ նավ ու դռնակը շրխկացրեց։

Մի քանի րոպեից կարմրակապույտ բոցերը շրջապատեցին արծաթե գունդը։ Գունդը բարձրացավ, արագություն հավաքեց, փոքրացավ, փոքրացավ ու անհետացավ։

Արցունքները ողողեցին ծերունի քուրմի դեմքը։

Մի քանի ժամ անց Հադուելն ասաց.

— Սիրելիս, ես քեզ տանում եմ Երկիր, այն մոլորակը որից եկել եմ։ Դու այնտեղ լավ կզգաս։

— Գիտեմ,— մրմնջաց Մելեն, դիտանցքի միջից նայելով փայլուն սրածայր աստղերին։

Այնտեղ՝ ինչ֊որ տեղ, մնաց տունը, որն այժմ հավերժ կորած էր նրա համար։ Մելեն արդեն կարոտել էր տանը։ Բայց ուրիշ ելք չկար։ Իր համար չկար։ Կինը իր սիրած մարդու հետ է գնում։ Եվ այն կինը, որը իրոք սիրում է ամուսնուն, երբեք նրա հանդեպ հավատը չի կորցնում։

Մելեն Հադուելի նկատմամբ հավատը չէր կորցրել։

Նա շոշափեց հագուստի տակ թաքցրած փոքրիկ սրածայր դաշույնը։

Դաշույնի ծայրը հագեցված էր առանձնահատուկ ցավոտ ու դանդաղ ներգործող թույնով։ Դա ընտանեկան մասունք էր, որն օգտագործվում էր այն դեպքում, երբ մոտակայքում քուրմ չկար, և միայն նրանց համար, ում սիրում էիր ամենաքնքուշ սիրով։

— Վե՛րջ ժամանակս իզուր վատնելուն,— ասաց Հադուելը։— Քո օգնությամբ ես մեծ գործեր կանեմ։ Դու հպարտ կլինես ինձնով, թանկագի՛նս։

Մելեն գիտեր, որ դա ճիշտ է։ Մի օր, մտածում էր նա, Հադուելը կքավի իր հոր հանդեպ գործած մեղքը։ Գուցե դա լինի եկող տարի։ Եվ այդժամ ինքը կպարգևի նրան ամենաթանկ բանը, որ կինը կարող է տալ տղամարդուն։ Ցավոտ մահ։

ԼԱՔԶՅԱՆ ԲԱՆԱԼԻՆ

Ռիչարդ Գրեգըրը նստած էր իր փոշոտ գրասեղանի առջև ԱԱԱ Առաջնակարգ Միջմոլորակային Դեզակտիվացիոն ծառայության գրասենյակում։ Համարյա կեսօր էր, բայց Արնոլդը՝ նրա գործընկերը, դեռ չէր հայտնվել։ Գրեգըրը փասիանս էր բացում, խաղն անսովոր բարդ էր ստացվել։

Նախասենյակում բարձր դղրդյուն լսվեց։

ԱԱԱ Առաջնակարգի դուռը բացվեց և Արնոլդը գլուխը ներս խոթեց։

— Շուտ ես գալիս, խոսք չկա,— ասաց Գրեգըրը։

— Ես հենց նոր մեզ համար կարողություն եմ վաստակել,— ասաց Արնոլդը։ Նա կրնկի վրա բացեց դուռը և ձեռքի թատերական շարժումով ներս հրավիրեց։— Բերե՛ք, տղաներ։

Չորս քրտնած բանվոր փղիկի մեծության մի քառակուսի սև մեքենա ներս քարշ տվին։

— Ահա, սա է,— հպարտ ասաց Արնոլդը։ Նա վճարեց բանվորներին և կանգ առավ՝ ձեռքերը մեջքին, կիսախուփ աչքերը մեքենայից չհեռացնելով։

Գրեգըրը խաղաթղթերը դանդաղ, հոգնած մի կողմ դրեց, որպես մի մարդ, որն ամեն ինչ տեսել է։ Հետո տեղից ելավ ու քայլեց մեքենայի շուրջը։

— Լավ, հանձնվում եմ։ Ասա, ի՞նչ է։

— Միլիոն դոլար,— ասաց Արնոլդը։

— Այո, իհարկե։ Բայց ի՞նչ է։

— Ձրի արտադրիչ,— ասաց Արնոլդը։ Նա հպարտ ժպտաց։— Ես այս առավոտ անցնում էի Ջոի «Միջաստղային հնոտիի հանձնման կետի» կողքով, և ահա սա այնտեղ դրված էր պատուհանի գոգին։ Համարյա ձրի նստեց։ Ջոն մինչև իսկ չգիտեր, թե ինչ է սա։

— Ես նույնպես,— ասաց Գրեգըրը։— Իսկ դո՞ւ։

Արնոլդը չորեքթաթ էր կանգնել, ճգնելով կարդալ մեքենայի առջևի մասում փորագրված հրահանգը։ Առանց վեր նայելու, նա հարցրեց.

— Դու լսել ես Մելջե մոլորակի մասին, այնպես չէ՞։

Գրեգըրը գլխով արեց։ Մելջեն գալակտիկայի հյուսիսային ծայրամասում գտնվող մի երրորդ կարգի մոլորակ էր, առևտրական երթուղիներից բավական հեռու։ Մի ժամանակ Մելջեն վերին աստիճանի առաջադեմ քաղաքակրթություն էր ունեցել, որը հնարավոր էր դարձել այսպես կոչված մելջեական Հին գիտության շնորհիվ։ Հին գիտության արգասիքները դարեր առաջ կորել էին, թեև մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ անցյալի որևէ վկայություն էր հայտնվում։

— Եվ սա Հին գիտության արտադրա՞նք է,— հարցրեց Գրեգըրը։

— Ճիշտ այդպես։ Սա մելջեական Ձրի արտադրիչ է։ Կասկածում եմ, որ ամբողջ տիեզերքում սրանից հինգ կամ վեց հատից ավելի լինի։ Այս մեքենան կրկնօրինակել հնարավոր չէ։

— Ի՞նչ է արտադրում,— հարցրեց Գրեգըրը։

— Ի՞նչ իմանամ,— ասաց Արնոլդը։— Խնդրում եմ, մի րոպե այստեղ տուր մելջեերեն֊անգլերեն բառարանը։

Աշխատելով համբերությունը չկորցնել, Գրեգըրը քայլեց դեպի գրադարակը։

— Դու չգիտես, թե ինչ է արտադրում...

— Բառարան։ Շնորհակալ եմ։ Ի՞նչ նշանակություն ունի, թե ինչ է արտադրում։ Կարևորը, որ ձրի՛ է։ Այս մեքենան էներգիան խլում է օդից, տիեզերքից, արևից, որտեղից ասես։ Ոչ միացնում ես, ոչ վառելիք լցնում, ոչ էլ հետևում, որ չփչանա։ Աշխատում է անվերջ։

Արնոլդը բացեց բառարանը և սկսեց փնտրել արտադրիչի առջևում գրված բառերը։

— Ձրի էներգիա...

— Այդ գիտնականները հիմար չէին,— ասաց նա, թարգմանությունը գրի առնելով ծոցատետրում։— Արտադրիչը էներգիան պարզապես օդից է խլում։ Ուստի, իրոք, նշանակություն չունի, թե ինչ է արտադրում։ Միշտ էլ կարող ենք մեքենան վաճառել, իսկ ստացածը, ինչ էլ որ լինի, զուտ եկամուտ կմնա։

Գրեգըրը սևեռուն նայեց իր ճարպիկ, ցածրահասակ գործընկերոջը և նրա երկար, անուրախ դեմքը սովորականից ավելի տխուր դարձավ։

— Արնոլդ,— ասաց նա,— ուզում եմ քեզ մի բան հիշեցնել։ Նախ և առաջ, դու քիմիկոս ես։ Ես՝ էկոլոգ։ Մենք ոչինչ չգիտենք մեքենաների և առավել ևս բարդ այլմոլորակային մեքենաների մասին։

Արնոլդը ցրված գլխով արեց և պտտեց սկավառակը։ Արտադրիչը չոր կլկլոց արձակեց։

— Ավելին,— ասաց Գրեգըրը, մի քանի քայլ նահանջելով,— մենք մոլորակային դեզակտիվացիոնիստներ ենք։ Չե՞ս մոռացել։ Մենք պատճառ չունենք...

Արտադրիչը սկսեց անկանոն հազալ։

— Հիմա հասկացա,— ասաց Արնոլդը։— Այստեղ գրված է «Մելջեական Ձրի արտադրիչ՝ Գլոթենի լաբորատորիաների մի նոր նվաճում։ Երաշխավորում ենք, որ այս արտադրիչը չի փչանում, չի ջարդվում և զուրկ է բոլոր թերություններից։ Էներգիայի աղբյուրին միացնելու կարիք չի զգում։ Սեղմեք առաջին կոճակը և մեքենան կսկսի գործել։ Գործողությունը կանգնեցնելու համար օգտագործեք Լաքզյան բանալի։ Մելջեական Ձրի արտադրիչը հավերժ ու անխափան աշխատանքի երաշխիք ունի։ Թերություն նկատելու դեպքում խնդրում ենք մեքենան անմիջապես վերադարձնել Գլոթենի լաբորատորիաներ»։

— Երևի պարզ չարտահայտվեցի,— ասաց Գրեգըրը։— Մենք մոլորակային...

— Ի՜նչ ձանձրալի մարդ ես,— ասաց Արնոլդը,— մեքենան գործի ենք գցում և վերջ։ Ահա առաջին կոճակը։

Մեքենան սկսեց չարագուշակ զնգալ, որին հետևեց խուլ ու հաստատուն դռդռոց։ Մի քանի րոպե շարունակ ոչինչ տեղի չունեցավ։

— Պետք է տաքանա,— անհամբերությամբ ասաց Արնոլդը։ Հետո մեքենայի ներքևի մասի բացվածքից գորշ փոշի սկսեց թափվել։

— Երևի թափուկներն են,— մրթմրթաց Գրեգըրը։ Բայց փոշին տասնհինգ րոպե շարունակ տարածվում էր հատակով մեկ։

— Հաջողությո՛ւն,— հանկարծ գոչեց Արնոլդը։

— Ի՞նչ է, իմացա՞ր,— հարցրեց Գրեգըրը։

— Գաղափար անգամ չունեմ։ Ես պետք է մի քանի փորձ անեմ։

Հաղթական ժպտալով, Արնոլդը փորձանոթի մեջ մի քիչ փոշի հավաքեց և շտապեց դեպի իր գրասեղանը։

Գրեգըրը մնաց կանգնած արտադրիչի առջև, դիտելով, թե գորշ փոշին ինչպես է հորդում։ Ի վերջո նա ասաց.

— Չանջատե՞նք, մինչև կպարզենք, թե ինչ է։

— Իհարկե ոչ,— ասաց Արնոլդը։— Ինչ էլ լինի, փող կարժենա։— Նա վառեց իր բունզանյան այրիչը, փորձանոթի մեջ թորած ջում լցրեց ու գնաց աշխատելու։

Գրեգըրն ուսերը թոթվեց։ Նա սովոր էր Արնոլդի խելապտույտ արարքներին։ Այն պահից, երբ ստեղծվել էին ԱԱԱ Առաջնակարգը, Արնոլդը արագ հարստանալու ուղի էր որոնում։ Նրա հնարքների հետևանքով սովորաբար աշխատանքն ավելի էր շատանում, քան եթե հնաոճ եղանակներով գործեին, բայց Արնոլդն այդ շուտ էր մոռանում։

Էհ, մտածեց Գրեգըրը, գոնե այդպես կյանքն ավելի աշխույժ է դառնում։ Նա նստեց գրասեղանի առջև և սկսեց մի բարդ փասիանս բացել։

Հաջորդ մի քանի ժամվա ընթացքում գրասենյակում լռություն էր տիրում։ Արնոլդը քրտնաջան աշխատում էր, ավելացնելով քիմիկատներ, ռեակտիվներ և ստուգելով արդյունքները գրասեղանին դրված մի քանի հաստափոր գրքերի միջոցով։

Գրեգըրը սանդվիչներ ու սուրճ բերեց։ Ուտելուց հետո նա սկսեց ետուառաջ քայլել, դիտելով մեքենայից անվերջ հորդացող գորշ փոշին։

Արտադրիչի դռռոցը ուժեղացավ և փոշին սկսեց թափվել հաստ շիթով։

Ուտելուց մի ժամ անց Արնոլդը ոտքի ելավ։

— Վե՛րջ,— հայտարարեց նա։

— Ի՞նչ է, պարզեցի՞ր,— հարցրեց Գրեգըրը, մտածելով, որ գուցե կյանքում մի անգամ Արնոլդն ինչ֊որ կարգին բան է ճարել։

— Պարզեցի,— ասաց Արնոլդը,— սա թանգրիս է։— Նա սպասումով նայեց Գրեգըրին։

— Ինչպե՞ս, թանգրի՞ս։

— Միանգամայն ճիշտ է։

— Այդ դեպքում գուցե բարի լինես ասել, թե ի՞նչ է այդ թանգրիսը,— բղավեց Գրեգըրը։

— Կարծում էի գիտես։ Թանգրիսը մելջեցիների հիմնական կերակուրն է։ Մեծահասակ մելջենցին տարվա ընթացքում մի քանի տոննա թանգրիս է օգտագործում։

— Ինչպե՞ս, կերակո՞ւր,— Գրեգըրը նորից, այս անգամ հարգանքով, նայեց գորշ փոշու հաստ շերտին։ Մի մեքենա, որն օրվա մեջ քսանչորս ժամ անընդմեջ ուտելիք է արտադրում, կարող է փող վաստակելու շատ լավ միջոց լինել։ Հատկապես եթե մեքենան երբեք սպասարկման կարիք չի զգալու և վրադ ոչ մի սենթ չի նստում։

Արնոլդն արդեն բացել էր հեռախոսագիրքը։

— Ահա,— նա համար հավաքեց։— «Միջաստղային սննդամթերքի կորպորա՞ցիա»։ Նախագահին, խնդրում եմ։ Ի՞նչ, նա չի... Այդ դեպքում փոխնախագահին։ Դա կարևոր է... Ինչպե՞ս... Դե լավ, ձեզ կասեմ։ Ես հնարավորություն ունեմ ձեզ մատակարարել համարյա անսահմանափակ քանակությամբ թանգրիս՝ մելջեցիների հիմնական կերակուրը։ Ճիշտ այդպես։ Գիտեի, որ ձեզ կհետաքրքրի։ Այո, իհարկե, կսպասեմ։

Նա շրջվեց դեպի Գրեգըրը։

— Այս կորպորացիաները կարծում են, թե կարող են... այո՞ այո, այո, ճիշտ այդպես։ Դուք զբաղվում եք թանգրիսի վաճառքով, այնպես չէ՞... Հիանալի է, հրաշալի։

Գրեգըրը մոտեցավ, փորձելով լսել, թե գծի այն կողմում ինչ են ասում։ Արնոլդը հեռու հրեց նրան։

— Գի՞նը։ Իսկ շուկայական միջին գինն ինչքա՞ն է։ Դե տոննան հինգ դոլար շատ չէ, բայց... Ի՞նչ։ Տոննան հինգ սե՞նթ։ Կատակո՞ւմ եք։ Եկեք լրջանանք։

Գրեգըրը հեռացավ և հոգնած փլվեց բազկաթոռի մեջ։ Նա անկիրք լսում էր Արնոլդի ձայնը.— Այո, այո։ Ա՜, ես չգիտեի... Հասկանում եմ։ Շնորհակալություն։

Արնոլդը կախեց լսափողը։

— Կարծես թե,— ասաց նա,— Երկրի վրա թանգրիսի մեծ պահանջարկ չկա։ Այստեղ ընդամենը մի հիսուն մելջեցի է ապրում, իսկ թանգրիսի փոխադրումը հյուսիսային ծայրամասեր անասելի թանկ է նստում։

Գրեգըրը բարձրացրեց հոնքերը և նայեց արտադրիչին։ Վերջինս գործում էր ամբողջ թափով՝ թանգրիսը հորդում էր, ինչպես ջուրը՝ բարձր ճնշման խողովակից։ Մեքենայի առջև արդեն կես ոտնաչափ խորությամբ կույտ էր գոյացել։

— Ոչինչ,— ասաց Արնոլդը։— Այն կարող է օգտագործվել մի այլ բանի համար։— Նա վերադարձավ դեպի գրասեղանը և մի քանի ուրիշ հաստափոր գրքեր բացեց։

— Մինչև պարզելը չանջատե՞նք,— հարցրեց Գրեգըրը։

— Իհարկե ոչ,— ասաց Արնոլդը։— Ձրի է, մի՞թե չես հասկանում։ Մեզ համար փող է վաստակում։

Նա սուզվեց իր գրքերի մեջ։ Գրեգըրը կրկին սկսեց քայլել, բայց պարզվեց, որ մինչև կոճերը հասնող թանգրիսի միջով ճանապարհ հարթելը դժվար է։ Նա ծանր ընկավ աթոռին, մտածելով, թե ինչու ժամանակին չզբաղվեց դեկորատիվ այգեգործությամբ։

Երեկոն նոր էր վրա հասել, իսկ մկնագույն փոշին սենյակով մեկ մի քանի ոտնաչափ խորությամբ շերտ էր կազմել։ Մի քանի գրիչ, մատիտ, մի պայուսակ ու մի փոքրիկ պահարան արդեն կորել էին այդ շերտի տակ, և Գրեգըրը սկսում էր մտածել, թե արդյոք հատակը ծանրությանը կդիմանա՞։ Նա ստիպված էր արահետ բացել դեպի դուռը, թղթերի զամբյուղը գործածելով որպես գոգաթիակ։

Արնոլդն ի վերջո փակեց գիրքը հոգնած, սակայն բավարարված։

— Կա՛ ուրիշ գործածություն։

— Ի՞նչ։

— Թանգրիսն օգտագործվում է որպես շինանյութ։ Գիտես, մի քանի շաբաթ բաց օդում մնալուց հետո այն գրանիտի պես կարծր է դառնում։

— Ոչ, չգիտեի։

— Զանգիր որևէ շինարարական ընկերություն։ Հենց հիմա այս հարցը կլուծենք։

Գրեգըրը զանգեց «Թոլեդո֊Մարսյան շինարարական ընկերություն» և ասաց ոմն միստր Օ՚Թուլի, որ պատրաստ է նրանց ապահովել թանգրիսի համարյա անսահմանափակ քանակությամբ։

— Ա՜, թանգրիս,— ասաց Օ՚Թուլը։— Հիմա որպես շինանյութ առանձին մասսակայություն չի վայելում։ Գիտեք, ներկ չի պահում։

— Ոչ, չգիտեի,— ասաց Գրեգըրը։

— Փաստ է։ Ես ձեզ ասեմ, թե ինչ է պետք անել։ Ինչ֊որ խելառ ցեղ այդ թանգրիսն ուտում է։ Ինչո՞ւ չեք...

— Մենք գերադասում ենք վաճառել որպես շինանյութ,— ասաց Գրեգըրը։

— Դե ինչ, կարծում եմ մենք կարող ենք գնել։ Էժան շինությունների համար պետք կգա։ Մեկ տոննային տասնհինգ կտանք։

— Դոլա՞ր։

— Սենթ։

— Ես ձեզ իմաց կտամ,— ասաց Գրեգըրը։

Առաջարկը լսելով, նրա գործընկերը գլուխը խորաթափանց շարժեց։

— Ամեն ինչ լավ է։ Ենթադրենք մեր այս մեքենան օրական տասը տոննա է արտադրում, ամեն օր, տարիներ շարունակ։ Հիմա կտեսնենք։— Նա արագ մի քանի հաշվում կատարեց լոգարիթմական քանոնով։— Դա կազմում է տարեկան մոտավորապես հինգ հարյուր հիսուն դոլար։ Հարուստ չենք դառնա, բայց դա կհեշտացնի բնակարանի վարձը մուծելը։

— Բայց այստեղ թողնել չի կարելի,— ասաց Գրեգըրը՝ տագնապահար նայելով թանգրիսի անվերջ հաստացող կույտին։

— Իհարկե ոչ։ Կարող ենք գյուղում մի պարապ հողամաս գտնել և սա թողնել այնտեղ միացրած։ Նրանք կարող են իրենց ուզած ժամանակ գալ և տանել շինանյութը։

Գրեգըրը զանգահարեց Օ՚Թուլին և ասաց, որ ուրախ կլինի գործարք կնքել։

— Շատ բարի,— ասաց Օ՚Թուլը։— Դուք մեր գործարանի տեղը գիտեք, երբ սիրտներդ ուզի, ապրանքը բերեք։

— Մենք բերե՞նք։ Ես կարծում էի, որ դուք...

— Տոննան տասնհինգ սենթ արժեցող ապրա՞նքը։ Ոչ, մենք ձեզ լավություն ենք անում հենց միայն ձեզնից վերցնելով։ Դուք բերեք։

— Վատ է,— ասաց Արնոլդը, երբ Գրեգըրը լսափողը կախեց,— տեղափոխելու գինը...

— Շատ ավելի է, քան տոննայի համար տասնհինգ սենթը,— ասաց Գրեգըրը։— Ավելի լավ է այդ բանն անջատես, մինչև որոշենք, թե ինչ պետք է անել։

Արնոլդը ճանապարհ հարթեց դեպի արտադրիչը։

— Հիմա, տեսնեմ,— ասաց նա։— Անջատելու համար ես պետք է օգտագործեմ Լաքզյան բանալի։— Նա սկսեց զննել մեքենայի առաջամասը։

— Դե մի ուշացրու, անջատիր,— ասաց Գրեգըրը։

— Մի րոպե սպասիր...

— Անջատելո՞ւ ես, թե՞ ոչ։

Արնոլդն ուղղվեց և շփոթված քմծիծաղեց։

— Այնքան էլ հեշտ չէ։

— Ինչո՞ւ։

— Անջատելու համար Լաքզյան բանալի է հարկավոր։ Իսկ մենք դրանից կարծես թե չունենք։

Դրանից հետո մի քանի ժամ շարունակ Գրեգըրն ու Արնոլդը լսափողը ցած չէին դնում։ Նրանք կապվում էին թանգարանների, գիտահետազոտական ինստիտուտների, քոլեջների հնէաբանական ֆակուլտետների և էլ ում հետ պատահեր։ Լաքզյան բանալի ոչ ոք երբեք չէր տեսել, ոչ էլ որևէ մեկը լսել էր դրա մասին։

Հուսահատ, Արնոլդը զանգահարեց Ջոին՝ «Միջազգային հնոտիի» տիրոջը և գտավ նրան առանձնատանը, որը կառուցված էր երկնաքերի կտուրին։

— Չէ, ոչ մի Լաքզյան բանալի չունեմ,— ասաց Ջոն։— Քո կարծիքով ինչո՞ւ մեքենան այդքան էժան ծախեցի։

Արնոլդը խոսափողը դրեց, և նրանք սառած նայեցին միմյանց։

Մելջեական Ձրի արտադրիչն ուրախ֊զվարթ դուրս էր կրակում անարժեք փոշու շիթը, որի տակ անհետացել էին երկու աթոռ և ջեռուցման մի խողովակ։ Գորշ թանգրիսն արդեն հասնում էր գրասեղանի բարձրությանը։

— Ինչ փոքրի՛կ, սիրունի՜կ փող աշխատելու հարմարանք,— ասաց Գրեգըրը։

— Մենք մի բան կմտածենք։

— Մե՞նք։

Արնոլդը վերադարձավ իր գրքերին և անցկացրեց գիշերվա մնացած մասը թանգրիսի օգտագործման մի ուրիշ ձև որոնելով։ Գրեգըրը ստիպված էր գորշ փոշին զամբյուղով տեղափոխել միջանցք, որպեսզի գրասենյակը չհեղեղվեր։

Բացվեց առավոտը, և արևն ուրախ շողաց մկնագույն փոշիով պատած ապակիների միջով։ Արնոլդը ոտքի ելավ ու հորանջեց։

— Լավ նորություն չկա՞,— հարցրեց Գրեգըրը։

— Վախենում եմ, որ ոչ։

Գրեգըրը մի կերպ գնաց սուրճ բերելու։ Երբ վերադարձավ, շենքի կառավարիչը և երկու հաղթահասակ կարմրադեմ ոստիկան գոռգոռում էին Արնոլդի վրա։

— Դուք միջանցքը պիտի մաքրե՛ք այդ ավազից, մի բուռ անգամ չպիտի մնա,— ճչում էր կառավարիչը։

— Այո, և օրենք գոյություն ունի այս թաղամասում գործարանների աշխատանքն արգելելու մասին,— ասաց կարմրադեմ ոստիկաններից մեկը։

— Սա գործարան չի,— բացականչեց Գրեգըրը,— սա մելջեական Ձրի...

— Ասում եմ գործարան է,— ասաց ոստիկանը։— Եվ ասում եմ՝ անմիջապես կանգնեցրեք աշխատանքը։

— Դա էլ հենց խնդիրն է,— ասաց Արնոլդը։— Մենք ոնց որ թե չենք կարողանում անջատել։

— Չեք կարողանում անջատե՞լ։— Ոստիկանը կասկածանքով նայեց նրանց։— Ինձ երեխայի տե՞ղ եք դնում։ Ասում եմ պետք է անջատեք։

— Պարոն սպա, երդվում եմ ձեզ...

— Լսի, խելոք, ես մի ժամից ետ կգամ։ Այդ բանը կանջատես և այս կեղտը կմաքրես, թե չէ ծանուցագիր կտամ դատարան։

Ոստիկանները և կառավարիչը հեռացան։

Գրեգըրը և Արնոլդը նայեցին մեկմեկու, հետո Ձրի արտադրիչին։ Թանգրիսն այժմ հասել էր գրասեղանի վերին մասին և շարունակում էր անընդմեջ ավելանալ։

— Անե՛ծք,— ասաց Արնոլդը ձայնի հիստերիկ երանգով,— մի ձև պետք է լինի այս հարցը լուծելու։ Պետք է շուկա լինի։ Ձրի՛ է, ասում եմ։ Այս փոշու ամեն մի հատիկը ձրի՛ է, ձրի՛, ձրի՜։

— Հանգիստ,— ասաց Գրեգըրը, հոգնած շարժումով մազերից ավազը թափ տալով։

— Չե՞ս հասկանում։ Եթե մի բան ձրի է և անսահմանափակ, ապա պետք է կիրառում ունենա։ Այս ամենը ձրի է...

— Դուռը բացվեց ու ներս եկավ սև գործնական կոստյումով մի նիհար, բարձրահասակ մարդ, ձեռքին մի փոքրիկ, անծանոթ գործիք։

— Ուրեմն այստեղ է,— ասաց մարդը։

Գրեգըրը ցնցվեց հանկարծակի օտարոտի մտքից։

— Լաքզյան բանալի՞ է,— հարցրեց նա։

— Ի՞նչ բանալի։ Ոչ, չեմ կարծում,— ասաց մարդը։— Սա հոսքաչափ է։

— Ա՜,— ասաց Գրեգըրը։

— Եվ կարծես թե ինձ բերել է այնտեղ, որտեղ պետք է,— ասաց մարդը։— Ես միստր Գարսթերզն եմ։— Նա Գրեգըրի գրասեղանի վրայից մաքրեց փոշին, մի վերջին անգամ նայեց իր հոսքաչափին և սկսեց մի տպված բլանկ լրացնել։

— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեց Արնոլդը։

— Ես «Մեթրոփոլիթենի էներգետիկ ընկերությունից» եմ, ասաց Գարսթերզը։— Սկսած երեկվանից, մենք մեզ մոտ էներգիայի հանկարծակի հսկայական կորուստ հայտնաբերեցինք։

— Այստեղի՞ց էր,— հարցրեց Գրեգըրը։

— Ձեր այդ մեքենայից,— ասաց Գարսթերզը։

Նա լրացրեց բլանկը, ծալեց ու դրեց գրպանը։

— Շնորհակալություն աջակցության համար։ Ձեզ սրա համար, իհարկե, հաշիվ կուղարկեն։— Որոշ դժվարությամբ նա բացեց դուռը, հետո շրջվեց ու մի անգամ ևս նայեց Ձրի արտադրիչին։

— Երևի դա ինչ֊որ վերին աստիճանի թանկարժեք բան է սարքում,— ասաց նա,— որպեսզի արդարացնի էներգիայի այդքան ծախսը։ Ի՞նչ է։ Պլատինի փոշի՞։

Նա ժպտաց, բարեկամաբար գլխով արեց և հեռացավ։

Գրեգըրը շրջվեց դեպի Արնոլդը.

— Ձրի էներգիա, չէ՞։

— Հա,— ասաց Արնոլդը,— ուղղակի խլում է էներգիա մոտակա աղբյուրից։

— Ես էլ եմ այդպես կարծում։ Էներգիա է վերցնում օդից, տիեզերքից, արևից։ Եվ էներգետիկ ընկերություններից, եթե ձեռքի տակ է։

— Այդպես է երևում։ Բայց հիմնական սկզբունքը...

— Գրողի ծո՛ցը այդ հիմնական սկզբունքը,— գոչեց Գրեգըրը։— Մենք չենք կարող անջատել այս անիծյալ բանն առանց Լաքզյան բանալու, ոչ ոք Լաքզյան բանալի չունի, մենք խեղդվում ենք անարժեք փոշու մեջ, այնքան անարժեք, որ նույնիսկ տեղափոխելու ծախսը չի հանում և երևի այնքան էներգիա ենք կլանում, ինչքան ունենում է միջին մեծության արեգակը։

— Պետք է լուծում լինի,— մռայլ ասաց Արնոլդը։

— Այո՞։ Դե գտիր։

Արնոլդը նստեց այնտեղ, որտեղ առաջ իր գրասեղանն էր և աչքերը փակեց։ Դուռը բարձրաձայն թակեցին, լսվեցին զայրալից ձայներ։

— Փակիր դուռը,— ասաց Արնոլդը։

Գրեգըրը դուռը փակեց։ Արնոլդը մի քանի րոպե ևս մտածեց, հետո ոտքի կանգնեց։

— Ոչինչ կորած չէ,— ասաց նա։— Մենք, այնուամենայնիվ, կարողություն կվաստակենք այս մեքենայի միջոցով։

— Արի ուղղակի ոչնչացնենք,— ասաց Գրեգըրը։— Նետենք օվկիանոսը կամ մի այլ բան։

— Ոչ։ Ես հիմա գիտեմ։ Արի, եկ տիեզերանավը գործի դնենք, որ տաքանա։

Հաջորդ երեք օրերը ԱԱԱ Առաջնակարգում տենդագին էին ու անհանգիստ։ Գրեգըրն ու Արնոլդը ստիպված էին անասելի թանկ գնով մարդիկ վարձել, որպեսզի նրանք շենքը մաքրեն թանգրիսից։ Հետո առաջ եկավ շարունակ մկնագույն փոշի ժայթող մեքենան տիեզերանավ տեղափոխելու հարցը։ Բայց ի վերջո, ամեն ինչ արված էր։ Ձրի արտադրիչը տեղ ստացավ նավամբարում և սկսեց արագորեն լցնել այն թանգրիսով, իսկ նավը դուրս եկավ արեգակնային համակարգից և սկսեց արագացում հավաքել։

— Դա շատ տրամաբանական է,— բացատրում էր Արնոլդը,— բնականաբար, երկրի վրա թանգրիսի շուկա գոյություն չունի։ Հետևաբար, Երկրում թանգրիս վաճառելու փորձերն անօգուտ են։ Բայց Մելջե մոլորակում...

— Ինձ ինչ֊որ դուր չի գալիս,— ասում էր Գրեգըրը։

— Իմ ծրագիրը չի կարող ձախողվել։ Թանգրիսը Մելջե տեղափոխելը չափազանց թանկ արժի։ Բայց չէ՞ որ մենք Մելջե ենք փոխադրում մեր ամբողջ գործարանը։ Ապրանքը կարտադրվի անընդմեջ։

— Իսկ եթե ասենք շուկայի պահանջարկը ցա՞ծր է,— հարցրեց Գրեգըրը։

— Ինչքա՞ն ցածր կարող է լինել։ Սա մելջեցիների համար հացի պես բան է։ Հիմնական կերակրատեսակը։ Անհաջողություն լինել չի կարող։

Երկու շաբաթ տիեզերքում անց կացնելուց հետո վերջապես հեռվում երևաց Մելջեն։ Բայց մոլորակին շուտ չհասան։ Թանգրիսն ամբողջովին հեղեղել էր նավամբարը։ Նավամբարի դուռն ամուր փակել էին, բայց աճող ճնշումը սպառնում էր պայթեցնել նավի պատերը։ Ստիպված էին ամեն օր տոննաներով թանգրիս դուրս թափել, սակայն դա ժամանակ էր խլում և ջերմության ու օդի կորուստ էր տեղի ունենում։

Ուստի, երբ սպիրալաձև վայրէջք կատարեցին, տիեզերանավում մի մատնաչափ ազատ տեղ չկար (ամեն ինչ լեփ֊լեցուն էր թանգրիսով), թթվածինը հազիվ էր հերիքում և ահավոր ցուրտ էր։

Վայրէջքն ավարտելուն պես նավ բարձրացավ նարնջագույն մաշկով մի հաղթամարմին մաքսավոր։

— Բարի գալուստ,— ասաց նա։— Հազվագյուտ են այցելուներ լինում մեր անկարևոր, փոքրիկ մոլորակում։ Երկա՞ր եք կամենում մնալ։

— Հավանաբար,— ասաց Արնոլդը։— Մենք պատրաստվում ենք գործ բացել։

— Գերազանց է,— ասաց պաշտոնավորը, երջանիկ ժպտալով։— Մեր մոլորակը կարիք ունի նոր արյան, նոր նախաձեռնությունների։ Իսկ կարո՞ղ եմ տեղեկանալ ձեր գործի բնույթի մասին։

— Մենք թանգրիս ենք վաճառելու, մելջեցիների հիմնական...

Պաշտոնավորի դեմքը մթնեց։

— Ինչ եք վաճառելո՞ւ։

— Թանգրիս։ Մենք Ձրի արտադրիչ ունենք և...

Մաքսավորը սեղմեց դաստակին ամրացված սարքի մի կոճակը։

— Ցավում եմ, բայց դուք պետք է անմիջապես հեռանաք։

— Բայց մենք ամեն ինչ ունենք՝ անձնագրեր, մաքսային վկայականներ...

— Իսկ մենք ունենք օրենքներ։ Դուք պետք է անմիջապես թռնեք֊գնաք և ձեզ հետ վերցնեք ձեր Ձրի արտադրիչը...

— Մի րոպե, լսեք,— ասաց Գրեգըրը,— այս մոլորակի վրա պետք է որ ազատ նախաձեռնություն լինի։

— Ոչ, թանգրիսի արտադրության համար չկա։

Դրսում տասից ավելի տանկեր դղրդյունով մոտեցան և նավի շուրջ շղթա կազմեցին։ Մաքսավորը դիմեց դեպի աստիճանները։

— Սպասե՛ք,— հուսահատ գոչեց Գրեգըրը։— Երևի վախենում եք անհավասար մրցակցությունից։ Ուրեմն վերցրեք Ձրի արտադրիչը որպես նվեր։

— Ո՛չ,— բղավեց Արնոլդը։

— Այո՛։ Միայն փորեք֊հանեք և վերցրեք ձեզ։ Ձեր աղքատներին կերակրեք դրանով։ Մի օր մեզ արձան կկանգնեցնեք։

Հայտնվեց տանկերի երկրորդ շարասյունը։ Գլխավերևում հայտնվեցին հնաոճ ռեակտիվ օդանավեր և սկսեցին ցածր սավառնել վայրէջքի հրապարակի վրայով։

— Գնացե՛ք այս մոլորակից,— գոռաց մաքսավորը։ Մի՞թե լուրջ կարծում եք, որ կարող եք Մելջեում թանգրիս վաճառել։ Նայեք ձեր շուրջը։

Նրանք նայեցին։ Վայրէջքի հրապարակը գորշ էր ու փոշոտ, շինությունները նույն գունաթափ գորշությունն ունեին։ Ետևում տարածվել էին մկնագույն դաշտերը, որոնք ձգվում֊հասնում էին մինչև ցածր գորշ սարերը։

Բոլոր կողմերում, ինչքան մարդու աչքը կկտրեր, ամեն ինչ թանգրիսային գորշություն ուներ։

— Ուզում եք ասել,— հարցրեց Գրեգըրը,— որ ամբողջ մոլորակը...

— Ինքներդ դատեք,— ասաց մաքսավորը, ոտքը դնելով աստիճաններին։— Այստեղ գործել է Հին գիտությունը, իսկ միշտ գտնվում են հիմարներ, որոնք քիթները խոթում են դրա արգասիքների մեջ։ Իսկ հիմա հեռացեք։ Բայց եթե երբևէ Լաքզյան բանալի ճարեք, վերադարձեք և ասեք գինը։

ՁԿՆՈՐՍԱԿԱՆ ՍԵԶՈՆ

Մալըններն այն նորակառույց թաղամասում ընդամենը մի շաբաթ էին ապրել, և սա նրանց առաջին հրավերն էր։

Ուղիղ ութն անց երեսուն տեղ հասան։ Քարմայքլներն ակներևաբար պատրաստվել էին նրանց գալստյանը, քանզի առմուտքի լույսը վառ էր, դուռը մասամբ բաց, իսկ հյուրասենյակը՝ լուսավոր ու պայծառ։

— Սիրո՞ւն եմ,— դռան մոտ հարցրեց Ֆիլիսը.— Հագուստս լա՞վ է նստում, մազերս գանգո՞ւր են։

— Դու կարմիր գլխարկով երազ ես,— հավատացրեց նրան ամուսինը։— Միայն թե տպավորությունը չփչացնես՝ խաղը մեկանոցներից սկսելով։

Ֆիլիսն ի պատասխան, ուրախ ծամածռություն արեց և սեղմեց դռան զանգը։ Ներսում փափուկ ղողանջներ հնչեցին։

Մալընն ուղղեց փողկապը։ Գրպանի թաշկինակը աննշան տեղաշարժեց։ Ոչ ոք դռանը չմոտեցավ։

— Երևի մառանում կոկտեյլ են պատրաստում,— ասաց Մալընը կնոջը։ Նորից զանգե՞մ։

— Ոչ, մի րոպե սպասիր։— Սպասեցին, ապա Մալընը նորից սեղմեց զանգը։ Կրկին ղողանջներ հնչեցին։

— Շատ տարօրինակ է,— մի քանի րոպեից ասաց Ֆիլիսը։— Այսօր էինք հրավիրված, չէ՞։— Ամուսինը գլխով արեց։ Տաք գարնանային երեկո էր։ Քարմայքլները պատուհանները բաց էին թողել։ Վարագույրների արանքից երևում էին բրիջի պատրաստ սեղանը, դասավորված աթոռները, քաղցրավենիքի սկահակները՝ ամեն ինչ տեղը տեղին։ Սակայն ոչ ոք դռանը չէր մոտենում։

— Գուցե տե՞ղ են գնացել,— հարցրեց Ֆիլիս Մալընը։ Նրա ամուսինը մարգասեղի ուղղությամբ արագ քայլեց դեպի ցանկապատը։

— Մեքենան այստեղ է։— Նա վերադարձավ, հրեց ու ավելի լայն բացեց մուտքի դուռը։

— Ջի՛մի, ներս մի գնա։

— Չեմ գնում։— Նա գլուխը դռան արանքով ներս մտցրեց։— Ողջո՛ւյն, տանը մարդ կա՞։

Լռություն։

— Ողջո՛ւյն,— գոռաց Մալընը և ուշադիր ականջ դրեց։

Կողքի տնից աշխույժ ձայներ էին լսվում՝ մարդիկ զրուցում էին, ծիծաղում։ Փողոցով մի մեքենա անցավ։ Նա լարեց լսողությունը։ Ինչ֊որ ճռռոց լսվեց, ապա կրկին լռություն տիրեց։

— Հո չէի՞ն կարող գնալ ու տան դուռն այսպես բաց թողնել,— ասաց նա Ֆիլիսին։— Մի բան պատահած չլինի՞։— Մալընը ներս քայլեց։ Ֆիլիսը հետևեց նրան, բայց մնաց անվճռական կանգնած հյուրասենյակում, մինչդեռ ամուսինը դիմեց դեպի խոհանոց։ Լսվեց, թե ինչպես նա բացեց մառանի դուռը և գոչեց.— Տանն ո՞վ կա։— Հետ նորից փակեց։ Ապա վերադարձավ հյուրասենյակ, հոնքերը կիտեց և աստիճաններով բարձրացավ։

Մի քիչ անց իջավ՝ դեմքին տարակուսանք։

— Այնտեղ ոչ ոք չկա,— ասաց նա։

— Գնանք այստեղից,— ասաց Ֆիլիսը, հանկարծ նյարդայնանալով այդ պայծառ, դատարկ տանը։

Մտածեցին, թե գուցե գրություն թողնեն, հետո որոշեցին, որ չարժե և տնից դուրս եկան։

— Դուռը չփակեի՞նք,— հարցրեց Ջիմ Մալընը, կանգ առնելով։

— Ի՞նչ օգուտ։ Բոլոր լուսամուտները բաց են։

— Այնուամենայնիվ։

Նա ետ դարձավ և փակեց դուռը։

Ամուսինները դանդաղ քայլում էին, մերթ ընդ մերթ ետ նայելով։ Մալընը համարյա սպասում էր, որ Քարմայքլներն ուր որ է վազելով կհասնեն իրենց ետևից ու կգոչեն՝ խաբեցի՛նք։

Սակայն տունը մնաց լուռ։

Նրանց բնակարանը հեռու չէր։ Դա մի աղյուսե տնակ էր, ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին այդ թաղամասի մնացած երկու հարյուր տնակները։ Ներսում միստր Քարթըրը թղթախաղի սեղանի վրա ձկնորսության համար արհեստական ճանճեր էր պատրաստում։ Նրա անշտապ ու վստահ գործող հմուտ մատները մեծ խնամքով էին հյուսում գույնզգույն թելերը։ Այնքան էր կլանված աշխատանքով, որ չլսեց Մալընների ներս գալը։

— Հայրիկ, մենք տանն ենք,— ասաց Ֆիլիսը։

— Ա՜,— մրմնջաց միստր Քարթըրը,— հապա նայեք, ինչ սքանչելի բան է։— Նա ձեռքն առավ մի պատրաստ ճանճ։ Դա ձիաբոռի համարյա ճշգրիտ կրկնօրինակ էր։ Կեռիկը խորամանկորեն թաքցրած էր դեղին ու սև թելերի արանքում։

— Քարմայքլները տեղ էին գնացել... ըստ երևույթին,— ասաց Մալընը, պիջակը կախելով։

— Այս առավոտ Հին ծովախորշն եմ փորձելու,— ասաց միստր Քարթըրը։— Ինչ֊որ բան ինձ ասում է, որ այն ժիր կարմրախայտը կարող է այնտեղ լինել։

Մալընն ինքն իրեն ժպտաց։ Ֆիլիսի հոր հետ խոսելը դժվար էր։ Վերջերս նրան ձկնորսությունից բացի ոչինչ չէր հետաքրքրում։ Ծերուկը յոթանասունամյակի օրը թողել էր իր շատ հաջողակ բիզնեսը, որպեսզի ամբողջովին նվիրվի սիրած զբաղմունքին։

Այժմ, թեև ութսունը լրանալու վրա էր, միստր Քարթըրը հիանալի տեսք ուներ։ Ապշեցուցիչ բան, մտածեց Մալընը։ Մաշկը վարդագույն էր, աչքերը՝ վճիտ ու անվրդով, անբիծ սպիտակ մազերը խնամքով ետ էին սանրած։ Գիտակցությունը լրիվ տեղն էր... քանի դեռ խոսքը գնում էր ձկնորսությունից։

— Եկեք մի բան ուտենք,— ասաց Ֆիլիսը։ Նա ափսոսանքով հանեց կարմիր գլխարկը, հարթեցրեց շղարշը և դրեց սուրճի սեղանին։ Միստր Քարթըրը ճանճին մի թել ևս ավելացրեց, մոտիկից զննեց, հետո վար դրեց և աղջկա ու փեսայի ետևից գնաց խոհանոց։

Մինչ Ֆիլիսը սուրճ կպատրաստեր, Մալընը ծերուկին պատմեց, թե ինչ էր եղել։ Միստր Քարթըրի պատասխանը կարելի էր նախօրոք գուշակել։

— Մի քիչ ձկնորսությամբ զբաղվիր վաղը և աշխատիր մոռանալ։ Ձկնորսությունը, Ջիմ, պարզապես ժամանակ անցկացնելու ձև չէ։ Ձկնորսությունն ապրելաձև է, նաև փիլիսոփայություն։ Սիրում եմ մի խաղաղ գետնախորշ գտնել և նստել ափին։ Ես մտածում եմ՝ եթե ինչ֊որ տեղ ձուկ կա, ապա նույն հաջողությամբ այստեղ էլ կարող է լինել։

Ֆիլիսը ժպտաց, տեսնելով, որ Ջիմը բազկաթոռի մեջ անհանգիստ այս ու այն կողմ էր շարժվում։ Նա գիտեր, որ եթե իր հայրը սկսեց, նրան կանգնեցնելն անհնար է։ Իսկ սկսելու համար ծերուկին չնչին առիթն էլ բավական էր։

— Պատկերացրու,— շարունակեց միստր Քարթըրը,— մի երիտասարդ ծառայող՝ ասենք, քեզ նման մեկը, Ջի՛մ, սլանում է միջանցքով։ Հիմա կասես՝ հետո՞ ինչ։ Բայց այդ երկար միջանցքի ամենածայրում գետակ է հոսում՝ լի կարմրախայտերով։ Կամ պատկերացրու, քաղաքական գործիչ։ Դու իհարկե Ալբանիում դրանցից շատ էիր տեսնում։ Ձեռքերին պորտֆել, հուզված...

— Տարօրինակ է,— ասաց Ֆիլիսը, ամենաքաղցր տեղում հոր խոսքը կտրելով։ Նրա ձեռքում կաթի չբացված շիշ էր։

— Նայեք։

Նրանք կաթը ստանում էին «Սթաներթընի ձիթագործարանից»։ Շշի կանաչ պիտակի վրա գրված էր «Սթաներընի ծիթագործարան»։

— Սա էլ նայեք,— Ֆիլիսը մատնացույց արեց պիտակի ներքևի մասի մակագրությունը։ «Թուլատրված է ՆյՈւ յւՐքի Առողջապահհական դեպարտամենտի կողմից»։ Դա նման էր օրինական պիտակի անշնորհք կեղծման։

— Որտեղի՞ց ես սա վերցրել,— հարցրեց Մալընը։

— Կարծեմ Էլջըրի խանութից։ Միգուցե ռեկլամի ձև՞ է։

— Արհամարհում եմ այն մարդուն, որը ձուկը որդով է բռնում,— ծանրումեծ շարունակում էր միստր Քարթըրը։— Ճանճը... ճանճն արվեստի գործ է։ Բայց այն մարդը, որը որդ է օգտագործում, ի վիճակի է թալանել որբերին և եկեղեցիներ այրել։

— Մի՛ խմիր,— ասաց Մալընը։— Արի մնացած ուտելիքները նայենք։

Երեք նոր կեղծիք հայտնաբերվեց։ Կոնֆետների տուփը, որը հորջորջված էր «Քաղցրանուշ», մուգ կարմրի փոխարեն նարնջագույն էր ներկված։ Մյուսն «Ամերիկյան ՊաՆիրի» պուլիկ էր, սովորականից համարյա կիսով չափ մեծ, իսկ երրորդը մի շիշ «ՍուդայաջՈւր» էր։

— Շատ տարօրինակ է,— ասաց Մալընը, ծնոտը շփելով։

— Ես միշտ փոքրերին ետ եմ գցում ջուրը,— ասաց միստր Քարթըրը։— Նրանց պահելը վայել բան չէ, իրեն հարգող ամեն ձկնորս այդ բանը գիտի։ Թող աճեն, թող հասունանան, փորձ ձեռք բերեն։ Իմ ուզածներն այն ծեր խորամանկներն են, որոնք պահ են մտնում գերանների տակ, որոնք ձկնորսի հայտնվելուն պես մի կողմ են սլանում։ Ա՛յ այդ քաջերն են արժանի հակառակորդներ։

— Ես սրանք ետ կտանեմ Էլջըրին,— ասաց Մալընը, մթերքները դնելով թղթե պայուսակի մեջ։— Եթե ուրիշ սրանց նման բաներ տեսնես, ձեռք չտաս, պահիր։

— Հին ծովախորշն իսկական տեղն է,— ասաց Քարթըրը։— Այնտեղ են նրանք թաքնվում։

Շաբաթօրյա առավոտը պայծառ էր ու գեղեցիկ։ Միստր Քարթըրը կանուխ արթնացավ, նախաճաշեց և ուղևորվեց Հին ծովախորշ՝ պատանու պես թեթևաքայլ, մաշված լայնեզր գլխարկը կտրիճաբար թեք դրած։

Ջիմ Մալընը խմեց֊վերջացրեց սուրճն ու ճամփա ընկավ դեպի Քարմայքլների տունը։

Մեքենան առաջվա պես գարաժում էր։

Պատուհանները բաց էին, բրիջի սեղանը՝ պատրաստ, բոլոր լույսերը միացրած, մի խոսքով, ճիշտ այնպես, ինչպես նախորդ գիշերը։ Դա Մալընին հիշեցրեց մի անգամ կարդացած պատմությունն օվկիանոսով սլացող նավի մասին, որի վրա ամեն ինչ տեղը տեղին է, բայց տախտակամածի վրա ոչ մի կենդանի շունչ չկա։

— Գուցե մեկին զանգահարե՞նք,— ասաց Ֆիլիսը, երբ Ջիմ Մալընը տուն վերադարձավ։— Համոզված եմ, ինչ֊որ բան այնպես չէ։

— Անշուշտ։ Բայց ո՞ւմ։— Նրանք այդ թաղամասում օտար էին։ Թեթև ծանոթ էին երեք֊չորս ընտանիքի հետ, սակայն գաղափար չունեին, թե ո՞վ կարող էր Քարմայքլներին ճանաչել։

Հարցը լուծեց հեռախոսի զանգը։

— Եթե այստեղ ապրողներից մեկն է,— ասաց Ջիմը, մինչ Ֆիլիսը կպատասխաներ,— նրան հարցրու։

— Այո՞։

— Բարև ձեզ։ Երևի ինձ չեք ճանաչում։ Իմ անունը Մերիըն Քարփենթըր է, ես ձեր հարևանն եմ։ Ուզում էի հարցնել, հո ամուսինս ձեզ մոտ չի՞ մտել։— Մետաղահնչուն հեռախոսային ձայնը, այնուհանդերձ, փոխանցում էր հուզմունքն ու վախը։

— Գիտե՞ք, ոչ։ Այս առավոտ մեզ մոտ ոչ ոք չի եկել։

— Ա՜, պարզ է։— Ձայնը կարծես դողաց։

— Կարո՞ղ եմ մի բանով օգնել,— հարցրեց Ֆիլիսը։

— Չեմ հասկանում,— ասաց միսիս Քարփենթըրը։— Ջորջը՝ իմ ամուսինը, առավոտյան հետս նախաճաշում էր։ Հետո գնաց վերև, որ պիջակը հագնի։ Ու դրանից հետո նրան չեմ տեսել։

— Օ՜։

— Ես վստահ եմ, նա ներքև չի իջել։ Գնացի տեսնեմ, թե ինչու է ուշանում՝ մենք պիտի մեքենայով տեղ գնայինք, և տեսա, որ սենյակում չէ։ Տնով մեկ փնտրեցի։ Մտածեցի, թե գուցե անհաջող կատակ է անում, թեև Ջորջը երբեք չէր կատակում, ուստի նայեցի մահճակալների տակ ու պահարանների մեջ։ Հետո նայեցի նկուղը, մտա կողքի հարևանների մոտ, բայց ոչ ոք նրան չէր տեսել։ Մտածեցի, որ գուցե ձեզ է այցելել, նա ասում էր, որ միտք ունի...

Ֆիլիսը միսիս Քարփենթըրին պատմեց Քարմայքլների անհետացման մասին։ Ապա, ևս մի քանի վայրկյան խոսելուց հետո, լսափողները դրեցին։

— Ջի՛մ,— ասաց Ֆիլիսը,— ինձ այս ամենը դուր չի գալիս։ Ավելի լավ է ոստիկանությանը հայտնես Քարմայքլների մասին։

— Եթե պարզվի, որ գնացել են Ալբանի՝ ընկերներին հյուր, բավական հիմար դրության մեջ կընկնենք։

— Ի՞նչ արած։

Ջիմը գտավ համարը և հավաքեց, սակայն գիծը զբաղված էր։

— Ավելի լավ է գնալ։

— Սա հետդ վերցրու,— Ֆիլիսը նրան մեկնեց թղթե պայուսակը։

Ոստիկանության կապիտան Լեսնըրը համբերատար, կարմրաթուշ մարդ էր, որն ամբողջ գիշեր և առավոտվա մեծ մասը զբաղվել էր բողոքներ լսելով։ Նա հոգնել էր, նույնիսկ ավելի, քան հերթապահ սերժանտներն ու պարեկները։ Այդուհանդերձ, կապիտանը միստր Մալընին հրավիրեց իր առանձնասենյակը և լսեց նրա պատմությունը։

— Ես ուզում եմ, որ դուք ձեռ պատմածը գրավոր շարադրեք,— ասաց Լեսնըրը, երբ Մալընն ավարտեց.— Մենք երեկ երեկոյան մի հարևանից ահազանգ ենք ստացել Քարմայքլների մասին։ Փորձում ենք նրանց հայտնաբերել։ Միսիս Քարփենթըրի ամուսնուն էլ հաշված, երկու օրվա մեջ սա տասներորդն է։

— Տասներորդ ի՞նչը։

— Անհետացման դեպքը։

— Տե՜ր աստված,— շշնջաց Մալընը։ Նա ձեռքից ձեռք տեղափոխեց թղթե պայուսակը։— Բոլորն այս քաղաքի՞ց։

— Բոլորը,— չոր ասաց կապիտան Լեսնըրը,— այս քաղաքի Վեյնսվիլ թաղամասին։ Եվ հատկապես այդ թաղամասի չորս փողոցներից։— Նա նշեց փողոցների անունները։

— Ես այնտեղ եմ ապրում,— ասաց Մալընը։

— Ես նույնպես։

— Որևէ կասկած ունե՞ք, թե ով կարող է լինել... առևանգողը,— հարցրեց Մալընը։

— Չենք կարծում, թե դա առևանգում է,— ասաց Լեսնըրը, վառելով այդ օրվա ընթացքում քսաներորդ սիգարետը։— Փրկագին պահանջող ոչ մի գրություն։ Ոչ մի ընտրություն։ Կորածներից շատերն առևանգողի համար գրոշ չէին կարող առժենալ... Եվ... Այդպիսի մեծածախ գո՞րծ՝ չի կարող պատահել։

— Գուցե այդ դեպքում մտագա՞ր։

— Անշուշտ։ Բայց ինչպե՞ս է առևանգել ամբողջ ընտանիքներ։ Կամ հասուն տղամարդկանց՝ ձեզ նման հաղթանդամ։ Եվ որտե՞ղ է թաքցրել նրանց, կամ նրանց մարմինները։— Լեսնըրը չարությամբ սեղմեց֊հանգցրեց սիգարետը։— Իմ մարդիկ փնտրում են քաղաքի բոլոր անկյուններում։ Քսան մղոն շառավղով չկա մի ոստիկան, որ չմասնակցի որոնումներին։ Կանգնեցնում են մեքենաները։ Եվ ոչինչ չեն գտել։

— Հա, մի բան ևս։— Մալընը ցույց տվեց կեղծված ուտելիքները։

— Դա էլ չգիտեմ,— մռայլ խոստովանեց Լեսնըրը։ Ես դրա համար բավականաչափ ժամանակ չունեմ։ Մենք ուրիշ բողոքներ էլ ենք ստացել։— Զանգեց հեռախոսը, սակայն Լեսնըրն ուշադրություն չդարձրեց։— Սև շուկայի գործ է երևում։ Ես դրա նման մի քանի բան ուղարկել եմ Ալբանի՝ քննության։ Փորձում եմ հայտնաբերել, թե ով է տարածում։ Հնարավոր է, որ արտասահմանյան են։ Փաստորեն, դա ՀՖԲ֊ի... անիծյա՛լ հեռախոս։

Նա ամբողջ ուժով ճանկեց լսափողը։

— Լեսնըրը լսում է։ Այո... այո։ Դու վստա՞հ ես։ Իհարկե, Մերի։ Հենց հիմա կգամ։— Լեսնըրը կախեց լսափողը։ Նրա կարմիր դեմքը հանկարծ միանգամից գունատվեց։

— Կնոջս քույրն էր,— ասաց նա։— Կինս չկա։

Մալընը գլխապտույտ արագությամբ քշեց֊հասավ տուն, այնպես կտրուկ արգելակեց, որ քիչ էր մնում գլուխը խփեր դիմապակուն, և ներս վազեց։

— Ֆի՛լիս,— բղավեց նա։ Որտե՞ղ է նա։ Աստված իմ, մտածեց Մալընը։ Եթե նա չկա, ապա...

— Բա՞ն է պատահել,— հարցրեց Ֆիլիսը, խոհանոցից դուրս գալով։

— Ես կարծեցի...— Նա այնպես պինդ գրկեց կնոջը, որ վերջինս ցավից ճչաց։

— Ախր,— ժպտալով ասաց Ֆիլիսը,— նորապսակներ հո չե՞նք, արդեն տարիուկես է ամուսնացած ենք...

Մալընը նրան պատմեց, ինչ որ իմացել էր ոստիկանատանը։

Ֆիլիսը շուրջը նայեց։ Մի շաբաթ առաջ այդ հյուրասենյակն այնքա՜ն տաք և ուրախ էր թվում։ Հիմա օթոցի տակի ստվերը վախեցրեց նրան, իսկ պահարանի բաց դուռը պարզապես սարսուռ առաջացրեց։ Վե՛րջ անհոգ կյանքին։

Դուռը ծեծեցին։

— Չգնաս,— ասաց Ֆիլիսը։

— Ո՞վ է,— հարցրեց Մալընը։

— Ջո Դաթընը, ձեր փողոցից։ Երևի նորությունը լսե՞լ եք։

— Այո,— ասաց Մալընը փակ դռան ետևից։

— Մենք փողոցներում բարիկադներ ենք կառուցում,— ասաց Դաթընը։— Պետք է ստուգենք բոլոր եկող֊գնացողներին։ Մենք վերջ կտանք այս բանին, նույնիսկ եթե ոստիկանությունը չի կարողանում։ Ուզո՞ւմ եք մեզ միանալ։

— Այն էլ ինչպես,— ասաց Մալընը և բացեց դուռը։ Դռան մոտ կանգնած ցածրահասակ, թուխ մարդու հագին բանկային հին համազգեստ էր։ Ձեռքին՝ երկու ոտնաչափ երկարությամբ փայտի մի հաստ կտոր։

— Վերմակի պես ծածկելու ենք այս փողոցները,— ասաց Դաթընը։— Եթե նորից մեկն անհետանա, ուրեմն ինչ֊որ ընդհատակյա խմբի գործ է։— Մալընը համբուրեց կնոջը և միացավ նրանց։

Այդ օրը դպրոցի դահլիճում բազմամարդ ժողով արեցին։ Ներկա էին ոչ միայն տուժած փողոցների բնակիչները, այլև բոլոր նրանք, ում հաջողվել էր ներս մտնել։ Առաջին հերթին հայտնի դարձավ, որ, չնայած փողոցները փակելուն, Վեյնսվիլ թաղամասից կորել էին ևս երեք հոգի։

Խոսեց կապիտան Լեսնըրն ու ասաց, որ Ալբանիից օգնություն է խնդրել։ Ուր որ է պիտի գային հատուկ ոստիկաններ, ինչպես նաև ՀՖԲ֊ի աշխատակիցներ։ Նա ազնվորեն խոստովանեց, որ չգիտի՝ ո՞վ կամ ի՞նչ է դա անում և ինչո՞ւ։ Չէր կարող նույնիսկ պատասխանել, թե ինչու են բոլոր կորածները Վեյնսվիլ թաղամասի նույն հատվածից։

Նա Ալբանիից պատասխան էր ստացել կեղծված սննդամթերքների մասին, որոնք ասես հեղեղել էին թաղամասը։ Քիմիկոսները դրանցում ոչ մի թունավոր նյութի հետք չէին հայտնաբերել։ Այդպիսով հերքվեց նորերս ի հայտ եկած տեսությունը, թե սննդամթերքները թմրեցնում են մարդկանց և ստիպում նրանց գնալ անհայտ ուղղությամբ։ Ինչևիցե, Լեսնըրը զգուշացրեց վտանգի մասին։

Այն ընկերությունները, որոնց պիտակները կեղծվել էին, հայտարարեցին, որ գաղափար չունեն, թե ով կարող է այդ բանն անել։ Նրանք պատրաստ էին դատի տալ բոլոր նրանց, ովքեր ոտնահարում են իրենց իրավունքները։

Խոսեց քաղաքագլուխը, շարադրելով մի քանի ծեծված մտքեր ու խորհուրդ տվեց լավատես լինել, ասելով, թե քաղաքային իշխանությունները հանձն են առնում կարգավորել իրավիճակը։

Իհարկե, քաղաքագլուխը Վեյնսվիլ թաղամասում չէր ապրում։

Ժողովն ավարտվեց, և մարդիկ վերադարձան բարիկադները։ Սկսեցին գիշերվա համար վառելափայտ փնտրել, բայց դա պետք չեկավ։

Ալբանիից օգնություն հասավ՝ մարդիկ և հանդերձանք։ Բոլոր չորս փողոցները շրջափակեցին զինված պահնորդները։ Լուսարձակներ վառվեցին և թաղամասում երեկոյան ութից հետո պարեկային ժամ հայտարարվեց։

Միստր Քարթըրն այդ հուզումներից անմասն մնաց։ Մայրամուտին վերադարձավ. դատարկ ձեռքերով, բայց՝ երջանիկ։ Պահնորդները ներս թողեցին, և նա եկավ տուն։

— Հիանալի օր էր ձկնորսության համար,— հայտարարեց միստր Քարթըրը։

Մալըններն ահավոր գիշեր անցկացրին՝ առանց հանվելու մերթմընդմերթ ննջում էին, ապա աչքերը բացում ու տեսնում լուսարձակների՝ պատուհաններից ներս թափանցող լույսը և լսում զինված պահնորդների ծանր քայլերը։

Կիրակի, առավոտյան ժամը ութը — ևս երկու անհետացած։ Կորել էին այն չորս թաղամասերից, որտեղ հսկողությունն ավելի խիստ էր, քան ցանկացած համակենտրոնացման ճամբարում։ Ժամը տասին միստր Քարթըրը, մազաչափ ուշադրություն իսկ չդարձնելով Մալընների առարկություններին, ուսին գցեց ձկնորսական պարագաներով իր պայուսակն ու գնաց։ Ապրիլի երեսունից սկսած նա ոչ մի օր չէր կորցրել և չէր էլ պատրաստվում կորցնել ամբողջ սեզոնի ընթացքում։

Կիրակի, կեսօր — մեկը ևս անհետացավ, և կորածների ընդհանուր թիվը դարձավ տասնվեց հոգի։

Կիրակի, ժամը մեկը — բոլոր կորած երեխաները գտնվեցին։

Ոստիկանական մեքենան նրանց գտավ քաղաքի մատույցներում — ութ հոգի, ներառյալ Քարմայքլների որդին, նրանք շշմած դեպի տուն էին քայլում։ Երեխաներին անմիջապես հասցրին հիվանդանոց։

Սակայն կորած մեծահասակների հետքն անգամ չկար։

Լուրը բերնեբերան ավելի արագ տարածվեց, քան թերթերի կամ ռադիոյի միջոցով։ Երեխաները ողջ և առողջ էին։ Հոգեբույժներին հաջողվեց ընդամենը մի բան պարզել՝ բոլորն էլ թռիչքի զգացում էին ունեցել, որին ուղեկցել էր սրտխառնոցը։ Երեխաներին ապահովության համար պահեցին հիվանդանոցում՝ հսկողության տակ։

Բայց, երեկոն վրա չհասած, մի ուրիշ երեխա անհետացավ Վեյնսվիլից։

Մայրամուտից անմիջապես առաջ միստր Քարթըրը տուն եկավ։ Նրա ուսապարկում երկու խոշոր ծիածանափայլ կարմրախայտ կար։ Նա ուրախ ողջունեց Մալըններին և գնաց գարաժ՝ ձկները մաքրելու։

Ջիմ Մալընը խոժոռվելով դուրս եկավ ու նրա ետևից գնաց գարաժ։ Նա ուզում էր ծերուկին մի բան հարցնել վերջինիս մի երկու օր առաջ ասածի կապակցությամբ։ Թե ինչի կապակցությամբ՝ լավ չէր հիշում, բայց գիտեր, որ ասելիքը կարևոր բան էր։

Կողքի տանն ապրող հարևանը, որի անունը մոռացել էր, ողջունեց նրան։

— Մալըն,— ասաց հարևանը,— ինձ թվում է ես գիտեմ։

— Ի՞նչ,— հարցրեց Մալընը։

— Դուք տեսություններն ուսումնասիրե՞լ եք։

— Իհարկե։

Հարևանը մի վտիտ տղամարդ էր, հագին վերնաշապիկ ու բաճկոնակ։ Նրա ճաղատը մայրամուտի ցոլքի ներքո հրակարմիր գույն էր ստացել։

— Ուրեմն լսեք։ Դա առևանգողների գործ չի։ Նրանց մեթոդներն այդքան անմիտ չէին լինի։ Ճի՞շտ է։

— Կարծում եմ, որ այո։

— Մտագարը բացառվում է։ Ինչպե՞ս պիտի տասնհինգ, տասնվեց մարդ տաներ։ Եվ վերադարձներ երեխաներին։ Նույնիսկ մտագարների մի ամբողջ հրոսակախումբ չէր կարողանա այդպիսի բան անել, մանավանդ այսքան ոստիկանների մեջ։ Ճի՞շտ է։

— Շարունակեք։— Աչքի ծայրով Մալընը տեսավ, որ հարևանի գեր կինն աստիճաններով իջնում է։ Կինը մոտեցավ ու սկսեց լսել։

— Նույնը վերաբերում է ոճրագործների խմբին, կամ նույնիսկ մարսեցիներին։ Այդ անել անհնար է, իսկ եթե հնարավոր լինի էլ՝ անիմաստ է։ Մենք պետք է մի հակատրամաբանական վարկած գտնենք, և դա էլ կլինի տրամաբանական պատասխանը։

Մալընը սպասում էր։ Նա հայացք նետեց կնոջ վրա։ Վերջինս նայում էր Մալընին՝ ձեռքերը կրծքին խաչած։ Ավելի շուտ, ոչ թե նայում էր, այլ հայացքով խժռում։ «Չլինի՞ վրաս բարկանում է,— մտածեց Մալընը։— Ի՞նչ եմ արել»։

— Միակ պատասխանն այն է,— դանդաղ ասաց հարևանը,— որ մոտերքում անցք կա։ Անցք՝ տարածաժամանակային զանգվածում։

— Ի՞նչ,— բացականչեց Մալընը,— լավ չհասկացա՛։

— Անցք ժամանակի մեջ,— բացատրեց ճաղատ ինժեները,— կամ անցք տարածության մեջ։ Կամ էլ երկուսի մեջ միաժամանակ։ Մի՛ հարցրեք, թե ինչպես է հայտնվել, փաստն այն է, որ հայտնվել է։ Տեղի է ունենում հետևյալը. մարդն ընկնում է այդ անցքը և թրը՛փ, հայտնվում է մի այլ տեղում։ Կամ այլ ժամանակում։ Կամ երկուսի մեջ միաժամանակ։ Իհարկե, այդ անցքը տեսնելն անհնար է,— այն չորրորդ չափման մեջ է,— բայց կա։ Ինձ թվում է, եթե այդ մարդկանց հետևեին, կտեսնեին, որ նրանցից յուրաքանչյուրը անցել է որոշակի կետով ու... անհետացել։

— Հըմ,— Մալընը ծանրութեթև արեց այդ միտքը։— Հետաքրքիր է թվում։ Բայց մենք գիտենք, որ շատ մարդիկ իրենց սեփական տներից են չքվել։

— Այո,— համաձայնեց հարևանը։— Մի րոպե մտածեմ... Իմացա՛։ Տարածաժամանակային անցքն անշարժ չէ։ Այն սահում է, շարժվում։ Սկզբում Քարփենթըրների տանն է, հետո աննպատակ տեղաշարժվում...

— Հապա ինչո՞ւ այս չորս թաղամասից այն կողմ չի անցնում,— հարցրեց Մալընը, տարակուսելով, թե ինչու է այդ մարդու կինը շարունակում խեթել իրեն՝ շուրթերն ամուր սեղմած։

— Դե,— ասաց հարևանը,— որոշ սահմաններ պիտի ունենա՞, թե՞ ոչ։

— Իսկ ինչո՞ւ վերադարձան երեխաները։

— Օ՜հ, աստծո սիրուն, Մալըն, հո չե՞ք ուզում, որ ամեն փոքր բան հաշված լինեմ։ Սա լավ վարկած է։ Պետք է ավելի շատ փաստեր ունենանք, որպեսզի կարողանանք հաշվարկել ամբողջ տեղի ունեցածը։

— Ողջույն,— ասաց միստր Քարթըրը, գարաժից դուրս գալով, ձեռքին երկու սիրունիկ կարմրախայտ՝ խնամքով մաքրած ու լվացած։

— Կարմրախայտը խիզախ հակառակորդ է և միաժամանակ հրաշալի ուտելիք։ Ամենագերազանց հանգստի ձևը և ամենագերազանց կերակուրը։— Նա անշտապ քայլեց տուն։

— Ես ավելի լավ վարկած ունեմ,— ասաց հարևանի կինը՝ կրծքին խաչած ձեռքն իջեցնելով ու դնելով հաստ կոնքերին։

Տղամարդիկ երկուսով շրջվեցին ու նայեցին նրան։

— Ո՞վ է այստեղ միակ անձնավորությունը, որը մազաչափ իսկ մտահոգված չէ, թե ինչ է տեղի ունենում։ Ո՞վ է ամբողջ օրը ման գալիս պայուսակով, որի մեջ իր ասելով ձուկ է։ Ո՞վ է ասում, թե ամբողջ ժամանակը ձկնորսությամբ է անցկացնում։

— Օ՜, ոչ,— ասաց Մալընը։— Միայն ոչ Քարթըր հայրիկը։ Նա ձկնորսության վերաբերյալ մի ամբողջ փիլիսոփայություն ունի...

— Ինձ չի՛ հետաքրքրում նրա փիլիսոփայությունը,— բղավեց կինը։— Ձեզ հիմարացնում է, բայց ինձ չի հիմարացնի։ Ես միայն գիտեմ, որ նա այս հարևանության մեջ միակ մարդն է, որը մազաչափ էլ անգամ չի անհանգստանում, ամեն օր ինչ֊որ տեղ է գնում֊գալիս և գիտեմ, որ նրան լինչի ենթարկելն էլ քիչ է։— Այս խոսքերով կինը կտրուկ շրջվեց ու ոտքերը քարշ տալով գնաց տուն։

— Լսեք, Մա՛լըն,— ասաց ճաղատ հարևանը։— Ներողություն եմ խնդրում։ Դե կանանց գիտեք, էլի։ Նա վշտացած է, թեև Դենին հիվանդանոցում է և ապահով։

— Անշուշտ,— ասաց Մալընը։

— Նա չի հասկանում տարածաժամանակային զանգվածը,— լրջորեն շարունակեց հարևանը,— բայց ես այսօր երեկոյան կբացատրեմ։ Նա առավոտյան ներողություն կխնդրի։ Այ կտեսնեք։

Տղամարդիկ մեկմեկու ձեռք սեղմեցին և վերադարձան յուրաքանչյուրն իր տուն։

Մութն ընկավ միանգամից և վառեցին բոլոր լուսարձակները։ Լույսի ճառագայթները հատում էին փողոցները. թափանցում բակերը, արտացոլվում պատուհանների վրա։ Վեյնսվիլի բնակիչները պատրաստվել էին նոր անհետացումների։

Ջիմ Մալընը երազում էր կռահել, թե ո՞րն է տեղի ունեցածի պատճառը։ Միայն թե իմանար... Իսկ այսպես անգործ նստել ու սպասել... Նա այնքա՜ն անօգնական էր զգում։ Ֆիլիսի շրթունքները գունատ էին ու ճաքճքված, իսկ աչքերը՝ հոգնած։ Բայց միստր Քարթըրը, սովորականի պես, զվարթ էր։ Նա կարմրախայտը գազօջախի վրա տապակեց ու մատուցեց։

— Ես այսօր մի գեղեցիկ գետախորշ եմ գտել,— հայտարարեց Քարթըրը։— Հին ծովածոցում՝ գետաբերանի մոտ։ Ամբողջ օրը ձուկ որսացի՝ թիկնած ափի կանաչին և ամպերին նայելով։ Աներևակայելի բաներ են ամպերը։ Վաղը կգնամ այնտեղ և մի օր էլ ձուկ կորսամ։ Հետո ուրիշ տեղ կընտրեմ։ Խելոք ձկնորսը նույն գետում այնքան շատ չի որսա, մինչև ձուկը պակասի։ Չափավորությունը լավ ձկնորսի նշանաբանն է։ Մի քիչ վերցրու, մի քիչ թող։ Ես հաճախ մտածել եմ...

— Ա՛հ, հայրիկ, խնդրում եմ,— ճչաց Ֆիլիսը և փղձկաց։ Միստր Քարթըրը գլուխը տխուր տարուբերեց, ներողամտորեն ժպտաց և ձուկը կերավ֊վերջացրեց։ Հետո գնաց հյուրասենյակ նոր ճանճ պատրաստելու։

Մալընները, հոգնատանջ, պառկեցին քնելու...

Մալընն արթնացավ և մահճակալի մեջ ուղիղ նստեց։ Նայեց ու տեսավ, որ Ֆիլիսը քնած է։ Ձեռքի ժամացույցով չորսն անց հիսունութ էր։ Համարյա առավոտ է, մտածեց նա։

Մալընն անկողնուց ելավ, վրան խալաթ գցեց և աստիճաներով կամացիկ իջավ։ Լուսարձակների շողերը արտացոլվում էին հյուրասենյակի պատուհանին, փողոցով քայլում էին պահնորդները։

Հանգստացնող տեսարան է, մտածեց նա և գնաց խոհանոց։ Աշխատելով չաղմկել, մի բաժակ կաթ լցրեց։ Սառնարանի գլխին թարմ թխվածք կար, նա մի կտոր կտրեց։

«Առևանգողներ,— մտածեց Մալընը,— մարսեցիներ։ Անցքեր տարածության մեջ։ Կամ դրանց որևէ կոմբինացիա։ Ոչ, դա սխալ է։ Երնեկ հիշեի, թե ի՞նչ էի ուզում հարցնել միստր Քարթըրին։ Դա կարևոր է»։

Նա թխվածքի վրայից խմեց կաթը, մնացած թխվածքը ետ դրեց սառնարանի վրա և քայլեց դեպի հյուրասենյակ։ Եվ հանկարծ ամբողջ թափով մի կողմ շպրտվեց։

Ինչ֊որ բան բռնել էր նրան։ Մալընը ձեռքերը թափով տարուբերեց, բայց հարվածները ոչ մի բանի չդիպան։ Ինչ֊որ աներևույթ ուժ երկաթե բռունցքի պես սեղմել էր նրան, աշխատելով վեր քաշել։ Մալընն իրեն մի կողմ նետեց, ճգնելով հենման կետ գտնել։ Նրա ոտքերը անջատվեցին գետնից և նա մի պահ կախվեց, քացահարելով ու գալարվելով։ Կողերն այնքան պինդ էին սեղմված, որ չէր կարողանում շնչել, ձայն հանել։ Ինչ֊որ բան անգթորեն վեր էր քաշում նրան։

Անցք տարածության մեջ, մտածեց Մալընը և աշխատեց գոռալ։ Նրա կատաղորեն թափահարվող ձեռքերը որսացին և ճանկեցին օթոցի ծայրը։ Օթոցը Մալընի հետ վեր բարձրացավ։ Նա թափով ցնցվեց, մի պահ աներևույթ ուժը թուլացավ և նա թրմփաց հատակին։ Մալընը սողաց դեպի դուռը։ Ուժը նորից ճանկեց նրան, սակայն Մալընը մոտեցել էր ջեռուցման խողովակին։ Նա երկու ձեռքով փաթաթվեց խողովակին, աշխատելով դիմադրել։ Նորից ցնցվեց և կարողացավ ազատել նախ մեկ, ապա մյուս ոտքը։

Ուժը սկսեց ավելանալ և խողովակը սարսափելի ճռռոց հանեց։ Մալընին թվաց, թե գոտկատեղը ուր որ է կկիսվի, բայց նա դիմանում էր՝ ամեն մի մկանը պայթելու աստիճան լարելով։ Հանկարծ աներևույթ ուժը լրիվ թուլացավ։

Մալընը փռվեց հատակին։

Երբ ուշքի եկավ, լույսը լրիվ բացվել էր։ Ֆիլիսը նրա երեսին ջուր էր ցանում, ներքևի շրթունքն ատամներով սեղմած։ Մալընն աչքերը թարթեց, մի պահ տարակուսելով, թե որտեղ է գտնվում։

— Դեռ այստե՞ղ եմ,— հարցրեց նա։

— Լա՞վ ես զգում,— հարցրեց Ֆիլիսը։— Ի՞նչ էր պատահել։ Ա՜խ, սիրելիս։ Եկ այստեղից հեռանանք։

— Ո՞ւր է հայրդ,— դեռ շշմած հարցրեց Մալընը, ոտքի կանգնելով։

— Ձկնորսության։ Հիմա խնդրում եմ նստիր։ Բժիշկ եմ կանչելու։

— Ոչ։ Սպասիր։— Մալընը գնաց խոհանոց։ Սառնարանի վրա դրված էր թխվածքի տուփը։ Վրան գրված էր՝ «Ջոնսընի թխվածքեղենի խանութ։ Վեյնսվիլ, Նյու ՅորՔ»։ Մեծատառ «Ք» Նյու Յորքի մեջ, իրոք, շատ փոքրիկ սխալ։

Իսկ միստր Քա՞րթըրը։ Արդյոք դա՞ էր պատասխանը։ Մալընը նետվեց վերև ու հագնվեց։ Նա ճմռթեց թխվածքի տուփը, խցկեց գրպանը և դուրս վազեց։

— Ոչ մի բանի ձեռք չտաս, մինչև ետ չգա՛մ,— գոռաց նա Ֆիլիսին։ Ֆիլիսը նայեց, թե ամուսինն ինչպես է մեքենա նստում և կտրուկ տեղից պոկվում, հետո, արցունքները հազիվհազ զսպելով, գնաց խոհանոց։

Տասնհինգ րոպեից Մալընը Հին ծովախորշում էր։ Նա մեքենան կանգնեցրեց և քայլեց գետի հոսանքն ի վեր։

— Միստր Քա՜րթըր,— բղավում էր նա,— միստր Քա՜րթըր։

Կես ժամ շարունակ Մալընը քայլեց ու գոռաց, ավելի ու ավելի խորանալով անտառի մեջ։ Խիտ ծառերը հասել էին գետի բերանին, և նա ստիպված քայլեց ջրի միջով։ Արագացրեց քայլերը, փորձեց վազել, ջուրը ճողփելով, քարերի վրա սայթաքելով։

— Միստր Քա՜րթըր։

— Այստե՛ղ եմ,— լսեց նա ծերունու ձայնը։ Ձայնը մի վտակի կողմից էր գալիս, և Մալընը գնաց այդ ուղղությամբ։ Շուտով տեսավ միստր Քարթըրին, նստած մի փոքրիկ գետախորշի զառիվայր ափին, երկար բամբուկե կարթաձողը ձեռքին։ Մալընը վեր մագլցեց և նստեց նրա կողքին։

— Ոչ մի բան սրտիդ մոտ մի ընդունիր, տղաս,— ասաց միստր Քարթըրը։— Ուրախ եմ, որ ընդունեցիր ձկնորսությամբ զբաղվելու մասին խորհուրդս։

— Ոչ,— ասաց հևասպառ Մալընը։— Ես ուզում եմ, որ դուք ինձ մի բան ասեք։

— Ուրախությամբ,— ասաց ծերուկը։— Ի՞նչ կուզեիր իմանալ։

— Ձկնորսը գետախորշի պաշարները լրիվ չի սպառի, այնպես չէ՞։

— Ես՝ ոչ։ Բայց մի ուրիշը՝ գուցեև։

— Եվ խայծը։ Ամեն լավ ձկնորս արհեստական խա՞յծ կօգտագործի։

— Ես հպարտանում եմ իմ ճանճերով,— ասաց միստր Քարթըրը։— Աշխատում եմ նմանեցնել իսկականին։ Ահա օրինակ, ձիաբոռի մի գեղեցիկ կրկնօրինակ։— Նա գլխարկի միջից մի դեղին կեռիկ հանեց։— Իսկ սա էլ ահա մի սիրունիկ մոծակ։— Հանկարթ կարթաթելը ցնցվեց։ Առանց դժվարության, վստահորեն, ծերունին այն դուրս քաշեց։ Շնչահեղձ կարմրախայտին վերցրեց ձեռքը և ցույց տվեց Մալընին։

— Այս փոքրիկին չեմ պահի։— Նա զգուշորեն հանեց կեռիկը խռիկի արանքից և ձուկը ետ դրեց ջրի մեջ։

— Երբ նրան ետ եք գցում, ի՞նչ եք կարծում, նա հասկանո՞ւմ է, մյուսներին ասո՞ւմ է։

— Ոչ,— ասաց միստր Քարթըրը,— փորձը նրան ոչինչ չի սովորեցնում։ Նույն ջահել ձուկն իմ խայծը երկու֊երեք անգամ կուլ է տվել։ Հասկանալու համար նախ պիտի մի քիչ մեծանան։

— Այդպես էլ կարծում էի։— Մալընը նայեց ծերուկին։ Միստր Քարթըրն անտեղյակ էր, թե շուրջն ինչ է կատարվում, անմասն էր Վեյնվիլը համակած սարսափին։

Ձկնորսներն ապրում են իրենց ուրույն աշխարհում, մտածեց Մալընը։

— Բայց պիտի մեկ ժամ առաջ այստեղ լինեիր,— ասաց միստր Քարթըրը։— Մի շատ սիրունը կարթս կուլ տվեց։ Ուժեղ, մեծ, երկու ֆունտից մի բան էլ ավելի։ Եվ փախավ։ Ոչինչ, մի ուրիշը կգա... հեյ ո՞ւր ես գնում։

— Ե՛տ,— գոռաց Մալընը և ճողփյունով նետվեց ջուրը։ Հիմա հասկացավ, թե միստր Քարթըրի մեջ ինչ էր որոնել։ Զուգահեռ։ Այժմ ամեն ինչ պարզ էր։

Անմեղ միստր Քարթըրը որսում է իր կարմրախայտը, ճիշտ այնպես, ինչպես մյուս, ավելի մեծ ձկնորսը որսում է իր...

— Ե՛տ, մյուս ձկներին զգուշացնելու,— բղավեց Մալընն ուսի վրայից, սայթաքելով մամուռների մեջ։ Միայն թե Ֆիլիսն ուտելիքին ձեռք տված չլինի։ Նա հանեց գրպանից թխվածքի տուփը և ամբողջ ուժով շպրտեց։

Անիծյա՛լ խայթ։

Մինչդեռ ձկնորսներն, ամեն մեկն իր համապատասխան միջավայրում, ժպտացին ու կրկին կարթերը ջուրն իջեցրին։

ՄՏՔԻ ԲՈՒՐՄՈՒՆՔԸ

Իսկական անախորժությունները սկսվեցին, երբ Լերոյ Քլիվիի Փոստանավ 243֊ը անցնում էր չգաղութացված Սիրգոն աստղախմբով։ Մինչ այդ Քլիվին բախվում էր միջաստղային փոստատարի համար սովորական խնդիրների հետ՝ հալումաշ եղած աստղանավ, ծռմռված խողովակներ և անճիշտ աստրովիգացիոն սարքեր։ Բայց այժմ, երբ ստուգում էր որոշ ցուցակներ, նա նկատեց, որ նավի ներսում անսովոր շոգ է դառնում։

Քլիվին տխուր հոգոց հանեց, միացրեց սառեցման համակարգը և կապի մեջ մտավ բազայի փոստապետի հետ։ Ռադիոկապը խզվելու վրա էր, և փոստապետի ձայնը ստատիկ լիցքերի բազմության միջից հազիվհազ էր լսվում։

— Նոր անախորժություննե՞ր, Քլիվի,— հարցրեց փոստապետը չվացուցակներ գրող և դրանց հավատացող մարդու չարագույժ ձայնով։

— Էհ, չգիտեմ,— ուրախ֊ուրախ ասաց Քլիվին։— Չհաշված խողովակները, աստրովիգացիան և էլեկտրականությունը, ամեն ինչ հրաշալի է, բացի մեկուսացումից ու սառեցումից։

— Չեն էլ ամաչում,— ասաց փոստապետը անսպասելիորեն կարեկցաբար։— Գիտեմ, թե հիմա ինչ ես զգում։

Քլիվին սառեցման կոճակը տարավ մինչև «լրիվ», աչքերից սրբեց քրտինքը և մտածեց, որ փոստապետը միայն կարծում է, թե գիտի՝ ինչ է ինքը զգում։

— Քանի՞ անգամ եմ կառավարությունից նոր նավեր խնդրել։— Փոստապետը դառը ծիծաղեց։— Նրանց թվում է, թե ես կարող եմ փոստը ցանկացած հին տաշտակով ուր ասես ուղարկել։

Հիմա արդեն Քլիվիին չէին հետաքրքրում փոստապետի խնդիրները։ Նույնիսկ լրիվ միացրած սառեցումով նավում չափից դուրս շոգ էր։

— Մի րոպե,— ասաց նա ու գնաց նավի պոչամասը, որտեղից կարծես թե սկիզբ էր առնում տոթը և տեսավ, որ բաքերից երեքը լցված են ոչ թե վառելանյութով, այլ տաքությունից բլթբլթացող սպիտակավուն խարամով։ Չորրորդ բաքում արագորեն նույն փոփոխությունն էր կատարվում։

Քլիվիի հայացքը մի պահ սառեց, հետո նա շրջվեց ու ամբողջ թափով վազեց դեպի ռադիոն։

— Վառելանյութ չկա,— ասաց նա։— Երևի կատալիտիկ ռեակցիաների հետևանքով։ Ես ձեզ ասում էի, որ նոր բաքեր են պետք։ Վայրէջք եմ կատարում առաջին պատահած թթվածնային մոլորակի վրա։

Նա պատի վրայից քաշեց պատռեց «Վթարային ձեռնարկը» և փնտրեց գտավ Սիրգոն աստղախումբը։ Գաղութներ այնտեղ չկային, բայց ապագայի համար թթվածնային մոլորակները քարտեզագրված էին։ Ինչ կար այնտեղ, բացի թթվածնից, ոչ ոք չգիտեր։ Կպարզեմ, մտածեց Քլիվին, միայն թե նավը մաս֊մաս չլինի։

— Կփորձեմ 3—M—22֊ը,— գոռաց նա ավելի ու ավելի ուժեղացող աղմուկի միջով։

— Փոստի մասին հո՛գ կտանես,— ի պատասխան բղավեց փոստապետը,— հենց հիմա նավ եմ ուղարկում։

Քլիվին ասաց, թե ինչ կանի փոստը՝ ամբողջ քսան ֆունտը միանգամից։ Բայց փոստապետը արդեն խզել էր կապը։

Քլիվին 3—M—22֊ի վրա լավ վայրէջք կատարեց, բացառիկ լավ, եթե հաշվի առնենք այն փաստը, որ նրա գործիքներն այնքան տաք էին, որ հնարավոր չէր ձեռք տալ, խողովակները ջերմությունից ծռմռվել էին, իսկ մեջքին ամրացվաթ փոստը խանգարում էր ազատ շարժվել։ Փոստանավ 243֊ը կարապի նման վար լողաց։

Երբ մինչև մոլորակ քսան ոտնաչափ էր մնացել, շարժիչը լռեց և նավը քարի պես ներքև ընկավ։

Քլիվին գիտակցությունը չկորցրեց, թեև համոզված էր, որ բոլոր ոսկորները ջարդուփշուր են եղել։ Երբ նա պինդ ամրացրած փոստը մեջքին, մի կերպ դուրս եկավ վթարային դռնակով, նավի պատերն արդեն մուգ կարմիր գույն էին ստանում։

Քլիվին, աչքերը փակ, օրորվելով մոտ հարյուր յարդ գնաց։ Հետո նավը պայթեց և նա երեսին բութ հարված զգաց։ Քլիվին ոտքի կանգնեց, ևս մի երկու քայլ արեց և վերջնականապես ուշագնաց եղավ։

Երբ գիտակցությունը տեղը եկավ, երեսնիվայր պառկած էր մի փոքրիկ բլրի վրա, բարձր աճած խոտերի մեջ։ Զարմանահրաշ ցնցման վիճակում էր։ Զգում էր, որ բաժանվել է սեփական մարմնից ու մաքուր գիտակցություն դարձած սավառնում է օդում։

Տագնապ, զգացմունք, վախ՝ այդ ամենը մնացել էր մարմնում. ինքը, մինչդեռ, ազատ էր։

Քլիվին շուրջը նայեց ու տեսավ, որ կողքով մի փոքրիկ կենդանի է անցնում։ Կենդանին համարյա սկյուռի չափ էր, սակայն մուգ կանաչ մորթի ուներ։

Գազանիկը մոտեցավ, ու Քլիվին տեսավ, որ նա աչքեր ու ականջներ չունի։

Դա չզարմացրեց Քլիվիին։ Ընդհակառակը, շատ տեղին թվաց։ Գրողը տանի, ի վերջո ինչո՞ւ պետք է սկյուռն աչքեր ու ականջներ ունենա։ Ավելի լավ չէ՞, որ խեղճը չտեսնի աշխարհի ցավերն ու տանջանքները, չլսի աղիողորմ...

Մի ուրիշ կենդանի մոտեցավ, և այս մեկը չափերով նման էր անտառային գայլի, բայց նույնպես կանաչ գույն ուներ։ Զուգահեռ էվոլյո՞ւցիա։ Դա էլ շատ բան չի փոխում, որոշեց Քլիվին։ Այս մեկը ևս անաչք էր ու անականջ։ Բայց հոյակապ ատամներ ուներ։

Քլիվին դիտում էր ոչ այնքան մեծ հետաքրքրությամբ։ Ի՞նչ նշանակություն ունեն մաքուր գիտակցության համար գայլերն ու սկյուռիկները, անաչք կամ այլ կերպ։ Նա տեսավ, որ սկյուռը սառել է, ոչ ավել, քան հինգ ոտնաչափ գայլից հեռու։ Գայլը դանդաղ մոտենում էր։ Հետո, երբ երեք ոտնաչափից էլ քիչ էր մնացել, ասես հոտը կորցրեց։ Գլուխը թափահարեց և դանդաղ մի պտույտ գործեց։ Երբ նորից առաջ շարժվեց, արդեն ճիշտ ուղղությամբ չէր գնում։

Կույրը որսում է կույրին, ինքն իրեն ասաց Քլիվին, և դա մի խոր ու հավիտենական ճշմարտություն թվաց նրան։ Ու հանկարծ սկյուռը դողաց։ Գայլը շուռ եկավ, ճանկեց ու հափռեց բերանի երեք շարժումով։

Ի՜նչ մեծ ատամներ ունեն գայլերը, մտածեց Քլիվին։ Նույն վայրկյանին գայլը շրջվեց նրա կողմը։

Հիմա ինձ կուտի, մտածեց Քլիվին։ Նրան զավեշտական թվաց, որ գազանի կեր դառած առաջին մարդ էակն է լինելու այդ մոլորակի վրա։ Գայլն արդեն Քլիվիի դեմքի մոտ գռմռում էր, երբ նա նորից գիտակցությունը կորցրեց։

Երբ աչքերը բացեց, արդեն երեկո էր։ Գետնի վրա երկար ստվերներ էին հայտնվել, և արևը մայր մտնելու վրա էր։ Քլիվին նստեց և փորձնական ծալեց թևերն ու ոտքերը։ Կոտրվածքներ չկային։

Նա հենվեց մի ծնկի վրա՝ անհաստատ, բայց գիտակցությունը տեղը։ Ի՞նչ էր եղել։ Քլիվին հիշեց աղետը՝ ասես մի հազար տարի առաջ լիներ։ Նավն այրվել էր, ինքը հեռու էր գնացել և ուշաթափվել։ Դրանից հետո մի գայլի ու մի սկյուռի էր հանդիպել։

Նա մի կերպ, օրորվելով, ոտքի ելավ ու շուրջը նայեց։ Երևի անցյալ գիշեր երազ է տեսել։ Եթե գայլը գոյություն ունենար, ինքը հիմա կենդանի չէր լինի։

Քլիվին վար նայեց և տեսավ սկյուռի կանաչ պոչը և, մի քիչ այն կողմ, գլուխը։

Նա մտածելու հուսահատ ճիգ գործեց։ Ուրեմն գայլը եղել էր, և ընդ որում, սոված գայլ։ Եթե ինքը հույս ունի կենդանի մնալ մինչև փրկող նավը գա, պետք է պարզի, թե իրականում ինչ է եղել։

Կենդանիներից ոչ մեկը աչքեր ու ականջներ չուներ։ Ինչպե՞ս էին մեկմեկու հետապնդում։ Հոտառությա՞մբ։ Եթե այո, ապա ինչո՞ւ պետք է գայլն այդքան մեծ դժվարությամբ գտներ սկյուռին։

Նա ցածր մռնչոց լսեց ու շրջվեց։ Ոչ ավելի, քան հիսուն ոտնաչափ այն կողմ հովազի նման մի բան էր կանգնած։ Դեղնաշագանակագույն, անաչք, անականջ հովազ։

Անիծյա՛լ գազանանոց, մտածեց Քլիվին ու պպզեց բարձր խոտի մեջ։ Այս մոլորակը ստիպում է, որ մարդ ամեն ինչ շատ արագ անի։ Իսկ իրեն ժամանակ է պետք, որ մտածի։ Ինչպե՞ս են գործում այս կենդանիները։ Գուցե տեսողության փոխարեն հայտնաբերելու ինչ֊որ զգացո՞ւմ ունեն։

Հովազը սկսեց հեռանալ։

Քլիվին հանգիստ շունչ քաշեց։ Հավանաբար, եթե ինքը տեսադաշտից դուրս մնա, հովազը...

Հենց որ մտածեց «հովազ» բառը, գազանը շրջվեց իր կողմը։ Ի՞նչ արեցի, ինքն իրեն հարց տվեց Քլիվին, ավելի խոր թաքնվելով խոտի մեջ։ Նա ինձ չի կարող հոտով գտնել, կամ տեսնել ու լսել։ Ես ընդամենը որոշեցի նրա տեսադաշտից դուրս մնալ...

Հովազը, գլուխը բարձր պահած, քայլեց դեպի Քլիվին։

Վե՛րջ, պարզ է։ Առանց աչքերի կամ ականջների, միայն մի եղանակով գազանը կարող է գտնել իրեն։

Տելեպա՛տիա։

Տեսությունը ստուգելու համար Քլիվին մտածեց հովազի մասին, մեքենայորեն այդ բառը կապելով մոտեցող կենդանու հետ։ Հովազը կատաղի մռնչաց, և տարածությունը կրճատվեց։

Մի ակնթարթում Քլիվին բավական բան հասկացավ։ Գայլը սկյուռին հետապնդել էր տելեպատիայի օգնությամբ։ Սկյուռը սառել էր, հավանաբար նույնիսկ դադարել էր մտածել։ Գայլը հոտը կորցրել էր, բայց միայն մի պահ՝ սկյուռը հո չէ՞ր կարող անվերջ չմտածել։

Այդ դեպքում ինչո՞ւ գայլը չէր հարձակվել, քանի դեռ ինքն ուշաթափված էր։

Ըստ երևույթին, ինքը դադարել էր մտածել, կամ գոնե մտածել այն ալիքի վրա, որը գայլը կարող էր ընդունել։ Հավանաբար, ավելին...

Բայց այս րոպեին խնդիրը հովազն է։

Գազանը նորից մռնչաց։ Տարածությունը երեսուն ոտնաչփ էր և արագ կրճատվում էր։

Հարկավոր է միայն չմտածել հո... մտածել մի այլ բանի մասին։ Այդ դեպքում, գուցե... գուցե այն հոտը կորցնի։ Նա սկսեց մտածել երբևէ իր իմացած աղջիկների մասին, ամենակրկիտ մանրամասնություններով։

Հովազը կանգ առավ և կասկածամտորեն թաթով խփեց գետնին։

Քլիվին շարունակեց մտածել աղջիկների, նավերի, մոլորակների մասին, նորից աղջիկների, նորից նավերի ու ամեն ինչի մասին, բացի հովազներից...

Հովազը հինգ ոտնաչափ էլ մոտեցավ։

Գրո՛ղը տանի, մտածեց Քլիվին, ինչպե՞ս կարող ես չմտածել ինչ֊որ բանի մասին։ Դու մոլեգնորեն մտածում ես քարերի ու ժայռերի, մարդկանց, քաղաքների, գյուղերի ու էլ ինչերի մասին, բայց միտքդ միշտ վերադառնում է... Բայց դու ուշադրություն չես դարձնում և կենտրոնանում ես տատիկի, քո ծեր խմող հոր աջ ոտքի կապտուկների վրա։ (Հաշվիր դրանք՝ ութ հատ։ Նորից հաշվիր։ Էլի ութ հատ։) Եվ այժմ վեր ես նայում, հենց այնպես, տեսնելով, բայց չճանաչելով հո... ինչևէ, այն նորից առաջ է գալիս։

Քլիվիին պարզ դարձավ, որ ինչ֊որ բանի մասին միտումնաբար չմտածելը նույնն է, ինչ ձեռքով հեղեղի դեմն առնելը։ Նա համոզվեց, որ մարդկային միտքը հնարավոր չէ գիտակցաբար միանգամից արգելակել։ Դրա համար ժամանակ ու փորձ է պետք։

Իրեն մոտավորապես տասնհինգ ոտնաչափ է մնացել, այդ ընթացքում պետք է սովորել չմտածել...

Հըմ, այո, կարելի է մտածել թղթախաղի, երեկույթների, շների, կատուների, ձիերի, մտների, ոչխարների, գայլերի (հեռո՛ւ), կապտուկների, ռազմանավերի, քարանձավների, բների, ձագերի, որջերի (զգո՛ւյշ), հավասարազորությունների, գերակշռությունների, շինությունների, վարժությունների, միությունների, հարթությունների, (մոտ ութ ոտնաչափ), ուտելիքների, կերակուրների, կրակի, կուղբերի, կզաքիսների, հավերի, հրթիռների, հանքերի, հ֊հ֊հ...

Հիմա հովազը մոտ հինգ ոտնաչափ էր հեռու և պատրաստվում էր թռիչքի։ Քլիվին այլևս չէր կարող չմտածել։ Ու հանկարծ, ներշնչանքի մի պոռթկումով, նա մտածեց.

«Էգ հովազ»։

Հովազը, դեռևս պատրաստվելով թռիչքի, կասկածով նայեց Քլիվիին։

Քլիվին կենտրոնացավ էգ հովազի գաղափարի վրա։ Ինքը էգ հովազ է, և ի՞նչ է, այս հովազն ուզում է վախեցնե՞լ իրեն։ Նա մտածեց իր կնոջ (թո՛ւ, ամուսնու), ձագերի, տաք քարանձավի, սկյուռներին հետապնդելու մասին...

Հովազը մոտեցավ ու թաթը քսեց Քլիվիին։ Քլիվին հուսահատ մտածեց. ի՜նչ հրաշալի եղանակ է և ինչ լավ տղա է այս հովազը՝ մեծ, ուժեղ ու այսպիսի հսկայական ատամներով։

Հովազը մռլթաց։

Քլիվին պառկեց, երևակայական պոչը փաթաթեց մարմնի շուրջ ու որոշեց քնել։ Հովազն անվճռական կանգ առավ, կարծես թե զգաց, որ ինչ֊որ բան այնպես չէ։ Հետո ցածր, կոկորդային ձայնով մռնչաց, շրջվեց ու վազեց֊գնաց։

Արևը հենց նոր էր մայր մտել, և հողի մակերևույթը մուգ կապույտ գույն էր ստացել։ Քլիվին զգաց, որ իրենից անկախ դողում է և ուր որ է կսկսի հիստերիկ ծիծաղել։ Եթե հովազը մի րոպե էլ մնար...

Ջանք գործադրելով, նա զսպեց իրեն։ Ժամանակն էր լուրջ մտածելու։

Ըստ երևույթին, ամեն կենդանի իր բնորոշ մտքահոտն ունի։ Սկյուռը մի տեսակի հոտ է արձակում, գայլը՝ ուրիշ, իքս մարդը՝ մի այլ։ Ամենակարևոր հարցն է՝ իրեն կհայտնաբերե՞ն, միայն եթե մտածի որոշակի կենդանու մասին, թե՞ իր մտքերը, բուրմունքի նման, կարող են հայտնագործվել, եթե անգամ, չմտածի մասնավոր մի բանի մասին։

Երևի հովազն իր հոտը առավ միայն այն ժամանակ, երբ ինքը մտածեց հատկապես նրա մասին։ Բայց գուցե պարզապես դեռ չէր վարժվել։ Իր՝ օտարականի մտքահոտը գուցե շփոթեցրեց հովազին... այս անգամ։

Հարկավոր է միայն սպասել ու տեսնել։ Հովազը, հավանաբար, հիմար չէ։ Այդ խաղը նրա գլխին առաջին անգամ խաղացվեց։

Ծանկացած խաղ հաջողություն կունենա... Մեկ անգամ։

Քլիվին պառկեց մեջքի վրա և հայացքը հառեց երկնքին։ Նա չափից դուրս հոգնած էր, որպեսզի նույնիսկ շարժվեր, իսկ կապտած մարմինը ցավում էր։ Ի՞նչ կպատահի հիմա, գիշերը։ Գազանները կշարունակե՞ն որսը։ Թե՞ մի տեսակ զինադադար է լինելու։ Ա՛հ, ինչ ուզում է թող լինի։

Գրողի ծոցը գնան սկյուռները, գայլերը, հովազները, առյուծները, վագրերը և հյուսիսային եղջերուները։

Նա քնեց։

Հաջորդ առավոտ Քլիվին հայտնաբերեց, որ դեռևս ողջ է։ Դե ինչ, շատ լավ։ Ամենից հետո այս օրը կարող էր հաջող լինել։ Նա զվարթ քայլեց դեպի իր նավը։

Փոստանավ 243֊ից մնացել էր ծռմռված մետաղի մի կույտ՝ թափթփված գետնի այրված մակերևույթին։ Քլիվին մի մետաղաձող գտավ, վերցրեց ու մտցրեց գոտու արանքը՝ փոստապայուսակից վար։ Դա իհարկե զենք չէր, բայց որոշակի վստահություն հաղորդեց։

Նավը բացարձակապես բանի պետք չէր։ Քլիվին թողեց֊հեռացավ ու սկսեց ուտելիք որոնել։ Մի քանի թուփ գտավ։ Զգուշորեն մի պտուղ համտես արեց և տեսավ, որ թթու է, բայց ոչ տհաճ։ Նա կուշտ կերավ, իսկ մոտակա առվից ջուր խմեց։

Դեռ ոչ մի կենդանի չէր տեսնում։ Բայց, իհարկե, հնարավոր էր, որ նրանք արդեն բոլոր կողմերից մոտենում էին։

Քլիվին հեռու վանեց այդ միտքը և սկսեց թաքնվելու տեղ փնտրել։ Լավագույն ելքը աչքից հեռու մնալն էր, մինչև փրկող նավը գար։ Նա քայլեց թեթևակի զառնիվայր բլրաշատ բարձունքներով՝ մի ժայռ, ծառ, կամ քարանձավ գտնելու հույսով։ Բայց հմայիչ այդ լանդշաֆտում վեց ոտնաչափ բարձր թուփ չկար։

Ցերեկվա կողմ նա հոգնած ու նյարդայնացած էր և ժամանակ առ ժամանակ անհամբեր հայացքը հառում էր երկնքին։ Նավն ինչո՞ւ չկար։ Մեկ կամ երկու օրից ավելի չպիտի տևեր, հաշվեց Քլիվին, որպեսզի արագընթաց վթարային նավը տեղ հասներ։

Եթե փոստատարը ճիշտ մոլորակը նկատի ունենար։

Երկնքում ինչ֊որ բան շարժվեց։ Մի բան կար այնտեղ, վերևում։ Դա թռչուն էր։ Թռչունը դանդաղ ճախրում էր, հեշտությամբ հավասարակշռություն պահպանելով հսկայական թևերի օգնությամբ։ Մի անգամ ներքև իջավ, հետո նորից վեր բարձրացավ։

Զարմանալիորեն նման էր գիշանգղի։

Քլիվին շարունակեց քայլել։ Հաջորդ րոպեին հայտնվեց դեմ դիմաց չորս կույր գայլերի հետ։

Այդպիսով մի հարց պարզվեց։ Իրեն հնարավոր է հայտնաբերել բնորոշ մտքահոտով։ Ակներևաբար այս մոլորակի գազանները որոշել են, թե ինքն օտար չէ, որ ուտել հնարավոր չլինի։

Գայլերը զգույշ շարժվեցին դեպի Քլիվին։ Վերջինս փորձեց նախորդ օրվա խաղը խաղալ։ Գոտու միջից հանելով մետաղյա ձողը, նա իրեն պատկերացրեց էգ գայլ, որը ձագերին է որոնում։ Արդյոք պարոնայք բարի չե՞ն լինի օգնել իրեն, որ գտնի նրանց։ Նրանք այստեղ էին մի քանի րոպե առաջ։ Մեկը կանաչ էր, մյուսը պուտավոր, իսկ երրորդը...

Հավանաբար այս գայլերը պուտավոր ձագեր չէին ունենում։ Մեկը ցատկեց Քլիվիի վրա։ Քլիվին օդում հարվածեց նրան ձողով, և գայլը, շշմած, նահանջեց։

Ուս ուսի, չորս գայլերը հարձակման անցան։

Հուսահատ, Քլիվին փորձեց մտածել, թե ինքը գոյություն չունի։ Ոչ մի օգուտ։ Գայլերը շարունակում էին առաջ գալ։

Քլիվին մտածեց հովազի մասին։ Ինքը հովազ է, մեծ հովազ և հաճույքով որևէ գայլի որպես ճաշ կօգտագործի։

Դա կանգնեցրեց գայլերին։ Նրանք անհամբեր թափահարեցին պոչերը, սակայն տեղներում մնացին։

Քլիվին մռնչաց, թաթով խփեց գետնին և կամացուկ առաջ քայլեց։ Գայլերը նահանջեցին, բայց նրանցից մեկը սկսեց թիկունքից շրջանցել։

Քլիվին թեքվեց, աշխատելով, թույլ չտալ, որ իրեն շրջապատեն։ Թվում է, գայլերն իրեն այնքան էլ չէին հավատում։ Երևի լավ հովազ չէր։ Նրանք դադարել էին նահանջել։ Մեկը Քլիվիի ետևում էր, իսկ մյուսները վճռական մեխվել էին տեղներում, լեզուները դուրս ցցած թաց, կախված ծնոտների վրա։ Քլիվին մռնչաց և թափահարեց ձողը։

Գայլերից մեկը ետ ցատկեց, բայց մյուսը թռավ, կպավ փոստապայուսակին և Քլիվիին վայր գցեց։

Մինչ գայլերը վրա էին տալիս, Քլիվին մի ուրիշ ներշնչանք ունեցավ։ Նա իրեն օձ երևակայեց՝ շատ արագաշարժ ու մահաբեր, որի թունավոր ժանիքների համար գայլի կյանքը դատարկ բան է։

Միանգամից գայլերը ետ քաշվեցին։ Քլիվին ֆշշացրեց ու ծռեց իր անոսկր վիզը։ Գայլերը զայրալից ոռնացին, սակայն հարձակվելու փորձ չկատարեցին։

Եվ այստեղ Քլիվին սխալ գործեց։ Նա գիտեր, որ պետք է ինչքան հնարավոր է հաստատակամ ու լկտի լինել։ Բայց նրա մարմինն իր սեփական գաղափարներն ուներ։ Հակառակ իր իսկ կամքի Քլիվին շրջվեց ու փախավ։

Գայլերը սուրացին նրա ետևից ու, վեր նայելով, Քլիվին տեսավ, որ գիշանգղները հավաքվում են մնացորդները ճաշակելու։ Նա ջանք գործադրեց և փորձեց նորից օձ դառնալ, բայց գայլերը շարունակեցին գալ։

Գիշանգղները Քլիվիին միտք հուշեցին։ Լինելով տիեզերագնաց, նա գիտեր, թե երկնքից երկիրն ինչ տեսք ունի։ Քլիվին որոշեց թռչուն դառնալ։ Նա պատկերացրեց, որ սավառնում է, հանգիստ հավասարակշռություն պահպանում, նայելով ներքևի կանաչ, բլրապատ մակերևույթին։

Գայլերը շփոթության մեջ էին։ Նրանք վազքով շրջաններ էին գծում՝ և վեր ցատկոտում։ Քլիվին շարունակեց սավառնել, ավելի ու ավելի բարձր, միաժամանակ ետ քաշվելով։

Վերջապես նա գայլերի տեսադաշտից դուրս էր, իսկ երեկոն վրա էր հասել։ Քլիվին ուժասպառ էր։ Մի օր էլ էր կենդանի մնացել։ Բայց ակնհայտորեն ամեն գամբիտ միայն մի անգամ է պիտանի։ Ի՞նչ պետք է անի վաղը, եթե փրկող նավը չգա։

Մութն ընկնելուց հետո նա դեռ երկար արթուն մնաց, դիտելով երկինքը։ Սակայն աստղերից բացի ոչինչ չէր երևում։

Եվ ոչինչ չէր լսվում, բացի գայլի մերթ ընդ մերթ ոռնոցից, կամ էլ երազում նախաճաշ տեսնող հովազի մռնչոցից։

Առավոտը շատ շուտ եկավ։ Քլիվին արթնացավ՝ հոգնած ու ջարդված, հետո վերստին պառկեց մեջքի վրա, սպասելով, թե ինչ է լինելու։

Որտե՞ղ է փրկող նավը։ Նրանք բավական ժամանակ ունեին, որոշեց Քլիվին։ Ինչո՞ւ դեռ չեն հասել։ Եթե շատ հապաղեն, հովազը...

Պետք է այդ մասին մտածած չլիներ։ Ի պատասխան, աջից մռնչոց լսվեց։

Քլիվին ոտքի ելավ ու քայլեց ձայնի հակառակ կողմը։ Ավելի լավ է, որոշեց նա, գայլերի հետ գործ ունենամ...

Դա էլ չպետք է մտածեր, որովհետև այժմ հովազի մռնչոցին ձայնակցեց գայլերի ոհմակի ոռնոցը։

Քլիվին հանկարծ հայտնաբերեց, որ շրջապատված է։ Մյուս կողմում երևացին մի քանի գայլերի ուրվագծեր։ Մի պահ թվաց, թե նրանք կսկսեն իրար մեջ կռվել։ Եթե գայլերը ցատկեն հովազի վրա, ինքը կարող է փախչել։

Բայց նրանց հետաքրքրության առարկան միայն Քլիվին էր։ Ինչո՞ւ է պետք իրար հետ կռվել, հասկացավ Քլիվին, երբ կա ինքը՝ ի լուր բոլորի հաղորդելով իր վախն ու անօգնականությունը։

Հովազը մոտեցավ։ Գայլերը ետ մնացին, ակներևաբար համաձայն մնացորդներով բավարարվելու։ Քլիվին փորձեց թռչունի տարբերակը, սակայն հովազը, մի պահ տատանվելուց հետո շարունակեց առաջանալ։

Քլիվին նահանջեց գայլերի կողմը, երազելով մի բանի մասին, որի վրա կարելի լիներ մագլցել։ Մի ժայռի, կամ գոնե կարգին մեծ ծառի...

Բայց կային թփե՛ր։ Հնարամտությամբ, որ ծնունդ էր հուսահատության, Քլիվին վերածվեց վեց ոտնաչափանոց թփի։ Նա չգիտեր, թե իրականում թուփն ինչպես է մտածում, սակայն աշխատում էր հնարավորին չափ նման լինել։

Այժմ նա ծաղկում էր։ Եվ արմատներից մեկը մի քիչ թուլացել էր վերջին փոթորիկի հետևանքով։ Բայց և այնպես, Քլիվին վատ թուփ չէր։

Ճյուղերի արանքից նա տեսավ, որ գայլերը դադարեցին շարժվել։ Հովազը պտույտ գործեց, փնչացրեց ու գլուխը մի կողմ շրջեց։

Իրոք, մտածեց Քլիվին, ո՞վ կցանկանա կծել թուփը։ Երևի մտածել եք, թե մի այլ բան եմ, բայց ինչպես տեսնում եք, ընդամենը թուփ եմ։ Հո չե՞ք ուզում ձեր բերանը լցվի տերևներով։ Կամ կոտրեք ձեր ատամները ճյուղերիս վրա։ Ո՞վ է լսել, որ հովազը թուփ ուտի։ Իսկ ես թուփ եմ, որ կամ։ Հարցրեք մայրիկիս։ Նա էլ էր թուփ։ Մենք բոլորս թփեր ենք եղել՝ սկսած քարածխային ժամանակաշրջանից։

Հովազը հարձակվելու նշաններ ցույց չէր տալիս։ Բայց հեռանալու նշաններ նույնպես։ Քլիվին մտածեց՝ կդիմանա՞ արդյոք։ Ինչի՞ մասին պետք է մտածի հիմա։ Գարնան գեղեցկությա՞ն, թե՞ մազերի մեջ հյուսված կեռնեխի բնի։

Մի փոքրիկ թռչուն վայրէջք կատարեց Քլիվիի ուսին։

Ի՜նչ սրտառուչ բան, մտածեց Քլիվին։ Նա նույնպես կարծում է, որ ես թուփ եմ։ Ուզում է ճյուղերիս մեջ բուն հյուսել։ Ուղղակի հրաշք։ Մյուս թփերը խանդից կմեռնեն։

Թռչունը կտցահարեց Քլիվիի վիզը։

Զգո՛ւյշ, մտածեց Քլիվին։ Չարժե քեզ կերակրող ծառը չորացնել։

Թռչունը մի անգամ էլ փորձնական զարկեց։ Հետո, ամուր հենվելով թաղանթավոր թաթերի վրա, սկսեց հարվածել Քլիվիի վզին պնևմատիկ մուրճի արագությամբ։

Անիծյա՛լ փայտփորիկ, մտածեց Քլիվին, փորձելով պահպանել թփանմանությունը։ Նա նկատեց, որ հովազը հանկարծ հանգստացավ։ Սակայն երբ թռչունը տասնհինգերորդ ծակոցը տվեց, Քլիվին այլևս չդիմացավ։ Նա ճանկեց թռչունին ու շպրտեց հովազի վրա։

Հովազը շրխկացրեց ատամները, բայց ուշացավ։ Վրդովված, թռչունը մի հետախուզական պտույտ կատարեց Քլիվիի շուրջը ու թռավ գնաց ավելի հանգիստ թուփ որոնելու։

Քլիվին վայրկենաբար նորից թուփ դարձավ, սակայն խաղն ավարտվել էր։ Հովազը թաթով հարվածեց նրան։ Քլիվին փորձեց վազել, սայթաքեց մի գայլի վրա ու ընկավ։ Ականջի մոտ լսելով հովազի մռնչոցը, նա հասկացավ, որ արդեն դիակ է։

Հովազը երկմտեց։

Այժմ Քլիվին վերածվեց դիակի մինչև իր լխկած մատների ծայրերը։ Նա մեռած էր արդեն օրերով, շաբաթներով։ Արյունը վաղուց մակարդվել էր։ Մարմինը հոտել էր։ Մնացել էր փտած ու նեխած մի զանգված։ Ոչ մի խելքը գլխին կենդանի իրեն ձեռք չէր տա, ինչքան էլ սոված լիներ։

Հովազը կարծես թե համաձայն էր դրան։ Նա ետ֊ետ գնաց։ Գայլերը զայրալից ոռնացին, բայց նույնպես նահանջեցին։ Քլիվին իր նեխումը մի քանի օրով էլ երկարաձգեց՝ կենտրոնանալով մտքի վրա, թե որքա՜ն չմարսվող է ինքը, որքա՛ն անհամ։ Եվ Քլիվին սրտի խորքում հավատում էր ինքն իրեն։ Նա իրոք, չէր կարծում, թե համեղ ուտելիք է որևէ մեկի համար։

Հովազը շարունակեց հեռանալ, ետևից գնում էին գայլերը։ Փրկությո՜ւն։ Քլիվին կարող էր դիակ մնալ մինչև կյանքի վերջը, եթե անհրաժեշտ լիներ...

Եվ հանկարծ նա իսկապես փտած մսի հոտ առավ։ Շուրջը նայելով, Քլիվին տեսավ, որ կողքը մի հսկայական թռչուն է իջել։

Երկրի վրա այն կկոչվեր գիշանգղ։

Քլիվին քիչ մնաց լաց լինի։ Մի՞թե ելք չկա։ Գիշանգղը շորորալով քայլեց դեպի Քլիվին, և նա ոտքի թռավ ու քացով հարվածեց։ Եթե պետք է կեր դառնա, ապա ոչ գիշանգղին։

Հովազը կայծակի արագությամբ ետ դարձավ, և նրա անարտահայտիչ, խավոտ երեսի վրա ասես զայրույթ ու խաբվածություն գծագրված լիներ։ Քլիվին բարձրացրեց մետաղե ձողը, երազելով մի ծառ, հրացան, կամ մինչև իսկ ջահ...

Ջա՛հ։

Քլիվին միանգամից հասկացավ, որ պատասխանը գտել է։ Նա խանձեց հովազի մռութը, և սա վայնասունով նահանջեց։ Քլիվին արագ սկսեց այրվել բոլոր ուղղություններով, կլանելով չոր խոտը, կպչելով թփերին։

Հովազն ու գայլերը հեռու սլացան։

Այժմ Քլիվիի հերթն էր։ Ինչպե՜ս էր մոռացել, որ բոլոր կենդանիները խոր, բնազդային սարսափ են տածում կրակի հանդեպ։ Աստված վկա, ինքը երբևէ այս մոլորակի վրա եղած հրդեհներից ամենամեծը կլինի։

Զեփյուռ փչեց և սփռեց իրեն բլրոտ տեղանքով։

Սկյուռները դուրս թռան թփերի տակից և ճողոպրեցին Քլիվիից։ Թռչունները ողջ ընտանիքներով վեր բարձրացան և հովազները, գայլերն ու այլ կենդանիները վազեցին կողք֊կողքի, ուտելու մասին մոռացած, երազելով միայն փախչել կրակից... փախչել իրենի՛ց։

Քլիվին աղոտ հասկացավ, որ այժմ դարձել է իսկական տելեպատ։ Աչքերը փակ, նա տեսնում էր չորս բոլորը և զգում էր, ինչ է տեղի ունենում։ Կատաղի հրդեհ դարձած, նա հարձակվում էր, ճանապարհին սրբելով ամեն բան։ Եվ զգում էր վախը նրանց հոգում։

Այդպես էլ պետք է լիներ։ Մի՞թե մարդը միշտ չի իշխել իր հարմարվողականության, գերագույն բանականության շնորհիվ։ Նույնն էլ հիմա։ Երեք մղոն անցնելով, Քլիվին հպարտ ցատկեց մի բարակ առվի վրայով, կպավ թփերի մի խմբի, բռնկվեց ու թեժացավ...

Եվ ահա, զգաց ջրի առաջին կաթիլը։

Նա շարունակեց այրվել, բայց մի կաթիլը դարձավ հինգ, հետո տասնհինգ, հետո հինգ հարյուր։ Քլիվին թրջվեց, իսկ շատ չանցած, նրա վառելանյութը (խոտերն ու թփերը) ջրի մեջ ծփծփում էր։

Քլիվին հանգչում էր։

Սա պարզապես արդար բան չէ, մտածեց Քլիվին։ Ես ամեն իրավունք ունեի հաղթանակ տոնելու՝ ընդունել էի այս մոլորակի մարտահրավերը և հաղթել էի։ Միայն բնության քմահաճույքը կործանեց ամեն բան։

Զգուշորեն, կենդանիները սկսում էին վերադառնալ։

Ջուրը շարունակում էր թափվել։ Քլիվիի վերջին բոցերը մարեցին։ Նա հառաչեց և ուշագնաց եղավ։

— ... Կեցցե՛ս, լավ ես աշխատել։ Փոստը պահպանել ես, իսկ դա լավ աշխատանքի նշան է։ Երևի կարողանանք մի շքանշան ստանալ քեզ համար։

Քլիվին բացեց աչքերը։ Գլխավերևում կանգնած էր փոստապետը՝ հպարտ ժպիտը դեմքին։ Քլիվին պառկած էր մահճակալին, շուրջը մետաղյա պատեր էին։

Նա փրկարար նավի մեջ էր։

— Ի՞նչ է եղել,— հարցրեց Քլիվին խռպոտ ձայնով։

— Մենք իսկը ժամանակին հասանք,— ասաց փոստապետը։— Լավ կանես դու չշարժվես։ Մի քիչ էլ հապաղեինք, ուշ կլիներ։

— Քլիվին զգաց, որ նավը բարձրանում է, և հասկացավ, որ հեռանում են 3—M—22֊ից։ Նա երերալով քայլեց դեպի լուսանցույցը և նայեց վայր՝ կանաչ հարթավայրին։

— Ուշ կլիներ,— կրկնեց փոստապետը, Քլիվիի կողքին կանգնած ցած նայելով։— Իսկը ժամանակին միացրինք նավի հրդեհաշեջ համակարգը։ Դու կանգնած էիր դաշտային ահավոր հրդեհի ուղիղ կենտրոնում։ Կյանքումս այդպիսի բան չէին տեսել։— Նայելով ներքև՝ անբիծ կանաչ հարթավայրին, փոստապետն ասես մի պահ կասկածեց։ Նա նորից նայեց և նրա դեմքի արտահայտությունը նմանվեց խաբված հովազին։

— Լսի՛ր, այդ ինչպե՞ս է, որ դու չես այրվել։

ԱՄԵՆԱԶԵՆՔԸ

Էդսըլը մարդ սպանելու տրամարդություն ուներ։ Արդեն երեք շաբաթ նա, Փարքն ու Ֆաքսընը քարշ էին գալիս ամայի այդ հարթավայրում, զննում ամեն պատահած թումբ և, ոչինչ չգտնելով, շարժվում դեպի հաջորդը։ Կարճատև մարսային ամառը վերջանում էր, օրերը կամաց֊կամաց ցրտում էին։ Էդսըլի նյարդերը, որ առաջ էլ շատ ամուր չէին, ավելի ու ավելի էին քայքայվում։ Ֆաքսընը՝ այդ փոքրահասակ անձնավորությունը, զվարթ էր, նա երազում էր այն գումարի մասին, որ պիտի վաստակեին, երբ կգտնվեին զենքերը, իսկ Փարքը քայլում էր լուռ ու դանդաղ, ասես երկաթից ձուլված լիներ, և մի բառ իսկ չէր արտաբերում, մինչև իրեն չդիմեին։

Էդսըլի համբերությունը հատելու վրա էր։ Հերթական թմբի զննումը կրկին արդյունք չտվեց, մարսային զենքերի հետքն էլ չկար։ Գունատ արևն անսովոր պայծառ էր թվում, իսկ աստղերը փայլում էին անհավատալիորեն կապույտ երկնքում։ Ցերեկային ցուրտը թափանցում էր Էդսըլի մեկուսացնող հագուստի միջով, փայտացնելով հոդերն ու մկանները։

Միանգամայն անսպասելիորեն, Էդսըլը որոշեց Փարքին սպանել։ Նա չսիրեց այդ լռակյաց մարդուն այն պահից, երբ Երկրում գործընկերներ դարձան։ Չսիրեց նույնիսկ ավելի, քան արհամարհեց Ֆաքսընին։

Էդսըլը կանգ առավ։

— Դու գիտե՞ս ուր ենք գնում,— հարցրեց նա Փարքին ցածր, չարագույժ ձայնով։

Փարքը բացասաբար թոթվեց նեղ ուսերը։ Նրա գունատ, հյուծված դեմքը բացարձակապես անկիրք էր։

— Գիտե՞ս,— կրկնեց Էդսըլը։

Փարքը կրկին թոթվեց ուսերը։

Փամփուշտ՝ ուղիղ գանգի մեջ, որոշեց Էդսըլը՝ ձեռքը մեկնելով ատրճանակին։

— Սպասե՛ք,— աղաչեց Ֆաքսընը, կանգնելով նրանց մեջտեղը։— Մի՛ կորցրու քեզ, Է՛դսըլ։ Մի րոպե մտածիր, թե ինչքան փող կարող ենք վաստակել, երբ զենքերը գտնենք։— Փոքրահասակ մարդու աչքերը փայլեցին այդ մտքից։— Դրանք այստեղ, մոտերքում են, Է՛դսըլ։ Երևի հենց հաջորդ թմբի տակ։

Էդսըլը տատանվեց, խեթ հայացքը Փարքից չկտրելով։ Այդ պահին նա մի բան էր ուզում՝ սպանել։ Եթե այն ժամանակ, Երկրում արշավախումբ կազմելիս, իմանար, որ ամեն ինչ այս ձևով կդասավորվի։ Ախր այնքան հեշտ էր թվում...

Նրա մոտ էր մետաղե տախտակը, որի վրա գրված էր, թե որտեղ է գտնվում մարսեցիների առասպելական կորած զենքը։ Փարքը մարսերեն կարդալ գիտեր, իսկ Ֆաքսընն ի վիճակի էր ֆինանսավորել արշավախումբը։ Ուստի Էդսըլը ենթադրել էր, որ իրենց մնում է միայն Մարս գալ և քայլել դեպի այն թումբը, որտեղ իրենց փնտրածն էր թաքցրած։

Երբեք նախկինում Էդսըլը Երկրից հեռացած չկար։ Նա չէր պատրաստվել շաբաթներով սառել, քաղցել, մնալ կոնցենտրացված մթերաբաժնի հույսին, հաշվի չէր առել գլխապտույտը, որ առաջանում է կուտակիչից օդի բարակ շիթ շնչելուց։ Չէր մտածել, որ մկաններդ ցավում են, երբ ճանապարհ ես հարթում Մարսի խիտ թավուտներով։

Մտածել էր միայն մի բան՝ թե պետությունը, կարևոր չէ, ո՛ր պետությունը, ինչ գին կտա այդ առասպելական զենքերի համար։

— Ներողություն,— ասաց Էդսըլը, հանկարծ հանդարտվելով։— Այս տեղը հոգիս հանել է։ Կներես, որ տաքացա, Փարք։ Առաջնորդի՛ր։

Փարքը գլխով արեց և նորից քայլեց։ Ֆաքսընը թեթևացած շունչ քաշեց ու հետևեց նրան։

— Ի վերջո,— մտածեց Էդսըլը,— ես նրանց կարող եմ սպանել երբ ասես։

Նրանք ճիշտ թումբը գտան միջօրեին, հենց այն պահին, երբ Էդսըլի համբերությունը նորից հատելու վրա էր։ Դա մի արտառոց, խոշոր թումբ էր, ճիշտ այնպես, ինչպես ձեռագրում գրված էր։ Մի քանի մատնաչափ կեղտի ու փոշու տակ մետաղ կար։ Քերելուց հետո պարզվեց, որ դա դուռ է։

— Հիմա, կրակեմ, թող բացվի,— ասաց Էդսըլը, դուրս քաշելով ատրճանակը։

Փարքը մի կողմ հրեց նրան, պտտեց բռնակը և բացեց դուռը։

Ներսում տեսան մի հսկայական սենյակ։ Եվ այնտեղ, մեկը մյուսի վրա, փայլուն շարքերով դարսած էին Մարսի կորած զենքերը՝ մարսային հինավուրց քաղաքակրթության անհետացած մնացորդները։

Երեքը մի պահ կանգ առան հմայված։ Ահա այն գանձը, որը մարդիկ արդեն հույս չունեին գտնել։ Սկսած այն վայրկյանից, երբ մարդկային ոտքն առաջին անգամ դիպավ Մարսի հողին, մեծ քաղաքների ավերակները կրկին ու կրկին հետազոտվել էին։ Այս ու այնտեղ, հարթավայրերում, թափթփված էին ջարդուփշուր եղած մեքենաներ, արվեստի կոթողներ, գործիքներ, ամեն ինչ խոսում էր մեռած տիտանական քաղաքակրթության մասին՝ երկրային քաղաքակրթությունից հազարավոր տարիներով ավելի հին։ Գրառումների մանրազնին վերծանումը ցույց տվեց, որ մեծամեծ պատերազմներն են ամայացրել Մարսը։

Չհաջողվեց, սակայն, իմանալ գլխավորը՝ թե մարսեցիների հետ ինչ է պատահել։ Մի քանի հազար տարի Մարսի վրա ոչ մի բանական արարած չէր եղել։ Ինչ֊որ ձևով գլխովին վերացել էր կենդանական կյանքը։

Եվ, թվում էր, մարսեցիները զենքերն իրենց հետ էին տարել։ Էդսըլը գիտեր, այդ կորած զենքերն իրենց քաշով մեկ ռադիում արժեին, քանի որ անսահման հզոր էին։

Նրանք ներս գնացին։ Էդսըլը ձեռքը վերցրեց առաջին պատահած առարկան, որը 45 մմ տրամաչափի ատրճանակ էր հիշեցնում, բայց ավելի մեծ էր։ Նա քայլեց դեպի դուռը և զենքն ուղղեց մի թփի։

— Մի՛ կրակիր,— ասաց Ֆոքսընը, տեսնելով, որ Էդսըլը նշան է բռնում։— Մեկ էլ տեսար ետ կրակի, կամ մի այլ բան։ Թող պետության մասնագետները կրակեն, երբ կվաճառենք։

Էդսըլը սեղմեց ձգանը։ Յոթանասունհինգ ոտնաչափ հեռավորության վրա գտնվող թուփը բռնկվեց վառ կարմիր բոցով։

— Վատ չէ,— ասաց Էդըլսը, ատրճանակը շոյելով։ Հետո վար դրեց և ձեռքը մեկնեց մի այլ ատրճանակի։

— Խնդրում եմ, Էդսըլ,— ասաց Ֆաքսընը, վախեցած նայելով նրա կողմը։— Փորձելու կարիք չկա։ Մեկ էլ տեսար ատոմային ռումբ պայթեցնես կամ մի ուրիշ բան...

— Ձա՛յնդ,— ասաց Էդսըլը, կրակող միացումը որոնելով։

— Այլևս մի կրակիր,— աղաչեց Ֆաքսընը։— Նա Փարքին նայեց, աջակցություն ակնկալելով, բայց այդ լռակյաց մարդն Էդսըլին էր դիտում։— Ախր այնտեղ մի ինչ֊որ բան մարսեցիների կործանման պատճառ է դարձել,— չէր հանդարտվում Ֆաքսընը։— Հո չե՞ս ուզում նորից գործի դնել այն։

Էդսըլի հայացքն ուղղված էր հողի մակերևույթին, որը նոր կրակոցի առաջացրած տաքությունից շիկացել էր։

— Լավ բան է։— Նա վերցրեց մի ուրիշ, ձողիկի տեսք ունեցող գործիք։ Ցուրտը մոռացել էր։ Էդսըլն իրեն երջանիկ էր զգում, խաղալով այդ փայլուն իրերի հետ։

— Գնացինք,— ասաց Ֆաքսընը, շարժվելով դեպի դուռը։

— Գնա՞նք։ Ո՞ւր,— հարցրեց Էդսըլը։ Նա վերցրեց մի ուրիշ փայլուն զենք, որը հարմար նստեց ձեռքի մեջ։

— Դեպի հրթիռակայան,— ասաց Ֆաքսընը։— Վերադառնանք այս ամենը վաճառելու, ինչպես ծրագրել էինք։ Սրա համար մեր ուզած գինը կտան, որքան ասես։ Ցանկացած պետություն միլիարդներ կտա այսպիսի զենքերի համար։

— Ես միտքս փոխել եմ,— ասաց Էդսըլը։ Նա աչքի տակով Փարքին էր հետևում։ Վտիտ մարդը քայլում էր զենքերի կույտերի միջով, բայց առայժմ ոչ մի բանի ձեռք չէր տվել։

— Հիմա լսիր,— ասաց Ֆաքսընը, զայրալից հայացքը հառած Էդսըլին։— Այս արշավանքը ես եմ ֆինանսավորել։ Մենք ծրագրում էինք գտածը վաճառել։ Ես իրավունք ունեմ... ասենք երևի ոչ...

Չփորձած զենքն ուղղված էր նրա ստամոքսին։

— Ի՞նչ ես ուզում անել,— հարցրեց նա, փորձելով վար չնայել։

— Գրողի ծոցը կորչի վաճառելը,— ասաց Էդսըլը, հենվելով պատի թեք մասին, որտեղից հնարավոր էր Փարքին նույնպես դիտել։— Ինքս էլ կարող եմ այս ամենն օգտագործել։— Նա լայն ժպտաց, աչալրջությունը չկորցնելով։— Ես տանը մի քանի լավ տղա ունեմ, նրանց կզինեմ։ Այստեղի եղածով մենք հեշտ ու հանգիստ կարող ենք գրավել Հարավային Ամերիկայի այն փոքրիկ պետություններից մեկը։ Հետո թող փորձեն ձեռքներիցս խլել։

— Դե,— ասաց Ֆաքսընը, նայելով զենքին։— Ես չեմ ուզում այդ տեսակ բաների մասնակցել։ Ինձ հաշիվ հանեք։

— Եղավ,— ասաց Էդսըլը։

— Մի վախեցի, թե բերանբացություն կանեմ,— շտապ ասաց Ֆաքսընը։— Չեմ անի։ Ուղղակի չեմ ուզում գործ ունենալ կրակոցների ու սպանությունների հետ։ Դրա համար երևի ետ գնամ։

— Հա, իհարկե,— ասաց Էդսըլը։ Փարքը մի կողմ էր կանգնել և եղունգներն էր զննում։

— Երբ այդ թագավորությունը գրավես, ես քեզ հյուր կգամ,— ասաց Ֆաքսընը, թույլ ժպտալով։— Կարող է ինձ դուքս դարձնես, կամ մի ուրիշ բան։

— Ինձ թվում է այո, մի բան կանեմ։

— Հոյակապ է։ Բարով մնաք։— Ֆաքսընը ձեռքով հրաժեշտ տվեց ու քայլեց։ Էդսըլը թույլ տվեց նրան քսան քայլ հեռանալ, հետո նշան բռնեց նոր զենքով և սեղմեց ձգանը։

Զենքը ոչ մի ձայն չհանեց, կրակ չարձագեց, սակայն Ֆաքսընի թևը մաքուր կտրվեց։ Էդսըլը շտապ նորից սեղմեց ձգանը և զենքն ուղղեց Ֆաքսընի մարմնին։ Փոքրահասակ մարդն ուղիղ երկու կես եղավ, իսկ նրա ոտքերի տակ գետինը ճեղքվեց։

Էդսըլը շրջվեց, գլխի ընկնելով, որ անպաշտպան թիկունքը Փարքին է ուղղել։ Փարքին մի բան էր մնում անել՝ վերցնել մոտակա զենքը և կրակել։ Բայց Փարքը հանգիստ կանգնել էր, ձեռքերը կրծքին խաչած։

— Այդ ճառագայթն ինչ ասես կարող է կտրել֊անցնել,— ասաց Փարքը։— Շատ օգտակար բան է։

Հաջորդ կես ժամը հիանալի անցավ՝ Էդսըլը, մեկ այս, մեկ այն զենքը ձեռքին, դուրսուներս էր վազվզում։ Փարքը ոչ մի բանի ձեռք տալու փորձ չարեց, բայց հետաքրքրությամբ հետևում էր նրա գործողություններին։ Հինավուրց մարսային զենքերը կատարելապես նոր էին մնացել, հազարավոր տարիների անգործությունը, հիրավի, ոչ մի վնաս չէր հասցրել։ Շատ կային տարբեր կառուցվածքների ու հնարավորությունների կործանիչ զենքեր, ինչպես նաև ջերմային ու ռադիոակտիվ զենքեր՝ հրաշալի փոքր հրացաններ ու ատրճանակներ։ Կային սառեցնող զենքեր ու այրող զենքեր, զենքեր, որոնք մասնատում էին, կտրում, արյունը մակարդեցնում, կաթվածահարում և անում ուրիշ ինչ ասես՝ կյանքին վերջ տալու համար։

— Արի այս մեկը փորձենք,— ասաց Փարքը։ Էդսըլը, որն ավարտում էր մի հետաքրքիր երեքփողանի հրացանի փորձարկումը, կանգ առավ։

— Ես զբաղված եմ,— ասաց նա։

— Մի կողմ դիր այդ խաղալիքները։ Արի խելքը գլխին ապրանք նայենք։

Փարքը կանգնել էր մի ցածր ու լայն, սև մեքենայի կողքը, որն անիվներ ուներ։ Երկուսով մեքենան քաշեցին֊հանեցին դուրս։ Փարքը դիտում էր, թե Էդսըլն ինչպես է շարժում լծակները։ Մեքենայի խորքում թույլ դզզոց լսվեց։ Հետո շուրջը ինչ֊որ կապույտ մուժ գոյացավ։ Էդսըլը շարունակեց շարժել լծակները, մինչև մուժը տարածվեց այնքան, ու շրջափակեց երկուսին էլ։

— Որևէ բլաստեր փորձիր դրա վրա,— ասաց Փարքը։ Էդսըլը վերցրեց պայթեցնող ատրճանակներից մեկը և կրակեց։ Մուժը կլանեց կրակոցը։ Էդսըլն իրար հետևից երեք ատրճանակ էլ փորձեց, բայց ոչ մեկը չհաղթահարեց կապույտ մուժը։

— Սա երևի ատոմային ռումբն էլ կկանգնեցնի,— ցածրաձայն ասաց Փարքը։— Ուժային դաշտ է։

Էդսըլն անջատեց մեքենան և նրանք նորից ներս գնացին։ Արևն արդեն հորիզոնին էր մոտենում, և անձավի ներսում մթնել էր։

— Գիտես,— ասաց Էդսըլը,— դու կարգին տղա ես, Փարք։ Շատ լավ տղա ես։

— Շնորհակալություն,— ասաց Փարքը, նայելով զենքերի կույտին։

— Հո դեմ չե՞ս, որ Ֆաքսընի հարցերը լուծեցի։ Ուղիղ գնալու էր մեզ ծախեր պետությանը։

— Ընդհակառակը, հավանություն եմ տալիս։

— Հոյակապ է։ Չէ, դու կարգին տղա ես։ Ախր կարող էիր ինձ սպանել, երբ ես Ֆաքսընին էի սպանում։— Էդսըլը չավելացրեց, որ ինքը հենց այդպես կվարվեր։

Փարքն ուսերը թոթվեց։

— Ինչպե՞ս ես վերաբերվում այն թագավորության հարցին։ Հետս կմասնակցե՞ս,— ժպտալով հարցրեց Էդսըլը։— Ինձ թվում է, որ կարող ենք հաջողացնել։ Մի լավ տեղ կճարենք՝ սիրուն աղջիկներ կլինեն, կարգին ժամանակ կանցկացնենք։ Ի՞նչ ես կարծում։

— Իհարկե,— ասաց Փարքը։— Հաշվիր, որ ես մասնակցում եմ։

Էդսըլը թփթփացրեց նրա ուսը, և երկուսով քայլեցին զենքերի կույտերի կողքով։

— Սրանք բոլորը պարզ են,— ասաց Փարքը, երբ հասան սենյակի ծայրին։— Նախորդների ձևափոխված տեսակներն են։

Սենյակի վերջում դուռ կար։ Դռան վրա մարսերեն տառեր էին փորագրված։

— Այդ ի՞նչ է գրած,— հարցրեց Էդսըլը։

— Վերջնական զենքեր, կամ սրա պես մի բան,— ասաց Փարքը, շեղակի նայելով նուրբ նախշանկարներին։— Զգուշացնում են, որ ներս չգնանք։— Նա բացեց դուռը։ Երկուսով ներս քայլեցին ու հանկարծ ետ ընկրկեցին։

Այս մյուսն ընդարձակ մի դահլիճ էր, նախորդից երեք անգամ մեծ։ Եվ այդ ամբողջ հսկայական սենյակը, ինչքան մարդու աչքը կտրում էր, լի էր զինվորներով։ Հոյակապ հագնված, ոտքից գլուխ զինավառված, զինվորներն արձանների նման անշարժ էին։

Նրանք կենդանի չէին։

Դռան կողքը սեղան կար, իսկ սեղանի վրա՝ երեք առարկա։ Առաջինը մոտավորապես մարդկային բռունցքի չափ գունդ էր, վրան տրամաչափված թվահարթակ։ Երկրորդը փայլուն սաղավարտ էր։ Իսկ երրորդը մի փոքրիկ սև տուփ էր, վրան մարսերեն տառեր։

— Սա ի՞նչ է, գերեզմանո՞ց,— շշնջաց Էդսըլը, հարգանքախառը սարսափով նայելով մարսեցի զինվորների ուժեղ, ոչ երկրային դեմքերին։ Փարքը, որը կանգնած էր նրա ետևում, չպատասխանեց։

Էդսըլը քայլեց դեպի սեղանը և ձեռքն առավ գունդը։ Նա զգուշորեն թվահարթակը մի նշան առաջ տարավ։

— Ի՞նչ ես կարծում, ի՞նչ կլինի,— հարցրեց նա Փարքին։— Կարո՞ղ է պատահել, որ...

Հանկարծ երկուսն էլ շունչերը պահեցին ու ետ֊ետ գնացին։

Զինվորների շարքերում շարժում էր սկսվել։ Նրանք օրորվելցին, ապա «զգաստ» դիրք ընդունեցին։ Այլևս մեռածին հատուկ քարացած տեսք չունեին։ Հինավուրց զինվորները կենդանացել էին։

Նրանցից մեկը, զարմանահրաշ վառ կարմիր ու արծաթակար համազգեստով, մոտեցավ Էդսըլին և խոնարհվեց։

— Սըր, զորքը պատրաստ է։

Էդսըլը զարմանքից չէր կարողանում խոսել։

— Ինչպե՞ս կարող եք դուք հազարավոր տարիներ անց կենդանի լինել,— ասաց Փարքը։— Դուք մարսեցինե՞ր եք։

— Մենք մարսեցիների ծառաներն ենք,— ասաց զինվորը։ Փարքը նկատեց, որ վերջինի շրթունքները չեն շարժվում։ Այդ մարդը տելեպատիայի միջոցով էր հաղորդակցվում։ — Սըր, մենք սինթետիկներ ենք։

— Ո՞ւմ եք ենթարկվում,— հարցրեց Փարքը։

— Ակտիվացնողին, սըր։— Սինթետիկը խոսում էր ուղիղ Էդսըլի հետ, նայելով նրա ձեռքի գնդին։— Մենք ոչ ուտելու կարիք ենք զգում, որ քնելու։ Մեր միակ նպատակը, սըր, ձեզ ծառայելն է ու կռվելը։— Զինվորները, ի նշան հավանության, գլխով արեցին։

— Մեզ ի մարտ առաջնորդեք, սը՛ր։

— Անպայման,— ասաց Էդսըլը, վերջնականապես խելքի գալով։— Ես ձեզ, տղերք, կարգին կռիվների կառաջնորդեմ, վստահ եղեք։

Զինվորները հանդիսավորությամբ երեք անգամ «ողջույն» գոչեցին։ Էդսըլը ժպտաց, նայելով Փարքին։

— Իսկ մնացած թվերը ինչի՞ համար են,— հարցրեց Էդսըլը։ Բայց զինվորը լուռ էր։ Հարցն ակնհայտորեն վեր էր նրա սահմանափակ գիտակցությունից։

— Գուցե ուրիշ սինթետիկներ են կենդանացնում,— ասաց Փարքը։— Հավանաբար գետնի տակ էլի դահլիճներ կան։

— Եղբայրնե՛ր,— գոչեց Էդսըլը։— Ես ձեզ կառաջնորդե՛մ դեպի մարտ, այո՛։— Կրկին զինվորները ողջունեցին, հանդիսավորությամբ, երեք անգամ։

— Քնեցրու նրանց և արի ծրագրեր կազմենք,— ասաց Փարքը։ Ցնցված Էդսըլը ետ տարավ թվահարթակը։ Զինվորները վերստին սառեցին ու անշարժացան։

— Արի դուրս գնանք։

— Ճիշտ է։

— Եվ այդ բաները հետդ վերցրու։

Էդսըլը վերցրեց փայլուն սաղավարտն ու սև տուփը և հետևեց Փարքին։ Հիմա արևը համարյա մայր էր մտել և կարմիր հողի վրա սև ստվերներ էին հայտնվել։ Ցուրտը խայթում էր, բայց երկուսից ոչ մեկը դրան ուշադրություն չդարձրեց։

— Լսեցի՞ր, ինչ ասացին, Փարք։ Լսեցի՞ր։ Ասացին, որ ես իրենց առաջնորդն եմ։ Այդ տեսակ զինվորներով...— նա ծիծաղեց, նայելով երկնքին։ Այդ զինվորներով, այդ զենքերով ոչինչ չի կարողանա արգելք հանդիսանալ իրեն։ Զավթած պետությունը կլցնի աշխարհի ամենագեղեցիկ աղջիկներով, և ա՛յ թե ժամանակ կանցկացնի։

— Ես գեներալ եմ,— գոչեց Էդսըլը և սաղավարտը դրեց գլխին։— Տեսքս ինչպե՞ս է, Փարք։ Նմա՞ն եմ...— Նա կանգ առավ, ականջներում ձայն էր հնչում՝ շշնջոց, մրթմրթոց։ Ի՞նչ էր ասում ձայնը։

— ... Գրողի տարած ապուշ, թագավորության մասին իր չնչին երազանքով։ Այս տեսակ ուժը հանճարի տեր մարդու համար է, մարդ, որը կարող է վերափոխել պատմությունը։ Ի՛նձ համար։

— Այդ ո՞վ է խոսում։ Դո՞ւ ես, Փարք։— Էդսըլը հանկարծ հասկացավ, որ սաղավարտն իրեն թույլ է տալիս ուրիշի մտքերը լսել։ Նա ժամանակ չունեցավ կշռադատելու, թե դա ինչպիսի զենք կարող է դառնալ տիրակալի ձեռքին։

Փարքը խնամքով կրակեց նրա մեջքին ատրճանակով, որն ամբողջ ժամանակ մոտն էր պահել։

— Ինչպիսի՛ ապուշ,— ինքն իրեն ասաց Փարքը, սաղավարտը հագցնելով իր գլխին։— Թագավորությո՜ւն։ Աշխարհի ողջ ուժը ձեռքի տակ է, իսկ նա երազում է փոքրիկ թագավորության մասին։

Նա ետ նայեց անձավի մուտքին։

— Այս զորքերով, ուժային դաշտով և զենքերով ես կարող եմ աշխարհը նվաճել։— Նա այդ ասաց սառնորեն, գիտենալով, որ դա փաստ է։ Ապա շրջվեց, որ գնա անձավ՝ սինթետիկներին կենդանացնելու, սակայն կանգ առավ ու ձեռքը վերցրեց Էդսըլի բերած փոքրիկ սև տուփը։

Տուփի վրա մարսային սահուն տառերով փորագրված էր՝ «Ամենազենք»։

— Տեսնես սա՞ ինչ է,— ինքն իրեն հարց տվեց Փարքը։ Նա Էդսըլին բավականաչափ երկար էր կենդանի թողել, որպեսզի վերջինս փորձարկեր բոլոր զենքերը՝ ի՞նչ կարիք կար պատահական կրակոցի վտանգի ենթարկելու սեփական անձը։

Ափսոս Էդսըլն այնքան չապրեց, որ այս մեկը նույնպես փորձեր։

— Իհարկե, ես սրա կարիքն առանձնապես չեմ զգում,— ասաց Փարքն ինքն իրեն։— Բայց այս մեկը կարող էր գործը դարձնել շատ ավելի հեշտ ու ապահով։ Ինչ որ է, սա լավ բան պիտի լինի։

— Դե,— ասաց նա,— հիմա տեսնենք, թե մարսեցիներն ինչն էին համարում իրենց ամենազենքը։— Նա բացեց տուփը։

Տուփից գոլորշի ելավ ու Փարքն այն մի կողմ նետեց, մտածելով, թե գոլորշին թունավոր գազ է։

Գոլորշին բարձրացավ, միառժամանակ այս ու այն կողմ լողաց օդում, իսկ հետո սկսեց խտանալ։ Ապա տարածվեց, մեծացավ ու ձև ընդունեց։

Մի քանի վայրկյանից այն կազմավորվեց, շարունակելով ճախրել տուփի վրա։ Մթնշաղի մեջ նրա փայլը սպիտակ էր, և Փարքը տեսավ, որ այն ուղղակի մի հսկայական բերան է, որի վերևում երկու անթարթ աչք կա։

— Հո՛, հո՛,— ասաց բերանը։— Պրոտոպլա՜զմա։— Այն լողաց դեպի Էդսըլի մարմինը։ Փարքը բարձրացրեց բլաստերը և խնամքով նշան բռնեց։

— Հանգիստ պրոտոպլազմա,— ասաց բերանը, հոտոտելով Էդսըլի մարմինը։— Ես սիրում եմ հանգիստ պրոտոպլազմա։— Հետո միանգամից կուլ տվեց մարմինը։

Փարքը կրակեց։ Կրակոցի հետևանքով գետնի մեջ տասը ոտնաչափ տրամագծով անցք առաջացավ։ Հսկա բերանը հանգիստ մի կողմ լողաց, քմծիթաղ տալով։

— Ինչքա՜ն սպասեցի,— ասաց այն։

Փարքն աշխատում էր նյարդերն ամուր պահել, իրեն թույլ չէր տալիս խուճապի մատնվել։ Նա հանգիստ միացրեց ուժային դաշտը, շուրջը կապույտ գունդ առաջացնելով։

Շարունակելով քմծիծաղել, բերանը լողաց անցավ կապույտ մուժի միջով։

Փարքը վերցրեց այն զենքը, որն Էդսըլն օգտագործել էր Ֆաքսընի վրա, զգալով, որ այդ հարմարավետ ատրճանակը ձեռքի մեջ դողում է։ Բերանի առաջխաղացման հետ նահանջեց դեպի ուժային դաշտի մի կողմը և հուպ տվեց ճառագայթ արձակող ձգանը։

Այն շարունակեց գալ։

— Կորի՛ր, սատկի՛ր,— բղավեց Փարքը, նրա նյարդերը չդիմացան։ Բայց այն շարունակեց գալ, լայն ժպտալով։

— Ես սիրում եմ հանգիստ պրոտոպլազմա,— ասաց այն և հսկայական բերանը հակեց Փարքի վրա։— Բայց ես նաև աշխույժ պրոտոպլազմա եմ սիրում։

Այն միանգամից կուլ տվեց, հետո լողաց դաշտի մյուս կողմը, անհամբերությամբ իր շուրջը որոնելով պրոտոպլազմայի միլիոնավոր միավորներ, ինչպես եղել էր դարեր առաջ։

ՄԻ ՔԻՉ ՉԶՐՈՒՑԵ՞ՆՔ

Վայրէջքը յուղի պես հարթ անցավ, եթե չհաշվենք երկու արևների և վեց լուսինների առաջացրած ձգողականության քմայքները։

Ցածրադիր ամպաշերտը որոշ անախորժություն կպատճառեր, եթե Ջեքսընն ինքը ղեկավարեր վայրէջքը։ Բայց նա հեռու էր այդպիսի երեխայություններից։ Ավելի լավ և ավելի ապահով էր միացնել հաշվիչ մեքենան, թիկնել բազկաթոռին և հանգիստ դիտել։

Երկու հազար ոտնաչափ բարձրության վրա ամպաշերտը ցրվեց։ Ջեքսընը հնարավորություն ունեցավ իր մինչ այդ տեսածում համոզվելու. ներքևում քաղաք կար՝ պարզ ու տեսանելի։

Ջեքսընն աշխարհի ամենամիայնակ մարդկանցից մեկն էր՝ այդպիսին էր նրա աշխատանքի բնույթը։ Այդ աշխատանքը, սակայն, որքան էլ պարադոքսային է, պահանջում էր վերին աստիճանի մարդամոտ բնավորություն։ Այս ներքին հակասության պատճառով Ջեքսընը սովորություն ուներ ինքն իր հետ խոսելու։ Նման գործով զբաղվողների մեծ մասին հատուկ էր դա։ Ջեքսընը կարող էր խոսել ում հետ ասես՝ մարդու կամ այլմոլորակայինի, անկախ չափից, ձևից կամ գույնից։

Այդ բանն անելու համար նրան վճարում էին, թեև առանց վճարելու էլ պետք է աներ։ Նա խոսում էր երկարատև միաջստղային թռիչքների ժամանակ, երբ մենակ էր, իսկ երբ որևէ մեկը կամ ինչ֊որ բան պատասխանում էր, խոսում էր նույնիսկ ավելի շատ։ Ջեքսընը գտնում էր, որ բախտավորություն է դրա համար վարձատրվելը։

— Եվ ոչ թե պարզապես վարձատրվելը,— հիշեցրեց նա ինքն իրեն,— լավ վարձատրվելը և դեռ, դրան գումարած, դրամական պարգև՝ հաջողության դեպքում։ Բացի այդ, այնպիսի զգացում ունեմ, որ այս մոլորակն ինձ համար հաջող է լինելու։ Ինձ թվում է այս մեկի շնորհիվ հարստանալու եմ, եթե, իհարկե, ինձ այստեղ չսպանեն։

Մոլորակից մոլորակ միայնակ թռիչքները և մահվան սպառնալիքը այս աշխատանքի միակ թերություններն էին, բայց եթե գործը վտանգավոր ու դժվար չլիներ, վճարն էլ այդքան լավը չէր լինի։

Կսպանե՞ն իրեն այս անգամ։ Դժվար է ասել։ Բնիկների վարքագիծն անգուշակելի էր, ճիշտ այնպես, ինչպես մարդկանցը, միայն թե ավելի շատ։

— Բայց չեմ կարծում, թե ինձ կսպանեն,— ասաց Ջեքսընը։— Այսօր ինձ վերին աստիճանի հաջողակ եմ զգում։

Այս պարզ ու հասարակ փիլիսոփայությունը նրան նեցուկ էր հանդիսացել տարիներ շարունակ, տիեզերական անվերջանալի միայնակ մղոնները կտրելիս՝ տասը, տասներկու, քսան մոլորակ կատարած այցերի ժամանակ։ Այժմ Ջեքսընը պատճառ չէր տեսնում իր տեսակետը փոխելու։

Նավը վայրէջք կատարեց։ Ջեքսընն ապահովության համար միացրեց կյանքի պայմանները ստուգող հարմարանքները։

Ստուգեց թթվածնի քանակությունը, մթնոլորտում նիշակիր ատոմների պարունակությունը և թռուցիկ զննեց տեղական միկրոօրգանիզմները։ Մոլորակը կյանքի համար պիտանի էր։ Ջեքսընը կրկին թիկնեց աթոռին ու սկսեց սպասել։ Իհարկե, սպասումը երկար շտևեց։ Նրանք՝ տեղացիները, բնիկները, անդրենածինները՝ թող կոչվեն ինչպես կամենում եք — դուրս եկան իրենց քաղաքից տիեզերանավին նայելու։ Իսկ Ջեքսընը նրանց էր նայում լուսանցույցից։

— Հըմ,— ասաց նա,— երևում է այս անտառաշերտում բնակվողները մաքուր հումանոիդներ են։ Դա նշանակում է, որ Ջեքսըն քեռին հինգ հազար դոլար պարգև կստանա։

Քաղաքի բնակիչները երկոտանի միգլխանիներ էին։ Նրանք իրենց տեսակին համապատասխան քանակությամբ մատներ, քթեր, աչքեր, ականջներ ու բերաններ ունեին։ Նրանց մաշկը մարմնաբեժագույն էր, շուրթերը բաց կարմիր էին, մազերը՝ սև, շագանակագույն, կարմիր։

— Դատարկ բան է, նրանք մերոնց շատ նման են,— ասաց Ջեքսընը։— Սատանան տանի, դրա համար լրացուցիչ պարգևատրություն կստանամ։— Հումանոիդի՞սսիմուս, հըմ...

Բնիկները հագուստներով էին։ Մի քանիսը խնամքով փորագրված փայտի կտորներ էին բռնել, նման սպայական ձեռնափայտերի։ Կանայք փորագրված և էմալապատ զարդեր էին կրում։

Ջեքսընն արագ կարգեց նրանց զարգացումը որպես Երկրի ուշ բրոնզե դարին համապատասխան։

Բնիկներն իրար մեջ խոսում ու ձեռքերով շարժումներ էին անում։ Նրանց լեզուն, իհարկե, Ջեքսընի համար անհասկանալի էր, բայց դա նշանակություն չուներ։ Կարևորը, որ նրանք լեզու ունեին, և որ ինքն իր ձայնային համակարգով կարող էր արտաբերել նրանց հնչյունները։

— Եվ ոչ թե անցյալ տարվա այն ծանր մոլորակի նման,— ասաց Ջեքսընը։— Գերձայնային շուն շան որդիք։ Ստիպված էի հատուկ ականջակալներ ու միկրոֆոն կրել, և ստվերում ջերմությունը հարյուր տասը աստիճան էր2։

Բնիկներն իրեն էին սպասում և Ջեքսընը դա գիտեր։ Երես առ երես հանդիպման առաջին պահը միշտ էլ նյարդային էր։

Հենց այդ պահին էին նրանք առավել հակված վրադ հարձակում գործելու։

Ջեքսընը դժվարությամբ մոտեցավ ելքի դռնակին, թուլացրեց այն, հետո տրորեց աչքերը և մաքրեց կոկորդը։ Նրան հաջողվեց դեմքին ժպիտ պատկերել։ Ինքն իրեն ասաց.

— Մի՛ քրտնիր, հիշիր, դու ընդամենը միջաստղային թափառաշրջիկ ես, մի տեսակ գալակտիկական շրջմոլիկ, եկել ես բարեկամության ձեռք մեկնելու և ուրիշ ոչինչ։ Հավատա ինքդ քեզ և այս արտաերկրային ջահելները նույնպես կհավատան։ Հիշիր Ջեքսընի օրենքը՝ բոլոր բանական կենսաձևերն օժտված են դյուրահավատություն կոչվող երկնային պարգևով. դա նշանակում է, որ եռալեզու Օրանգուս հինգերորդցուն կարելի է խաբել ճիշտ այնպես, ինչպես Սեյնթփոլցի Ջո Դոքսին։

Եվ այսպիսով Ջեքսընը, դեմքին խիզախ, արհեստական ժպիտ, լայն բացեց ելքի դռնակը և դուրս եկավ մի քիչ զրուցելու։

— Հը՞, ոնց եք, լա՞վ եք,— հարցրեց Ջեքսընը միանգամից, պարզապես սեփական ձայնը լսելու նպատակով։

Մոտ կանգնած բնիկները սարսափահար ետ ընկրկրեցին։ Համարյա բոլորը խոժոռ էին։ Երիտասարդներից մի քանիսը բազուկներից կախած պատյանների մեջ բրոնզե դանակներ ունեին։ Դրանք կոպիտ ու անշնորհք էին պատրաստված, սակայն ոչ պակաս արդյունավետ էին, քան ցանկացած այլ զենք։ Բնիկները սկսեցին մոտենալ։

— Հանգի՛ստ, առանց հուզվելու,— ասաց Ջեքսընը, պահպանելով ձայնի հանդարտ ու անվրդով երանգը։

Բնիկները դուրս քաշեցին դանակները և սկսեցին առաջ գալ։ Ջեքսընը տեղից չշարժվեց, շարունակելով սպասել, միաժամանակ պատրաստ՝ ռեակտիվ շարժիչ ունեցող նապաստակի պես դռնակի միջով ներս սլանալու, եթե միայն հասցնի։

Հետո մի երրորդ մարդ (սրանց կարելի է նաև «մարդ» անվանել, որոշեց Ջեքսընը) միացավ առաջին երկու ռազմաշունչներին։ Այս մեկն ավելի տարիքով էր։ Նա արագ֊արագ խոսում էր, ձեռքերով շարժումներ անում։ Դանակավոր երկուսը նայեցին նրան։

— Ճիշտ է,— խրախուսաբար ասաց Ջեքսընը։— Ապա լավ նայեք։ Ինչ մե՜ծ, սարի չափ տիեզերանավ։ Իսկական կախարդանք։ Ի՜նչ ուժեղ մեքենա, իսկապես առաջընթաց տեխնիկայի արտադրանք։ Ցանկություն է առաջանում կանգ առնել ու խորհել, այնպես չէ՞։

Այդպես էր։

Բնիկները կանգ էին առել, և եթե չէին էլ խորհում, ապա գոնե խոսում էին, այն էլ շատ։ Նրանք մատնացույց արին նավը, հետո իրենց քաղաքը։

— Սկսում եմ հասկանալ,— նրանց ասաց Ջեքսընը։— Ուժի լեզուն բոլորին է հասկանալի, այնպես չէ՞, եղբորորդիներ։

Նա շատ տարբեր մոլորակների վրա բազմաթիվ այսպիսի տեսարանների էր վկա եղել։ Առանց դժվարության կարող էր գուշակել, թե ինչ են խոսելու։ Սովորաբար տեղի է ունենում հետևյալը.

Անկոչ հյուրը վայրէջք է կատարում տարաշխարհիկ տիեզերական մեքենայով և առաջացնում (1) հետաքրքրություն, (2) վախ և (3) թշնամանք։ Մի քանի րոպեանոց երկյուղած հայեցողությունից հետո ադրենածիններից մեկը սովորաբար ասում է ընկերոջը.

— Լսի, այս անտեր երկաթի կտորը մեջը լիքը ուժ ունի։

— Ճիշտ ես, Հերբի,— պատասխանում է երկրորդ ադրենածինը՝ նրա ընկեր Ֆրեդը։

— Բա ի՞նչ, ճիշտ եմ,— ասում է Հերբին։— Ու գրողը տանի, այսքան ուժով, տեխնիկայով ու բան֊մանով այս հրացանի տղան կարող է մեզ ստրկացնել։ Չէ, լուրջ, եթե մտքին դնի...

— Խելքին մոտ բան ես ասում, Հերբ, հենց այդպես էլ կլինի։

— Ուրեմն ասածս ինչ է,— շարունակում է Հերբին,— ասում եմ, ավելի լավ է ռիսկի չդիմենք։ Ուզում եմ ասել, ինչ խոսք, նա ընկերական տեսք ունի, բայց ախր շատ ուժ ունի, չափից դուրս, և դա լավ բան չի։ Իսկ այս պահը նրա հախից գալու համար ամենահարմարն է, որովհետև այնպես է կանգնած, կարծես թե ծափերի է սպասում։ Ուրեմն եկեք այս վիժվածքի հարցերը լուծենք, իստ հետո կարող ենք նստել ու քննարկել, թե ինչն ինչոց է։

— Հորս արև, ես քո հետ եմ,— գոչում է Ֆրեդը։ Մյուսները նույնպես համաձայնության նշաններ են ցույց տալիս։

— Ապրեք, տղերք,— բացականչում է Հերբին։ Եկեք վրա պրծնենք ու այս օտար խեղկատակին հենց հիմա իր տեղը դնենք։

Ուստի նրանք սկսում են շարժվել, բայց հանկարծ, վերջին պահին, ծերունի դոկտորը (երրորդ տեղաբնակը) մեջ է ընկնում, ասելով.

— Մի րոպե համբերեք, տղաներ, այդպես բան դուրս չի գա։ Նախ, մենք օրենքներ ունենք...

— Գրողի ծոցը,— ասում է Ֆրեդը (ի ծնե խառնակիչ ու կռվարար, որին հրահրելը հեշտ է)։

— ... Եվ օրենքներից բացի, դա չափից դուրս վտանգավոր կլինի մեզ համար։

— Ես ու Ֆրեդը չենք վախում,— ասում է քաջարի Հերբը։— Ավելի լավ չի՞ դուք գնաք կինո֊բան նայելու, Դոք։ Մենք տղերքով ինչ֊որ պետք է կանենք։

— Ես նկատի չունեի նեղ անձնական վտանգը,— քամահրանքով ասում է ծերունի Դոքը։— Ես վախենում եմ, որ կավերվի մեր քաղաքը, սրի կքաշվեն մեր հարազատներն ու սիրելիները, գլխովին կոչնչանա մեր քաղաքակրթությունը։

Հերբն ու Ֆրեդը կանգ են առնում։

— Ի՞նչ եք խոսում, Դոք։ Եղած֊չեղածը մի հոտած օտարական է, դանակը խոթում ես փորը և աղիքները դուրս են թափվում, այնպես, ինչպես բոլորինը։

— Հիմարնե՛ր։ Schlemiel֊նե՛ր3,— որոտում է իմաստուն ծերունի Դոքը։— Իհարկե, կարող եք նրան սպանել։ Բայց ի՞նչ կլինի դրանից հետո։

— Հը՞,— ասում է Ֆրեդը, կկոցելով ծովակապույտ, չռված աչքերը։

— Ապուշնե՛ր։ Cochon֊նե՛ր4։ Չլինի՞ կարծում եք սա օտարականների ունեցած միակ տիեզերանավն է։ Թե՞ կարծում եք մյուսները չգիտեն, թե այս մեկն ուր է գնացել։ Հո չե՞ք կարող հերքել, որ այնտեղ, որտեղից նա եկել է, այս նավերից շատ կա ու նաև չեք կարող հերքել, որ նրանք կկատաղեն, եթե այս նավը ժամանակին չվերադառնա, ու նաև չեք կարող հերքել, որ երբ այս օտարականներն իմանան ինչն ինչոց է, շատ կջղայնանան, կթռնեն կգան այստեղ ու ամեն ինչ տակնուվրա կանեն։

— Այդ ինչի՞ չեմ կարող հերքել որ,— հարցնում է թուլամիտ Ֆրեդը։

— Որովհետև դու ինքդ նման դեպքերում այդպես կանեիր, ճի՞շտ է։

— Ես կարող է և անեի,— հիմարավուն ժպիտով ասում է Ֆրեդը։— Հա, ես կարող է այդ բանն անեի։ Բայց լսեք, գուցե նրանք չանեն։

— Գուցե՜, գուցե՜,— ծաղրում է իմաստուն ծերունի Դոքը։— Գիտես, սիրելիս, մենք չենք կարող եղած֊չեղածը խաղաթղթի վրա դնել մի անիծյալ գուցեի պատճառով։ Մենք չենք կարող սպանել այս օտար խեղկատակին միայն այն հույսով, թե գուցե նրա ժողովուրդը չանի այն, ինչ կաներ ամեն մի խելքը տեղը մարդ՝ այսինքն մեզ գրողի ծոցը ուղարկել։

— Հըմ, երևի չենք կարող,— ասում է Հերբին։— Բայց Դոք, ի՞նչ ենք կարող անել։

— Միայն սպասել ու տեսնել, թե ինչ է ուզում։

Դրան շատ նման տեսարան տեղի էր ունեցել առնվազն երեսուն կամ քառասուն անգամ։ Արդյունքը սովորաբար լինում էր «կսպասենք֊կտեսնենք» քաղաքականությունը։ Ժամանակ առ ժամանակ երկրից եկած կապավորը սպանվում էր մինչև ծերունի Դոքի իմաստուն խորհուրդը արձագանք կգտներ — սակայն Ջեքսընը ռիսկի դիմելու համար փող էր ստանում։

Եթե կապավորը սպանվում էր, հատուցումը վրա է հասնում արագ ու սարսափելի անխուսափելիությամբ։ Նաև ցավով, իհարկե, քանի որ Երկիրը ծայրաստիճան քաղաքակրթված վայր էր և սովոր էր ապրել ըստ օրենքների։ Ոչ մի քաղաքակրթված, օրենք հարգող ցեղ եղեռն չի գործի։ Եթե ուզում եք իմանալ, Երկրի բնակիչները եղեռնը շատ տհաճ բան են համարում, և նրանք չեն սիրում առավոտյան լրագրերում դրա կամ դրան նման մի այլ բանի մասին կարդալ։ Իհարկե, դեսպանորդները պետք է պրոտեկցիա ունենան և սպանությունը պետք է պատժվի, բոլորը դա գիտեն։ Բայց այնուհանդերձ մարդ լավ չի զգում, երբ առավոտյան սուրճը խմելիս եղեռնի մասին է կարդում։ Այդպիսի լուրը կարող է մարդու ամբողջ օրը փչացնել։ Երեք֊չորս եղեռն և մարդ կարող է այնքան զայրանալ, որ ընտրություններին կառավարության օգտին չի քվեարկի։

Բարեբախտաբար, այդ տեսակ տհաճ բաների առիթ հաճախ չէր լինում։ Բնիկները սովորաբար բավական արագ հասկանում էին։ Չնայած լեզվական պատնեշին, նրանք սովորում էին, որ երկրաբնակներին պարզապես չեն սպանում։ Իսկ հետո, կամաց֊կամաց, սովորում էին մնացած բաները։

Տաքգլուխները դանակները դրել էին պատյանների մեջ։ Բոլորը ժպտում էին, բացի Ջեքսընից, որը բորենու նման բացել էր ատամները։ Բնիկները ձեռքերով ու ոտքերով նազանի շարժումներ էին անում, որոնք ըստ երևույթին բարի գալուստի մաղթանք էին խորհրդանշում։

— Հըմ, դա լավ է,— ասաց Ջեքսընը, ինքը նույնպես մի քանի գեղանի շարժում անելով։— Ես ինձ զգում եմ ինչպես տանը։ Իսկ հիմա, ենթադրենք, դուք ինձ կտանեք ձեր առաջնորդի մոտ, ցույց կտաք քաղաքը և այլն։ Հետո ես կտեղավորվեմ, կսովորեմ ձեր քաղցրիկ լեզուն, և մենք մի քիչ կզրուցենք։ Իսկ դրանից հետո ամեն ինչ հիանալի առաջ կգնա։ En avant!5

Այս ասելով, Ջեքսընը կայտառ քայլեց դեպի քաղաք։ Թեթև երկընտրանքից հետո նորահայտ ընկերները հետևեցին նրան։

Ամեն ինչ ըստ ծրագրի էր գնում։

Ջեքսընը, բոլոր մյուս կապավորների նման, արտակարգ ունակությունների տեր պոլիգլոտ էր։ Նրա զենքը առաջին հերթին ֆենոմենալ հիշողությունն էր և վերին աստիճանի նուրբ լսողությունը։ Իսկ ամենակարևորը, Ջեքսընը լեզուների հարցում ապշեցուցիչ ընդունակ էր և իմաստը գտնելու գերբնական ինտուիցիա ուներ։

Երբ Ջեքսընն ընդհարվում էր որևէ անհասկանալի լեզվի հետ, նա նախ լսողության միջոցով արագ ու անսխալ տարբերակում էր իմաստակիր միավորները՝ լեզվի կառուցվածքային հիմնաքարերը։ Առանց որևէ ջանքի նա դասակարգում էր հնչախմբերը ըստ խոսքի ճանաչողական, կամային և հուզական կերպերի։ Քերականական տարրերը նրա վարժ ականջի համար անմիջապես հստակ էին դառնում։ Նախածանցներն ու վերջածանցները ոչ մի բարդություն չէին ներկայացնում, բառերի շարադասությունը, մասնիկների կրկնավորումը և հնչերանգը ոչ մի դժվարության տեղիք չէին տալիս։ Ջեքսընը լեզվաբանության առանձնապես մեծ գիտակ չէր, բայց նա դրա կարիքը չէր էլ զգում։ Նրա մոտ ամեն ինչ ի ծնե էր։ Լեզվաբանությունը զարգացել էր, որպեսզի նկարագրեր ու բացատրեր այն, ինչ նա գիտեր ներըմբռնողաբար։

Ջեքսընը դեռ չէր հանդիպել որևէ լեզվի, որը չկարողանար սովորել։ Ոչ էլ, անկեղծ ասած, սպասում էր, թե կհանդիպի։ Ինչպես հաճախ ինքն էր ասում ընկերներին Նյու Յորքի «Երկատված լեզու» ակումբում.— Տղերք, բնիկների լեզուները հեչ բան են։ Գոնե նրանք, որոնք ինձ են պատահել։ Չէ, լուրջ։ Ուզում եմ ասել, տղերք, եթե մարդ կարող է բացատրվել սիուների կամ կխմերների լեզվով, ապա աստղերի մեջ ճամփորդելուց շատ չի դժվարանա։

Եվ իրոք այդպես էր, մինչև...

Քաղաք հասնելուն պես սկսվեցին բազում ձանձրալի արարողություններ, որոնք այսպես թե այնպես անխուսափելի էին։ Արարողությունները տևեցին երեք օր՝ տիեզերքից հյուրեր այնքան էլ հաճախ չեն գալիս։ Բնականաբար, բոլոր քաղաքագլուխները, նահանգապետերը, նրանց տիկնայք և այլ մեծամեծ անձինք ցանկանում էին սեղմել Ջեքսընի ձեռքը։ Այդ ամենը շատ հասկանալի էր, բայց ժամանակի կորուստը Ջեքսընի սրտով չէր՝ նա պիտի աշխատանք կատարեր, ընդ որում՝ երբեմն ոչ այնքան հաճելի։ Ինչքան շուտ սկսվեր այդ աշխատանքը, այնքան շուտ կվերջանար։

Չորրորդ օրը Ջեքսընին հաջողվեց նվազեցնել անմիտ այցելությունների թիվը։ Հենց այդ օրն էլ նա սկսեց լրջորեն ուսումնասիրել տեղաբնիկների լեզուն։

Լեզուն, դա ձեզ կասի ցանկացած լեզվաբան, անտարակույս, մարդու ստեղծած ամենագեղեցիկ բանն է։ Բայց այդ գեղեցկության մեջ վտանգի որոշակի տարրեր կան։

Լեզուն տեղին կլիներ համեմատել ծովի փայլուն, հավերժ փոփոխվող մակերևույթի հետ։ Ճիշտ այնպես, ինչպես ծովում, երբեք չգիտես, թե ինչ խութեր են թաքնված վճիտ խորքերում։ Ամենանենգ ծանծաղուտները սովորաբար թաքնվում են պարզ ջրերի տակ։

Ջեքսընը, լավ պատրաստ վտանգներին, սկզբից դրանց հետ չընդհարվեց։ Այս մոլորակի (Նա) հիմնական լեզուն (հոն) ընդունված էր բնակիչների մեծամասնության կողմից (Էն֊ա֊Թո֊Նա՝ որը նշանակում էր Նա֊ի մարդիկ կամ նաացիներ, ինչպես նրանց գերադասում էր անվանել Ջեքսընը)։ Առաջին հայացքից հոնը բավական հեշտ լեզու էր։ Մի հասկացությունը մեկ անվանում ուներ, չկային լեզվական միաձուլումներ, զուգադրումներ կամ կցումներ։ Հասկացությունները կազմվում էին հասարակ բառերի հերթական համադրությամբ (տիեզերանավը հո֊փա֊էյ֊ան էր կոչվում՝ երկնքից֊վեր֊թռչող֊նավ)։ Այսպիսով, հոնը շատ նման էր երկրային չինարենին ու վիետնամերենին։ Տոնի տարբերություններն օգտագործվում էին ոչ միայն նույնանունները զանազանելու համար, այլև դիրքային բաշխվածությամբ՝ արտահայտելու «գիտակցված ռեալիզմի», մարմնական անհարմարության և հաճելիի երեք կարգի սպասման երանգները։ Բաներ, որոնք իր գործին լավատեղյակ լեզվաբանի համար ինչ֊որ չափով հետաքրքիր էին, բայց ամենևին ոչ դժվար։

Անկեղծ ասած, հոնը բավական տաղտկալի բան էր, մարդ ստիպված էր բառերի մի երկար ցուցակ անգիր անել։ Բայց ինտոնացիան ու բառերի դիրքավորումը հետաքրքիր էին, ինչպես նաև այն, որ եթե ուզում էիր նախադասությունները որևէ իմաստ ունենան, հարկավոր էր բառերը խիստ տեղին գործածել։ Ուստի, ամբողջովին վերցրած, Ջեքսընը հիասթափված չէր և նա կլանեց լեզուն այնքան արագ, որքան արագ իրեն մատուցեցին։

Եվ ահա, մեկ շաբաթ անց, Ջեքսընը կարողացավ հպարտությամբ ասել իր ուսուցչին.

— Շատ գեղեցիկ ու հաճելի բարի առավոտ քեզ, պատվարժան ու հարգամեծար ուսուցիչ։ Թույլ տուր տեղեկանալ՝ ինչպե՞ս է քո օրհնյալ առողջությունը։

— Մեծագույն իրդ վունք շնորհավորանքներս,— խորին ջերմություն ճառագող ժպիտը դեմքին պատասխան տվեց ուսուցիչը։— Քո առոգանությունը, սիրելի աշակերտ, գերազանց է։ Փաստորեն բառիս բուն իմաստով գոռ նաք, և իմ մայր լեզվի քո ըմբռնումը հազիվ թե պակաս է ուռ նաք թաի։

Ալեհեր ու մեղմաբարո ուսուցչի գովեստից Ջեքսընի դեմքը շողաց։ Նա գոհ էր ինքն իրենից։ Իհարկե, մի քանի բառ չհասկացավ. իրդ վունքն ու ուռ նաք թաին մի թեթև ծանոթ էին հնչում, բայց գոռ նաքը միանգամայն անծանոթ էր։ Ինչևէ, աննշան սխալները սպասելի են նրա համար, ով նոր է սկսում լեզու ուսումնասիրել։ Նա բավականաչափ բան գիտեր, որպեսզի հասկանար նաացիներին և հասկացներ իր ուզածը։ Եվ դա էլ հենց այն էր, ինչ պահանջում էր նրա աշխատանքը։

Ջեքսընը այդ օրը ցերեկը վերադարձավ իր տիեզերանավը։ Ամբողջ ժամանակ դռնակը բաց էր մնացել, բայց մի մազ անգամ չէր պակասել։ Նա վշտացած գլուխն օրորեց, սակայն իրեն թույլ չտվեց տխրել դրա համար։ Գրպանները լցրեց տարբեր առարկաներով և ճամփա ընկավ դեպի քաղաք։ Ջեքսընը պատրաստ էր իր աշխատանքի վերջնական ու ամենակարևոր մասն իրականացնելու։

Գործարար թաղամասի ուղիղ սրտում, Ումի և Ալհերթոյի խաչմերուկում նա գտավ այն, ինչ փնտրում էր՝ անշարժ գույքի գրասենյակ։ Ջեքսընը ներս գնաց և հանդիպեց Էրամին՝ ֆիրմայի կրտսեր գործընկերոջը, որը և նրան ընդունեց։

— Բարև ձեզ, բարև ձեզ, բարև ձեզ,— ասաց Էրամը, սրտանց նրա ձեռքը սեղմելով։— Սա իսկական պատիվ է, պարոն, շատ մեծ ու հազվագյուտ շնորհ։ Ցանկանում եք սեփականությո՞ւն ձեռք բերել։

— Նպատակս դա էր,— ասաց Ջեքսընը,— եթե, իհարկե, դուք չունեք խտրական դիսկրիմինացիոն օրենքներ, որոնք արգելում են ձեզ արտասահմանցուն գույք վաճառել։

— Այդ հարցում ոչ մի դժվարություն,— ասաց Էրամը։— Ընդհակառակը, մեզ իսկական հաճույքի օրայի կպատճառեր, եթե ձեր հեռավոր ու հրաշալի քաղաքակրթության ներկայացուցիչը մեր մեջ լիներ։

Ջեքսընը հազիվ զսպեց ծիծաղը։

— Միակ դժվարությունը իմ պատկերացմամբ օրինական վճարման հարցն է։ Ես ձեր արժույթից, իհարկե, չունեմ, բայց ինձ մոտ կա ոսկու, պլատինի, ադամանդի որոշակի քանակություն, ինչպես նաև այլ առարկաներ, որոնք Երկրում արժեքավոր են համարվում։

— Այստեղ նույնպես արժեքավոր են համարվում,— ասաց Էրամը։— Ինչպես ասացի՞ք, որոշակի քանակությո՞ւն։ Իմ սիրելի պարոն, մենք ոչ մի դժվարություն չենք ունենա, նույնիսկ բլագլը մեզ չի միթացնի և չի վիթացնի, ինչպես ասել է բանաստեղծը։

— Այո, ճիշտ է,— պատասխանեց Ջեքսընը։ Էրամը գործածում էր որոշ բառեր, որոնք նա չգիտեր, բայց դա կարևոր չէր։ Հիմնական իմաստը բավական պարզ էր։— Այժմ, եթե դեմ չեք, եկեք սկսենք մի հարմար արդյունաբերական օբյեկտից։ Ի վերջո, ժամանակս մի բանի վրա պիտի ծախսեմ, թե՞ ոչ։ Իսկ դրանից հետո կարելի է մի տուն առնել։

— Անտարակույս փրոմինեքս,— ուրախ ասաց Էրամը,— մի րոպե, ես միայն ռեյշեմ իմ ցուցակներ... ըհը, ի՞նչ կասեք բրոմիքենի գործարանի մասին։ Առաջնակարգ վիճակում է և հեշտությամբ կարող է փոխվել ֆորի արտադրության կամ էլ գործել ուղիղ նպատակով։

— Բրոմիքենի համար շուկա կա՞,— հարցրեց Ջեքսընը։

— Օ՜, մերգենտանս կսիրեք, իհարկե կա։ Բրոմիքենն անհրաժեշտ բան է, թեև վաճառքը սեզոնային է։ Բանն այն է, որ գտած բրոմիքենը, կամ արիիսին, օգտագործվում է պրոտիգալ աճեցնողների կողմից, որոնք բերքը հավաքում են արևների բարձրագույն կետերում գտնվելիս, եթե, իհարկե, չեն անցել թիքոթին ռևաթուրի։ Նրանք, որոնք մշտապես...

— Շատ լավ, շատ լավ,— ասաց Ջեքսընը։ Նրան չէր հուզում, թե ինչ է բրոմիքենը, նա չէր էլ կարծում, թե երբևէ որևէ բրոմիքեն տեսնելու առիթ կունենա։

Բավական էր միայն, որ շահութաբեր գործ էր, դա միանգամայն համապատասխանում էր Ջեքսընի ստացած հրահանգներին։

— Ես կգնեմ,— ասաց նա։

— Եվ չեք ափսոսի,— ասաց Էրամը։— Լավ բրոմիքենի գործարանը գարջելդիս հագատիս է, էլ չասած որ մենիֆոյ։

— Անշուշտ,— ասաց Ջեքսընը, մտածելով, թե ինչքան լավ կլիներ, եթե հոնի ավելի մեծ բառապաշար ունենար։— Ի՞նչ արժե։

— Դե գինը, պարոն, դժվարությունների պատճառ չի լինի։ Բայց նախ դուք պետք է օլենբրիտ բլանկ լրացնեք։ Ընդամենը մի քանի սքեն հարցեր, որոնք նիգագա են բոլորի համար։

Էրամը Ջեքսընին մեկնեց բլանկը։ Առաջին հարցը հետևյալն էր. «Արդյոք երբևէ, այժմ կամ նախկինում, մուշկիները ուժուտաբար էլիկացրե՞լ եք։ Նշեք, թե երբ։ Եթե ոչ, նշեք բոլոր տրանսգրիշային ռեդուկտումների պատճառը»։

Ջեքսընը չշարունակեց կարդալը։— Ի՞նչ է դա նշանակում,— հարցրեց նա Էրամին,— «մուշկիները ուժուտաբար էլիկացնել»։

— Նշանակո՞ւմ,— անորոշ ժպտաց Էրամը,— դե, դա նշանակում է հենց այն, ինչ գրված է։ Համենայն դեպս, ինձ այդպես է թվում։

— Ես նկատի ունեի,— ասաց Ջեքսընը,— որ չեմ հասկանում բառերը։ Կարո՞ղ եք ինձ բացատրել։

— Դրանից հեշտ բան չկա,— պատասխանեց Էրամը։— Մուշկիները էլիկացնելը նույնն է, ինչ որ բիֆուր փրոբիշկայ։

— Ներեցեք, ինչպե՞ս,— ասաց Ջեքսընը։

— Դա նշանակում է... դե, էլիկացնելը բավական պարզ բան է, թեև, իհարկե, ոչ օրենքի տեսակետից։ Սկորբադացնելն էլիկացնելու ձևերից մեկն է, ինչպես և մանրով գարացնելը։ Ոմանք ասում են, որ երբ մենք դրորսիկորեն շնչում ենք երեկոյան գոյուտում, մենք փաստորեն էլիկացնում ենք։ Անձամբ ես այդ տեսակետը մի քիչ սխալ եմ համարում։

— Եկեք մուշկիները փորձենք,— առաջարկեց Ջեքսընը։

— Խնդրեմ, իհարկե,— պատասխանեց Էրամը, կոպիտ ու բարձրաձայն ծիծաղելով։— Եթե միայն դա հնարավոր լիներ։— Նա արմունկով խորամանկորեն բոթեց Ջեքսընին։

— Հըմ, այո,— սառը պատասխանեց Ջեքսընը,— գուցե ինձ բացատրեիք, թե ինչ է մո՞ւշկին։

— Իհարկե։ Բանն այն է, որ այդպիսի բան չկա,— պատասխանեց Էրամը։— Եզակի թվով չկա։— Մի մուշկին տրամաբանական խաբկանք կլիներ՝ հասկանում եք, չէ՞։

— Ես ձեր խոսքը որպես հիմք եմ ընդունում։ Իսկ ի՞նչ են մուշկիները։

— Դե, նախ դրանք էլիկացման օբյեկտներ են։ Երկրորդ, մուշկիները կես չափսանի փայտե սանդալներ են, որոնք օգտագործվում են Քյութորական կրոնի հետևորդների մոտ զգայական ֆանտազիաներ բորբոքելու նպատակով։

— Ըհը՛, մի բանի հասնում ենք,— գոչեց Ջեքսընը։

— Միայն եթե ձեր ճաշակը այդ ուղղությամբ է զարգացած,— նկատելի սառնությամբ պատասխանեց Էրամը։

— Ես նկատի ունեի հարցը հասկանալու տեսակետից...

— Իհարկե, ներեցեք ինձ,— ասաց Էրամը։— Բայց հասկանո՞ւմ եք, բանն այն է, որ այստեղ ձեզ հարցնում են, թե արդյոք մուշիկները ուժուտաբա՛ր էլիկացրե՞ք եք։ Եվ ամբողջ տարբերությունը դրա մեջ է։

— Լո՞ւրջ։

— Իհարկե։ Ձայնադարձը փոխում է ամբողջ նշանակությունը։

— Ես հենց դրանից էլ վախենում էի,— ասաց Ջեքսընը։— Երևի չկարողանաք բացատրել, թե ի՞նչ է նշանակում ուժուտաբար, չէ՞։

— Ընդհակառակը, կարող եմ,— ասաց Էրամը։— Մեր երկխոսությունն այժմ կարող է, դեմե երևակայության թեթևակի աջակցությամբ, անվանվել ուժուտաբար ծրագրված խոսակցություն։

— Ա՛հ,— ասաց Ջեքսընը։

— Այո, հենց այդպես,— ասաց Էրամը։— Ուժուտաբարը շարժուձևն է, պահելաձև, որ նշանակում է «հոգեզգայորեն֊առաջ֊տանող֊դիմացկուն֊ընկերության֊եղանակով»։

— Դա արդեն մի քիչ խելքին մոտ է,— ասաց Ջեքսընը։— Այդ դեպքում, եթե մեկը մուշկիներն ուժուտաբար էլիկացնում է...

— Շատ եմ վախենում, որ սխալ հետքի վրա եք,— ասաց Էրամը։— Իմ տված բնորոշումը վերաբերում է միայն երկխոսություններին։ Լրիվ այլ բան է, եթե խոսքը գնում է մուշկիների մասին։

— Ուրեմն ի՞նչ է նշանակում այդ դեպքում։

— Հըմ, դա նշանակում է, կամ ավելի շատ արտահայտում է... մուշկիական էլիկացման ինտենսիվ զարգացման դեպք, բայց որոշակի նմոգմետային հակումով։ Թեև անձամբ ես այդ բնորոշումը համարում եմ բավական անհաջող։

— Իսկ ինչպե՞ս կբնորոշեիք դուք։

— Ես գրողի ծոցը կուղարկեի ամպագոռգոռ բառերը և պարզ ու որոշակի կխոսեի,— վճռականորեն ասաց Էրամը։— Միանգամից կհարցնեի՝ երբևէ, այժմ կամ որևէ այլ ժամանակ դունֆի՞գլեր վոկ ապօրինի, անբարոյական կամ ինսպիրս հանգամանքներում բրախնիացու աջակցությամբ և/կամ համաձայնությամբ կամ առանց դրանց։ Եթե այո, նշեք որտեղ և ինչու։ Եթե ոչ, նշեք նեուգրիս քրիս և ինչու ոչ։

— Ուրմեն դուք այդպես կասեիք, հա՞,— ասաց Ջեքսընը։

— Իհարկե, կասեի,— մարտահրավեր նետող տեսքով ասաց Էրամը։— Այս բլանկները մեծահասակների համար են, այնպես չէ՞։ Ուրեմն ինչո՞ւ ուղիղ չխոսենք և սփիգլերը չանվանենք սփիգլերուսպեյ։ Բոլորն էլ ժամանակին դունֆիգլեր վոկ, հետո՞ ինչ։ Ոչ մեկի զգացմունքները դրանով չեն վիրավորվում, աստծո սիրուն։ Ես նկատի ունեմ, որ ի վերջո այդ գործում խառն ես լինում դու ինքդ ու մի կտոր ծռված փայտ, ուրեմն ինչո՞ւ պիտի դա ուրիշին հուզի։

— Փա՞յտ,— արձագանքեց Ջեքսընը։

— Այո, փայտ։ Մի կտոր հասարակ, կեղտոտ փայտ։ Կամ էլ գոնե ընդամենը այդպիսին կլիներ, եթե մարդիկ այդքան անմիտ կերպով դրան զգացմունքներ չխառնեին։

— Ի՞նչ են անում փայտի հետ,— արագ հարցրեց Ջեքսընը։

— Անո՞ւմ։ Առանձնապես ոչինչ, եթե ուղիղ մոտենաս այդ հարցին։ Բայց կրոնական աուրան6 մեր այսպես կոչված ինտելեկտուալների համար պարզապես չափից ավելին է։ Նրանք, իմ կարծիքով, անընդունակ են առանձնացնել հասարակ նախասկզբային փաստը՝ փայտը, կուլտուրական վոլթերնեյսսից, որ շրջապատում է այն ֆեսթեհիսսի և որոշ չափով նաև ուուփսի դեպքում։

— Դե, դա ինտելեկտուալները,— ասաց Ջեքսընը։— Բայց դուք ևս կարող եք առանձնացնել և այդ դեպքում...

— Այդ դեպքում ես համարում եմ, որ հուզվելու բան չկա։ Չէ, իրոք... Նկատի ունեմ, որ տաճարը, եթե նայես, ընդամենը քարերի կույտ է, իսկ անտառը՝ ատոմների հավաքածու։ Հապա ինչո՞ւ պետք է այս դեպքին այլ ձևով նայենք։ Ես նկատի ունեմ, անկեղծ ասած, որ դուք կարող եք մուշկիները ուժուտաբար էլիկացնել նույնիսկ առանց փայտ օգտագործելու։ Ի՞նչ եք կարծում այդ առթիվ։

— Ցնցված եմ,— ասաց Ջեքսընը։

— Ինձ սխալ չհասկանաք։ Ես չեմ ասում, թե դա հեշտ կլիներ, կամ բնական, կամ նույնիսկ ճիշտ։ Բայց այդուհանդերձ, շատ լավ էլ կարելի է։ Ինչ կա որ, կարելի է փոխարինել քորմ գրեյթին և մեկ է, ամեն ինչ բարեհաջող կավարտվի։— Էրամը դադար տվեց ու քմծիծաղեց։— Հիմար տեսք կունենաս, բայց բարեհաջող կավարտվի։

— Շատ հետաքրքիր է,— ասաց Ջեքսընը։

— Ես կարծես թե մի քիչ տաքացա,— ասաց Էրամը,— ճակատի քրտինքը մաքրելով։— Հո շատ բարձր չէ՞ի խոսում։ Ի՞նչ եք կարծում, հո մեզ չէ՞ին լսում։

— Իհարկե ոչ։ Ինձ այդ ամենը շատ հետաքրքիր թվաց։ Ես պետք է հենց հիմա հեռանամ, միստր Էրամ, բայց վաղը կվերադառնամ այդ բլանկը լրացնելու և սեփականություն գնելու։

— Ես կպահեմ այն ձեզ համար,— ասաց Էրամը, ոտքի կանգնելով ու ջերմորեն Ջեքսընի ձեռքը սեղմելով։— Եվ ես ուզում եմ ձեզ շնորհակալություն հայտնել։ Հաճախ չէ, որ հնարավորություն ես տեսնում այս տեսակ անկեղծ ու շիտակ խոսակցություն վարելու։

— Շատ ուսանելի զրույց էր,— ասաց Ջեքսընը։ Հետո դուրս եկավ Էրամի գրասենյակից և դանդաղ քայլեց ետ դեպի իր նավը։ Նա տագնապած էր, վշտացած ու նյարդայնացած։ Նրա ջղերի վրա միշտ էլ ազդում էին լեզվաբանական դժվարությունները։ Ինքը պետք է կարողանար ինչ եղանակով էլ լինի պարզել, թե ինչպես են մուշկիները ուժուտաբար էլիկացնում։

— Ոչինչ,— ասաց նա ինքն իրեն։— Վաղը կիմանաս, Ջեքսըն, տղա՛ս, իսկ հետո կվերադառնաս այնտեղ ու կայծակնային արագությամբ կլրացնես սրանց թղթերը։ Ուրեմն մի՛ տաքացիր, մա՛րդ աստծո։

Ինքը կգտնի։ Ինքը պետք է անպայման գտնի պատասխանը և սեփականություն ձեռք բերի։

Դա նրա գործի երկրորդ մասն էր։

Տերրայում7 վաղուց անցել֊գնացել էին անսքող, ագրեսիվ պատերազմների հին ու տխուր օրերը։ Ըստ պատմական գրքերի, ղեկավարն այդ հինավուրց ժամանակներում կարող էր պարզապես իր զորքերն ուղարկել գրավելու այն, ինչ ուզում էր։ Եվ եթե սեփական ժողովրդից մեկը հանդգներ հարցնել նրան, թե ինչու է այդ բանն ուզում, ղեկավարը կարող էր գլխատել նրան, կամ բանտարկել, կամ կապել պարկի մեջ ու նետել ծովը։ Եվ նա նույնիսկ մեղավոր չէր զգա այդ արարքների համար, որովհետև միշտ հավատացած էր, որ ինքը ճիշտ է, իսկ նրանք սխալ։

Այս քաղաքականությունը, որը կոչվում է droit du seigneur8, laissez֊faire capitalism֊ի9 հատկանշական առանձնահատկություններից էր։

Սակայն դարերի անշտապ երթի ընթացքում քաղաքակրթության ու առաջադիմության անիվն անվերջ գլորվում էր առաջ։ Աշխարհ եկավ նոր բարոյականություն և, դանդաղ, բայց անդառնալիորեն, արդարության գաղափարը զարգացավ մարդկային ցեղի մոտ։ Ղեկավարներին սկսեցին ընտրել քվեարկության միջոցով, և նրանք արդեն պատասխանատու էին ընտրողի առաջ։ Արդարության, Գթասրտության և Խղճմտանքի կոնցեպցիաները սկսեցին մարդկային մտածելակերպում առաջնային տեղ զբաղեցնել, բարելավելով «Ուժեղի մոտ միշտ էլ թույլն է մեղավոր» հինավուրց օրենքը և բարեփոխելով մինչ֊վերակառուցման հնամենի ժամանակների գազանական վայրենությունը։

Հին օրերը մեկընդմիշտ անցան֊գնացին։ Այսօր ոչ մի ղեկավար չէր կարող ինչ֊որ բան հենց այնպես վերցնել, քվեարկողները երբեք դա չէին հանդուրժի։

Հիմա վերցնելու համար արդարացուցիչ պատրվակ էր հարկավոր։

Ինչպես, ասենք, եթե տերրացին օրինական ու ազնիվ ճանապարհով ձեռք բերած սեփականություն ունի օտար մոլորակում և անհետաձգելի կարիք է զգում և խնդրում է Տերրայից ռազմական օգնություն՝ իրեն, իր տունը, իր օրինական ապրելամիջոցները պաշտպանելու համար...

Բայց նախ հարկավոր էր այդ սեփականությունն ունենալ։ Ունենալ իսկապես, պաշտպանվելու համար փափկասիրտ կոնգրեսմեններից և բնիկասեր լրագրողներից, որոնք միշտ հետաքննություն էին սկսում, երբ Երկիրն ուրիշ մոլորակ էր գրավում։

Նվաճման համար օրինական հիմք ապահովել՝ ահա թե ինչի համար էին կապավորները։

— Ջեքսըն,— ասաց Ջեքսընն ինքն իրեն,— վաղը պիտի այդ փոքրիկ սիրունիկ բրոմիքենի գործարանը քեզ վերցնես, առանց այստեղ֊այնտեղ ընկնելու։ Լսո՞ւմ ես, քո հետ եմ։ Լուրջ։

Հաջորդ օրը, միջօրեից քիչ առաջ, Ջեքսընը վերադարձավ քաղաք։ Մի քանի ժամվա մանրամասն ուսումնասիրությունը և ուսուցչի հետ երկարատև կոնսուլտացիան բավական եղան ցույց տալու համար, թե որտեղ է ինքը սխալվել։

Ամեն ինչ բավական պարզ էր։ Ինքը պարզապես մի փոքր աճապարել էր և հոնի բառարմատների գործածման մեթոդները անփոփոխ էր համարել։ Նախկին ուսումնասիրությունների հիման վրա նա կարծում էր, թե բառերի նշանակությունն ու շարադասությունն այդ լեզուն հասկանալու համար միակ կարևոր գործոններն են։ Բայց այդպես չէր։ Հետագա քննությունից Ջեքսընը պարզեց, որ հոնը մի քանի այլ լեզվական միջոցներ ունի, օրինակ՝ ածանցում և կրկնավորում։ Երեկ նա մինչև իսկ պատրաստ չէր ձևաբանական որևէ անհամապատասխանության. երբ դա պատահեց, Ջեքսընը իմաստաբանական դժվարությունների առաջ կանգնեց։

Նոր ձևերը սովորելու համար բավականաչափ հեշտ էին։ Վատն այն էր, որ դրանք խորապես անտրամաբանական էին և հակառակ հոնի ոգուն։

Մի հնչյունից առաջացած մի բառ, որն ունի մի նշանակություն՝ սա էր նրա նախկինում հայտնաբերած օրենքը։ Սակայն այժմ Ջեքսընը հայտնաբերեց տասնութ կարևոր բացառություն՝ տարբեր միջոցներով կազմվող բարդ բառեր, վերջածանցների մեծ բազմություն։ Ջեքսընի համար դա նույնքան խորթ էր, որքան Անտարկտիդայում արմավենիների անտառ տեսնելը։

Նա տասնութ նոր բացառությունն սովորեց և մտածեց, որ երբ վերջապես տուն հասնի, հոդված է գրելու։

Հաջորդ օրը, իմաստնացած ու աչալուրջ, Ջեքսընը բազմանշանակ տեսքով ետ գնաց քաղաք։

Էրամի գրասենյակում նա հեշտությամբ լրացրեց պաշտոնական թղթերը։ Առաջին հարցին՝ արդյոք երբևէ, այժմ կամ նախկինում, մուշկիները ուժուտաբար էլիկացրե՞լ եք, նա կարող էր պատասխանել ազնվորեն՝ ոչ։ Հոգնակի «մուշկիները» այս կոնտեքստում արտահայտում էր «կին» բառի եզակին։ (Նույն կերպով օգտագործվելիս եզակի «մուշկին» կարտահայտեր կանացիության չառարկայացվող իմաստ)։

«Էլիկացնելը», իհարկե, սեռական պրոցեսն էր, եթե միայն չօգտագործվեր «ուժուտաբար» մակբայը։ Այս վերջինիս օգտագործման դեպքում այդ անմեղ բառը սույն կոնտեքստում փոխված իմաստ էր ստանում, արտահայտելով բազմասեռական աննորմալ հակումներ։

Այսպիսով, Ջեքսընը կարող էր ազնվորեն գրել, որ նաացի չհանդիսանալով, երբեք նման պահանջ չի ունեցել։

Ամեն ինչ այնքան պարզ էր։ Ջեքսընը զայրացած էր, որ ինքնուրույն չկարողացավ պարզել։

Մնացած հարցերին նա պատասխանեց առանց դժվարության, և թուղթը վերադարձրեց Էրամին։

— Շատ սքո է,— ասաց Էրամը։— Այժմ ևս մի քանի հասարակ կետեր։ Որից հետո ես կկատարեմ սեփականության իրավունքի փոխանցման գործողությունը, իսկ դրան կհետևեն մի քանի այլ փոքրիկ գործողություններ։ Այդ ամենը մեկ կամ երկու օրից ավելի չի խլի, իսկ հետո սեփականությունը վերջնականապես ձերը կլինի։

— Իհարկե, սիրելիս, դա շատ լավ կլինի,— ասաց Ջեքսընը։ Ձգձգումները բոլորովին էլ չէին գրգռում նրան։ Ընդհակառակը, նա շատ ավելին էր սպասել։ Մոլորակների մեծ մասում տեղական պաշտոնյաները բավական արագ ըմբռնում էին, թե ինչ է կատարվում։ Մեծ խելք հարկավոր չէր հասկանալու համար, որ Երկիրն ուզում է այն, ինչ ուզում է, բայց ուզում է օրինական ճանապարհով։

Իսկ թե ինչ էր ուզում օրինական ճանապարհով, նույնպես դժվար չէր ըմբռնել։ Տերրացիների մեծ մասն իդեալիստներ էին, և նրանք հավատում էին այնպիսի ձևակերպումների, ինչպիսիք են ճշմարտությունը, արդարությունը, գթասրտությունը և այլն։ Եվ ոչ միայն հավատում էին, այլև թույլ էին տալիս, որ այդ վեհ հասկացությունները կառավարեն իրենց գործողությունները՝ բացառությամբ, երբ դա անհարմար էր կամ անեկամտաբեր։ Այդ երկրորդ դեպքում նրանք գործում էին սեփական շահերից ելնելով, բայց շարունակում էին բարոյամոլական բարբառումը։ Դա նշանակում էր, որ նրանք «երկերեսանիներ» էին, մի մակդիր, որի համար բոլոր մոլորակների բնակիչները համարժեքն ունեն։

Տերրացիներն ուզում էին այն, ինչ նրանց հարկավոր էր, բայց նրանք նաև ուզում էին, որ այդ «հարկավորը» պատշաճ երևար։ Երբեմն դա յուրահատուկ հետևանքներ էր ունենում, մանավանդ, երբ նրանց ուզածը որևէ ուրիշ մոլորակի սեփականությունն էր։ Բայց, այսպես թե այնպես, նրանք սովորաբար հասնում էին իրենց ուզածին։

Մյուս մոլորակների բնակիչների մեծ մասը հասկանում էին, որ դիմադրությունն անհնար է, ուստի փորձում էին խուսանավել։

Երբեմն հրաժարվում էին վաճառել, կամ պահանջում էին, որ պահպանվեն բազմապիսի ձևականություններ, և կամ խնդրում որևէ տեղական պաշտոնյայի հավանություն՝ պաշտոնյա, որը միշտ բացակա էր։ Բայց բոլոր խորամանկությունների հանդեպ կապավորը միշտ համապատասխան հակախորամանկություն ուներ։

Հրաժարվում էին գույք վաճառել ռասսայական հիմունքներից ելնելո՞վ։ Երկրի օրենքները հատկապես արգելում էին նման գործողությունները, և «Բանական էակների իրավունքների դեկլարացիան» հաստատում էր բոլոր բանական էակների իրավունքը՝ ապրել և աշխատել այնտեղ, որտեղ կամենում էին։ Այս իրավունքի համար Տերրան պատրաստ էր պայքարել, եթե մեկը նրան դրդեր։

Պատրաստվում էին խորամանկե՞լ։ «Քաղաքացիական սեփականության» տերրական օրենքը թույլ չէր տա։

Բացակայում էր անհրաժեշտ պաշտոնյա՞ն։ «Բացակայության դեպքում բացահայտ բռնագրավման» համերկրային օրենքն արգելում էր նման երևույթները։ Եվ այլն և այլն։ Հնարամտության այդ պայքարը մշտապես վերջանում էր Երկրի օգտին, քանզի ամենախելոքն է սովորաբար համարվում ամենաուժեղը։

Սակայն նաացիները մինչև իսկ չէին փորձում դիմադրել։ Ըստ Ջեքսընի դա խիստ քամահրելի բան էր։

Ավարտվեց տերրական պլատինի փոխանակումը նաական արժույթի հետ և Ջեքսընը ստացավ իր մանրը՝ ճռճռան հիսուն վրսոյանոց թղթադրամներով։ Էրամն ուրախ ժպտաց ու ասաց.

— Այժմ, պարոն Ջեքսըն, մենք կարող ենք եզրափակել մեր այսօրվա գործը, եթե դուք բարի լինեք թրոմբրամքթուլանզվարթնել սովորական եղանակով։

Ջեքսընը շրջվեց նրա կողմը, նրա աչքերը նեղացան, իսկ շուրթերը սպիտակեցին ու վար ծռվեցին։

— Ի՞նչ ասացի՞ք։

— Ես պարզապես խնդրեցի, որ...

— Գիտեմ, թե ինչ խնդրեցիք։ Բայց ի՞նչ է դա նշանակում։

— Դե դա... նշանակում է... նշանակում է...— Էրամը կամացուկ ծիծաղեց։— Նշանակում է այն, ինչ ասվեց, այինքն, էթիբոլիկորեն ասած...

Ջեքսընը արտասանեց ցածր, սպառնալից ձայնով.— Հոմանիշ ասեք։

— Հոմանիշ չկա,— պատասխանեց Էրամը։

— Լսիր, ջանիկս, ավելի լավ է մի հատ գտնես,— ասաց Ջեքսընը, ձեռքով Էրամի կոկորդը սեղմելով։

— Սպասե՛ք։ Կանգնե՛ք։ Ը՛լփ,— գոռաց Էրամը։— Պարոն Ջեքսըն, խնդրում եմ հասկացեք։ Ինչպե՞ս կարող է հոմանիշ լինել, երբ այդ արտահայտության համար միայն ու միայն մի անվանում կա՝ եթե թույլ կտաք այդպես արտահայտվել։

— Դու ձևե՛ր ես թափում,— բղավեց Ջեքսընը։— Ու լավ կանես վերջ տաս, հաշվի առ, որ մենք օրենքներ ունենք կանխամտածված շփոթեցման, նպատակադրված խոչընդոտնման, ենթադրված խաբեբայության և քո արած մյուս բաների դիմաց։ Լսո՞ւմ ես ինձ։

— Ես ձեզ լսում եմ,— դողալով ասաց Էրամը։

— Ուրեմն լսիր, վերջ տուր միաձուլելուն, խորամանկ շատ որդի։ Ձեր այս լեզուն շարքային, հասարակ վերլուծական տիպի լեզու է, որի միակ առանձնահատուկ գիծը խիստ մեկուսացվածությունն է։ Եվ երբ այդ տեսակ լեզու ունես, ապա մի գլուխ կեղտոտ բարդ բառեր ձուլումների միջոցով հնարավոր չէ կազմել։ Տեղ հասա՞վ։

— Այո՛, այո՛,— գոչեց Էրամը։— Բայց հավատացեք ինձ, ես մազաչափ իսկ չեմ պատրաստվում նումնիսքատերացնել։ Ոչ մի ոչիսփափեփափի, և դուք պիտի դեբրուչիլի այդ բանը։

Ջեքսընը ետ տարավ բռունցքը, սակայն ժամանակին զսպեց իրեն։

Անխոհեմություն էր բնիկներին խփելը, եթե նրանց ասածը կարող է ճիշտ լինել։ Տերրայի բնակիչները նման բաներ չէին սիրում։ Ջեքսընի վարձատրությունը կարող էր կրճատվել և եթե, ինչ֊որ դժբախտ պատահականությամբ, նա սպաներ Էրամին, կարող էր վեց ամսվա բանտարկության դատապարտվել։

Բայց այնուհանդերձ...

— Ես կպարզեմ՝ խաբո՞ւմ ես, թե՞ ոչ,— գոռաց Ջեքսընը և փոթորկի պես դուրս սլացավ գրասենյակից։

Մոտ մեկ ժամ նա քայլում էր Գրադ֊Էթի հետնախորշերով, խառնված ամբոխին, մոխրագույն անգպերդիսների գարշ հոտը շնչելով։ Ջեքսընի վրա ոչ ոք մազաչափ իսկ ուշադրություն չէր դարձնում։ Արտաքուստ նա շատ հանգիստ կարող էր նաացու տեղ անցնել, ճիշտ այնպես, ինչպես նաացին՝ տերրացու։

Ջեքսընը Նիիսի և Դաի արանքում մի հաճելի պանդոկ գտավ և ներս մտավ։

Այնտեղ հանգիստ ու խաղաղ էր, ներկաները հիմնականում տղամարդիկ էին։ Ջեքսընը գարեջրի տեղական տարատեսակ պատվիրեց։ Երբ ուզածը մատուցվեց, նա ասաց բարմենին.

— Ծիծաղելի բան պատահեց հետս այն օրը։

— Հա՞,— ասաց բարմենը։

— Հա, իրոք,— ասաց Ջեքսընը։— Ես մի մեծ գործի պայմանագիր կնքեցի, իսկ հետո նրանք վերջին րոպեին խնդրեցին, որ սովորական եղանակով թրոմբրամքթուլանզվարթնեմ։

Նա ուշադիր դիտում էր բարմենի դեմքը։ Տարակուսանքի թույլ արտահայտություն հայտնվեց վերջինիս անկիրք դիմագծերին։

— Բա ինչի՞ չարեցիք,— հարցրեց նա։

— Ուզում եք ասել, որ դուք կանեի՞ք։

— Իհարկե կանեի։ Գրողը տանի, եղած֊չեղածը ընդունված քաթանփրիփշիայա չի՞։

— Բա ի՞նչ,— ասաց հաճախորդներից մեկը,— բայց, իհարկե, եթե չեք կասկածում, թե նրանք ձեզ նումիսքատերացնում էին։

— Ոչ, չեմ կարծում, թե նման բան էին փորձում անել,— ասաց Ջեքսընը ցածր, անկիրք ձայնով։— Նա վճարեց խմիչքի համար և պատրաստվեց հեռանալ։

— Հե՛յ,— նրա ետևից կանչեց բարմենը,— վստա՞հ եք, որ նրանք չէին ոչիսփափեփափի։

— Ի՞նչ իմանաս,— ասաց Ջեքսընը, վհատ, գլուխը կախ դուրս գնալով։

Ջեքսընը հավատում էր իր բնազդներին, թե՛ լեզուների և թե՛ մարդկանց հարցում։ Բնազդները նրան ասում էին, որ նաացիներն ուղղամիտ են և իր գլխին լավ մտածված խաղ չեն խաղում։ Էրամը շփոթության մեջ գցելու համար նոր բառեր չէր հնարում։ Նա իրոք հոներեն էր խոսում այնպես, ինչպես գիտեր։

Բայց եթե դա ճիշտ է, ապա հոնը շատ տարօրինակ լեզու էր։ Փաստորեն շատ արտառոց։ Իսկ բազմիմաստության տեսակետից ոչ միայն պարզապես հետաքրքիր, այլև կործանարար։

Այդ երեկո Ջեքսընը կրկին գործի անցավ։ Նա բացառությունների մի նոր դասակարգ հայտնաբերեց, որոնց մասին չգիտեր, նույնիսկ, չէր էլ կասկածում։ Հայտնաբերածը քսանինը բազմանշանակ եղանակավորող բառերից կազմված մի խումբ էր։ Այդ բառերը՝ ինքնին իմաստից զուրկ, մյուս բառերի իմաստներին բազմաթիվ բարդ ու հակասական երանգներ էին հաղորդում։ Եղանակավորման կոնկրետ տեսակը կախված էր նախադասության մեջ այդ բառերի դիրքից։

Այսպես, երբ Էրամը նրան առաջարկում էր «թրոմբրամքթուլանզվարթնել սովորական եղանակով», նա պարզապես ուզում էր, որ Ջեքսընը պարտադիր խոնարհման շարժում կատարի։

Խոնարհումն արվում էր հետևյալ կերպ, ձեռքերով վզի ետևում ծափ էիր զարկում, և գլորվելով կրունկների վրա ետ էիր քայլում։ Անհրաժեշտ էր այդ բանը կատարել դեմքի որոշակի, սակայն համեստ գոհունակության արտահայտությամբ, համապատասխան իրավիճակի ամբողջության ու նաև կատարողի ստամոքսի ու ներվերի վիճակի և կրոնական ու բարոյական սկզբունքների, մտքում պահելով խառնվածքի աննշան փոփոխությունները՝ կապված ջերմության ու խոնավության տատանումների հետ, միաժամանակ չմոռանալով համբերության, նմանության ու ներողամտության առավելությունների մասին։

Այդ բոլորը բավական հասկանալի էր։ Եվ բավական հակառակ այն ամենին, ինչ Ջեքսընը մինչ այդ սովորել էր հոնի մասին։

Եվ ոչ միայն հակառակ էր, այլև անպատկերացնելի, անհնար ու կատարելապես զուրկ հետևողականությունից։ Պատկերացրեք, թե սառցաշունչ Անտարկտիդայում արմավենիներ հայտնաբերելուց հետո մարդ պարզեր, որ այդ ծառի պտուղները ոչ թե արմավներ են, այլ մուսկատային խաղողի ողկույզներ։

Այո, տեղի է ունեցել անհնարինը։

Ջեքսընն արեց այն, ինչ պահանջվում էր։ Երբ սովորական ձևով թրոմբրամքթուլանզվարթնելը վերջացրեց, մնում էր միայն ավարտել պաշտոնական ծիսակատարությունը, ու էլի մի քանի մանր բաներ։

Էրամը հավատացնում էր, որ մնացածը շատ հասարակ բան է, սակայն Ջեքսընը կասկածում էր, թե ինչ֊որ դժվարություններ կլինեն։

Ուստի, պատրաստվելով, նա երեք օր տքնաջան աշխատեց, իսկական վարպետության հասցնելով քսանինը բացառություն կազմող եղանակավորող բառերին տիրապետելու մեջ, դիտարկելով դրանց ամենից սովորական դիրքերը և եղանակավորման արդյունքները այդ դիրքերում։

Ջեքսընը վերջացրեց ուժասպառ եղած, գրգռականության նրա ինդեքսը հասել էր 97.3620֊ի ըստ Գրաֆհայմերի սանդղակի։ Անկանխակալ դիտողը նրա ծովակապույտ աչքերում կարող էր չարագուշակ փայլ նկատել։

Ջեքսընի համբերությունը հատելու վրա էր։ Նա մինչև կոկորդը զզվել էր այդ հոնից և նաական ամեն բանից։ Մի խելապտույտ զգացում ուներ, որ ինչքան շատ է սովորում, այնքան քիչ է իմանում։ Զզվելի բան։

— Օ՚քեյ,— ասաց Ջեքսընը, դիմելով ինքն իրեն ու ամբողջ տիեզերքին։— Ես սովորել եմ նաական լեզուն, սովորել եմ մի շարք անբացատրելի բացառություններ և մի այլ շարք մինչև իսկ ավելի անբացատրելի բացառությունների բառացություններ։ Ջեքսընը մի պահ լռեց, իսկ հետո ասաց.

— Ես բացառությունների բացառիկ քանակություն սովորեցի։ Իրոք, թվում է այդ լեզուն կազմված է բացառապես բացառություններից։

— Բայց դա,— շարունակեց նա,— անհնար է, անպատկերացնելի և անընդունելի։ Լեզուն ի վերուստ համակարգված միավոր է, ինչը նշանակում է, որ այն պիտի հետևի որոշ տեսակի օրենքների։ Այլապես, ոչ ոք ոչ ոքի չի հասկանա։ Այդպե եղել է և այդպես պետք է լինի։ Եվ եթե մեկը կարծում է, որ կարող է լեզվաբանական խաղեր խաղալ Ֆրեդ Ս. Ջեքսընի գլխին...

Այստեղ Ջեքսընը մի պահ լռեց և պատյանից հանեց բլաստերը։ Ստուգեց լիցքը, չրխկացրեց ապահովիչը և դրեց գրպանը։

— Տեսնեմ էլ ո՞վ պիտի ծերուկ Ջեքսընի գլուխը տանի պարապ֊սարապ խոսքերով,— ասաց ծերուկ Ջեքսընը։— Հաջորդ բնիկը, որը կփորձի այդպիսի բան անել, իր խաբեբա ուղեղի մեջ երեք մատնաչափ տրամագծով անցք կստանա։

Այս խոսքերով Ջեքսընը ետ քայլեց քաղաք։ Նա ջղային վիճակում էր, բայց վճռականորեն էր տրամադրված։ Ջեքսընի գործը այս մոլորակը նրա բնակիչներից օրինական կարգով գողանալն էր, իսկ այդ անելու համար պետք էր գլուխ հանել տեղական լեզվից, ընդ որում ամեն գնով։ Կամ այդպես, կամ էլ մի քանի հոգի դիակի էին վերածվելու։

Այս դեպքում Ջեքսընին առանձնապես չէր հուզում՝ առաջի՞նը, թե՞ երկրորդը։

Էրամը գրասենյակում նրան էր սպասում։ Այստեղ էին քաղաքագլուխը, քաղաքային խորհրդի նախագահը, շրջանի նախագահը, քաղաքապետարանի երկու անդամ և պետական բյուջեի հանձնաժողովի նախագահը։ Բոլորը ժպտում էին՝ բարյացակամ, բայց նյարդայնացած։ Պահարանի վրա սպիրտային խմիչքներ էին դրված, և սենյակում մեղմ բարեկամական մթնոլորտ էր տիրում։

Ընդհանրապես այնպիսի տպավորություն էր, ասես Ջեքսընին ընդունում էին որպես նոր ու շատ հարգված սեփականատիրոջ՝ Ֆաքքայի զարդի։ Բնիկները երբեմն այդպես վարվում էին՝ աշխատում էին դառը հաբը քաղցրացնել անխուսափելի երկրացուն հաճոյանալով։

— Ման,— ասաց Էրամը, ոգևորությամբ Ջեքսընի ձեռքը սեղմելով։

— Նույնն էլ քեզ, ջանիկս,— ասաց Ջեքսընը։ Նա գաղափար չուներ, թե այդ բառն ինչ է նշանակում։ Բայց դա նրան չէր էլ հուզում։ Ջեքսընն ընտրության համար շատ ուրիշ նաական բառեր գիտեր և որոշել էր այս անգամ ինչ գնով էլ լինի գործն ավարտին հասցնել։

— Ման,— ասաց քաղաքագլուխը։

— Շնորհակալ եմ, հայրիկ,— ասաց Ջեքսընը։

— Ման,— հայտարարեցին մյուս պաշտոնյաները։

— Ուրախ եմ, որ բոլորդ համաձայն եք,— ասաց Ջեքսընը։ Նա շրջվեց դեպի Էրամը։— Դե, եկեք վերջացնենք, օ՚քե՞յ։

— Ման֊ման֊ման,— պատասխանեց Էրամը։— Ման, ման, ման։

Ջեքսընը մի քանի վայրկյան սևեռուն նայեց նրան։ Հետո ասաց ցածր, զսպված ձայնով.

— Էրամ, սիրելիս ի՞նչ ես ուզում ինձ ասել, բացատրիր։

— Ման, ման, ման,— հաստատ պնդեց Էրամը։— Ման ման, ման, ման։ Ման, ման։— Նա դադար տվեց և մի տեսակ նյարդային ձայնով հարցրեց քաղաքագլխին։— Ման, մա՞ն։

— Ման... ման ման,— աներկբայորեն պատասխանեց քաղաքագլուխը, և պաշտոնյաները գլուխներն ի նշան հավանության շարժեցին։ Նրանք բոլորը շրջվեցին դեպի Ջեքսընը։

— Մա՞ն, ման֊մա՞ն,— հարց տվեց Էրամը երկչոտ, սակայն արժանապատվորեն։

Ջեքսընը համրացել ու անշարժացել էր։ Նրա դեմքը կատաղի կարմիր գույն ստացավ, իսկ վզի հաստ կապույտ զարկերակը սկսեց ուժեղ բաբախել։ Բայց նա կարողացավ խոսել դանդաղ, մեղմորեն, ձայնի մեջ անորոշ սպառնալիք։

— Ի՞նչ խաղեր եք խաղում, դուք, երրորդ կարգի քոսոտ գավառացիներ։

— Ման֊մա՞ն,— քաղաքագլուխը հարցրեց Էրամին։

— Ման֊ման, ման֊ման֊ման,— արագ պատասխանեց Էրամը, շարժումով ցույց տալով, որ չի հասկանում։

— Բան ասեք, որ հասկանամ,— ասաց Ջեքսընը։ Նրա ձայնը դեռևս ցածր էր, սակայն վզի զարկերակը գալարվում էր, ինչպես հրշեջ խողովակը ճնշման տակ։

— Մա՛ն,— արագ դիմեց քաղաքապետարանի անդամներից մեկը շրջանի նախագահին։

— Ման, մա՞ն֊ման֊ման,— խեղճացած պատասխանեց շրջանի նախագահը, նրա ձայնը վերջին բառի վրա խզվեց։

— Ուրեմն մի կարգին բան չե՞ք ասելու, հա՞։

— Մա՛ն, ման֊մա՛ն,— գոչեց քաղաքագլուխը, և նրա դեմքը վախից սպիտակեց։

Մյուսները նայեցին ու տեսան, թե ինչպես Ջեքսընը դուրս քաշեց բլաստերը և նշան բռնեց Էրամի կրծքին։

— Վե՛րջ խեղկատակությանը,— կարգադրեց Ջեքսընը։ Վզի զարկերակը թփրտում էր, ինչպես վիշապ օձը՝ ծնելիս։

— Ման֊ման֊մա՜ն,— աղաչեց Էրամը, ծնկի գալով։

— Ման֊ման֊մա՜ն,— աղաղակեց քաղաքագլուխը, աչքերը վեր պտտեցնելով, և ուշագնաց եղավ։

— Դե ստացի՛ր,— ասաց Ջեքսընը Էրամին։ Նրա մատը ձգանի վրա սպիտակեց։

Էրամը, ատամները կափկափեցնելով, շնչակտուր մի խեղդված «մա՞ն֊ման, մա՞ն» արտաբերեց։ Հետո սակայն նրա նյարդերը տեղի տվեցին և նա սկսեց սպասել մահվան՝ ծնոտը կախ, աչքերը հառած ինչ֊որ աներևույթ կետի։

Ջեքսընը ձգանը սեղմեց մինչև վերջին՝ մեռյալ կետը։ Հետո կտրուկ թողեց ձգանը, և բլաստերը ետ խոթեց պատյանի մեջ։

— Մա՜ն, մա՛ն,— մի կերպ ասաց Էրամը։

— Ձա՛յնդ,— ասաց Ջեքսընը։ Նա ետ քայլեց և հայացքը սևեռեց ստորաքարշորեն իրեն նայող պաշտոնյաներին։

Մեծ հաճույքով նրանց բոլորին կոչնչացներ։ Բայց չէր կարող։ Ջեքսընը ուշացած գիտակցել էր անընդունելի իրականությունը։

Լեզվաբանի նրա անթերի ականջը լսել էր, իսկ պոլիգլոտ ուղեղը՝ վերլուծել։ Ջեքսընը շփոթահար հասկացել էր, որ նաացիք չեն ուզում խաբել իրեն։ Նրանց արտաբերածը ոչ թե անմտություն էր, այլ ճշմարիտ լեզու։

Տվյալ պահին այդ լեզուն կազմված էր միակ՝ «ման» հնչունից։ Այս հնչունը կարող էր իմաստների հսկայական քանակություն կրել շնորհիվ փոփոխվող ձայնադարձի ու կրկնության, ինչպես նաև ուղեկից շարժումների և դեմքի արտահայտության։

Լեզու՝ բաղկացած մեն֊միակ բառի անորոշ քանակությամբ փոփոխություններից։ Ջեքսընը չէր ուզում հավատալ, սակայն նա չափից դուրս լավ լեզվաբան էր, որ չվստահեր սեփական մարզված զգայարաններին։

Նա, իհարկե, կարող էր սովորել այս լեզուն։

Բայց մինչև սովորեր, ինչի՞ կվերափոխվեր այն։ Ջեքսընը հառաչեց և հոգնած շփեց դեմքը։ Ինչ֊որ իմաստով դա անխուսափելի էր։ Բոլոր լեզուներն էլ փոխվում էին։ Բայց Տերրայում և մի տասնյակ այլ աշխարհներում, որոնց հետ Տերրան կապեր ուներ, լեզուները փոխվում էին համեմատաբար դանդաղ։

Նաում փոփոխության ընթացքն ավելի արագ էր։ Մի փոքր ավելի արագ։

Նաում լեզուն փոխվում էր այնպես, ինչպես Երկրում՝ նորաձևությունը, միայն թե ավելի արագ։ Փոխվում էր ինչպես գները կփոխվեն, կամ եղանակը։ Փոխվում էր անվերջ ու անընդմեջ, անիմանալի օրենքներին և անտեսանելի սկզբունքներին համապատասխան։ Փոխվում էր այնպես, ինչպես փոխվում է ձյան հեղեղը։ Համեմատած հոնին, անգլերենը անշարժ սառցադաշտ էր թվում։

Նաում լեզուն իրոք հրեշավորության աստիճան նման էր Հերակլիտեսի գետին։ Երկու անգամ նույն գետը մտնել չես կարող, ասել է Հերակլիտեսը, քանզի հավերժորեն նոր ջուր է հոսում հունով։

Այդ միտքը տվյալ դեպքում շատ տեղին էր։

Այո, վատ էր։ Բայց ավելի վատ էր այն փաստը, որ Ջեքսընի պես ուսումնասիրողը երբեք չէր կարող հույս ունենալ վերջնականորեն առանձնացնել նույնիսկ մի արտահայտություն Նաի լեզուն կազմող արտահայտությունների մշտապես փոխվող հյուսվածքից, քանզի ուսումնասիրողի գործողությունը այնքան շոշափելի կլիներ, որ կքայքայեր ու կփոխեր համակարգը. անհնար է գուշակել, թե ինչ աստիճան։ Ուստի, եթե արտահայտությունն առանձնացված էր, նրա հարաբերությունը համակարգի մյուս արտահայտությունների հետ անպայմանորեն կխախտվեր, և ինքը՝ այդ արտահայտությունը, կսկսեր սխալ իմաստ արտահայտել։

Այդ փոփոխությունների պատճառով լեզուն անմատչելի էր։ Անորոշակիության շնորհիվ Նաի լեզուն հակահարված էր տալիս իրեն նվաճելու բոլոր փորձերին։ Եվ Ջեքսընն առանց կառուցվածքային քերականությանը դիմելու Հերակլիտեսից հասավ մինչև Հայզենբերգ։ Նա շշմել էր, ապշել։ Պաշտոնյաներին նայում էր համարյա երկյուղածությամբ։

— Դուք հաղթեցիք, տղերք,— ասաց նա։— Ծերուկ Երկիրը ձեզ կարող էր կուլ տալ ու չէր էլ զկռտա, իսկ դուք չէիք էլ թփրտա։ Բայց մեր ժողովուրդը օրինականություն է սիրում, իսկ մեր օրենքն ասում է՝ ցանկացած գործարք կնքելու համար հաղորդակցման վիճակ է անհրաժեշտ առաջին հերթին։

— Մա՞ն,— քաղաքավարի հարցրեց Էրամը։

— Ուստի, դա նշանակում է, որ ես ձեզ հանգիստ կթողնեմ,— ասաց Ջեքսընը,— գոնե այնքան, որքան ժամանակ այդ օրենքը գրքերում կլինի։ Գրողը տանի, մահվան դատավճռի հետաձգումից լավ բա՞ն։ Ի՞նչ կասեք։

— Ման ման,— մի փոքր երկմտությունից հետո ասաց քաղաքագլուխը։

— Հիմա ես կգնամ,— ասաց Ջեքսընը։— Ազնվորեն ընդունում եմ պարտությունս։ Բայց եթե երբևէ իմանամ, որ դուք՝ նաացիներդ, գլխիս խաղ եք խաղացել...

Նա նախադասությունը կիսատ թողեց։ Առանց մի նոր խոսքի, Ջեքսընը շրջվեց ու գնաց դեպի նավ։

Կես ժամից տիեզերանավը պատրաստ էր թռիչքի, իսկ տասնհինգ րոպեից հայտնվեց տիեզերքում։

Էրամի գրասենյակում պաշտոնյաները դիտեցին, թե ինչպես է Ջեքսընի տիեզերանաը ասուպի նման փայլում ցերեկային մութ երկնքում։

Նավը փոքրացավ֊վերածվեց մի փայլուն ասեղի գլխի, իսկ հետո անհետացավ տիեզերական հեռաստաններում։

Պաշտոնյաները մի պահ լուռ էին, հետո շրջվեցին ու նայեցին մեկմեկու և հանկարծ սկսեցին քրքջալ։ Քրքիջն ավելի ու ավելի էր ուժեղանում, նրանք բռնել էին կողերը, իսկ աչքերից արտասուքներ էին հոսում։

Քաղաքագլուխն առաջինը զսպեց հիստերիան։ Ինքնատիրապետումը վերգտնելով, նա ասաց.

— Ման, ման, ման֊ման։

Այս միտքը վայրկենաբար սթափեցրեց մյուսներին։ Նրանց հրճվանքը մարեց։ Տագնապով նայեցին նրանք հեռավոր թշնամական ամպին և նրանց խոհերը վերադարձան վերջին արկածներին։

Վերջապես երիտասարդ Էրամը հարցրեց։

— Ման֊մա՞ն, մա՞ն֊ման։

Պաշտոնյաներից մի քանիսը ժպտացին ասածի միամտության վրա։ Այդուհանդերձ ոչ ոք չէր կարող պատասխանել այդ հասարակ և սակայն վճռորոշ հարցին։ Իրոք, ինչո՞ւ։ Արդյոք մեկնումեկը կհանդգնե՞ր գոնե ենթադրություն անել։

Այդ տարակուսանքը կասկածի տակ էր թողնում ոչ միայն ապագան, այլ նաև անցյալը։ Եվ, եթե իսկական պատասխանն աներևակայելի էր, ապա հարցերից ոչ մեկն էլ անհիմն չէր։

Լռությունն ավելի ծանր դարձավ և Էրամի ջահել շուրթերը վար ծռվեցին՝ մտածված անպատկառություն արտաբերելով։ Նա բավական կոպտորեն ասաց.

— Մա՛ն։ Ման֊մա՛ն։ Մա՞ն։

Նրա լկտի բառերը ոչ այլ ինչ էին, քան երիտասարդությանը հատուկ անզգույշ դաժանություն, բայց նման հայտարարությունը չէր կարելի անպատասխան թողնել։ Եվ քաղաքապետարանի առաջին հարգարժան անդամը մի քայլ առաջ եկավ պատասխան տալու։

— Ման, ման, ման֊ման,— ասաց ծերունին զինաթափող պարզությամբ։

— Ման ման ման֊մա՞ն։ Ման ման֊ման֊ման։ Ման ման ման. ման ման ման ման, ման։ Ման, ման ման ման֊ման ման ման։ Ման֊մա՞ն։ Ման ման ման մա՛ն։

Հավատարմության այս աներկմիտ հաստատումը մինչև սրտի խորքը խոցեց Էրամին։ Անսպասելի արցունքներ հայտնվեցին նրա աչքերում։ Մոռանալով բոլոր պատշաճությունները, նա դարձավ դեպի երկինքը, սեղմեց բռունցքն ու աղաղակեց.

— Մա՛ն։ Մա՛ն։ Ման֊մա՛ն։

Անվրդով ժպտալով, ծերունին ցածրաձայն մրմնջաց.

— Ման֊ման֊ման. ման, ման֊ման։

Որքան էլ անհեթեթ թվա, դա էր զարմանահրաշ ու սարսափազդու ճշմարտությունը։ Գուցե լավ էր, որ մյուսները ծերունու ասածը չլսեցին։

ԱՐԳԵԼՎԱԾ ԳՈՏԻ

— Սիրուն տեղ է, չէ՞, կապիտան,— իբր անտարբեր հարցրեց Սիմընսը, լուսանցույցից դուրս նայելով։— Իսկական դրախտ։— Նա հորանջեց։

— Դեռ չի կարելի դուրս գալ,— ասաց կապիտան Քիլփեփըրն ու նկատեց, որ բնագետի դեմքին անմիջապես հիասթափության արտահայտություն հայտնվեց։

— Բայց, կապիտան...

— Ո՛չ։— Քիլփեփըրը լուսանցույցից նայեց դուրս՝ կարմիր ծաղիկներով պատված կանաչ բլրապատ մարգագետնին։ Այն նույնքան հրապուրիչ տեսք ուներ, որքան երկու օր առաջ, երբ վայրէջք կատարեցին։ Մարգագետնից աջ շագանակագույն անտառ կար, ամբողջովին ծածկված դեղին ու նարնջագույն բողբոջներով։ Դեպի ձախ՝ բլուրների շարք էր, կապույտ ու կանաչ, իրար հակադրվող գույներով նախշված։ Բլուրներից մեկից ջրվեժ էր թափվում։

Ծառեր, ծաղիկներ և նման ուրիշ բաներ։ Վայրն, անտարակույս, գեղեցիկ էր, ահա այդ պատճառով էլ Քիլփեփըրը թերահավատությամբ էր վերաբերվում դրան։ Երկու կանանց և հինգ նոր տիեզերանավերի փորձը նրան սովորեցրել էր, որ հաճելի արտաքինի տակ ինչ ասես կարող է թաքնված լինել։ Տիեզերքում անցկացրած տասնհինգ տարիները նրա ճակատին ակոսներ էին ավելացրել, իսկ մազերին՝ ձյուն, բայց առիթ չէին տվել համոզմունքները փոխելու։

— Ահա զեկուցագրերը, սըր,— ասաց կապիտանի օգնական Մորենան, մի կապուկ թուղթ մեկնելով նրան։ Մորենայի լայն, կնճռոտ դեմքը դժգոհություն էր արտահայտում։ Դռան ետևից Քիլփեփըրը ոտքերի քստքստոց ու շշուկներ լսեց։ Նա գիտեր, որ անձնակազմը հավաքվել է լսելու, թե ինքն ա՛յս անգամ ինչ կասի։

Նրանք ամեն գնով ցանկանում էին դուրս գալ։

Քիլփեփըրն աչքի անցկացրեց զեկուցագրերը։ Պատասխանները նույնն էին, ինչ որ առաջ։ Մթնոլորտը շնչելու համար պիտանի էր և վտանգավոր միկրոօրգանիզմներից զուրկ, բակտերիաներ չկային, ռադարգրաֆը կատարելապես մաքուր էր։ Մոտակա անտառում՝ կենդանական կյանքի որոշ ձևեր, բայց գիշատիչ ուժի ոչ մի արտահայտություն։ Մի քանի մղոն դեպի հարավ հայտնաբերվել էր մեծ մետաղական զանգված, հավանաբար երկաթով հարուստ սար, որը հետագա ուսումնասիրության կարիք ուներ։

— Հրաշալի է,— տխուր ասաց Քիլփեփըրը։ Զեկուցագրերը թեթևակի նյարդայնացնում էին նրան։ Նա անցյալ փորձից գիտեր, որ սովորաբար բոլոր մոլորակներում էլ ինչ֊որ բան այնպես չէ։ Ավելի լավ էր այդ մասին իմանալ սկզբից, մինչև պատահարները, որոնք կարող էին ծանր հետևանքներ ունենալ։

— Կարո՞ղ ենք դուրս գալ, սըր,— հարցրեց Մորենան, կարճ մարմնով մեկ ձգվելով։ Քիլփեփըրը կարծես զգում էր, թե դռան ետևում անձնակազմի անդամները ինչպես են շունչները պահել։

— Չգիտեմ,— ասաց Քիլփեփըրը։ Նա գլուխը քորեց, փորձելով նորից մերժելու համար մի լավ պատճառ գտնել։ Մի բան պետք է որ այնպես չլինի։

— Լավ,— ի վերջո ասաց նա։— Նախ պահակներ նշանակեք։ Չորս հոգի թող դուրս գան։ Ոչ ոք նավից քսանհինգ քայլից ավելի չհեռանա։— Նա ստիպված էր թույլ տալ, որ դուրս գան։ Տոթ, նեղ տիեզերանավում անցկացրած տասնվեց ամիսները կարող էին խռովության պատճառ դառնալ։

— Լսում եմ, սըր,— ասաց օգնական Մորենան և դուրս նետվեց սենյակից։

— Հուսով եմ, դա նշանակում է, որ գիտական խումբը կարող է դուրս գալ,— ասաց Սիմընսը, ձեռքերը գրպանները դրած։

— Անշուշտ,— հոգնած ասաց Քիլփեփըրը։— Ես ձեզ հետ կգամ։ Աստված գիտի, թե ինչ կարող է լինել։

Անանուն մոլորակի օդը քաղցրաբույր էր թվում նավի նեխած, կրկին ու կրկին շրջանառվող օդից հետո։ Սարերից շարունակ թեթև ու թարմ զեփյուռ էր փչում։

Կապիտան Քիլփեփըրը գոհունակությամբ խոր շունչ քաշեց, ձեռքերը կրծքին ծալած։ Գիտական խմբի անդամները կանգնել էին իրար կողք, չիմանալով ինչից սկսել։ Սիմընսը կռացավ և խոտի մի ցողուն պոկեց։

— Հետաքրքիր է,— ասաց նա, ցողունն արևի դիմաց պահելով։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց կապիտան Քիլփեփըրը, մոտենալով։

— Նայեք,— նիհար կենսաբանը ցողունն ավելի բարձրացրեց։— Կատարելապես միասեռ է։ Բջջակազմավորման ոչ մի նշան։ Մի րոպե...— Նա կռացավ ու մի կարմիր բողբոջ պոկեց։

— Հե՛յ։ Մենք այցելուներ ունենք։— Անձնակազմի Ֆլին ազգանունով անդամն առաջինը նշմարեց բնիկներին։ Վերջիններս դուրս եկան անտառից ու վարգով դիմեցին դեպի նավը։

Կապիտան Քիլփեփըրը մի հայացք նետեց նավի կողմը։ Զինված պահապանները կազմ ու պատրաստ էին և աչալուրջ։ Նա համոզվելու համար շոշափեց կողքին կապած զենքը և սպասեց...

— Մեր եղբայրները,— մրթմրթաց Արամիքը։ Որպես նավի լեզվաբան նա մոտեցող բնիկներին նայում էր մասնագիտական մեծ հետաքրքրությամբ։ Մնացածները նույնպես ուշադիր դիտում էին։

Առջևից գալիս էր ընձուղտի երկար վզով (առնվազն ութ ոտնաչափ), գետաձիու հաստ ու կարճ ոտքերով մի արարած, որի դեմքը զվարթ արտահայտություն ուներ։ Նրա մորթը մուգ կարմիր էր, վրան մեծ֊մեծ սպիտակ պուտեր։

Նրանց ետևից շարքով գալիս էին մաքուր սպիտակ բրդով ծածկված հինգ փոքրիկ կենդանի։ Կենդանիները տերիերի չափսի էին, դեմքներին հիմարավուն֊հանդիսավոր արտահայտություն։ Շարքը եզրափակում էր առնվազն տասնվեց ոտնաչափ երկարությամբ կանաչ պոչով մի գեր, կարմիր ու փոքրիկ արարած։

Նրանք կանգ առան մարդկանց դիմաց և խոնարհվեցին։ Երկար լռություն տիրեց, ապա բոլորը սկսեցին քահ֊քահ ծիծաղել։

Ծիծաղը կարծես ազդանշան լիներ։ Հինգ փոքրիկ կենդանիները ցատկեցին ընձուխտ֊գետաձիու մեջքին։ Մի րոպե հարմարվեցին, ապա սկսեցին մեկը մյուսի ուսերին մագլցել։ Շուտով հավասարակշռություն ձեռք բերեցին, հինգն էլ իրար վրա, ինչպես ակրոբատների խումբ։

Մարդիկ բուռն ծափահարեցին։

Գեր կենդանին անմիջապես կանգնեց պոչի վրա։

— Բրա՛վո,— գոչեց Սիմընսը։

Հինգ բրդոտ կենդանիներն ընձուղտի մեջքից ցած թռան և սկսեցին պարել խոզի շուրջը։

— Ուռա՛,— բացականչեց Մորիսընը՝ բակտերիոլոգը։

Ընձուղտ֊գետաձին անշնորհք սալտո գործեց, ընկավ ականջի վրա, սողաց, ոտքի կանգնեց և խոր գլուխ տվեց։

Կապիտան Քիլփեփըրը կնճռոտվեց և ձեռքերն իրար շփեց։

Նա փորձում էր նման պահելաձևի համար որևէ բացատրություն գտնել։

Բնիկները հանկարծ սկսեցին երգել։ Մեղեդին տարօրինակ էր, բայց երաժշտական։ Մի քանի վայրկյան երգելուց հետո նրանք խոնարհվեցին ու սկսեցին խոտի վրա թավալվել։

Անձնակազմի անդամները շարունակում էին ծափահարել։ Արամիքը հանել էր ծոցատետրը և նոտագրում էր երգը։

— Դե լավ,— ասաց Քիլփեփըրը։— Անձնակա՛զմ, վերադառնալ նավ։

Անձնակազմի անդամները կշտամբանքով նայեցին նրան։

— Հիմա էլ թող ուրիշները հնարավորություն ստանան,— ասաց կապիտանը։ Ափսոսանքով, մարդիկ շարք կազմած գնացին նավ։

— Երևի ուզում եք նրանց մի քիչ էլ ուսումնասիրել,— ասաց Քիլփեփըրը գիտնականներին։

— Այո, իհարկե,— պատասխանեց Սիմընսը։— Երբեք այսպիսի բան չեմ տեսել։

Քիլփեփըրը գլխով արեց և վերադարձավ նավ։ Կողքով շարք կազմած անցան անձնակազմի հաջորդ չորս անդամները։

— Մորե՛նա,— գոչեց Քիլփեփըրը։ Օգնականը վազելով մոտեցավ աստիճաններին։— Ես ուզում եմ, որ դու գտնես մետաղյա զանգվածը։ Հետդ մարդ վերցրու և նավի հետ անընդհատ ռադիոկապ կպաշտպանես։

— Լսում եմ, սըր,— ասաց Մորենան, լայն ժպտալով։— Բարեհոգի են, չէ՞։

— Այո,— ասաց Քիլփեփըրը։

— Սիրուն փոքրիկ աշխարհ է,— ասաց օգնականը։

— Այո։

Օգնական Մորենան գնաց հանդերձավորվելու։

Կապիտան Քիլփեփըրը նստեց ու սկսեց մտածել, թե մոլորակում ինչն այնպես չէ։

Հաջորդ օրվա մեծ մասը Քիլփեփըրը զբաղված էր զեկուցագիր կազմելով։ Կեսօրն անց էր, երբ նա մատիտը ցած դրեց և գնաց զբոսնելու։

— Մի րոպե կարելի՞ է Ձեզ, կապիտան,— հարցրեց Սիմընսը։ Անտառում մի բան եմ ուզում ցույց տալ։

Քիլփեփըրը սովորության համաձայն փնթփնթաց, բայց հետևեց կենսաբանին։ Անտառը նրան էլ էր հետաքրքել։

Ճանապարհին նրանց ուղեկցում էին երեք բնիկ։ Այս երեքը շան նման էին, չհաշված գույնը՝ կարմիր ու սպիտակ, ինչպես անանուխի կոնֆետ։

— Հիմա,— անհամբերությունը հազիվ թաքցնելով ասաց Սիմընսը, երբ արդեն անտառում էին,— ձեր շուրջը նայեք։ Ի՞նչ զարմանալի բան եք տեսնում։

Քիլփեփըրը նայեց։ Ծառերը հաստաբուն էին, իրարից հեռու֊հեռու։ Այնքան հեռու, որ նրանց արանքով, փաստորեն, կարելի էր տեսնել մյուս ծառերի միջև ընկած բաց տարածությունը։

— Դե,— ասաց նա,— այստեղ մարդ չի կորչի։

— Ոչ, դա չի,— ասաց Սիմընսը։— Հապա նորից նայեք։

Քիլփեփըրը ժպտաց։ Սիմընսն իրեն էր բերել, որովհետև ինքն ավելի լավ հանդիսատես էր, քան Սիմընսի խիստ զբաղված գործընկերներից որևէ մեկը։

Երեք բնիկները ցատկոտում էին ու խաղում։

— Մանրանտառ չկա,— մի քանի յարդ անցնելով եզրակացրեց Քիլփեփըրը։

Ծառերը բազմագույն ծաղիկներով պատված լիանաներ էին փարվել։ Շուրջը նայելով, Քիլփեփըրը տեսավ, թե ինչպես մի թռչուն վար նետվեց, թևերը թափահարելով պտտվեց անանուխագույն շներից մեկի գլխավերևում և նորից թռավ գնաց։

Թռչունը արծաթի ու ոսկու գույն ուներ։

— Դեռ ոչ մի արտառոց բան չե՞ք տեսնում,— անհամբեր հարցրեց Սիմընսը։

— Միայն գունային համակարգը,— ասաց Քիլփեփըրը։— Ուրիշ բա՞ն կա։

— Նայեք ծառերին։

Ճյուղերը կքել էին մրգերի ծանրությունից։ Մրգերը կախված էին ողկույզներով, բոլորը ներքևի ճյուղերին. գույների, չափսերի ու ձևերի մի ապշեցուցիչ շիլաշփոթ։ Մի մասը նման էր խաղողի, մյուսը՝ բանանի, երրորդը՝ ձմերուկի, չորրորդը...

— Որքան հասկանում եմ, շատ տարբեր տեսակներ կան,— համարձակվեց ենթադրել Քիլփեփըրը, առանց վստահ լինելու, թե Սիմընսն ինչ է ուզում, որ ինքը տեսնի։

— Տարբեր տեսակնե՛ր։ Նայե՛ք, մա՛րդ աստծո։ Մի ճյուղի վրա տասը տեսակի միրգ է աճում։

Ավելի մոտիկից զննելով, Քիլփեփըրը տեսավ, որ դա ճիշտ է։ Ծառերը բեռնված էին բազմազան ու զարմանահրաշ մրգերով։

— Իսկ այդ բանը պարզապես անհնար է,— ասաց Սիմընսը։— Իհարկե, սա իմ բնագավառը չէ, բայց կարող եմ միանգամայն վստահ հայտարարել, որ այս մրգերից յուրաքանչյուրը առանձին ու որոշակի միավոր է։ Սրանք մեկը մյուսի զարգացման աստիճանները չեն։

— Ինչպե՞ս եք բացատրում,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Դա իմ գործը չէ,— ժպտաց կենսաբանը,— բայց որևէ խեղճ բուսաբանի համար աշխատանք շատ է լինելու։

Նրանք շրջվեցին ու ետ գնացին։

— Ինչո՞ւ էիք այստեղ եկել,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Ե՞ս։ Տեղաշրջանում մի փոքրիկ մարդաբանական աշխատանք էի կատարում։ Ապարդյուն։ Ոչ արահետներ, ոչ գործիքներ, ոչ վարելահող, ոչինչ չգտա։ Ոչ էլ նույնիսկ քարանձավներ։

Քիլփեփըրին անսովոր չթվաց, որ կենսաբանը թռուցիկ մարդաբանական հետազոտություն է կատարում։ Անհնար էր այս տեսակ արշավանքում ընդգրկել բոլոր գիտությունները։ Առաջին հերթին հարկավոր էր մտահոգվել կենդանի մնալու մասին՝ ուրեմն հարկավոր էին կենսաբանությունն ու մանրէաբանությունը։ Հետո լեզուն։ Իսկ դրանից հետո գնահատելի էին ամեն տեսակի բուսաբանական, էկոլոգիական, հոգեբանական, սոցիոլոգիական կամ ցանկացած այլ գիտելիքներ։

Երբ վերադարձան, նավի շուրջը հավաքված կենդանիներին կամ բնիկներին ութ թե ինը թռչուն էին ավելացել։ Թռչունները նույնպես վառ գունավորում ունեին. սիսեռանախշ, շերտավոր, խայտաբղետ։ Եվ ոչ մի գորշ երանգ։

Օգնական Մորենան և Ֆլինը հասել էին անտառի եզրին՝ հոգնած ու ջարդված։ Նրանք կանգ առան մի բլրի ստորոտում։

— Պետք է մագլցե՞նք,— հորանջելով հարցրեց Ֆլինը։ Մեջքի հսկայական կամերան նրան վար էր քաշում։

— Փոքրիկ սլաքն ասում է, որ պետք է։— Մորենան մատնացույց արեց ձեռքի թվատախտակը։ Ինդիկատորը հենց բլրի գագաթի վրա մետաղական զանգվածի առկայություն էր ցույց տալիս։

— Լավ կլիներ տիեզերանավերի մեջ ավտոմեքենաներ լինեին,— ասաց Ֆլինը, առաջ թեքվելով, որպեսզի թեթևակի զառիվայր լանջի վրա հավասարակշռություն պահպանի։

— Հա, կամ էլ ուղտեր։

Գլխավերևում ուրախ ճռվողելով ճախրում էին կարմրաոսկեգույն թռչունները։ Զեփյուռն օրորում էր բարձր խոտը և երգում մոտակա անտառի տերևների ու ճյուղերի մեջ։ Նրանց հետևից երկու բնիկ էին գալիս։ Նրանք ձիու էին նման, չհաշված, որ մորթիները կանաչ ու սպիտակ խալեր ունեին։

— Գրողի տարածը կարծես կրկես լինի,— արտասանեց Ֆլինը, դիտելով, թե ինչպես է ձիերից մեկը ցատկոտելով իր շուրջը պտույտ գործում։

— Հա,— ասաց Մորենան։ Նրանք հասան բլրի գագաթին և սկսեցին իջնել։ Ֆլինը կանգ առավ։

— Նայիր։

Բլրի ստորոտում մի բարակ և ուղիղ սյուն էր վեր ձգվում։ Աչքերով հետևեցին, թե ուր է բարձրանում, սակայն վերջը չէր երևում՝ սյան գագաթը մխրճված էր ամպերի մեջ։

Նրանք ներքև շտապեցին և զննեցին սյունը։ Մոտիկից այն ավելի հաստ էր, քան կարծել էին։ Տրամագիծը մոտ քսան ոտնաչափ կլինի, մտքում չափեց Մորենան։ Երևի պողպատի համաձուլվածք է, դատելով կապտագորշավուն գույնից։ Բայց այդ ո՞ր պողպատը, հարց տվեց նա ինքն իրեն, կպահի այդ չափսի ձողը։

— Այդ ամպերն ի՞նչ բարձրության կլինեն,— հարցրեց Մորենան։

Ֆլինը վիզը ետ թեքեց։

— Աստված գիտի, առնվազն կես մղոն։ Գուցեև մեկ մղոն։— Սյունը նավից չէր երևացել ամպածածկույթի և շրջապատին համընկնող իր կապտամոխրագույն երանգի շնորհիվ։

— Հավատս չի գալիս,— ասաց Մորենան։— Դրա վրայի ճնշման ո՞ւժը որքան կլինի։— Նրանք երկյուղածորեն նայեցին վիթխարի ձողին։

— Էհ,— ասաց Ֆլինը,— մի քանի նկար անեմ։— Նա հանեց կամերան և երեք անգամ լուսանկարեց ձողը քսան քայլ տարածությունից, հետո չափերը համեմատելու համար սյան կողքին նկարեց Մորենային։ Ապա երեք անգամ նկարեց ձողի վերին մասը։

— Ի՞նչ ես կարծում, ի՞նչ է,— հարցրեց Մորենան։

— Թող խելոք գլուխները պարզեն,— ասաց Ֆլինը։— Կգժվեն սրա ձեռքը։

Նա ծալեց֊հավաքեց կամերան։

— Հիմա նորից պիտի քայլենք։— Ապա նայեց կանաչ ու սպիտակ ձիերին։— Ձիով չգնա՞մ։

— Գնա, բա ոնց, միանգամից կոտրիր վիզդ ու վերջ,— ասաց Մորենան։

— Հե՛յ, ջահե՛լ, մի այստեղ արի,— կանչեց Ֆլինը։ Ձիերից մեկը մոտեցավ ու ծնկեց նրա կողքին։ Ֆլինը զգույշ մագլցեց ձիու մեջքին։ Հեծնեց, նայեց Մորենային ու ժպտաց։

— Կամերան չջարդես,— ասաց Մորենան։— Պետական գույք է։

— Կարգին տղա ես,— ասաց Ֆլինը ձիուն։— Խելո՜քս։— Ձին ոտքի կանգնեց ու ժպտաց։

— Կհանդիպենք ճամբարում,— ասաց Ֆլինը, ձին քշելով դեպի բլուրը։

— Մի րոպե սպասիր, ասաց Մորենան։ Նա մռայլ նայեց Ֆլինին, հետո ձեռքի շարժումով մոտ կանչեց մյուս ձիուն։— Այստեղ արի, ջահե՛լ։— Ձին ծունկ չոքեց և նա մագլցեց վրան։

Մի քանի րոպե նրանք փորձելու համար շրջաններ էին գծում։ Ձիերին կարելի էր ղեկավարել մի հպումով։ Նրանց լայն մեջքերը զարմանալիորեն հարմարավետ էին։ Կարմրաոսկեգույն թռչուններից մեկը իջավ ու թառեց Ֆլինի ուսին։

— Հե՛յ, այ սա է իսկական կյանքը,— ասաց Ֆլինը, թփթփացնելով իր նժույգի փայլուն մորթուն։

— Տեսնենք ո՞վ շուտ ճամբար կհասնի։

— Տեսնենք,— ասաց Մորենան։ Բայց, ինչքան էլ ստիպեցին, ձիերը քայլերը չարագացրին։

Քիլփեփըրը պպզել էր նավից ոչ հեռու՝ խոտերի մեջ, ու դիտում էր, թե ինչպես է Արամիքն աշխատում։ Լեզվաբանը համբերատար մարդ էր։ Բոլորը միշտ հիանում էին նրա համբերությամբ։ Գործընկերները, իր քույրերը, նախկին ուսանողները...

— Հիմա կփորձենք,— մեղմագույն ձայնով ասաց Արամիքը։ Նա արագ թերթեց «Լեզվական մոտեցում մոլորակային երկրորդ կարգի բանականությանը» իր իսկ գրած գիրքը, գտավ հարկավոր դիագրամը և մատնացույց արեց։

Արամիքի կողքը կանգնած կենդանին ասես շերտավոր սկյուռի և հսկա ջրարջի աներևակայելի խառնուրդ լիներ։ Կենդանին մի աչքը բազմանշանակ հառեց դիագրամին, մինչդեռ մյուսը զավեշտաբար պտտվում էր առանցքի շուրջը։

— Մոլորա՛կ,— ասաց Արամիքը, մատնացույց անելով։— Մոլորա՛կ։

— Ներեցեք, նավապետ,— ասաց Սիմընսը։— Ուզում եմ ռենտգենյան մեքենան այստեղ տեղադրել։

— Իհարկե,— ասաց Քիլփեփըրն ու շարժվեց մի կողմ, թույլ տալով, որ կենսաբանը մեքենան դնի տեղը։

— Մոլորակ,— կրկին ասաց Արամիքը։

— Էլամ վեսել հոլամ քրամ,— ուրախ֊ուրախ ասաց ջրարջասկյուռը։

Սատանան տանի, նրանք լեզու ունեն։ Հնչուններն անշուշտ ինչ֊որ իմաստ են պարունակում։ Հարցը միայն ընդհանրություններ գտնելն է։ Արդյոք նրանք հասե՞լ են հասարակ ընդհանրացումների։— Արամիքը ցած դրեց գիրքը և մատնացույց արեց ջրարջասկյուռին։

— Կենդանի,— ասաց նա և սպասեց։

— Թող, որ ուղիղ կանգնի,— ասաց Սիմընսը, ռենտգենյան ապարատով նշան բռնելով։— Ըհը, լավ է, հիմա մի անգամ էլ...

— Կենդանի,— հույսը չէր կորցնում Արամիքը։

— Իֆուլ բիֆուլ բոքս,— ասաց կենդանին։— Հոֆուլ թոֆուլ, լոքս, ռամադան, սամդուրան, իֆուլ բիֆուլ բոքս։

Համբերություն, ինքնիրեն հիշեցրեց Արամիքը։ Բարյացակամ վերաբերմունք։ Կենսուրախություն։ Երբեք հույսը չկտրել։

Նա հանեց մի ուրիշ դասագիրք։ Այս մեկը կոչվում էր «Լեզվական մոտեցում այլմոլորակային առաջին կարգի բանականությանը»։

Գտավ իր ուզածը և կրկին գիրքը մի կողմ դրեց։ Ժպտալով, նա բարձրացրեց մատը։

— Մեկ,— ասաց նա։

Կենդանին առաջ հակվեց և հոտոտեց մատը։

Մռայլ ժպտալով, Արամիքը բացեց մյուս մատը։

— Երկու։

Հետո երրորդը.— Երեք։

— Հուգելեքս,— հանկարծ ասաց կենդանին։

Երկբարբա՞ռ։ Թե՞ «մեկի» տեղական անվանումը։

— Մեկ,— կրկին ասաց նա, թափահարելով նույն մատը։

Կենդանին հանկարծ սկսեց երգել։

— Սեվեֆ հեվեֆ ուլուդ քրամ, արագան, բիլիգան, հոմուս դրամ։

Ապա կանգ առավ և նայեց քամուց ծածանվող լեզվական մոտեցման դասագրքի էջերին, իսկ հետո լեզվաբանին, որին չտեսնված համբերատարությունն էր ետ պահել, որ չխեղդի ուրախ ջրարջասկյուռին։

Երբ Մորենան ու Ֆլինը վերադարձան, Քիլփեփըրի առաջ մի նոր ծանր խնդիր ծառացավ։ Լուսանկարները շտապ երևակվեցին, և Քիլփեփըրը սկսեց խնամքով ուսումնասիրել դրանք։

Ձողը կլոր էր, հարթ և ակնհայտորեն արհեստական։ Այդպիսի բան պատրաստող ցեղը կարող էր անախորժություններ պատճառել նրանց։ Մեծ անախորժություններ։

Բայց ո՞վ էր դրել ձողը։ Իհարկե, ոչ նավի շուրջը հավաքված երջանիկ, հիմար կենդանիները։

— Ասում եք, գագաթն ամպերի՞ մեջ է,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Այո, սըր,— ասաց Մորենան։— Անիծյալ երկաթի կտորը երևի մի մղոն բարձրություն կունենա։

— Ետ գնացեք,— ասաց Քիլփեփըրը։— Ռադարսկոպ վերցրեք։ Ինֆրակարմիր սարքավորում։ Եվ ինձ բերեք այդ ձողի գագաթի լուսանկարը։ Ուզում եմ իմանալ, որքան է դրա բարձրությունը և գագաթին ինչ կա, արա՛գ։

Ֆլինն ու Մորենան հեռացան։

Քիլփեփըրը մի րոպե ևս նայեց դեռևս բաց լուսանկարներին, ապա ցած դրեց ու քայլեց դեպի նավի լաբորատորիա, տանջվելով անորոշ կասկածներից։

Մոլորակից բան հասկանալ չէր լինում։ Եվ դա անհանգստացնում էր նրան։ Ամեն ինչ իր բացատրությունն ունի։ Կյանքի դառը փորձը Քիլփեփըրին սովորեցրել էր, որ եթե ժամանակին չես գտնում բացատրությունը, ավելի վատ քեզ համար։

Մորիսընը՝ մանրէաբանը, փոքրամարմին տխուր մարդ էր՝ ասես իր մանրադիտակի հավելվածը լիներ։

— Մի բան գտա՞ք,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Ես մի բանի բացակայություն եմ գտել,— ասաց Մորիսընը,— հայացքը մանրադիտակից կտրելով ու աչքերը թարթելով։— Մի ահագին ու շատ բանի բացակայություն եմ գտել։

— Ինչի՞,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Ես փորձեր կատարեցի ծաղիկների վրա,— ասաց Մորիսընը,— փորձեր հողի և ջրի վրա։ Դեռևս ոչինչ որոշակի, բայց պատրաստվեք, բան եմ ասելու։

— Ես պատրաստ եմ։ Ի՞նչ է պատահել։

— Այս մոլորակի վրա ոչ մի մանրէ չկա։

— Լո՞ւրջ,— ասաց Քիլփեփըրը, որովհետև ավելի հարմար ասելու բան չգտավ։ Նա այդ հայտարարությունը առանձնապես ցնցող չհամարեց։ Բայց մանրէաբանն իրեն այնպես էր պահում, ասես հայտնել էր, որ մոլորակի ընդերքը հարյուր տոկոսով ռոկֆոր պանրից է կազմված։

— Այո՛, այո՛։ Առվակի ջուրն ավելի մաքուր է, քան թորած ալկոհոլը։ Փոշին այս մոլորակում ավելի մաքուր է, քան եռացրած հերձադանակը։ Եղած մանրէները մեր բերածներն են։ Այն էլ մեռնում են։

— Ինչպե՞ս։

— Այստեղի օդը պարունակում է ախտահանող նյութեր. երեքը ես հայտնաբերել եմ, իսկ երևի մի չորս այդքան էլ՝ չեմ հայտնաբերել։ Նույնը վերաբերում է հողին ու ջրին։ Այս վայրը ստերիլիզացված է։

— Հըմ, այո,— ասաց Քիլփեփըրը։ Նա չէր կարողանում գնահատել հայտարարության ամբողջ կարևորությունը։ Նրա մտքերը, այնուամենայնիվ, կլանված էին պողպատյա ձողով։— Ի՞նչ է դա նշանակում։

— Ուրախ եմ, որ հարցրեցիք,— ասաց Մորիսընը։— Այո, իրոք ուրախ եմ, որ հարցրեցիք։ Դա պարզապես նշանակում է, որ այս վայրը գոյություն չունի։

— Է՜, դե լա՜վ...

— Բան եմ ասում։ Առանց միկրոօրգանիզմների կյանք լինել չի կարող։ Կյանքային ցիկլի մի ամբողջ հատված այստեղ պակաս է։

— Դժբախտաբար, գոյություն ունի,— մեղմորեն ձեռքով ցույց տվեց Քիլփեփըրը։— Ուրիշ տեսություններ կա՞ն։

— Այո, բայց նախ ուզում եմ այս փորձերը վերջացնել։ Սակայն ձեզ մի բան կասեմ, և դուք, գուցե, ինքներդ եզրակացություններ անեք։

— Ասեք, լսում եմ։

— Այս մոլորակի վրա չկարողացա մի քարի կտոր գտնել։ Իհարկե, դա իմ անմիջական բնագավառը չէ, բայց մենք բոլորս էլ ստիպված ենք այս արշավանքի ընթացքում զբաղվել այն ամենով, ինչից խելքներս մի փոքր կտրում է։ Ինչևէ, ես մի քիչ հետաքրքրվում եմ երկրաբանությամբ։ Շրջակայքում ոչ մի քարակտոր կամ ժայռակտոր չկա։ Ամենափոքր քարը մոտ յոթ տոննա քաշ ունի, ըստ իս։

— Ի՞նչ է դա նշանակում։

— Ըհը, ձեզ է՞լ հետաքրքրեց,— ժպտաց Մորիսընը։— Ինձ կներեք։ Ուզում եմ մինչև ընթրիք վերջացնել այս փորձերը։

Մայրամուտից մի քիչ առաջ կենդանիների ռենտգենյան ուսումնասիրություններն ավարտվեցին։ Քիլփեփըրին նոր անակնկալ էր սպասում։ Մորիսընն ասել էր, որ մոլորակը չի կարող գոյություն ունենալ։ Այժմ Սիմընսը պնդում էր, որ կենդանիները չեն կարող գոյություն ունենալ։

— Հապա նայեք այս նկարներին,— ասում էր նա Քիլփեփըրին։— Նայեք։ Որևէ օրգան տեսնո՞ւմ եք։

— Ես ռենտգենից առանձնապես չեմ հասկանում։

— Պետք էլ չի։ Ուղղակի նայեք։— Երևում էին մի քանի ոսկոր և մեկ թե երկու օրգան։ Մի քանի նկարների վրա նյարդային համակարգի հետքեր կային, բայց, մեծ մասամբ, կենդանիները միանգամայն համասեռ էին թվում։

— Այսքան փոքր ներքին կառուցվածքով նույնիսկ երիզորդը չի կարող շարժվել,— ասաց Սիմընսը։— Այսպիսի պարզեցումն անհնար է։ Թոքերին կամ սրտին համապատասխանող ոչ մի բան չկա։ Չկա արյան շրջանառություն։ Ուղեղ։ Համարյա բացակայում է նյարդային սիստեմը։ Եղած օրգաններն էլ ոչ մի խելքին մոտ բան չեն ներկայացնում։

— Եվ ձեր եզրակացությունը...

— Որ այս կենդանիները գոյություն չունեն,— զվարթ ասաց Սիմընսը։ Նրան դուր էր գալիս այդ միտքը։ Ա՛յ թե լավ կլիներ գոյություն չունեցող կենդանու մասին գիտական հոդված գրել։

Կամաց հայհոյելով, նրանց կողքից անցավ Արամիքը։

— Մի բան ստացվե՞ց դրանց լեզվի հետ,— հարցրեց նրան Սիմընսը։

— Ո՛չ,— գոռաց Արամիքը, ապա շառագունեց։— Ներեցեք։ Ես հենց նոր նրանց ստուգեցի ըստ գիտակցության C3BB աստիճանի։ Դա ամեոբաների կարգն է։ Ոչ մի օգուտ։

— Գուցե լրիվ անուղե՞ղ են,— ենթադրեց Քիլփեփըրը։

— Ոչ։ Հնարքներ անելու նրանց ունակությունը գիտակցության որոշակի աստիճան է արտահայտում։ Նրանք նաև ինչ֊որ լեզու ունեն և տարբեր պատասխանաձևեր։ Բայց ոչ մի բանի ուշադրություն չեն դարձնում։ Միայն երգում են։

— Ինձ թվում է, մենք ընթրելու կարիք ունենք,— ասաց Քիլփեփըրը։— Եվ երևի հոգեպահուստից մի քիչ խմելու բան վերցնենք։

Այս անգամ սովորականից շատ խմեցին։ Մի երկու շշից գիտնականները կարգին փափկեցին ու անցան քննարկմանը։ Համադրեցին փաստերը։

Առաջին՝ բնիկները, կամ կենդանիները, ներքին օրգանների ոչ մի նշան չունեն, չունեն բազմացման կամ արտաթորման օրգաններ։ Թռչուններին չհաշված, կենդանիների մոտ քառասուն տեսակ կա և ամեն օր հայտնվում են նորերը։

Նույնը վերաբերում է բույսերին։

Երկրորդ՝ մոլորակը ստերիլ է և ինքն է ապահովում իր ստերիլությունը։

Երրորդ՝ բնիկները լեզու ունեն, բայց ակներևաբար չեն կարողանում ուրիշների հետ հաղորդակցվել։ Ոչ էլ կարողանում են այլ լեզու սովորել։

Չորրորդ՝ շրջապատում փոքր քարեր ու ժայռաբեկորներ չկան։

Հինգերորդ՝ մի հսկայական պողպատե ձող կա, որի բարձրությունն առնվազն մեկ մղոն է. ճշգրիտ բարձրությունը կպարզվի, երբ կերևակվեն նոր լուսանկարները։ Թեև մեքենաներ չկան, ձողն ակնհայտորեն մեքենայական կուլտուրայի արգասիք է։ Ինչ֊որ մեկը կառուցել և դրել է այնտեղ։

— Հիմա համադրեք փաստերը։ Ի՞նչ է ստացվում,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Ես վարկած ունեմ,— ասաց Մորիսընը։— Գեղեցիկ մի վարկած։ Կուզենայի՞ք լսել։

Բոլորն ասացին այո, բացի Արամիքից, որը դեռ չէր կարողանում մոռանալ բնիկների լեզուն սովորելու իր անընդունակությունը։

— Իմ պատկերացմամբ այս մոլորակը մարդու ձեռքի գործն է։ Պետք է որ այդպես լինի։ Ոչ մի կենդանական աշխարհ չէր կարողանա զարգանալ առանց մանրէների։ Մոլորակը կառուցել է ինչ֊որ գերագույն ցեղ՝ ցեղ, որը տնկել է այն պողպատե սյունը։ Կառուցել է այս կենդանիների համար։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Հենց դա է գեղեցիկը,— եկազկոտ ասաց Մորիսընը։— Մաքուր ալտրուիզմ։ Նայեք բնիկներին։ Երջանիկ, չարաճճի։ Բացարձակապես զուրկ դաժանությունից, տգեղ սովորույթներից։ Մի՞թե նրանք արժանի չեն սեփական աշխարհն ունենալու։ Աշխարհ, որտեղ կարող են խաղալ և թռչկոտել հավերժ ամառային դաշտերում ու անտառներում։

— Այո, գեղեցիկ է,— ասաց Քիլփեփըրը, ժպիտը զսպելով։— Բայց...

— Այս մարդիկ հիշեցում են,— շարունակեց Մորիսընը։— Պատգամ բոլոր եկող ու գնացող ցեղերին, որն ասում է՝ այո՛, մարդը կարող է խաղաղ ապրել։

— Այդ ամենի մեջ միայն մի թերություն կա,— ասաց Սիմընսը։— Այդ կենդանիները երբեք չէին կարող բնական ճանապարհով զարգանալ։ Ռենտգենյան նկարները բոլորդ տեսել եք։

— Ճիշտ է։— Մի կարճատև պահ երազողը մարտնչեց կենսաբանի հետ և պարտություն կրեց։— Գուցե նրանք ռոբոտներ են։

— Ես էլ եմ այդ բացատրության կողմնակիցը,— ասաց Սիմընսը։— Ըստ իս պողպատյա ձողը կառուցող ցեղը ստեղծել է նաև այս կենդանիներին։ Նրանք ծառաներ են, ստրուկներ։ Գուցե կարծում են, թե մենք ենք իրենց տերերը։

— Իսկ ո՞ւր են չքվել իսկական տերերը,— հարցրեց Քիլփեփըրը։— Մենք չհայտնաբերեցինք ոչ մի բան, որ խոսեր նրանց ներկայության մասին։

— Այնքան զարգացած են, որ մեքենաների կամ տների կարիք չեն զգում։ Ապրում են միահյուսված բնությանը։

— Այդ դեպքում ինչո՞ւ են ծառաների անհրաժեշտություն զգում,— անողոքաբար հարցրեց Մորիսընը։— Եվ ինչո՞ւ են կառուցել սյունը։

Այդ երեկո պողպատե ձողի նոր նկարները երևակվեցին և գիտնականներն անհամբերությամբ սկսեցին դրանց ուսումնասիրությունը։ Ձողի գագաթը մոտ մեկ մղոն բարձրություն ուներ և թաքնված էր խիտ ամպերի մեջ։ Գագաթի յուրաքանչյուր կողմում, ուղիղ անկյան տակ ութսունհինգական ոտնաչափ երկարությամբ տարածված ինչ֊որ ելուստներ կային։

— Դիտաշտարակի նման է,— ասաց Սիմընսը։

— Այդքան վերևում ի՞նչ պիտի դիտեն,— հարցրեց Մորիսընը։— Բացի ամպերից բան չեն տեսնի։

— Գուցե սիրում են ամպերին նայել,— ասաց Սիմընսը։

— Գնում եմ քնելու,— ծայրահեղ զզվանքի արտահայտությամբ հայտարարեց Քիլփեփըրը։

Երբ Քիլփեփըրը հաջորդ առավոտյան արթնացավ, զգաց, որ մի բան այնպես չէ։ Հագնվեց և դուրս գնաց։ Ինչ֊որ անորսալի փոփոխություն զգաց քամու մեջ։ Թե՞ նյարդերն էին։

Քիլփեփըրը գլուխը տարուբերեց։ Նա վստահում էր իր նախազգացումներին։ Դրանք սովորաբար կշռադատությունների որոշակի փուլի ավարտ էին խորհրդանշում։

Նավի շուրջն ամեն բան կարգին էր թվում։ Կենդանիները ծույլ֊ծույլ թափառում էին։

Քիլփեփըրը սևեռուն նայեց նրանց և քայլեց տիեզերանավի մյուս կողմը։ Գիտնականները կրկին գործի էին անցել, փորձելով լուծել մոլորակի առաջադրած հանելուկները։ Արամիքը ճգնում էր լեզու սովորել թախծոտ աչքերով, արծաթականաչավուն ինչ֊որ կենդանուց։ Այս առավոտ կենդանին անսովոր հույլ էր դարձել։ Հազիվհազ մրթմրթում էր իր երգերը, ոչ մի ուշադրություն չդարձնելով Արամիքին։ Քիլփեփըրը հիշեց Կիրկեին10։ Իսկ ի՞նչ, եթե այդ կենդանիները մարդիկ են եղել, որոնց կախարդել է չար վհուկը։ Ապա հեռու վանեց այդ մտահնար գաղափարը և քայլեց առաջ։

Անձնակազմի անդամները ոչ մի փոփոխություն չէին նկատել։ Նրանք խմբով գնացել էին ջրվեժ՝ լողալու։ Քիլփեփըրը երկու հոգու հանձնարարեց մանրակրկիտ զննել պողպատե ձողը։ Այդ ձողը նրան ամեն ինչից շատ էր անհանգստացնում։ Գիտնականները դրան առանձին ուշադրություն չէին դարձնում, և դա բնական էր։ Ամեն մեկին իր գործն է առաջնային թվում։ Լեզվաբանը առաջնակարգ կարևորություն է տալիս լեզվին, մինչդեռ բուսաբանին թվում է, թե բանալին բազմապտուղ ծառերն են։

Իսկ ի՞ր կարծիքը։ Կապիտան Քիլփեփըրը քննեց սեփական մտքերը։

Հարկավոր է միացյալ վարկած, որոշեց նա։ Մի բան, որը կմիավորի բոլոր ուսումնասիրած երևույթները։

Ո՞րն է լինելու այդ վարկածը։ Ինչո՞ւ չկան մանրէներ։ Չկան քարեր։ Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ։ Քիլփեփըրը վստահ էր, որ բացատրությունը համեմատաբար պարզ է։ Նա համարյա տեսնում էր այդ բացատրությունը, բայց ավա՜ղ։

Նավապետը նստեց ստվերում, հենվեց նավին և փորձեց մտածել։

Կեսօրին մոտեցավ Արամիքը՝ լեզվաբանը։ Նա գրքերը մեկ֊մեկ շպրտեց մի կողմ։

— Հանգի՛ստ,— ասաց Քիլփեփըրը։

— Ես ձեռք եմ քաշում,— ասաց Արամիքը։— Այդ անասուններն արդեն ոչ մի ուշադրություն չեն դարձնում։ Միայն խոսում են։ Եվ դադարել են հնարքներ բանեցնել։

Քիլփեփըրը ոտքի կանգնեց և քայլեց դեպի կենդանիները։ Իրոք, նրանք ամենևին աշխույժ տեսք չունեին։ Հազիվհազ սողում էին, ասես թերասնության հետևանքով մեռնելու վրա լինեին։

Սիմընսը, կանգնած նրանց կողքին, փոքրիկ ծոցատետրի մեջ նշումներ էր անում։

— Ի՞նչ է պատահել քո փոքրիկ բարեկամներին,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Չգիտեմ,— ասաց Սիմընսը։— Երևի անցյալ գիշեր հուզմունքից անքուն են մնացել։

Ընձուղտանման կենդանին հանկարծ նստեց։ Ապա դանդաղ կողքի շրջվեց ու անշարժացավ։

— Տարօրինակ է,— ասաց Սիմընսը։— Առաջին անգամ է նրանցից մեկն այսպիսի բան անում։— Նա կռացավ դեպի ընկած կենդանին և ականջը դրեց կրծքին։ Մի քանի վայրկյանից ուղղվեց։

— Կյանքի ոչ մի նշան,— ասաց նա։

Փոքր կենդանիներից երկուսը՝ փայլուն սև մորթիներով, նույնպես ընկան։

— Աստված իմ,— ասաց Սիմընսը, շտապելով նրանց կողմ,— սա ի՞նչ է։

— Մանրէները,— ասաց ծեփի պես գույն ստացած Մորիսընը, նավեից դուրս գալով։— Նավապետ, այնպիսի զգացում ունեմ, ասես հանցագործ լինեմ։ Ինձ թվում է մենք սպանեցինք այս խեղճ անասուններին։ Հիշո՞ւմ եք, ձեզ ասացի, որ այս մոլորակի վրա միկրոօրգանիզմների ոչ մի նշույլ չկա։ Իսկ մեզ հետ ինչքա՞ն բերեցինք։ Մանրէները մեր մարմիններից հորդում են դեպի այս տանտերերը։ Իսկ տանտերերը բոլորովին դիմադրողականություն չունեն, հիշեք այդ բանը։

— Դուք կարծեմ ասում էիք, որ օդը մի քանի ախտահանող նյութեր ունի,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Ըստ երևույթին դրանք բավականաչափ արագ չգործեցին։— Մորիսընը կռացավ փոքրիկ կենդանիներից մեկի վրա և զննեց։— Վստահ եմ այդ բանում։

Նավի շուրջը գտնվող մնացած կենդանիները սկսեցին մեկը մյոսւի ետևից ընկնել ու մնալ անշարժ պառկած։ Կապիտան Քիլփեփըրը անհանգստացած շուրջը նայեց։

Անձնակազմի անդամներից մեկը հևասպառ մոտ վազեց։ Նա դեռ թաց էր ջրվեժում լողալուց հետո։

— Սը՛ր,— շնչակտուր ասաց նա։— Ջրվեժի մոտ, կենդանիները...

— Գիտեմ,— ասաց նավապետը։— Բոլորին կանչել այստեղ։

— Ոչ միայն դա, սըր։ Ջրվեժը... գիտեք, ջրվեժը...

— Դե ասա, մի ծամիր։

— Կանգ է առել, սըր։ Չի հոսում։

— Բոլորին այստե՛ղ։— Մարդը նորից ետ սուրաց դեպի ջրվեժը։ Քիլփեփըրը շուրջը նայեց, ինքն էլ չհասկանալով, թե ինչ է փնտրում։ Շագանակագույն անտառը հանդարտ էր։ Չափից ավելի հանդարտ։

Պատասխանը համարյա պարզ էր։

Քիլփեփըրը հասկացավ, որ իջնելու պահից անվերջ փչող մեղմ զեփյուռը դադարել է։

— Ի՞նչ է կատարվում այստեղ, գրողը տանի,— տագնապահար ասաց Սիմընսը։ Նրանք ետ֊ետ քայլեցին դեպի նավը։

— Արևը մթնո՞ւմ է,— շշնջաց Մորիսընը։ Դժվար էր ասելը։

Միջօրե էր, բայց արևն իրոք պակաս պայծառ էր թվում։

Անձնակազմի անդամները ջրվեժից ետ էին գալիս, նրանց թաց մարմինները փայլում էին։ Քիլփեփըրի կարգադրությամբ նրանք շարքով մտան նավ։ Գիտնականները մնացին կանգնած, նայելով մարգագետնին, որտեղ քար լռություն էր տիրել։

— Ի՞նչ կարող ենք արած լինել,— հարցրեց Արամիքը։ Նրա մարմնով սարսուռ անցավ, երբ նայեց ընկած կենդանիներին։

Այն երկուսը, որոնք գնացել էին ձողը զննելու, վազելով իջան բլուրից. նրանք այնպես էին սլանում, ասես ետևներից սատանա էր ընկել։

— Է՞լ ինչ կա,— հարցրեց Քիլփեփըրը։

— Այդ անիծյալ ձողը, սըր,— ասաց Մորենան,— պտտվում է։ Ձողը՝ մեկ մղոն բարձրությամբ աներևակայելիորեն կարծր մետաղի այդ զանգվածը, պտտվում էր։

— Ե՛տ դեպի նավը,— մրթմրթաց Քիլփեփըրը։ Այժմ պատասխանը հասունանում էր։ Հարկավոր էր ընդամենը մի փոքր վկայություն։ Մի բան ևս...

Կենդանիները ոտքի՛ թռան։ Արծաթակարմիր թռչունները կրկին սկսեցին ճախրել բարձր երկնքում։ Ընձուղտ֊գետաձին ոտքի ելավ, խռխռացրեց և վազեց։ Մնացած կենդանիները հետևեցին նրան։ Անտառից արտառոց կենդանիների մի ամբողջ հեղեղ հորդորեց մարգագետին։

Նրանք թափով սլացան արևմուտք, նավից այն կողմ։

— Ե՛տ դեպի նավը,— հանկարծ գոչեց Քիլփեփըրը։ Ահա վերջին հանգամանքը։ Այժմ նավապետը գիտեր, և նրա հույսը միայն ժամանակին նավը խոր տիեզերք հանելն էր։

— Շտապե՛ք վերև, գրողը տանի։ Միացրեք շարժիչները,— գոռաց նա աչքերը չռած մարդկանց։

— Բայց մեր սարքավորումները դեռ թափթփված են նավի շուրջը,— ասաց Սիմընսը։— Պատճառ չեմ տեսնում այս...

— Հրանոթների մո՛տ,— բղավեց Քիլփեփըրը, գիտնականներին հրելով դեպի նավի մուտքը։

Հանկարծ արևմուտքում երկար ստվերներ հայտնվեցին։

— Նավապե՛տ։ Մենք դեռ չենք ավարտել հետազոտությունները։

— Երջանիկ կլինեք, եթե կաշիներդ փրկեք,— ասաց Քիլփեփըրը նավ մտնելուն պես։— Մինչև հիմա չե՞ք հասկացել, թե ինչն ինչոց է։ Փակեք դռնակը։ Ամեն բան իր տեղում լինի։

— Նկատի ունեք պտտվող ձո՞ղը,— հարցրեց Սիմընսը, Մորիսընի կողքին սողալով դեպի նավապետի կամրջակը։— Լավ, ենթադրենք, թե մի գերագույն ցեղ կա...

— Այդ պտտվող ձողը բանալի է մոլորակի մեջ,— ասաց Քիլփեփըրը, նետվելով դեպի նավապետի կամրջակը։— Որը լարում է այս մոլորակը։ Այս ամբողջ աշխարհն այդպիսին է։ Կենդանիները, գետերը, քամին, ամեն բան լարովի է։

Նա ամբողջ ուժով սեղմեց «Արագ ելք դեպի տիեզերք» կոճակը։

— Կապե՛ք ամրագոտիները,— ասաց նա։— Ինքներդ դատեք։ Մի վայր, որտեղ ծառերից ամեն տեսակ հիանալի մրգեր են կախված։ Որտեղ ոչ մի վնասակար մանրէ չկա, նույնիսկ սուր քար չկա, որ ոտքը ծակի։ Մի վայր, լցված զարմանահրաշ, զավեշտական, մեղմաբարո կենդանիներով։ Որտեղ ամեն ինչ նախատեսված է զվարճանքների համար։

— Խաղահրապարա՛կ։

Գիտնականներն աչքները չռաց նայեցին նրան։

— Ձողը բանալի է։ Մեր անկոչ այցի ընթացքում լարը կանգնել էր։ Այժմ ինչ֊որ մեկը նորից լարում է մոլորակը։

Դրսում ստվերները հազարավոր ոտնաչափ երկարությամբ տարածվել էին կանաչ մարգագետնի վրա։

— Հիմա պինդ բռնվեք,— ասաց Քիլփեփըրը, ընթացքի բռնակը շարժելով։— Ի տարբերություն խաղալիք֊կենդանիների, ես չեմ ուզում հանդիպել այստեղ խաղացող երեխաներին։ Եվ հատկապես չեմ ուզում հանդիպել նրանց ծնողներին։

ԱՅՆ, ԻՆՉ ՉԱՐԺԵ ՈՉԻՆՉ

Բայց այդ ի՞նչ ձայն էր։ Թե՞ իրեն թվաց։ Դժվար էր ասել։ Ջոն Քոլինզը փորձեց հիշել։ Ինքը հոգնած պառկել էր մաճակալին՝ վերմակի վրա, առանց թրջված կոշիկները հանելու։ Հայացքը հառել էր խոնավ ու ճաքճքած դեղին առաստաղին՝ նայում էր, թե ինչպես է անձրևաջուրը դանդաղ ու ողբագին կաթկթում։

Ըստ երևույթին այդ ժամանակ էր եղել։ Քոլինզը մահճակալի մոտ մետաղի փայլ նշմարեց։ Նա նստեց։ Հատակին մի մեքենա կար, որն ակներևաբար հենց նոր էր հայտնվել։

Զարմանքի այդ առաջին պահին Քոլինզին թվաց, թե ինչ֊որ հեռավոր ձայն ասաց.

— Ա՛յ այդտեղ։ Լավ է։

Ձայնի մասին վստահ ասելը դժվար էր։ Բայց մեքենայի հարցում կասկած լինել չէր կարող։

Քոլինզը ծնկի եկավ ու սկսեց զննել։ Մեքենան, որի մակերեսը մոտ երեք քառակուսի ոտնաչափ էր, կամաց դզզում էր։ Գորշ մակերևույթը հարթ էր, միայն անկյունում մի կարմիր կոճակ կար, իսկ կենտրոնում՝ պղնձե տախտակ, որի վրա գրված էր.

«Ա կարգի ուտիլիզատոր11, համարանիշ՝ ԱԱ—1256432»։

Իսկ դրա տակ՝

«Ուշադրություն։ Այս մեքենան պետք է օգտագործեն միայն Ա կարգի իրավունք ունեցողները»։

Եվ վերջ։

Չկային բռնակներ, թվահարթակներ, անջատիչներ և հարմարանքներ, որոնք Քոլինզի պատկերացմամբ պիտի ունենային մեքենաները։ Միայն պղնձե տախտակ, կարմիր կոճակ ու դզզոց։

— Որտեղի՞ց լույս ընկար,— հարցրեց Քոլինզը։ Ա կարգի ուտիլիզատորը շարունակում էր դզզալ։ Քոլինզը հույս չուներ էլ, թե պատասխան կստանա։ Մահճակալի եզրին նստած, նա մտախոհ նայում էր ուտիլիզատորին։ Ինչպե՞ս վարվել։

Քոլինզը ձեռքը զգուշորեն հպեց կարմիր կոճակին, հաշվի առնելով երկնքից ընկած մեքենաների հետ վարվելու իր փորձի պակասը։ Ի՞նչ կպատահի, եթե միացնի։ Հատակը կճեղքվի՞։ Առաստաղից կանաչ մարդուկնե՞ր կթափվեն։

Սակայն Քոլինզը կորցնելու ոչինչ չուներ, նույնիսկ ավելի քան ոչինչ։ Նա թույլ սեղմեց կոճակը։

Ոչ մի փոփոխություն։

— Դե լավ, մի բան արա,— վհատվելով ասաց Քոլինզը։

Ուտիլիզատորը շարունակում էր միայն մեղմ դզզալ։

Դե ի՞նչ, միշտ էլ կարելի է այն գրավ դնել։ Ազնիվ Չարքին մետաղի համար ամենաքիչը մի դոլար կտա։ Քոլինզը փորձեց բարձրացնել ուտիլիզատորը։ Չստացվեց։ Նա, ուժերը լարելով, նորից փորձեց, և կարողացավ մի անկյունը մեկ մատնաչափ պոկել գետնից։ Քոլինզը բաց թողեց մեքենան և, ծանր շնչելով, նստեց մահճակալին։

— Պետք է մի երկու օգնող ուղարկած լինեիր,— ասաց Քոլինզն ուտիլիզատորին։ Անմիջապես դզզոցն ուժեղացավ և մեքենան սկսեց ցնցվել։

Քոլինզը ուշադրությունը սրեց, բայց միևնույն է, ոչինչ չկատարվեց։ Ինչ֊որ բան նախազգալով, նա մեկնեց ձեռքը և սեղմեց կոճակը։

Անմիջապես հայտնվեցին կոպիտ արտահագուստներ հագած երկու հաղթամարմին տղամարդ։ Նրանք գնահատող հայացքով նայեցին ուտիլիզատորին։ Մեկն ասաց.

— Փառք աստծո, փոքր մոդելն է։ Մեծերը տանելուց մարդու հոգին դուրս է գալիս։

Մյուսը պատասխանեց.

— Բայց մարմարի հանքից հո՞ լավ է։

Նրանք նայեցին իրենց դիտող Քոլինզին։ Ի վերջո առաջին տղամարդն ասաց.

— Լսի, մինչև գիշեր հո չե՞նք կանգնելու։ Ո՞ւր տանենք։

— Ո՞վ եք դուք,— մի կերպ արտաբերեց Քոլինզը։

— Էլ ո՞վ։ Տանողներ։ Չլինի՞ կարծեցիր Վանիզագգի քույրերն ենք։

— Բայց որտեղի՞ց եկաք,— հարցրեց Քոլինզը։— Եվ ինչո՞ւ։

— Մենք եկանք «Փոուհա Միննայլի տանողներ» միացյալ ընկերությունից,— ասաց տղամարդը։— Եվ եկանք, որովհետև դու տանողներ ուզեցիր։ Հիմա ո՞ւր ես ուզում տանենք։

— Գնացեք,— ասաց Քոլինզը։— Ես ձեզ հետո կկանչեմ։

Տանողներն ուսերը թոթվեցին և անհետացան։ Մի քանի րոպե Քոլինզը սևեռուն նայում էր այն կետին, որտեղ մի վայրկյան առաջ նրանք էին կանգնած։ Հետո հայացքը փոխադրեց Ա կարգի ուտիլիզատորին, որը նորից մեղմ դզզում էր։

Ուտիլիզատո՞ր։ Ավելի լավ անուն կարելի է գտնել։

Ցանկություններ կատարող մեքենա։

Չի կարելի ասել, թե Քոլինզը ցնցված էր։ Երբ հրաշքը տեղի է ունենում, միայն սահմանափակ մտածողության տեր մարդիկ ի վիճակի չեն լինում ընդունել կատարվածը։ Քոլինզն իհարկե, այդպիսին չէր։ Նա ամբողջ էությամբ պատրաստ էր հրաշքն ընդունելու։

Քոլինզն ամբողջ կյանքում տենչացել, հուսացել ու աղոթել էր, որ մի հրաշք կատարվի իր հետ։ Դպրոցում երազում էր, թե մի առավոտ կարթնանա ու կտեսնի, որ կարողանում է տնային աշխատանքը կատարել առանց սովորելու ձանձրալի անհրաժեշտության։ Բանակում նա ուզում էր, որ մի կախարդ կամ ջին փոխի հրամանները, և իրեն, փոխանակ ստիպելու, որ մյուսների նման շարային վարժություններ անի, նշանակեն հանգստյան սենյակի գլխավոր։

Բանակից հետո Քոլինզը խուսափել էր աշխատանքից, որին պատրաստ չէր հոգեբանորեն։ Նա թափառում էր, հուսալով, որ հեքիաթային հարուստ անձնավորության թելադրված կլինի փոխել կտակը և իրեն թողնել Ամեն ինչ։

Ճիշտ է, այնքան էլ լրջորեն չէր սպասում, թե մի բան կլինի։ Բայց երբ եղավ, նա պատրաստ էր։

— Ես կուզեի հազար դոլար փոքր, չցուցակագրված թղթադրամներով,— զգուշորեն ասաց Քոլինզը։ Երբ դզզոցն ուժեղացավ, սեղմեց կոճակը։ Նրա առջև հայտնվեց մեկ, հինգ և տասը դոլարանոցների հնամաշ կույտ։ Ու թեև թղթադրամները ճռճռան չէին, բայց անշուշտ իսկական էին։

Քոլինզը վերցրեց մի բուռ, շպրտեց դեպի վերև և դիտեց, թե թղթի կտորներն ինչպես են գեղեցիկ իջնում ու պառկում հատակին։ Նա պառկեց մահճակալին ու սկսեց ծրագրեր կազմել։

Նախ, հարկավոր էր մեքենան տանել Նյու Յորքից, գուցե մինչև անգամ նահանգից և գնալ այնպիսի տեղ, որտեղ ուրիշի գործերի մեջ քիթները խոթող հարևաններ չէին լինի։ Այս տեսակ ապրանքի հետ կապված եկամտահարկը պետք է որ կլորիկ թիվ կազմեր։ Գուցե, երբ գործերը կարգավորվեին, գնար Կենտրոնական Ամերիկա, կամ...

Սենյակում կասկածելի աղմուկ լսվեց։

Քոլինզը վեր թռավ։ Պատի մեջ անցք էր բացվում, որի միջով ինչ֊որ մեկը ճգնում էր ներս գալ։

— Հեյ, ես ոչինչ չեմ խնդրել,— ասաց Քոլինզը մեքենային։

Անցքը լայնացավ, և երևաց մի գեր, կարմրադեմ տղամարդ, որն արդեն անցել էր պատի կեսը և զայրացած շարունակում էր ճանապարհ հարթել։

Այդ պահին Քոլինզը հիշեց, որ մեքենան սովորաբար տեր է ունենում։ Եվ այդ տերը, ով էլ որ լինի, այնքան էլ հաճույքով չի ընդունի ցանկությունների կատարող իր մեքենայի կորուստը։ Այդ կորուստը վերականգնելու համար նա ամեն քայլի կդիմի։ Գուցե նույնիսկ...

— Պաշտպանի՛ր ինձ,— ուտիլիզատորի վրա գոռաց Քոլինզը և ամբողջ ուժող սեղմեց կարմիր կոճակը։

Հայտնվեց վառ գույնի պիժամայով մի ցածրահասակ, ճաղատ մարդ։

— Սանիսա Լիք, «Ժամանակային պատնեշի պաշտպանության» ծառայությունից,— քունը գլխին հորանջելով և աչքերը տրորելով ասաց նա։— Ինչո՞վ կարող եմ օգտակար լինել։

— Հեռացրե՛ք նրան այստեղից,— բղավեց Քոլինզը։ Կարմրադեմ մարդը, ձեռքերը կատաղորեն թափահարելով, արդեն անցքից դուրս էր գալիս։

Լիքը պիժամայի գրպանից մի կտոր փայլուն մետաղ հանեց։ Կարմրադեմ մարդը գոռաց.

— Սպասե՛ք։ Դուք չե՛ք հասկանում։ Այդ մարդը...

Լիքը մետաղի կտորով նշան բռնեց նրա վրա։ Կարմրադեմ մարդը ճչաց ու չքվեց։ Մի ակնթարթում անհետացավ նաև անցքը։

— Սպանեցի՞ք նրան,— հարցրեց Քոլինզը։

— Իհարկե ոչ,— ասաց Լիքը, մետաղի կտորը գրպանը դնելով։— Ես պարզապես նրան ետ շպրտեցի իր ժամանակահատվածը։ Այդ ճանապարհը նա այլևս չի փորձի։

— Ուզում եք ասել ուրի՞շ ճանապարհ կփորձի,— հարցրեց Քոլինզը։

— Հնարավոր է,— պատասխանեց Լիքը։— Նա կարող է միկրոտեղափոխում փորձել, կամ նույնիսկ կենդանացում։— Նա ուշադիր նայեց Քոլինզին։— Սա ձեր ուտիլիզատորն է, այնպես չէ՞։

— Իհարկե,— սկսելով քրտնել, ասաց Քոլինզը։

— Եվ դուք Ա կարգի իրավունք ունեցո՞ղ եք։

— Բնականաբար,— ասաց Քոլինզը։— Եթե ոչ, ի՞նչ գործ ունեի ուտիլիզատորի հետ։

— Մի նեղացեք,— քնկոտ ձայնով ասաց Լիքը,— պարզապես ընկերական հարց եմ տալիս։— Նա գլուխը դանդաղ օրորեց։— Ա՜յ թե ման եք գալիս դուք՝ «Ա»֊երդ։ Երևի ետ եք եկել այստեղ պատմական գիրք գրելու։

Քոլինզը հանելուկային ժպտաց։

— Դե լավ, ես գնացի,— լայն հորանջով ասաց Լիքը։— Գիշեր֊ցերեկ ոտքի վրա եմ։ Ավելի լավ էր հանքում լինեի։

Եվ նա հորանջելու կեսից չքվեց։

Անձրևը շարունակում է թմբկահարել տանիքին։ Օդափոխման անցքի միջից առաջվա պես լսվում էր հարևանների խռմփոցը։ Քոլինզը նորից մեն֊մենակ էր մեքենայի հետ...

... Եվ հատակին թափթփված փոքր թղթադրամներով հազար դոլարի։

Նա քնքշորեն շոյեց ուտիլիզատորը։ Լավ են ապրում այդ Ա կարգի իրավունք ունեցողները։ Մի բա՞ն ես ուզում։ Անունը տուր և կոճակը սեղմիր։ Պարզ է, որ իսկական տերը շատ կափսոսի։

Լիքն ասաց, որ նա կարող է ուրիշ ճանապարհ փորձել։ Ի՞նչ ճանապարհ։

Ա՛հ, ինչ ուզում է, թող անի։ Կամաց շվշվացնելով, Քոլինզը հավաքեց թղթադրամները։ Ժամանակն էր օգտվել Ցանկություն կատարող մեքենայից։

Հաջորդ մի քանի օրերը մեծ փոփոխություններ բերեցին Քոլինզի ճակատագրում։ «Փոուհա Միննայլի» տանողների օգնությամբ նա ուտիլիզատորը տարավ հյուսիս։ Այնտեղ նա գնեց Ադիրոնդաք լեռնաշղթայի մոռացված սարերից մեկը։ Հենց որ ստացավ թղթերը, գնաց իր տիրույթը՝ ճանապարհից մի քանի մղոն հեռու։ Տանողները, որոնցից քրտինքը հոսում էր առվի նման, Քոլինզի հետևից քարշ էին տալիս ուտիլիզատորը, խիտ մացառուտների միջով ճանապարհ հարթում և միապաղաղ ձայներով անիծում.

— Դրեք այստեղ ու կորեք,— ասաց Քոլինզը։ Վեջրին օրերը շատ էին նպաստել նրա ինքնավստահության ամրապնդմանը։

Տանողները հոգնած հառաչեցին և չքվեցին։ Քոլինզը շուրջը նայեց։ Բոլոր կողմերից, ուր մարդու աչքը կտրում էր, կեչիների և սոճիների թավուտներ էին։ Օդը քաղցր էր, խոնավ։ Ծառերի գագաթներին ուրախ ճռվողում էին թռչունները, մերթ ընդ մերթ մի սկյուռ էր սուրում֊անցնում կողքով։

Բնությո՜ւն։ Նա միշտ էլ սիրել էր բնությունը։ Այս տեղը շատ հարմար կլիներ մեծ, կարգին տուն կառուցելու՝ լողավազանով, թենիսի հրապարակով և, գուցե, փոքրիկ օդանավակայանով։

— Ես տուն եմ ուզում,— վճռականորեն հայտարարեց Քոլինզը և սեղմեց կարմիր կոճակը։

Հայտնվեց մոխրագույն կոստյումով և պենսնեով մի մարդ։

— Այո, սըր,— ասաց նա, աչքերը կկոցած ծառերին նայելով,— բայց ավելի կոնկրետ։ Որևէ դասակա՞ն բան եք ուզում՝ ասենք բունգալո, ռանչո, բնակարան, առանձնատուն, ամրոց կամ պալատ։ Թե՞ պարզ ու հասարակ, օրինակ՝ իգլու12 կամ խրճիթ։ Քանի որ «Ա» եք, կարող եք որևէ խիստ ժամանակակից բան պատվիրել՝ ասենք Կիսադեմ, կամ Նոր լայնարձակ, կամ Սուզված փոքրածավալ։

— Հը՞,— ասաց Քոլինզը։— Չգիտեմ։ Դուք ի՞նչ կառաջարկեիք։

— Փոքրիկ դղյակ,— անմիջապես պատասխանեց պենսնեով մարդը,— բոլորն էլ, սովորաբար, դրանից են սկսում։

— Իրո՞ք։

— Իհարկե։ Հետո տեղափոխվում են տաք երկրներ և պալատ կառուցում։

Քոլինզն ուզում էր էլի հարցեր տալ, բայց միտքը փոխեց։ Ամեն ինչ շատ հարթ էր ընթանում։ Այդ մարդիկ կարծում էին, թե ինքը «Ա» է և ուտիլիզատորի իսկական տերը։ Կարիք չկար խորտակել նրանց պատրանքները։

— Հետևեք, որ ամեն ինչ տեղը տեղին լինի,— ասաց նա։

— Իհարկե, սըր։ Ես միշտ էլ այդպես եմ վարվում։

Օրվա մնացած մասը Քոլինզն անցկացրեց բազմոցին թիկնած։ Նա սառույցով վիսկի էր խմում, մինչդեռ «Մաքսիմա Օլֆ» շինարարական ընկերության աշխատակիցները նյութավորեցին սարքավորումները և սկսեցին կառուցել տունը։ Շուտով վեր խոյացավ քսան սենյականոց մի դղյակ, որը Քոլինզին տվյալ հանգամանքներում բավական համեստ շինություն թվաց։ Դղյակը կառուցված էր շատ բարեխղճորեն՝ նախագծել էր Դեգմայի Միգը, կահավորել՝ Թոուիգը, ջրավազանը «Մուլա» տեսակի էր, իսկ պարտեզը՝ «Վիերյեն»։

Երեկոյան աշխատանքներն ավարտվեցին, բանվորների փոքրիկ ջոկատը հավաքեց իր սարքավորումները և չքվեց։

Քոլինզը կարգադրեց իր խոհարարին թեթև ընթրիք պատրաստել։ Հետո նստեց լայն, զով հյուրասենյակում ու սկսեց մտածել կատարվածի մասին։ Նրա դիմաց տեղ էր գտել մեղմ դզզացող ուտիլիզատորը։

Քոլինզը սիգար վառեց և ներս քաշեց անուշահոտ բուրմունքը։ Միանգամից խաչ քաշեց բոլոր գերբնական բացատրությունների վրա։ Չար ոգիներն ու սատանաներն այս ամենի հետ կապ չունեին։ Տունը կառուցել էին սովորական մարդիկ, որոնք բոլորի նման հայհոյում էին, ծիծաղում ու անիծում։ Ուտիլիզատորը պարզապես մեքենա էր, այն աշխատում էր ինչ֊ինչ գիտական հիմունքներով, որ Քոլինզը չէր հասկանում և չէր էլ ուզում հասկանալ։

Գուցե ուրիշ մոլորակի՞ց էր եկել։ Դժվար թե։ Հո միայն իր համար անգլերեն չէի՞ն սովորի։

Ուտիլիզատորը հավանաբար եկել էր Երկրի ապագայից։ Բայց ինչպե՞ս։

Քոլինզն ավելի խոր թիկնեց և ծուխը դուրս փչեց։ Ամեն ինչ հնարավոր է։ Ուտիլիզատորը կարող է պարզապես ընկած լինել անցյալ։ Ավելի բարդ է այն, որ այդ գործիքը կարող է ոչնչից ստեղծել ամեն ինչ։

— Ի՜նչ հրաշալի ապագա,— մտածեց Քոլինզը։— Ցանկություններ կատարող մեքենաներ։ Այ քեզ առաջադիմություն։ Հարկավոր է միայն մտածել ուզածիդ մասին։ Մեկ, երկուս և պատրաստ է։ Ժամանակի ընթացքում, իհարկե, կարմիր կոճակը կվերացնեն։ Եվ ձեռքի աշխատանքը լրիվ կվերանա։

Իհարկե, պետք է յոթ չափել, մեկ կտրել։ Գոյություն ունի տեր... և ուրիշ «Ա»֊եր։ Նրանք կփորձեն մեքենան խլել իրենից։ Երևի այդ «Ա»֊երը ժառանգական արտոնություն ոնեցող խումբ են...

Քոլինզն աչքի պոչով ինչ֊որ շարժում նշմարեց և նայեց ուտիլիզատորին։ Մեքենան դողդողում էր, ինչպես տերևն աշնան քամուց։

Մռայլ խոժոռվելով, Քոլինզը մոտեցավ ուտիլիզատորին, որի շուրջը տաքությունից գոլորշու թույլ ամպ էր գոյացել։ Չլինի՞ երկար աշխատելուց տաքացել է։ Գուցե մի դույլ ջուր...

Հանկարծ նա նկատեց, որ ուտիլիզատորը նկատելիորեն փոքրացել է։ Մակերեսը հազիվ երկու քառակուսի ոտնաչափ էր և այն էլ աստիճանաբար նվազում էր։

Տե՛րը։ Կամ գուցե «Ա»֊երը։ Երևի սա Լիքի ասած միկրոտեղափոխումն է։ Քոլինզը հասկացավ, որ եթե շտապ մի բան չանի, ցանկություն կատարող մեքենան այնքան կփոքրանա, որ կանհետանա։

— Լիքի «Պահպանության ծառայություն»,— շուտասելուկով վրա բերեց Քոլինզը։ Նա սեղմեց կոճակը և անմիջապես ձեռքը ես քաշեց։ Մեքենան շատ տաք էր։

Սենյակի անկյունում հայտնվեց Լիքը՝ հագին սպորտային շորեր, ձեռքին գոլֆի մական։

— Հիմա ի՞նչ է, պետք է ամեն անգամ հանգստիս պահին...

— Մի բա՛ն արա,— գոռաց Քոլինզը, մատնացույց անելով ուտիլիզատորը, որն այժմ ընդամենը մի քառակուսի ոտնաչափ մակերես ուներ և մուգ կարմիր գույն էր ստացել։

— Ոչինչ չեմ կարող անել,— ասաց Լիքը։ Ես իրավասու եմ զբաղվել միայն ժամանակային պատով։ «Միկրոկարգավորման ընկերությանը» դիմեք։— Նա տարուբերեց մականը և անհետացավ։

— Միկրոկարգավորո՛ւմ,— ասաց Քոլինզը և ձեռքը մեկնեց կոճակին։ Ապա շտապ ետ քաշեց։ Ուտիլիզատորն այժմ ընդամենը չորս մատնաչափ լայնություն ուներ և բոսորագույն փայլ էր ստացել։ Կոճակը, որ ասեղի չափ էր դարձել, հազիվ էր երևում։

Քոլինզը շրջվեց, շտապ մի բարձ ճանկեց և սեղմեց կոճակի վրա։

Հայտնվեց եղջերաշրջանակ ակնոցով մի աղջիկ, ձեռքին նոթատետր ու մատիտ։

— Ո՞ւմ հետ կուզեիք պայմանավորվել,— հանգիստ հարցրեց նա։

— Շտապ օգնեք ինձ,— բղավեց Քոլինզը, տեսնելով, թե թանկագին ուտիլիզատորն ինչպես է ավելի ու ավելի փոքրանում։

— Միստր Վերգընը ճաշում է,— ասաց աղջիկը, մատիտը մտածկոտ կրծելով։— Նա իրեն ապազոնացրել է։ Չեմ կարող հետը կապվել։

— Իսկ ո՞ւմ հետ կարող ես կապվել։

Աղջիկը նայեց նոթատետրին։

— Միստր Վիսը Դիեգյան տարածաժամանակային հատվածում է, իսկ միստր Էլզիսը պալեոլիտյան Եվրոպայում դաշտային աշխատանք է անում։ Եթե այդքան շտապում եք, գուցե դիմեք «Տեղափոխակետային գործակալությանը»։ Այն ավելի փոքր ընկերություն է, բայց...

— Տեղափոխակետային գործակալություն։ Օ՚քեյ, չքվիր։— Քոլինզը խանձված բարձր սեղմեց ուտիլիզատորին։ Ոչինչ չկատարվեց։ Ուտիլիզատորն այժմ հազիվ կես քառակուսի մատնաչափ մակերևույթ ուներ, և Քոլինզը հասկացավ, որ բարձը չի դիպչում համարյա անտեսանելի կոճակին։

Մի պահ Քոլինզը մտածեց, թե գուցե թողնի, որ ուտիլիզատորն անհետանա։ Երևի ժամանակը եկել էր։ Կարելի էր վաճառել տունը, կահույքը և շատ կարգին ապրել...

Ո՛չ։ Ինքը դեռ ոչ մի կարևոր բան չի ուզել։ Նրանց չի հաջողվի ուտիլիզատորն առանց պայքարի խլել իրենից։

Կամք գործադրելով, որպեսզի աչքերը բաց պահի, Քոլինզը կարծրացած մատով սեղմեց շիկացումից սպիտակած կոճակը։

Հայտնվեց մի նիհար, քրջոտ հագնված ծերուկ, ձեռքին վառ գույնի ինչ֊որ առարկա, որ զատկի ձու էր հիշեցնում։ Ծերուկը ձուն ցած շպրտեց, այն պայթեց, նարնջագույն ծուխ արձակելով։ Անսահման փոքրացած ուտիլիզատորը կլանեց այդ ծուխը։ Քոլինզը քիչ էր մնում խեղդվեր ծխից։ Ապա ուտիլիզատորը սկսեց վերստանալ իր նախկին չափերը։ Շուտով մեքենան նորմալ տեսք ստացավ՝ այն ակներևորեն անվնաս էր։ Ծերուկը գլխով արեց։

— Մենք շքեղ չենք,— ասաց նա,— բայց հուսալի ենք։— Նա կրկին գլխով արեց և անհետացավ։

Քոլինզին թվաց, թե հեռվից իր ականջին զայրալից գոռոց հասավ։

Թուլացած, նա նստեց հատակին, մեքենայի դիմաց։ Այրված մատը ցավից բաբախում էր։

— Լավացրու ինձ,— չորացած շրթունքներով մրթմրթաց Քոլինզը և անվնաս ձեռքով սեղմեց կոճակը։

Մի պահ դզզոցն ուժեղացավ, հետո նորից թուլացավ։ Վառված մատը միանգամից դադարեց ցավել և Քոլինզը տեսավ, որ այրվածքներ չկան՝ նույնիսկ աննշան սպի չի մնացել։

Քոլինզը մի բաժակ լիքը բրենդի լցրեց, խմեց և անմիջապես պառկեց քնելու։ Ամբողջ գիշեր երազում նրան հսկայական Ա տառ էր հետապնդում, բայց առավոտյան նա մոռացավ այդ մասին։

Մեկ շաբաթից Քոլինզը հասկացավ, որ անտառների մեջ դղյակ կառուցելն ամենասխալ բանն է եղել։ Ստիպված էր պահապանների մի ամբողջ վաշտ վարձել, որպեսզի հեռու քշի հետաքրքրասերներին և որսորդներին, որոնք չգիտես ինչու ցանկանում էին ճամբար խփել նրա պարտեզներում։

Բացի այդ, «Եկամտահարկերի դեպարտամենտը» սկսեց աշխույժ հետաքրքրություն դրսևորել նրա գործերի նկատմամբ։

Սակայն, ամենակարևորը, Քոլինզը հայտնաբերեց, որ ինքը բնության այնքան էլ սիրահար չէ։ Թռչունները և սկյուռները շատ լավ բաներ էին, բայց նրանց չէր կարելի հետաքրքիր զրուցակիցներ անվանել։ Ծառերն էլ, չնայած իրենց վեհագեղությանը, լավ բաժակակիցներ չէին։

Քոլինզը որոշեց, որ ինքը հոգու խորքում քաղաքի տղա է։

Ուստի «Փոուհա Միննայլի» տանողների, «Մաքսիմա օլֆ» շինարարական ընկերության, «Ջագթըն ակնթարթային» ճանապարհորդական բյուրոյի և ում որ հարկն է տված բավական գումարի օգնությամբ, Քոլինզը տեղափոխվեց Կենտրոնական Ամերիկայի մի փոքրիկ հանրապետություն։ Այնտեղ, քանի որ կլիման ավելի տաք էր, իսկ եկամտահարկ չկար, նա մի մեծ, նրբագեղ, միտումնավոր շքեղ պալատ կառուցեց։

Պալատում կար այն ամենը, ինչ սովորաբար լինում է պալատնվերում՝ ձիեր, շներ, սիրամարգեր, նաժիշտներ, թիկնապահներ, պահապաններ, երաժիշտներ, բազմաթիվ պարուհիներ և այլն։ Միայն երկու շաբաթ Քոլինզը կորցրեց իր կացարանն ուսումնասիրելու վրա։

Առժամանակ ամեն ինչ լավ էր ընթանում։

Մի առավոտ Քոլինզը մոտեցավ ուտիլիզատորին, չիմանալով ինչ խնդրի՝ սպորտային ավտոմեքենա՞, թե միգուցե ցեղական կովերի փոքրիկ նախիր։ Նա կռացավ, որպեսզի սեղմի գորշ մեքենայի կարմիր կոճակը...

Եվ հանկարծ ուտիլիզատորը ետ ցատկեց։

Մի պահ Քոլինզին թվաց, թե աչքին է երևում և նա մտքում որոշեց վերջ տալ նախաճաշից առաջ շամպայն խմելուն։ Հետո մի քայլ առաջ գնաց և ձեռքը մեկնեց կարմիր կոճակին։

Ուտիլիզատորը ճարպկորեն խույս տվեց և վարգով դուրս գնաց սենյակից։

Քոլինզը սուրաց նրա ետևից, հայհոյելով տիրոջը և «Ա»֊երին։ Երևի սա Լիքի ասած կենդանացումն է՝ տերն ինչ֊որ ձևով կարողացել է մեքենային շարժունակություն հաղորդել։ Ոչինչ։ Հարկավոր է միայն ետևից հասնել, կոճակը սեղմել և «Կենդանացման գործակալությունից» մեկնումեկին կանչել։

Ուտիլիզատորը սլանում էր դահլիճով, Քոլինզը կրկնակոխ հետևում էր նրան։ Դռան ծանր ոսկե բռնակը փայլեցնող մի լակեյ բերանը բաց նայում էր.

— Բռնի՛ր,— գոռաց Քոլինզը։

Լակեյն անշնորհք կտրեց ուտիլիզատորի ճանապարհը։ Մեքենան հմտորեն խաբս տվեց և նետվեց դեպի գլխավոր դուռը։

Քոլինզը մի կոճակ սեղմեց, և դուռը շրխկոցով փակվեց։

Ուտիլիզատորը թափ հավաքեց, հարվածեց դռանը և դուրս թռավ։ Ազատության մեջ հայտնվելով, ցակտոտեց պարտեզի ջրախողովակի երկայնքով, հավասարակշռությունը վերականգնեց և դիմեց դեպի գլխավոր ճանապարհը։ Քոլինզը հևիհև վազում էր։ Եթե հաջողվեր մի քիչ ավելի մոտենալ...

Հանկարծ ուտիլիզատորը օդ ցատկեց։ Մի երկար պահ կախված մնաց օդում, հետո ընկավ գետնին։ Քոլինզը նետվեց կոճակի վրա։

Ուտիլիզատորը խույս տվեց, մի քանի քայլ վազեց ու նորից ցատկեց։ Մի քանի վայրկյան կախված էր գլխավերևում՝ քսան ոտնաչափ բարձրության վրա, հետո մի քիչ վեր լողաց, նորից անշարժացավ, կատաղորեն պտտվեց ու ընկավ։

Քոլինզը վախենում էր, որ երրորդ թռիչքի ժամանակ այն կշարունակի բարձրանալը, մինչև կանհետանա։ Երբ ուտիլիզատորը դժկամությամբ իջավ գետին, Քոլինզը պատրաստ էր։ Նա նետվեց ու սեղմեց կոճակը։ Ուտիլիզատորը այլևս չհասցրեց խույս տալ։

— Կենդանացման գործակալությո՛ւն,— հաղթական բղավեց Քոլինզը։

Տեղի ունեցավ փոքր պայթյուն և ուտիլիզատորը հնազանդ լռվեց տեղում։ Կենդանացման նշույլ իսկ չմնաց։

Քոլինզը ճակատը սրբեց, նստեց մեքենայի վրա։ Ժամ առ ժամ ավելի վտանգավոր է դառնում։ Ավելի լավ է մի կարգին ցանկություն հայտնի հիմա, քանի դեռ հնարավորություն կա։

Արագ֊արագ, իրար ետևից, նա ուզեց հինգ միլիոն դոլար, երեք գործող նավթահոր, կինոստուդիա, կատարյալ առողջություն, ևս քսանհինգ պարուհի, անմահություն, սպորտային ավտոմեքենա և ցեղական կովերի նախիր։

Քոլինզին թվաց, թե կամացուկ փռթկոց լսվեց։ Նա նայեց շուրջը։ Ոչ ոք չկար։

Երբ ետ շրջվեց, ուտիլիզատորը չքվել էր։

Քոլինզի բերանը բաց մնաց։ Եվ, հաջորդ վայրկյանին, չքվեց ինքը։

Երբ աչքերը բացեց, տեսավ, որ կանգնած է գրասեղանի առաջ։ Դիմացը նստած էր մարմնեղ, կարմրադեմ այն մարդը, որը փորձել էր պատի միջով սենյակ մտնել։ Նա զայրացած տեսք չուներ։ Ավելի շուտ հնազանդ էր, նույնիսկ մելամաղձոտ։

Քոլինզը մի պահ լուռ կանգնեց, ափսոսելով, որ ամեն ինչ վերջացավ։ Տերը և «Ա»֊երը վերջապես բռնեցին իրեն։ Բայց գերազանց ժամանակ անցկացրեց։

— Դե,— ասաց Քոլինզը,— ձեր մեքենան ետ ստացաք։ Էլ ի՞նչ եք ուզում։

— Իմ մեքենա՞ն,— կասկածանքով ասաց կարմրադեմ մարդը,— դա իմ մեքենան չէ, սըր։ Ամենևին։

Քոլինզն ապշած նայեց նրան։

— Ինձ հիմարի տեղ մի դրեք, միստր։ Դուք՝ Ա կարգի իրավունք ունեցողներդ, ուզում եք պահպանել ձեր մենաշնորհը, այնպես չէ՞։

Կարմրադեմ մարդը թղթերը ցած դրեց։

— Միստր Քոլինզ,— սառնորեն ասաց նա,— իմ անունը Ֆլայն է։ Ես քաղաքացիների պաշտպանության միության գործակալ եմ՝ անշահախնդիր մի կազմակերպություն, որի նպատակը ձեզ պես անհատներին սխալ դատողություններից և արարքներից ետ պահելն է։

— Ուզում եք ասել, թե դուք «Ա»֊երից մեկը չե՞ք։

— Դուք չարաչար սխալվում եք, սըր,— հանգիստ ու արժանապատվորեն ասաց Ֆլայնը։— Ա կարգի իրավունք ունեցողները սոցիալական խումբ չեն, ինչպես ձեզ թվում է։ Ա կարգը պարզապես ապառիկ գնումների կարգ է։

— Ի՞նչ,— դանդաղ հարցրեց Քոլինզը։

— Ապառիկ գնման կարգ։— Ֆլայնը նայեց ձեռքի ժամացույցին։— Մենք շատ ժամանակ չունենք, ուստի հնարավորին չափ համառոտ կասեմ։ Մեր դարը, միստր Քոլինզ, ապակենտրոնացման դար է։ Մեր հինմարկները, արդյունաբերական և կենցաղային սպասարկման օբյեկտները ցիրուցան են եղած տիեզերքով ու ժամանակով մեկ։ «Ուտիլիզացիոն գործակալությունը» կարևոր կապող օղակ է, որն ապահովում է իրերի և ծառայությունների տեղից տեղ փոխադրումը։ Հասկանալի՞ է։

Քոլինզը գլխով արեց։

— Ապառիկ առևտուրն, իհարկե արտոնություն է։ Բայց, ի վերջո, ամեն ինչի համար պետք է վճարել։

Քոլինզին դուր չեկավ իր լսածը։ Վճարե՞լ։ Այս ապագան այնքան էլ առաջադիմական չէ։ Ոչ ոք վճարելու մասին չէր խոսել։ Ինչո՞ւ հիմա հանկարծ հիշեցին։

— Ինչո՞ւ ինձ ոչ ոք չկանգնեցրեց,— հուսահատ հարցրեց Քոլինզը։— Նրանք պետք է իմանային, որ ես իրավունք չունեմ։

Ֆլայնը գլուխն օրորեց։

— Ապառիկ առևտուրն առաջարկություն է, ոչ թե օրենք։ Քաղաքակիրթ աշխարհում անհատն իրավունք ունի ինքնուրույն որոշում կայացնելու։ Շատ ներողություն, սըր։— Նա կրկին նայեց իր ժամացույցին և Քոլինզին տվեց իր ձեռքի թուղթը։— Բարի չէի՞ք լինի ընթերցել այս հաշիվը և ասել, արդյոք ամեն ինչ կարգի՞ն է։

Քոլինզը վերցրեց թուղթը և կարդաց.

Մի պալատ, իր պատկանելություններով... 450000000 վարկ։
«Փոուհա Մինայլի» տանողների ծառայությունները... 111000 վարկ։
122 պարուհի... 122000000 վարկ։
Կատարյալ առողջություն... 888234051 վարկ։

Նա արագ աչքի անցկացրեց ցուցակը։ Ամբողջն իրար հետ կազմում էր տասնութ միլիարդ վարկից մի քիչ ավելի։

— Սպասե՛ք, մի րոպե,— գոռաց Քոլինզը։— Ինձնից չեք կարող այդքան բան պահանջել։ Ուտիլիզատորն իմ սենյակում պատահաբար հայտնվեց։

— Հենց այդ փաստի վրա էլ ուզում եմ հրավիրել նրանց ուշադրությունը,— ասաց Ֆլայնը։— Ո՞վ գիտե։ Գուցե պահանջները չափավոր են։ Փորձելը վնաս չի տա։

Քոլինզը զգաց, որ հատակը ոտքերի տակ օրորվում է։ Ֆլայնի դեմքը սկսեց հալվել։

— Ժամանակը սպառվեց,— ասաց Ֆլայնը։— Հաջողություն եմ ցանկանում։

Քոլինզը փակեց աչքերը։

Երբ նորից բացեց, կանգնած էր մի ամայի հարթավայրում, որ շրջապատված էր սրածայր լեռներով։ Ցուրտ քամին ձաղկում էր նրա երեսը, երկինքը պողպատի գույն ուներ։

Կողքը մի քրջոտ հագնված մարդ էր կանգնած։

— Առ,— ասաց նա և Քոլինզի ձեռքը մի քլունգ տվեց։

— Սա ի՞նչ է։

— Սա քլունգ է,— համբերությամբ բացատրեց քրջոտ հագնված մարդը։— Իսկ այ այնտեղ հանքն է, որտեղ դու, ես և մի քանի ուրիշներ մարմար ենք հանելու։

— Մարմա՞ր։

— Իհարկե։ Միշտ կան ապուշներ, որոնք պալատ են ուզում,— ծուռ ժպիտով ասաց Քոլինզի զրուցակիցը։— Կարող ես ինձ անվանել Ջանգ։ Մենք որոշ ժամանակ իրար հետ կլինենք։

Քոլինզն աչքերն անմտորեն թարթեց.

— Ինչքա՞ն։

— Ինքդ հաշվիր։ Աշխատանքիդ դիմաց ամսական հիսուն վարկ պարտքիցդ կհանվի։

Քլունգն ընկավ Քոլինզի ձեռքից։ Չի կարող պատահել։ Մի՞թե իր հետ այդպես կվարվեն։ «Ուտիլիզացիոն գործակալությունը» պետք է իր սխալը հասկացած լինի։ Չէ՞ որ հենց իրենք էին սխալվել, թույլ տալով, որ մեքենան ընկնի անցյալ։ Մի՞թե չեն հասկանում։

— Սա սխալմո՛ւնք է,— ասաց Քոլինզը։

— Ոչ մի սխալմունք,— պատասխանեց Ջանգը։— Նրանք աշխատուժի սուր կարիք ունեն։ Ստիպված որտեղից ասես հավաքագրում են։ Արի։ Առաջին հազար տարուց հետո կսովորես։

Քոլինզն արդեն Ջանգի ետևից գնում էր հանք։ Նա կանգ առավ։

— Առաջին հազար տարո՞ւց։ Ես այդքան չեմ ապրի։

— Իհարկե կապրես,— հավատացրեց Ջանգը։— Անմահություն ես ստացել, չէ՞։

Այո, ստացել էր։ Ինքն անմահություն էր խնդրել մեքենայի անհետանալուց անմիջապես առաջ։ Թե՞ նրանք էին մեքենան ետ վերցրել այն բանից հետո, երբ ինքն անմահություն ուզեց։

Քոլինզը մի բան հիշեց։ Տարօրինակ է, բայց նա չէր հիշում, որ Ֆլայնի տված հաշվի մեջ անմահության մասին գրված լիներ։

— Իսկ անմահությունը վրաս ինչքան են հաշվել,— հարցրեց նա։

Ջանգը նայեց Քոլինզին ու ծիծաղեց։

— Միամիտ֊միամիտ մի խոսիր, բարեկամս։ Մինչև հիմա պետք է հասկացած լինեիր։

Նրանք մոտենում էին հանքին։

— Նրանց մոտ դա միակ բանն է, որ չարժե ոչինչ։

ԳԻՏԱԿՑԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 1

Մարվին Ֆլինը «Սթենհոուփ գազեթի» ազդերի էջում կարդաց հետևյան հայտարարությունը.

«Մարսեցի մի ջենտլմեն՝ 34 տարեկան, զուսպ, զարգացած, քաղաքավարի, ցանկանում է փոխանակել մարմինը նույն հակումների տեր երկրացի ջենտլմենի հետ։ Օգոստոսի 1֊ից սեպտեմբերի 1֊ը։ Երաշխավորագրերը՝ ըստ պահանջի։ Միջնորդությունն անվճար»։

Այս առօրեական հայտարարությունը բավական էր, որ Ֆլինի զարկերակը կատաղի բաբախեր։ Մարմինը փոխանակել մարսեցու հետ... Գաղափարը գրավիչ էր, բայց և վանող։ Ի վերջո, ո՞վ կուզի, որ ավազ փորփրող ինչ֊որ մարսեցի մտնի իր գլխի մեջ, շարժի իր ձեռքերն ու ոտքերը, նայի իր աչքերով, և լսի իր ականջներով։ Բայց դրա փոխարեն՝ ինքը՝ Մարվին Ֆլինը, հնարավորություն կստանա Մարսը տեսնելու։ Տեսնելու այնպես, ինչպես հարկն է՝ բնիկի աչքերով։

Ոմանք նկարներ են սիրում, մյուսները՝ գրքեր, ուրիշները՝ կանայք։ Մարվին Ֆլինը նույնպես սիրում էր այդ ամենը, բայց ամենից շատ նա սիրում էր ճանապարհորդել։ Սակայն, ցավոք, նրա իղձն անկատար էր մնացել։ Մարվինը ծնվել և մեծացել էր Սթենհոուփում՝ Նյու Յորքի նահանգ։ Առարկայական իմաստով այդ քաղաքը Նյու Յորքից ինչ֊որ երեք հարյուր մղոն էր հեռու։ Բայց հոգեկան ու զգացմունքային տեսակետից երկու քաղաքներին հարյուր տարվա անջրպետ էր բաժանում։

Սթենհոուփը Էդիրոնդաքի ստորոտում ծվարած մի բարետես գյուղական ավան էր՝ պատված երփներանգ այգիներով և կանաչ խորդուբուրդ արոտավայրերով, որտեղ առավոտից իրիկուն խումբ֊խումբ արածում էին շագանակագույն կովերը։ Անդառնալիորեն հովվերգական այդ քաղաքը հավատարիմ էր անտիկ սովորույթներին. մեղմորեն, բայց միաժամանակ թաքուն կամակորությամբ, Սթենհոուփը իրեն հեռու էր պահում քարսիրտ ու անբարտավան հարավից։ IRT—7֊րդ պողոտայի13 մետրոյի գիծը հասել էր մինչև Քինգսթըն, սակայն ոչ Սթենհոուփ։ Հսկա ֆրիուեյները14 տարածել էին իրենց բետոնե շոշափուկները գյուղական արվարձաններով մեկ, բայց չէին կարողացել կլանել Սթենհոուփի թեղիազարդ Մեյն սթրիթը15։ Մյուս քաղաքները վաղուց անցել էին հրթիռային թռիչքահորանների, Սթենհոուփը, մինչդեռ, համառորեն պահպանում էր հնամենի ռեակտիվ օդանավերի կայանը, բավարարվելով շաբաթական երեք թռիչքով։ (Հաճախ գիշերները Մարվինը պառկած ականջ էր դնում անհետացող գյուղական Ամերիկայի այդ թախծոտ ու տանջալի ձայներին՝ ռեակտիվ օդանավի միայնակ ողբին)։

Սթենհոուփը գոհ էր իրենից, իսկ մնացած աշխարհը, թվում է, միանգամայն գոհ էր Սթենհոուփից և պատրաստ էր թողնելու, որ այն ապրի ավելի հանգիստ դարաշրջանի մասին իր ռոմանտիկ անուրջների հետ։ Միակ անձնավորությունը, որին ստեղծված իրավիճակը ձեռք չէր տալիս, Մարվին Ֆլինն էր։

Նա ճանապարհորդել էր սովորական երթուղիներով և տեսել էր սովորական տեսարժան վայրերը։ Բոլորի նման բազում հանգստյան օրեր էր անցկացրել Եվրոպայի մայրաքաղաքներում։ Ջրասուզակի հանդերձանքով հետազոտել էր խորտակված Մայամի16 քաղաքը, զմայլվել Լոնդոնի կախովի պարտեզներով, և ծնրադրել Հայֆայում՝ Բահայի տաճարում։ Արձակուրդների օրերին ոտքով արշավի էր գնացել Մարի Բիրդ երկրով, զննել ներքին Իթուրիի Անձրևի անտառը, ուղտով կտրել Սինքյանը և նույնիսկ մի քանի շաբաթ ապրել Լհասսայում՝ արվեստի համաշխարհային մայրաքաղաքում։ Այդ ամենը հատկանշական էր նրա տարիքի ու դիրքի համար։

Բայց այդ ճամփորդությունները Մարվինի աչքում ոչ մի արժեք չունեին։ Դրանք սովորական տուրիստական երթուղիներ էին, ցանկացած պատահական զբոսաշրջիկ այդ նույն բաները կաներ։ Եվ փոխանակ ունեցածով ուրախանալու, Ֆլինը դժգոհում էր։ Նրա ուզածն իսկական ճանապարհորդություն էր, իսկ դա նշանակում էր ուղևորվել Երկրից դուրս։

Թվում է, ուզածը մեծ բան չէր, և այնուհանդերձ, Մարվինը նույնիսկ Լուսնում չէր եղել։

Պատճառը միջոցներն էին։ Միջաստղային ճանապարհորդությունները թանկ արժեին. դրանք մեծ մասամբ հարուստների, գաղութարարների և ղեկավար անձանց մենաշնորհն էին։ Միջին վաստակ ունեցողն այդ մասին երազել անգամ չէր կարող։ Եթե միայն, իհարկե, չէր կամենում օգտվել գիտակցափոխության առավելություններից։

Ֆլինը, գավառացու բնածին պահպանողականությամբ, խուսափել էր այդ տրամաբանական, բայց տագնապահարույց քայլից։ Խուսափել էր մինչ օրս...

Մարվինը փորձել էր համակերպվել սոցիալական իր դիրքին և այդ դիրքից բխող տանելի հնարավորություններին։ Ի վերջո, ինքն ազատ էր, գորշ17 և ընդամենը երեսունմեկ տարեկան (ավելի ճիշտ, երեսունմեկից մի քիչ ավելի)։ Նա գեղեցկադեմ, բարձրահասակ, լայնաթիկունք տղա էր, խուզած սև բեղերով ու մեղմ շագանակագույն աչքերով։ Մարվինը առողջ էր, խելացի, մարդամոտ, հակառակ սեռը նրա հանդեպ անտարբեր չէր։ Ստացել էր սովորական կրթություն՝ տարրական դպրոց, միջնակարգ դպրոց, տասներկու տարի քոլեջում և սովորելուց հետո չորս տարվա պրակտիկա։ Նա լավ մասնագետ էր։ Աշխատում էր Ռայք֊Փիսըրս միավորումում, որտեղ ֆլյուորոսկոպիայի էր ենթարկվում պլաստմասսայից խաղալիքները, ճնշման անալիզի ենթարկելով, ստուգելով միկրոսեղմման, ծակոտկենության, հյուսվածքների ամրության աստիճանը։ Գուցե դա աշխարհում ամենակարևոր գործը չէր, ինչ արած՝ բոլորը չէ, որ կարող են տիեզերանավ վարող կամ թագավոր լինել։ Ինչևէ, աշխատանքը պատասխանատու էր, հատկապես եթե հաշվի առնենք խաղալիքների կարևորությունը ժամանակակից աշխարհում և երեխաների հուսալքվածությունը մեղմացնելու կենսական խնդիրը։

Մարվինն այս ամենը գիտեր, և այնուհանդերձ, անբավարարվածություն էր զգում։ Նա գնացել էր տեղական Խորհրդատուի մոտ, բայց ապարդյուն։ Այդ բարի մարդը փորձել էր Մարվինին օգնել «Իրավիճակային գործոնի վերլուծության» միջոցով, սակայն Մարվինը ներքնապես չէր արձագանքել այդ փորձին։ Նա ուզում էր ճանապարհորդել, չէր կարողանում ազնվորեն քննել այդ ցանկության գաղտնի իմաստը և ճանապարհորդությանը փոխարինող ոչ մի բան էլ չէր կամենում ընդունել։

Եվ այժմ, կարդալով այդ սովորական և, սակայն, հուզաթռթիռ հայտարարությունը՝ շատ նման հազարավոր ուրիշներին, բայց և եզակի ու առանձնահատուկ (քանի որ ինքն էր այդ պահին կարդացողը), Մարվինը կոկորդում ինչ֊որ տարօրինակ համ զգաց։ Գիտակցությունը փոխանակել մարսեցու հետ... տեսնել Մարսը, այցելել Ավազե արքայի որջը, անցնել Ճեղքվածքի ակուստիկ փայլատակման միջով, ունկնդրել Մեծ չորացած ծովի խրոմատիկ ավազներին։

Նախկինում էլ նա երազել էր։ Բայց այս անգամ ուրիշ էր։ Կոկորդի տարօրինակ համը վկայում էր բյուրեղացող որոշման մասին։ Մարվինը իմաստուն կերպով որոշեց դրա ընթացքի վրա չբռնանալ։ Փոխարենը գլխին դրեց թասակը և քայլեց կենտրոն՝ դեղատուն18։

ԳԼՈՒԽ 2

Մարվինի ամենամոտ ընկերը՝ Բիլլի Հեյքը, սովորականի պես, զովացուցիչ ջրերի կանգնակի մոտի աթոռակին նստած, թույլ հալյուցինոգեն էր խմում, հայտնի LSD19֊ի օշարակ անունով։

— Ի՞նչ կա֊չկա, ծեր սրիկա,— հարցրեց Հեյքն այդ ժամանակներում տարածված ժարգոնով։

— Ձյուն ու քամի առանց համի,— արձագանքեց Մարվինը, տալով պարտադիր պատասխանը։

— Du koomen ta de la klipje?20,— հարցրեց Բիլլին։ (Խառը իսպանա֊աֆրիկաներեն բարբառով խոսելն այդ տարվա նորույթ կատակ֊սրամտությունն էր)։

— Ja, Mijnheer21,— մի քիչ դժկամությամբ պատասխանեց Մարվինը։ Նա այդ պահին պարզապես սիրտ չուներ սուր պատասխան գտնելու։

Բիլլին որսաց դժգոհության երանգը։ Նա հարցականորեն հոնքը բարձրացրեց, փակեց ձեռքի Ջեյմս Ջոյսի22 թեմաներով կոմիքսը, արագ շարժումով սիգար դրեց բերանը, ծայրը կծեց, անուշաբույր կանաչ մի քուլա արտաշնչեց և հարցրեց.

— Քիթդ կախել ես, ի՞նչ,— հարցը վատ էր ձևակերպված, բայց ակնհայտորեն բարեհամբույր երանգ ուներ։

Մարվինը նստեց Բիլլիի կողքին։ Ծանրացած սրտով, և սակայն թաքցնելով իր ընկերոջից, որ տխուր է, նա բարձրացրեց զույգ ձեռքերը և շարունակեց խոսել Հարթավայրերի հնդկացիների նշաններով։ (Ինտելեկտուալ հակումների տեր շատ երիտասարդներ դեռևս անցյալ տարվա սենսացիոն պրոյեկտոֆիլմի՝ «Դաքոթական երկխոսության» ազդեցության տակ էին՝ գլխավոր դերերում նորահայտ աստղ Բյորն Ռաքրադիշ (Խելահեղ ձի) և Միլովար Սլավովիվովից (Կարմիր ամպ), ֆիլմում բառերը լրիվ փոխարինված էին շարժումներով)։

Կիսակատակ֊կիսալուրջ Մարվինը շարժումներով արտահայտեց սիրտ֊որը֊կոտրված֊է, ձի֊որը֊թափառում֊է, արև֊որը֊չի֊փայլի, լուսին֊որը֊չի֊կարող֊ծագել։

Նրան ընդհատեց միստր Բայգլոուն՝ Սթենհոուփյան դեղատան տնօրենը։ Միստր Բայգլոուն միջին տարիքի՝ յոթանասունչորսամյա տղամարդ էր։ Նա արդեն սկսել էր թեթևակի ճաղատանալ և փոր էր գցում՝ դեռևս փոքր, բայց նկատելի։ Այնուհանդերձ, միստր Բայգլոուն սիրում էր իրեն ջահել տղայի տեղ դնել։ Այժմ նա դիմեց Մարվինին.

— Eh, Mijnheer, querenzie tomar la klopje inmensa de la cabeza vefrouvens in forma de ein skoboldash sundae?23

Միստր Բայգլոուի և նրա սերնդի մյուս ներկայացուցիչների համար հատկանշական էր երիտասարդական խոսելաձևը չարաշահելը, նրանց շուրթերում կոմիկական էֆեկտը կորում էր, միայն երբեմն, ամենաանհարկի տեղում իրենց իսկ կամքից անկախ դուրս սպրդելով։

— Schnell24,— ասաց Մարվինը, զուտ երիտասարդական անողոքությամբ լռեցնելով նրան։

— Այ քեզ բա՜ն,— ասաց միստր Բայգլոուն և նեղացած հեռացավ, քայլելուց կոտրատվելով, ինչպես «Կյանքի իմիտացիա» շոուի հերոսները։

Բիլլին զգաց, որ ընկերը վշտացած է։ Դա անհանգստացրեց նրան։ Բիլլին երեսունչորս տարեկան էր, համարյա հասուն տղամարդ։ Նա լավ աշխատանք ուներ՝ մոնտաժային 23֊րդ գծի ավագ վարպետ՝ Փիթերսընի տուփերի գործարանում։ Իհարկե, շարունակում էր իրեն պատանու պես պահել, բայց գիտեր, որ տարիքը որոշակի պարտավորություններ է դնում բոլորի վրա։ Ուստի թաքցնելով անհանգստությունը, Բիլլին շիտակ խոսեց հին ընկերոջ հետ։

— Մարվին, ի՞նչ է եղել։

Մարվինն ուսերը թոթվեց, քմծիծաղեց և մատներով աննպատակ թմբկահարեց սեղանին։ Նա ասաց.

— Oiga, hombre, ein Kleinnachtmusik es demasiado, nicht wahr?25 Հարցը, որ դու...

— Պարզ խոսիր,— ասաց Բիլլին իր տարիքի համար չափից դուրս վսեմորեն։

— Ներողություն,— անցնելով անգլերենի, ասաց Մարվինը,— ուղղակի... ա՛խ Բիլլի, այնպե՜ս եմ ուզում ճանապարհորդել։

Բիլլին գլխով արեց։ Նա տեղյակ էր ընկերոջ նվիրական ցանկության մասին։

— Իհարկե,— ասաց նա։— Ես էլ։

— Բայց ո՛չ ինձ նման, Բի՛լլի... Ես վառվում եմ ցանկությունից։

Բերեցին սքոբոլդաշ սանդեն։ Մարվինը չնկատեց այն և շարունակեց սիրտը զեղել։

— Mira26 Բիլլի, այդ միտքն ինձ պարուրել է ինչպես պոլիէթիլենային փրկարար պարան։ Ես մտածում եմ Մարսի, Վեներայի, կամ իսկապես հեռավոր վայրերի մասին ինչպես Ալդեբերանն ու Անթարեսը և... մի խոսքով գլուխս անընդհատ դրանով է լցված։ Կամ Պրոցիոն 5֊րդի Խոսող օվկիանոսը, Ալոլա 2֊րդի եռասեռ հոմինոիդները... ինձ թվում է պարզապես կմեռնեմ, եթե չտեսնեմ։

— Անշուշտ,— ասաց նրա ընկերը,— ես էլ կուզեի տեսնել։

— Ոչ, դու չես հասկանում,— ասաց Մարվինը։— Ոչ թե ուղղակի տեսնել, այլ... այլ ավելի վատ... ուզում եմ ասել, չեմ կարող մինչև կյանքիս վերջն ապրել այս Սթենհոուփում, չնայած կյանքն ուրախ է, լավ աշխատանք ունեմ, հանդիպում եմ իսկապես guapa27 աղջիկների հետ, բայց գրողը տանի, չեմ ուզում բոլորի նման ամուսնանալ, երեխաներ մեծացնել և... և... ինչ֊որ բան պակասում է։

Մարվինը սկսեց պատանեկան իր տարիքին հատուկ անկապություններ խոսել։ Սակայն բառերի այդ հեղեղի մեջ սրտաբուխ զգացմունքներ կային։ Բիլլին ի պատասխան գլուխը խորիմաստորեն տարուբերեց։

— Մարվին,— մեղմորեն ասաց նա,— ինձ ամեն ինչ պարզ է, ինչպես հինգ անգամ հինգը, Սեմի արևը վկա։ Բայց, ախր, նույնիսկ միջմոլորակային ճամփորդությունը մի ամբողջ կարողություն արժի։ Դե, իսկ միջաստղային ճանապարհորդությունը պարզապես անհնար բան է։

— Շատ լավ էլ հնարավոր է,— ասաց Մարվինը,— եթե գիտակցափոխության դիմես։

— Մա՛րվին։ Հուսով եմ կատակո՛ւմ ես։— Բիլլին այնքան էր ցնցված, որ ակամայից ձայնը բարձրացրեց։— Դու չես կարող...

— Կարող եմ,— ասաց Մարվինը։— Եվ, Christo malherido֊ն28 վկա՝ կանեմ։

Այդ խոսքերը ցնցեցին թե՛ Բիլլին և թե՛ հենց իրեն՝ Մարվինին։ Վերջինս շատ հազվադեպ էր հայհոյում, և Բիլլին հասկացավ, որ նա ծայրաստիճան նեղսրտած է, եթե այդպիսի արտահայտություն է գործածում, թեկուզև ծածկագրված։ Իսկ Մարվինը, ասելով այդ, հասկացավ, որ իր որոշումն անդառնալի է։ Եվ արտահայտելով հոգու եղածը, նա արդեն առաջվա պես չէր վախենում խորհել հաջորդ քայլի մասին։

— Բայց դու չես կարող,— ասաց Բիլլին։— Գիտակցափոխությունը... ախր, դա կեղտոտ բան է։

— Կեղտոտը նա է, ով կեղտոտ բան է մտածում, Cabrón29։

— Չէ, լուրջ։ Ուզում ես գլխիդ մեջ մի ավազ փորփրող ծեր մարսեցի՞ մտնի։ Շարժի ոտքերդ ու ձեռքերդ, նայի քո աչքերով, շոշափի քեզ և գուցե նույնիսկ...

Մարվինն ընդհատեց, չթողնելով, որ Բիլլին մի իսկապես վատ բան ասի.

— Mira,— ասաց նա,— recuerda que30 ես էլ նրա մարմնում Մարսի վրա կլինեմ, ուստի ամոթի նույն զգացումն էլ նա կունենա։

— Մարսեցիներն ամոթի զգացում չունեն,— ասաց Բիլլին։

— Դա ճիշտ չէ,— պատասխանեց Մարվինը: Թեև նա ընկերոջից երիտասարդ էր, բայց շատ տեսակետներից ավելի էր հասունացած, քան Բիլլին։ Միջաստղային համեմատական բարոյագիտությունից նա քոլեջում բարձր գնահատականներ էր ստանում։ Իսկ ճանապարհորդելու մոլուցքը նրա մտածելակերպը պակաս գավառական էր դարձրել՝ Մարվինն ավելի էր պատրաստ հասկանալու ուրիշ էակների տեսանկյունը, քան Բիլլին։ Սկսած տասներկու տարեկանից, երբ կարդալ սովորեց, Մարվինն ուսումնասիրել էր գալակտիկայի տարբեր ցեղերի վարքուբարքն ու պահելաձևը։ Նա միշտ ճգնել էր այդ արարածներին նայել իրենց սեփական աչքերով, ըմբռնել նրանց մղումներն ու ցանկությունները իրենց իսկ եզակի հոգեբանության շրջանակներում։ Ավելին, Ֆլինը 95 տոկոսանոց արդյունքով հաղթող էր ճանաչվել Պրոյեկտիվ կարեկցանքի մրցույթում, այդ կերպ հաստատելով արտաերկրային կապերի մեջ մտնելու իր ունակությունը։ Մի խոսքով, Մարվինը պատրաստ էր ճանապարհորդելու այնքան, որքան կարող էր պատրաստ լինել ողջ կյանքը Երկրի խուլ ու փոքրիկ քաղաքներից մեկում անցկացրած երիտասարդը։

Նույն օրը, ցերեկը, ձեղնահարկի իր սենյակում մենակ մնալով, Մարվինը բացեց հանրագիտարանը։ Այդ հանրագիտարանը Մարվինի ծնողները գնել էին, երբ իրենց տղան ինը տարեկան էր և այդ օրվանից նրանք անբաժան ընկներներ էին։ Այժմ Մարվինը հասկանալիության աստիճանը դրեց «պարզի» վրա, սքենը՝ «արագի», ստեղների վրա սեղմեց իր հարցերը և, մինչ կարմիր ու կանաչ լուսյերը վառվում էին, խոր նստեց բազկաթոռի մեջ։

— Ողջո՛ւյն,— հնչեղ ու զվարթ ձայնով ասաց բարձրախոսը։— Այսօր... եկեք խոսենք գիտակցափոխության մասին։

Հետևեց պատմական մասը, որը Մարվինին այնքան էլ չհետաքրքրեց։ Նա նորից կենտրոնացավ, երբ լսեց հտևյալը.

— Եկեք գիտակցափոխությունը հաշվենք մի տեսակ էլեկտրաձև կամ ենթաէլեկտրաձև օրգանիզմ։ Երևի կհիշեք մեր առաջվա խոսակցությունից, որ համարում են, թե գիտակցափոխությունը սկսվել է որպես մեր մարմնական պրոցեսների պրոյեկցիա և զարգացել ու վերածվել կվազիանկախ31 օրգանիզմի։ Հասկանում եք, չէ՞, ինչ եմ ուզում ասել։ Նշանակում է, որ ձեր գլխում մի փոքրիկ մարդ կա, բայց ոչ լրիվ։ Հենց դա էլ կվազին է։

Ձայնը կամացուկ ծիծաղեց սեփական փոքրիկ կատակի վրա, իսկ հետ շարունակեց.

— Ուրեմն ի՞նչ ենք ստանում այս ամբողջ շիլաշփոթից։ Մենք, սիրելիներս, ստանում ենք մի տեսակ սիմբիոտիկ հարաբերություն գիտակցության ու մարմնի միջև, թեև միստր գիտակցությունը մի քիչ հակված է պարազիտիզմի։ Եվ այնուամենայնիվ, դրանցից յուրաքանչյուրը կարող է, տեսականորեն, առանց մյուսի գոյություն ունենալ։ Համենայն դեպս, խելոք մարդիկ այդպես են կարծում։

Մարվինը սեղմեց «առաջ» ստեղնը։

— ... Ինչ վերաբերում է գիտակցության տեղափոխմանը, ապա մի րոպե պատկերացրեք, թե գնդակը շպրտում եք...

— ... Գիտակցականը ֆիզիկականի և ընդհակառակը։ Ի վերջո, դրանք մեկը մյուսի տարաձևերն են, այնպես, ինչպես մատերիան ու էներգիան։ Իհարկե, մենք դեռ պիտի հայտնաբերենք...

— ... Բայց, իհարկե, դրա մասին մեր գիտելիքները պրագմատիկ բնույթ են կրում։ Մի կարճ պահ միայն հիշենք Վան Վուրհեսի Ագլյուտինատիվ ռեֆորմի կոնցեպիցան և Հարաբերական բացարձակների վերաբերյալ Լագոսի համալսարանի տեսությունը։ Իհարկե, այդ տեսություններն ավելի շատ հարցեր են առաջադրում, քան պատասխաններ...

— ... և ամբողջ աշխատանքը հնարավոր է դարձնել իմունաձև ռեակցիայի զարմանալի պակասի պատճառով։ Պրակտիկ գիտակցափոխությունը պահանջում է մեխանիկահիպնոտիկ մեթոդիկայի կիրառություն, այդ թվում՝ հարկադիր ռելաքսացիա, գնդասեղային ֆիքսացիա, և գիտակցապոզիտիվ սուբստանցի օգտագործում, օրինակ, Վիլիմիտ՝ որպես նեղ֊ճառագայթային ֆոկուսիչ և ուժեղացուցիչ։ Ետադարձ սնուցման ծրագրավորումը...

— ... Մի անգամ սովորելուց հետո դուք կարող եք գիտակցափոխվել առանց մեխանիկական հարմարանքների, արտաքինն օգտագործելով որպես ֆոկուս...

Մարվինն անջատեց հանրագիտարանը և մտածեց տիեզերքի, մոլորակների ու դրանց տարաշխարհիկ բնակիչների մասին։ Նա մտածեց գիտակցափոխության մասին։ Մտածեց՝ վաղը կարող եմ Մարսի վրա լինել։ Վաղը մարսեցի կարող եմ լինել...

Մարվինը ոտքի թռավ։

— Աստվա՛ծ վկա,— գոչեց նա, ձախ ձեռքի ափը խփելով աջ բռունցքին,— ես կանե՛մ այդ բանը։

Որոշման խորհրդավոր կախարդանքը կարծես վերածնել էր նրան։ Առանց վարանման Մարվինը հագուստները դասավորեց փոքրիկ մի ճամպրուկի մեջ, ծնողներին գրություն թողեց և շտապեց հասնել Նյու Յորք թռչող օդանավին։

ԳԼՈՒԽ 3

Նյու Յորքում Մարվինը գնաց ուղիղ Օթիսի, Բլանդըրսի և Քլենթի մարմնամիջնորդական գրասենյակ։ Նրան ընդունեց միստր Բլանդըրսը՝ բարձրահասակ, ամրակազմ, ուժերի ծաղկման շրջանում գտնվող վաթսուներեքամյա մի տղամարդ՝ ֆիրմայի լիիրավ գործընկերը։ Մարվինը բացատրեց իր գալստյան նպատակը։

— Իհարկե,— ասաց միստր Բլանդըրսը։— Դուք նկատի ունեք ուրբաթ օրվա մեր հայտարարությունը։ Մարսեցի ջենտլմենի անունը Զե Կրագգաշ է և նա խիստ դրական երաշխավորագրեր է ստացել Արևելյան Սքերնի համալսարանի ռեկտորներից։

— Ինչպիսի՞ արտաքին ունի,— հարցրեց Մարվինը։

— Ինքներդ տեսեք,— ասաց Բլանդըրսը։ Նա Մարվինին տակառանման կրծքով, բարակ ոտքերով, մի քիչ ավելի հաստ ձեռքերով, փոքր գլխով և անսովոր երկար քթով մի արարածի լուսանկար ցույց տվեց։ Լուսանկարում Կրագգաշը մինչև ծնկները խրված էր ցեխի մեջ և ձեռքով ինչ֊որ մեկին ողջույն էր հղում։ Տակը մակագրություն էր տպված. «Հիշատակ Ցեխադրախտից՝ Մարսի կլոր տարին գործող առողջարանից, որտեղ խոնավության աստիճանը մոլորակում ամենաբարձրն է»:

— Սիրուն տղա է,— ասաց միստր Բլանդըրսը։ Մարվինը գլխով արեց, թեև ըստ իրեն Կրագգաշը չէր տարբերվում ցանկացած այլ մարսեցուց։

— Նրա տունը,— շարունակեց Բլանդըրսը,— Ուագոմսթամկում է, հարավային Նյու Մարսի Անհետացող անապատի եզրին։ Երևի գիտեք, որ դա ծայրաստիճան մասսայական տուրիստական գոտիներից է։ Ինչպես և դուք, Զե Կրագգաշը տենչում է ճանապարհորդել և կամենում է հարմար տեղական մարմին գտնել։ Ընտրությունը նա լրիվ թողել է մեզ, միայն պայման դնելով, որ փոխարինողը հոգեպես ու մարմնապես առողջ լինի։

— Գիտե՞ք,— ասաց Մարվինը,— չեմ ուզում պարծենալ, բայց ես միշտ էլ առողջ եմ համարվել։

— Ես դա միանգամից հասկացա,— պատասխանեց միստր Բլանդըրսը։— Իհարկե, դա միայն զգացում է կամ գուցե ինտուիցիա, բայց երեսուն տարի մարդկանց հետ գործ ունենալուց հետո ես սովոր եմ վստահել իմ զգացումներին։ Հիմնվելով բացառապես զգացումների վրա, ես մերժել եմ այս փոխանակության վերաբերյալ վերջին երեք դիմումները։

Միստր Բլանդըրսը այնքան հպարտությամբ ասաց այդ բանը, որ Մարվինը հարկադրված զգաց հարցնել.

— Իրո՞ք։

— Ազնիվ խոսք։ Պատկերացնել անգամ չեք կարող, թե որքան հաճախ եմ ստիպված լինում անհարմար թեկնածուներ հայտնաբերել ու մերժել։ Նևրասթենիկներ, որոնք փնտրում են արտառոց ու ապօրինի ապրումներ. ոճրագործներ, որոնք ցանկանում են խուսափել տեղական արդարադատությունից. հոգեպես անհավասարակշռվածներ, որոնք փորձում են փախչել սեփական ներհոգեկան ճնշումներից։ Եվ շատ ու շատ ուրիշներ, ես նրանց բոլորին խոտանում եմ։

— Հուսով եմ, որ չեմ համապատասխանում այդ տարատեսակներից ոչ մեկին,— ասաց Մարվինը, շփոթմունքից թույլ քմծիծաղելով։

— Համոզված կարող եմ ասել, որ ոչ,— պատասխանեց Բլանդըրսը։— Ես ձեզ կբնորոշեի որպես վերին աստիճանի նորմալ երիտասարդ, նույնիսկ չափից դուրս նորմալ, եթե դա հնարավոր է։ Ձեզ համակել է ճանապարհորդելու մարմաջը, ինչը շատ բնորոշ է ձեր տարիքին. այդ կիրքը մոտ է սիրահարվելուն, կամ հանուն բարձր գաղափարների պայքար մղելուն, կամ աշխարհից հիասթափվելուն և երիտասարդներին հատուկ այլ հոգեվիճակներին։ Բարեբախտաբար դուք կամ ձեր բնածին խելքի, կամ երջանիկ պատահականության շնորհիվ դիմել եք մեզ՝ գիտակցափոխությամբ զբաղվող ամենահին ու հարգարժան կազմակերպությանը, այլ ոչ թե մեր ոչ այնքան բծախնդիր մրցակիցներից ոմանց, կամ, ամենավատթարը, չեք գնացել Անկախ շուկա։

Մարվինը շատ քիչ բան գիտեր Անկախ շուկայի մասին, սակայն նա լուռ մնաց, չկամենալով մատնել իր տգիտությունը։

— Իսկ այժմ,— ասաց միստր Բլանդըրսը,— մի քանի ձևականություններ, որից հետո հնարավոր կլինի բավարարել ձեր խնդրանքը:

— Ձևականություննե՞ր,— հարցրեց Մարվինը:

— Այո, այո: Նախ. դուք պետք է քննության լրիվ ընթացք անցնեք, որը կպարզի ձեր ֆիզիկական, գիտակցական ու բարոյական վիճակը: Դա շատ անհրաժեշտ է, քանի որ մարմինները փոխանակվում են հավասար հիմունքների վրա: Դուք ձեզ շատ վատ կզգայիք, եթե պարզեիք, որ ընկել եք ավազախոցով կամ թունելի սինդրոմով32 տառապող մարսեցու մարմին: Այնպես, ինչպես վատ կզգար նա, եթե պարզեր, որ դուք ռախիտ ունեք, կամ պարանոյա: Ըստ մեր կանոնադրության պայմանների, մենք պետք է ձգտենք փոխանակողների առողջության ու հոգեկանի մասին ունենալ հնարավորինս սպառիչ գիտելիքներ և մեկին տեղյակ պահել մյուսի ռեալ և կարծեցյալ վիճակների միջև հայտնաբերված նույնիսկ չնչին անհամապատասխանության մասին:

— Հասկանալի է,— ասաց Մարվինը,— իսկ ի՞նչ է լինելու դրանից հետո:

— Հետո դուք և մարսեցի ջենտլմենը կստորագրեք Փոխադարձ վնասվածքի պայմանագիրը, որտեղ գրված է, որ ցանկացած վնասվածքը, պատճառած հակառակ մարմնին, պատահմամբ թե դիտմամբ (այդ թվում տարերային աղետների հետևանքով առաջացած), նախ պիտի փոխհատուցվի միջաստղային պայմանագրի սահմանած գումարի չափով և, երկրորդ, պիտի փոխադարձաբար հասցվի ձեր սեփական մարմնին համաձայն lex talionis33:

— Ինչպե՞ս:

— Ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման,— բացատրեց միստր Բլանդըրսը։— Դա շատ պարզ բան է։ Ենթադրենք դուք, մարսեցու մարմնով, կոտրում եք ոտքը փոխանակության ժամկետը լրանալուց մեկ օր առաջ։ Դուք, ինչ խոսք, ստանում եք ցավը, բայց ոչ հետագա անհարմարությունները, որոնցից խուսափում եք, վերադառնալով ձեր սեփական չվնասված մարմինը։ Բայց դա արդար չէ։ Ինչո՞ւ պիտի դուք չտուժեք ձեր իսկ անշնորհքության հետևանքով։ Ինչո՞ւ պետք է դրա հետևանքով տուժի ուրիշ մեկը։ Ուստի, արդարության շահերից ելնելով, միջաստղային օրենքը պահանջում է, որ սեփական մարմինը վերադառնալուց առաջ ձեր սեփական ոտքը կոտրվի հնարավորին չափ գիտական ու անցավ եղանակով։

— Նույնիսկ եթե առաջին կոտրված ոտքը պատահականության հետևա՞նք է։

— Հատկապես եթե պատահականության հետևանք է։ Մենք պարզել ենք, որ փոխադարձ վնասվածքի պայմանագիրը նման պատահականությունների թիվը էականորեն կրճատել է։

— Սա սկսում է մի քիչ վտանգավոր հնչել,— ասաց Մարվինը։

— Ցանկացած գործողություն վտանգի տարր ունի,— պատասխանեց միստր Բլանդըրսը։— Բայց գիտակցափոխության հետ կապված ռիսկը ստատիստիկորեն չնչին է, պայմանով միայն, եթե հեռու մնաք Խճճված աշխարհից։

— Ես այնքան էլ շատ բան չգիտեմ Խճճված աշխարհի մասին։

— Ոչ ոք էլ չգիտի,— ասաց Բլանդըրսը։— Հենց դրա համար էլ հարկավոր է հեռու մնալ։ Մի՞թե այդպես ավելի խելամիտ չի լինի։

— Կարծում եմ, որ այո,— պատասխանեց Մարվինը։— Ուրի՞շ ինչ մնաց։

— Առանձնապես ոչինչ։ Մի քանի լրացնելիք թղթեր, հրաժարականներ հատուկ իրավունքներից, անձեռնմխելիությունից և այլն։ Եվ, իհարկե, ես պետք է ձեզ ընդունված կարգի համաձայն զգուշացնեմ մետաֆորային դեֆորմացիայի մասին։

— Լավ, եղավ,— ասաց Մարվինը,— լսում եմ, ասեք։

— Ես արդեն զգուշացրի,— ասաց Բլանդըրսը։— Բայց նորից կզգուշացնեմ։ Զգուշացեք մետաֆորային դեֆորմացիայից։

— Ես ուրախ կլինեի,— ասաց Մարվինը,— բայց չգիտեմ, թե դա ի՞նչ է։

— Շատ պարզ բան է,— ասաց Բլանդըրսը։— Մետաֆորային դեֆորմացիան պետք է համարել իրավիճակային խելագարության ձևերից մեկը։ Բանն այն է, որ անսովորն ընկալելու մեր կարողությունը սահմանափակ է, և այդ սահմաններն արագորեն խախտվում են, երբ ճանապարհորդում ենք անծանոթ մոլորակներով։ Մենք չափից շատ նորություն ենք ստանում, դա դառնում է անտանելի և գիտակցությունը հանգիստ է որոնում անալոգիզացիայի34 բուֆերային պրոցեսի միջոցով։ Անալոգիան ցույց է տալիս, որ սա նման է նրան, կամուրջ է կազմում ընդունված հայտնիի և անընդունելի անհայտի միջև, կապում է մեկը մյուսի հետ, անտանելի անհայտին հոգեհարազատ գույներ հաղորդելով։ Ինչևէ, անհայտի անընդմեջ ու չթուլացող ազդեցության տակ մինչև իսկ անալոգիզացիայի ունակությունը կարող է խեղվել։ Ի վիճակի լինելով կարգավորել ինֆորմացիայի հոսքը կոնցեպտուալ35 անալոգիզացիայի նորմալ պրոցեսի միջոցով, սուբյեկտը դառնում է պերցեպտուալ36 անալոգիզացիայի զոհը։ Ահա այս վիճակը մենք անվանում ենք մետաֆորային դեֆորմացիա։ Այդ պրոցեսը նաև հայտնի է որպես պանսաիզմ։ Բացատրածս պա՞րզ է։

— Ոչ,— ասաց Մարվինը,— ինչո՞ւ է կոչվում պանսաիզմ։

— Այդ հասկացությունը բացատրում է ինքն իրեն,— պատասխանեց Բլանդըրսը։— Դոն Քիշոտը կարծում է, թե հսկան հողմաղաց է։ Քիշոտիզմը ամենօրյա իրերի ըմբռնումն է որպես հազվագյուտ միավորներ։ Դրան հակառակ պանսաիզմը հազվագյուտ միավորների ըմբռնումն է որպես ամենօրյա իրեր։

— Ուզում եք ասել,— հարցրեց Մարվինը,— որ կարող եմ ալթերացի տեսնել ու կարծել, որ տեսածս կո՞վ է։

— Հենց այդպես է,— պատասխանեց Բլանդըրսը,— դա բավական պարզ բան է, եթե կենտրոնանաք։ Հիմա ստորագրեք այստեղ և այստեղ, ու մենք կանցնենք քննություններին։

Դրան հետևեցին բազմաթիվ տեստեր ու անթիվ հարցեր։ Ֆլինին ծակծկում էին ու շոշափում, աչքի առաջ պայծառ լույսեր վառում, հանկարծակի ձայներ միացնում, սենյակը լցվում էր արտառոց հոտերով։

Մարվինը փայլուն հաղթահարեց այդ ամենը։ Մի քանի ժամ անց նրան տարան Տեղափոխման սենյակ և նստեցրին մի աթոռի վրա, որը Մարվինը տագնապով նմանեցրեց հին էլեկտրական աթոռի։ Տեխնիկներն իրենց սովորական կատակներն արեցին. «Երբ արթնանաք, ձեզ նոր մարդ կզգաք»։ Լամպերը պայծառ շողում էին, Մարվինն ընկղմվում էր նիրհի մեջ՝ խոր, ավելի խոր...

Վերահաս ճամփորդության սպասումը նրան գրգռել էր, միաժամանակ Մարվինը սարսափով գիտակցում էր Սթենհոուփից դուրս գտնվող աշխարհի մասին իր կատարյալ անտեղյակությունը։ Այնուամենայնիվ, ի՞նչ է Անկախ շուկան։ Որտե՞ղ է գտնվում Խճճված աշխարհը, և ինչո՞ւ է անհրաժեշտ այդ աշխարհից խուսափել։ Եվ վերջապես, որքանո՞վ վտանգավոր է մետաֆորային դեֆորմացիան, որքա՞ն հաճախ է տեղի ունենում և ինչքա՞ն է տևում առողջանալը։

Շուտով Մարվինը պետք է ստանար ոչ միայն այս, այլև շատ ուրիշ, դեռևս անհայտ հարցերի պատասխանները։ Լույսից աչքերը ցավում էին և նա մի պահ փակեց կոպերը։ Երբ կրկին բացեց, ամեն ինչ փոխվել էր։

ԳԼՈՒԽ 4

Չնայած երկոտանի մարմնակազմությանը, մարսեցին գալակտիկայի ամենաարտասովոր արարածներից մեկն է։ Իրոք օրգանների զգայողականության իմաստով Ալդեբերանի քվիները, չնայած իրենց կրկնակի ուղեղներին ու հատուկ ֆունկցիոնալ վերջավորություններին, մեզ ավելի մոտ են։ Հետևաբար, խռովալից զգացում է միանգամից, առանց նախաբանի, մարսեցու մարմնում հայտնվելը։ Սակայն, երբ գործն արված է, ոչինչ փոխել հնարավոր չէ։

Մարվինը տեսավ, որ գտնվում է լավ կահավորված սենյակում։ Նա միակ պատուհանի միջով իր մարսեցու աչքերը հառեց մարսային բնապատկերին։

Հետո նա փակեց աչքերը, քանի որ չէր կարողանում կենտրոնանալ՝ միակ զգացումը տագնապալի խառնաշփոթությունն էր։ Չնայած պատվաստումներին, նրան համակել էին կուլտուր֊շոկի սրտխառնուք առաջացնող ալիքները, և Մարվինը ստիպված էր անշարժ կանգնել, մինչև այդ զգացումը կանցնի։ Հետո, զգուշորեն, կրկին բացեց աչքերն ու նայեց։

Նա տեսավ ցածր, հարթ ավազաբլուրներ, կազմված գորշ գույնի հարյուրավոր ցայտուն երանգներից։ Հորիզոնի մոտ նշմարվում էր արծաթակապույտ քամին, որի դեմ ասես հակահարձակ էր եղել քամու մի այլ՝ դեղնամանուշակագույն ամպ։ Երկինքը կարմիր էր, ինֆրակարմիր գունային համակարգը պարունակում էր բազում աննկարագրելի նրբերանգներ։ Ամենուր երևում էին սարդանման սպեկտրագծեր։ Հողի մակերևույթն ու երկինքը համակված էին տասնյակ տարբեր գունակազմություններով, մի մասը լրացուցիչ37, մյուսը՝ աններդաշնակ։ Ներդաշնակություն Մարսի բնական գույների մեջ չկար. դրանք քաոսային գույներ էին։

Մարվինը ձեռքին ակնոց տեսավ ու հագավ։ Անմիջապես ճչացող գույների աններդաշնակությունը նվազեց մինչև տանելիության աստիճան։ Շոկի հետևանքով առաջացած անշարժունակությունը թուլացավ, և Մարվինը սկսեց այլ բաներ ընկալել։

Նախ, ականջներում ծանր թնդյուն զգաց, իսկ մի քիչ ներքև՝ արագ ճարճատյուն, նման թմբուկի դղրդոցի։ Շուրջը նայեց, այդ աղմուկի աղբյուրը որոնելով և, բացի հողից ու երկնքից, բան չտեսավ։ Մարվինը ավելի ուշադիր ականջ դրեց և հայտնաբերեց, որ ձայներն իր կրծքից են գալիս։ Այդ ձայները, որ արձակում են թոքերը ու սիրտը, մարսեցիներին ուղեկցում են ամբողջ կյանքում։

Այժմ Մարվինը ի վիճակի էր զննելու ինքն իրեն։ Նա նայեց իր ոտքերին, որոնք երկար էին ու բարակ։ Ծնկային հոդավորումներ չկային. փոխարենը ոտքը աղեղված էր կոճի, սրունքի, ազդրի մեջտեղի և վերին մասի մոտ։ Նա քայլում էր և հիանում իր շարժումների սահունությամբ։ Թևերը ոտքերից մի փոքր հաստ էին, իսկ կրկնակի հոդավոր ձեռքերն ունեին երեքական մատ ու երկուական բթամատ, որոնք կարելի էր ծռել ու թեքել որ կողմ ասես։

Մարվինի հագին սև շորտ էր ու սպիտակ ջեմպր։ Նրա կրծքապանակը խնամքով ծալված էր ու պատված նախշակար կաշվե ծածկոցով։ Այդ ամենը զարմանալիորեն բնական էր թվում։

Եվ սակայն, զարմանալու բան չկար։ Գիտակից արարածների նոր միջավայրին հարմարվելու ունակությունն էր, որ հնարավոր էր դարձրել գիտակցափոխությունը։ Եվ մարսեցու մարմնի ընտելանալը հեշտ էր, չնայած մի քանի ցնցող կառուցվածքային և զգայական տարբերությունների։

Ֆլինը խորհում էր այդ մասին, երբ բացվող դռան ձայն լսեց։ Նա շրջվեց և իր առջև տեսավ մի մարսեցու, հագին կանաչ ու գորշ գծերով պետական համազգեստ։ Մարսեցին ի նշան ողջույնի պտտել էր ոտքը և Մարվինը շտապ նույն ձևով պատասխանեց նրան։ (Գիտակցափոխության առավելություններից մեկը «ավտոմատ կրթությունն է»։ Կամ, առևտրականների զվարճալի ժարգոնով ասած, «երբ առնում ես տունը, իրավունք ես ստանում օգտվելու կահույքից»։ Կահույքը, տվյալ դեպքում, նոր մարմնի ուղեղում պարունակված առաջնահերթ կարևոր գիտելիքներն են՝ լեզուն, սովորույթները, բարոյականությունը, ապրելավայրի մասին ընդհանուր տեղեկությունները և այլն։ Դա առաջնահերթ միջավայրային ինֆորմացիա է, ընդհանուր, անդեմ, օգտակար որպես ուղեցույց, բայց ոչ անպայման հուսալի։ Անձնական հիշողությունները, սիրած ու չսիրած բաները, որոշ բացառություններով, հասու չեն նոր գիտակցությանը կամ հասու են միայն մտավոր մեծ ճիգի շնորհիվ։ Այստեղ մենք կրկին գործ ունենք իմունոլոգիական ռեակցիաների տեսակներից մեկի հետ, որը տարբեր օրգանիզմների միջև կոնտակտի միայն մակերեսային աստիճան է թույլատրում։ «Ընդհանուր գիտելիքները» սովորաբար շատ հեշտ են տրվում, մինչդեռ «անձնական գիտելիքները», այդ թվում հավատը, նախապաշարմունքները, հույսերը և տարակուսանքներն անձեռնմխելի են)։

— Թույլ քամի,— կլասիկ հին մարսային ձևով ողջունեց մարսեցին։

— Եվ անամպ երկինք,— պատասխան տվեց Ֆլինը։ (Նա սրտնեղությամբ նկատեց, որ իր նոր մարմինը մի փոքր քչախոս է)։

— Ես Մինգլո Օրիչիչիչն եմ՝ տուրիստական բյուրոյից։ Բարի գալուստ Մարս, պարոն Ֆլին։

— Շնորհակալություն,— ասաց Ֆլինը։— Շատ ուրախ եմ, որ այստեղ եմ։ Գիտե՞ք, սա իմ առաջին գիտակցափոխությունն է։

— Գիտեմ,— ասաց Օրիչիչիչը։— Նա թքեց գետնին՝ նյարդայնության հաստատ նշանով, և ուղղեց բթամատները։ Միջանցքից ուժեղ աղմուկ լսվեց։ Օրիչիչիչն ասաց.

— Այժմ ձեր Մարսում գտնվելու վերաբերյալ...

— Ես ուզում եմ տեսնել Ավազների արքայի որջը,— ասաց Ֆլինը,— և, իհարկե, Խոսող օվկիանոսը։

— Երկուսն էլ գերազանց ընտրություններ են,— ասաց պաշտոնյան։— Բայց նախ մի քանի փոքր ձևականություններ։

— Ձևականություննե՞ր։

— Ոչ մի առանձապես բարդ բան,— ասաց Օրիչիչիչը, նրա քիթը ծռվեց ձախ, արտահայտելով մասրային ժպիտ։— Չէի՞ք կամենա կարդալ այս թղթերը և հաստատել դրանց իսկությունը։

Ֆլինը վերցրեց առաջարկված թղթերը և թռուցիկ զննեց։ Դրանք Երկրում ստորագրածների պատճեններն էին։ Մարվինը կարդաց և տեսավ, որ իսկականի հետ համընկնում են։

— Սրանք այն թղթերն են, որ ստորագրել եմ Երկրում,— ասաց նա։

Միջանցքի աղմուկն ուժեղացավ։ Մարվինը տարբերեց մի քանի բառ.— Սառեցրած ծառաբնի խաշած ձու դնող տղա՛։ Մանրախիճ սիրող դեգեներա՛տ։

Դրանք իրոք շատ վիրավորական արտահայտություններ էին։

Մարվինը հարցականորեն քիթը վեր տնկեց։ Պաշտոնյան շտապ ասաց.

— Թյուրիմացություն է, սխալմունք։ Մեկն այն դժբախտ պատահարներից, որոնք տեղի են ունենում նույնիսկ լավագույն պետական տուրիստական հիմնարկություններում։ Բայց ես վստահ եմ, որ կարող ենք իրադարձությունը շտկել ռափիի հինգ կում էլ չարած, եթե ոչ ավելի արագ։ Թույլ տվեք հարցնել ձեզ, թե...

Միջանցքից քաշքշոցի ձայներ լսվեցին։ Հետո սենյակ խուժեց ինչ֊որ մարսեցի, նրա ձեռքից կախվել էր մի կրտսեր պաշտոնյա, աշխատելով չթողնել, որ ներս գա։

Ներս խուժած մարսեցին չտեսնված ծեր էր, դա կարելի էր գուշակել նրա մաշկի թույլ ֆոսֆորային ցոլքից։ Նա դողացող զույգ ձեռքերը պարզեց Մարվին Ֆլինի կողմը։

— Ահա՛,— գոռաց նա։— Ահա՛ այն, և ծառաբները վկա, այն հենց հիմա պիտի ի՛մը դառնա։

Մարվինն ասաց.

— Պարոն ես սովոր չեմ, որ ինձ դիմեն որպես «այն»։

— Ես Ձեզ չեմ դիմում,— ասաց ծեր մարսեցին։— Ես չգիտեմ, թե դուք ո՞վ կամ ի՞նչ եք և դա ինձ չի էլ հետաքրքրում։ Ես դիմում եմ ձեր զբաղեցրած մարմնին, որը ձերը չէ։

— Ինչե՞ր եք խոսում,— հարցերց Ֆլինը։

— Այս պարոնը,— ասաց պաշտոնյան,— պնդում է, որ զբաղեցնում եք նրան պատկանող մարմինը։— Նա երկու անգամ թքեց հատակին։— Սա, իհարկե, սխալմունք է, և մենք կարող ենք միանգամից ուղղել...

— Սխալմո՜ւնք,— բղավեց ծեր մարսեցին։— Սա ամենաիսկական խաբեբայություն է։

— Սըր,— սառը արժանապատվությամբ ասաց Մարվինը։— Դուք խորին մոլորության մեջ եք. կամ այդպես, կամ էլ վրաս բարդում եք այս զրպարտությունը ինձ անհասկանալի ինչ֊ինչ պատճառներով։ Այս մարմինը, սըր, ես օրինական ու ազնիվ ձևով վարձել եմ։

— Թեփուկավոր դոդո՜շ,— ճչաց ծերուկը։— Թողե՛ք ինձ, ես դրա...— Նա զգույշ ճգնում էր ազատվել իր պահապանի ամուր ձեռքերից։

Հանկարծ դռներում հայտնվեց ոտքից գլուխ սպիտակ հագնված մի ազդեցիկ կերպարանք։ Եվ, սենյակում միանգամից լռություն տիրեց, քանի որ բոլորի հայացքներն ուղղվեցին Հարավային Մարսի անապատային ոստիկանության պատկառելի ու մեծարգո ներկայացուցչին։

— Պարոնայք,— ասաց ոստիկանը,— փոխադարձ մեղադրանքների կարիք չկա։ Այժմ մենք բոլորս մեկ մարդու նման կքայլենք ոստիկանություն։ Այնտեղ, ֆուլսզիմացի տելեպատի օգնութամբ, մենք կիմանանք ճշմարտությունը և տեղի ունեցածի պատճառը։— Ոստիկանը մի պահ տպավորիչ դադար արեց, թուքը կուլ տվեց ի նշան գերագույն հանդարտության և ասաց.— Հավատացնում եմ ձեզ։

Առանց այլ բարդությունների ոստիկանը, պաշտոնյան, ծերուկը և Մարվին Ֆլինը ուղևորվեցին ոստիկանատուն։ Նրանք լուռ էին, բոլորին էլ տանջում էին վատ նախազգացումները։ Ամբողջ քաղաքակրթված գալակտիկայով մեկ ծեծված ճշմարտություն է, որ երբ գնում ես ոստիկանություն, փորձանքներն իրոք սկսվում են։

ԳԼՈՒԽ 5

Ոստիկանատանը Մարվին Ֆլինին և մյուսներին տարան ուղիղ այն մութ, խոնավ սենյակը, որտեղ ապրում էր ֆուլսզիմացի տելեպատը։ Այդ եռոտանի արարածը, Ֆուլսզիմ մոլորակի բոլոր բնակիչների նման, օժտված էր վեցերորդ՝ տելեպատային զգայարանով, հավանաբար ի փոխհատուցումն մնացած հինգ զգայարանների թուլության։

— Շատ բարի,— ասաց ֆուլսզիմացի տելեպատը, երբ բոլորը հավաքվեցին։— Մեկ քայլ առաջ եկեք, մարդ աստծո, և պատմեք ձեր պատմությունը։— Նա խստորեն մատը ուղղեց ոստիկանի կողմը։

— Պարոն,— ասաց ոստիկանը, շփոթմունքից ուղղվելով,— ես ոստիկանն եմ։

— Դա հետաքրքիր է,— ասաց տելեպատը,— բայց չեմ հասկանում, թե ինչ կապ ունի ձեր մեղավորության կամ անմեղության հարցի հետ։

— Բայց ինձ նույնիսկ չեն մեղադրում որևէ հանցանքի համար,— ասաց ոստիկանը։

Տելեպատը մի պահ խորհեց, հետո ասաց.

— Կարծես թե հասկացա... Մեղադրվողներն այս երկուսն են։ Այդպե՞ս է։

— Այդպես է,— պատասխանեց ոստիկանը։

— Ներողություն եմ խնդրում։ Ձեզնից եկող մեղքի բուրմունքն ինձ մղեց հապճեպ բնորոշման։

— Մե՞ղք,— ասաց ոստիկանը։— Ե՞ս։— Ոստիկանը հանգիստ էր խոսում, սակայն մաշկի հատկանշական նարնջագույն շերտավորումը ցույց էր տալիս, որ նա անհանգստացած է։

— Այո, դուք,— ասաց տելեպատը։— Դուք չպետք է զարմանաք՝ խոշոր հափշտակումը այնպիսի բան է, որից գիտակից արարածների մեծ մասի մոտ մեղավորության զգացում է առաջանում։

— Բայց մի՛ րոպե,— բղավեց ոստիկանը։— Ես ոչ մի խոշոր հափշտակում էլ չեմ կատարել։

Տելեպատը փակեց աչքերը՝ մի պահ վերլուծելով սեփական մտքերը։ Վերջապես նա խոսեց.

— Ճիշտ եք ասում։ Ես ուզում էի ասել, որ դուք կկատարեք խոշոր հափշտակում։

— Կանխատեսությունը չի կարող ապացույց ծառայել դատարանում,— հայտարարեց ոստիկանը։— Եվ բացի այդ, ապագան կարդալը ազատ կամքի օրենքի անմիջական խախտում է։

— Դա ճիշտ է,— ասաց տելեպատը,— ներողություն եմ խնդրում։

— Ոչինչ, ոչինչ,— ասաց ոստիկանը։— Ե՞րբ եմ կատարելու այդ կարծեցյալ խոշոր հափշտակումը։

— Սրանից մոտ վեց ամիս հետո,— ասաց տելեպատը։

— Եվ ինձ կձերբակալե՞ն։

— Ոչ։ Դուք կփախչեք այստեղից ու կգնաք մի մոլորակ, որտեղ հանցագործներին իրենց կառավարությանը հանձնելու վերաբերյալ օրենք չկա։

— Հըմ, հետաքրքիր է,— ասաց ոստիկանը։— Կարո՞ղ եք ինձ ասել, թե... Բայց կարելի է դա ավելի ուշ քննարկել։ Այժմ, դուք պետք է լսեք այս մարդկանց պատմությունները և որոշեք, թե ով է մեղավոր։

Տելեպատը նայեց Մարվինին, թափահարեց լողաթևը և ասաց.

— Կարող եք սկսել։

Մարվինը պատմեց իր պատմությունը, սկսած հայտարարությունը կարդալու պահից, ոչ մի բան բաց չթողնելով։

— Շնորհակալ եմ,— ասաց տելեպատը, երբ Մարվինը վերջացրեց։— Իսկ այժմ, պարոն, ձեր պատմությունը։— Նա շրջվեց դեպի ծեր մարսեցին, որը մաքրեց կոկորդը, քորեց կրծքավանդակը, մեկ թե երկու անգամ թքեց և սկսեց։

ԷՅՋԵԼԵՐ ԹՐՈՒՍԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ես նույնիսկ չգիտեմ, ինչից սկսել իմ պատմությունը, դրա համար ավելի լավ է սկսեմ անունիցս՝ Էյջելեր Թրուս և ցեղիցս՝ ներմուքրացի ադվենտիստ և զբաղմունքիցս՝ ես Աքելսես 5֊րդ մոլորակի վրա հագուստի խանութ ունեմ։ Գործս մի բան չի, խանութս փոքր է և գտնվում է հարավային բևեռում՝ Լամբերսայում. ես ամբողջ օրը հագուստ եմ ծախում Վեներայից ներգաղթած բանվորներին, որոնք հաղթանդամ, կանաչ, մազոտ մարդիկ են, շատ անգրագետ, տաքարյուն ու կռվի համար մոմ, չնայած ես նրանց դեմ նախապաշարմունքներ չունեմ։

Իմ գործում մարդը պետք է փիլիսոփա լինի։ Գուցե ես հարուստ չեմ, բայց գոնե առողջությունս տեղն է (փա՛ռք աստծո), և իմ կին Ալլուրան նույնպես առողջ է, չհաշված շոշափուկների թեթև ֆիբրոզը։ Երկու հասած տղա ունեմ, որոնցից մեկը Սիդնեպորտում բժիշկ է, իսկ մյուսը՝ քլանցի մարզիչ։ Մի հատ էլ աղջիկ ունեմ, որն ամուսնացած է, իսկ դա իհարկե նշանակում է, որ փեսա էլ ունեմ։

Այս փեսայիս ես երբեք չեմ վստահել, քանի որ նա սիրում է մոդայով զուգվել. քսան զույգ կրծքապանակ ունի, չնայած կինը քորիչների մի համաչափ շարան էլ չունի։ Բայց ի՞նչ արած, այդ աղջիկն ինքը իր ձեռքով փորեց փոսը, թող հիմա էլ մտնի մեջը։ Բայց եթե մարդ այդքան հետաքրքրվում է հագուստներով, անուշահոտ հոդաքսանյութերով ու շքեղության այլ առարկաներով, իսկ ստանում է հեղուկ ծախողի աշխատավարձ (նա իրեն անվանում է «հիդրոսենսորային ինժեներ»), արդեն մի քիչ զարմանում ես։

Եվ նա միշտ փորձում է տարբեր հիմար ավանտյուրաների միջոցով այստեղից֊այնտեղից լրացուցիչ եկամուտ կորզել, իսկ ես պիտի ֆինանսավորեմ նրան իմ դառը քրտինքով, այն հաղթանդամ կանաչ վեներացիների հետ առևտուրով ձեռք բերած խնայողություններից։ Ոնց որ անցյալ տարի, կպավ իր այդ մասնավոր ամպ սարքողով։ Ես ասացի՝ ախր դա ո՞ւմ է պետք։ Բայց կինս պնդեց, որ նրան օգնեմ, և նա իհարկե վառվեց։ Հետո նոր ծրագիր հղացավ՝ այս անգամ էլ ուզում էր, որ ես գնեմ փայլփլուն երկրորդ կարգի սինթետիկ բրդից գործվածքներ Վեգա 2֊րդից (դրանք նա գտել էր Հելիգոպորտում)։

Ես նրան ասացի.

— Լսիր, իմ հաճախորդները՝ այդ վեներացի գոռգոռանները, ի՞նչ են հասկանում մոդայիկ շորերից։ Նրանք երջանիկ են, եթե թվիլից շորտ ունեն, իսկ տոն օրերին՝ մի պարեգոտ։

Բայց իմ փեսան ամեն ինչին պատրաստ պատասխան ունի, և նա ինձ ասաց.

— Լսիր, պապա, ինչ չիմանամ֊չիմանամ, այդ վեներացիների սովորույթներին ու ապրելակերպին մի քիչ ծանոթ եմ։ Այդ մարդիկ, որոնք անտառների խորքից միանգամից այստեղ են եկել, սեր ունեն ծիսական պարերի և վառ գույների հանդեպ։ Բնական բան չի՞։

Մի խոսքով, չերկարացնելու համար ասեմ, որ չնայած զգում էի, որ սխալ է, բայց թողեցի ինձ համոզի ու ներքաշի այդ ավանտյուրայի մեջ։ Բնականաբար, այդ փայլփլուն գործվածքները պետք է ինքս տեսնեի, որովհետև փեսայիս չեմ վստահի մի չթի կտոր էլ գնահատի։ Իսկ դա նշանակում էր գալակտիկայի կեսն անցնել մինչև Մարս՝ Հելիգոպորտ։ Դրա համար էլ սկսեցի պատրաստվել։

Ոչ ոք չէր ուզում հետս գիտակցափոխվել։ Չեմ էլ մեղադրում նրանց՝ ո՞վ իր կամքով կգա Աքելսես 5֊րդի պես մոլորակ, բացի վեներացի գաղթականներից, որոնք կյանքում ավելի լավ բան չեն տեսել։ Բայց մի օր կարդացի այդ մարսեցու՝ Զե Կրագգաշի հայտարարությունը, թե ուզում է վարձով տալ իր մարմինը, քանի որ գիտակցությունն ուղարկում է սառնարան, երկարատև հանգստի։ Ահագին թանկ էր, բայց ի՞նչ արած... Ես մի քիչ փող ստացա, մարմինս վարձու տալով ընկերներիցս մեկին, որը մինչև մկանային կոմյոտոզիսի պատճառով անկողնուն գամվելը քվարենց որսող էր եղել։ Հետո գնացի գիտակցափոխության բյուրո և պրոյեկտվեցի Մարս։

Պատկերացրեք ինչ զգացի, երբ տեսա, որ ինձ ոչ մի մարմին չի սպասում։ Բոլորը վազվում են, փորձում պարզել, թե ինչ է եղել ինձ ընդունող մարմնին, նույնիսկ փորձեցին ինձ ետ ուղարկել Աքելսես 5֊րդ, բայց չստացվեց, որովհետև ընկերս արդեն իմ մարմնով գնացել էր արշավանքի՝ քվարենց որսալու։

Վերջապես Թերեզիենշտադտի «Վարձով մարմին» ֆիրմայից ինձ համար մարմին ճարեցի, որի մեջ կարող եմ ամենաշատը տասներկու ժամ մնալ, քանի որ բոլոր մարմինները նախօրոք ամբողջ ամառվա համար տարբեր մարդկանց վարձով են տված։ Մարմինն էլ մարմին լինի՝ ծեր, զառամած, ինքներդ եք տեսնում, ու լավ էլ թանկ է։

Ես էլ ընկա սկսեցի պարզել, թե ինչն է պատճառը ու մեկ էլ տեսնեմ այս Երկրացի տուրիստը շվշվացնելով ման է գալիս այն մարմնով, որի համար փող եմ տվել և որը, պայմանագրի համաձայն, այս րոպեին ես պիտի զբաղեցնեի։

Դա ոչ միայն անարդար է, այլև վերին աստիճանի վնասակար իմ առողջության համար։ Այսքան բան։

Տելեպատը հեռացավ իր կացարանը, որպեսզի որոշում կայացնի։ Մի ժամ չանցած վերադարձավ և խոսեց հետևյալ կերպ։

— Երկուսդ էլ ազնվորեն վարձել եք, փոխանակել, մի խոսքով ձեռք եք բերել նույն՝ Զե Կրագգաշի սեփականությունը հանդիսացող մարմինը։ Վերոհիշյալ Զե Կրագգաշը ձեզնից յուրաքանչյուրին առաջարկել է այդ մարմինը։ Այդպիսով վաճառքն իրականցել է բոլոր օրենքների խախտումով։ Զե Կրագգաշի գործողությունը պետք է համարել հանցագործություն, ընդ որում կանխամտածված։ Ես կարգադրեցի հաղորդագրություն ուղարկել Երկիր, որպեսզի այնտեղ անմիջապես ձերբակալեն վերոհիշյալ Զե Կրագգաշին և կալանքի տակ պահեն այնքան ժամանակ, մինչև հնարավոր դառնա հանձնել մարսային իշխանություններին։

Երկուսդ էլ ազնվորեն ձեռք եք բերել միևնույն մարմինը, բայց և այնպես, առաջնային կամ ավելի վաղ գնումը ըստ պայամանագրերի կատարել է պարոն Էյջելեր Թրուսը, որը պարոն Մարվին Ֆլինի հանդեպ երեսունութ ժամվա առավելություն ունի։ Հետևաբար պարոն Թրուսը, որպես առաջին գնորդ, իրավունք է ստանում տիրանալ մարմնին, իսկ պարոն Ֆլինը պարտավոր է դադարեցնել անօրինական տիրությունը և ի գիտություն ունենալ սեփականազրկության մասին գրավոր հրահանգը, որը նա հիմա կստանա ինձանից և որը պետք է ի կատար ածվի Գրինվիչյան վեց ստանդարտ ժամվա ընթացքում։

Տելեպատը Մարվինին մեկնեց սեփականազրկության հրահանգը։ Ֆլինը տխուր, սակայն հնազանդությամբ ընդունեց այն։

— Էհ, ինչ արած,— ասաց նա,— ավելի լավ է ետ գնամ Երկիր, իմ սեփական մարմինը։

— Դա,— ասաց տելեպատը,— ամենախելամիտ ընտրությունը կլիներ ձեր կողմից։ Դժբախտաբար, տվյալ պահին այդ բանն անհնար է։

— Անհնա՞ր, ինչո՞ւ։

— Որովհետև,— ասաց տելեպատը,— ըստ Երկրային իշխանության տելեպատային պատասխանի, որ հենց նոր ստացա, ձեր մարմինը, Զե Կրագգաշի գիտակցության ղեկավարությամբ, անհետացել է։ Նախնական հետաքննության արդյունքները մեզ ստիպում են կասկածել, որ Զե Կրագգաշը փախել է Երկրից, յուրացնելով ձեր մարմինը և պարոն Էյջելերի դրամը։

Նորությունն ուշ տեղ հասավ, բայց ի վերջո Մարվինը հասկացավ ասվածի իմաստը։ Ինքը մնացել էր Մարսում օտար մարմնի մեջ, որից պետք է բաժանվեր։ Վեց ժամից նա կդառնար գիտակցություն առանց մարմնի ու մարմին ճարելու որևէ հույսի։

Գիտակցությունները չեն կարող գոյատևել առանց մարմինների։ Մարվին Ֆլինը դանդաղ ու դժկամությամբ հասկացավ, որ կանգնած է անխուսափելի մահվան դեմ հանդիման։

ԳԼՈՒԽ 6

Մարվինը կուլ չգնաց հուսահատությանը։ Փոխարենը նա տրվեց զայրույթին, որն ավելի առողջ զգացմունք է, սակայն հավասարապես անարդյունավետ։ Փոխանակ հիմարի պես դատարանում նվնվալու, նա հիմարի պես սլանում էր ֆեդերալ շենքի միջանքներով՝ պահանջելով կամ իր մարմինը, կամ կարգին փոխհատուցում։

Անհնար էր զսպել այդ տաքարյուն երիտասարդին։ Իզուր էին փաստաբանները բացատրում, որ եթե արդարություն իրոք գոյություն ունենար, ապա օրենքի ու իրավաբանների կարիք չէր լինի և այդպիսով կվերանար մարդկային ամենավեհ հասկացություններից մեկը ու անգործության կմատնվեր որակյալ մասնագետների մի ամբողջ խումբ։ Քանզի, ասում էին նրանք, օրենքի էությունը կայանում է նրանում, որ գոյություն ունեն չարաշահումներ և խախտումներ, այդ անհամատեղություններն են հենց օրենքի ու արդարադատության անհրաժեշտ լինելու ապացույցն ու հաստատումը։

Այս պարզ բացատրությունը, սակայն, խաղաղություն չբերեց մոլեգնած Մարվինին, որն այդպիսով ապացուցեց, որ ինքը խուլ է հորդորների հանդեպ։ Նա կոկորդը պատռելով բղավում էր, թե թքած ունի մարսային արդարադատության վրա։ Նրա ամոթալի պահելաձևին դիմանում էին միայն հաշվի առնելով, որ ջահել է և հետևաբար ոչ այնքան դաստիարակված։

Բայց զայրույթը ոչ մի արդյունք չտվեց և նույնիսկ Մարվինի հոգում կատարսիսի38 առողջարար երևույթներ չառաջացրեց։ Մի քանի դատական պաշտոնյա մատնանշեցին այդ փաստը և ի պատասխան միայն նվաստացուցիչ արտահայտություններ լսեցին։

Մարվինը չգիտեր, որ վատ տպավորություն է գործում բոլորի վրա։ Ինչևէ, որոշ ժամանակ անց նրա զայրույթն ինքնիրեն մարեց, փոխարենը մռայլ վրդովմունք թողնելով։

Հենց այդ վիճակում Ֆլինը մոտեցավ մի դռան, որի վրա գրված էր. «Հետապնդման ու ձերբակալման բյուրո, միջաստղային բաժանմունք»։

— Ըհը,— մրմնջաց Մարվինը և ներս գնաց։

Նա հայտնվեց մի փոքրիկ սենյակում, որը կահավորված էր ճիշտ այնպես, ինչպես նկարագրված է հին պատմավեպերում։ Պատերի մոտ հպարտ շարվել էին հին, սակայն հուսալի էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ։ Դռան մոտ հին կառուցվածքի մտքատպող թարգմանիչ էր դրված։ Բազկաթոռները կտրուկ ձևեր ունեին և պաստառված էին պաստելային գույնի պլաստիկատով, որը մեր պատկերացումների մեջ առնչվում է ավելի հանգիստ դարաշրջանի հետ։ Միայն պակասում էր ծանրաշարժ ու մեծածավալ «Մորաենին», և սենյակը կդառնար Շեքլիի կամ Անցման դարաշրջանի մյուս վաղ պոետներից մեկի նկարագրած պատկերների կրնկօրինակը։

Միջին տարիքի մի մարսեցի, աթոռին նստած, տեգիկներով խփում էր կանացի հետույքի ձև ունեցող նշանակետին։

Մարվինի ներս գալուն պես նա հապճեպ շրջվեց և ասաց.

— Ժամանակին եկաք, ես ձեզ սպասում էի։

— Իսկապե՞ս,— հարցրեց Մարվինը։

— Ճիշտն ասած, ոչ,— պատասխանեց մարսեցին։— Բայց ես հայտնաբերել եմ, որ այսպիսի սկիզբն արդյունավետ է և օգնում է փոխադարձ վստահության մթնոլորտ ստեղծելուն։

— Հապա ինչո՞ւ եք ամեն ինչ փչացնում, ինձ ասելով։

Մարսեցին ուսը թոթվեց և ասաց.

— Դե, ոչ ոք կատարյալ չէ։ Ես ընդամենը շարքային խուզարկու եմ։ Անունս՝ Ուրֆ Ուրդորֆ։ Նստեք։ Մենք կարծես թե գտել ենք Ձեր կորած մուշտակի հետքը։

— Ի՞նչ մուշտակ,— հարցրեց Մարվինը։

— Դուք չե՞ք մադամ Ռիպեր դե Լոուն, տրանսվեստացի տիկինը, որին թալանել են անցյալ գիշեր «Կարմիր ավազաբլուրներ» հյուրանոցում։

— Իհարկե ոչ։ Ես Մարվին Ֆլինն եմ և կորցրել եմ մարմինս։

— Անշուշտ, անշուշտ,— ասաց խուզարկու Ուրդորֆը, գլուխը եռանդուն թափահարելով։— Եկեք կետ առ կետ քննենք։ Արդյոք պատահաբար չեք հիշում, թե որտեղ էիք, երբ առաջին անգամ նկատեցիք, որ ձեր մարմինը չկա։ Չէ՞ր կարող արդյոք ձեր ընկերներից մեկը կատակելու նպատակով այն վերցրած լինել։ Կամ հնարավո՞ր է, որ սխալմամբ ուրիշ տեղ եք դրել, կամ ուղարկել եք արձակուրդի։

— Իրականում ոչ թե կորցրել եմ,— ասաց Մարվինը,— այլ գողացել են։

— Հենց սկզբից էլ պետք է այդպես ասեիք։ Դա գործը միանգամից ուրիշ լույսի տակ է ներկայացնում։ Ես ընդամենը խուզարկու եմ, երբեք մտքեր կարդալու հավակնություն չեմ ունեցել։

— Ցավում եմ, որ սխալ բացատրեցի,— ասաց Մարվինը։

— Ես էլ եմ ցավում,— ասաց խուզարկու Ուրդորֆը։— Ցավում եմ, որ ձեր մարմինը կորել է։ Երևի տհաճ բան է։

— Այո, շատ։

— Ես լավ եմ հասկանում թե ինչ եք զգում։

— Շնորհակալություն։

Մի քանի րոպե բարյացակամ լռություն տիրեց։ Հետո Մարվինը ասաց.

— Դե՞։

— Ներեցե՞ք,— պատասխանեց խուզարկուն։

— Ես ասացի, դե՞։

— Ահ, ներողություն եմ խնդրում։ Առաջին անգամ ձեզ չլսեցի։

— Ոչինչ, ոչինչ։

— Շնորհակալություն։

— Խնդրեմ, խնդրեմ։

Կրկին լռություն տիրեց։ Հետո Մարվինը մի անգամ ևս ասեց՝ դե՞, և Ուրդորֆը պատասխանեց.

— Ներեցե՞ք։

— Ետ եմ ուզում,— ասաց Մարվինը։

— Ի՞նչը։

— Իմ մարմինը։

— Ձեր ինչը՞։ Ախ այո, ձեր մարմինը։ Հըմ, կուզեք, բա ինչ կանեք,— հասկացող ժպիտով ասաց Ուրդորֆը։— Բայց այնքան էլ հեշտ բան չի, չէ՞։

— Չգիտեմ,— ասաց Մարվինը։

— Չեմ էլ կասկածում, որ կիմանաք,— ասաց Ուրդորֆը։— Բայց կարող եմ հավատացնել ձեզ, որ այնքան էլ հեշտ բան չի։

— Ա՜, հասկանալի է,— ասաց Մարվինը։

— Չէի կասկածում, որ կհասկանաք,— ասաց Ուրդորֆը և ընկղմվեց լռության մեջ։

Այս անգամ լռությունը տևեց մոտ քսանհինգ վայրկյան։ Ի վերջո, Մարվինի համբերությունը հատեց և նա գոռաց.

— Գրողը տանի, մի բան անելո՞ւ եք մարմինս ետ բերելու համար, թե՞ մտադիր եք անվերջ նստած մնալ ձեր հաստ հետույքին և խոսել առանց կոնկրետ բան ասելու։

— Իհարկե ետ եմ բերելու ձեր մարմինը,— ասաց խուզարկուն։— Կամ, ամեն դեպքում, պիտի փորձեմ։ Եվ կարիք չկա վիրավորելու։ Ի վերջո ես մեքենա չեմ, որ պատրաստի պատասխաններով լցված լինեմ։ Ես ճիշտ ձեզ նման բանական արարած եմ, իմ հույսերով ու մտավախություններով և, ի դեպ, հարցաքննության իմ ուրույն ձևն ունեմ, որը գուցե ձեզ անարդյունավետ թվա, բայց իմ տեսակետից շատ օգտակար է։

— Իրո՞ք,— փափկելով հարցրեց Մարվինը։

— Այո, իրոք,— պատասխանեց խուզարկուն, որի մեղմ ձայնը հիշաչարության ոչ մի հետք չէր պարունակում։

Ուր որ է նոր լռություն էր սկսվելու, ուստի Մարվինը հարցրեց.

— Ինչպիսի՞ հնարավորություն ունեմ... ունենք իմ մարմինը ետ ստանալու...

— Գերազանց հնարավորություն,— պատասխանեց խուզարկու Ուրդորֆը։— Ես հաստատ համոզված եմ, որ շուտով ձեր մարմինը կգտնեք։ Փաստորեն, ես կարող եմ հեռու գնալ ու ասել, որ վստահ եմ հաջողությանը։ Ես դա ասում եմ ոչ թե հիմնվելով ձեր մասնակի դեպքի ուսումնասիրության վրա, այլ ելնելով վիճակագրական տվյալներից։

— Իսկ այդ տվյալները հուսադրո՞ղ են,— հարցրեց Մարվինը։

— Անտարակույս։ Ինքներդ դատեք. ես հմուտ խուզարկու եմ, ծանոթ բոլոր նոր մեթոդներին, իմ արդյունավետության գործակիցը բարձրագույնն է՝ ԱԱ֊Ա։ Այդուհանդերձ, պրակտիկ գործունեությանս հինգ տարվա ընթացքում երբեք ոչ մի գործ չեմ բացել։

— Ոչ մի հա՞տ։

— Ոչ մի հատ,— աներկբայորեն ասաց Ուրդորֆը։— Հետաքրքիր է, չէ՞։

— Այո,— ասաց Մարվինը,— բայց արդյոք դա չի՞ նշանակում...

— Դա նշանակում է,— ասաց խուզարկուն,— որ, ըստ վիճակագրության, անհաջողությունների իմ երբևէ տեսած կամ լսած ամենաանսովոր շարանը ընդհատվելու վրա է։

Մարվինը շփոթմունքի մեջ ընկավ, իսկ դա մարսային մարմնում անսովոր զգացում է։ Նա ասաց.

— Բայց ենթադրենք շարանը չընդհատվի։

— Հարկավոր չէ սնահավատ լինել,— պատասխանեց խուզարկուն։— Հավանականությունն ասում է, որ պիտի ընդհատվի, իրավիճակի նույնիսկ թռուցիկ քննությունը պետք է ձեզ համոզի այդ բանում։ Ես չեմ կարողացել բացել 158 գործ իրար ետևից։ Ձերը 159֊րդն է։ Եթե գրազ գայիք, ո՞ւմ օգտին կդնեիք ձեր դրամը։

— Շարանի շարունակման,— ասաց Մարվինը։

— Ես նույնպես,— ինքնադատապարտող ժպիտը դեմքին համաձայնեց խուզարկուն։— Բայց մենք երկուսս էլ սխալ կլինեինք՝ գրազ բռնած ավելի շուտ մեր զգացմունքների, այլ ոչ թե բանականության հաշվարկների հիման վրա։— Ուրդորֆը երազկոտ նայեց առաստաղին։— Հարյուր հիսունո՜ւթ անհաջողություն։ Դա ֆանտաստիկ ռեկորդ է, անհավատալի ռեկորդ, հատկապես եթե հաշվի առնենք իմ անկաշառությունը, բարեխղճությունը և վարպետությունը։ Հարյուր հիսունո՜ւթ։ Այդպիսի շարանը պարտավո՛ր է ընդհատվել։ Ես կարող էի պարզապես նստել գրասենյակում ու ոչինչ չանել, և հանցագործն ինքը կգար ինձ մոտ։ Հավանականությունն այդ աստիճան իմ կողմն է։

— Այո, սըր,— քաղաքավարի ասաց Մարվինը։— Բայց հույս ունեմ, որ չեք փորձարկի այդ մոտեցումը։

— Ոչ, ոչ, իհարկե, ոչ,— ասաց Ուրդորֆը։— Դա հետաքրքիր կլիներ, բայց ոմանք կարող էին ճիշտ չհասկանալ։ Ոչ, ձեր գործը ես կվարեմ ակտիվորեն, նամանավանդ որ դա սեքսուալ հանցագործություն է, իսկ ես շատ եմ հետաքրքրվում նման բաներով։

— Ներեցե՞ք,— ասաց Մարվինը։

— Ներողություն խնդրելու կարիք չկա,— հավաստացրեց խուզարկուն։— Հարկավոր չէ հուզվել կամ մեղավոր զգալ սեքսուալ հանցագործության զոհ դառնալու դեպքում, թեկուզև շատ քաղաքակրթությունների խորին ժողովրդական իմաստությունը ամոթալի է համարում զոհ դառնալը, համարելով, որ նա գիտակցական կամ անգիտակից մեղսակցություն է կրում։

— Ոչ, ոչ, ես ներողություն չէի խնդրում,— ասաց Մարվինը,— ես պարզապես...

— Ես շատ լավ հասկանում եմ,— ասաց խուզարկուն։— Բայց դուք չպետք է քաշվեք պատմել ինձ բոլոր արտառոց ու զզվելի մանրամասները։ Դուք պետք է ինձ համարեք անդեմ պաշոնական մեքենա, այլ ոչ թե գիտակից արարած իր սեռական զգացմունքներով, մտավախություններով, պահանջներով, քմահաճություններով և ցանկություններով։

— Ասածս այն էր,— ընդհատեց Մարվինը,— որ այս գործի մեջ սեքսուալ հանցանք չկա։

— Բոլորն էլ այդպես են ասում,— բարձրաձայն խոսեց խուզարկուն։— Տարօրինակ է, թե մարդկային միտքը ինչպես է հավերժ խուսափում ընդունել անընդունելին։

— Լսեք,— ասաց Մարվինը,— եթե դուք նեղություն կրեիք ծանոթանալ փաստերին, կտեսնեիք, որ դա մաքուր խարդախություն է եղել։ Շարժառիթները՝ փող և ինքնահավերժացում։

— Ես տեղյակ եմ,— ասաց խուզարկուն։— Եվ եթե ծանոթ չլինեի սուբլիմացիայի39 պրոցեսին, կարող էի համաձայնել ձեզ հետ։

— Բայց ի՞նչ դրդապատճառ կարող էր ունենալ հանցագործը,— հարցրեց Մարվինը։

— Դրդապատճառն ակներև է,— ասաց Ուրդորֆը։— Տիպիկ սինդրոմ։ Այդ մարդը գործել է սպեցիֆիկ հարկադրանքի ազդեցության տակ, որի համար հատուկ բնորոշում գոյություն ունի։ Նրան մղել է այդ քայլին սևեռուն պրոյեկտիվ նարցիսիզմի40 ծանր վիճակը։

— Չհասկացա,— ասաց Մարվինը։

— Եթե մասնագետ չես, այդպիսի բաների հետ դժվար թե ընդհարվես,— պատասխանեց խուզարկուն։

— Բայց ի՞նչ է նշանակում։

— Դե, չեմ կարող խորանալ բոլոր պատճառական կապերի մեջ, բայց ըստ էության, սինդրոմի հիմնական գիծը տեղաշարժված ինքնասիրահարվածությունն է։ Դա նշանակում է, որ սինդրոմով տառապողը սիրահարվում է մեկ ուրիշին, բայց ոչ որպես ուրիշի։ Ավելի շուտ, նա սիրահարվում է Ուրիշին որպես Ինքնիրեն։ Նա պրոյեկտում է իրեն Ուրիշի անձի մեջ, բոլոր տեսակետներից Ինքնիրեն նույնացնելով Ուրիշի հետ և ուրանալով սեփական անձը։ Եվ եթե կարողանա տիրանալ այդ Ուրիշին, լինի դա գիտակցափոխության կամ այլ բանի միջոցով, ապա այդ Ուրիշը կդառնա նրա սեփական անձը, որի հանդեպ արդեն տածում է միանգամայն նորմալ նարցիսային ինքնասիրահարվածություն։

— Մի՞թե ուզում եք ասել,— հարցրեց Մարվինը,— որ այդ գողը սիրել է ինձ։

— Ամենևին։ Կամ ավելի ճիշտ, նա ձեզ չի սիրել որպես ձեզ՝ որպես առանձին անձի։ Նա հանձին ձեզ սիրել է ինքնիրեն, և այսպիսով նրա այդ նևրոզը ստիպել է նրան դառնալ դուք, որպեսզի կարողանա սիրել ինքնիրե՞ն։

— Եվ հենց որ նա դարձավ ես,— հարցրեց Մարվինը,— արդեն հնարավորություն ստացավ սիրել ինքնիրե՞ն։

— Միանգամայն ճիշտ է։ Այդ երևույթը կոչվում է էգո֊ի աճ։ Ուրիշին տիրանալը հավասար է նախասկզբնական Ես֊ին տիրանալուն. տիրանալը վերածվում է ինքնատիրանալու, սևեռուն պրոյեկցիան վերափոխվում է նորմատիվ անգիտակից համաձուլման։ Նևրոտիկ նպատակակետին հասնելու պես ախտանշանները թուլանում են և սինդրոմով տառապողը հայտնվում է պսևդոնորմալ վիճակի մեջ, որի դեպքում նրա հիվանդությունը կարելի է հայտնաբերել միայն արտաքին նշանների միջոցով։ Դա, իհարկե, մեծ ողբերգություն է։

— Զոհի՞ համար։

— Այո, անշուշտ, նրա համար նույնպես,— ասաց Ուրդորֆը։— Բայց ես մտածում էի սինդրոմով տառապողի մասին։ Բանն այն է, որ այս դեպքում երկու կատարելապես նորմալ մղումները միանում են, կամ հատվում և, այդպիսով, այլասերվում։ Սերը սեփական անձի նկատմամբ նորմալ է և անհրաժեշտ, նույնը կարելի է ասել տիրանալու և վերափոխվելու տենչի մասին։ Բայց միասին վերցրած, դրանք կործանարար են իսկական «Ես»֊ի համար, որը դուրս է մղվում այսպես կոչված «Հայելային էգո»֊ի կողմից։ Նևրոզը փակում է դեպի օբյեկտիվ իրականություն տանող դուռը։ Որքան էլ որ անհեթեթ է, անձի ամբողջացումն ի չիք է դարձնում առողջ հոգեկան վիճակի բոլոր հույսերը։

— Դե լավ,— հնազանդվեց Մարվինը։— Դա կօգնի՞ մեզ գտնել իմ մարմինը գողացողին։

— Դա մեզ հնարավորություն կտա հասկանալ նրան,— ասաց խուզարկուն։— Գիտելիքն ուժ է. մենք հենց սկզբից գիտենք, որ մեր փնտրած մարդը պետք է որ նորմալ գործի։ Դա լայնացնում է մեր գործողությունների շրջանակը և հնարավորություն տալիս գործել այնպես, ասես նա նորմալ է։ Շատ մեծ առավելություն է սկզբի համար այսպիսի ելակետ կամ ընդհանրապես որևէ ելակետ ունենալը, հավատացեք ինձ։

— Ե՞րբ կարող եք սկսել,— հարցրեց Մարվինը։

— Արդեն սկսել եմ,— պատասխանեց խուզարկուն։— Ես իհարկե կպահանջեմ դատական գրառումները և այս գործի հետ կապված բոլոր մնացած փաստաթղթերը և լրացուցիչ տեղեկությունների համար կկապնվեմ ուրիշ մոլորակների իշխանության մարմինների հետ։ Ջանք չեմ խնայի և կճանապարհորդեմ մինչև տիեզերքի վերջը, եթե անհրաժեշտ լինի, կամ ցանկալի։ Ես կլուծեմ այս խնդիրը։

— Շատ ուրախ եմ, որ այդպես եք տրամադրված,— ասաց Մարվինը։

— Հարյուր հիսունո՜ւթ անընդմեջ դեպք,— բարձրաձայն խորհրդածում էր Ուրդորֆը։— Երբևէ լսե՞լ եք անհաջողությունների նման շարանի մասին։ Բայց այս անգամ դրա վերջը գալու է։ Ախր հո անվերջ չի՞ շարունակվելու, չէ՞։

— Չեմ կարծում։

— Կուզեի, որ ղեկավարներս էլ այդ տեսակետն ունենային,— մռայլ ասաց խուզարկուն։— Կուզեի, որ դադարեին ինձ դմբո անվանել։ Նման բառերը, ինչպես նաև քմծիծաղներն ու վեր բարձրացրած հոնքերը, սասանում են մարդու ինքնավստահությունը։ Բարեբախտաբար, ես երկաթյա կամք ունեմ ու աներևակայալի ինքնավստահություն։ Կամ գոնե ունեի առաջին իննսուն անհաջողությունների ժամանակ։

Խուզարկուն մի քանի րոպե մռայլ միտք արեց, հետո ասաց Մարվինին.

— Ես ձեզնից լրիվ ու բացարձակ համագործակցություն եմ սպասում։

— Եվ կստանաք,— ասաց Մարվինը,— միակ դժվարությունն այն է, որ վեց ժամ էլ չանցած ինձ զրկելու են այս մարմնից։

— Ա՜յ քեզ անհաջողություն,— մտացրիվ ասաց Ուրդորֆը։ Նա ակնհայտորեն մտածում էր հետաքննության մասին և միայն դժվարությամբ կրկին ուշադրությունն ուղղեց Մարվինին։— Զրկելո՞ւ։ Ուրեմն, հուսով եմ, ուրիշ միջոցներ եք ձեռնարկել։ Ո՞չ։ Դե, այդ դեպքում, երևի կձեռնարկեք։

— Չգիտեմ, այդ ինչ միջոցներ պիտի ձեռնարկեմ,— մռայլ ասաց Մարվինը։

— Դե, ես հո չե՞մ կարող ձեր ամբողջ կյանքը նախագծել,— նեղսրտած գռմռաց խուզարկուն։— Ինձ վարժեցրել են մի աշխատանքի համար, և այն փաստը, որ շարունակ անհաջողություններ եմ կրել, դեռ չի նշանակում, թե ինձ վարժեցրել են մի այլ աշխատանքի համար։ Ուստի ձեր այդ մարմին ճարելու հարցերը պետք է ինքնուրույն լուծեք։ Հասկացեք, խաղագումարները չափից ավելի մեծ են։

— Գիտեմ,— ասաց Մարվինը։— Մարմին գտնելն ինձ համար կյանքի ու մահվան հարց է։

— Հըմ, այո, դա նույնպես,— ասաց խուզարկուն։— Բայց ես նկատի ունեի ձեր գործի հետաքննությունը և այն կործանարար ազդեցությունը, որ կթողներ ձեր մահն այդ հետաքննության վրա։

— Ա՛յ թե ասելու բան գտաք,— ասաց Մարվինը։

— Ես չէի մտածում իմ խաղագումարի մասին,— ասաց խուզարկուն։— Թեև ես էլ խաղագումար ունեմ դրած։ Բայց ավելի կարևոր է Արդարության գաղափարը և հավատը, որ կհաղթանակի բարին, որից պիտի կախված լինեն չարի վերաբերյալ բոլոր տեսությունները, ինչպես նաև հավանականությունների վիճակագրական տեսությունը։ Եվ բոլոր այս խիստ կարևոր կոնցեպցիաները կարող են տուժել իմ հարյուր հիսունիններորդ անհաջողության պատճառով։ Եվ կարծում եմ կընդունեք, որ սրանք ինչ֊որ տեղ ավելի կարևոր հարցեր են, քան յուրաքանչյուրիս խղճուկ կյանքը։

— Ոչ, չեմ ընդունի,— ասաց Մարվինը։

— Դե լավ, չարժե այդ մասին վիճել,— զվարթ համաձայնեց խուզարկուն։— Մի տեղից ձեզ ուրիշ մարմին գտեք և, ամենակարևորը, կենդանի մնացեք։ Ուզում եմ ինձ խոստանաք, որ ջանք չեք խնայի կենդանի մնալու համար։

— Խոստանում եմ,— ասաց Մարվինը։

— Իսկ ես կհետաքննեմ ձեր գործը և կկապնվեմ ձեզ հետ, հենց որ հաղորդելու բան ունենամ։

— Բայց ինչպե՞ս պետք է գտնեք ինձ,—հարցրեց Մարվինը։— Ես չգիտեմ, թե ինչ մարմնի մեջ կլինեմ, կամ նույնիսկ ինչ մոլորակում։

— Դուք մոռանում եք, որ ես խուզարկու եմ,— ասաց Ուրդորֆը, թույլ ժպտալով։— Գուցե ես դժվարանամ գտնել հանցագործին, բայց երբեք մազաչափ իսկ չեմ դժվարացել զոհերին գտնելիս։ Ես այդ մասին տեսություն ունեմ, որն ուրախ կլինեմ ձեզ հետ քննարկել, հենց որ երկուսս էլ ժամանակ ունենանք։ Բայց առայժմ միայն հիշեք. որտեղ էլ լինեք, կամ ինչ վիճակում էլ հայտնվեք, ես անշուշտ կգտնեմ ձեզ։ Ուստի մի վհատվեք, խիզախ կացեք և, ամենագլխավորը, կենդանի մնացեք։

Մարվինը համաձայնեց կենդանի մնալ, քանի որ ամեն դեպքում այդպիսի մտադրություն ուներ։ Եվ այդպես էլ առանց մարմին դուրս եկավ շենքից, մինչդեռ թանկարժեք ժամանակը անցնում էր։

ԳԼՈՒԽ 7

ՎԵՐՆԱԳԻՐ ՄԱՐՍ ՍԱՆ֊ՆՅՈՒՍՈՒՄ

(Եռամոլորակ հրատարակություն)

ՍԿԱՆԴԱԼ ՓՈԽԱՆԱԿՄԱՆ ՀՈՂԻ ՎՐԱ

Մարսի և Տերրայի ոստիկանական մարմինները հայտնեցին գիտակցափոխային սկանդալի մասին։ Որոնվում է ոմն Զե Կրագգաշ, մոլորակացեղային ծագումը՝ անհայտ, որը, ըստ տեղեկությունների, վաճառել, գիտակցափոխել կամ այլ եղանակներով տնօրինել է իր մարմինը միաժամանակ տասներկու հոգու։ Զե Կրագգաշի ձերբակալման հրամանաթղթերը ստորագրվել են և երեք մոլորակների շրջանային ոստիկանությունը վստահ է, որ շուտով հաղորդելու բան կունենա։ Այս դեպքը հիշեցնում է 90֊ականների սկզբի «Երկգլխանի Էդիի» տխրահռչակ սկանդալը, որը...

Մարվին Ֆլինի թուլացած մատների միջից լրագիրն ընկավ առուն։ Նա դիտում էր, թե ինչպես են հոսող ավազները տանում այն. թերթի կտորի դառն անցողիկությունը իր իսկ վերին աստիճանի պայմանական գոյության խորհրդանիշը թվաց։ Մարվինը հայացքը հառեց ձեռքերին, հուսահատ իջեցրեց գլուխը...

— Դե, դե, ի՞նչ է պատահել, ջահել։

Ֆլինը նայեց վեր և իր առջև տեսավ էրլանցու կապտականաչ բարի մի դեմք։

— Գործերս լավ չեն,— ասաց Ֆլինը։

— Պատմի լսենք,— ասաց էրլանցին, երեքտակվելով Մարվինի կողքը՝ մայթի վրա։ Ինչպես և իր ցեղի բոլոր ներկայացուցիչները, էրլանցու մոտ արագ կարեկցանքը համատեղվում էր կոշտուկոպիտ պահելաձևի հետ։ Էրլանցիները հայտնի էին որպես բիրտ, սրամիտ մարդիկ, որոնք սիրում են բարեհոգի, ուրախ կատակներ ու ժողովրդական ասացվածքներ։ Լինելով հանրահռչակ ճանապարհորդներ ու առևտրականներ, Էրլան 2֊րդի էրլանցիներն ըստ իրենց հավատի պարտավոր էին ճանապարհորդել in corpore41։

Մարվինը պատմեց իր պատմությունը սկզբից մինչև անմխիթար ու ալեկոծ այժմը, դաժան ու անողորմ այժմը, անոթի այժմը, որ խժռում է րոպեների ու վայրկյանների նրա աղքատիկ պաշարը, հորձանքի մեջ առած տանելով դեպի այն պահը, երբ վեց ժամերը կթռնեն֊կանցնեն և ինքը, անմարմին, կշպրտվի այն անծանոթ գալակտիկան, որ մադրիկ կոչում են «մահ»։

— Ա՜յ քեզ պատմություն,— բացականչեց էրլանցին։— Ինքդ քեզ մի քիչ խղճում ես, չէ՞։

— Ճիշտ եք, գրողը տանի, խղճո՛ւմ եմ,— զայրույթից բռնկվելով ասաց Մարվինը։— Եվ կխղճայի ամեն մեկին, եթե նա վեց ժամից մեռնելու լիներ։ Ինչո՞ւ պիտի ինքս ինձ չխղճամ։

— Ոնց ուզում ես, այնպես էլ արա, քեզ ո՞վ է բան ասում,— պատասխանեց էրլանցին։— Չգիտեմ, թե ինչպես ուրիշները, բայց ես Գուաժուայի ուսմունքի կողմն եմ, որն ասել է՝ մա՞հն է կողքիդ ֆսֆսում, տուր դրա քթին։

Մարվինը հարգում էր բոլոր կրոնները և իհարկե բոլորովին դեմ չէր լայն տարածված հակախորհրդածային ծիսակատարությանը։ Սակայն նա չէր տեսնում, թե Գուժուայի խոսքերն ինչով կարող էին օգնել իրեն և այդպես էլ ասաց։

— Քեզ մի լավ թա՛փ տուր,— բացականչեց էրլանցին։— Խելքդ դեռ տեղն է, վեց ժամ էլ ունես, չէ՞։

— Հինգ ժամ։

— Դե ուրեմն ետևի թաթերիդ վրա կանգնի ու մի քիչ տղամարդու պես պահի քեզ։ Լացուկոծ անելով նույն տեղում քարշ գալուց ի՞նչ օգուտ։

— Ես էլ գիտեմ, որ օգուտ չկա,— ասաց Մարվինը։— Բայց ի՞նչ անեմ։ Մարմին չունեմ, ծախու մարմիններն էլ չափից դուրս թանկ են։

— Այդ մեկը ճիշտ է։ Իսկ Անկախ շուկան մտքովդ չի՞ անցել։ Ի՞նչ կասես։

— Բայց ասում են դա վտանգավոր է,— ասաց Մարվինը և շառագունեց, իր ասածի անմտությունը զգալով։ Էրլանցին քմծիծաղեց։

— Տեղ հասա՞վ, ջահել։ Բայց լսի, ամեն ինչ կորած չի, մենակ թե քեզ մի լավ թափ տուր։ Անկախ շուկան այդքան վատ բան չի, չնայած շատ են ավել֊պակաս խոսում դրա մասին. խոսք տարածողները մեծ գիտակցափոխական գործակալություններն են, որոնք ուզում են իրենց առանց այդ էլ ուռճացրած կապիտալիստական գներն ավելի մեծացնեն։ Բայց ես մի ծանոթ տղա ունեմ, որն արդեն քսան տարի այնտեղ կարճատև տեղափոխման վրա է ու նա ինձ ասում է, որ տղերքի մեծ մասի վրա հարյուր տոկոսով կարելի է հույս դնել։ Այնպես, որ գլուխդ բարձր պահի, կրծքապանակդ՝ ուղիղ ու լավ միջնորդ ճարի։ Բարով մնաս, ջահել։

— Մի րոպե սպասեք,— գոչեց Մարվինը, երբ էրլանցին ոտքի գալարվեց։— Ձեր ընկերոջ անունը ի՞նչ է։

— Ջեյմս Վիրչու42 Մաքհոնըրի,— ասաց էրլանցին։— Նա բռի, գործնական, անխելք, փոքր֊մոքր մարդ է, շատ է սիրում կարմրած խաղող, իսկ խմած ժամանակ կռիվը փողով է առնում։ Բայց գործի մեջ մաքուր է ու ազնիվ, իսկ դրանից ավելի բան նույնիսկ սուրբ Քսալից էլ չես կարող պահանջել։ Կասես, որ քեզ Փենգլ Սրախոսն է ուղարկել։ Գնաս բարով։

Ֆլինը Սրախոսին ի սրտե շնորհակալություն հայտնեց, ստիպելով, որ այդ կոշտուկոպիտ, սակայն բարեսիրտ ջենտլմենը անհարմար զգա։ Հետո ոտքի կանգնեց և քայլեց, սկզբից դանդաղ, հետո ավելի արագ, դեպի Քվեյնը, որի հյուսիսարևմտյան կողմում գտնվում էին Անկախ շուկայի կրպակները։ Եվ նրա հույսերը, որոնք մեռնելու վրա էին, սկսեցին կրկին արթնանալ՝ թեկուզև երկչոտ։ Իսկ մոտակա կեղտափոսում պատառոտված լրագիրն ավազի հոսանքով լողում էր դեպի հավերժական ու հանելուկային անապատը։

— Հե՜յ, էստեղ համեցեք, էստե՜ղ։ Նոր մարմիններ հների փոխարե՜ն։ Ընտրեք որը կամենում եք, նոր մարմիններ հների փոխարե՜ն։

Մարվինը սարսռաց, լսելով այդ հինավուրց փողոցային կանչը, ինքնին այնքան անմեղ և սակայն գիշերային մթին հեքիաթներ հիշեցնող։ Վարանելով, նա առաջ էր գնում փողոցների և ծառուղիների խճճված լաբիրինթոսով, հայտնվում փակուղիներում և բակերում, որոնցից կազմված էր Անկախ շուկայի հին մասը։ Ամեն կողմից առաջարկներ էին լսվում։

— Հարկավոր են բերք հավաքողներ Դրագհե՜դայում։ Ցանկացողները կապահովվեն առողջ մարմիններով, ինչպես նաև տելեպատիայով։ Կոմունալ և մշակութային ամբողջական սպասարկում, ամսական հիսուն վարկ աշխատավարձ և C—3 կարգի հաճույքների լրիվ ցուցակ։ Հենց հիմա կազմվում են հատուկ երկամսյա պայմանագրեր։ Բարի գալուստ գեղեցիկ Դրոգհեդա՝ բերք հավաքելու։

— Զինվորագրվեք նայգվինյան բանա՜կ։ Ունենք քսան շարքային մարմին, ինչպես նաև մի քանի հատուկ մարմին կրտսեր սպաների աստիճաններով։ Բոլոր մարմիններն օժտված են լրիվ ռազմական ունակություններով։

— Աշխատավաձն ինչքա՞ն է,— վաճառողին դիմեց մի տղամարդ։

— Ձեր օրապահիկը և ամիսը մեկ վարկ։

Տղամարդը քմծիծաղեց ու շրջվեց, որ գնա։

— Եվ,— շարունակեց առևտրականը,— թալանելու անսահամանափակ իրավունք։

— Դե, դա ոչինչ,— դժկամությամբ ասաց տղամարդը։— Բայց նայգվինացիք արդեն տասը տարի է, ինչ պարտվում են այդ պատերազմում։ Կորուստների տոկոսը մեծ է, իսկ նոր մարմինների հոսքը՝ փոքր։

— Այժմ ամեն բան այլ կերպ է ընթանալու,— ասաց վաճառողը։— Դուք, ինչպես տեսնում եմ, փորձվա՞ծ վարձկան եք։

— Այո,— պատասխանեց այցելուն։— Անունս Շոն ֆոն Արդին է, ես մասնակցել եմ տիեզերքի այս հատվածի համարյա բոլոր մեծ պատերազմներին, չհաշված բազմաթիվ փոքրները։

— Վերջին կոչո՞ւմը։

— Ջևալադեր՝ կոմս Գանիմեդի բանակում,— ասաց ֆոն Արդինը։— Բայց մինչև այդ Լրիվ քթուզիսի աստիճան ունեի։

— Լավ, լավ,— ասաց վաճառողը, ըստ ամենայնի տպավորված։— Ուրեմն ասում եք Լրիվ քթո՞ւզիս։ Փաստաթղթեր կա՞ն։ Դե լավ, հիմա ասեմ, թե ինչ կարող եմ ձեզ համար անել։ Ես կարող եմ ձեզ նայգվինյան բանակում Երկրորդ կարգի լամանտինային առաջնորդի կոչում առաջարկել։

Ֆոն Արդինը կնճռոտվեց ու սկսեց մատների վրա հաշվել։

— Այսպես, ուրեմն, Երկրորդ կարգի լամանտինային առաջնորդը հավասար է կիկլոպային Կիսահովիտին, որը մի քիչ ավելի ցածր է, քան անաքզորյան Դրոշակարքան, և համարյա կես աստիճան ավելի ցածր, քան դորիական Ծերուկը։ Դա նշանակում է... Է՜, եթե ձեզ միանամ, մի ամբողջ աստիճան կկորցնեմ։

— Ախր ինձ մինչև վերջ չլսեցիք,— շարունակեց վաճառողը։— Դուք այդ կոչումով կծառայեք քսանհինգ օր, ապացուցելու համար մտադրությունների ազնվությունը, որին նայգվինյան քաղաքական ղեկավարները շատ մեծ կարևորություն են տալիս։ Հետո ձեզ միանգամից երեք աստիճան կբարձրացնենք ու կդարձնենք Մելանոան սուպերիոս, որը ձեզ գերազանց հնարավորություն կընձեռի ժամանակավոր Նիզակ֊Ջումբայաի կոչում ստանալու և միգուցե... չեմ կարող ձեզ խոստանալ, բայց կարծում եմ ոչ պաշտոնապես կարող եմ հաջողացնել... միգուցե ձեզ նշանակել տամ Թալանմայստեր՝ Էրիդսվուրգի ռազմավարը բաժանելիս։

— Դե,— ասաց ֆոն Արդինը, սեփական կամքից անկախ տպավորված,— եթե կարողանաք հաջողացնել։

— Ներս եկեք խանութ,— ասաց վաճառողը,— ես նախ զանգահարեմ...

Մարվինը քայլում էր ականջ դնելով, թե ինչպես տասնյակ ցեղերի պատկանող մարդիկ սակարկում են հարյուրավոր ցեղերի պատկանող վաճառողների հետ։ Անթիվ առաջարկներ էին տեղում նրա վրա։ Մարվինը ոգևորվել էր այդ աշխույժ շուկայում։ Առաջարկները, թեև երբեմն շփոթեցնող էին, սակայն հետաքրքրություն էին գրգռում։

— Սենթիս աստղախմբում պահանջվում է ուտիճ֊մա՜րդ։ Լավ ռոճիկ, ուրախ ընկերական շրջապատ։

— Պահանջվում է արտագրող Քավենգիի կեղտոտ գրքի համա՜ր, որը պետք է կարողանա ըմբռնել միդրիդարյան ցեղի սեքսուալ հակումերը։

— Արկտուրուսում հարկավոր են այգեգործնե՜ր։ Համեցեք հանգիստ վայելելու գալակտիկայի միակ մտածող֊բանջարեղենների շրջապատում։

— Վեգա 4֊րդում պահանջվում են վարպետ ձեռնաշղթայողնե՜ր։ Պետք կգան նաև կիսահմուտ սանձահարողներ։ Բոլոր արտոնություններով։

Որքա՜ն հնարավորություններ կային գալակտիկայում։ Մարվինին մի պահ թվաց, որ գուցե իր անհաջողությունը ծպտված բարեբախտություն է եղել։ Նա ցանկացել էր ճանապարհորդել, բայց համեստությունը թույլ չէր տվել, որ երազեր զբոսաշրջիկ լինելուց բացի այլ բաների մասին։ Իսկ ինչքա՜ն ավելի լավ, ավելի հաճելի կլիներ ճամփորդել որևէ առիթով։ Ծառայել նայգվինյան բանակում, ապրել որպես ուտիճ֊մարդ, սովորել, թե ինչ բան է ձեռնաշղթայողը, մինչև անգամ արտագրություններ անել Քավենգիի կեղտոտ գրքից։

Ուղիղ գլխավերևում Մարվինը մի ցուցանակ տեսավ.

Ջեյմս Վիրչու Մաքհոնըրի
Կարճատև տեղափոխությունների պատենտավորված միջնորդ
Երաշխավորում ենք գործի հաջողությունը

Մինչև գոտկատեղը հասնող վաճառասեղանի մոտ կանգնած սիգար է ծխում մի կոշտուկոպիտ, գործնական, ծուռբերան, փոքրահասակ մարդ՝ ծակող կոբալտակապույտ աչքերով։ Դա կարող էր լինել ոչ այլ ոք, քան ինքը՝ Մաքհոնըրին։ Լուռ ու ամբարտավան, նրա մտքով իսկ չէր անցնում գովել իր ապրանքը։ Փոքրիկ մարդը ձեռքերը կրծքին ծալած դիտում էր կրպակին մոտեցող Մարվինին։

ԳԼՈՒԽ 8

Նրանք կանգնել էին դեմ դիմաց՝ Ֆլինը թույլ կզակը կախած, Մաքհոնըրին՝ շուրթերը պինդ սեղմած։ Մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց։ Հետո Մաքհոնըրին ասաց.

— Լսի, ջահել, այստեղ քեզ համար կրկես չի, ես էլ քեզ համար ծաղրածու չեմ, գրողը տանի։ Թե բան ունես ասելու, երգի։ Թե չէ, ճամփադ շարունակի, քանի ոսկորդներդ չեմ կոտրել։

Մարվինը միանգամից տեսավ, որ այդ մարդը քծնամոլ, քաղցրալեզու մարմին վաճառողներից չէ։ Մաքհոնըրիի ճռճռան ձայնի մեջ ստորաքարշության ակնարկ իսկ չկար, ոչ էլ վար ծռված բերանում՝ հաճոյանալու ձգտում։ Ահա մի մարդ, որն ասում էր ինչ մտքով կանցներ և չէր անհանգստանում հետևանքների համար։

— Ես... ես հաճախորդ եմ,— ասաց Ֆլինը։

— Մե՛ծ բան,— խռպոտ բացականչեց Մաքհոնըրին։— Հիմա ի՞նչ է, ուրախությունից գլուխկոնծի՞ տամ։— Նրա չարախինդ պատասխանը և բռի, անկախ պահելաձևը Մարվինին վստահություն ներշնչեցին։ Նա, իհարկե, գիտեր, որ արտաքինը կարող էր խաբուսիկ լինել, սակայն ախր ուրիշ ի՞նչ կերպ է կարելի մեկնումեկի մասին կարծիք կազմել։ Մարվինը հակված էր վստահելու այդ հպարտ ու չար մարդուն։

— Ես մի քանի ժամվա ընթացքում պետք է բաժանվեմ այս մարմնից,— բացատրեց Մարվինը։— Քանի որ սեփական մարմինս գողացել են, ես փոխարինող մարմնի անհետաձգելի կարիք եմ զգում։ Փող շատ քիչ ունեմ, բայց ուզում եմ ու պատրաստ եմ աշխատել։

Մաքհոնըրին սևեռուն նայեց Մարվինին և նրա ամուր սեղմած շրթունքները ծռվեցին սարդոնական ժպիտից։

— Ուրեմն պատրաստ ես աշխատե՞լ, հա՞։ Լավ է, ազնիվ խոսք։ Բայց որպես ի՞նչ ես մտադիր աշխատել։

— Ինչ պատահի։

— Հա՞։ Օրինակ, կարո՞ղ ես գործարկել մոնքալմամետաղե խառատահաստոց՝ ղեկավարման գերզգայուն վահանակով և ձեռքի խոտանիչով։ Չէ՞։ Իսկ գուցե գլուխ հանես մասնիկների ակնթարթային սեպարատորի՞ց։ Դա էլ ճաշակովդ չի, հը՞... Վեգայում մի վիրաբույժ ունեմ, որը մարդ է ման գալիս իր ներվ֊իմպուլսային֊շեղման֊սիմուլյատորը ղեկավարելու (հին մոդել, երկու պեդալով)։ Դա էլ ուզածդ չի՞։ Մենք Պոտեմկին 2֊րդում ջազ֊բանդ ունենք, որին ստամոքսաեղջյուրահար է պետք, իսկ Բոյոթսում մի ռեստորան, որը կարիք ունի քթենսիսյան ճաշատեսակներ լավ իմացող խոհարարի։ Հը, էլի չբռնե՞ց։ Միգուցե կարող ես ծաղիկնե՞ր հավաքել Մորիգլիայում, իհարկե, պետք է ի վիճակի լինես ամենաշատը հինգ վայրկյանում կանխազգալ, թե որն է ծաղկելու։ Կամ կարող ես մարմնակետային զոդում անել, թե որ քաջությունդ հերիքի, կամ ֆիլոպոդ ռեկլամային պրոյեկտ ղեկավարել, կամ սողացող ընձյուղի միջանկյալ սիստեմներ կառուցել, կամ... բայց չեմ կարծում, որ ասածներիցս մեկնումնեկը սրտիդ մոտ է, հը՞։

Ֆլինը գլուխը տարուբերեց և մրմնջաց.

— Ես այդ գործերից ոչինչ չեմ հասկանում, սըր։

— Պատկերացնո՞ւմ ես,— ասաց Մաքհոնըրին,— դա ինձ այնքան չի զարմացնում, ինչքան քեզ թվում է։ Իսկ կա՞ մի բան, որ կարող ես անել։

— Քոլեջում ես սովորում էի...

— Դու ինձ կյանքդ մի՛ պատմի։ Ինձ հետաքրքրում է քո ընդունակությունը, հմտությունը, տաղանդը, մասնագիտությունը, հնարավորությունը, անվանի ոնց ուզում ես։ Կոնկրետ, ի՞նչ կարող ես անել։

— Դե,— ասաց Մարվինը,— եթե հարցն այդպես է դրվում, առանձնապես ոչ մի բան։

— Գիտեմ,— ասաց Մաքհոնըրին, հառաչելով։— Դու ոչ որակյալ ես՝ դա ճակատիդ է գրված։ Սիրելիս, քեզ երևի հետարքիր կլինի իմանալը, որ ոչ որակյալ գիտակցություն կեղտից շատ կա։ Շուկան հեղեղված է նման գիտակցություններով, իսկ տիեզերքում դրանցից տեղ ու դադար չկա։ Քեզ երևի հետաքրքիր կլինի իմանալ՝ չկա մի բան, որը մեքենան չի անի քեզնից լավ, արագ ու ավելի պատրաստակամ։

— Ափսոս, որ այդպես է, սըր,— ասաց Մարվինը, տխուր, սակայն արժանապատվորեն։ Նա շրջվեց, որ հեռանա։

— Մի րոպե,— ասաց Մաքհոնըրին։— Դու կարծեմ աշխատանք էիր ուզում։

— Բայց դուք ասացիք...

— Ես ասացի դու որակյալ չես, և դա այդպես է։ Եվ ես ասացի, որ մեքենան կարող է ամեն ինչ անել ավելի լավ, արագ ու պատրաստակամ, բայց ոչ ավելի էժան։

— Ա՛հ,— ասաց Մարվինը։

— Հա, էժանության տեսակետից դուք դեռ առավելություն ունեք մեքենաների հանդեպ։ Եվ դա մեր ժամանակներում մեծ բան է։ Ես միշտ մարդկային ցեղի արժանիքն եմ համարել, որ այն երբեք չափից դուրս չի բազմանում։ Մեր բնազդները ստիպում են մեզ շատանալ, մինչդեռ բանականությունը հրամայում է զսպել այդ մոլուցքը։ Մենք նման ենք այն հորը, որը շատ որդիներ է ծնել, բայց ճար է փնտրում ազատվելու բոլորից, բացի մեծից։ Մենք բնազդը կույր ենք անվանում, սակայն բանականությունն էլ է կույր։ Բանականությունն ունի իր կրքերը, սերն ու ատելությունը, ոչ երնեկ այն մտածողին, որի կատարյալ ու ռացիոնալ սիստեմը հիմնված չէ պրիմիտիվ զգացմունքների վրա։ Այդպիսի մարդուն մենք իրավունք չունենք նորմալ համարելու։

— Ես դա չգիտեի,— ասաց Մարվինը։

— Գրողը տանի, դա ակնհայտ է,— ասաց Մաքհոնըրին։— Բանականության նպատակը մարդկային ցեղն անգործության մատնելն է։ Բարեբախտաբար, դա երբեք չի հաջողվի։ Մարդը միշտ էլ աշխատանքում կգերազանցի մեքենային։ Սևագործ աշխատանք կճարվի բոլորի համար։

— Վատ չէ,— կասկածանքով ասաց Ֆլինը։— Եվ, իհարկե, շատ հետաքրքիր է։ Բայց երբ Փենգլ Սրախոսն ասաց, որ գամ ձեզ մոտ, ես մտածեցի...

— Էյ, ինչ ասացի՞ր,— բացականչեց Մաքհոնըրին։— Դու Սրախոսի ընկե՞րն ես։

— Կարելի է այդպես ասել,— պատասխանեց Ֆլինը, խուսափելով բացարձակ ստից։

— Հենց սկզբից պիտի ասեիր։ Ճիշտ է, դա ոչինչ չէր փոխի, քանի որ ասածներս սկզբից մինչև վերջ համապատասխանում էին իրականությանը։ Բայց այդ դեպքում ես քեզ կասեի, որ ոչ որակյալ լինելն ամոթ բան չի, գրողը տանի, բոլորս էլ դրանից ենք սկսում։ Եթե կարճատև տեղափոխման ժամանակ եռանդ ցուցաբերես, շատ արագ որակ ձեռք կբերես։

— Հուսով եմ, սըր,— ասաց Ֆլինը՝ նա զգուշացավ, տեսնելով, որ Մաքհոնըրին բարեկամական տոնի է անցել։— Իսկ ինձ համար մի բան կգտնվի՞։

— Կգտնվի,— ասաց Մաքհոնըրին։— Մեկ շաբաթանոց պայմանագիր է, եթե դուրդ չգա էլ, մի շաբաթ դիմանալ կարելի է։ Հաճելի ու համատեղելի աշխատանք է, մաքուր օդին, և առանձնապես խելքին զոռ տալու կարիք չի լինի։ Աշխատանքային պայմանները լավն են, ղեկավարները՝ հմուտ, բանվորները՝ կարգին մադրիկ։

— Հրաշալի է հնչում,— ասաց Ֆլինը։— Հապա ի՞նչը այնպես չէ։

— Դե, այդ աշխատանքով չես հարստանա,— ասաց Մաքհոնըրին,— մի խոսքով, փողի կողմից գործը լավ չի։ Բայց, գրողը տանի, երկու երնեկ մի տեղ չի լինում։ Այդ մի շաբաթը քեզ հնարավորություն կտա կշռադատելու, մյուս բանվորների հետ խոսելու, անելիքդ որոշելու։

— Ի՞նչ աշխատանք է,— հարցրեց Մարվինը։

— Պաշտոնապես կոչվում է Ութեքայի երկրորդ կարգի ինդագատոր։

— Տպավորիչ անուն է։

— Ուրախ եմ, որ դուրդ գալիս է։ Դա նշանակում է, որ պիտի ձվեր փնտրես։

— Ձվե՞ր։

— Ձվեր։ Կամ, ավելի կոնկրետ փնտրես, իսկ փնտրելուց հետո հավաքես լեռնային գանզերի ձվեր։ Ո՞նց է, գլուխ կհանե՞ս։

— Ես կուզեի ավելի շատ բան իմանալ հավաքման տեխնիկայի, աշխատանքային պայմանների և...

Նա կանգ առավ, քանի որ Մաքհոնըրին դանդաղ, տխուր օրորում էր գլուխը։

— Դու կարող ես պարզել, երբ այնտեղ կլինես։ Ես քեզ տուրիստական ուղևորություն չեմ առաջարկում, որ դեռ չեմուչում անես։ Ուզո՞ւմ ես, թե՞ չէ։

— Ուրիշ աշխատանք կա՞։

— Ոչ։

— Ուրեմն ուզում եմ։

— Խելոք որոշում ընդունեցիր,— ասաց Մաքհոնըրին։ Նա գրպանից մի թուղթ հանեց։— Սա պետականորեն հաստատված ստանդարտ պայմանագիր է, գրված կռո֊մելդերեն՝ Մելդե 2֊րդի պետական լեզվով։ Կռո֊մելդերեն կարդալ գիտե՞ս։

— Ցավոք ոչ։

— Այդ դեպքում, ինչպես պահանջում է օրենքը, ես քո համար կթարգմանեմ կարևոր նախադասությունները։ Այսպես, ուրեմն... սովորական հայտարարություն այն մասին, որ ընկերությունը պատասխանատու չէ հրդեհի, երկրաշարժի, ատոմային պատերազմի, հին արևի մարելու կամ նոր արևի ծագելու, աստծո կամ աստվածների պատուհասների դեպքում և այլն։ Ընկերությունը համաձայնում է վարձել քեզ ամսական մեկ վարկ աշխատավարձով, չհաշված՝ ճանապարհածախսը Մելդե։ Մելդեում ընկերությունը քեզ կապահովի մելդեական մարմնով, մի ձեռք հագուստով, ուտելիքով ու օթևանով, հոգ կտանի առողջությանդ և բարեկեցությանդ մասին, չհաշված այն ժամանակ, երբ չի կարողանա այդ անել, որի դեպքում չի անի, իսկ դու այդ թերացումը սրտիդ մոտ չպիտի ընդունես։ Այս և ուրիշ ծառայությունների փոխարեն դու պետք է կատարես հրահանգներն ու հանձնարարությունները՝ բացարձակապես վերաբերող գանզերի ձվեր գտնելուն ու հավաքելուն։ Եվ թող աստված գթա քո հոգին։

— Ներեցեք, ինչպե՞ս,— հարցրեց Ֆլինը։

— Վերջինը պարզապես ստանդարտ դիմելաձև է։ Ըհը, կարծես թե վերջ։ Դու, իհարկե, պիտի երաշխավորես, որ չես անի սաբոտաժ, լրտեսություն, չես դրսևորի անհարգալից վերաբերմունք, անհնազանդություն և այլն, ու որ կխուսափես ու հեռու կմնաս սեռական այլանդակություններից, որոնք նկարագրված են Հոֆմայերի «Մելդեական այլասերումների կատալոգում»։ Նաև երաշխավորում ես չհրահրել պատերազմ, լվացվել ոչ պակաս, քան երկու օրը մեկ, պարտքեր չանել, հարբեցող կամ խելագար չդառնալ, և բազմաթիվ այլ բաներ, որոնց դեմ ոչ մի խելքը գլխին մարդ չի առարկի։ Այդքան բան։ Եթե կարևոր հարցեր ունես, կփորձեմ պատասխանել։

— Այդ բաները,— ասաց Ֆլինը,— որ պետք է երաշխավորեմ...

— Դա կարևոր չէ,— ասաց Մաքհոնըրին...— Աշխատանքն ուզո՞ւմ ես, թե ոչ։ Այո կամ ոչ։

Մարվինը կասկածներ ուներ, սակայն դժբախտաբար, ընտրելու հնարավորություն չկար, և դա տվյալ իրավիճակում կասկածներն անիմաստ էր դարձնում։ Մի կարճ ակնթարթ նա հիշեց խուզարկուին, հետո վճռականորեն հեռու վանեց այդ միտքը։ Ինչպես ասաց Մաքհոնըրին՝ ինչքա՞ն վատ կարող է լինել, չէ՞ որ ընդամենը մեկ շաբաթ է։ Ուստի Մարվինը համաձայնեց, իր հոժարությունը գրանցելով էջի ստորին մասում գիտակցազգայուն ունիվերսալ ստորագրիչի միջոցով։ Մաքհոնըրին նրան առաջնորդեց Տեղափոխման կենտրոն, որտեղից գիտակցություններն ուղարկվում էին գալակտիկայով մեկ, մտքից միլիոնավոր անգամ ավելի արագ։

Հաջորդ բանը, որ տեսավ Մարվինը, այն էր, որ ինքը Մելդեում է, մելդեական մարմնով։

ԳԼՈՒԽ 9

Մելդեական Գանզերների Անձրևային անտառը խորունկ էր ու թավ. մեղմիկ զեփյուռ էր շշնջում հսկա ծառերի մեջ, սահում պինդ հյուսված լիանաների արանքով ու կուզեկուզ սողում սրածայր խոտերի միջև։ Ջրի կաթիլներն ալարկոտ սղղում էին խառնիխուռն տերևների վրայով՝ ինչպես լաբիրինթոսում մոլորված հոգնաբեկ վազորդներ և ի վերջո հանգիստ էին գտնում ճահճանման անտարբեր հողի ընդերքում։ Ստվերները միախառնվում էին ու պար բռնում, մարում և վերստին հայտնվում, անիրական կյանքի կոչվելով բորբոսականաչ երկնքում հանգրվանած երկու հոգնատանջ արևների կողմից։ Գլխավերևում միայնակ թերենգոլը դայլայլում էր, որոնելով իր կողակցին, և ի պատասխան լսում էր գիշատիչ ցատկաթագի չարագուշակ կռկռոցը։ Եվ այդ տրտում անտառով, այնքան տանջալիորեն նման Երկրին, բայց այնքան տարբեր, քայլում էր Մարվին Ֆլինն իր օտարոտի մելդեական մարմնով, աչքերը հառած վար, փնտրելով գանզերի ձվեր, բայց չիմանալով, թե դրանք ինչ են։

Ամեն ինչ շատ արագ կատարվեց։ Մելդե հասնելու պահից նա ժամանակ չէր ունեցել մի վայրկյան հանգստանալու։ Հազիվ էր մարմնավորվել, երբ ուղիղ ականջի տակ ինչ֊որ մեկը սկսեց գոռալով հրամաններ տալ։ Ֆլինը հապճեպ հասցրեց հայացքը նետել իր չորս֊ձեռքանի, չորս֊ոտքանի մարմնին, փորձի համար պոչով կամաց մտրակեց գետնին և ականջները ծալեց֊դրեց մեջքին. հետո նրան տարան մյուս բանվորների մոտ, ասացին բարաքի համարը և ճաշարանի տեղը, հարկ եղածից երկու անգամ մեծ ջեմպր տվեցին և կոշիկներ, որոնք ոտքերին համար էին, բացի առջևի ձախից։ Նա ստորագրեց ու ստացավ իր նոր արհեստի գործիքները. մեծ սինթետիկ պայուսակ, մուգ ակնոց, կողմնացույց, ցանց, աքցան, ծանր մետաղե եռոտանի և բլաստեր։

Մարվինին ու մյուս բանվորներին շարք կանգնեցրին և մենեջերը՝ ձանձրացած ու գոռոզ մի ատրեյացի, կարճ դասախոսություն կարդաց։

Ֆլինն իմացավ, որ իր նոր ապրելավայրը գտնվում է Ալդեբերանի մոտակայքում՝ տիեզերքի մի խուլ հատվածում։ Մելդեն (որ այդպես էր կոչվում այնտեղ բնակվող հիմնական ցեղի՝ մելդեցիների պատվին) երկրորդ կարգի մի աննշան մոլորակ էր։ Կլիման այդտեղ դասակարգվում էր որպես «անտանելի» ըստ Հուրլիհան֊Չանցի տանելիության սանդղակի, բնական ռեսուրսները՝ որպես՝ «ծայրահեղ ցածր», գեղագիտառեզոնանսային գործոնը՝ (չծանրաբեռնված)՝ որպես «չտրամադրող»։

— Սա այն տեղերից չէ,— ասաց մենեջերը,— որ մարդ կընտրեր արձակուրդ գնալիս, կամ որևէ այլ բանի համար, բացի ծայրահեղ դիմացկունության պրակտիկայից։

Լսողները անհանգստությունից կամացուկ ծիծաղեցին։

— Այդուհանդերձ,— շարունակեց մենեջերը,— այս չսիրված ու անբարետես վայրը, գալակտիկական այս փորձանքը, տիեզերական այս ոչնչությունը իր բնակիչների հարազատ տունն է, որը նրանք համարում են տիեզերքի ամենահրաշալի վայրը։

Մելդեցիները՝ հպարտ ու համառ այդ մարդիկ, ձեռքների եկածն արել էին, որ բարելավեն իրենց ժառանգած դժվարին կյանքը։ Հավերժական ձախորդներին հատուկ խիզախ վճռականությամբ, նրանք մշակել էին անձրևային անտառի եզրերը և շլացուցիչ լայնարձակ անապատներից անորակ հանքաքարերի աղքատիկ պաշար էին հավաքել։ Նրանց դժոխային համառությունը ոգևորող էր, բայց ափսոս որ հոգնեցուցիչ, իսկ նրանց ջանքերը հպարտ ոգու գովքը կլինեին, բայց ցավոք, անընդհատ վերջանում էին անհաջողությամբ։ Որովհետև, չնայած կատարվող ծանր աշխատանքին, մելդեցիները չէին արժանանում ոչնչի, բացի դանդաղ սովամահությունից՝ ներկայում և ռասսայական խտրականության ու բնաջնջման սպառնալիքից՝ ապագայում։

— Ահա սա է Մելդեն,— ասաց մենեջերը։— Կամ, ավելի ճիշտ, ահա թե ինչպիսին կլիներ Մելդեն, եթե չլիներ մի լրացուցիչ գործոն։ Այդ գործոնը հավասարակշռում է հաջողությունը և անհաջողությունը։ Խոսքը, իհարկե, գանզերի ձվերի գոյության մասին է։

— Գանզերի ձվե՛ր,— կրկնեց մենեջերը։— Ոչ մի ուրիշ մոլորակ դրանցից չունի և ոչ մի ուրիշ մոլորակ այդքան սուր դրանց կարիքը չի զգում։ Գանզերի ձվե՜ր։ Տիեզերքում ոչ մի բան այդքան չի համապատասխանում «ցանկալի» հասկացությանը։ Գանզերի ձվե՛ր։ Հարգանք մատուցենք դրանց։

Գանզերի ձվերը Մելդե մոլորակի արտահանման միակ առարկան էին։ Եվ, մելդեցիների համար բարեբախտաբար, այդ ձվերի պահանջարկը միշտ սուր էր։ Օրիխադեսում գանզերի ձվերն օգտագործվում էին որպես սիրային մասունքներ, Օպիուչուտ 2֊րդում դրանք աղում էին և ուտում որպես սեռական կարողություններն ուժեղացնող գերազանց միջոց, Մորիխադեսում, օրհնելուց հետո, խելահեղ քթենգիները երկրպագում էին այդ ձվերին։ Շատ ուրիշ օգտագործման ձևեր կարելի էր հիշել։

Այսպիսով, գանզերի ձվերը խիստ կարևոր բնական հարստություն էին, մելդեցիների ունեցած միակ հարստությունը։ Դրանց միջոցով մելդեցիները կարողանում էին քաղաքակրթության տանելի աստիճան պահպանել։ Առանց այդ ձվերի մելդեցիների ցեղն անշուշտ կկործանվեր։

Գանզերի ձու ձեռք բերելու համար հարկավոր է ընդամենը կռանալ ու վերցնել այդ ձուն։ Բայց ահա այստեղ որոշակի դժվարություններ էին թաքնված, քանի որ գանզերը (ինչը որ բնական էր) դեմ էին այդ բանին։

Գանզերներն անտառաբնակ արարածներ էին, ծագումով՝ սողուններ։ Նրանք խիստ վտանգավոր էին, խորամանկ, կատաղի, հմտորեն թաքնվում էին և բացարձակապես չէին ենթարկվում վարժեցման։ Այդ հատկությունները գանզերի ձու հավաքելը վերին աստիճանի վտանգավոր զբաղմունք էր դարձնում։

— Հետաքրքիր իրավիճակ է,— շարունակեց մենեջերը,— և ոչ զուրկ պարադոքսայնությունից, որ Մելդեում կյանքի հիմնական աղբյուրը նաև մահացության հիմնական պատճառն է։ Արժե, որ այդ մասին բոլորդ մտածեք աշխատանքային օրը սկսելուց առաջ։ Ուրեմն, զգույշ եղեք, ամբողջ ժամանակ աչալուրջ, յոթ չափեք մեկ կտրեք, խնայեք ձեր պետական կյանքերը և արժեքավոր մարմինները, որ ձեզ վստահել են։ Բայց նաև հիշեք, որ պետք է կատարեք ձեր նորման, քանի որ ամեն մի պակաս ձուն արդեն նորմայի խախտում է և պատժվում է մեկ շաբաթվա հավելյալ աշխատանքով։ Հետևաբար եղեք զգույշ, բայց ոչ չափից դուրս զգույշ և եղեք համառ, բայց ոչ կուրորեն և համարձակ, բայց ոչ անխոհեմ և ջանադիր, բայց ոչ խելահեղ։ Հետևեք այս հասարակ կանոններին և դժվարություն չեք ունենա։ Բարի ճանապարհ, տղանե՛ր։

Մարվինն ու նրա գործընկերները շարքեր կազմեցին և երկու֊երկու քայլեցին անտառ։

Մեկ ժամից նրանք հասան աշխատանքային տեղամաս։ Մարվին Ֆլինն օգտվեց այդ առիթից և տասնապետին խնդրեց հրահանգներ տալ։

— Հրահանգնե՞ր,— հարցրեց տասնապետը։— Ի՞նչ ձևով տեսակի հրահանգներ (նա օրինաթացի էր և լեզուների հարցում առանձնապես ընդունակ չէր)։

— Ուզում եմ ասել, ի՞նչ պիտի անեմ։

Տասնապետը երկար մտածեց և ի վերջո պատասխանեց.

— Դու պիտի հավաքել գանզերի ձու։ (Զվարճալին այն էր, որ նա արտասանեց «գանցեր»)։

— Ես հասկանում եմ,— ասաց Ֆլինը։— Բայց ասածս այն է, որ նույնիսկ չգիտեմ, թե գանզերի ձուն ինչ տեսք ունի։

— Բան չկա,— պատասխանեց տասնապետը։— Դու որ տեսնել, իմանաս, այո, սխալ չկա։

— Այո, սըր,— ասաց Մարվինը։— Իսկ երբ գանզերի ձուն գտնեմ, վարվելու որևէ հատուկ կանոն կա՞։ Ուզում եմ ասել, ի՞նչ անեմ, որ չջարդվի, կամ...

— Վարվելո՞ւ,— ասաց տասնապետը,— դու վերցնել ձուն, դնում պայուսակի մեջ։ Հասկանա՞լ այս բանը, այո՞, ո՞չ։

— Իհարկե հասկանում եմ,— ասաց Մարվինը։— Բայց ես նաև կուզեի իմանալ, թե որքա՞ն է օրեկան պահանջվում հավաքել։ Ուզում եմ ասել, ինչ֊որ քանակային սիստեմ կա՞, ենթադրենք ըստ ժամերի։ Ինչպե՞ս պիտի իմանամ, երբ է նորման կատարված։

— Ա՜,— ասաց տասնապետը,— նրա լայն, բարեհոգի դեմքի արտահայտությունից զգացվեց, որ հասկացել է։— Մի խոսքով այսպես։ Դու վերցնում գանզերի ձու, դնում պայուսակ, եղա՞վ։

— Եղավ,— միանգամից պատասխանեց Մարվինը։

— Դու անում իրար հետևից մինչև պայուսակ լիքը, հասկացա՞ք։

— Իմ կարծիքով այո,— ասաց Մարվինը։— Լիքը պայուսակը ներկայացնում է իրական կամ իդեալական քանակությունը։ Մի րոպե նորից հերթով նշեմ, որպեսզի լրիվ վստահ լինեմ, որ հասկացա։ Նախ, ես հայտնաբերում եմ գանզերի ձվերը, որպես հիմք ընդունելով համապատասխան Երկրային պատկերացումները և ըստ երևույթին առանց դժվարության ճանաչելով։ Երկրորդ, հայտնաբերելով ու ճանաչելով ցանկալի օբյեկտը, ես կատարում եմ «իմ զամբյուղը դնելու» գործողությունը, որն ինձ պատկերվում է հետևյալ կերպ՝ ձեռքով բարձրացնել, որպես ընդհանուր գործողության սկիզբ, իսկ հետո շարունակել այդ սկզբնականից բխող այլ գործողություններով։ Երրորդ, X անգամ կրկնելով այս օպերացիան, որը կնշանակենք որպես S մեծություն, ես կստանամ SX=B! հավասարումը, որտեղ B֊ն ներկայացնում է պայուսակի պարունակությունը, իսկ !֊ը՝ X գործողությունների այն քանակությունը, որն անհրաժեշտ է B֊ն լցնելու համար։ Վերջապես, օպերացիաների ընդհանուր գումարը հասնում է ցանկալիին և ես վերադառնում եմ ճամբար, որտեղ դատարկում եմ պայուսակիս պարունակությունը։ Ճի՞շտ եմ պատկերացնում, սըր։

Տասնապետը պոչով կտտացրեց իր ատամներին և ասաց.

— Դու ինձ ձե՞ռք առնել, հը՞, բալիկ։

— Սըր, ես պարզապես կամենում էի վստահ լինել...

— Դու մեծ կատակ անում խեղճուկրակ գյուղացի օրինաթացու գլխին, հա, բա ոնց, հը՛։ Դու կարծում, որ այդքան խելոք, բայց չես այնքան խելոք։ Հիշեք, ոչ ոք չսիրում երևակայողներ։

— Ներողություն,— ասաց Մարվինը, պոչը հարգալից թափահարելով։ (Բայց նա անկեղծ չէր։ Սա արիության նրա առաջին դրսևորումն էր այն պահից, ինչ սկսվել էր վայրիվերո դեպքերի շարանը, և Մարվինն ուրախ էր հավաստիանալու, որ ընդունակ էր հոգու որոշ ամրություն դրսևորել, որքան էլ դա անժամանակ լիներ կամ սխալ մեկնաբանվեր)։

— Ինչևէ, ես կարծում դու հասկանալ գործի տարրական հիմքեր շատ լավ, դրա համար գնալ ու անել գործ մեծ, ու գլուխ չպահել, թե չէ ես ջարդեմ քո վեց կամ յոթ ոտք ու ձեռ, բռնե՞ց։

— Բռնեց,— ասաց Ֆլինը, շրջվեց ու վարգով ընթացավ անտառ՝ գանզերի ձվերի որոնումները սկսելու։

ԳԼՈՒԽ 10

Մարվին Ֆլինը թափառում էր ու մտածում, թե գանզերի ձուն ի՞նչ տեսք ունի։ Նա նաև երջանիկ կլիներ իմանալ, թե հանդերձանքը ի՞նչ նպատակով է գործածելու (արևի ակնոցն ի՞նչ օգուտ պիտի տար անտառի մութ թավուտում, դե իսկ ծանր եռոտանու դերն ընդհանրապես անհասկանալի էր)։

Նա անձայն քայլում էր անտառով, ռունգները լայնացրած, այս ու այն կողմ ոլորելով չռած աչքերը, որոնց փայլը խամրել էր։ Մարվինի ոսկեգույն մորթին, որից ափիստիմի թույլ հոտ էր գալիս, ցնցվում էր հզոր մկանների խաղից՝ հանգիստ, սակայն կազմ ու պատրաստ վայրկենաբար լարվելու։

Անտառը կանաչ ու գորշ գույների մի սիմֆոնիա էր, մերթ ընդ մերթ հնչող լիանաների վառ կարմիր գլխավոր թեմայով, կամ յասաբաբայի ծիրանագույն օժանդակ թեմայով, կամ, ավելի հազվադեպ, նարնջագույն հարձակացախի խորհրդավոր հոբոյական սոլոյով, և այնուհանդերձ, մռայլ ու մտախոհ տրամադրություն էր առաջանում այդ անտառում, ինչպես լունապարկում լուսաբացից մեկ ժամ առաջ։

Բայց այն ի՞նչ է։ Այ այնտեղ։ Մի քիչ դեպի ձախ։ Այո, այո, բոկուծառի հենց տակ։ Մի՞թե... Չլինի՞...

Ֆլինն աջ ձեռքով տերևները հեռու տարավ և կռացավ։ Այնտեղ, խոտի ու միահյուսված ճյուղերի արանքում, նա մի փայլփլուն առարկա տեսավ, որ նման էր թանկարժեք քարերով զարդարված ջայլամի ձվի։

Տասնապետը ճիշտ էր։ Գանզերի ձուն ոչնչի հետ հնարավոր չէր շփոթել։

Մարվինը հիպնոսացվածի պես դիտում էր այդ եզակի առարկան։ Նա տեսավ միլիոնավոր հեքիաթային կրակներ, որոնք վառ փայլատակում էին ձվի թեք, խայտաբղետ մակերևույթին։ Ստվերները սահում էին ձվի վրայով կիսամոռացված երազների բուրմունքի պես, շարժուն տեսլիների նման թրթռալով ու գալարվելով։ Լուսաբացի ու մթնշաղի արձագանքները ողողեցին Մարվինի հոգին, աչքի առաջ գծագրվեցին բյուրեղյա առվակից անշտապ ջուր խմող նախիրներ, սպիտակ քարե ճանապարհի կողքին աճած տխրադալուկ նոճիներ։

Բայց հակառակ իր քնքուշ զգացմունքներին, Մարվինը ավելի կռացավ ու ձեռքը պարզեց, աներկմիտ վճիռ կայացնելով վերցնել գանզերի ձուն և բանտարկել սինթետիկ պայուսակի մեջ։ Նրա ձեռքը մեղմորեն դիպավ բոցկլտացող գնդին...

Նա արագ ձեռքը ետ քաշեց՝ բոցկլտացող գունդը շիկացած երկաթից տաք էր։

Մարվինը գանզերի ձվին նայեց մի նոր ձևով՝ ավելի հարգալից։ Այժմ նա հասկացավ, թե ինչի համար էին իրեն աքցան տվել։ Նա մոտ բերեց աքցանը և զգուշորեն փակեց ծնոտները բաղձալի սֆերոիդի վրա։

Բաղձալի սֆերոիդը ռետինե գնդակի նման հեռու ցակտեց։ Մարվինը քառատրոփ արշավեց ետևից, փորձելով ցանցը վրան գցել։ Գանզերի ձուն խույս տալով ու ցատկոտելով սլանում էր դեպի թավուտը։ Մարվինը հուսահատ նետեց ցանցը և հաջողությունը ժպտաց նրան։ Գանզերի ձուն բռնվեց։ Այն անշարժ պառկած էր, բաբախելով այնպես, ասես շունչը կտրվում էր։ Մարվինը զգույշ մոտեցավ՝ պատրաստ նոր խորամանկությունների։ Փոխարենը գանզերի ձուն խոսեց։

— Լսեք, պարոն,— խուլ ձայնով ասաց այն։— Ձեր ուզածն ի՞նչ է։

— Ներեցե՞ք,— չհասկացավ Մարվինը։

— Լսեք,— ասաց գանզերի ձուն։— Ես ինձ համար հանգիստ զբոսայգում նստած եմ, ոչ մեկին չեմ խանգարում, և հանկարծ գալիս եք դուք ու ցնդածի նման նետվում եք վրաս. ճխլում ուսս և ընդհանրապես պահում եք ձեզ ամենավերջին խուլիգանի պես։ Դե, բնականաբար, ես մի քիչ տաքացա։ Իսկ ո՞վ չէր տաքանա։ Ուստի որոշեցի մի կողմ քաշվել գնալ, որովհետև այսօր հանգստյանս օրն է, և ես փորձանքի մեջ ընկնելու ցանկություն չունեմ։ Ու մեկ էլ տեսնեմ, առ հա՛, վրաս ցանց եք գցում, կարծես ես մի գրողի տարած ձուկ եմ կամ թիթեռ կամ չգիտեմ ինչ։ Հիմա ուզում եմ իմանալ, սա ի՞նչ բան է։

— Հըմ,— ասաց Մարվինը,— ախր դուք գանզերի ձու եք։

— Ես տեղյակ եմ,— ասաց գանզերի ձուն։— Իհարկե գանզերի ձու եմ։ Իսկ ի՞նչ է, դրա դեմ օրե՞նք է դուրս եկել, արգելե՞լ են։

— Իհարկե ոչ,— ասաց Մարվինը։— Բայց բանն այն է, որ ես գանզերի ձվեր եմ որսում։

Մի վայրկյան լռություն տիրեց։ Հետո գանզերի ձուն ասաց.

— Բարի չէի՞ք լինի կրկնել։

Մարվինը կրկնեց։ Գանզերի ձուն ասաց.

— Հա՜, ուրեմն ճիշտ եմ լսել։— Նա նյարդայնությունից կամաց ծիծաղեց։— Կատակում եք, չէ՞։

— Ներեցեք, բայց ոչ։

— Իհարկե, կատակում եք,— ասաց գանզերի ձուն, ձայնի մեջ հուսահատության երանգ։— Դե լավ, դուք ուրախացաք, հիմա բավական է, թողեք ինձ։

— Ներեցեք...

— Թո՛ղ ինձ։

— Չեմ կարող։

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետև ես գանզերի ձվեր եմ որսում։

— Աստված իմ,— ասաց գանզերի ձուն,— կյանքումս ավելի անմիտ բան չեմ լսել։ Դու ինձ նախկինում չես հանդիպել, չէ՞։ Բա ինչո՞ւ ես ինձ որսում։

— Ինձ վարձել են, որպեսզի գանզերի ձվեր որսամ։

— Լսիր, երիտասարդ, չլինի՞ ուզում ես ասել, որ ընկած որսում ես ամեն պատահած գանզերի ձու։ Ու կարևոր չի, թե ո՞րը։

— Հենց այդպես։

— Եվ դու չես փնտրում որևէ կոնկրետ գանզերի ձու, որը գուցե քեզ վատությո՞ւն է արել։

— Ոչ, ոչ,— ասաց Մարվինը։— Ես նախկինում երբեք գանզերի ձվի չեմ պատահել։

— Երբեք... և որսո՞ւմ ես... ես երևի խելքս թռցնում եմ։ Երևի լավ չեմ լսում։ Այսպիսի բաներ իրական կյանքում չեն պատահում։ Չլինի՞ ինչ֊որ սարսափելի մղձավանջ է... այդպիսի խելագար մղձավանջեր լինում են՝ ինչ֊որ խելառի մեկը սուսուփուս գալիս է, քեզ ճանկում և հանգիստ ձայնով ասում՝ բանն այն է, որ ես գանզերի ձվեր եմ որսում։ Լսիր, երիտասարդ, կա֊չկա կատակում ես, չէ՞։

Մարվինը շփոթված էր ու ջղայնացած, նա միայն մի բան էր ուզում՝ որ գազերի ձուն ձայնը կտրի։ Նա կտրուկ պատասխանեց.

— Ես չեմ կատակում։ Իմ աշխատանքը գանզերի ձվեր հավաքելն է։

— Հավաքելը... գանզերի ձվե՜ր,— տնքաց գանզերի ձուն։— Օ ոչ, ոչ, ոչ, ո՜չ։ Աստված իմ, չեմ կարող հավատալ, որ սա իրականություն է և, այնուամենայնիվ, սա իսկապես իրականություն է, իսկապես...

— Քեզ զսպիր,— ասաց Մարվինը՝ գանզերի ձուն ուր որ է հիստերիայի մեջ պիտի ընկներ։

— Շնորհակալություն,— մի րոպե հետո ասաց գանզերի ձուն։— Հիմա լավ եմ։ Ես չէի ուզում գոռալ, ինքնիրեն ստացվեց։

— Ոչինչ,— ասաց Մարվինը,— հիմա պատրա՞ստ ես, որ քեզ հավաքեմ։

— Ես ուզում եմ ընտելանալ այդ մտքին։ Դա այնքան... այնքան... լսիր, կարելի՞ է քեզ մի հարց տալ։

— Միայն թե արագ,— ասաց Մարվինը։

— Ես ուզում եմ հարցնել,— ասաց գանզերի ձուն,— դու այս տեսակ բաներից ինչ֊որ հաճո՞ւյք ես ստանում։ Ուզում եմ ասել, հո այլասերվածի մեկը չե՞ս։ Միայն խնդրում եմ, մի նեղացիր։

— Ոչինչ, ոչինչ,— ասաց Մարվինը։— Ոչ, ես այլասերված չեմ և հավատացնում եմ քեզ, որ սրանից հաճույք չեմ ստանում։ Պարզապես աշխատանքս է այդպիսին։

— Պարզապես աշխատանքս,— կրկնեց գանզերի ձուն։— Աշխատա՛նք։ Առևանգել գանզերի ձուն, որին նախկինում երբեք չես հանդիպել։ Պարզապես աշխատա՛նք։ Ոնց որ գետնից քար վերցնես։ Միայն թե ես քար չեմ, ես գանզերի ձո՛ւ եմ։

— Հասկանում եմ,— ասաց Մարվինը։— Հավատա, ինձ էլ այս ամենը շատ տարօրինակ է թվում։

— Քեզ տարօրինա՜կ է թվում,— ասաց գանզերի ձուն, ճչալու աստիճան ձայնը բարձրացնելով։— Իսկ քո կարծիքով, ե՞ս ինչ եմ զգում։ Չլինի՞ կարծում ես ինձ բնական է թվում, որ ինչ֊որ մեկը գիշերվա երազի պես գալիս ու հավաքում է ինձ։

— Հանգիստ,— ասաց Մարվինը։

— Ներողություն,— ասաց գանզերի ձուն։— Հիմա լավ եմ։

— Ես իրոք շատ եմ ցավում այս ամենի համար,— ասաց Մարվինը։— Բայց սա իմ աշխատանքն է, ինձնից պահանջվում է հավաքել որոշակի քանակությամբ ձվեր և եթե չանեմ, ստիպված կլինեմ կյանքիս մնացած մասն այստեղ անցկացնել։

— Գիժ է,— շշնջաց գանզերի ձուն,— բացարձակ ու կատարյալ խելագար։

— Ես պետք է քեզ հավաքեմ,— վերջացրեց Մարվինը և ձեռքը մեկնեց։

— Սպասի՛ր,— բղավեց գանզերի ձուն այնքան խուճապահար ձայնով, որ Մարվինը ետ քաշվեց։

— Ուրիշ ի՞նչ կա...

— Կարո՞ղ եմ... կարո՞ղ եմ կնոջս երկտող թողնել։

— Ժամանակ չկա,— վճռականորեն ասաց Մարվինը։

— Այդ դեպքում գոնե կթողնե՞ս աղոթեմ։

— Եղավ, աղոթիր,— ասաց Մարվինը։— Բայց իրոք պիտի շտապես։

— Օ տե՜ր աստված,— երգեցիկ ձայնով ասաց գանզերի ձուն։— Չգիտեմ, թե այս ինչ է կատարվում ինձ հետ, կամ ինչու։ Ես միշտ փորձել եմ լավը լինել, ու թեև եկեղեցի կանոնավոր չեմ հաճախում, բայց դու, իհարկե, գիտես, որ իսկական հավատը սրտում է լինում։ Գուցե կյանքումս որոշ վատ բաներ արել եմ, չեմ հերքում։ Բայց տեր իմ, ինչո՞ւ այս պատիժը։ Ինչո՞ւ ինձ։ Ինչո՞ւ ոչ ուրիշ մեկին, որն իսկապես վատն է՝ որևէ ոճրագործի։ Ինչ֊որ բան գալիս ու հավաքում է ինձ, կարծես թե ես որևէ իր եմ... չեմ հասկանում։ Բայց գիտեմ, որ դու ամենաիմաստունն ես ու ամենահզորը և գիտեմ, որ բարի ես, ուստի պետք է որ պատճառ լինի... Նույնիսկ եթե խելքս չի հերիքում այդ պատճառը տեսնելու։ Դե լավ, աստված, երևի այդպես է հարկավոր։ Բայց կարո՞ղ եմ խնդրել, որ հոգաս կնոջս ու երեխաներիս մասին։ Եվ հատկապես փոքրի։— Գանզերի ձվի ձայնը խզվեց, սակայն նա միանգամից զգաստացավ։— Հատկապես խնդրում եմ փոքրի համար, տեր իմ, որովհետև նա կաղ է և մյուս երեխաները ծաղրում են նրան, ու նա շատ... շատ կարիք ունի սիրո։ Ամեն։

Գանզերի ձուն արցունքները կուլ տվեց։ Նրա ձայնը միանգամից խստացավ։

— Դե լավ,— ասաց նա Մարվինին։— Այժմ ես պատրաստ եմ։ Սկսիր, արա անելիքդ, կեղտոտ շան որդի։

Բայց գանզերի ձվի աղոթքը կատարելապես զինաթափել էր Մարվինին։ Թաց աչքերով ու դողացող սմբակներով, Մարվինը բացեց ցանցը և ազատ արձակեց իր գերուն։ Գանզերի ձուն մի քիչ հեռու գլորվեց, իսկ հետո կանգ առավ, ակնհայտորեն վախենալով ինչ֊որ չար կատակից։

— Դու... դու սա լո՞ւրջ ես անում,— ասաց այն։

— Լուրջ,— ասաց Մարվինը։— Ես այս տեսակ աշխատանքի համար չեմ ստեղծված։ Չգիտեմ, թե ճամբարում ինձ ինչ կանեն, բայց երբեք այլևս գանզերի ձու չեմ հավաքի։

— Օրհնյալ լինի անունն աստծո,— կամացուկ ասաց գանզերի ձուն։— Ես կյանքումս շատ տարօրինակ բաներ եմ տեսել, բայց ինձ թվում է, որ նախախնամության աջը...

Գանզերի ձվի հիպոթեզը (հայտնի որպես միջանկյալ սոփեստություն) ընդհատեց թավուտից լսվող չարագույժ մի աղմուկ։ Մարվինը շրջվեց և հիշեց Մելդե մոլորակի վտանգների մասին։ Չնայած զգուշացմանը, ինքը մոռացել էր։ Եվ այժմ, հուսահատ, Մարվինը փնտրում էր բլաստերը, որը խճճվել էր ցանցի մեջ։ Նա նետվեց դեպի բլաստերը, մի կերպ հանեց, լսեց գանզերի ձվի նախազգուշական ճիչը...

Հետո ինչ֊որ ուժ կատաղորեն գետնեց նրան։ Բլաստերը թռավ֊ընկավ խոտերի մեջ։ Եվ Մարվինի աչքերի դեմ հառնեցին զրահապատ մի ճակատ ու երկու նեղ սև աչք։

Բացատրության կարիք չկար։ Ֆլինը գիտեր, որ հանդիպել է մեծահասակ դիակապուտ գանզերի և հանդիպել է ամենաանբարենպաստ հանգամանքներում։ Հանցանշանները (եթե հանցանշանների կարիք կար) չափից դուրս ակներև էին՝ ձեռքի մոտ անիծյալ ցանցը, մատնող ակնոցը, ամեն ինչ ասող աքցանը։ Իսկ վզի դիմաց հսկա թեփամորթի ատամնավոր ծնոտներն էին, այնքան մոտ, որ Մարվինը տեսնում էր ոսկե սեղանատամը և ժամանակավոր ճենապակե ատամնալիցքը։

Մարվինը փորձեց շարժվել։ Գանզերը սեղմեց նրան յակի թամբի չափսի թաթով, նրա դաժան ճանկերը, որ հսկա ունելիի մեծության էին, անխղճորեն խրվեցին Մարվինի ոսկեգույն մորթու մեջ։ Թքոտ ծնոտները կատաղաբար բացվեցին ու վայր իջան, պատրաստ միանգամից գլուխը հափռելու...

ԳԼՈՒԽ 11

Հանկարծ... ժամանակը կանգ առավ։ Մարվինը տեսավ, թե ինչպես գանզերի երախը կիսաբաց քարացավ, արնակալած ձախ աչքը կիսաթարթ սառեց և ամբողջ ծանրումեծ մարմինը սեղմվեց ու անշարժացավ։

Գանզերի ձուն նույնպես անշարժ էր՝ ասես իր սեփական արձանը լիներ։

Զեփյուռը ճամփի կեսին կանգ էր առել։ Ծառերը մնացել էին լարված դիրքերով և մերիթեյան բազեն անշարժացել էր թռիչքի կեսին՝ ինչպես լարից կախված տիկնիկ։

Արևը դադարեցրել էր հավերժական իր շարժումը։

Եվ այդ տարօրինակ բնապատկերի միակ կենդանի շունչը՝ Մարվինը, սրտի թրթիռով հետևում էր գլխավերևից ձախ երեք ֆուտ բարձրության վրա ծագած անհասկանալի շարժմանը։ Շարժումը սկսվեց որպես փոշու պարուրաձև մրրիկ, լայնացավ, տարածվեց, հիմքում հաստացավ, իսկ գագաթում ուռուցիկ դարձավ։ Մրրիկն ուժեղացավ և վերածվեց մարդկային ֆիգուրի։

— Խուզարկու Ո՛ւրդորֆ,— գոչեց Մարվինը։ Քանզի դա իրոք մարսեցի անհաջողակ խուզարկուն էր, որը խոստացել էր քննել Մարվինի գործը և վերադարձնել նրա օրինական մարմինը։

— Շատ կներեք այսպես մեջ ընկնելուս համար,— ասաց Ուրդորֆը, լրիվ նյութավորվելով ու ծանր թրմփալով գետնին։

— Փառք աստծո, որ եկաք,— ասաց Մարվինը։— Դուք ինձ փրկեցիք ծայրաստիճան տհաճ վախճանից և եթե հիմա օգնեք այս արարածի տակից դուրս գալ...

Բանն այն է, որ գանզերի թաթը շարունակում էր Մարվինին պինդ սեղմել գետնին և, քանի որ պողպատի կարծրություն էր ստացել, Մարվինին թույլ չէր տալիս շարժվել անգամ։

— Ցավում եմ,— ասաց խուզարկուն ոտքի կանգնելով ու վրայի փոշին թափ տալով։— Բայց չեմ կարող։

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետև կանոններին հակառակ է,— ասաց խուզարկու Ուրդորֆը։— Բանն այն է, որ ժամանակի արհեստական կանգնեցման (իսկ սա հենց այդպիսի կանգնեցում է) ընթացքում ցանկացած մարմնական տեղափոխություն կարող է պարադոքս առաջացնել, իսկ դա արգելված է, քանի որ կարող է ժամանակային ներքին պայթյուն առաջացնել, որը իր հերթին կարող է դեֆորմացնել մեր տարածաժամանակային հատվածի կառուցվածքային գծերը և այդպիսով կործանել տիեզերքը։ Այդ պատճառով ցանկացած տեղաշարժում պատժվում է մեկ տարվա բանտարկությամբ և հազար վարկ տուգանքով։

— Ա՜։ Ես չգիտեի,— ասաց Մարվինը։

— Վախենում եմ, որ այդպես է,— ասաց խուզարկուն։

— Հասկանում եմ,— ասաց Մարվինը։

— Ես հույս ունեի, որ կհասկանաք,— ասաց խուզարկուն։

Երկար ու անհարմար լռություն տիրեց։ Հետո Մարվինն ասաց՝ դե՞։

— Ներեցե՞ք,— ասաց Ուրդորֆը։

— Ես ասացի... ես ուզում էի ասել, ինչո՞ւ եք եկել։

— Ա՜,— ասաց խուզարկուն։— Ես ցանկանում էի ձեզ մի քանի հարց տալ, որոնք անցյալ անգամ միտքս չէին եկել. դրանք կօգնեն գործի մանրակրկիտ քննությանը և բացահայտմանը։

— Եղավ, տվեք ձեր հարցերը,— ասաց Մարվինը։

— Շնորհակալություն։ Նախ և առաջ, ո՞րն է ձեր սիրած գույնը։

— Կապույտը։

— Բայց կապույտի հատկապես ո՞ր երանգը։ Խնդրում եմ որոշակի պատասխանեք։

— Կեռնեխի ձվի գույնը։

— Հըմ։— Խուզարկուն նոթատետրում նշում արեց։— Իսկ այժմ, արագ ու առանց մտածելու, ասեք ձեր միտքն եկած առաջին թիվը։

— Ութսունյոթ հազար յոթ հարյուր իննսուներկու ամբողջ երեք տասնորդական,— առանց վարանման պատասխանեց Մարվինը։

— Ըհը՜։ Իսկ այժմ, առանց մտածելու, անվանեք ձեր միտքը եկած առաջին երգը։

— Օրանգուտանի ռապսոդիան,— ասաց Մարվինը։

— Ըմ֊հըմ։ Հիանալի է,— ասաց Ուրդորֆը և շրխկացնելով փակեց նոթատետրը։— Կարծես թե վերջացրինք։

— Ո՞րն է այս հարցերի նպատակը։

— Այս տեղեկություններն ինձ կօգնեն ստուգել մի քանի կասկածելի անձանց մարմնամնացորդային ռեակցիան։ Դա Դուուլմանի ինքնաճանաչողական տեստի մի մասն է։

— Ա՜,— ասաց Մարվինը։— Որևէ հաջողություն ունեցե՞լ եք։

— Դժվար թե կարելի լինեի դա հաջողություն անվանել,— պատասխանեց Ուրդորֆը։— Բայց կարող եմ ասել, որ հետաքննությունը բավարար մակարդակի վրա է ընթանում։ Մենք գողի հետքը գտանք Իորամա 2֊րդում, որտեղ նա հասցրեց թաքուն խցկվել Մեծ Գոերա սառեցրած տավարի միս տանող բեռնանավը։ Գոերայում նա ներկայացավ որպես փախստական՝ Հեյգ 11֊րդից, ինչի շնորհիվ բավական մեծ մասսայականություն նվաճեց։ Նա հաջողացրեց այնքան փող ձեռք բերել, որ կարողանա տոմս գնել մինչև Քվանտիս, որտեղ թաքցրել էր իր դրամը։ Քվանտիսում ընդամենը մի օր մնալով, նա տեղական տիեզարանավով թռավ Հիսունաստղի ինքնավար գոտի։

— Իսկ հետո՞,— հարցրեց Մարվինը։

— Հետո մենք նրա հետքը ժամանակավորապես կորցրինք։ Հիսունաստղի գոտին պարունակում է ոչ պակաս, քան 432 մոլորակային համակարգ 300 միլիարդ ընդհանուր բնակչությամբ։ Ուստի, ինչպես տեսնում եք, մեր գործը դժվարացել է։

— Անհույս բան է երևում,— ասաց Մարվինը։

— Ճիշտ հակառակը, մեր հնարավորությունները մեծանում են։ Ոչ պրոֆեսիոնալները հաճախ բարդությունը շփոթում են խրթինության հետ։ Բայց մեր հանցագործը բազմաքանակության մեջ ապահովություն չի գտնի, քանի որ բազմաքանակությունը միշտ էլ ենթակա է վիճակագրական վերլուծության։

— Հիմա ի՞նչ է լինելու,— հարցրեց Մարվինը։

— Մենք կշարունակենք վերլուծել, իսկ հետո հավանականությունների վրա հիմնվելով պրոյեկցիա կկատարենք, այդ պրոյեկցիան կուղարկենք գալակտիկայով մեկ և կտեսնենք, թե արդյոք դրանից նոր աստղ չի՞ կազմվի... իհարկե, փոխաբերական իմաստով։

— Իհարկե,— ասաց Մարվինը։— Եվ դուք իրոք հույս ունեք հանցագործին բռնե՞լ։

— Ես վստահ եմ հաջողությանը,— ասաց խուզարկու Ուրդորֆը։— Բայց դուք պետք է զինվեք համբերությամբ։ Պետք է հիշեք, որ միջգալակտիկական ոճրագործությունը համեմատաբար նոր ասպարեզ է և, հետևաբար, էլ ավելի նոր է միջգալակտիկական հետաքննությունը։ Եղել են շատ դեպքեր, երբ չի հաջողվել ապացուցել հանցագործի գոյությունն անգամ, էլ չեմ խոսում հայտնաբերելու մասին։ Այնպես որ այդ առումով մենք մի բան էլ առաջ ենք ընկել։

— Ինձ մնում է ձեր խոսքերին վստահել,— ասաց Մարվինը։

— Դուք մի մտահոգվեք։ Այսպիսի դեպքերում զոհի համար լավագույն ելքը կյանքը հնարավորին չափ նորմալ շարունակելն է, կենդանի մնալը և չհուսահատվելը։ Հուսով եմ կհիշեք դա։

— Կփորձեմ,— ասաց Մարվինը։— Բայց իմ այս ներկա վիճակի վերաբերյալ...

— Ես զգուշացնում էի, որ խուսափեք հենց այս վիճակից,— խստորեն ասաց խուզարկուն։— Խնդրում եմ ապագայում հիշեք այդ բանը, եթե իհարկե կարողանաք այս իրավիճակից կենդանի դուրս պրծնել։ Հաջողություն եմ ցանկանում, բարեկա՛մս, կենդանի մնացեք։

Խուզարկու Ուրդորֆը սկսեց պտտվել՝ արագ, ավելի արագ, նրա գծագրություններն աղոտ դարձան և անհետացան։

Ժամանակը կրկին շարժվեց։

Եվ կրկին Մարվինի հայացքի դեմ հառնեցին գազանի նեղ սև աչքերը, նեղ զրահապատ ճակատը և նա տեսավ, որ թքոտ ծնոտները կատաղաբար բացվեցին ու վար իջան, պատրաստ միանգամից գլուխը հափռելու...

ԳԼՈՒԽ 12

— Սպասի՛ր,— գոռաց Մարվինը։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց գանզերը։

Մարվինը չէր հասցրել մտածել, թե ինչու։ Նա լսեց գանզերի ձվի մրթմրթոցը։ «Այդպես էլ պետք է, թող իր կաշվի վրա զգա։ Բայց և այնպես, նա ինձ լավ վերաբերվեց։ Ասենք թե ի՞մ ինչ գործն է։ Վիզդ քեզ քաշիր, քանի կճեպդ չեն կոտրել։ Բայց և այնպես...»։

— Ես չեմ ուզում մեռնել,— ասաց Մարվինը։

— Չեմ էլ կասկածում, թե կուզես,— բավական ընկերավարի ասաց լեռնային գանզերը։— Եվ, իհարկե, ուզում ես ինձ հետ այդ հարցը քննարկել։ Էթիկա, բարոյականություն և այլն։ Բայց ոչ, վախենում եմ չի ստացվի։ Մեզ հատուկ նախազգուշացրել են, որ չթողնենք մելդեցին խոսի։ Զգուշացրել են, որ պարզապես անենք֊վերջացնենք մեր աշխատանքը և չանձնավորենք։ Գործդ արա ու անցիր հաջորդին։ Պարզապես հոգեկան հիգիենա։ Ուստի, եթե բարի լինես աչքերդ փակել...

Ծնոտները մոտեցան։ Սակայն Մարվինը, որին ցնցել էր հանկարծակի մի ենթադրություն, բղավեց.

— Ինչ ասեցի՞ք, աշխատա՞նք։

— Իհարկե աշխատանք,— ասաց գանզերը։— Ոչ մի անձնական բան։— Նա խոժոռվեց, բացահայտորեն նեղսրտելով, որ խոսեց։

— Աշխատա՞նք։ Ձեր գործը մելդեցիներ որսա՞լն է, այո՞։

— Անկասկած։ Այս Գանզեր մոլորակը բացի մելդեցի որսալուց էլ ինչի՞ համար է պիտանի։

— Բայց ինչո՞ւ եք որսում նրանց,— հարցրեց Մարվինը։

— Դե, նախ գանզերի ձուն կարող է լրիվ հասունանալ միայն չափահաս մելդեցու մակաբուծակիր մարմնում։

— Լսիր,— ասաց գանզերի ձուն, ամոթից գլորվելով,— արժե՞, որ այդքան մանրանանք։ Դու տեսե՞լ ես, որ ես խոսեմ քո բնական ֆունկցիաների մասին։

— Եվ երկրորդ,— շարունակեց գանզերը,— մեր արտահանման միակ առարկան մելդեցիների մորթիներն են, որոնք չորացնելուց ու դաբաղելուց հետո օգտագործվում են որպես կայսերական պատմուճաններ Տրիանա 2֊րդում, բախտավորության թալիսմաններ Նեմոյում և որպես աթոռների ծածկոցներ Կրայսլեր 30֊րդում։ Անորսալի ու մահացու վտանգավոր մելդեցիների հանդեպ այս պահանջարկը քաղաքակրթության տանելի աստիճանի պահպանման միակ եղանակն է և...

— Այդ նույն բաներն էլ ի՛նձ են ասել,— գոչեց Մարվինը և արագ կրկնեց մենեջերի պատմածները։

— Աստվա՜ծ իմ,— բացականչեց գանզերը։

Այժմ երկուսն էլ հասկացան ճշմարիտ իրավիճակը. մելդեցիները ծայրահեղ կախվածության մեջ էին գանզերներից, իսկ գանզերներն իրենց հերթին ծայրահեղ կախվածության մեջ էին մելդեցիներից։ Երկու այդ ցեղերը որսում էին իրար, ապրում ու մեռնում իրար համար, բայց կուրացած սեփական նենգությունից, չէին նկատում ոչ մի կապ իրար մեջ։ Կապը վերին աստիճանի սիմբիոտիկ էր, բայց ցեղերից և ոչ մեկը մազաչափ իսկ պատկերացում չուներ այդ մասին։ Ցեղերից յուրաքանչյուրը ձևանում էր, թե միայն ինքն է բանական քաղաքակրթության ներկայացուցիչ, իսկ մյուսը անասնական է, քամահրելի ու անկարևոր։

Եվ այժմ թե՛ Մարվինի և թե՛ գանզերի մտքով անցավ, որ նրանք, հավասար չափով, «մարդկության» ներկայացուցիչներ են։ Նույնը, իհարկե, վերաբերում է նաև գանզերի ձվին։

Այդ գաղափարը սրասափեցրեց նրանց, բայց գանզերի ծանր թաթը դեռ շարունակում էր գետնին սեղմած պահել Մարվինին։

— Երկիմաստ վիճակում եմ,— քիչ անց ասաց գանզերը։— Առաջին բնական մղումս քեզ ազատ թողնելն է, բայց ես այս մոլորակում պայմանագրով եմ աշխատում, որի համաձայն...

— Ուրեմն դուք իսկական գանզեր չե՞ք։

— Ոչ։ Ես քեզ նման գիտակցափոխ եմ և եկել եմ Տերրայից։

— Իմ հայրենի մոլորա՛կը,— գոչեց Մարվինը։

— Ես արդեն գլխի էի ընկել,— պատասխանեց գանզերը։— Ժամանակի ընթացքում սկսում ես տարբերել զանազան գիտակցությունների հատկանշական գծերը և սովորում ես ճանաչել քո հայրենակիցներին մտածողության ու խոսելաձևի փոքրիկ յուրահատութկուններից։ Ես կարծում եմ, որ դու ամերիկայի արևելքից ես, երևի Քընեքտիքատից կամ Վերմոնթից։

— Նյու Յորք նահա՛նգ,— գոռաց Մարվինը,— Սթենհոուփից եմ։

— Իսկ ես Սարանըք Լեյքից,— ասաց գանզերի ձուն։— Անունս Օթիս Դագըբերթ է, և ես երեսունհինգ տարեկան եմ։

Եվ արտաբերելով այդ բառերը, գանզերը թաթը վերցրեց Մարվինի կրծքից։

— Մենք հարևաններ ենք,— կիսաձայն ասաց նա։— Ուստի չեմ կարող սպանել քեզ, ճիշտ այնպես, ինչպես, վստահ եմ, դու ուժ չէիր գտնի ինձ սպանելու, եթե հնարավորություն ունենայիր։ Եվ այժմ, երբ գիտենք ճշտմարտությունը, կասկածում եմ, թե ի վիճակի կլինենք մեր սարսափելի աշխատանքը կատարելու։ Բայց դա տխուր բան է, քանի որ պայմանագրային կարգապահության խախտում է, ինչը պատժվում է ծայրահեղ խստությամբ։ Իսկ դու գիտես, թե դա ինչ է նշանակում։

Մարվինը տրտմորեն գլխով արեց։ Նա չափից դուրս լավ գիտեր։ Մարվինը գլուխը վար խոնարհեց, և նա լուռ ու անմխիթար նստեց իր նորընծա ընկերոջ կողքին։

— Ոչ մի ելք չեմ տեսնում,— ասաց Մարվինը մի քիչ խորհրդածելուց հետո։— Երևի կարելի է մի քանի օրով թաքնվել անտառում, բայց վաղ թե ուշ մեզ անկասկած կգտնեն։

Հանկարծ գանզերի ձուն խոսեց։

— Դե լավ, լավ, գուցե այնքան անհույս չի, ինչքան կարծում եք։

— Ի՞նչ նկատի ունես,— հարցրեց Մարվինը։

— Դե,— ասաց գանզերի ձուն, գոհունակությունից չալպուտուրիկվելով,— լավության տակից արժե դուրս գալ։ Ճիշտ է, մեկ էլ տեսար լավություն անեմ ու եռացրած ջուրն ընկնեմ... Բայց հերն էլ անիծած։ Ես երևի կարողանամ երկուսիդ էլ օգնել, որ փախչեք այս մոլորակից։

Մարվինն ու Օթիսը սկսեցին շռայլորեն իրենց երախտագիտությունը արտահայտել, բայց գանզերի ձուն միանգամից ընդհատեց նրանց։

— Գուցե շնորհակալություն չհայտնեք, երբ տեսնեք, թե ինչ է սպասում առջևում,— չարագույժ ձայնով ասաց նա։

— Սրանից վատ չի կարող լինել,— ասաց Օթիսը։

— Դուք կզարմանաք,— անկիրք ձայնով ասաց գանզերի ձուն։— Երևի շատ զարմանաք... Այս կողմ, պարոնայք։

— Բայց ո՞ւր ենք գնում,— հարցրեց Մարվինը։

— Ճգնավորի մոտ,— պատասխանեց գանզերի ձուն և լռեց։ Նա վճռականորեն գլորվեց, իր ետևից տանելով Մարվինին ու Օթիսին։

ԳԼՈՒԽ 13

Անձրևների անտառով՝ կուսական ու գանզերներից (կամ մելդեցիներից, նայած ձեր տեսակետին) զերծ, նրանք քայլում էին ու գլորվում, զգոն վտանգի հանդեպ։ Սակայն ոչ ոք չէր սպառնում նրանց, և ի վերջո Մարվինը, Օթիսն ու գանզերի ձուն հասան մի բացատի։ Բացատի կենտրոնում տեսան մի անողորկ տնակ։ Տնակի առջև մի ցնցոտիավոր արարած էր պպզել։

— Ահա և ճգնավորը,— ասաց գանզերի ձուն։— Խելառի մեկն է։

Երկու տերրացիներն դրա մասին մտածելու ժամանակ չունեցան։ Ճգնավորը ոտքի ելավ ու գոչեց.

— Կանգնե՛ք, և ոչ մի քայլ առաջ։
Հայտնեք, թե ո՞վ եք, որտեղի՞ց43։

— Ես Մարվին Ֆլինն եմ,— ասաց Մարվինը,— իսկ սա իմ ընկեր Օթիս Դագըբերթն է։ Մենք ուզում ենք փախչել այս մոլորակից։

Ճգնավորը թվում է չլսեց նրան, նա շոյեց իր երկար մորուքը, մտախոհ նայեց ծառերի գագաթներին և ցածր, մռյալ ձայնով ասաց.

— Մինչ պահ այս բախտորոշ, երամը սագերի
Թռավ֊անցավ՝ աղետ գուշակելով,
Եվ բուն՝ տխուր ասպետը խավարի,
Եկավ լքյալ հյուղակն իմ մենավոր,
Զուրկ բնության շռայլ պարգևներից։
Աստղերը, երկնքում կայծկլտալով,
Ավետեցին գալուստն արքաների։

— Նա ուզում է ասել,— բացատրեց գանզերի ձուն,— որ նախազգում էր ձեր գալը։

— Հո ցնդա՞ծ չի,— հարցրեց Օթիսը։— Նրա խոսելու ձևը...

— Բացատրություն եմ պահանջում, և չեմ ների
Իմ գանգը սողոսկող ճիճվին այն չարանգնեգ.
Որ բույն կուզե հյուսել դավի ու մատնության,—

ասաց ճնգավորը։

— Նա չի ուզում, որ շշնջաք իրար մեջ,— թարգմանեց գանզերի ձուն։— Այդ բանը նրա մոտ կասկածներ է հարուցում։

— Դա ես ինքս էլ կարող էի գլխի ընկնել,— ասաց Ֆլինը։

— Դե գնա, քո էլ...— ասաց գանզերի ձուն։— Արի սրանից հետո լավություն արա...

Ճգնավորը մի քանի քայլ մոտեցավ, կանգ առավ ու ասաց.

— Ի՞նչ և ինչո՞ւ այստեղ, փախստակա՛ն։

Մարվինը նայեց գանզերի ձվին, որը համառորեն լռում էր։ Ուստի, գուշակելով բառերի իմաստը, Մարվինն ասաց.

— Սըր, մենք փորձում ենք փախչել այս մոլորակից և եկել ենք ձեզնից օգնություն խնդրելու։

Ճգնավորը գլուխն օրորեց ու ասաց.

— Ի՞նչ բիրտ լեզու է սա. բրդոտ ոչխարն անգամ
Մտքերն իր ավելի պատշաճ կարտահայտեր։

— Ի՞նչ է ուզում ասել,— հարցրեց Մարվինը։

— Շատ խելոքն ես, ինքնդ գլխի ընկիր,— ասաց գանզերի ձուն։

— Կներես, եթե քեզ վիրավորել եմ,— ասաց Մարվինը։

— Դատարկ բան է, դատարկ բան է։

— Իրոք շատ եմ ցավում։ Ես շատ երախտապարտ կլինեի, եթե թարգմանեիր։

— Դե լավ,— ասաց գանզերի ձուն, տակավին մի քիչ փքված։— Նա ասում է, որ ձեզ չի հասկանում։

— Չի հասկանո՞ւմ։ Բայց ասածս բավական պարզ էր։

— Ոչ նրա համար,— ասաց գանզերի ձուն։— Եթե ուզում եք, որ ձեզ հասկանա, ավելի լավ է հանգով խոսեք։

— Ե՞ս։ Չեմ կարող,— ասաց Մարվինը զզվանքի այն բնազդային սարսուռով, որ համակում է ամեն մի տերրացի կրթված տղամարդու՝ չափածոյի անունը լսելիս։— Ես ուղղակի չեմ կարող։ Օթիս, գուցե դու...

— Ոչ, ոչ, ո՛չ մի դեպքում,— իրար անցավ Օթիսը։— Ինձ ինչի՞ տեղ ես դրել։ Մամայի բալա՞յի։

— Աճում է լռությունն ու թնդում.
Ազնիվ մարդիկ, մինչդեռ, խոսում են
Բաց, անկեղծ, ազնիվ եղանակով։
Հոգուս համար անհաճ է
Այս ընթացքը իրերի։

— Նա սկսում է զայրանալ,— ասաց գանզերի ձուն։— Ավելի լավ կլինի շտապեք։

— Գուցե դո՞ւ խոսեիր մեր փոխարեն,— առաջարկեց Օթիսը։

— Ես մամայի բալա չեմ,— քմծիծաղեց գանզերի ձուն։— Եթե ուզում եք խոսել, ինքներդ փորձեք։

— Միակ բանաստեղծությունը, որ դպրոցից հիշում եմ, Ռուբայաթն44 է,— ասաց Մարվինը։

— Դե սկսիր,— ասաց գանզերի ձուն։

Մարվինը մտածեց, իրեն մի լավ թափ տվեց ու նյարդայնորեն ասաց.

— Ես փախել եմ պատերազմ ու արհավիրքից, թե որ հաճիս
Ականջ դնել նվաստացած թալուկ լեզվիս, աղաչանքիս
Կհասկանաս, որ օգնության, աջակցության կարոտ եմ ես։
Ասա, արդյոք խո՞ւլ կմնաս աղեկտուր հառաչանքիս։

— Մի բան չի,— շշնջաց գանզերի ձուն։— Բայց որպես առաջին փորձ՝ ոչինչ։ (Օթիսը հռհռում էր, և Մարվինը պոչով զարկեց նրան)։

Ճգնավորը պատասխանեց.

— Կեցցե՛ս։ Դու կստանաս աջակցություն, ո՛չ, ավելին,
Քանզի դժվար պահին պիտի օգնի ասպետը ասպետին։

Արդեն ավելի արագ, Մարվինը պատասխանեց.

— Ես հուսով եմ, որ այս հեռու և հինավուրց մոլորակում,
Որտեղ արևն ու լուսինը հակառակ են իրար,
Ուխտագնաց խեղճ ասպետին կհաջողվի վերջիվերջո
Մի կերպ փախուստ կազմակերպել թեկուզ հենց այս անտառակում։

Ճգնավորն ասաց.

— Հառա՛ջ ուրեմն, բարեկամ, իմ ստրո՛ւկ, իմ տե՛ր,
Քանզի այդպես է կյանքը. այսօրվա
Նվաստ ծառան իշխանն է վաղը յուր նախկին տիրոջ։
Մինչդեռ կողքիդ կանգնած ասպետը լռակյաց
Ոսոխ է ակամա, որ չի ուզում խոսել
Եվ, ով գիտի, գուցե քո բախտը բաժանել։

Մարվինը մի քայլ առաջ գնաց և ասաց.

— Շնորհակալ եմ, ճանապարհը, որ հարթում ես դու ինձ համար,
Դեպի աստղերը հեռավոր, ցանկալի է ու շատ հարմար,
Իսկ այս համրին հաստագլուխ չի հաջողվի նույնիսկ հասնել
Մարս կամ լուսին, ուր գնալը հեշտ է լինում սովորաբար։

Օթիսն, որն այդ ամբողջ ընթացքում հազիվ էր ծիծաղը զսպում, հիմա ասաց.

— Հե՛յ։ Բան էի՞ր ասում իմ մասին։

— Իհարկե,— պատասխանեց Մարվինը։— Ավելի լավ է սկսես չափածո խոսել, եթե ուզում ես այստեղից դուրս պրծնել։

— Ի՞նչ տարբերություն։ Դու երկուսիս տեղակ էլ խոսում ես։

— Ոչ։ Ճգնավորը հենց նոր ասաց, որ պիտի ինքդ խոսես։

— Աստված իմ, ի՞նչ պիտի անեմ,— մրթմրթաց Օթիսը։— Ես բոլորովին պոեզիա չգիտեմ։

— Լավ կանես մի բան մտածես,— ասաց գանզերի ձուն։

— Ախր... հիշածս միայն մի քանի տուն Սուինբըրն45 է, որը մի աղջիկ էր ինձ համար արտասանում։ Շատ տափակ բան է։

— Արտասանիր լսենք,— ասաց Մարվինը։

Օթիսը քրտնեց, չարչարվեց ու վերջապես սկսեց.

— Երբ որ հրթիռը երկրից ժամանած օտար աշխարհում խարիսխ է նետում,
Թեկուզ աստծո դրախտը լինի այդ տարաշխարհիկ մոլորակը նոր,
Մարդկային սիրտը, միտքը և հոգին հարազատ երկրի կանչն են ավետում՝
Անհուն տառապանք հոգում ծնելով, կարոտ ծնելով անսահման ու խոր,

Իսկ երախտիքի կանաչ ալիքը,
Հավասար դեպի պայծառ գալիքը
Գոռ ճգնավորի արժանիքն է սոսկ,
Որին գովելու չեմ գտնում ես խոսք։

Ճգնավորն ասաց.

— Քո խոսքը շատ հաճո է իմ սրտին։
Կարկամ լեզուն կարող էր վնասել
Տիրոջն իր այս մեր խառը օրերում։

Մարվինն ասաց.

— Ա՜խ, ազատիր թշվառ գերուդ, ինձ այստեղից փրկիր, տար,
Թող մյուսները վիճեն, կռվեն առանց հանգիստ ու դադար,
Ես չեմ ուզում, որ մարմինս անգղները ծվատեն,
Ասա, արդյոք այս զնդանից կա՞ փախչելու գեթ մի ճար։

Ճգնավորն ասաց.

— Հառա՜ջ, արդ, պարոնայք, ձիերը, թամբեցեք։
Սրտներդ վառ, դեմքներդ ուրախ և հայացքներդ վեր։

Այդպես, կես֊երգելով ու կես֊արտասանելով, նրանք հասան ճգնավորի խրճիթը, որտեղ տեսան ծառերի կեղևների տակ թաքցրած մի ապօրինի գիտակցափոխիչ՝ հին ու տարօրինակ կառուցվածքի։ Եվ Մարվինը հասկացավ, որ նույնիսկ բացահայտ խելագարությունը սիստեմ ունի։ Քանզի մի տարի էլ չկար, ինչ ճգնավորը հայտնվել էր այդ մոլորակում, բայց արդեն շոշափելի կարողություն էր ձեռք բերել փախստականներին գալակտիկայի ամենախուլ աշխատանքային շուկաները մաքսանենգորեն ուղարկելով։ Դա այնքան էլ բարոյական չէր, բայց, ինչպես կասեր ճգնավորը.

— Դե ի՞նչ, եթե կուզես, անարգ մեղադրանքներ
Բարդիր հոգուս վրա. ասա, որ նենգ եմ ես,
Խարդախ ինձ անվանիր, պնդիր, թե իբր այս
Համեստ իմ գործիքով գումար եմ վաստակում,
Սակայն, ասա միայն՝ արժե՞ մերժել գինին,
Թեկուզ թթված, եթե ծարավն է քեզ խեղդում։
Ինչո՞ւ ուրեմն խիստ դատենք մեզ փրկողին։
Երախտամոռ ու ստո՛ր պիտի կոչվի այն մարդը,
Ով «մահ» կոչվող անգութ ու սառը հրեշի
Անհույս ճիրաններից իրեն ազատողի
Ձեռքին է հարվածում։

ԳԼՈՒԽ 14

Անցավ մի քանի րոպե։ Օթիս Դագըբերթի համար դժվար չեղավ աշխատանք գտնել։ Պարզվեց, որ հակառակ սեփական հավաստիացումներին, նա սադիզմի փոքրիկ, բայց խոստումնալից երակ ունի։ Ըստ այդմ, ճգնավորն Օթիսի գիտակցությունն ուղարկեց Պրոդենդա 9֊րդ՝ ատամնաբույժի մի ասիստենտի մարմին։ Պրոդենդա 9֊րդը գտնվում էր Հարավային աստղաշղթայից մի քիչ ձախ, եթե Պրոցիոնի կողմից գաս։ Այդ մոլորակի բնակիչները մի խումբ տերրացիներ էին, որոնք տանել չէին կարող ֆտորը։ Պրոդենդա 9֊րդի վրա նրանք ապրում էին հանգիստ, ազատ ֆտորից, որին փոխարինում էին ատամնաբույժի ասիստենտները46։

Գանզերի ձուն Մարվինին ամենայն բարիք մաղթեց ու գլորվեց անտառ։

— Իսկ այժմ,— ասաց ճգնավորը,— անցնենք ձեր հարցին։ Ես ձեր բնավորությունն օբյեկտիվորեն վերլուծեցի և ինձ թվաց, որ դուք զոհի հակումներ ունեք։

— Ե՞ս,— հարցրեց Մարվինը։

— Այո, դուք,— պատասխանեց ճգնավորը։

— Զո՞հ։

— Միանգամայն որոշակիորեն։

— Ես վստահ չեմ,— պատասխանեց Մարվինը։ Նա այդ ասաց քաղաքավարությունից դրդված, իրականում, նա բացարձակապես վստահ էր, որ ճգնավորը սխալվում է։

— Իսկ ես վստահ եմ,— ասաց ճգնավորը։— Եվ ինձ թվում է, որ աշխատանքի տեղավորելու հարցում ձեզնից շատ փորձ ունեմ։

— Ինձ թվում է, որ դուք... դուք կարծես թե այլևս չափածո չեք խոսում։

— Իհարկե ոչ,— ասաց ճգնավորը,— իսկ ինչո՞ւ պիտի խոսեմ։

— Որովհետև քիչ առաջ,— ասաց Մարվինը,— դուք միայն չափածո էիք խոսում։

— Բայց դա լրիվ ուրիշ բան էր,— ասաց ճգնավորը,— ես այն ժամանակ դրսում էի։ Պետք է պաշտպանեի ինձ։

— Իսկ հիմա՞։

— Այժմ ես տանն եմ ու հետևաբար ապահով, ուստի չափածոյի պաշտպանության կարիքը չունեմ։

— Մի՞թե չափածոն ձեզ իրոք դրսում պաշտպանում է,— հարցրեց Մարվինը։

— Անկասկած։ Ես արդեն մեկ տարի է ապրում եմ այս մոլորակում, որտեղ ինձ փնտրում են երկու արյունարբու ցեղ, որպեսզի տեղնուտեղը սպանեն։ Եվ այնուամենայնիվ կենդանի ու անվնաս եմ մնացել։ Ի՞նչ կասեիք։

— Դե, դա, իհարկե, հրաշալի է։ Բայց ի՞նչ գիտեք, թե ձեզ պաշտպանողը լեզուն է։

— Ենթադրում եմ,— ասաց ճգնավորը։— Ըստ իս, դա բավական խելամիտ ենթադրություն է։

— Այո, սըր,— ասաց Մարվինը։— Բայց չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչ կապ կա ձեր լեզվի ու ապահովության միջև։

— Անիծյալ լինեմ, եթե ինքս եմ հասկանում,— ասաց ճգնավորը։— Ես ինձ ռացիոնալ մարդ եմ համարում, բայց չափածոյի արդյունավետությունը մի բան է, որ ստիպված եմ, թեկուզև դժկամությամբ, ընդունել։ Օգնում է, ուրիշ ի՞նչ կարող եմ ասել։

— Երբևէ ուրիշ տարբերակ փորձե՞լ եք,— հարցրեց Մարվինը։— Ասենք, խոսել ոչ չափածո։ Գուցե պարզվի, որ կարիքը չկա։

— Այո, գուցե,— ասաց ճգնավորը։— Իսկ գուցե դուք փորձեք քայլել օվկիանոսի հատակով, գուցե պարզվի, որ օդի կարիք չեք զգում։

— Դա նույն բանը չէ,— ասաց Մարվինը։

— Հենց նույն բանն է, որ կա,— ասաց ճգնավորը։— Մենք բոլորս շրջապատված ենք անթիվ չստուգված ենթադրություններով, որոնց ճշմարտացիությունը կամ սխալ լինելը կարող ենք պարզել միայն կյանքը ռիսկի ենթարկելով։ Եվ քանի որ մենք մեծ մասամբ կյանքը ճշմարտությունից թանկ ենք գնահատում, ապա նման հանդուգն փորձերը թողնում ենք ֆանատիկոսներին։

— Ես փորձ չեմ անում քայլել ջրի վրայով,— ասաց Մարվինը,— որովհետև տեսել եմ, որ մարդիկ խեղդվում են։

— Իսկ ես,— ասաց ճգնավորը,— դրսում արձակ չեմ խոսում, որովհետև չափից շատ մարդ եմ տեսել, որոնք արձակ խոսելիս սպանվել են, բայց դեռ չեմ տեսել, որ մի չափածո խոսող սպանվի։

— Դե... ինչպես կուզեք։

— Անորոշության ընդունումը իմաստության սկիզբն է,— հայտարարեց ճգնավորը։— Բայց մենք խոսում էինք զոհաբերվելու մասին։ Կրկնում եմ, դուք ունեք հակում, որը վերին աստիճանի ուշագրավ դիրքի հնարավորություն է ստեղծում ձեզ համար։

— Դա ինձ չհետաքրքրեց,— ասաց Մարվինը։— Ուրիշ ի՞նչ ունեք հարմար։

— Ոչինչ,— ասաց ճգնավորը։

Զարմանալի զուգադիպությամբ Մարվինն այդ պահին բարձր աղմուկ ու որոտ լսեց դրսից և գուշակեց, որ հեղինակը կամ մելդեցիներն էին, կամ գանզերները։

— Ընդունում եմ աշխատանքը,— ասաց Մարվինը։— Բայց դուք սխալ եք։

Նա ունեցավ վերջին խոսքի առավելությունը, մինչդեռ ճգնավորը՝ վերջին արարքինը։ Քանզի, սարքը միացնելուց և ինչ֊որ թվատախտակ տեղաշարժելուց հետո, նա մի կոճակ սեղմեց և Մարվինին ուղարկեց Ցելսուս 5֊րդ մոլորակը՝ նոր կարիերա սկսելու։

ԳԼՈՒԽ 15

Ցելսուս 5֊րդում նվեր տալը և ստանալը քաղաքավարության պարտադիր կանոն է։ Նվերից հրաժարվելու մասին մտածելն իսկ ավելորդ է, դա ցելսուսցու հոգում առաջացնում է այնպիսի զգացում, ինչպիսին տերրացու համար արյունապղծության վախն է։ Որպես կանոն նվերները վտանգավոր չեն՝ դրանց մեծ մասը սպիտակ նվերներ են, որոնք արտահայտում են սիրո, երախտագիտության, քնքշության տարբեր երանգներ և այլն։ Բայց կան նաև գորշ՝ նախազգուշացնող, և սև՝ մահվան նվերներ։

Եվ այսպես, ոմն պետական պաշտոնյա ընտրողներից քթի մի գեղեցիկ օղ ստացավ, որը պարտադիր կարգով պետք է երկու շաբաթ կրեր։ Հրաշալի իր էր և միայն մի պակասություն ուներ։ Տկտկում էր։

Ուրիշ մոլորակացեղի պատկանողն այդ նվերը կշպրտեր մոտակա կեղտափոսը։ Սակայն ոչ մի խելքը տեղը ցելսուսցի այդպես չէր վարվի։ Նա նույնիսկ չէր զննի օղը։ Ցելսուսցիներն ապրում են հետևյալ նշանաբանով՝ նվեր ձիու ատամներին չեն նայի։ Բացի այդ, եթե նա մի կենտ խոսքով անգամ իր կասկածն արտահայտեր, հասարակական աներևակայելի սկանդալ կառաջանար։

Անհրաժեշտ էր այդ անիծյալ օղը երկու շաբաթ կրել։

Բայց անիծյալ օղը տկտկում էր։

Պաշտոնյան, որի անունը Մարդուք Կրաս էր, ուզում էր մի ելք գտնել։ Նա մտածում էր ընտրողների մասին, թե ինչքան է նրանց օգնել և թե ինչքան է նրանց հուսախաբ արել։ Օղը զգուշացում էր, դա պարզ էր։ Զգուշացում էր լավագույն դեպքում, այսինքն՝ գորշ նվեր։ Վատթարագույն դեպքում օղը սև նվեր էր՝ փոքր ռումբ, որը տանջալի սպասումով լի մի քանի օրից հետո թռցնելու էր Մարդուքի գլուխը։

Մինչդեռ Մարդուքը, որն ինքնասպան լինելու ցանկություն չուներ, իհարկե, գիտեր, որ այդ անիծյալ օղը կրել չարժե։ Սակայն նաև գիտեր, որ այդ անիծյալ օղը պետք է կրել։ Այսպիսով, նա հայտնվեց ցելսուսական կլասիկ դիլեմայի առաջ։

— Մի՞թե ինձ հետ այդպես կվարվեն,— ինքնիրեն հարց էր տալիս Մարդուքը։— Միայն այն պատճառով, որ ես նրանց կեղտոտ հին թաղամասում թույլ տվեցի ծանր արյդունաբերություն զարգացնել և հողատերերի հետ համաձայնություն կնքեցի բնակարանային վարձը 320 տոկոսով բարձրացնելու մասին, որի փոխարեն նրանք խոստացան հիսուն տարվա ընթացքում նոր ջրմուղ անցկացնել։ Տեր աստված, ես երբեք չեմ պնդել, թե ամենագետ եմ, ընդունում եմ՝ գուցե մեկ֊մեկ սխալներ արել եմ։ Բայց մի՞թե դա բավարար պատճառ է նրանց հակասոցիալական արարքի համար։

Օղն ուրախ֊ուրախ տկտկում էր, քիթը խուտուտ տալով և տագնապալի զգացումներ առաջացնելով։ Մարդուքը հիշեց ուրիշ պաշտոնյաների, որոնց պայթեցրել էին բթամիտ տաքգլուխները։ Այո, շատ հնարավոր է, որ նվերը սև է։

— Տխմա՛ր պատյանափոխներ,— զայրացած քրթմնջում էր Մարդուքը, սիրտը հովացնելով այդ վիրավորանքի միջոցով. վիրավորանք, որը երբեք չէր համարձակվի բարձրաձայն ու հրապարակավ ասել։ Նա ծայրաստիճան ընկճված էր։ Ամբողջ օրը քեզ չխնայելով աշխատում ես այդ թուլամաշկ, գորտնուկաքիթ ապուշների համար և ի՞նչ պարգև ես ստանում։ Քթից կախելու ռումբ։

Մի պահ Մարդուքի գլխով հանդուգն միտք անցավ՝ օղը շպրտել քլորի մոտակա ցիստեռնը։ Ա՛յ թե լավ կլիներ։ Մանավանդ որ նախադեպ կար։ Չէ՞ որ սուրբ Վորիգը հրաժարվել էր երեք ուրվականների համընդհանուր ընծայից։

Այո... Բայց ուրվականների ընծան, ըստ ընդունված մեկնաբանության, նվիրատման ոգու և հետևաբար հասարակության բուն էության հանդեպ մի նուրբ գրոհ էր եղել, քանզի համընդհանուր ընծա տալով, ուրվականներն ընդհանրապես կանխում էին հետագայում նվեր տալու հնարավորությունը։

Բացի այդ, գուցեև հրաժարվելը շատ սազական էր երկրորդ արքայության սրբին, բայց, ավա՜ղ, անթույլատրելի էր տասներորդ դեմոկրատիայի մանր պաշտոնյայի համար։ Սրբերը կարող են անել ինչ ուզեն։ Շարքային մարդիկ պետք է անեն այն, ինչ իրենցից սպասվում է։

Մարդուքի ուսերը վար հակվեցին։ Նա ոտքերին տաք ցեխ քսեց, բայց դա հանգստություն չբերեց։ Ելք չկար։ Մի ցելսուսցին չէր կարող մեն֊մենակ դեմ կանգնել հասարակությանը։ Հարկավոր էր կրել օղը և սպասել այն անտանելի պահին, երբ տկտկոցը կանգ կառնի...

Բայց սպասե՛ք։ Ելք կա՛։ Այո, այո, հիմա պարզ է։ Պետք է միայն խնամքով կազմակերպել և կփրկվի թե՛ իր կյանքը, թե՛ պատիվը։ Եթե միայն այդ անիծյալ օղը մինչև այդ չպայթի...

Մարդուք Կրասը շտապ կապվեց մի քանի հոգու հետ և դասավորեց, որ իրեն գործուղեն Թաամի 2֊րդ (Տաս աստղերի տեղաշրջանի Թաիթին) շտապ հանձնարարությամբ։ Իհարկե, ոչ սեփական մարմնով. բարեխիղճ աստիճանավորը չի ծախսի պետական միջոցներն իր մարմինը հարյուրավոր լուսատարիներ այն կողմ ուղարկելու վրա, երբ անհրաժեշտ է գործուղել միայն գիտակցությունը։ Խնայող, վստահարժան Մարդուքը կուղևորվի գիտակցափոխության միջոցով։ Նա կպահպանի ցելսուսային սովորությունների եթե ոչ ոգին, ապա արտաքին ձևը, լքելով քթում ուրախ տկտկացող նվեր պարունակող իր մարմինը։

Անհրաժեշտ էր բացակայության ընթացքում մարմինը բնակեցնող գիտակցություն գտնել։ Սակայն դա դժվար չէր։ Գալակտիկայում չափազանց շատ գիտակցություններ կան և չափազանց քիչ մարմիններ։ (Թե ինչու է այդպես, ոչ ոք չգիտի։ Ի վերջո, բոլորին սկզբից տրվել է թե մեկը, թե մյուսը։ Բայց ոմանք վերջում հարկ եղածից շատ են ունենում. լինի դա հարստություն, հզորություն, թե մարմին, իսկ ոմանք՝ պակաս։)

Մարդուքը կապվեց «Ճգնավոր և ընկ.» ֆիրմայի հետ (մարմիններ բոլոր նպատակների համար)։ Ճգնավորը հարմար օբյեկտ ուներ՝ ուժեղ արտահայտված երիտասարդ արական սեռի տերրացի, որ անխուսափելի մահվան վտանգի առաջ էր և պատրաստ էր բախտը փորձելու։

Այդպես Մարվին Ֆլինը հայտնվեց Ցելսուս 5֊րդում։

Այս անգամ շտապելու հարկ չեղավ։ Տեղ հասնելով, Մարվինը հնարավորություն ունեցավ հետևել գիտակցափոխական ընդունված պրոցեդուրին։ Նա անշարժ պառկել էր, դանդաղ ընտելանալով իր նոր մարմնին։ Մարվինը փորձեց վերջավորությունները, ստուգեց զգայարանները և ստույգ հաշվարկեց անալոգային ու համեմատական գործոնների համար ուղեղի առաջնային մասից ճառագայթվող կուլտուր֊կոնֆիգուրացիոն բեռը։ Հետո չափեց ուղեղի ետնամասի զգացմունքային և կառուցվածքային գործոնները Հարավային խաչի համաստեղության, ոտնակետի և թամբակետի հանդեպ։ Այդ ամենը նա արեց մեքենայաբար, ուշադրությունն առանձնապես չկենտրոնացնելով։

Ցելսուսային մարմինը, ինչպես պարզվեց, վրան լավ էր նստում՝ ժառանգական բարձր մակարդակով և գերազանց հիմնահետևողական ու պատահականադիսպերսիոն կառուցվածքով։ Իհարկե, կային պրոբլեմներ՝ եռանկյունի թեքությունը անմիտ էլիպսային ձև ուներ, իսկ ՈՒՃԿ֊ները (Ունիվերսալ Ճ կետեր) ավելի շատ մանգաղաձև էին, քան սեղանաձև։ Բայց դա պետք էր սպասել 3B կարգի մոլորակում, նորմալ հանգամանքների դեպքում այդ ամենը ոչ մի անհանգստություն չէր պատճառի։

Ընդհանուր առմամբ այդպիսի մարմնա֊միջավայրային֊կուտուր֊խմբի հետ կարելի էր համակերպվել ու համընկնել։

— Ոչինչ, լավ է,— ի մի բերեց Մարվինը։— Եթե միայն այդ անիծյալ քթի օղը չպայթի։

Նա ոտքի կանգնեց և սկսեց զննել շուրջը։ Աչքովն ընկած առաջին բանը Մարդուք Կրասի գրությունն էր, որը նա կապել էր դաստակին, որպեսզի Մարվինը նկատի։ Այնտեղ գրված էր.

«Հարգելի գիտակցափոխվող.

Բարի գալուստ Ցելսուս։ Հասկանում եմ, որ ձեզ համար գալուստն այնքան էլ բարի չէ և ցավում եմ ձեզնից ոչ պակաս։ Բայց ես ձեզ անկեղծ խորհուրդ կտայի փախուստի մասին բոլոր մտքերը մի կողմ դնել և փոխարենը կենտրոնանալ հաճելի ժամանակ անցկացնելու վրա։ Ձեզ երևի մխիթարի այն միտքը, որ ըստ վիճակագրության՝ սև նվերների հետևանքով մահացությունն ավելի շատ չէ, քան պլուտոնիում հանքում դժբախտ դեպքերի հետևանքով, եթե դուք հանքափոր եք։ Ուստի ոչ մի բանի մասին մի մտածեք և ձեզ լավ զգացեք։

Իմ բնակարանը և այնտեղ գտնվող ամեն ինչ ձեր տրամադրության տակ է։ Մարմինս նույնպես, թեև հույս ունեմ, որ շատ չեք հոգնենցի այն, ուշ չեք պառկեցնի քնելու և ալկոհոլով շատ չեք ծանրաբեռնի։ Ձախ դաստակը վնասված է, ուստի զգույշ եղեք ծանրություններ բարձրացնելիս։ Հաջողություն, և աշխատեք չհուզվել, քանի որ դա երբեք ոչ մեկին չի օգնել հարց լուծելու։

Հ.Գ. Ես գիտեմ, որ դուք ջենտլմեն եք և չեք փորձի հանել քթի օղը։ Բայց ուզում եմ ձեզ տեղյակ պահել, որ միևնույն է ոչինչ չի ստացվի, քանի որ այն փակված է Ջեյվերգի միկրոսկոպային հատուկ մոլեկուլյար կողպեքով։ Նորից ցտեսություն, իրոք փորձեք բոլոր այս տհաճ բաները մոռանալ և լավ անցկացնել ձեր երկու շաբաթը մեր մոլորակում։

Անկեղծորեն՝
ՄԱՐԴՈՒՔ ԿՐԱՍ»

Սկզբից Մարվինը զայրացավ։ Սակայն հետո ծիծաղեց և ճմռթեց գրությունը. Մարդուքն անկասկած սրիկայի մեկն էր, բայց համակրելի էր ու առատաձեռն։ Մարվինը որոշեց իր կասկածելի գործարքից հնարավորին չափ շատ օգուտ քաղել, մոռանալ շրթունքի վերևում հանգրվանած ենթադրյալ ռումբի մասին և Ցելսուսում լավ ժամանակ անցնակցնել։

Նախ ուսումնասիրեց իր նոր տունը և գոհ մնաց։ Դա ամուրիի բույն էր, ստեղծված ապրելու, այլ ոչ թե պարզապես բազմանալու համար։ Կառուցվածքային հիմնական գիծը՝ պենտաբրախիան, արտացոլում էր Կրասի հասարակական դիրքը։ Պակաս շքեղ բնակարանները սովորաբար երեք կամ չորս սրահ էին ունենում, իսկ Հյուսիսային Ճահճուտի հետնախորշերում ամբողջ ընտանիքներ էին տեղավորվում քոսոտ մոնո և դուոբրախետային տներում։ Ինչևէ, մոտ ապագայում կառավարությունը բնակարանային ռեֆորմ էր խոստացել։

Խոհանոցը կոկիկ էր ու ժամանակակից, լի համեղահամ ուտեստներով՝ պուլիկներով շաքարած որդեր, էկզոտիկ ծղնու սալաթի, Թուփիբորայի, Փենատուլայի, Գորգոնայի և Ռենիլլայի ախորժալի շերտակտորներ։ Կար մի տուփ սագի պաշտետ՝ ռոտիֆերա֊խորոձայի սոուսի մեջ, և մի փաթեթ սառեցրած քաղցր ու թթու Ուկա։ Բայց... ամուրին մնում էր ամուրի՝ չկար հիմնաբուրդ, չկար նույնիսկ մի բոքոն գաստրոպոդ կամ գեթ մի շիշ կոճապղպեղի մեղր։

Երկար, զիգզագաձև սրահներով Մարվինը հասավ երաժշտական սենյակ։ Այստեղ էլ Մարդուքը ժլատություն չէր արել։ «Իմպերիալ» մոդելի հսկայական ուժեղարարը, կողքին երկու «Տիրան» բարձրախոս, զբաղեցնում էր սենյակի մեծ մասը։ Մարդուքն օգտագործում էր քառասուն ալիքանոց շեղումով «Ուիրլփուլ» կիսամիքս միկրոֆոն, և անհաստատուն կոկորդախոռոչ պասիվ կարգավորիչով «լայնացող» տիպի զգայադիսկրիմինացիոն դիապազոնային փոխարկիչ։ Ձայնը հաղորդվում էր պատկերավերականգնման միջոցով, բայց կարելի էր փոխել մարող մոդուլյացիայի ռեժիմի։ Մի խոսքով, շատ լավ սիրողական կոմբայն։

Սիստեմի սիրտն ու հոգին, իհարկե, ինսեկտարիումն47 էր՝ «Սուպերմաքս» մոդելի մի օրիգինատոր, ավտոմատիկ և ձեռքի ընտրող ու խառնող փոխարկիչներով, կանոնավորված մատուցումով, փոխանցումով ու տարբեր մաքսիմումացնող և մինիմումացնող հարմարանքներով։

Մարվինն ընտրեց «Ծղրիդի գավոտը» (Քորեստալ, 431 B) և սկսեց ունկնդրել հուզաթրթիռ տրախեալ48 օբլիգատոյին ու զույգ Մալֆիգյան գլանիկների նուրբ բասային նվագակցությանը։ Թեև Մարվինը երաժշտության մեծ գիտակ չէր, նա միանգամից հասկացավ, որ ինսեկտարիումի խորքի իր բնից դուրս նայող կապտաշերտ ծղրիդը, որի երկրորդային կրծքասեգմենտը թեթևակի բաբախում էր, վիրտուոզ կատարող է։

Կռանալով, Մարվինը գոհունակությամբ գլուխով արեց։ Կապտաշերտ ծղրիդը շրխկացրեց վերին ծնոտը, հետո կրկին սկսեց երգել։ (Նրան հատուկ վարժեցրել էին դիսկանտով երգել և բեմի վրա իրեն հոյակապ պահել՝ փայլուն մի կատարող, որը գրավում էր ավելի շուտ արտիստիզմով, քան երաժշտականությամբ։ Բայց Մարվինը չգիտեր այդ բանը)։

Մարվինը ռեժիմը «ակտիվից» փոխեց «պասիվի»։ Ծղրիդը ետ գնաց քնելու։ Ինսեկտարիումը ձայնագրություններով հարուստ էր, հատկապես շատ էին օրաբզեզների սիմֆոնիաները և նոր ու արտասովոր թրթուրերգերը, սակայն Մարվինը դեռ այնքան հետազոտելու բան ուներ, որ չուզեց ժամանակ կորցնել։

Հյուրասենյակում Մարվինը թիկնեց հինավուրց ու փառահեղ մամռանստարանին (իսկական Ուորմսթերթըր), գլուխը հենեց հնամաշ գրանիտե հենախոռոչին և փորձեց հանգստանալ։ Բայց քթի օղը տկտկում էր, շարունակ հիշեցնելով, որ գործերը բարեհաջող չեն։ Նա ձեռքը երկարեց և ցածր սեղանին թափված կույտի միջից վերցրեց առաջին պատահած արագափայտիկը։ Անտենաներն արագ անցկացրեց կտրվածքների վրայով, սակայն ապարդյուն։ Չէր կարողանում կենտրոնանալ նույնիսկ այդ թեթև գրականության վրա։ Մարվինը նեղսրտած մի կողմ նետեց արագափայտիկը և փորձեց ապագայի որոշ ծրագրեր կազմել։

Բայց անողորմ դինամիզմը ճնշում էր նրան։ Մարվինը ստիպված էր խոստովանել, որ իր կյանքի րոպեները խստորեն սահմանափակված են և արագորեն սպառվում են։ Նա ուզում էր մի այնպիսի արարք գործել, որը կհավերժացնի իր վերջին ժամերը։ Բայց ի՞նչ։

Մարվինը սահեց֊ելավ Ուորմսթերթըրի վրայից և քայլեց հիմնական սրահով, նեղսրտությունից չանչերը կտտացնելով։ Հետո, հանկարծակի որոշում կայացնելով, գնաց հանդերձասենյակ։ Այնտեղ բրոնզ֊ոսկե խիտինից մի նոր երեսվածք ընտրեց և խնամքով հարմարեցրեց ուսերին։ Ցցամաղերին անուշաբույր սոսինձ քսեց և en brosse49 հարդարեց դեմքի վրա։ Անտենաներին թույլ կարծրացուցիչ ցայեց, ըստ նորաձևության պահանջների վաթսուն աստիճան թեքվածություն հաղորդեց և թողեց, որ հմայիչ կերպով վար հակվեն։ Ի վերջո, միջնամասին Նարդոսի Ավազ ցանեց և ուսահոդերը լամպամուրով ցայտունացրեց։

Հայելու մեջ նայելով, նա գտավ, որ վատ տեսք չունի. լավ հագնված էր, բայց ոչ պճնված։ Մարվինը եկավ այն եզրակացության, որ ինքը պատկառելի, ինտելեկտուալ երիտասարդի տեսք ունի։ Ծռմռաստղ չի, բայց ոչ էլ, անշուշտ, հարբախարդախ է։

Նա հիմնական մուտքով դուրս եկավ և դուռը կողպեց։

Մթնշաղ էր։ Գլխավերևում փայլում էին աստղերը, որոնց ցոլքը, սակայն, խամրում էր քաղաքի սիրտը կազմող անհամար բների (մասնավոր և պետական) ֆոնի վրա։ Այդ տեսարանն ալեկոծեց Մարվինի հոգին։ Անշուշտ, անշուշտ, ինչ֊որ տեղ, հսկա քաղաքի անվերջանալի իրար հյուսվող փողոցներից մեկում, անիմանալի ուրախություն է սպասում նրան։ Կամ, գոնե, մեղմ մոռացություն։

Եվ այդպես, տխուր, սակայն լի վեհերոտ հույսերով, Մարվինը քայլում էր դեպի անհանգիստ ու հրապուրիչ Գլխավոր Առուն՝ քաղաքի կենտրոնական փողոցներից մեկը, որոնելով այն, ինչ ճակատագիրն էր կանխորոշել իրեն։

ԳԼՈՒԽ 16

Ոտքերը լայն գցելով ու օրորվելով, կաշվե երկարաճիտ կոշիկները ճռճռացնելով, Մարվին Ֆլինը քայլում էր փայտե մայթով։ Օշինդրի ու չափարելի50 խառը բուրմունքը թույլ խտղտացնում էր նրա ռունգները։ Երկու կողմից տների աղյուսե պատերը մեքսիկական արծաթի պես փայլատակում էին լուսնի տակ։ Մոտակա սալունից51 բանջոյի ճղճղան ձայներ էին լսվում։

Կնճռոտվելով, Մարվինը ոտքը կախ գցեց։

Օշի՞նդր։ Սալուննե՞ր։ Ի՞նչ է կատարվում այստեղ։

— Բա՞ն է եղել, օտարական,— լսվեց մի խռպոտ ձայն։

Ֆլինը կտրուկ շրջվեց։ Գլխավոր խանութի մոտից, ստվերի միջից ինչ֊որ մեկը դուրս քայելց։ Դա մի կովբոյ֊թափառաշրջիկ էր՝ ռնգախոս, նեղթիկունք մի մուրացիկ, փոշոտ սև գլխարկը մրոտ ճակատի վրա ծիծաղաշարժ կերպով կողքի թեքած։

— Այո, ինչ֊որ լուրջ բան է եղել,— ասաց Մարվինը։— Ամեն ինչ տարօրինակ է թվում։

— Բան չկա,— հավատացրեց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։— Պարզապես փոխվել է մետաֆորային ստանդարտների քո սիստեմը և, աստված վկա, դրանում հանցանք չկա։ Ի միջի այլոց, պետք է ուրախ լինես, որ ազատվել ես այն զարհուրելի անասնամիջատային համեմատություններից։

— Համեմատություններս նորմալ էին,— ասաց Մարվինը,— ի վերջո, ես Ցելսուս 5֊րդում եմ և ապրում եմ բնի մեջ։

— Հետո՞ ինչ,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։— Ի՞նչ է, երևակայությունից զո՞ւրկ ես։

— Երևակայությունս տեղն է, դեռ մի բան էլ ավելին,— ցասումով ասաց Մարվինը։— Բայց հարցը դա չէ։ Ես պարզապես նկատի ունեմ, որ անկապ բան է երկրային կովբոյի պես մտածելը, եթե ինչ֊որ խլուրդանման արարած ես Ցելսուսում։

— Ինչ արած,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։— Դու գերծանրաբեռնել ես անալոգիզացիայի քո ունակությունը և «վառել ապահովիչները»։ Համապատասխանորեն, քո զգայարանները փորձում են վիճակը նորմալացնել։ Այս վիճակը հայտնի է որպես «մետաֆորային դեֆորմացիա»։

Այժմ Մարվինը հիշեց, որ միստր Բլանդըրսն իրեն նախազգուշացրել է այդ երևույթի կապակցությամբ։ Մետաֆորային դեֆորմացիան՝ միջաստղային ճանապարհորդությունների այդ հիվանդությունը, հանկարծակի և առանց զգուշացման համակել էր նրան։

Մարվինը գիտեր, որ դա վտանգավոր է, սակայն միակ զգացումը թեթևակի զարմանքն էր։ Նրա զգայությունները համընկնում էին ընկալությունների հետ, քանի որ չգիտակցված փոփոխությունը չզգացված փոփոխություն է։

— Ե՞րբ,— հարցրեց նա,— ես կսկսեմ տեսնել իրերն այնպես, ինչպես կան։

— Փիլիսոփային արժանի հարց,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։— Բայց քո դեպքում այդ սինդրոմը կանցնի, եթե երբևէ վերադառնաս Երկիր։ Եթե, սակայն, շարունակես ճանապարհորդել, պերցեպտուալ անալոգիազացիան ավելի ու ավելի կաճի, թեև հնարավոր է, որ քո առաջնային իրավիճակաընկալային կոնտեքստում երբեմն ռեմիսիա լինի52։

Մարվինը մտածեց, որ այդ ամենը հետաքրքիր է, բայց ոչ վտանգավոր։ Նա ջինսը վեր քաշեց և կովբոյական ժարգոնով ասաց.

— Էհ, բախտի բան է, եթե թուղթը բաժանել են, պետք է խաղաս, հիմա հո դրա համար ամբողջ գիշեր այստեղ չե՞նք կանգնի։ Ո՞վ ես դու, օտարական, ասա ինձ ու այդքան բան։

— Ես,— ինքնագոհությամբ ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը,— նա եմ, առանց որի քո երկխոսությունն անհնար կլիներ։ Ես անձնավորված անհրաժեշտություն եմ, առանց ինձ դու ստիպված կլինեիր ինքդ հիշել մետաֆորային դեֆորմացիայի տեսությունը, ինչն ըստ իս քեզ դժվար թե հաջողվեր։ Մի քիչ փող տուր, շարունակեմ։

— Այդպես գնչուներն են խոսում,— արգահատանքով ասաց Մարվինը։

— Կներես,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը, ընդ որում նրա ձայնի մեջ ամոթի հետք անգամ չկար։— Ծխելու բան ունե՞ս։

— Ինքդ պիտի փաթաթես,— ասաց Մարվինը, Բուլլ Դարհամ թութունի քիսան մեկնելով։ Նա մի րոպե ուշադիր դիտեց իր ընկերոջը, հետո ասաց.— Տեսքից քոսոտի մեկն ես, կիսով չափ էշ ու կիսով չափ բորենի։ Բայց ես երևի քո հետ գամ, ինչ էլ որ լինես։

— Բրա՛վո,— լրջորեն ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը,— լեզվական ու տեքստային փոփոխությունները հաղթահարում ես նույնքան վստահ, որքան կապիկը կհաղթահարեր բանանի կեղևները։

— Շատ շքեղ լեզվող ես խոսում,— ասաց Մարվինը։— Հիմա ի՞նչ ենք անելու, պրո՛ֆ։

— Պիտի դիմենք,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը,— դեպի մոտակա վատահամբավ սալունը։

— Յիփի՛53,— ասաց Մարվինը և ծնկները ծալելով ներս մտավ սալունի չղջիկի թևերի ձև ունեցող դռնով։

Մտնելուն պես իգական սեռի մի ներկայացուցիչ կպավ Մարվինի թևից։ Նա էլ բարելյեֆային ժպիտով նայեց Մարվինին։ Կնոջ քնկոտ աչքերը ներկված էին՝ զվարթություն արտահայտելով, թառամած դեմքին սուտ կենդանության հիերոգլիֆներ էին նկարած։

— Վերև գնանք, փիսի՛կ,— գոչեց զարհուրելի վհուկը։— Ուրախ ժամանակ կանցկացնենք։

— Զարմանալի է,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։— Սովորությունը կանխորոշել է այս տիկնոջ դիմակը, պահանջելով, որ հաճույք վաճառողը ձևացնի, թե ինքն էլ հաճույք է զգում։ Ծանր պահանջ է դա, իմ բարեկամներ, պահանջ՝ որը չի դրվում ոչ մի այլ գործով զբաղվողի վրա։ Օրինակ՝ ձնկավաճառին թույլ է տրվում տառեխից խորշել, բանջարեղեն ծախողը կարող է զզվել շաղգամից և նույնիսկ լրագրավաճառ տղան իրավունք ունի անգրագետ լինել։ Մինչև իսկ սրբերը պարտավոր չեն հաճույք զգալ իրենց մարտիրոսություններից։ Միայն խեղճուկրակ հաճույք վաճառողները, Տանտալուսի54 նման, պետք է հավերժ սպասեն խնջույքին, որը չի լինելու։

— Ընկերդ շատ հանաքչի է,— ասաց ֆուրիան55։— Բայց դու ինձ բոլորից շատ ես դուր գալիս, ջանիկս, քեզ որ նայում եմ, մեջս ամեն ինչ հալվում է։

Մեգերայի56 վզից շղթա էր կախված, որի վրա շարված էին մի փոքրիկ գանգ, դաշնամուր, աղեղ, երեխայի կոշիկ, դեղնած ատամ։

— Ի՞նչ են սրանք,— հարցրեց Մարվինը։

— Սիմվոլներ,— ասաց կինը։

— Ինչի՞ սիմվոլներ։

— Վերև արի և ես քեզ ցույց կտամ, թութուշիկս։

— Եվ այսպիսով,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը,— մենք գործ ունենք կանացի բնության չմտածված ու վայրի պոռթկումի հետ, որի համեմատ մեր տղամարդկային կրքերը պարզապես մանկական խաղալիք են թվում։

— Արի՛,— գոռում էր հարպիան57, հաղթանդամ մարմինը կեղծ կրքից ցնցելով, առավել ևս ահավոր, քանզի այդ կիրքն իսկական էր։— Վերև՛։ Դեպի անկողի՛ն,— ճչում էր նա, մոնղոլական դատարկ բեռնապարկի չափի ու պարունակության կուրծքը Մարվինին սեղմելով։— Գնանք, քեզ լավ բանե՛ր ցույց կտամ,— բղավում էր նա, Մարվինին փաթաթելով ծանր սպիտակ ոտքը՝ կեղտոտ և երակները լայնացած։— Երբ իմ հետ ժամանակ անցկացնես,— ոռնում էր նա,— այն ժամանակ կհասկանաս ինչն ինչոց է։— Եվ նա վավաշոտ՝ Մարվինին քսեց իր արտաքին սեռական օրգանները՝ պինդ ու զրահապատ, ինչպես տիրանոզավրի ճակատ։

— Ը՜, շատ շնորհակալ եմ,— ասաց Մարվինը,— բայց այս րոպեին այնքան էլ...

— Ի՞նչ է, չե՞ս ուզում զվարճանալ,— թերահավատորեն հարցրեց կինը։

— Գիտեք, առանձնապես ոչ։

Կինը ուռուցիկ բռունցքները դրեց տոմտոմաձև կոնքերին և ասաց.

— Այս օրին էլ հասանք։— Բայց հետո փափկեց ու շարունակեց.— Բարեհաճ եղիր Վեներայի քաղցրաբույր հաճույքների պալատի հանդեպ։ Եռանդ գործիր, սըր, որպեսզի հաղթահարես մարդմինդ կաշկանդող այս անվայել թուլությունը։ Եկ, եկ, պարոն։ Շեփորն է հնչում և քեզ կոչ է անում շտապ հեծնել նժույգն ու գործի անցնել։

— Օ ոչ, ինձ թվում է չարժե,— կեղծ ծիծաղելով ասաց Մարվինը։

Չիլիական պոնչո֊թիկնոցի մեծության ու ձևի ձեռքով կինը ճանկեց նրա կոկորդը։

— Կգաս ու կանես՝ վախկոտ, քոսոտ, ինքնասիրահարված նարցիսիստ վիժվածքի մեկը, և կանես ինչպես հարկն է, թե չէ, Արեսը վկա, այդ բարակ վիզդ ճտի պես կոլորեմ։

Ողբերգությունն անխուսափելի էր թվում, քանզի կնոջ կիրքը թույլ չէր տալիս, որ նա իր պահանջները չափավորեր։ Մինչդեռ Մարվինի բարեհամբավ ամենահաղթ նիզակը փոքրացել ու սիսեռի չափ էր դարձել։ (Այդպես կույր բնությունը, մի հարձակումից նրան պաշտպանելով, մի այլ տեղ ինքն էր փորձանք հրահրում)։

Բարեբախտաբար, կովբոյ֊թափառաշրջիկը, ավելի շատ բանականության, քան իր բնական հակումների թելադրանքով, ատրճանակի պատյանից մի հովհար հանեց, սեթևեթորեն ժպտալով առաջ հակվեց և թփթփացրեց գազազած կնոջ աջ՝ ռնգեղջյուրային թևին։

— Չհամարձակվե՛ս վնաս տալ նրան,— ծվծվան կոնտրալտոով ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։

Մարվինն արագ և նույնիսկ պատրաստակամորեն արձագանքեց։

— Այո, ասա որ ձեռ չգցի։ Այս ի՞նչ բան է, մարդ չի կարող նույնիսկ տնից երեկոյան դուրս գալ զբոսնելու, անպայման մի խայտառակ միջադեպ կլինի...

— Լաց մի լինի, ի սեր աստծո, լաց մի լինի,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։— Գիտես, որ տանել չեմ կարող, երբ լաց ես լինում։

— Ես չեմ լալիս,— ֆսֆսացրեց Մարվինը։— Ուղղակի ափսոսս է գալիս վերնաշապիկս, որը նա պատռեց։ Քո՛ նվերը։

— Մի ուրիշը կգնեմ,— ասաց կովբոյ֊թափառաշրջիկը։— Բայց տեսարաններ մի սարքի, էլ չեմ կարող տանել։

Կինը, ծնոտը կախ գցած, հայացքը սևեռել էր նրանց։ Մարվինն օգտվեց առիթից, գործիքների իր ուսապարկից մի մետաղե լծակ հանեց և, մտցնելով կնոջ ուռած կարմիր մատների արանքը, ազատվեց նրա ճանկից։ Կարճատև այդ պահը բավական եղավ, որպեսզի Մարվինն ու կովբոյ֊թափառաշրջիկը վազեն դուրս, հեռացատկեն դեպի անկյունը, բարձրացատկեն մի մայթից մյուսը և ձողացատկեն դեպի ազատություն։

ԳԼՈՒԽ 17

Հենց որ անմիջական վտանգը վերացավ, Մարվինը միանգամից ուշքի եկավ։ Մետաֆորային դեֆորմացիայի քողը մի պահ ետ քաշվեց, և Ֆլինը հայտնվեց պերցեպտուալ էմպիրիկ ռեմիսիայի վիճակում։ Որքան էլ ցավալի լիներ, այժմ արդեն պարզ էր, որ «կովբոյ֊թափառաշրջիկն» իրականում Ս. Քթուլու տեսակի խոշոր պարազիտ բզեզ էր։ Անտարակույս այդպես էր, քանի որ Քթուլու բզեզներին բնորոշ է երկրորդային ծորանը՝ ենթաորովայնային նյարդահանգույցից մի քիչ ցած ու ձախ։

Այդ բզեզները սնվում են ուրիշների էմոցիաներով, քանզի իրենց զգացմունքները վաղուց բթացել են։ Սովորաբար, նրանք պահ են մտնում մութ կամ ստվերոտ վայրերում, սպասելով, որ մի անզգույշ ցելսուսցի անցնի իրենց սեգմենտված ծնոտի մոտով։ Հենց այդպես էլ եղավ։

Տեղի ունեցածը հասկանալով, Մարվինը բզեզին շանթահարեց զայրույթի այնքան ուժեղ հոսանքով, որ Քթուլուն՝ որպես սեփական գերսուր էմոցիանալ զգայարանների զոհ, ուշագնաց փռվեց ճանապարհին։ Ապա Մարվինը կարգի բերեց իր բրոնզաոսկեգույն պատյանը, կարծրացրեց անտետնաները և շարունակեց ճամփան։

Նա մոտեցավ ավազի հանդարտահոս գետը կապող կամուրջին։ Հասնելով կենտրոնին, Մարվինը հայացքը սևեռեց ներքև՝ սև ու խորունկ կոհակներին, որ անհողդողդ հոսում էին դեպի հանելուկային ավազե ծովը։ Կիսահիպնոսացված, Մարվինը դիտում էր, մինչդեռ քթի օղը տկտկացնում էր իր մահաբեր ռիթմը երեք անգամ ավելի արագ, քան սրտի բաբախյունը։ Եվ նա մտածեց. «Կամուրջները հակադիր գաղափարների մարմնավորումն են։ Նրանց հորիզոնական հարթությունը հիշեցնում է մեզ մեր գերազանցության մասին, նրանց ուղղահայաց թեքությունը անդադար հիշեցնում է մեզ վերահաս անհաջողությունների, մահվան անխուսափելիության մասին։ Մենք խոչընդոտների միջով ճանապարհ ենք հարթում, բայց նախասկզբնական անկումը հավերժ մեր ոտքերի առջև է։ Մենք կառուցում ենք, ստեղծում, սակայն մահը գերագույն ճարտարապետն է, որը բարձունքներ կառուցում է միայն անդունդների կողքին։

Օ՜ ցելսուսցիներ, բարեկառույց կամուրջներ անցկացրեք հազարավոր գետերի վրայով և իրար կապեք մոլորակի անհամաչափ ուրվագծերը. զուր են ձեր ջանքերն ու վարպետությունը, քանզի ներքևում հողը ձեզ է սպասում՝ հանգիստ, համբերատար։ Ցելսուսցիներ, ձեր առջև լայն ճանապարհ է փռված, որը տանում է դեպի հաստատ մահ։ Ցելսուսցիներ, չնայած խորամանկ եք ու հնարագետ, մի դաս ունեք սովորելու. սիրտը ստեղծված է, որպեսզի խոցվի, իսկ մնացածն ունայն է ու երկրորդական»։

Այսպես էր խորհում Մարվինը՝ կանգնած կամուրջի վրա։ Եվ մի սուր տենչ համակեց նրան՝ ցանկացավ վերջ տալ ցանկանալուն, հրաժարվել հաճույքից և տառապանքից, վերջ տալ նվաճելու և պարտություն կրելու սին փորձերին և չշեղվել կյանքի հիմնական խնդրից՝ մահից։

Մարվինը դանդաղ մագլցեց բազրիքին և կանգնեց՝ հավասարակշռություն պահպանելով ավազի խայտուն ալիքների վերևում։ Եվ հանկարծ աչքի ծայրով մի ստվեր տեսավ, որը կտրվեց գետնից, զգույշ շարժվեց դեպի բազրիքը, ուղիղ կանգնեց, հավասարակշռություն պահպանելով անդունդի վրա և, հաշվի չառնելով վտանգը, կռացավ...

— Կանգնի՛ր։ Սպասի՛ր,— գոռաց Մարվինը։ Նրա սեփական մռայլ ցանկությունը միանգամից ի չիք դարձավ։ Նա միայն տեսնում էր, որ իր նմանը վտանգի մեջ է։

Ստվերը խոր շունչ քաշեց և կտրուկ նետվեց վար՝ դեպի լայներախ գետը։ Մարվինը հետևեց նրան և հաջողացրեց կոճից բռնել։ Քիչ էր մնում ինքն էլ ընկներ, այնքան մեծ էր նետվողի թափը։ Բայց շտապ ուժերը լարելով, նա ծծիչները կպցրեց ծակոտկեն քարե մայթին, հենման կետը հաստատուն դարձնելու համար տարածեց ներքին վերջավորությունները, երկու վերին վերջավորությունները փաթաթեց լապտերասյունին և մնացած երկու ձեռքերով ամուր կառչեց ընկնողից։

Մի պահ անկայուն հավասարակշռություն տիրեց, հետո Մարվինի ուժը գերակշռեց անհաջողակ ինքնասպանի ծանրությանը։ Դանդաղ, զգուշորեն, Մարվինը քաշում էր, բռնելով մեկ թաթից, մեկ սրունքից, առանց մի պահ շունչ առնելու, մինչև նետվողին ապահով տեղ հանեց։

Սեփական ինքնասպանության մասին բոլոր խոհերը լքել էին նրան։ Մարվինը ճանկեց ինքնասպանի ուսերը և կատաղորեն թափահարեց նրան։

— Հիմարի՛ գլուխ,— գոռաց նա։— Ի՞նչ վախկոտի մեկն ես եղել։ Միայն ապուշը կամ խելագարն է այդպիսի ելք փնտրում։ Մի՞թե ուղեղ չունես, անիծյալ...

Նա կես խոսքի վրա կանգ առավ։ Անհաջողակ ինքնասպանը նրան էր նայում, դողալով, աչքերը փախցնելով։ Եվ այժմ Մարվինն առաջին անգամ հասկացավ, որ կնոջ է փրկել։

ԳԼՈՒԽ 18

Ավելի ուշ, մոտակա ռեստորանի մեկուսի խցիկում, Մարվինը ներողություն խնդրեց իր կոպիտ բառերի համար, որոնք նրա բերանից թռել էին վայրկյանի ազդեցության տակ։ Բայց կինը, նրբագեղորեն ճանկերը կտտացնելով, ներողության մասին լսել իսկ չուզեց։

— Որովհետև դուք ճիշտ եք,— ասաց նա։— Ինձ պես կարող էր վարվել ապուշը կամ խելագարը, եթե ոչ միանգամից և՛ մեկը, և՛ մյուսը։ Ձեր խոսքերը ճիշտ էին։ Պետք է թողած լինեիք, որ ցատկեի։

Մարվինը նոր միայն զգաց, որ կինը չքնաղ է։ Նա փոքրամարմին էր, գլուխը հազիվ էր հասնում Մարվինի վերին կրծքավանդակին, սակայն արտասովոր նուրբ կառուցվածք ուներ։ Միջնամարմինը քնքուշ ու իդեալական ցիլինդրաձև թեքություններ ուներ, հպարտ գլուխը մարմնից մի փոքր առաջ էր հակված՝ սիրտ հալեցնող հինգ աստիճան անկյան տակ։ Դիմագծերը կատարյալ էին, սկսած բարեձև ուռած ճակատից մինչև քառակուսի ծնոտը։ Զույգ ձվադիրները համեստորեն թաքցրած էին սպիտակ սատինե «արքայադուստր» գոտիով, որի տակից երևում էր միայն փայլուն կանաչ մարմնի հոգեմաշ մի ակնարկ։ Բոլոր ոտքերին նարջնագույն գուլպաներ կային, որոնք է՛լ ավելի ընդգծում էին հոդերի փափուկ սեգմենտացիան։

Թո՛ղ նա անհաջողակ ինքնասպան լիներ, բայց նա միաժամանակ Ցելսուսում Մարվինի տեսած ամենացնցող գեղեցկուհին էր։ Մարվինի կոկորդը չորացավ, իսկ զարկերակը սկսեց կատաղի բաբախել։ Նա զգաց, որ սևեռուն նայում է բարձր ձվադիրները թաքցնող և միաժամանակ ի ցույց դնող սպիտակ սատինին։ Հասկացավ, որ չի կարողանում հայացքը կտրել երկար, սեգմենտավորված վերջավորության զգայախառն գծագրությունից։ Թունդ շառագունելով, Մարվինն իրեն ստիպեց նայել կնոջ ճակատի գեղեցիկ կնճռված սպիին։

Կինը կարծես չէր նկատում Մարվինի խանդավառ ուշադրությունը։ Անկաշկանդորեն նա ասաց.

— Երևի պետք է ներկայանանք միմյանց... տվյալ հանգամանքներում։

Նրանք երկուսով անզուսպ ծիծաղեցին այդ սրախոսության վրա։

— Իմ անունը Մարվին Ֆլին է,— ասաց Մարվինը։

— Իսկ իմը՝ Ֆտիսթիա Հելդ,— ասաց երիտասարդ կինը։

— Ես ձեզ կանվանեմ Կետի, եթե դեմ չեք,— ասաց Մարվինը։

Նրանք երկուսով կրկին ծիծաղեցին։ Հետո Կետին լրջացավ։

Նկատի առնելով ժամանակի չափից դուրս արագ վազքը, նա ասաց.

— Մեկ անգամ ևս շնորհակալություն եմ հայտնում ձեզ։ Իսկ այժմ պետք է հեռանամ։

— Իհարկե,— ասաց Մարվինը, տեղից ելնելով։— Ե՞րբ կարող եմ կրկին ձեզ տեսնել։

— Երբեք,— ասաց նա ցածր ձայնով։

— Բայց ես պե՛տք է տեսնեմ,— բացականչեց Մարվինը։— Ուզում եմ ասել, այժմ, երբ գտել եմ ձեզ, ոչ մի դեպքում չեմ կարող թույլ տալ, որ գնաք։

Կետին տխուր օրորեց գլուխը։

— Գոնե մեկ֊մեկ,— մրմնջաց նա,— կհիշե՞ք իմ մասին։

— Մենք չպետք է իրար ասենք ցտեսություն,— ասաց Մարվինը։

— Օ ո՛չ, չի լինի ոչ մի տեսություն,— պատասխանեց Կետին, բայց ոչ դաժանորեն։

— Այլևս երբեք չե՛մ ժպտա ես,— բացականչեց Մարվինը։

— Մի ուրիշը կգրավի իմ տեղը,— պատասխանեց Կետին։

— Դու գայթակղությո՛ւն ես,— ցասումով գոչեց Մարվինը։

— Մենք նման ենք երկու նավի, որոնք մթության միջով անցան իրար կողքից,— ուղղեց Կետին։

— Մի՞թե երբեք կրկին չենք հանդիպի,— չէր հանդարտվում Մարվինը։

— Միայն ժամանակը կարող է պատասխանել։

— Ես աղոթում եմ, որ լինեմ կողքիդ, ուր էլ գտնվես,— հույսով ասաց Մարվինը։

— Արևից արևելք և լուսնից արևմուտք,— պատասխան տվեց Կետին։

— Դու դաժան ես վարվում ինձ հետ,— շրթունքներն ուռեցրեց Մարվինը։

— Ես չգիտեի, թե ժամը քանիսն է,— ասաց Կետին։— Բայց հիմա գիտեմ, թե ժամը քանիսն է։— Եվ այդ խոսքերով նա քամու արագությամբ շրջվեց ու դուրս նետվեց դռնից։

Մարվինը նայեց, թե ինչպես է նա հեռանում, ապա նստեց բարի կանգնակի մոտ։

— Մեկն իմ սիրունիկի համար, մյուսը՝ ճանապարհի,— ասաց նա բարմենին։

— Կանայք երկերեսանի են,— կարեկցաբար մեկնաբանեց բարմենը, խմիչք լցնելով։

— Կյանքս առանց նրա տխուր է ու անիմաստ, ուզում եմ երգել այդ մասին,— ասաց Մարվինը։

— Տղամարդուն կին պետք է,— ասաց բարմենը։

Մարվինը վերջացրեց խմիչքը և պարզեց բաժակը։

— Վարդագույն կոկտեյլ՝ երկնագույն տիկնոջ պատվին,— պատախանեց նա։

— Գուցե հիմա տխրում է,— կարծիք հայտնեց բարմենը։

— Չգիտեմ, թե ինչու եմ այսպես սիրում նրան,— հայտարարեց Մարվինը։— Բայց գոնե հաստատ գիտեմ, թե ինչու երկնքում արև չկա։ Միայնությանս մեջ նա հանգիստ չի տալիս ինձ, ինչպես կողքի բնակարանի ճնգճնգացող դաշմանուրը։ Սակայն միևնույն է չեմ հեռանա, ինչպես էլ որ հետս վարվի։ Գուցե եղածը մի սովորական արկած էր, այդուհանդերձ միշտ կհիշեմ ապրիլ ամիսը և նրան, երբ երեկոյան զեփյուռը գգվում էր ծառերին, բայց ոչ ինձ համար և...

Դժվար է գուշակել, թե Մարվինը ինչքան կշարունակեր իր հեծեծանքները, եթե հազիվ կրծքավանդակին հասնող և երկու ոտնաչափ դեպի ձախ գտնվող մի ձայն չշշնջար.— հե՛յ, պարո՛ն։

Մարվինը շրջվեց և տեսավ մի փոքահասակ, գիրուկ, քրջոտ հագնված ցելսուսցու՝ նստած կողքի աթոռին։

— Ի՞նչ կա,— կոպիտ հարցրեց Մարվինը։

— Գուցե դուք ուզում եք տեսնել այն շատ սիրուն մուչաչան58 մի ուրի՞շ անգամ։

— Այո, ուզում եմ։ Բայց ի՞նչ կարող եք դուք...

— Ես կորած անձերի մասնավոր հետաքննիչ֊խուզարկու եմ, հաջողություն երաշխավորված, եթե ոչ, մի վճարեք ոչ մի սենթ։

— Այդ ի՞նչ առոգանությամբ եք խոսում,— հարցրեց Մարվինը։

— Լոմբրոբական,— ասաց հետաքննիրչը։— Իմ անունը Խուան Վալդեզ է և ես գալիս եմ սահմանի այն կողմից Ֆիեստա59 երկրից հարստություն վաստակելու del norte60 մեծ քաղաքում։

— Ավազագջլի՛կ,— ատամների արանքից նետեց բարմենը։

— Այդ ի՞նչ բառ էր դուք ինձ անվանեցի՞ք,— կասկածելիորեն մեղմ հարցրեց փոքրամարմին լոմբրոբացին։

— Ես քեզ անվանեցի ավազագջլիկ, գարշելի փոքրիկ ավազագջլիկի մեկը,— մռլտաց բարմենը։

— Այդպես էլ մտածեցի,— ասաց Վալդեզը։ Նա ձեռքը տարավ դեպի իր լաթագոտին, հանեց մի երկար, երկսայր դանակ և խրեց բարմենի սիրտը, ակնթարթորեն սպանելով նրան։

— Ես փափուկ մարդ եմ, սինյոր,— ասաց Վալդեզը։— Ես շուտ նեղացող մարդ չի։ Ճիշտն ասած, իմ հայրենի՝ Մոնտանա Վերդե դե Լոս Տրես Պիկոս գյուղում, ես անվնաս մարդ էի համարվում։ Իմ ուզածը միայն այն է, որ թույլ տան պեյոտի բողբոջներ խնամել Լոմբրոբայի բարձր սարերում, այն ծառի շվաքի տակ, որ մենք անուն ենք տալիս «արևի գլխարկ», քանի որ դրանք չեն աշխարհի ամենալավ պեյոտի բողբոջներ։

— Հասկանում եմ,— ասաց Մարվինը։

— Եվ այդուհանդերձ,— ասաց Վալդեզն ավելի խստորեն,— երբ del norte շահագործողը վիրավորում է ինձ և անուղղակիորեն նսեմացնում է նրանց, ովքեր կյանք են տվել ու դաստիարակել ինձ, այդ դեպքում, սինյոր, կուրացնող կարմիր մշուշ է իջնում աչքերիս առջև, դանակն ինքն է հայտնվում ձեռքումս և կարագի պես խրվում աղքատների ու խեղճերի երեխաներին դավաճանողի սիրտը։

— Հասկանում եմ ձեր զգացմունքները։

— Եվ սակայն,— ասաց Վալդեզը,— չնայած իմ չտեսնված պատվախնդրությանը, ես վերին աստիճանի մանկամիտ եմ, միամիտ ու բարեհոգի։

— Անկեղծ ասած, ես դա նկատել էի,— ասաց Մարվինը։

— Ինչևէ։ Բավական է այդ մաին։ Հիմա, դուք ուզում եք ինձ վարձել հետաքննում այդ աղջկան գտնելո՞ւ։ Բայց իհարկե։ El buen pano en el arca se vende, verdad?61

— Si, hombre,— ծիծաղելով պատասխանեց Մարվինը,— Y el deseo vence al miedo!62

— Pues, adelante!63

Եվ ուս ուսի երկու բարեկամները քայլեցին դուրս՝ դեպի հաղթաբազուկ ասպետների նիզակների ծայրեր հիշեցնող հազարավոր փայլփլուն աստղերով լուսավորված գիշերային փողոց։

ԳԼՈՒԽ 19

Հենց որ ռեստորանից դուրս եկան, Վալդեզը իր բեղավոր շագանակագույն դեմքը շրջեց դեպի երկինք և որոշեց, թե որտեղ է գտնվում Ինվիդիուս համաստեղությունը, որը հյուսիսային լանություններում անսխալ ցույց է տալիս հյուսիս֊հյուսիս֊արևելյան ուղղությունը։ Որպես հիմք ընդունելով այդ, նա հաստատեց մի քանի հակադիր հարաբերություններ, օգտագործելով այտին փչող քամին (ժամում հինգ մղոն արագությամբ, դեպի արևմուտք) և ծառերի մամուռը (տերևները թափող ծառերի հյուսիսային կոճղամասերի վրա օրական մեկ միլիմետր աճող)։ Նա հաշվի առավ արևմտյան ուղղությամբ հնարավոր անճշտությունը՝ մեկ մղոնին մեկ ոտնաչափ (խոտորում) և հարավային ուղղությամբ հնարավոր անճշտությունը՝ հարյուր յարդին հինգ մատնաչափ (տրոպիզմի միացյալ էֆեկտներ)։ Բոլոր գործոնները նկատի առնելուց հետո նա քայլեց հարավ֊հարավ֊արևմտյան ուղղությամբ։

Մարվինը հետևեց իր նոր ընկերոջը։ Մի ժամից նրանք արդեն քաղաքից դուրս էին եկել և քայլում էին խոզանահերկ գյուղական հարթավայրով։ Եվս մեկ ժամ բավական եղավ, որպեսզի անհետանան քաղաքակրթության վերջին նշանները և մնան միայն գրանիտի անկարգ թափթփած ժայռակտորներ ու սաթի կեղտոտ, լպրծուն կույտեր։

Վալդեզը կարծես թե կանգ առնելու միտք չուներ, և Մարվինի մոտ կասկածի աղոտ նշույլներ հայտնվեցին։

— Իսկ ո՞ւր ենք գնում, որ,— վերջապես հարցրեց նա։

— Ձեր Կետիին գտնելու,— պատասխանեց բարեհոգի, կարմրաշագանակագույն Վալդեզը, ատամները շլացուցիչ փայլեցնելով։

— Նա իրո՞ք քաղաքից այդքան հեռու է ապրում։

— Ես գաղափար չունեմ, թե նա որտեղ է ապրում,— ասաց Վալդեզը, ուսերը թեթվելով։

— Չունե՞ք։

— Ոչ, չունեմ։

Մարվինը կտրուկ կանգ առավ։

— Բայց դուք ասացիք, որ գիտեք։

— Ես այդպիսի բան ոչ ասել եմ, ոչ էլ ակնարկել,— պատասխանեց Վալդեզը, կնճռոտելով մուգ շագանականգույն ճակատը։— Ես ասացի, որ կօգնեմ գտնել նրան։

— Բայց եթե չգիտեք, թե որտեղ է ապրում...

— Դա ամենևին կարևոր չէ,— ասաց Վալդեզը, խստորեն վեր տնկելով բրդոտ մատը։— Մեր խնդիրն այն չէ, որ գտնենք, թե որտեղ է Կետին ապրում, մեր խնդիրը պարզապես Կետիին գտնելն է։ Համենայն դեպս ես այդպես եմ հասկացել։

— Այո, իհարկե,— ասաց Մարվինը։— Բայց եթե մենք չենք գնում այնտեղ, ուր նա ապրում է, ապա ո՞ւր ենք գնում։

— Ուր որ նա երևի լինում է,— անվրդով ասաց Վալդեզը։

— Ա՜,— բացականչեց Մարվինը։

Նրանք քայլեցին զարմանահրաշ հսկա ժայռաքարերի միջով, մինչև վերջապես հասան թփուտներով ծածկված նախալեռներին, որոնք հոգնած ծովացուլերի նման պառկել էին շողացող կապույտ, բարձրաբերձ լեռնաշղթայի շուրջ։ Եվս մեկ ժամ անցավ, և Մարվինը կրկին անհանգստություն զգաց։ Սակայն այս անգամ նա իր անհանգստությունը զարտուղի ճանապարհով արտահայտեց, փորձելով խորամանկության միջոցով իմանալ ճշմարտությունը։

— Դուք Կետիին վաղո՞ւց գիտեք,— հարցրեց նա։

— Երբեք բարի բախտ չեմ ունեցել նրան հանդիպելու,— պատասխանեց Վալդեզը։

— Ուրեմն առաջին անգամ նրան տեսաք ռեստորանում ինձ հե՞տ։

— Դժբախտաբար ես նույնիսկ այնտեղ նրան չտեսա, քանի որ ձեր խոսակցության ժամանակ զուգարանում երիկամներիս միջից քար էի հանում։ Հնարավոր է, որ մի պահ տեսել եմ նրան, երբ շուռ եկավ ու հեռացավ, բայց ավելի շուտ դա պարզապես Դոփլերի էֆեկտ էր, որ առաջանում է կարմիր դռան շարժվելուց։

— Ուրեմն բոլորովին ոչինչ չգիտե՞ք Կետիի մասին։

— Միայն մի քիչ՝ այն, ինչ ձեզնից եմ լսել, որն անկեղծ ասած, փաստորեն հավասար է ոչինչ չիմանալուն։

— Այդ դեպքում, ինչպե՞ս,— հարցրեց Մարվինը,— կկարողանաք ինձ տանել այնտեղ, որտեղ նա գտնվում է։

— Դա բավական պարզ է,— ասաց Վալդեզը։— Եթե մի վայրկյան խորհրդածեք, ամեն ինչ կհասկանաք։

Մարվինը մի քանի վայրկյան խորհրդածեց, բայց այդպես էլ ոչինչ չհասկացավ։

— Տրամաբանորեն մտածեք,— ասաց Վալդեզը։— Ի՞նչն է իմ խնդիրը։ Գտնել Կետիին։ Ի՞նչ գիտեմ ես Կետիի մասին։ Ոչինչ։

— Այնքան էլ հուսադրող չի հնչում,— ասաց Մարվինը։

— Բայց սա միայն խնդրի կեսն է։ Ասենք թե ոչինչ չգիտեմ Կետիի մասին, այդ դեպքում ի՞նչ գիտեմ գտնելու մասին։

— Ի՞նչ,— հարցրեց Մարվինը։

— Բանն այն է, որ ես գիտեմ ամեն ինչ գտնելու մասին,— հաղթականորեն ասաց Վալդեզը, տերակոտագույն ձեռքերը հաղթականորեն թափահարելով։— Քանզի ես Որոնումների տեսության մասնագետ եմ։

— Ինչի՞ մասնագետ եք,— հարցրեց Մարվինը։

— Որոնումների տեսության,— ասաց Վալդեզն արդեն ոչ այնքան հաղթական։

— Ա՜,— անտարբեր ասաց Մարվինը։— Հա՜... դա հոյակապ է, և ես վստահ եմ, որ հրաշալի տեսություն կլինի։ Բայց եթե դուք Կետիի մասին ոչինչ չգիտեք, չեմ հասկանում, թե անգամ ամենալավ տեսությունն ինչով պիտի օգնի։

Վալդեզը հառաչեց և կարմրաշագանակագույն ձեռքով շոյեց բեղերը։

— Բարեկամս, եթե Կետիի մասին իմանայիք ամեն բան՝ սովորությունները, ընկերներին, ցանկությունները, չսիրած բաները, հույսերը, կասկածները, մտադրությունները և այլն, ինչ եք կարծում, կգտնեի՞ք նրան։

— Վստահ եմ, որ այո,— պատասխանեց Մարվինը։

— Նույնիսկ առանց Որոնումների տեսությունն իմանալո՞ւ։

— Այո։

— Այդ դեպքում,— ասաց Վալդեզը,— նույն ձևով մոտեցեք հակառակ պարագային։ Ես գիտեմ ամեն ինչ Որոնումների տեսության մասին և հետևաբար կարիք չունեմ որևէ բան իմանալու Կետիի մասին։

— Դուք վստա՞հ եք, որ դա նույն բանն է,— հարցրեց Մարվինը։

— Պետք է որ։ Ի վերջո, հավասարումը հավասարում է։ Մի ծայրից լուծելը կարող է ավելի երկար տևել, քան մյուս ծայրից լուծելը, բայց արդյունքի վրա չի ազդի։ Փաստորեն, մեր բախտը նույնիսկ բերել է, որ Կետիի մասին ոչինչ չգիտենք։ Կոնկրետ տվյալները երբեմն խանգարում են տեսության իրականացմանը։ Բայց մենք այդ կապակցությամբ դժվարություններ չենք ունենա։

Նրանք շարունակեցին քայլելը՝ առաջ և միայն առաջ սարի զառիթափով։ Կատաղի քամին ճչում էր ու թակում նրանց, իսկ ոտքերի տակ սկսեց եղյամ հայտնվել։ Վալդեզը խոսում էր Որոնումների տեսության ասպարեզում իր հետազոտությունների մասին, օրինակ բերելով հետևյալ հատկանշական դեպքերը. Հեկտորը որոնում է Լիսանդրոսին, Ադամը փնտրում է Եվային, Գալահադը64 հետախուզում է Սուրբ Գրաալի տեղը, Ֆրեդ Ս. Դոբսը փնտրում է Սիեռա Մադրեի գանձերը, Էդվին Արլինգթըն Ռոբինզընը որոնում է ինքնաարտահայտման ձևեր տիպիկ ամերիկյան միջավայրում, Գորդոն Սլայը փնտրում է Նայադ Մաքարթիին, էներգիան որոնում է էնտրոպիա, Աստված փնտրում է մարդուն և յանգը65 որոնում է յինին66։

— Այս մասնավոր դեպքերից,— ասաց Վալդեզը,— մենք կազմում ենք «որոնում» ընդհանուր հասկացությունը և անում կարևոր հետևությունները։

Մարվինն այնքան էր տանջված, որ պատասխանելու ուժ չուներ։ Նա հանկարծ հասկացել էր, որ այդ ցուրտ ու անջուր անապատում մարդ կարող է մեռնել։

— Բավական զվարճալի է,— ասաց Վալդեզը,— որ ըստ Որոնումների տեսության դուրս է գալիս, թե ոչ մի բան չի կարող իրոք (կամ իդեալական առումով) կորել։ Ինքներդ դատեք. որպեսզի մի բան կորի, այն պետք է կորելու տեղ ունենա։ Բայց այդպիսի տեղ լինել չի կարող, քանի որ պարզ քանակությունը որակական տարբերություն չի տալիս։ Որոնումների տեսության լեզվով ասած, ամեն մի տեղ նման է ամեն մի այլ տեղի։ Հետևաբար, «կորել» հասկացությունը պետք է փոխարինել «անորոշ տեղավայր» հասկացությամբ, ինչը, իհարկե, ենթակա է տրամաբանա֊մաթեմատիկական վերլուծության։

— Բայց եթե Կետին իրականում կորած չէ,— ասաց Մարվինը,— ապա մենք իրականում չենք էլ կարող գտնել նրան։

— Ձեր ասածը ճիշտ է,— ասաց Վալդեզը։— Բայց իհարկե միայն իդեալական առումով և այս պարագայում փոքր արժեք ունի։ Գործնական նպատակներով մենք պետք է Որոնումների տեսությունը փոխակերպենք։ Փաստորեն պետք է շրջենք տեսության գլխավոր դրույթը և կրկին ընդունենք Կորելու և Գտնելու նախնական կոնցեպցիաները։

— Շատ բարդ է հնչում,— ասաց Մարվինը։

— Բարդությունն ավելի շուտ թվացող է, քան իրական,— վստահեցրեց Վալդեզը։— Պետք է պարզապես վերլուծել պրոբլեմը։ Մենք վերցնում ենք հետևյալ դրույթը. «Մարվինը որոնում է Կետիին»։ Մեր իրավիճակն այդպես նկարագրել ճիշտ կլիներ, այնպես չէ՞։

— Այո, երևի,— զգուշորեն ասաց Մարվինը։

— Ի՞նչն է մեր ասածի գաղտնի իմաստը։

— Գաղտնի իմաստը... որ ես որոնում եմ Կետիին։

Վալդեզը նեղսրտած թափահարեց շագանակագույն գլուխը։

— Ավելի խոր նայեք, իմ անհամբե՛ր երիտասարդ բարեկամ։ Մի շտապեք եզրահանգում կատարել։ Այդ նախադասությունն արտահայտում է ձեր ակտիվությունը, հետևաբար որպես գաղտնի իմաստ ցույց է տալիս Կետիի կորած վիճակը՝ պասիվությունը։ Բայց նա չի կարող պասիվ լինել, քանի որ վերջիվերջո ամեն ոք որոնում է հենց ինքն իրեն՝ դա հատուկ է բոլորին։

Մենք պետք է ընդունենք, որ Կետին որոնում է ձեզ (ինքնիրեն) ճիշտ այնպես, ինչպես ընդունում ենք, որ դուք որոնում եք նրան (ինքներդ ձեզ)։ Այսպիսով հասնում ենք մեր կարևորագույն տեղափոխություններին. Մարվինը որոնում է Կետիին, որը որոնում է Մարվինին։

— Դուք իրոք կարծում եք, որ նա ինձ փնտրո՞ւմ է,— հարցրեց Մարվինը։

— Իհարկե փնտրում է, անկախ այն բանից՝ գիտի՞ այդ մասին, թե՞ ոչ։ Ի վերջո նա իրավունքների տեր անձ է և չի կարող պարզապես կորած առարկա համարվել։ Ընդունելով նրա ինքնուրույնությունը, ստացվում է, որ եթե դուք գտնում եք նրան, ապա նա էլ, հավասարապես, ձեզ է գտնում։

— Երբեք այդ մասին չեմ մտածել,— ասաց Մարվինը։

— Եթե տեսությունը հասկանաք, դա բավական պարզ բան է,— ասաց Վալդեզը։— Այժմ, հաջողությունը հաստատ դարձնելու համար, պետք է գտնենք որոնումների օպտիմալ ձևը։ Ակներևաբար, եթե երկուսդ էլ ակտիվորեն փնտրում եք, իրար գտնելու ձեր շանսերը նկատելիորեն նվազում են։ Պատկերացրեք երկու մարդու, որոնք փնտրում են իրար հանրախանութի անվերջանալի, մարդաշատ միջանցքներում, և հակադրեք դրան հետևյալ խելամիտ ստրագեգիան՝ մեկը փնտրում է, իսկ մյուսը նստած է որոշակի տեղում և սպասում է, որ իրեն գտնեն։ Մաթեմատիկորեն այդ ամենը չափից դուրս խճճված է ու բարդ, ուստի պետք է պարզապես խոսքիս հավատաք։ Ձեր (նրա) նրան (ձեզ) գտնելու լավագույն հնարավորությունը կլինի, եթե մեկը որոնի, իսկ մյուսը թույլ տա, որ իրեն որոնեն։ Դա ժողովրդական հին ճշմարտություն է։

— Ուրեմն ի՞նչ ենք անելու։

— Հենց նո՛ր ասացի,— գոչեց Վալդեզը։— Մեկը պետք է փնտրի, մյուսը պետք է սպասի։ Քանի որ Կետիի գործողությունների վրա մենք ազդել չենք կարող, ընդունում ենք, որ նա բնազդաբար որոնում է ձեզ։ Դուք, հետևաբար, պետք է հաղթահարեք բնազդային մղումը և սպասեք, այդպիսով թույլատրելով, որ ձեզ գտնի։

— Ուրեմն ինձ մնում է միայն սպասե՞լ։

— Այո։

— Եվ դուք իրոք կարծում եք, որ նա ինձ կգտնի՞։

— Պատրաստ եմ կյանքս գրավ դնել, որ այդպես է։

— Հըմ... շատ լավ։ Բայց այդ դեպքում հիմա ո՞ւր ենք գնում։

— Այն վայրը, որտեղ պետք է սպասենք։ Գիտականորեն դա կոչվում է Հայտնաբերման կետ։

Մարվինը շփոթահար նայում էր, ուստի Վալդեզը շարունակեց բացատրել։

— Մաթեմատիկորեն, բոլոր տեղերն էլ հավասար հնարավորություններ են ընձեռում Կետիին ձեզ գտնելու։ Հետևաբար մենք կարող ենք ընտրել կամայական Հայտնաբերման կետ։

— Եվ ի՞նչ կետ եք դուք ընտրել,— հարցրեց Մարվինը։

— Քանի որ ռեալ տարբերություն չկա,— ասաց Վալդեզը,— ես ընտրեցի Մոնտանա Վերդես դե Լոս Տրես Պիկոս գյուղը Լոմբրոբիա երկրի Ադելանտե գավառում։

— Դա ձեր հայրենի գյուղն է, այնպես չէ՞,— հարցրեց Մարվինը։

— Ճիշտն ասած, այո,— ասաց Վալդեզը, թեթևակի զարմացած ժպտալով։— Երևի հենց այդ պատճառով էլ այդքան արագ գլուխս եկավ։

— Իսկ Լոմբրոբիան շատ հեռու չէ՞։

— Բավական հեռու է,— ընդունեց Վալդեզը։— Բայց մեր ժամանակն իզուր չի կորչի, քանի որ ձեզ կսովորեցնեմ տրամաբանություն, ինչպես նաև իմ հայրենիքի ժողովրդական երգերը։

— Դա արդար բան չէ,— մրթմրթաց Մարվինը։

— Իմ բարեկամ,— ասաց Վալդեզը,— երբ օգնություն եք ընդունում, պետք է պատրաստ լինեք ստանալ այն, ինչ ձեզ ի վիճակի են տալ, այլ ոչ թե այն, ինչ կուզեիք ստանալ։ Երբեք չեմ հերքել, որ բոլոր մահկանացուների պես ես էլ անթերի չեմ, բայց այդ մասին հիշեցնելն անշնորհակալություն է ձեր կողմից։

Մարվինը ստիպված էր համաձայնել, քանի որ հույս չուներ, թե առանց կողմնակի օգնության քաղաք դառնալու ճամփան կգտնի։ Ուստի նրանք շարունակեցին գնալ սարերով ու ձորերով, և շատ ու շատ ժողովրդական երգեր երգեցին. տրամաբանության համար, սակայն, չափից դուրս ցուրտ էր։

ԳԼՈՒԽ 20

Եվ այդպես, նրանք բարձրանում էին հսկա լեռան հայելու պես ողորկ մակերևույթով։ Քամին սուլում էր ու ճչում, պատռում նրանց հագուստները և ամբողջ թափով քաշքշում ձգված մատները։ Անհուսալի ծակոտկեն սառույցը փշրվում էր, երբ ոտքը դնելու տեղ էին փորձում գտնել, հոգնատանջ մարմինները տզրուկի պես կպցնելով լեռան շլացուցիչ փայլուն մակերևույթին։

Վալդեզը դժվարություններին դիմացավ անվրդով ու սառնարյուն, որպես սուրբ մարտիրոս։

— Դա լինել դժվար,— ժպտում էր նա։— Եվ սակայն, այն սերը, որ դու տածում ես դեպի այդ կին, արժե այդ ամենը անել, սի՞ սինյոր։

— Այո, իհարկե,— մրմնջաց Մարվինը։— Արժե։— Բայց, ճիշտն ասած, նա սկսում էր կասկածել։ Ի վերջո, Կետիին մի ժամ էլ չէր ճանաչել։

Աղմուկ֊դղրդյունով մի հուսին անցավ նրանց կողքից՝ տոննաներով սպիտակ մահ՝ ընդամենը մի քանի մատնաչափ հեռու նրանց ձգված ու փայտացած մարմիններից։ Վալդեզն անվրդով ժպտաց։ Մարվինը տագնապով խոժոռվեց։

— Բոլոր խոչընդոտներից հետո,— ձայնեց Վալդեզը,— գտնվում է վերջնական գագաթնակետը՝ սիրած էակի դեմքն ու մարմինը։

— Այո, իհարկե,— ասաց Մարվինը։

Բարձր դոկալմայից պոկվեցին մի քանի սրածայր սառցալուլա և կայծակի պես փայլատակելով սուրացին նրանց կողքով։ Մարվինը մտածեց Կետիի մասին և պարզեց, որ չի կարողանում հիշել նրա արտաքինը։ Նա հանկարծ հասկացավ, որ գերագնահատել է առաջին հայացքից սերը։

Մի խոր անդունդ հառնեց նրանց առջև։ Մարվինը նայեց անդունդին, հետո վերևի փայլփլուն սառցադաշտին ու եկավ այն եզրակացության, որ չարժե ռիսկի դիմել։

— Ինձ թվում է,— ասաց նա,— որ հարկավոր է ետ դառնալ։

Վալդեզը խորհրդավոր ժպտաց, կանգ առնելով դեպի մահաբեր ձնակույտերի դժոխքը տանող գլխապտույտ զառիվայրի հենց բերանին։

— Բարեկամս,— ասաց նա,— գիտեմ, թե ինչու ես այդ ասում։

— Գիտե՞ս,— հարցրեց Մարվինը։

— Անշուշտ։ Ակնհայտ է՝ դու չես ուզում, որ ես կյանքս վտանգի ենթարկեմ հանուն քո խելահեղ ու ազնիվ նպատակի։ Նաև ակներև է, որ մտադիր ես միայնակ նետվել վտանգի երախը։

— Մի՞թե,— հարցրեց Մարվինը։

— Իհարկե։ Ամենակողմնակի դիտողի համար էլ պարզ կլիներ, որ դու քո անձին հատուկ հաստատակամությամբ պատրաստ ես փնտրել սիրո առարկայիդ՝ հաղթահարելով բոլոր դժվարություններն ու արգելքները։ Նաև պարզ է, որ քեզ պես մեծահոգի ու վեհանձն բնավորություն ունեցողը չէր կամենա խառնել իր մոտ ընկերոջն ու հավատարիմ բարեկամին այդպիսի վտանգավոր ավանտյուրայի։

— Ճիշտն ասած,— սկսեց Մարվինը,— ես վստահ չեմ...

— Բայց ես վստահ եմ,— ասաց Վալդեզը։— Եվ հետևյալ կերպ եմ պատասխանում քո լուռ հարցին.— Ընկերությունը նման է սիրուն՝ նույնպես սահման չունի։

— Հա՜,— ասաց Մարվինը։

— Հետևաբար,— շարունակեց Վալդեզը,— ես չեմ լքի քեզ։ Եթե հարկ լինի, մենք հանուն քո սիրեցյալ Կետիի կողք֊կողքի կքայլենք դեպի մահվան երախը։

— Դու շատ սիրալիր ես,— ասաց Մարվինն, աչքը չկտրելով անդունդից։— Բայց ես ճիշտն ասած Կետիին այնքան էլ լավ չէի ճանաչում և չգիտեմ, թե որքանով իրար հարմար կլինենք. ուստի գուցե ավելի լավ կլինի, եթե ետ դառնանք...

— Ինքդ էլ չես հավատում խոսքերիդ, իմ երիտասարդ բարեկամ,— ծիծաղեց Վալդեզը։— Աղաչում եմ, մի մտահոգվիր իմ ապահովության մասին։

— Ճիշտն ասած,— խոստովանեց Մարվինը,— ես մտածում էի իմ ապահովության մասին։

— Անօգուտ է,— զվարթ գոչեց Վալդեզը։— Կիրք ու ջերմություն է թաքնված խոսքերիդ միտումնավոր սառնության մեջ։ Հառա՛ջ, իմ բարեկամ։

Վալդեզի տեսքից երևում էր, որ նա պատրաստ է Մարվինին տանել Կետիի մոտ նույնիսկ անկախ առաջինի ցանկությունից։ Միակ ելքը ծնոտին ուղղված կտրուկ հարվածն էր, որից հետո կարելի էր Վալդեզին քարշ տալ ետ՝ դեպի քաղաքակրթություն։ Նա զգուշորեն առաջ քայլեց։

Վալդեզը զգուշորեն ետ֊ետ քայլեց։

— Օ ո՛չ, իմ բարեկամ,— գոչեց նա։— Կրկին չափից մեծ սերը ակնբախ է դարձրել քո շարժառիթները։ Հարվածել այնպես, որ ուշագնաց լինեմ, այնպես չէ՞։ Հետո, համոզվելով, որ ապահով եմ և ունեմ ամեն անհրաժեշտ բան, դու մեն֊մենակ կնետվեիր դեպի ճերմակ ամայությունը։ Սակայն ես հրաժարվում եմ ենթարկվել։ Մենք միասին կգնանք, compadre67։

Եվ, ուսին առնելով ուղեբեռները, Վալդեզը սկսեց իր վայրէջքը դեպի անդունդ։ Մարվինին մնում էր միայն հետևել։

Մենք չենք ձանձրացնի ընթերցողին Մուրեսկու լեռներով նրանց անցումը նկարագրելով, ոչ էլ պատմելով սիրուց կուրացած երիտասարդ Ֆլինի ու նրա անհողդողդ ընկերոջ տառապանքների մասին։ Չենք հիշի տարօրինակ հալյուցինացիաները, որ ունենում էին ճամփորդները, ոչ էլ խելահեղության ժամանակավոր նոպան, որը ստիպեց Վալդեզին մտածել, թե ինքը թռչուն է և ի վիճակի է թռչել հազար ոտնաչափանոց խորխորատների վրայով։ Ոչ էլ որևէ մեկին, բացի գիտնականներից, կհետաքրքրի այն հոգեբանական պրոցեսը, որի շնորհիվ Մարվինն իր տանջանքների մասին խորհելուց հասավ մինչև համակրանքի երիտասարդ տիկնոջ հանդեպ, հետո մինչև խոր համակրանք, հետո՝ սիրո զգացում, իսկ վերջում՝ կրքոտ, անսահման սեր։

Բավական է նշել, որ այդ ամենը տեղի ունեցավ, և որ լեռնանցը տևեց շատ օրեր ու բազմաթիվ հուզմունալից պահեր պարգևեց։ Եվ ի վերջո ավարտվեց։

Հասնելով վերջին լեռնագագաթին, Մարվինը վար նայեց և սառցադաշտերի փոխարեն տեսավ ամառային արևի շողերով լուսավորված կանաչ արոտավայրեր, թավ անտառներ և հանդարտ գետի ոլորանի մոտ ծվարած փոքրիկ մի գյուղակ։

— Չլինի՞... չլինի՞ սա...— սկսեց Մարվինը։

— Այո, որդյակս,— անխռով ասաց Վալդեզը։— Դա լինել Մոնտանա դե լոս Տրես Պիկոս գյուղ, Ադելանտե գավառում, Լոմբրոբիա երկրում, Կապույտ լուսնի հովտում։

Մարվինը շնորհալություն հայտնեց իր ծեր գուրուին68 (քանզի դա է միակ արժանի խոսքը խորամանակ և սուրբ Վալդեզի համար) և սկսեց իր վայրէջքը դեպի Հայտնաբերման կետ, որտեղ պետք է սկսեր սպասել Կետիին։

ԳԼՈՒԽ 21

Մոնտանա դե լոս Տրես Պի՛կոս։ Վճիտ լճակների և բարձր սարերի այդ հովտում բարեհոգի գյուղացիներն անշտապ աշխատում են կարապավիզ արմավենիների շուքի տակ։ Միջօրեին և կեսգիշերին, մեկ էլ տեսար, հին ամրոցի բարձր հրակնատների ետևից լսվում են կիթառի տխրամած հնչյունների արձագանքները։ Շագանակագույն աղջիկները հավաքում են խաղողի փոշոտ ողկույզները, մինչդեռ բեղավոր վերակացուն դիտում է, մտրակը մազոտ դաստակին ալարկոտ փաթաթած։ Անցած դարաշրջանի հենց այդ տարօրինակ բեկորում հայտնվեցին Մարվինն ու նրա գուրուն։

Գյուղից քիչ հեռու, բլրակի վրա, մի պանդոկ կամ պոսադա կար։ Վալդեզը Մարվինին առաջնորդեց անտեղ։

— Բայց սա իրո՞ք սպասելու ամենալավ տեղն է,— հարցրեց Մարվինը։

— Ոչ,— ամենագետ ժպիտը դեմքին ասաց Վալդեզը։— Բայց քաղաքային փոշոտ հրապարակի փոխարեն այս տեղն ընտրելով, մենք խուսափում ենք պսևդոօպտիմալ տարբերակից։ Էլ չասած, որ այստեղ ավելի հարմար է։

Մարվինը խոնարհվեց բեղավոր մարդու գերագույն իմաստության առաջ և հարմար տեղավորվեց պոսադայում։ Պատշգամբում մի սեղան ընտրեց, որի մոտից լավ երևում էին բակը և ճանապարհը։ Մի կուժ գինի դրեց դիմացը և շարունակեց կատարել իր տեսական ֆունկցիան՝ սպասել, ինչպես պահանջում էր Որոնումների տեսությունը։

Մեկ ժամից երևաց մի աննշան մուգ ֆիգուր, որը դանդաղ շարժվում էր շողացող ճանապարհով։ Շուտով պարզվեց, որ դա տղամարդ է՝ արդեն տարեց, նրա մեջքը կքված էր ինչ֊որ գլանաձև առարկայի ծանրության տակ։ Ի վերջո մարդը բարձրացրեց հյուծված դեմքը և սևեռուն նայեց ուղիղ Մարվինի աչքերին։

— Քեռի Մա՛քս,— գոչեց Մարվինը։

— Ա՜, ողջույն, Մարվին,— պատասխանեց քեռի Մաքսը,— մի բաժակ գինի չե՞ս լցնի խմեմ։ Շատ փոշոտ ճանապարհ է։

Մարվինը մի բաժակ գինի լցրեց։ Նա սեփական աչքերին չէր հավատում՝ քանզի քեռի Մաքսը տարօրինակ կերպով անհետացել էր մոտ տասը տարի առաջ։ Վերջին անգամ նրան տեսել էին Ֆերհավենի ակումբում գոլֆ խաղալիս։

— Ի՞նչ էր պատահել քեզ,— հարցրեց Մարվինը։

— Ես տասներկուերորդ փոսի69 մոտ սայթաքեցի ու ընկա ժամանակային անցքի մեջ,— ասաց քեռի Մաքսը։— Եթե երբևէ նորից հայտնվես Երկրում, Մարվին, պետք է ակումբի նախագահի հետ խոսես այդ մասին։ Ես երբեք չեմ սիրել բողոքել, բայց ինձ թվում է, որ ակումբի ղեկավարությունը պետք է իմանա այդ մասին, գուցե մի փոքրիկ ցանկապատ կառուցեն։ Ես դեռ ոչինչ, բայց ախր պատկերացնո՞ւմ ես ինչ սկանդալ կլինի, եթե մի երեխա ընկնի մեջը։

— Ես անպայման կխոսեմ,— ասաց Մարվինը։— Բայց, քեռի Մաքս, հիմա ո՞ւր ես գնում։

— Սամարրայում ժամադրություն ունեմ70,— ասաց քեռի Մաքսը։— Շնորհակալ եմ գինու համար, տղաս, քեզ լավ պահիր։ Ի միջի այլոց, գիտե՞ս, որ քիթդ տկտկում է։

— Այո,— պատասխանեց Մարվինը,— դա ռումբ է։

— Դե, դու գիտես,— ասաց Մաքսը։— Ցտեսությո՛ւն, Մարվին։

Եվ քեռի Մաքսը հոգնած քայլեց ճանապարհով, մեջքին գոլֆի պայուսակը, իսկ ձեռքին՝ համար 2 մականը, որը ծառայում էր որպես անթացուպ։ Մարվինը կրկին սկսեց սպասել։

Կես ժամ հետո մի արագ քայլող կին երևաց։

Սպասումի աճող զգացում համակեց Մարվինին, բայց ի վերջո նա հուսախաբված փլվեց աթոռին։ Այնուամենայնիվ, դա Կետին չէր։ Դա ընդամենը Մարվինի մայրն էր։

— Տնից լավ հեռացել ես, մամ,— ցածրաձայն ասաց Մարվինը։

— Գիտեմ, Մարվին,— պատասխանեց մայրը։— Բայց բանն այն է, որ ինձ գերի վերցրին սպիտակ ստրկավաճառները։

— Այ քեզ բան։ Ո՞նց եղավ, մամ։

— Սուրբ ծննդյան տոնի առթիվ զամբյուղով նվերներ էի տանում Քաթփըրս Լեյնում ապրող աղքատ մի ընտանիքի։ Հանկարծ ոստիկանական ռեյդ սկսվեց, հետո շատ ուրիշ բաներ եղան, ինչ֊որ մեկն ինձ թմրադեղ տվեց ու մեկ էլ զարթնեցի Բուենոս Այրեսում, մի շքեղ սենյակում. կողքիս ինչ֊որ տղամարդ էր կանգնած, որը տռփանքով ինձ էր նայում ու կոտրտված անգլերենով հարցնում, թե չէի՞ ուզի մի քիչ զբաղվել։ Իսկ երբ ես ասացի ոչ, նա կռացավ ու ամբողջ ուժով հեշտասիրաբար գրկեց ինձ։

— Ա՛յ քեզ պատմություն։ Իսկ հետո ի՞նչ եղավ, մամ։

— Բարեբախտաբար ես մի փոքրիկ հնարք էի հիշում, որ ժամանակին միսիս Ջասփերըսնից եմ սովորել։ Գիտե՞ս, որ մարդուն կարելի է սպանել, եթե ուժեղ հարվածես քթից ներքև։ Պարզվում է, որ այդպես է։ Մարվին, ես չէի ուզում, բայց միակ ելքը դա էր։

Եվ այդպես հայտնվեցի Բուենոս Այրեսի փողոցներում, գլխիս հազար ու մի բան եկավ ու ահա այստեղ եմ։

— Մի քիչ գինի չե՞ս խմի,— հարցրեց Մարվինը։

— Շնորհակալ եմ հոգատարության համար,— ասաց մայրը,— բայց ես արդեն պետք է գնամ։

— Ո՞ւր։

— Հավանա,— ասաց մայրը։— Գարսիային երկտող պիտի տանեմ։ Մարվին, հո մրսած չե՞ս։

— Չէ, երևի քթիս ռումբի պատճառով եմ այդպես խոսում։

— Քեզ լավ պահիր, Մարվին,— ասաց մայրը և շարունակեց ճամփան։

Անցավ որոշ ժամանակ։ Մարվինը նախասրահում ճաշեց, վրայից մի կուժ... 36 թվականի Սանգրե դե Օմբրե խմեց և թիկնեց ձյունասպիտակ պալադիումի ստվերում։ Արևն արդեն ոսկեգույն շողերը տարածել էր սարերի գագաթներին։ Մի տղամարդ շտապելով, անցնում էր պանդոկի մոտով։

— Հայրի՛կ,— գոչեց Մարվինը։

— Բարի օր, Մարվին,— ասաց հայրը, զարմանքը լավ թաքցնելով։— Պետք է ասեմ, որ հայտնվում ես շատ անսպասելի տեղերում։

— Նույնը կարող եմ քո մասին ասել,— պատասխանեց Մարվինը։

Հայրը խոժոռվեց, ուղղեց փողկապը և պորտֆելը տեղափոխեց մի ձեռքից մյուսը։

— Իմ այստեղ լինելու մեջ ոչ մի տարօրինակ բան չկա,— ասաց նա որդուն։— Սովորաբար կայարանից մայրդ է ինձ մեքենայով բերում։ Բայց այսօր նա ուշացավ, ուստի ես ոտքով գնացի։ Քանի որ քայլում էի, որոշեցի անցնել կարճ ճանապարհով՝ գոլֆի դաշտով։

— Ա՜,— ասաց Մարվինը։

— Ընդունում եմ,— շարունակեց հայրը,— որ այդ կարճ ճանապարհը դարձավ, կարելի է ասել, երկար ճանապարհ, քանի որ արդեն մի ժամ է, քայլում եմ, եթե ոչ ավել։

— Պապ,— ասաց Մարվինը,— չգիտեմ, թե ինչպես ասեմ, բայց փաստն այն է, որ դու այլևս Երկրում չես։

— Ասածիդ մեջ ոչ մի զվարճալի բան չեմ գտնում,— ասաց հայրը։— Անկասկած ես շեղվել եմ ճամփից, ճիշտն ասած շենքերի ճարտարապետությունն էլ այն չէ, ինչ սովորաբար լինում է Նյու Յորք նահանգում։ Բայց ես միանգամայն վստահ եմ, որ եթե մի հարյուր յարդ էլ քայլեմ, կհասնեմ Աննանդեյլ ավենյու, որն իր հերթին ինձ կտանի Մեյփլ սթրիթի և Սփրուս Լեյնի խաչմերուկը։ Այնտեղից, արդեն, իհարկե, ես հեշտությամբ տան ճամփան կգտնեմ։

— Երևի իրավացի ես,— ասաց Մարվինը։ Նա վիճաբանության մեջ երբեք չէր կարողացել հաղթել հորը։

— Ես պետք է գնամ,— ասաց հայրը։— Ի դեպ, Մարվին, գիտե՞ս, որ քթիդ մեջ ինչ֊որ փակոց կա։

— Այո, սըր,— ասաց Մարվինը։— Դա ռումբ է։

Հայրը սաստիկ խոժոռվեց, հայացքով ծակեց Մարվինին, գլուխը տխուր օրորեց և շարունակեց ճանապարհը։

Հետո, Վալդեզի հետ զրուցելիս, Մարվինն ասաց.

— Չեմ հասկանում։ Ինչո՞ւ են բոլոր այդ մարդիկ գտնում ինձ։ Դա բնական չէ։

— Այո, բնական չէ,— հայտարարեց Վալդեզը։— Բայց անխուսափելի է, ինչն ավելի կարևոր է։

— Գուցե անխուսափելի է,— ասաց Մարվինը։— Բայց նաև վերին աստիճան անհավանական է։

— Ճիշտ է,— համաձայնեց Վալդեզը։— Թեև մենք գերադասում ենք «հարկադիր հավանականություն» բառը։ Հարկադիր հավանականությունը Որոնումների տեսության անորոշ ուղեկցող հանգամանքն է։

— Լավ չհասկացա,— ասաց Մարվինը։

— Չհասկանալու բան չկա։ Որոնումների տեսությունը մաքուր տեսություն է. այսինքն թղթի վրա գործում է միշտ և հերքում չունի։ Բայց երբ վերցնում ենք մաքուրն ու իդեալականը և փորձում գործնական կիրառություն տալ, հանդիպում ենք դժվարությունների, որոնցից ամենամեծն անորոշությունն է։ Պարզ ասած, տեղի է ունենում հետևյալը. Տեսության գոյությունը խանգարում է Տեսության աշխատանքին։ Չէ՞ որ Տեսությունը չի կարող հաշվի առնել իր գոյության ազդեցությունն իր իսկ վրա։ Բացարձակ իմաստով Որոնումների տեսությունը գոյություն ունի մի աշխարհում, որտեղ չկա Որոնումների տեսություն։ Բայց գործնականում, ինչպես մեր դեպքում, Որոնումների տեսությունը գոյություն ունի այն աշխարհում, որտեղ կա Որոնումների տեսություն, ինչն առաջացնում է այսպես ասած «հայելային», կամ «կրկնօրինակման» էֆեկտ ինքն իր վրա։ Համաձայն որոշ մտածողների, գոյություն ունի «անորոշ կրկնօրինակման» ռեալ վտանգ, որի դեպքում տեսությունն անվերջ փոփոխվում է ինքնիրեն Տեսության՝ հենց Տեսության կողմից փոփոխվելու պայմաններում, ի վերջո էնտրոպիայի վիճակի հասնելով, որի դեպքում բոլոր հավանականությունները հավասար արժեք ունեն։ Այս արգումենտը հայտնի է որպես ֆոն Գրյումանի խաբկանք, որտեղ պատճառը և հետևանքը չունեն տրամաբանական հերթականություն։ Պա՞րզ է։

— Կարծում եմ, այո։ Միակ բանը, որ չեմ հասկանում, այն է, թե ի՞նչ կոնկրետ ազդեցություն է ունենում Տեսությունը Տեսության վրա։

— Կարծում էի, թե բացատրեցի,— ասաց Վալդեզը։— Որոնումների տեսության առաջնային, կամ բնական ազդեցությունը Որոնումների տեսության վրա, իհարկե, լամբդա֊չիի արժեքի բարձրացնումն է։

— Հըմմ,— ասաց Մարվինը։

— Լամբդա֊չին բոլոր հնարավոր որոնումների հակադարձ հարաբերության սիմվոլիկ արտահայտությունն է բոլոր հնարավոր գտնվածների հանդեպ։ Երբ լամբդա֊չին աճում է մյուս գործոնների անորոշության շնորհիվ, անհաջող որոնումների հնարավորությունը արագ նվազում է համարյա մինչև զրո, մինչդեռ հաջող որոնումների հնարարվորությունն արագ աճում է դեպի մեկ։ Դա հայտնի է որպես Հաստատուն աճի գործոն։

— Արդյոք ասածդ նշանակո՞ւմ է,— հարցրեց Մարվինը,— թե Որոնումների տեսության ազդեցության հետևանքով հենց Որոնումների տեսության վրա (ինչի արդյունքը լինում է Հաստատուն աճի գործոնը), բոլոր որոնումները հաջողությամբ կպսակվեն։

— Միանգամայն ճիշտ է,— պատասխանեց Վալդեզը։— Դու գեղեցիկ ձևակերպեցիր, թեպետ ոչ այնքան ճշգրիտ։ Բոլոր հնարավոր որոնումները հաջողությամբ կպսակվեն Հաստատուն աճի գործոնի առկայության ընթացքում։

— Այժմ հասկանում եմ,— ասաց Մարվինը։— Համաձայն տեսության, ես պետք է գտնեմ Կետիին։

— Այո,— ասաց Վալդեզը։— Դու պետք է գտնես Կետիին, ավելին, դու պետք է գտնես բոլորին։ Միակ սահմանափակումը Հաստատուն աճի գործոնն է, կամ ՀԱ֊ն։

— Մի՞թե,— հարցրեց Մարվինը։

— Իհարկե, բնականաբար, բոլոր որոնումները կարող են հաջողությամբ պսակվել ՀԱ֊ի առկայության ընթացքում։ Բայց ՀԱ֊ի տևողությունը տատանվում է ոչ պակաս, քան 6.3 միկրովայրկյանից մինչև ոչ ավելի, քան 100534543 տարի։

— Ինչքա՞ն կտևի ՀԱ֊ն իմ դեպքում,— հարցրեց Մարվինը։

— Շատերը կուզեին իմանալ այդ հարցի պատասխանը,— ասաց Վալդեզը, բարեհոգի քմծիծաղով։

— Ուզում ես ասել, թե ի՞նքդ չգիտես։

— Ուզում եմ ասել, շատ գիտնականներ իրենց ողջ կյանքը նվիրել են ՀԱ֊ի գոյությունն ապացուցելու խնդրին։ Կարծում եմ, հնարավոր կլիներ բոլոր հավանական դեպքերի համար որոշակի թվանշային լուծում գտնել, եթե ՀԱ֊ն պարզապես փոփոխական լիներ։ Բայց բանն այն է, որ ՀԱ֊ն պատահական փոփոխական է, իսկ դա լրիվ այլ բան է։ Պատահականությունների հաշվարկը մաթեմատիկայի բավական նոր ճյուղ է, և ոչ ոք չի կարող պարծենալ, թե հաղթահարել է այդ ճյուղը։

— Ես հենց դրանից էի վախենում,— ասաց Մարվինը։

— Գիտությունն անողոք պետ է,— համաձայնեց Վալդեզը։ Հետո նա զվարթ աչքով արեց ու ասաց,— բայց, իհարկե, ամենադաժան պետին էլ կարելի է խորամանկությամբ գերազանցել։

— Ուզում ես ասել, որ լուծում կա՞,— գոչեց Մարվինը։

— Ցավոք, ոչ օրինական,— ասաց Վալդեզը։— Որոնումների տեսաբաններն այդ անվանում են «մաքսանենգային լուծում»։ Դա այն բանաձևի գործնական կիրառությունն է, որն, ըստ վիճակագրության, փոխադարձ մեծ կապի մեջ է պահանջվող լուծման հետ։ Բայց մենք ոչ մի հիմք չունենք այն որպես տեսություն հիմնավորված համարելու։

— Այնուամենայնիվ,— ասաց Մարվինը,— եթե գործում է, եկեք փորձենք։

— Ավելի լավ է չփորձենք,— ասաց Վալդեզը։— Իռացիոնալ բանաձևերը, անկախ արդյունավետության աստիճանից, միշտ էլ տհաճ են եղել ինձ համար, քանի որ ցավալի ակնարկ են այն մասին, որ մաթեմատիկայի գերագույն տրամաբանությունն ամբողջովին հիմնված է աբսուրդի վրա։

— Ես պնդում եմ,— ասաց Մարվինը։— Ի վերջո, ես եմ որոնողը։

— Մաթեմատիկական լեզվով ասած, դա ոչ մի կապ չունի,— պատասխանեց Վալդեզը։— Բայց, միևնույն է, գիտեմ, որ ինձ հանգիստ չես թողնի, մինչև չզիջեմ։

Վալդեզը տխուր հառաչեց, շարֆի միջից մի թերթ թուղթ ու մի կրծած մատիտ դուրս քաշեց և հարցրեց.

— Գրպանումդ քանի՞ մետաղադրամ ունես։

Մարվինը նայեց ու պատասխանեց.

— Ութ։

Վալդեզը գրեց արդյունքը, հետո հարցրեց Մարվինի ծննդյան օրը, նրա սոցիալական ապահովագրության համարը, կոշիկի չափը և հասակը՝ սանտիմետրերով։ Այդ ամենին թվանշային արժեք տվեց։ Հետո խնդրեց Մարվինին 1֊ի և 14֊ի միջև մի կամայական թիվ ընտրել։ Դրան ավելացրեց ինչ֊որ ուրիշ թվեր, հետո մի քանի րոպե շարունակ խզմզեց ու հաշվեց։

— Դե՞,— հարցրեց Մարվինը։

— Հիշիր, այս արդյունքը պարզապես վիճակագրորեն հավանական է,— ասաց Վալդեզը,— և ոչ մի ուրիշ հավատարժան հիմք չունի։

Մարվինը գլխով արեց։ Վալդեզն ասաց.

— Հաստատուն աճի գործոնի տևողությունը, քո դեպքում, ամենաշատը մեկ րոպե քառասունութ վայրկյան է, պլյուս֊մինուս հինգ մինիմիկրովայրկյան։

Մարվինը պատրաստվում էր կրքոտ բողոքել այդ անարդարության դեմ ու հարցնել, թե ինչո՞ւ Վալդեզն այդ կենսական կարևոր հաշվարկն առաջ չէր անում։ Բայց հետո նայեց ճանապարհին, որն այժմ առանձնահատուկ ճերմակ փայլ էր ստացել երեկոյի վառ կապույտ ֆոնի վրա։

Նա տեսավ մի կնոջ, որը դանդաղ քայլում էր դեպի պոսադան։

— Կետի՛,— գոռաց Մարվինը։ Քանզի եկողը նա էր։

— Որոնումը տևեց 43 վայրկյան, Հաստատուն աճի գործոնի առկայության ընթացքում,— նկատեց Վալդեզը։— Որոնումների տեսության էքսպերիմենտալ մի նոր ապացույց։

Սակայն Մարվինը չլսեց նրան, այլ սուրաց ու բազուկների մեջ առավ իր գնացած֊կորած սիրեցյալին։ Եվ Վալդեզը՝ վաղեմի խորամանկ բարեկամը և երկար արշավի լռակյաց ուղեկիցը, չոր ժպտաց ու մի նոր շիշ գինի պատվիրեց։

ԳԼՈՒԽ 22

Եվ ահա նրանք վերջապես միացան՝ աստղերի ու մոլորակների միջև ճամփորդելուց հոգնած Կետին, որին բերել էր Հայտնաբերման կետի մոգական ձգողությունը, և Մարվինը՝ ջահել, ուժեղ, արևակեզ, բարեհոգի դեմքին զուսպ, պայծառ ժպիտ, Մարվինը, որը երիտասարդական հանդգնությամբ ու ինքնավստահությամբ ընդունել էր ծեր ու խառնիճաղանջ տիեզերքի մարտահրավերը, կանգնած Կետիի կողքին՝ տարիքով իրենից փոքր, և սակայն անհամեմատ մեծ իր կանացի բնածին բնազդային իմաստությամբ, քնքուշ Կետին, որի չքնաղ մուգ աչքերի մեջ վաղուցվա վշտի արձագանք կար, սպասումի տխրության անորսալի ստվեր, տխրություն, որի մասին Մարվինը չգիտեր, այլ գիտեր միայն, որ ամբողջ սրտով անհաղթահարելիորեն տենչում է պաշտպանել ու փայփայել այդ արտաքուստ փխրուն աղջկան, որն ինչ֊որ գաղտնիք ուներ, որ չէր կարող հայտնել ու վերջապես եկել էր իր՝ Մարվինի մոտ, մարդու մոտ, որը ոչ մի գաղտնիք չուներ, որ կարողանար հայտնել։

Նրանց երջանկությունն անկատար էր և վսեմ։ Մարվինի քթի ռումբը տկտկում էր, հաշվելով ճակատագրի անողորմ վայրկյանները՝ նրանց սիրո պարի համար որպես ռիթմ ծառայելով։ Բայց մռայլ կանխորոշվածության զգացումը նրանց ճակատագրերին ստիպեց միանալ և նրանց հարաբերություններին նրբագեղ իմաստ հաղորդեց։

Մարվինը լուսաբացի ցողից ջրվեժներ էր ստեղծում Կետիի համար, իսկ կարկաչուն առվակի գույնզգույն խճաքարերից՝ վզնոց, զմրուխտներից ավելի գեղեցիկ, մարգարիտներից ավելի տխուր։ Կետին որսում էր Մարվինին մետաքսե մազերից հյուսված ցանցով, հետո քաշում նրան վար, վար, դեպի խորունկ լուռ ջրերը, մոռացությունից էլ այն կողմ։ Մարվինը Կետիին ցույց էր տալիս սառած աստղերն ու հալած արևը, Կետին Մարվինին տալիս էր երկար, միահյուսված ստվերներն ու սև թավիշի հնչյունները։ Մարվինը ձեռքերը երկարում էր դեպի նա և շոշափում մամուռը, խոտը, դարավոր ծառերը, ծիածանագույն լեռները. Կետիի մատները, վեր ձգվելով, կպչում էին հին մոլորակներին և արծաթավուն լուսնալույսին, գիսաստղերի փայլին ու արևների տարրալուծվող աղաղակին։

Նրանք խաղում էին խաղեր, որոնցում Մարվինը մեռնում էր, իսկ Կետիին՝ ծերանում, ի սեր այն բանի, որ նորից շռնդալից ուրախ վերածնվեն։ Սիրո միջոցով մասնատում էին ժամանակը, հետո կրկին միացնում֊դարձնում ավելի երկար, լավ, դանդաղ։ Խաղալիքներ էին հնարում սարերից, դաշտերից, հովիտներից։ Նրանց սրտերը փայլփլում էին ճոխ մորթիների պես։

Նրանք սիրեկաններ էին և բացի սիրուց ոչինչ չէին ըմբռնում։ Բայց կային նրանց ատողներ։ Փտած ծառակոճղերը, անպտուղ արծիվները, հոտած ջրափոսերը, այս բոլորը զայրանում էին նրանց երջանկության վրա։ Եվ փոփոխությունների որոշ անհետաձգելիություններ հաշվի չէին առնում նրանց ցանկությունները, անտարբեր էին մարդկային մտադրությունների հանդեպ և շարունակում էին իրենց գործը՝ տիեզերքը կործանելը։ Եզրակացությունները, որոնք չէին ուզում փոխվել, հլու հնազանդվում էին ոսկորների վրա փորած, արյան վրա գրված, մաշկի ներսի կողմում դաջված հինավուրց հրահանգներին։

Ռումբը պետք է պայթեր, գաղտնիքը պետք է մատնվեր։ Իսկ վախը ստեղծեց իմացություն, ապա տխրություն։

Եվ մի առավոտ Կետին անհետացավ, ասես չէր էլ եղել։

ԳԼՈՒԽ 23

Գնա՛ց։ Կետին գնա՛ց։ Մի՞թե կյանքը՝ այդ քարադեմք, բռի կատակաբանը, կրկին չար կատակներ է անում։

Մարվինը չէր ուզում հավատալ։ Նա խուզարկեց պոսադան, հետո համբերությամբ հետախուզեց գյուղը։ Ապարդյուն։ Մարվինն իր որոնումները շարունակեց մոտակա Սան Ռամոն դե լաս Տրիստեզաս քաղաքում. նա հարցաքննում էր մատուցողուհիներին, հողատերերին, խանութպաններին, պոռնիկներին, ոստիկաններին, միջնորդներին, մուրացիկներին և ուրիշներին։ Հարցնում էր, թե արդյոք չե՞ն տեսել մի աղջկա՝ չքնաղ, ինչպես լուսաբացը, աննկարագրելի մազերով, անպատկերացնելի վերջավորություններով, դիմագծերով, որոնց գեղեցկության հետ կարող էր մրցել միայն դրանց իսկ համաչափությունը և այլն։ Եվ նրանք, ում հարցնում էր, տխուր պատասխանում էին.

— Ավա՜ղ, սինյոր, մենք տեսել չենք այդ կին, ոչ այժմ, ոչ էլ երբևէ մեր կյանքում։

Մարվինն իրեն տիրապետեց ու սկսեց կապակցված նկարագրել, մինչև ի վերջո մի ճանապարհ նորոգողի հանդիպեց, որը Կետիին նման աղջիկ էր տեսել մեծ ավտոմեքենայի մեջ՝ մի ցմփոր, սիգարը բերանին մարդու կողքին։ Նրանք դեպի արևմուտք էին մեկնել։ Իսկ մի ծխնելույզ մաքրող տեսել էր, թե ինչպես է նա քաղաքից հեռանում՝ ձեռքին իր փոքրիկ կապտաոսկեգույն պայուսակը։ Կետին վստահ քայլելիս էր եղել։ Նա ետ չէր նայել։

Հետո բենզակայանի մի աշխատող արագ խզմզած երկտող տվեց Մարվինին, որտեղ Կետին գրել էր.

«Մարվին, սիրելիս, փորձիր հասկանալ ու ներել ինձ։ Չէ՞ որ ես քեզ շատ եմ ասել, որ ինձ համար անհրաժեշտ է...»։

Մնացածն անընթեռնելի էր։ Գաղտնագրեր վերծանողի օգնությամբ Մարվինը կարդաց գաղտնագրված բառերը.

«Բայց ես միշտ կսիրեմ քեզ և հուսով եմ, որ սրտումդ երբեմն տեղ կգտնվի գեթ մի պահ իմ մասին հիշելու։

Քեզ սիրող Կետի»։

Երկտողի մնացած մասը, որ ծածկագրել էր վիշտը, անհասանելի էր մարդկային վերլուծությանը։

Մարվինի զգացումները ձկնկուլի առավոտյան թռիչքի պես աննկարագրելի էին ու անպատմելի։ Բավական է ասել, որ նա մտածում էր ինքնասպանության մասին, բայց որոշեց չանել չափից դուրս անլուրջ այդ քայլը։

Ոչինչ չէր օգնում։ Հարբելը միայն մելամաղձություն էր առաջացնում, իսկ աշխարհիկ կյանքից հրաժարվելը թվում էր ոչ ավելի, քան կամակոր մանկան քայլ։ Թատերական կեցվածքները, որ Մարվինը կարող էր այդ պահին ընդունել, հարմար չէին, ուստի նա որոշեց կեցվածք չընդունել։ Առանց մի կաթիլ արցունք թափելու, Մարվինը կենդանի դիակի պես անց էր կենում օրերի ու գիշերների միջով։ Նա քայլում էր, խոսում, մինչև իսկ ժպտում։ Անթերի քաղաքավարի էր։ Սակայն նրա թանկագին ընկեր Վալդեզին թվում էր, թե իսկական Մարվինն անհետացել է վշտի ակնթարթային պայթյունի մեջ, իսկ փոխարենը մնացել է տղամարդու մի խղճուկ կրկնօրինակ։ Մարվինը չկար, կար հետապնդվող մի գազան, որը բանական էակի նմանվելու իր սին փորձերով թվում է ուր որ է պետք է լարումից պայթեր։

Վալդեզը մոլորվել էր, շվարել։ Երբեք Որոնումների խորամանկ վարպետն այդպիսի դժվար դեպքի չէր պատահել։ Հուսահատ ջանքեր գործադրելով, նա փորձում էր ընկերոջը դուրս բերել կենդանի մահվան վիճակից։

Սկզբից նա փորձեց ընկերոջ վրա ազդել կարեկցանքի միջոցով։

— Շատ լավ գիտեմ, թե ինչ ես զգում, իմ անբախտ ընկեր, քանզի երբ շատ ջահել էի, ինձ հետ էլ մի անգամ նման բան եղավ և պարզվեց...

Դա օգուտ չտվեց, ուստի Վալդեզը անցավ կոպտության։

— Գրո՛ղը տանի, ի՞նչ ես ընկած նվնվում դրա ետևից, ախր քթից բռնած քեզ ման ածեց։ Բան եմ ասում, լսի, այս աշխարհում կնիկներն այնքան շատ են, որ հաշվել չի լինի, և ամոթ այն մարդուն, որն անկյունում ընկած մղկտում է, երբ կողքն ինչքան ասես ուրիշ...

Ոչ մի պատասխան։ Վալդեզը փորձեց շեղել Մարվինի ուշադրությունը։

— Հապա նայի՛ր այնտեղ, նայի՛ր։ Ճյուղին երեք ծիտ են նստել, նրանցից մեկի կոկորդը դանակ է խրած, իսկ ճանկի մեջ գայիսոն կա, և այնուհանդերձ նա ավելի ուրախ է երգում, քան մյուսները։ Ի՞նչ ես կարծում, հը՞։

Մարվինը ոչինչ չէր կարծում։ Հոգու արիությունը չկորցնելով, Վալդեզը փորձեց ընկերոջն աշխուժացնել իր անձի հանդեպ խղճահարություն առաջացնելով։

— Է՛հ, Մարվին, տղա՛ս, բժիշկները նայեցին մաշկիս վրայի այս ցանին և ասացին, որ համավարակ իմպետիգո ունեմ։ Ինձ տասներկու ժամ տվեցին, որից հետո հավաքում եմ իմ չիփերը և սեղանի մոտ տեղ եմ բացում ուրիշ խաղացողի համար71։ Բայց այդ վերջին տասներկու ժամում կուզեի, որ...

Ոչ մի արդյունք։ Վալդեզը փորձեց ընկերոջ վրա գյուղացիական փիլիսոփայությամբ ազդել.

— Ամենաիմաստուն մարդիկ հասարակ գյուղացիներն են։ Գիտե՞ս, թե ինչ են ասում նրանք։ Նրանց ասում են, որ կոտրված դանակից լավ ձեռնափայտ դուրս չի գա։ Պետք է միտքդ պահես այդ բանը, Մարվին...

Սակայն մտացրիվ Մարվինը մտքում չպահեց այդ բանը։ Վալդեզը դիմեց Հիպերստրասիական էթիկային, ըստ Տիմոմախեական ձեռագրերի։

— Ուրեմն, դու քեզ վիրավորված ես համարում, այնպես չէ՞։ Բայց հաշվի առ. մարդու անձը սրբազան է ու եզակի և արտաքին ազդեցությունների ենթակա չէ։ Հետևաբար, Վիրավորվում է միայն Վերքը և դա, լինելով Անձի համար կողմնակի և ընկալումից դուրս, Ցավի համար պատճառ չի հանդիսանում։

Այդ փաստարկն էլ չազդեց Մարվինի վրա։ Վալդեզն անցավ հոգեբանության։

— Սիրեցյալի կորուստը, ըստ Սթայնմետցերի, կղկղանքային Ես֊ի կորստյան ծիսային կրկնությունն է։ Հետևաբար, որքան էլ զվարճալի է, երբ մեզ թվում է, թե սգում ենք հեռացած սիրելիին, իրականում ողբում ենք մեր կղկղանքների անդառնալի կորուստը։

Բայց դա էլ չհանեց Մարվինին խոր թմրությունից։ Բոլոր մարդկային արժեքներից նրա մելամաղձոտ խորթացումը, թվում է, անդառնալի էր։ Այդ տպավորությունն ուժեղացավ, երբ մի գեղեցիկ օր նրա քթի օղը դադարեց տկտկալ։ Դա ամենևին էլ ռումբ չէր եղել, պարզապես Մարդուք Կրասի ընտրողները զգուշացրել էին նրան։ Եվ այսպիսով, Մարվինին այլևս գլուխը կորցնելու անմիջական վտանգ չէր սպառնում։ Բայց նույնիսկ բախտի այդ փայլատակումը չբարձրացրեց նրա գորշ ռոբոտային տրամադրությունը։ Շատ անտարբեր, Մարվինն իր փրկության փաստն ընդունեց այնպես, ինչպես մի ուրիշը կվերաբերվեր ամպի ետևից արևի դուրս գալուն։

Ոչ մի բան չէր ազդում նրա վրա։ Եվ նույնիսկ համբերատար Վալդեզն ի վերջո ստիպված էր նշել.

— Մարվին, ա՛յ թե հաստագլուխն ես։

Մարվինը շարունակում էր տխրել։ Եվ Վալդեզին ու Սան Ռամոյի բարեսիրտ բնակիչներին թվում էր, որ այդ մարդն այլևս կորած է։

Եվ սակայն, որքան քիչ գիտենք մարդկային բանականության շրջադարձողների մասին։ Քանզի հաջորդ իսկ օրը, հակառակ բոլոր սպասումների, տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որը վերջապես Մարվինին հանեց թմրությունից և անսպասելիորեն լայն բացեց տրտմության դարպասները, որոնց ետևում նա թաքնվել էր։

Ընդամենը մի իրադարձություն (թեև իր հերթին այդ իրադարձությունը հետևանքային կապերի մի նոր շղթայի սկիզբը հանդիսացավ, տիեզերական անհաշիվ դրամաներից մեկի առաջին պատկերը)։

Բավական անհեթեթորեն, ամեն ինչ սկսվեց ժամը հարցնելուց։

ԳԼՈՒԽ 24

Դեպքը տեղի ունեցավ Պլացա դե լոս Մուերտոսի հյուսիսային մասում, երեկոյան զբոսանքից քիչ անց, թռչունների առավոտյան երգեցողությունից ուղիղ տասնհինգ րոպե առաջ։ Մարվինն իր սովորության համաձայն քայլում էր. նա անցավ Ժոզե Գրիմուչիոյի արձանի կողքով, հասավ տասնհինգերորդ դարում կառուցված անագե ցանկապարսպին, որտեղ շարք֊շարք նստած էին կոշիկ մաքրողները, և դիմեց դեպի մռայլ փոքրիկ զբոսայգու արևելյան մասում ծվարած Սան Բրիոսկի շատրվանը։ Նա արդեն հասել էր Միսբեգոթենի դամբարանին, երբ մի մարդ հայտնվեց ճամփին և տիրականորեն բարձրացրեց ձեռքը։

— Հազար ներողություն,— ասաց մարդը։— Ձեր միայնության այս կամայական ընդհատումն ինձ ցավ է պատճառում, իսկ ձեզ, գուցե, վիրավորանք, և այնուհանդերձ պարտավորված եմ հարցնել, թե արդյոք պատահաբար չէի՞ք կարող ինձ ասել ճշգրիտ ժամը։

Բավական անվնաս խնդրանք... անվնաս արտաքուստ։ Մինչդեռ այդ մարդու տեսքն առանձնահատուկ երանգ էր հաղորդում նրա առօրեական խոսքերին։ Նա միջահասակ էր ու նվազամարմին, հնաոճ բեղերով՝ այդպիսի բեղեր կարելի էր տեսնել Գրիերի «Մորքավիո Ռեդոնդո արքա» դիմանկարում։ Հագուստը ծվեն֊ծվեն էր եղած, բայց շատ մաքուր էր և խնամքով արդուկված, իսկ ճաքճքված կոշիկները փայլեցված էին։ Աջ ցուցամատին նախշազարդ կնիքով ծանր մատանի կար։ Նա հրամայելու սովոր մարդու սառն, արծվային աչքեր ուներ։

Ժամանակի մասին նրա հարցը զարմանք չէր առաջացնի, եթե չլիներ հրապարակի մեծ ժամացույցը, որն ամենաշատը երեք րոպե էր սխալվում։

Նայելով կոճի ժամացույցին, Մարվինն իրեն միշտ հատուկ քաղաքավարությամբ պատասխանեց, որ մեկն անց է հինգ րոպե։

— Շնորհակալ եմ, սըր, դուք ինձ մեծապես պարտավորեցրիք,— ասաց մարդը։— Արդեն անց հի՞նգ։ Ժամանակը խժռում է մեզ՝ թշվառ մահկանացուներիս, միայն մի դառը հուշ թողնելով։

Մարվինը գլխով արեց.

— Եվ այդուհանդերձ այդ աննկարագրելի ու անորսալի, չնչին քանակությունը,— ասաց նա,— որ կոչվում է ժամանակ, մեր միակ իսկական հարստությունն է։

Մարդը գլխով արեց, ասես Մարվինը մի խորիմաստ բան էր ասել, այլ ոչ թե պարզապես ծեծված քաղաքավարական պատասխան տվել։ Նա խոր գլուխ տվեց (այնպես, ինչպես կանեին առաջներում, այլ ոչ թե մեր պլեբեյական ժամանակներում)։ Այդ շարժումն անելիս հավասարակշռությունը կորցրեց և կընկներ, եթե Մարվինը ամուր չբռներ ու ոտքի չկանգնեցներ նրան։

— Մեծապես շնորհակալ եմ,— ասաց օտարականը, մի պահ անգամ ինքնատիրապետումը72 չկորցնելով։— Դուք լավ եք բռնում և՛ մարդկանց, և՛ ժամանակը։

Այդ ասելով նա կտրուկ շրջվեց և գնաց֊խառնվեց ամբոխին։

Մարվինը, թեթևակի շփոթված, նայում էր, թե ինչպես է անծանոթը հեռանում։ Ինչ֊որ բան այդ մարդու մեջ ճիշտ չէր թվում։ Գուցե բեղերը՝ բացահայտորեն կեղծ, կամ մատիտով թավացրած հոնքերը, կամ ձախ այտի արհեստական գորտնուկը. կամ գուցե պատճառը կոշիկներն էին, որոնք երեք մատնաչափ ավելացրել էին անծանոթի հասակը, կամ թիկնոցը, որ կոչված էր լայնացնելու բնականից նեղ ուսերը։ Ինչևէ, Մարվինը տարակուսած էր, բայց չէր շտապում կասկածել, քանզի այդ մարդու սնապարծության ետևում ուրախ ու ամուր ոգի էր նշմարվում, որն անհնար էր մթագնել73։

Մարվինն այդ մասին էր խորհում, երբ պատահաբար հայացք նետեց իր աջ ձեռքին։ Ավելի մոտիկից նայելով, ափի մեջ մի թղթի կտոր գտավ։ Թուղթը, անտարակույս, ձեռքի մեջ ինչ֊որ մեկի օգնությամբ էր հայտնվել։ Մարվինը հասկացավ, որ թիկնոցավոր օտարականը հավանաբար սայթաքելիս թուղթն իր ափի մեջ էր խցկել (այժմ, իհարկե, պարզ էր՝ ոչ թե սայթաքելիս, այլ ձևացնելիս, որ սայթաքում է)։

Այդ փաստը միանգամայն այլ լույսի տակ ցույց տվեց հենց նոր տեղի ունեցած իրադարձությունը։ Թեթևակի կնճռոտվելով, Մարվինը բացեց թուղթը և կարդաց.

«Եթե պարոնը հաճի լսել մի բան, որ հետաքրքիր է ու օգտակար թե՛ իր և թե՛ տիեզերքի համար, մի բան, որի կարևորությունը թե՛ անմիջապես ներկայում և թե՛ հեռավոր ապագայում հնարավոր չէ մանրամասն շարադրել սույն երկտողում ակներև ու խիստ հիմնավոր պատճառներով, սակայն յուր ժամանակին կպատմվի հետաքրքրությունների ու բարոյական պատկերացումների ընդհանրությունների պայմաններում, այդ դեպքում թող պարոնը ժամը իննին հաճի գալ Կախաղան հանվածի պանդոկը, թող նստի ձախակողմյան անկյունի սեղանի մոտ՝ զույգ էմբրոշյուների կողքին, կոճկամերում սպիտակ կոկոն վարդ ունենա, իսկ աջ ձեռքում՝ Diario de Celsus ամսագրի (քառաստղային հրատարակություն) մի օրինակ, և թող աջ ձեռքի ճկույթով կտկտացնի սեղանին, առանց որոշակի ռիթմի։

Եթե կատարեքն այդ հրահանգները, մեկը կմոտենա ձեզ և կհայտնի այն, ինչ մենք համոզված ենք, դուք կուզեիք լսել։

Ձեր լավը կամեցող»։

Մարվինը երկար խորհեց երկտողի գաղտնի իմաստի մասին։ Նա զգում էր, որ փոխկապակցված կյանքերի և պրոբլեմների մի խումբ, մինչ այդ իրեն անծանոթ, կտրել է իր ճանապարհը։

Բայց հիմա եկել էր ընտրելու պահը։ Ուզո՞ւմ էր արդյոք ինքը խառնվել ինչ֊որ դավադրությունների, որքան էլ բազմախոստում լինեին։ Ավելի լավ չէ՞ր հեռու մնալ և միայնակ ուղի հարթել մետաֆորային դեֆորմացիաների այդ աշխարհում։

Գուցե... այնուհանդերձ, պատահարը հետաքրքրել էր Մարվինին և խոստանում էր շեղել մտքերը, օգնել, որ մոռանա Կետիի կորստյան ցավը։ (Գործողությունն ամոքում է, մինչդեռ հայեցողությունն ի վերջո վերածվում է ամենաուղղակի մասնակցության, ուստի մարդիկ խուսափում են այդ երկրորդից)։

Մարվինը հետևեց խորհրդավոր անծանոթի հրահանգներին։ Գնեց մի օրինակ Diario de Celsus (քառաստղային հրատարակություն) և կոճկամերում սպիտակ կոկոն վարդ ամրացրեց։ Ուղիղ ժամը իննին գնաց Կախաղան հանվածի պանդոկը և նստեց հեռավոր ձախակողմյան անկյունի սեղանի մոտ, զույգ էմբրոշյուրների կողքին։ Նրա սիրտն արագ խփում էր և դա այնքան էլ տհաճ չէր։

ԳԼՈՒԽ 25

Կախաղան հանվածի պանդոկը կոպիտ ու հասարակ, սակայն ուրախ տեղ էր։ Հաճախորդները մեծ մասամբ ցածր խավերի բարեհոգի ներկայացուցիչներ էին։ Հաղթանդամ ձկնավաճառները բղավելով խմիչք էին պատվիրում, ինչ֊որ ագիտատորներ տաքացած գոռգոռում էին՝ հայհոյելով պետությանը, իսկ ուժեղ, մկանուտ դարբիններն աղմուկով լռեցնում էին նրանց։ Հսկայական բուխարիում խորովվում էր վեցոտանի կոկորդոսիանը, կողքը կանգնած խոհարարն ախորժելիորեն ճրթճրթացող մսի վրա մեղրաջուր էր լցնում։ Մի ջութակահար բարձրացել էր սեղանին և ժիգա74 էր նվագում։ Նրա փայտե ոտքը կրկներգի հետ ուրախ տակտ էր խփում։ Կոպերը թանկարժեք քարերով զարդարած ինչ֊որ պոռնիկ ինքնախղճահարված հեկեկում էր անկյունում՝ հարբածի առատ արտասուք թափելով։

Օծանելիքի հոտ արձակող մի շքեղ հագնված դենդի75 մետաքսե թաշկինակով սրբեց քիթը և արհամարհանքով մետաղադրամ նետեց պարան քաշող ըմբիշներին։ Ձախ կողմի ընդհանուր սեղանի մոտ ինչ֊որ կոշիկ մաքրող ուզեց պնակից մի կտոր ոսկրոտ միս վերցնել, երբ ռիիսմանի դաշույնը ծակեց֊մեխեց նրա ձեռքը սեղանին։ Ռիիսմանի այդ սխրանքը սեղանակիցներն ընդունեցին հրճվանքով։

— Բարի ողջույն, սըր, ի՞նչ կկամենայիք խմել։

Մարվինը գլուխը բարձրացրեց և մի կարմրաթուշ ու լայնակուրծք մատուցողուհի տեսավ, որը սպասում էր պատվերի։

— Մեղրաջուր, և դա բավ կլինի,— կամաց ասաց Մարվինը։

— Անմիջապես կբերեմ,— պատասխանեց աղջիկը։ Նա կռացավ, որպեսզի գուլպայի կապիչն ուղղի և շշնջաց Մարվինին.

— Ազնվազարմ սըր, զգոն եղեք այս պանդոկում, որը ճշմարիտն ասած ձեզ նման երիտասարդ ջենտլմենին այնքան էլ վայել տեղ չէ։

— Շնորհակալ եմ զգուշացման համար,— պատասխանեց Մարվինը։— Սակայն եթե բանը հասնի անախորժությունների, հուսով եմ հոխորտանք չի լինի, թե ասեմ, որ այնքան էլ չեմ խեղճանա։

— Ա՜խ, դուք չգիտեք, թե ում հետ գործ ունեք,— ասաց աղջիկը և հապճեպ հեռացավ, քանզի մի հաղթահասակ պարոն, ամբողջովին սև հագած, մոտեցել էր Մարվինի սեղանին։

— Ամենակարողի քաղցր ու արյունոտ վերքե՛րը վկա, չեմ հասկանում, այս ի՞նչ է կատարվում,— բղավեց անծանոթը։

Լռություն տիրեց պանդոկում։ Մարվինն անվրդով նայեց անծանոթին, նրա հզոր կրծքավանդակին ու անսովոր հաղթ թիկունքին և միանգամից ճանաչեց «Սև Դենիսին», ինչպես նրան անվանում էին մարդիկ։ Եվ հիշեց, որ նա հայտնի կռվազան է, գլխից ձեռք քաշած մեկը, հռչակավոր ջարդարար ու թալանչի։

Մարվինը ձևացրեց, թե չի նկատում քրտնահոտ արձակող այդ նոր հարևանին։ Նա մի հովհար վերցրեց ու մեղմ թափահարեց քթի մոտ։

Պանդոկում հավաքվածները միանգամից աշխուժացան։ Սև Դենիսը կես քայլ առաջ եկավ։ Նրա թևի մկանները երկունքի մեջ գտնվող կոբրայի պես ցնցվեցին, երբ ձեռքը տարավ սուսերի երկարավուն կոթին։

— Զույգ աչքերով կուրանամ, թե սո՛ւտ եմ ասում,— գոռաց Սև Դենիսը,— ինձ թվում է մեր մեջ մի մարդ կա, որը շատ է նման թագավորական լրտեսի։

Մարվինը ենթադրեց, որ նա ուզում է կռիվ հրահրել։ Ուստի չլսելու տվեց կծու դիտողությունը և սկսեց խարտոցիկով եղունգները փայլեցնել։

— Թող ինձ մեջտեղից կիսեն ու մեջքիս շուրջը աղիքներիցս գոտի՛ սարքեն, եթե սխալվում եմ,— գոչեց Սև Դենիսը,— ինձ թվում է, որ ոմն այսպես կոչված ջենտլմեն հեչ էլ ջենտլմեն չի, քանի որ չի լսում, երբ մի ուրիշ ջենտլմեն է խոսում իր հետ։ Բայց գուցե ողորմած պարոնը խուլ է, այդ դեպքում ես դա կպարզեմ նրա ձախ ականջն ուսումնասիրելով... տանը, երբ ազատ ժամանակ կունենամ։

— Դուք ի՞նձ էիք դիմում,— կասկածելի մեղմ ձայնով հարցրեց Մարվինը։

— Իհարկե ձեզ,— ասաց Սև Դենիսը։— Քանզի հանկարծ զգացի, որ ձեր դեմքը դուրս չի գալիս։

— Իրո՞ք,— շշնջաց Մարվինը։

— Այո՛,— որոտաց Սև Դենիսը։— Ոչ էլ առավել ևս հավանում եմ ձեր շարժուձևը, կամ ձեր օծանելիքի գարշահոտությունը, կամ ձեր ոտքի չափը, կամ ձեռքի ձևը։

Մարվինի աչքերը նեղացան։ Պահը լի էր մահացու լարվածությամբ. չէր լսվում ոչ մի ձայն, բացի Սև Դենիսի ծանր շնչառությունից։ Ապա, մինչ Մարվինը կհասցներ պատասխանել, մի մարդ վազելով մոտեցավ Սև Դենիսին։ Դա մի գունատ կուզիկ էր, երկար սպիտակ մորուքով, հասակը ոչ ավելի, քան երեք ոտնաչափ. նա հազիվ էր քարշ տալիս մի ոտքը, որի թաթն այլանդակված էր։

— Սպասի՛ր, Սև Դենիս,— ասաց կուզիկը։— Ջենտլմենին սազական չէ արյուն թափել սուրբ Օրիգենի տոնի նախօրեին։ Ամոթ, հազա՛ր ամոթ։

— Ես արյուն կթափեմ, երբ սիրտս կուզի, սուրբ Կարմիր սարի խոցե՛րը վկա,— հանդգնորեն գոռաց ջարդարարը։

— Ճի՛շտ է, դո՛ւրս թափիր դրա աղիքները,— բղավեց մի թուլակազմ երկարաքիթ մարդ, կկոցելով կապույտ աչքը և թարթելով մյուս՝ շագանակագույն աչքը։

— Ճի՛շտ է, դո՛ւրս թափիր,— աղաղակեցին տասնյակ այլ ձայներ։

— Պարոնայք, խնդրում եմ,— ասաց գեր պանդոկապանը, ձեռքերը կոտրատելով։

— Ախր ձեզ ի՞նչ է արել,— ասաց փնթի բուֆետապանուհին, նրա ձեռքի՝ բաժակներով սկուտեղը դողից ցնցվում էր։

— Թո՛ղ այդ պճնամոլին, թույլ տուր իր համար խմի,— բերանի փսլինքը վազեցնելով, ասաց կուզիկը և ամբողջ ուժով քաշեց Սև Դենիսի թևքը։

— Թո՛ղ ինձ, սապատավո՛ր,— գոչեց Սև Դենիսը և խփեց կռանի մեծության աջ ձեռքով։

Հարվածը կպավ կուզիկի ուղիղ կրծքին և այնքան ուժեղ էր, որ վերջինս թռավ սենյակով մինչև մուտքի մոտի սեղանը և թափով կպավ պահարանին։ Կոտրվող բաժակների ձայն լսվեց։

— Դե արի՛, հանդերձյալ կյանքի քմայքները վկա,— ասաց հաղթանդամ կռվազանը, շրջվելով դեպի Մարվինը։

Մարվինը հանգիստ շարունակեց հով անել և ավելի խոր նստեց աթոռին. հանգիստ, բայց բիբերն առաջվա պես նեղ։ Ուշադիր դիտողը կնկատեր նրա ազդրերի թույլ սպասողական դողը և դաստակների հազիվ նկատելի լարվածությունը։

Այժմ Մարվինը բարեհաճեց նկատել իրեն անհանգստացնողին։

— Դեռ այստե՞ղ եք,— տեղեկացավ նա։— Լսեք, ձեր պնդերեսությունը հոգնեցուցիչ է դառնում ականջի համար և ձանձրացուցիչ՝ տեսողության։

— Այո՞,— գոռաց Սև Դենիսը։

— Այո,— հեգնանքով պատասխանեց Մարվինը։— Անազնիվ մարդիկ շատ են սիրում, երբ իրենց մի բանը երկու անգամ են ասում, ինձ, սակայն, դա հաճույք չի պատճառում։ Ուստի բարի եղեք, երիտասարդ, ձեր տաքացած լեշը մի կողմ քաշել ու գնալ, քանի ես այն չեմ սառեցրել այնպիսի մի արյունառությամբ, որին ամենալավ վիրաբույժը կնախանձի։

Այդ զուսպ, սակայն մահացու վիրավորանքից Սև Դենիսի բերանը բաց մնաց։ Հետո, իր հսկա մարմնին անհամապատասխան արագ, նա դուրս քաշեց սուսերը և այնպիսի ուժով վար բերեց, որ ծանր կաղնե սեղանը երկու կես եղավ և նույնը կլիներ Մարվինի հետ, եթե նա ճարպկորեն խույս չտար։

Կատաղությունից ոռնալով, Դենիսը հարձակվեց, ճոճելով սուսերն ինչպես հողմաղաց։ Մարվինը, մինչդեռ, նրբագեղորեն մի քիչ ետ գնաց, ծալեց հովհարն ու խրեց գոտկի մեջ, քշտեց թևերը, կռացավ, որ խուսափի հաջորդ հարվածից, ետ ցատկեց և կողքի սեղանի վրայից միս կտրելու մի դանակ ճանկեց։ Հետո, դանակը սեղմած, անձայն քայլերով առաջ գնաց՝ մարտն ընդունելու։

— Փախիր, սը՛ր,— գոչեց բուֆետապանուհին։— Նա կմորթի քեզ, չէ՞ որ ձեռքդ ոչինչ չունես բացի մի փոքրիկ սեղանի դանակից։

— Զգուշացե՛ք, երիտասա՛րդ,— բացականչեց կուզիկը, սեղանի ետևում պատսպարվելով։

— Դո՛ւրս թափիր դրա աղիքները,— գոչեց վտիտ ու երկարաքիթ, խայտաբղետ աչքերով մարդը։

— Պարոնա՛յք, խնդրո՛ւմ եմ,— բացականչեց դժբախտ պանդոկապանը։

Հակառակորդները դեմ առ դեմ ելան ընդհանուր սենյակի կենտրոնում և Սև Դենիսի, որի դեմքը զայրույթից ծամածռվել էր, խաբս տվեց ու սուսերը վար բերեց այնպիսի ուժգնությամբ, որ կաղնե տակառը երկու կես անելու համար բավական կլիներ։ Մարվինն անմարդկային ինքնավստահությամբ ընդունեց հարվածը, ետ մղելով quatre76, ապա անմիջապես պատասխան հասցրեց quinze77։ Այդ ճարպիկ հակահարվածից Դենիսին փրկեց միայն անսովոր արագ revanche78֊ը, եթե ոչ, նրա կոկորդը խոցված կլիներ։

Սև Դենիսը զգուշացավ, նա հակառակորդին նայեց արդեն հարգանքով։ Հետո կատաղի ոռնաց և հարձակվեց, ստիպելով Մարվինին նահանջել դեպի ծխոտ սենյակի խորքը։

— Կրկնակի Նապոլեոն79 հաղթանդամի վրա՛,— գոչեց օծանելիք քսած դենդին։

— Համաձա՛յն եմ,— բացականչեց կուզիկը։— Այդ նրբակազմ ջահելը ոտքերով ճիշտ է աշխատում, ասածս լավ հիշեք։

— Մինչև օրս դեռ ոտքերի աշխատանքը պողպատե սայրի դեմը չի առել,— պատասխանեց դենդին։— Կարծիքդ քսակովդ կպաշտպանե՞ս։

— Այո։ Եվ կավելացնեմ հինգ լուիդոր80,— ասաց կուզիկը, ձեռքը քսակին տանելով։

Այժմ մյուսներն էլ վարակվեցին գրազ բռնելու մարմանջով։

— Հինգ ռուփի81 Դենիսի վրա՛,— բղավեց երկարաքիթը։— Երեքը մեկի դիմա՛ց։

— Համաձա՛յն եմ, եթե չորսը դնես մեկի դիմաց,— բացականչեց միշտ զգույշ պանդոկապանը։— Եվ յոթը հինգի դիմաց, թե ով առաջինն արյուն կբերի։— Եվ այս խոսքերով նա մի քսակ սովերեյն82 դուրս քաշեց։

— Եղա՛վ,— ճչաց խայտաբղետ աչքերով երկարաքիթը, գրպանից հանելով երեք արծաթյա տաղանդ83 և մի ոսկե կես֊դենարիուս84։— Եվ, Սև Մայրը վկա, նույնիսկ կառաջարկեմ ութը վեցի դիմաց, թե ով առաջինը կուրծք կխոցի։

— Ընդունո՛ւմ եմ գրազը,— աղաղակեց օծանելիք քսած դենդին։— Եվ մտրակս վկա, նույնիսկ կառաջարկեմ իննը չորսի դիմաց, որ նրբագեղ երիտասարդը խանձված որսաշան նման կփախչի այստեղից։

— Ես ընդունում եմ այդ գրազը,— գոհունակ ժպիտով ասաց Մարվին Ֆլինը։ Խուսափելով Դենիսի անշնորհք հարձակումից, նա գոտու միջից մի քսակ ֆլորին85 հանեց և շպրտեց դենդիին։ Ապա լրջորեն զբաղվեց մենամարտով։

Նույնիսկ մի քանի ժլատ շարժումներից պարզ երևում էր, որ Մարվինը հմուտ սուսերամարտիկ էր։ Սակայն նա գործ ուներ ուժեղ ու համարձակ հակառակորդի հետ, որի ձեռքի սուսերը մի քանի անգամ մեծ էր Մարվինի անհավասար զենքից և որի վճռականությունը խելահեղության էր հասնում։

Այժմ բոլորը շունչները պահեցին, տեսնելով, թե ինչպես Սև Դենիսը Ջագերնաութի86 պես առաջ նետվեց։ Մարվինը հարկադրված էր նահանջել այդ սրընթաց գրոհի ճնշման տակ։ Նա ետ֊ետ գնաց, ցատկեց սեղանի վրայով և հայնտվեց փակուղու մեջ՝ անկյունում։ Ապա թռավ, բռնեց ջահից, ճոճվեց ու փափուկ վար ցատկեց։

Սև Դենիսը, շփոթահար և մի փոքրիկ անվստահ, դիմեց խորամանկության։ Երբ նորից դեմ դիմաց ելան, նա մի աթոռ վերցրեց, նետեց Մարվինի ոտքերի տակ և, մինչև վերջինս խույս կտար, սեղանի վրայից մի բուռ իգնեական պղպեղ ճանկեց ու շպրտեց Մարվինի երեսին...

Բայց Մարվինի երեսն այլևս այնտեղ չէր։ Ձախ ոտքին հենվելով նա տեղում պտույտ գործեց և խուսափեց այն նենգ հնարքից։ Հետո դանակով խաբս տվեց, աչքերով կրկնակի խաբս և, իբր նահանջելով, դանակը խրեց ուղիղ հակառակորդի կուրծքը։

Սև Դենիսն աչքերն անմտորեն թարթեց, և նայեց ներքև՝ կրծքում ցցված դանակի կոթին։ Նրա աչքերը զարմանքից լայն չռվեցին, իսկ սուսերը բռնող ձեռքը բարձրացավ պատասխան հարվածի համար։

Մարվինն անվրդով շրջվեց և դանդաղ հեռացավ, անպաշտպան մեջքը սուսերի փայլուն ծայրի դեմ ուղղելով։

Սև Դենիսը ձեռքը վար բերեց, սակայն մոխրագույն քող էր այլևս պատել նրա աչքերին։ Մարվինն անսովոր ճշգրտությամբ էր որոշել վերքի խորությունը։ Սև Դենիսի սուսերը զրնգալով գետին ընկավ, իսկ մի պահ անց սուսերին միացավ ջարդարարի հսկա մարմինը։

Առանց ետ նայելու, Մարվինը գնաց և նստեց իր տեղը։ Նա բացեց հովհարը, հետո, կնճռոտվելով, գրպանից մի մետքսե թաշկինակ հանեց և մոտեցրեց ճակատին, որի մարմարյա կատարելությունը մթագնել էին քրտինքի երկու թե երեք կաթիլ։ Ֆլինը սրբեց այդ կաթիլները, իսկ թաշկինակը մի կողմ նետեց։

Սենյակում քար լռություն էր։ Նույնիսկ խայտաբղետ աչքերով մարդն առաջվա պես խռպոտ չէր շնչում։

Դեռ երբեք հավաքվածները այդպիսի զարմանահրաշ սուսերամարտ չէին տեսել։ Լինելով առաջինից մինչև վերջինը երդվյալ ջարդարարներ, մարդիկ, որոնք ոչ մի հեղինակություն չէին ընդունում, նրանք այնուհանդերձ տպավորված էին։

Բայց, չանցած մի րոպե, աներևակայելի իրարանցում սկսվեց։ Մարդիկ խմբվեցին Մարվինի շուրջը, լսվեցին շնորհավորական բացականչություններ, բոլորը հիանում էին Մարվինի հմտությամբ։ Պարան քաշող ըմբիշները (նրանք եղբայրներ էին, երկուսն էլ խուլուհամր) ինչ֊որ ճղճղան ձայներ էին հանում և գլուխկոնծի տալիս, կուզիկը ժպտում էր և փրփրած շուրթերով հաշվում տարածը, բուֆետապանուհին շփոթեցնող կրքոտությամբ նայում էր Մարվինին, պանդոկապանը, մռայլ, խմիչք էր մատուցում, խայտաբղետ աչքերով մարդը ֆսֆսացնում էր երկար քիթը և խոսում բախտը բերելու մասին, և նույնիսկ օծանելիք քսած դենդին մի թեթև շնորհավորեց Մարվինին։

Աստիճանաբար սենյակը հանդարտվեց։ Ցուլերի պես հաստավիզ երկու ծառա դուրս քաշեցին Սև Դենիսի մարմինը, իսկ դյուրափոփոխ ամբոխը նարնջի կճեպներ շպրտեց դիակի վրա։

Կրկին շամփուրի վրա սկսեցին միս խորովել, և կույր, միոտանի ջութակահարի նվագին վերստին խառնվեցին խաղաթղթերի խշխշոցն ու զառերի շրխկոցը։

Դենդին մոտեցավ Մարվինի սեղանին և կանգնեց նրա առաջ՝ ծղոտե գլխարկը կողքին պահած։

— Պատիվս վկա, սըր,— ասաց նա։— Դուք իրոք բավական հմուտ սուսերամարտիկ եք, և ինձ թվում է ձեր ճարպկությունը լավ կպարգևատրվեր, եթե ծառայեիք կարդինալ Մաչուրչիին, որը բարյացակամ է վերաբերվում արագաշարժ ու պատրաստակամ մարդկանց։

— Ես չեմ վարձվում,— կամաց ասաց Մարվինը։

— Ուրախ եմ լսելու,— պատասխանեց զրուցակիցը։ Եվ այժմ, մոտիկից, Մարվինը նրա կոճկամերում սպիտակ կոկոն վարդ տեսավ, իսկ ձեռքին՝ Diario de Celsus (քառաստղային հրատարակություն)։

Դենդիի աչքերում զգուշացնող կրակ հայտնվեց։ Անհոգ ձայնով նա ասաց.

— Դե ինչ, սըր, մեկ անգամ ևս ընդունեցեք շնորհավորանքներս և, եթե դեմ չեք մի փոքր զվարճանալուն, խնդրում եմ հյուրս եղեք Մարտիրոսների պողոտայի իմ առանձնատանը։ Մենք կարող էինք քննարկել սուսերամարտի մի քանի նբրություններ, ըմպել բավական հաճելի գինի, որն իմ ընտանեկան ամբարներում հարյուր երեք տարի պահված է եղել, և այդ ընթացքում գուցե զրուցեինք փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող որոշ հարցերի մասին։

Այժմ Մարվինը ճանաչեց երեկ երեկոյան իր ձեռքը գրություն դնող մարդուն, չնայած վերջինս ծպտված էր։

— Սըր,— ասաց Մարվինը,— ձեր հրավերն ինձ պատիվ է բերում։

— Ամենևին, սըր։ Ձեր կողմից հրավեր ընդունելն է ինձ պատիվ բերում։

— Ոչ, սըր,— պնդեց Մարվինը և կշարունակեր քննարկումը, եթե զրուցակիցը ձևականություններին վերջ չտար և չշշնջար.

— Ուրեմն անմիջապես հեռանանք։ Սև Դենիսն ընդամենը նախակարապետ էր՝ ծղոտ, որը ցույց է տալիս, թե քամին որ կողմ է փչում։ Եվ ես լրջորեն կասկածում եմ, որ եթե այստեղից շտապ չհեռանանք, քամին կվերածվի փոթորիկի։

— Դա անշուշտ, անցանկալի կլիներ,— ասաց Մարվինը, հազիվ նկատելի ժպտալով։

— Տնօրե՛ն, հաշիվն ինձ վրա կգրեք։

— Ինչպես կհրամայեք, սըր Ժյուլ,— խոր գլուխ տալով, ասաց պանդոկապանը։

Եվ նրանք ելան դուրս՝ դեպի գիշերային մառախուղը։

ԳԼՈՒԽ 26

Նրանք քայլեցին կենտրոնական նեղլիկ, ծուռումուռ փողոցներով, անցան Տերք ամրոցի մռայլ, երկաթագորշ պատերի կողքով և հասան տխրահռչակ Սփոդնի խելագարանոցին, որտեղ թշվառ ու հալածված հիվանդների աղաղակները միախառնվում էին Մահամարտի նավամատույցի հսկա ջրանիվի ճռճռոցին, հետո դիմեցին դեպի հեծեծող բանտարկյալներով լեփ֊լեցուն ցածրադիր, չարագույժ Լուսնի գլխավոր աշտարակը, որից հետո երևաց սարսռազդու ատամնասյուներով գարշահոտ Պարիսպը։

Որպես այդ դարի ու ժամանակի զավակներ, Մարվինը և սըր Ժյուլը մինչև իսկ ուշք չդարձրին լսածին և տեսածին։ Հանգիստ ու անտարբեր նրանք անցան Աղբալճակի մոտով, որտեղ նախկին ռեգենտը բավարարել էր յուր խելագար գիշերային քմայքները և մի հայացք անգամ չարժանացրին շնորհել Առյուծի գամբիտին, որտեղ մանր պարտապանները և երեխա կործանողները գլխիվայր թաղված էին արագ չորացող ցեմենտի մեջ՝ ի խրատ մյուսներին։

Դժվարին ու ծանր դար էր, շատերը կասեին՝ դաժան դար։ Վարքուբարքը նրբին էր, բայց կրքերը՝ անզուսպ։ Պահպանվում էին ամենամանրամասն ձևականությունները, սակայն տանջամահ անելը սովորական բան էր։ Այդ դարում կանանց յոթից վեցը մահանում էին երկունքից, մանկական մահացությունը ութսունյոթ տոկոս էր կազմում, իսկ կյանքի միջին տևողությունը ոչ ավելի, քան 12.3 տարի էր։ Այդ դարում ժանտախտն ամեն տարի բզկտում էր քաղաքներն ու գյուղերը, իր հետ տանելով բնակչության ուղիղ կեսը՝ այն աստիճան, որ մի քանի գնդերում ստիպված հրետանու սպա էին նշանակում կույրերին։

Եվ այնուհանդերձ, այդ դարը չէր կարելի ապերջանիկ դար անվանել։ Չնայած դժվարություններին, բնակչության քանակը ամեն տարի աճում էր, իսկ մարդկանց խիզախությունը նորանոր հրաշքներ էր գործում։ Կյանքն անհաստատ էր, բայց գոնե հետաքրքիր։ Մեքենաները դեռ մարդկային ցեղին չէին զրկել անձնական նախաձեռնության հնարավորություններից։ Ու թեև կային ցնցող դասակարգային տարբերություններ, և ֆեոդալական դասն ուներ անսահմանափակ իշխանություն, որը ենթակա էր միայն թագավորի կասկածելի հզորությանը և եկեղեցու կործանարար հսկողությանը, այնուամենայնիվ, այդ դարը կարող էր կոչվել դեմոկրատական և անձնական հնարավորություններ ընձեռող։

Սակայն ոչ Մարվինը և ոչ էլ սըր Ժյուլը չէին մտածում այդ մասին, երբ մոտենում էին իջեցրած փեղկերով նեղ հինավուրց տանը, որի դռան մոտ զույգ ձիեր էին կանգնած։ Նրանք չէին խորհում համարձակ ձեռնարկների մասին, թեև հարկ եղած դեպքում առաջինն էին մարտի նետվում, ոչ էլ մտածում էին մահվան մասին, թեև շարունակ շրջապատված էին մահվան սպառնալիքով։ Այդ դարում մարդկանց վրդովելը հեշտ չէր։

— Շնորհ արեք,— ասաց սըր Ժյուլը և լուռումունջ ծառաների կողքով հյուրին առաջնորդեց դեպի բարձր առաստաղով նախշապատ սենյակը, ուր հսկա եղեգնաքարե բուխարիի մեջ ճարճատում ու ճրթճրթում էր զվարթ կրակը։

Մարվինը չպատասխանեց։ Նրա աչքերը զբաղված էին սենյակի մանրամասները դիտելով։ Փորագիր պահարանիկն անտարակույս տասներորդ դարի աշխատանք էր, իսկ արևմտյան կողմի պատի դիմանկարը, որ կիսով չափ թաքնված էր ոսկեջրած շրջանակների ետևում, անկասկած Մուսո էր։

— Աղաչում եմ, շնորհ արեք նստել,— ասաց սըր Ժյուլը, վայելչագեղորեն ընկղմվելով Դեյվիդ Օգիլվիի ձեռքի աշխատանք կիսաբազմոցի մեջ՝ զարդարված աֆղանական դիպակով, որը շատ տարածված էր այդ տարի։

— Շնորհակալ եմ,— ասաց Մարվինը, նստելով կարմիր արևադարձային փայտից բռնակներով և արմավենու միջուկից թիկնակով ութոտանի «Հովհաննես 4֊րդի» վրա։

— Մի քիչ գինի՞,— հարցրեց սըր Ժյուլը, անփույթ֊ակնածալի ձեռքը վերցնելով բրոնզե գրաֆինը, որի վրա Դագոբըրթ Հոյսի ձեռքով ոսկե փորագրություններ էին արված։

— Ոչ այժմ, երախտապարտ եմ ձեզ,— պատասխանեց Մարվինը, սրբելով փոշեհատիկները մուգ կանաչ բապտիստից87 ֆիլդեկոսե նախշուն լամբակներով վերարկուից, որը նրա համար կարել էր Փալփինգ լեյնի88 Ժոֆրեն։

— Այդ դեպքում գուցե մի պտղունց քթախո՞տ,— տեղեկացավ սըր Ժյուլը, հրամցնելով յուր փոքրիկ պլատինե քթախոտատուփը՝ Սնեդումցի Դուրի ձեռքի աշխատանքը, որի վրա սրածայր պողպատով նկարած էր որսի մի տեսարան Լեժի Նարնջային անտառում։

— Գուցե ավելի ուշ,— ասաց Մարվինը, աչքերը հառելով յուր պարային կոշիկների կրկնակի վարդակապված արծաթաթել նրբաքուղերին։

— Իմ ձեզ այստեղ բերելու նպատակը,— կտրուկ ասաց տանտերը,— տեղեկանալն էր, թե հնարավորություն ունե՞ք արդյոք աջակցելու մեզ մի բարի ու արդար գործում՝ գործ, որի մասին, հույս ունեմ, կատարելապես անտեղյակ չեք։ Խոսքը վերաբերում է սըր Լեմփրի89 Հայթ90 դ՚Ագուստինին, որն ավելի հայտնի է որպես Լուսավորյալ։

— Դ՚Ագուստի՛նը,— բացականչեց Մարվինը։— Բայց չէ՞ որ ես ճանաչել եմ նրան, երբ դեռ հազիվ պատանի էի, ...02֊ին կամ ...03֊ին, չեչոտ ժանտախտի տարում։ Նա հաճախ էր այցելում մեր ամառանոցը։ Մինչև օրս հիշում եմ նշակարկանդակի խնձորները, որ բերում էր ինձ համար։

— Ես հուսով էի, որ կհիշեք նրան,— ցածրաձայն ասաց սըր Ժյուլը։— Բոլորս ենք հիշում։

— Եվ ինչպե՞ս է իրեն զգում այդ մեծամեծ ու բարի ջենտլմենը։

— Բավական լավ... Մենք հուսով ենք։

Մարվինն ակնթարթորեն ուշադրությունը լարեց։

— Ի՞նչ նկատի ունեք, սըր։

— Անցյալ տարի դ՚Ագուստինն աշխատում էր Դուվաննեմորի կալվածքում, որը գտնվում է Մոր՚ դ՚Ալենքոնից ոչ հեռու, Սանգրելայի ստորոտում։

— Ես գիտեմ այդ տեղը,— ասաց Մարվինը։

— Նա ավարտում էր յուր գլուխգործոցը՝ Անվճռականության էթիկան, որով երկնել էր այս էլ քսան տարի։ Երբ հանկարծ, մի խումբ զինավառ մարդիկ, նախապես կոտորելով ծառաներին և կաշառելով անձնական թիկնապահներին, խուժեցին Ռյուն աշխատասենյակը, որտեղ դ՚Ագուստինն աշխատում էր։ Ուրիշ ոչ ոք ներկա չէր, բացառությամբ նրա դստեր, որն անկարող էր միջամտել։ Այդ անանուն մարդիկ բռնեցին ու կապեցին դ՚Ագուստինին, ապա այրեցին նրա գրքի բոլոր պահպանված օրինակները, իսկ իրեն գերի տարան։

— Որպիսի՛ խայտառակություն,— գոչեց Մարվինը։

— Նրա աղջիկը, ականատես լինելով այդչափ ահասարսուռ մի տեսարանի, ուշակորույս եղավ ու ընկավ մոռացության գիրկը, այն աստիճան խոր, որ մեռածի նմանվեց։ Այդպիսով այդ ակամա կեղծիքը փրկեց նրան անտարակույս մահից։

— Ցնցո՛ղ պատմություն,— մրմնջաց Մարվինը։— Սակայն ո՞ւմ շահերն էին մղում բռնություն գործել մի անվնաս գրագողի նկատմամբ, որին շատերն անվանում են մեր ժամանակի ու դարաշրջանի ականավոր փիլիսոփա։

— Ասում եք, անվնա՞ս,— տեղեկացավ սըր Ժյուլը և նրա շուրթերը ծամածռվեցին ցավագին քմծիծաղից։— Արդյոք ծանո՞թ եք դ՚Ագուստինի աշխատանքին, որ այդպես եք ասում։

— Բախտ չեմ ունեցել ծանոթանալու,— ասաց Մարվինը։— Իմ կյանքը, իրավ ասած, քիչ հնարավորություն է ընձեռել նման զբաղմունքների համար, քանզի բավական ժամանակ է, որ ճանապարհորդում եմ։ Սակայն ինձ թվում է, որ այդքան մեղմաբարո ու հարգամեծար մարդու գրածներն անշուշտ...

— Ինձ թույլ կտամ ձեզ հետ չհամաձայնել,— ասաց սըր Ժյուլը։— Այդ հիանալի ու արդարամիտ ծերունին, որի մասին խոսում ենք, տրամաբանական հետևողականության անդառնալի ընթացքի շնորհիվ առաջ է քաշել մի վարդապետություն, որը, տարածվելու դեպքում, կարող է արյունահեղ հեղափոխության առիթ դառնալ։

— Անշուշտ, դա հաճելի բան չէ,— սառնորեն ասաց Մարվինը,— և ո՞րն է այդ դատապարտելի ուսմունքի էությունը։

— Կամա՛ց, ողորմած պարոն, կամա՛ց։ Դ՚Ագուստինի քարոզած գաղափարները ինքնին այնքան ահավոր չեն, որքան, ավելի շուտ, դրանց հետևանքները։ Այդ գաղափարները բարոյախոսական երանգ ունեն, և ավելի ապստամբական չեն, քան լուսնի ամենամյա աճը կամ նվազումը։

— Բարի եղեք... մի օրինակ ասել։

— Դ՚Ագուստինը հայտարարում է, որ մարդիկ ծնվել են հավասար,— ցածրաձայն ասաց սըր Ժյուլը։

Մարվինը մտածեց այդ մասին։

— Այդ միտքը նորություն է,— ի վերջո ասաց նա,— սակայն ինչ֊որ չափով համոզիչ է։ Ուրի՞շ։

— Նա հայտարարում է, որ արդարացի վերաբերմունքը գովելի է և աստծո աչքերում գոհացուցիչ։

— Իրերը դիտելու տարօրինակ ձև,— որոշեց Մարվինը։— Եվ այնուհանդերձ, հը՜մ...

— Դ՚Ագուստինը նաև պնդում է, որ չարժե ապրել, եթե չես ուսումնասիրում կյանքը։

— Բավական արմատական տեսանկյուն,— ասաց Մարվինը։— Եվ, իհարկե, ակնբախ է, թե ինչ կպատահեր, եթե այդ գաղափարները հասնեին բնակչության լայն խավերին։ Թագավորի և եկեղեցու հեղինակությունն անխուսափելիորեն կսասանվեր... և այնուամենայնիվ, այնուամենայնիվ...

— Այո՞,— մեղմորեն հուշեց Ժյուլը։

— Եվ այնուամենայնիվ,— ասաց Մարվինը, աչքերը երազկոտ սևեռած նկարազարդ միահյուսված պալադիումներով տերակոտե առաստաղին,— և այնուամենայնիվ, արդյոք նոր կարգուկանոն չէ՞ր ստեղծվի քաոսից, որն անխուսափելիորեն կառաջանար։ Չէ՞ր ծնվի արդյոք մի նոր աշխարհ, որում ազնվականության ամբարտավան կամայականությունները կվերանային ու կբարեփոխվեին, իրենց տեղը զիջելով անձնական արժանապատվության գաղափարին, աշխարհ, որում անարգ, քաղաքականության մեջ խրված եկեղեցու ամպագոռգոռ սպառնալիքներին կհակադրվեին մարդու և Աստծո միջև ստեղծված նոր հարաբերությունները, առանց գեր տերտերների կամ գող վանականների միջնորդության։

— Դուք իրոք կարծում եք, որ դա հնարավո՞ր է,— թավիշին քսվող մետաքսի պես փափուկ ձայնով հարցրեց սըր Ժյուլը։

— Այո,— ասաց Մարվինը։— Այո, աստծո ծղունգները վկա, հավատում եմ։ Եվ կօգնեմ ձեզ փրկելու դ՚Ագուստինին և տարածելու այս տարօրինակ ու հեղափոխական, նոր վարդապետությունը։

— Շնորհակալություն,— պարզապես ասաց Ժյուլը։ Եվ ձեռքով շարժում արեց։

Ինչ֊որ մեկը դուրս սահեց Մարվինի աթոռի ետևից։ Դա կուզիկն էր։ Մարվինը որսաց պողպատի մահացու փայլը, մինչ կուզիկը դանակը կդներ պատյանի մեջ։

— Մենք չէինք կամենում հարձակում գործել։ Իհարկե, վստահ էինք ձեզ վրա։ Սակայն եթե հավանություն չտայիք մեր ծրագրին, կհարկադրեինք, որ թաքցնեինք մեր սխալ ընտրությունն անանուն գերեզմանում։

— Զգուշությունն ավելի արժանավստահ է դարձնում ձեր պատմությունը,— չոր ասաց Մարվինը,— սակայն նման հապճեպ գնահատականն իմ սրտով չէ։

— Նման բարեկամական զրույցները բոլորիս ճակատին են գրված,— բարբառեց կուզիկը,— մի՞թե հույները չէին գերադասում մեռնել ընկերների ձեռքերի վրա, քան մահն ընդունել թշնամիների ճիրաններում։ Մեր դերերն այս աշխարհում ընտրված են անողորմ ճակատագրի խստաշունչ թելադրանքով և շատ ու շատ անձինք, որոնք մտադրվել են կյանքի բեմում արքայի դեր խաղալ, փոխարենը մի օր անշունչ դիակի են վերածվել։

— Սըր,— ասաց Մարվինը,— ձեր խոսքերից զգում եմ, որ կյանքում շատ առիթներ եք ունեցել բեմի հետ գործ ունենալու։

— Այո, ավաղ,— չոր պատասխանեց կուզիկը։— Ես իմ կամոք այդ անարժան դերերը չէի ընտրի, եթե անկանխագուշակելի անհրաժեշտությունը չհարկադրեր ինձ այդպես վարվել։

Այդ ասելով, կուզիկը կռացավ և քանդեց ոտքերը, որ կապված էին եղել ազդրերին, ապա ուղղվեց վեց ոտնաչափ մեկ մատնաչափ հաղթ հասակով։ Հետո թուլացրեց֊հանեց մեջքի կուզը, մաքրեց դեմքի գրիմը և փսլինքը, սանրեց մազերը, պոկեց մորուքը, այլանդակված թաթը և ծուռ ժպիտով շրջվեց դեպի Մարվինը։

Մարվինը սևեռուն նայեց այդ կերպարանափոխված մարդուն, հետո խոր գլուխ տվեց և բացականչեց.

— Միլորդ Ինգլենուկ բար նա Իդրիսի֊սան, ծովակալության առաջին լորդ, պրեմիեր֊մինիստրին մերձավոր անձ, թագավորի Արտակարգ խորհրդական, եկեղեցական Ահեղի Մահակ և Գլխավոր հյուպատոսի Ոգեհարց։

— Այո, այդ ես եմ,— պատասխան տվեց Ինգլենուկը։— Եվ կուզիկի դեր եմ կատարում քաղաքական շարժառիթներով, քանզի բավական է, որ իմ այստեղ գտնվելու մասին կասկածի հակառակորդս՝ լորդ Բլաքըմուր դե Մորդևունդը, և ամենքս մեռած կլինենք ավելի շուտ, քան Թագավորական լճակի գորտերը կհասցնեն կռկռալ ֆոեբուսի91 առաջին ճառագայթների ներքո։

— Գաղտնեգործության այս բաղեղն92 աճում է բարձր աշտարակների վրա,— մեկնաբանեց Մարվինը։— Ես անկասկած, կծառայեմ ձեզ և թող ամենաբարձյալն ուժ տա բազուկներիս, որպեսզի որևէ պանդոկային ջարդարար մեկ յարդանոց պողպատով որովայնումս խոռոչ չբացի։

— Եթե խոսքը վերաբերում է Սև Դենիսի միջադեպին,— ասաց սըր Ժյուլը,— կարող եմ վստահեցնել ձեզ, որ ամենը կազմակերպված էր սըր Բլաքըմուրի հնարավոր լրտեսների ուշադրությունը շեղելու համար։ Իրականում, Սև Դենիսը մեր մարդկանցից էր։

— Հրա՜շք հրաշքի ետևից,— բացականչեց Մարվինը։— այս ութոտնուկն, ինչպես երևում է, շատ շոշափուկներ ունի։ Սակայն պարոնայք, տարակուսում եմ, թե ինչո՞ւ մեր թագավորության բոլոր զորավոր ջենտլմեններից դուք դիմեցիք մեկին, որը ոչ հատուկ մենաշնորհներ ունի, ոչ բարձր դիրք, ոչ դրամական հարստություն, ոչի՛նչ, բացի աստծո առջևի ջենտլմենի տիտղոսից, յուր պատվի նախանձախնդիր պահապանի համարումից և հազարամյա հնության ազնվական անունից։

— Ձեր համեստությունն անսահման է,— ծիծաղեց լորդ Ինգլենուկը։— Քանզի ամենին քաջ հայտնի է, որ սրամարտելու վարպետության մեջ չունեք ձեզ հավասարը, բացի երևի զազիր ու նենգավոր Բլաքըմուրից։

— Ես այդ արվեստի մեջ ուսանող եմ միայն,— անհոգ ասաց Մարվինը։— Ինչևէ, եթե իմ համեստ ունակությունը ձեզ օգտակար կլինի, ապա ուրախ եմ։ Իսկ այժմ, պարոնայք, ի՞նչ է ինձնից պահանջվում։

— Մեր ծրագիրը,— դանդաղ ասաց Ինգլենուկը,— ունի այն առավելությունը, որ խիստ հանդուգն է, և այն թերությունը, որ արտակարգ վտանգավոր է։ Զառերի մի նետում հաղթանակ է բերում կամ իր հետ տանում գրավը՝ մեր կյանքը։ Խաղ, որտեղ պարտվողին գերեզման է սպասում։ Եվ այդուհանդերձ, ինձ թվում է այդ հանդուգն ձեռնարկը տհաճ չէ ձեր սրտին։

Մարվինը ժպտաց, նախադասությունը վերլուծելով, հետո ասաց.

— Արագ խաղը զվարթ է լինում։

— Գերազանց է,— խոր արտաշնչեց Ժյուլը, ոտքի ելնելով։— Այժմ պետք է մեկնենք Ռոմենի հովիտ՝ Քաստելգաթ ամրոցը։ Եվ ճանապարհին ձեզ կծանոթացնենք մեր նախագծի մանրամասներին։

Եվ այդպիսով երեք համախոհները, փաթաթված թիկնոցների մեջ, ետնասանդուղքով դուրս եկան բարձր, նեղ առանձնատնից և մոտեցան հին արևմտյան պատի ետնադարպասին։ Այնտեղ նրանց մի կազմ ու պատրաստ քառաձի կառք էր սպասում, որի ոտնակներին երկու զինված պահապաններ էին կանգնած։

Մարվինը պատրաստվեց ներս մտնել և տեսավ, որ կառքի մեջ ինչ֊որ մեկն արդեն նստած է։ Դա մի աղջիկ էր և, ավելի մոտից դիտելով, Մարվինը տեսավ...

— Կետի՛,— գոռաց նա։

Աղջիկը ոչինչ չհասկանալով նայեց Մարվինին և սառը, տիրական ձայնով պատասխանեց.

— Սըր, ես Կատարինա դ՚Ագուստինն եմ և ձեր դեմքն անծանոթ է ինձ։ Իսկ ձեր հանդուգն ընտանեվարությունը սրտովս չէ։

Աղջկա գեղեցկիկ մոխրագույն աչքերն անտարբեր էին՝ նա Մարվինին չէր ճանաչել, իսկ հարցեր տալու ժամանակ չկար։ Քանզի դեռ չէր հասցրել սըր Ժյուլը շտապ ծանոթացնել նրանց, երբ ետևից բղավոց լսվեց։

— Հեյ, դո՛ւք, կառքի մե՛ջ։ Արքայի անունից հրամայում եմ կա՛նգ առնել։

Ետ նայելով, Մարվինը տեսավ դրագունների մի կապիտանի, որին ուղեկցում էին տասը ձիավոր։

— Դավաճանությո՛ւն,— գոռաց Ինգլենուկը։— Շտապե՛ք, կառապաննե՛ր, մտրակե՛ք ձիերին։

Սանձերի զրնգոցի ուղեկցությամբ չորս ընտիր նժույգները սլացան ու կառքը նեղ փողոցով տարան դեպի Իննաքարի և Օվկիանակողմի գլխավոր ճանապարհ։

— Կարո՞ղ են հասնել մեզ,— հարցրեց Մարվինը։

— Հնարավոր է,— պատասխանեց Ինգլենուկը։— Նրանց ձիերը շատ լավն են երևում, անիծյա՛լ լինեն նրանց կապույտ բշտիկավոր հետույքները։ Ներողություն, մադամ...

Մի քանի վայրկյան Ինգլենուկը դիտում էր ընդամենը քսան յարդ այն կողմ գտնվող ձիավորներին, որոնց սրերը փայլում էին լամպերի աղոտ լույսի տակ, հետո ուսերը թոթվեց ու շրջվեց։

— Թույլ տվեք տեղեկանալ,— ասաց նա,— թե արդյոք ծանո՞թ եք վերջին քաղաքական անցքերին այստեղ և ընդհանրապես Հին կայսրությունում, քանզի այդ իմացությունն անհրաժեշտ է մեր ծրագրերի էությունը ձեզ պարզ դարձնելու համար։

— Վախենում եմ, որ քաղաքականության մասին իմ գիտելիքները ծայրահեղ աղքատիկ են,— ասաց Մարվինը։

— Ուրեմն թույլ տվեք շարադրել մի քանի հիմնական մանրամասներ, որոնք իրավիճակն ընկալման համար ավելի հասու կդարձնեն։

Մարվինը թիկնեց ետ, ականջներում դրագունների ձիերի սմբակների թմբկահարությունը։ Կետին, նստած առջևում (մի քիչ աջ), սառնորեն նայում էր սըր Ժյուլի գլխարկի օրորվող ծոպիկներին։ Եվ լորդ Ինգլենուկը սկսեց խոսել։

ԳԼՈՒԽ 27

Ծերունի արքան մեռավ մոտ տասը տարի առաջ, հենց այն ժամանակ, երբ սուեսյան հերետիկոսները գլուխ էին բարձրացրել։ Նա Մուլվավիայի թագի համար լիիրավ ժառանգ չթողեց։ Եվ ամբողջ մայրցամաքը սկսեց եռ գալ չարագույժ կրքերից։

Երեք հավակնորդներ ընդհարվեցին Թիթեռնագահի համար։ Թեմայի արքայազն Մորովեյի մոտ էր գտնվում Ակնհայտ93 հրովարտակը, որը նրան շնորհել էր կաշառված, սակայն դեռևս պաշտոնին մնացած Ընտրյալ հյուպատոսը։ Ավելին, այդ հրովարտակը Մորովեյին պատկանում էր ըստ Թագավորական էմպլիտուդի դոգմայի, քանի որ նա բարոն Նորվեգի՝ ծերունի արքայի քրոջ կիսազարմիկի (Դանատի հզոր մորտջոյի94 գծով) հանրաճանաչ, ապօրինի երկրորդ (և միակ կենդանի) որդին էր։

Ուրիշ՝ պակաս խառը ժամանակներում, դա բավական կլիներ։ Սակայն մայրցամաքը քաղաքացիական ու եկեղեցական պատերազմների նախաշեմին էր, ուստի հավակնության և, առավել ևս, հավակնորդի թերի կողմերն աչքի զարնեցին։

Արքայազն Մորովեյը հազիվ ութ տարեկան էր և դեռ մի բառ չէր արտասանել։ Ըստ Մուվեյի դիմանկարի, նա հրեշավոր ուռուցիկ գլուխ ուներ, կախ ընկած ծնոտ և ուղեղի ջրգողությամբ տառապող ապուշի չկենտրոնացող աչքեր։ Նրա միակ սիրած զբաղմունքի առարկան որդերի հավաքածուն էր (լավագույնը մայրցամաքում)։

Ժառանգության հարցում նրա հիմնական հակառակորդը Գոթլիբ Հոսթրատերն էր՝ Մելայի դուքսը և կայսրական Մարգինլանդի95 իրապահպանը, որի կասկածելի ազնիվ ծագումը պաշտպանում էր սուեսական հերձվածող հոգևորականությունը և մասնավորապես Դոդեսայի զառամած եպիսկոպոսը։

Երրորդ հավակնորդը՝ Ռոմրուգո Վարսեցին, հաշվի մեջ չէր լինի, եթե յուր պահանջը չհիմնավորեր Վասքի հարավային դքսություններից բերված հիսուն հազար փորձառու զորականներով։ Լինելով երիտասարդ և ուժեղ, Ռոմրուգոն հայտնի էր որպես արտառոց վարքուբարքի տեր. նրա ամուսնությունը յուր սիրեցյալ զամբիկ Օրսիլլայի հետ դատապարտվեց ուղղափառ օվենսյան եկեղեցու կողմից, որի անհաստատուն կողմնակիցն էր Ռոմրուգոն։ Բացի այդ, նա համակրանք չէր վայելում նաև Գինթ֊Լուզենի բնակիչների մոտ այն բանից հետո, երբ կարգադրեց նրանց հպարտ քաղաքը թաղել քսան ոտնաչափ խորության հողի տակ «որպես նվեր ապագա հնէաբաններին»։ Այդուհանդերձ, Մուլվավիայի գահի հանդեպ նրա հավակնություններն արագորեն կօրինականացվեին, եթե Ռոմրուգոն միջոցներ ունենար զինվորներին վճարելու։

Ի դժբախտություն իրեն, նա կարողություն չուներ (ամբողջովին վատնել էր լեդերթեական ձեռագրեր գնելու վրա)։ Ուստի, բանակի դրամական միջոցներն ավելացնելու համար, Ռոմրուգոն դաշինք առաջարկեց հարուստ, բայց անազդեցիկ Թիհուրրու ազատ քաղաքի բնակիչների հետ, որոնց ղեկավարության տակ էր գտնվում Սիդյուի նեղուցը96։

Այդ անխոհեմ քայլը նրա դեմ գրգռեց Պուլսի դքսությունը, որի արևմտյան սահմանները երկար տարիներ պատնեշ էին եղել Հին կայսրության համար կռապաշտ մոնոգոթերի ասպատակություններից։ Պուլսի մռայլ և ուղղամիտ երիտասարդ դուքսն անմիջապես հարեց հերձվածող Հոսթրատերին (նման արտառոց միությունը դեռ մայրցամաքը չէր տեսել) և, այդպիսով, ուղղակի սպառնալիք դարձավ արքայազն Մորովեյի և վերջինիս հովանավորող Դանատի մորտջոյի համար։ Եվ այսպես, անսպասելիորեն տեսնելով, որ երեք կողմերից շրջապատված է սուեսացիներով, իսկ չորրորդ կողմից՝ անհանգիստ ու համառ մոնոգոթերով, Ռոմրուգոն սկսեց հուսահատ այս ու այն կողմ նետվել՝ նոր դաշինք փնտրելով։

Եվ գտավ՝ ի դեմս հանելուկային բարոն լորդ Դարքմութի՝ Թուրփլանդ կղզու Կանխատիրոջ։ Բարձրահասակ, լռախոս97 բարոնը միանգամից ծով իջեցրեց քսանհինգ գալեոններից կազմված յուր տորմիղը և ողջ Մուլվավիան շունչը պահեց, տեսնելով Դորթերի ուղղությամբ Էսչերյան ծով գնացող նավերի սպառնալի շղթան։

Հնարավո՞ր էր պահպանել հավասարակշռությունը, նույնիսկ այդքան ուշ։ Միգուցե, եթե Դոռեսայի ծեր եպիսկոպոսը, որը վերջապես վճռել էր համագործակցել Հոսթրատերի հետ, մեռնելու համար այդքան անհամապատասխան պահ չընտրեր և այդպիսով իշխանությունը չտար հանֆուտմութցի ընկնավոր Մուրվեյին։ Կամ եթե Կարմրաձեռ Էրիկմութը՝ արևմտյան մոնոգոթերի առաջնորդը, չընտրեր հենց այդ պահը արտաքսելու համար Պրոփեային՝ Պուլսի մռայլ դուքսի քրոջը, այն դուքսի որը հայտնի էր որպես «Մուրճ ընդդեմ հերետիկոսների» (դրանց թվում նա դասում էր բոլոր նրանց, ովքեր չէին ընդունում իր ջատագոված խիստ ուղղափառ դելոնգիանիզմը)։

Սակայն ճակատագրի ձեռքը խառնվեց, որպեսզի կանգնեցնի անխուսափելին, բարոն Դարքմութի գալեոններն ընկան ...05 թվականի Մեծ փոթորկի մեջ և ստիպված էին պատսպարվել Թիհրրուում, որը թալանեցին, այդ կերպ խափանելով Ռոմրուգոյի դեռ լրիվ չկայացած միությունը և խռովություն առաջացնելով անռոճիկ մնացած նրա վասքցիների մեջ. նրանք լքեցին գնդերը և միացան Հոսթրատերին, որի տիրույթներով անցնում էին։

Այդպիսով Հոսթրատերը՝ թագի հավակնորդներից երրորդը և ամենադժկամը՝ մարդ, որը հաշտվել էր կորցրածի հետ, կրկին հայտնվեց պայքարի կենտրոնում և Մորովեյը, որի աստղը վառ շողում էր, հայտնաբերեց, որ երբ արևելյան կիրճերը վճռական թշնամու ձեռքերում են, Էչիլիդես լեռները հուսալի պաշտպանություն չեն։

Այդ ամենն անմիջականորեն ազդեց, առաջին հերթին, իհարկե, Ռոմրուգոյի վրա։ Նրա դրությունն աննախանձելի էր. լքված էր սեփական զորքերի և մոռացված յուր դաշնակից բարոն Դարքմութի կողմից (որը մինչև կոկորդը խրված էր Թիհուրրուն ռուլլացի ծովահենների հարձակումից պաշտպանելով), և անապահով էր նույնիսկ սեփական Վարս կալվածքում, որտեղ ամեն րոպե հարձակում էր սպասում մորտջոյի գաղտնի համախոհներից, մինչդեռ Մարչի քաղաքները կողքից քաղցած գայլերի նման ցատկի էին պատրաստվում։ Ի լրումն բոլոր դժբախտությունների, զամբիկ Օրսիլլան ընտրեց հենց այդ պահը նրան լքելու համար։

Եվ այդուհանդերձ, այդ բոլոր ծանր փորձությունները չսասանեցին Ռոմրուգոյին։ Օվենսյան հոգևորականությունը ցնծությամբ ընդունեց զամբիկի դավաճանությունը, անհաստատ հավատացյալին բացարձակ ապահարզան շնորհվեց։ Ի սարսափ իրենց, հոգևորականները շուտով իմացան, որ ցինիկ Ռոմրուգոն մտադիր է օգտագործել յուր ազատությունը, որպեսզի կնության առնի Պրոփեյային և այդպիսով միություն կազմի Պուլսի երախտապարտ դուքսի հետ։

Ահա այն գործոնները, որ կառավարում էին մարդկանց կրքերն այդ ճակատագրական տարում։ Մայրցամաքը հավասարակշռություն էր պահպանում աղետի եզրին։ Գյուղացիները թաղում էին հացահատիկը և սրում գերանդիները։ Բանակները կազմ ու պատրաստ էին, սպասելով հրամանի, թե որ ուղղությամբ շարժվեն։ Արևմտյան մոնոգոթերի վայրագ զանգվածները, որոնց ետևից սեղմում էին էլ ավելի վայրագ, մարդակեր քոչվոր ալլահուտների հորդաները, սպառնալիորեն կիտվում էին Հին կայսրության սահմանների մոտ։

Դարքմութը շտապեց վերահանդերձավորել յուր նավերը, իսկ Հոսթրատերը վճարեց վասքցի զորականներին և վարժեցրեց նրանց նոր՝ ավելի ժամանակակից պատերազմի համար։ Ռոմրուգոն ամրապնդեց դաշինքը Պուլսի հետ, զինադադար կնքեց Էրիկմութի հետ և օգտվեց մորտջոյի և ընկեցիկ, սակայն անդրդվելի ու ամուր Մուրվեյի միջև ծագած նոր թշնամանքից։ Իսկ Թեմայի Մորովեյը՝ ռուլլացի ծովահենների ակամա դաշնակիցը, սուեսական հերետիկոսության ալարկոտ կողմնակիցը և Կարմրաձեռ Էրիքմութի չկանխամտածված մեղսակիցը, նայում էր Էչիլիդեսի արևելյան մռայլ լանջերին և սրտատրոփ սպասում։

Ահա այս գերագույն, համընդհանուր լարվածության պահին էր, որ միլորդ դ՚Ագուստինը, առանց որևէ հետին դիտավորության, հայտարարեց յուր փիլիսոփայական երկն ավարտելու մասին։

Ինգլենուկի ձայնը դանդաղ մարեց և, միառժամանակ, բացի ձիերի սմբակների ծանր դոփյունից, ոչ մի ուրիշ ձայն չէր լսվում։ Հետո Մարվինը կամաց ասաց.

— Այժմ հասկանում եմ։

— Գիտեի, որ կհասկանաք,— ջերմորեն պատասխանեց Ինգլենուկը։— Եվ դրա լույսի տակ կարող ենք նաև հասկանալ մեր ծրագիրը՝ ժողովվել Քաստելգաթ ամրոցում, իսկ հետո անմիջապես հարվածել։

Մարվինը գլխով արեց.

— Տվյալ հանգամանքներում ուրիշ ելք չի կարող լինել։

— Սակայն նախ,— ասաց Ինգլենուկը,— հարկավոր է ազատվել այս հետապնդող դրագուններից։

— Ինչ վերաբերվում է դրան,— ասաց Մարվինը,— ես մի ծրագիր ունեմ...

ԳԼՈՒԽ 28

Խորամանկ մի հնարքի շնորհիվ Մարվինն ու նրա հայրենակիցները կարողացան խույս տալ հետապնդող դրագուններից և անվնաս հասնել Քաստելգաթի հսկա խրամատավոր մրցահրապարակը։ Այնտեղ, ժամացույցի տասներկուերորդ զարկի հետ, դավադիրները պետք է հավաքվեին, վերջնական զորադասավորումներ անեին ու հենց նույն օրը ճամփա ընկնեին՝ որպեսզի Բլաքըմուրի ահեղ ճանկերից դ՚Ագուստինին փրկելու հանդուգն փորձ կատարեին։

Մարվինը գնաց արևելյան թևում գտնվող յուր սենյակները։ Նա ապշեցրեց մանկլավիկին՝ ձեռքերը լվանալու համար մի աման ջուր պահանջելով։ Մարվինի հիշյալ հակումը տարօրինակ էր համարվում այդ դարում, երբ նույնիսկ մեծամեծ պալատական տիկնայք սովոր էին օծանելիք քսած մետաքսե ներքնահագուստների տակ ծվեն֊ծվեն կեղտ թաքցնել։ Սակայն Մարվինն այդ սովորությունը ձեռք էր բերել հարավային Ռեմուվի զվարթ հեթանոս տեսքոների մեջ ապրելիս, որոնց օճառային շատրվանները և սպունգե արձանները հրաշքների հրաշքն էին թվում ինքնահավան, փնթի հյուսիսային ազնվականներին։ Եվ չնայած յուր սյուզերենների հեգնանքին ու կրոնավորների դժգոհությանը, Մարվինը համառորեն պնդում էր, որ մեկ֊մեկ ձեռքեր լվանալը վնաս չի, եթե իհարկե ջուրն ուրիշ տեղերի չկպչի։

Ձեռնալվան ավարտվեց, և Մարվինը, որի հագին միայն սև սատինե կիսատաբատ էր, սպիտակ ժանյակավոր վերնաշապիկ, երկարաճիտ կոշիկներ, ուսերին հասնող էրեցիական թավշակաշվե ձեռնոցներ, իսկ վրայի միակ զենքը՝ Քուեր դե Ստաբաթ սուրը, որը նրա գերդաստանում սերնդեսերունդ էր փոխանցվել հինգ հարյուր տարի, հանկարծ ինչ֊որ աղմուկ լսեց և կայծակի արագությամբ պտտվեց, ձեռքը սրի երախակալին։

— Օ՜, սըր, մի՞թե ինձ մեջտեղից երկու կես կանեք,— ծաղրեց լեդի Կատարինան՝ քանզի դա նա էր, կանգնած տախտակադրվագավոր դռների մեջ։

— Պատիվս վկա, ձերդ ողորմածությունն ինձ հանկարծակիի բերեց,— ասաց Մարվինը։— Սակայն ինչ վերաբերում է երկու կես անելուն, այդ մեկն իրոք ուրախությամբ կանեի, բայց ոչ սրով, այլ ավելի հուսալի զենքով։

— Ամո՜թ, սըր,— ծաղրական ասաց լեդի Կատարինան։— Բռնություն կնոջ հանդե՞պ։

— Միայն հաճելի բռնություն,— նրբակիրթ պատասխան տվեց Մարվինը։

— Խիստ ճարտար եք երևում,— ասաց լեդի Կատարինան։— Հայտնի է, որ երկար ու ճկուն լեզուները սովորաբար զենքերի կարճությունն ու անզորությունը թաքցնելու միջոց են։

— Ձերդ ողորմածությունն անարադար է իմ հանդեպ,— ասաց Մարվինը,— քանզի համարձակվում եմ ասել, որ իմ զենքը վերին աստիճանի գործունակ է՝ բավական սուր, որպեսզի խոցի֊անցնի ուզած պաշտպանություն ու, եթե հարկ լինի, կրկնի հարվածները։ Եվ, բացի նման տարրական գործածությունից, այն տիրապետում է մի քանի հուսալի հնարքների, որոնք հաճույքով կցուցադրեի ձերդ ողորմածությանը։

— Ո՛չ, պահեք ձեր սուրը պատյանում,— ասաց տիկինը ցասումով, բայց նրա աչքերը փայլում էին,— իմ սրտով չեն ձեր խոսքերը, քանզի պարծենկոտի պողպատը ծռմռվող թիթեղն է՝ արտաքուստ փայլուն, իսկ իրականում խիստ դյուրաթեք։

— Աղաչում եմ, բնական փորձության ենթարկեք զենքը,— ասաց Մարվինը,— և գործածության արդյունքներով որոշեք, թե արժե՞ հեգնել։

Տիկինը թափահարեց չքնաղ գլուխը։

— Գիտցեք, սըր, այդպես կարող են վարվել լպրծուն աչքերով ճերմակամորուս փիլիսոփաները. ազնվական տիկնայք, մինչդեռ, հիմնվում են ներըմբռնման վրա։

— Տիկին, ձեր ներըմբռնումն աստվածային է,— պատասխան տվեց Մարվինը։

— Օ՜, սըր, ի՞նչ կարող է իմանալ ներըմբռնման մասին ձեզ պես մեկը՝ որ հոխորտում է յուր կասկածելի հզորության զենքով։

— Լեդի, սիրտս ինձ թելադրում է, որ ձեր ներըմբռնումը կատարյալ է, հավասարը չունեցող, հմայիչ ու նուրբ և որ...

— Բա՛վ է, սըր,— գոչեց լեդի Կատարինան, նա թունդ շառագունեց և թափով տարուբերեց ճապոնական հովհարը, որի ալիքավոր մակերևույթի վրա պատկերված էր Իիչիի պաշտոնադրման տեսարանը։

Լռություն տիրեց։ Նրանք խոսել էին նրբակիրթ սիրո հինավուրց լեզվով, որտեղ բառերը ներքին խորհուրդ ունեին։ Այդ օրերին նույնիսկ ամենաբարեկիրթ ու համեստ տիկնայք խոսում էին այդ լեզվով, առանց վախենալու, որ կխախտեն վարվելակարգը՝ այդ դարում մարդիկ համարձակ էին։

Սակայն այժմ լրջության ստվեր իջավ երկու զրուցակիցների վրա։ Մարվինը մռայլ խաղում էր ժանյակավոր սպիտակ վերնաշապիկի մոխրագույն պողպատյա կոճակի հետ։ Լեդի Կատարինան նույնպես անհանգիստ էր։ Նրա հագին կարմիր կրոնե նախշազարդերով թխակապույտ կակաչագույն գիշերանոց էր, որը, ընդունված սովորության համաձայն, ձևված էր այնպես, որ ի ցույց էր դնում փոքրիկ, վարդագույն֊ուռուցիկ փորը։ Ոտքերին փղոսկրագույն կամկայից սանդալներ էին, իսկ մազերը, որ գիշերասաթե հերակալից վեր էին կիտել, զարդարված էին գարնանային սնիպինիներից արտախուրակով։ Դեռ երբեք Մարվինը այդչափ գեղեցիկ տեսարանի չէր հայել։

— Մի՞թե հնարավոր չէ վերջ տալ բառերի այս անմիտ խաղին,— ցածրաձայն հարցրեց Մարվինը։— Մի՞թե չենք կարող ասել սրտի եղածը, փոխանակ անսիրտ սրախոսություններով այսպես մենամարտելու։

— Չեմ համարձակվում,— մրմնջաց լեդի Կատարինան։

— Եվ այնուհանդերձ, դու Կետին ես, որը սիրել է ինձ ուրիշ ժամանակ և ուրիշ տեղ,— անգթորեն ասաց Մարվինը,— և որը հիմա չար կատակ է խաղում հետս՝ անպատասխան թողնելով երբեմնի փոխադարձ սերը։

— Պետք չէ խոսել անցած բաների մասին,— վախեցած շշնջաց Կետին։

— Եվ սակայն դու սիրե՛լ ես ինձ մի ժամանակ,— տաքացած գոչեց Մարվինը։— Փորձի՛ր ժխտել այդ բանը։

— Այո,— ասաց Կատարինան թույլ ձայնով։— Սիրե՜լ եմ քեզ մի ժամանակ։

— Իսկ ա՞յժմ։

— Ավա՜ղ։

— Սակայն խոսի՛ր, հայտնիր պատճառը ինձ։

— Ո՛չ, չե՛մ կարող։

— Չե՛ս կամենում, ավելի ճիշտ։

— Ինչպես կուզես, Ընտրությունը գերին է Սրտի։ Սակայն չէի ցանկանա, որ դու այդպես կարծեիր,— ցածրաձայն ասաց Կետին։

— Ո՞չ։ Այդ դեպքում անշուշտ Ցանկությունը հայրն է Մտադրության,— ասաց Մարվինը, խիստ ու անողորմ արտահայտությամբ։— Եվ ոչ մի իմաստուն չի հերքի, որ Սիրո խորթ քույրն Անտարբերությունն է, իսկ Հավատարմության խորթ մայրը՝ Ցավը։

— Մի՞թե այդպես եք իմ մասին մտածում,— թույլ ճչաց Կատարինան։

— Ինչ արած, տիկին, դու ինձ ընտրություն չես թողել,— զրնգուն բրոնզե ձայնով պատասխան տվեց Մարվինը։— Իմ Կիրքն անտեր ու լքյալ մի նավակ է Հիշողության ծովի վրա, Անտարբերության փոփոխական քամին է ճիշտ ուղուց շեղել նրան, իսկ Մարդկային ցեղի մակընթացության ալիքը տանում է նրան դեպի Տանջանքի քարքարոտ խութերը։

— Ես այդպես չէի ասի,— ասաց Կատարինան և Մարվինը ցնցվեց՝ լսելով հաստատում, թեկուզև թույլ, մի բանի, որ անդառնալիորեն կորած էր համարել։

— Կե՛տի...

— Ո՛չ, դա չի՛ կարող լինել,— ճչաց Կատարինան, տանջալի ցավից ետ քաշվելով՝ նրա փորը թրթռում էր զգացմունքների հեղեղից։— Դու չգիտե՛ս իմ թշվառ վիճակի մանրամասները։

— Ես պահանջում եմ, որ ասես,— գոչեց Մարվինը, հետո թափով ետ շրջվեց, ձեռքը գցելով սրի երախակալին։ Քանզի սենյակի հսկա կաղնե դուռն անաղմուկ բացվել էր և դռան մոտ անփութորեն պատին հենված կանգնել էր ձեռքերը կրծքին ծալած մի մարդ, որի բարակ, մուրաքավոր շուրթերին կիսաժպիտ էր խաղում։

— Տե՛ր իմ։ Մենք կորա՜ծ ենք,— ճչաց Կատարինան, ձեռքերը սեղմելով դողացող փորին։

— Սըր, ի՞նչ է ձեզ հարկավոր,— զայրագին հարցրեց Մարվինը։— Պահանջում եմ, որ տաք ձեր անունը և նշեք այս անբարեկիրթ ու անպատշաճ այցելության պատճառը։

— Հենց հիմա ամեն բան կիմանաք,— ասաց դռան մոտ կանգնած մարդը սպառնալի շշնջոցով։— Իմ անունը, սըր, լորդ Բլաքըմուր է, այն լորդ Բլաքըմուրը, ընդդեմ որի ուղղված էին ձեր մանկամիտ մեքենայությունները, և ես այս սենյակ եմ մտել օգտվելով այն պարզ առավելությունից, որ ունի ամեն ոք, ով կամենում է ծանոթանալ յուր սեփական կնոջ երիտասարդ բարեկամի հետ։

— Կնո՞ջ,— արձագանքեց Մարվինը։

— Այս տիկինը,— հայտարարեց Բլաքըմուրը,— որը տարօրինակ սովորություն ունի ուղղակի չներկայանալու, իրականում ազնվազարմ Կատարինա դ՚Ագուստին դի Բլաքըմուրն է՝ ձեր խոնարհ ծառայի սիրող և սիրեցյալ կինը։

Եվ այդ ասելով, Բլաքըմուրը հանեց գլխարկը և խոր գլուխ տվեց, ապա կրկին յուր նախկին դիրքն ընդունեց։

Մարվինը կարդաց ճշմարտությունը Կետիի արտասվաթաց աչքերում և դողդողացող փորում։ Կետին, իր սիրեցյալ Կետին, յուր հարազատ հոր՝ դ՚Ագուստինի և նրա կողմնակիցների ոխերիմ թշնամի Բլաքըմուրի կինն է։

Սակայն ժամանակ չկար ազգակցական այդ արտասովոր կապերի մասին մտածելու, քանզի խորհելու առաջնահերթ նյութն ինքը՝ Բլաքըմուրն էր, որ հրաշքով հայտնվել էր յուր ոսոխների ամրոցում և անհանգստության ոչ մի նշան ցույց չէր տալիս, թվում է, ծայրահեղ վտանգավոր այդ իրավիճակում։

Եվ դա անտարակույս նշանակում էր, որ իրավիճակն այնպիսին չէ, ինչպես Մարվինը համարել էր, և ճակատագրի թելերն արդեն այնքան են խճճվել, որ հնարավոր չէ միանգամից կարգի բերել։

Բլաքըմուրը Քաստելգաթո՞ւմ։ Մարվինը մտածեց և մի պահ սառը քրտինք պատեց նրա ճակատին, ասես մահվան հրեշտակն անցավ կողքով, դժոխային թևերը թափահարելով։

Մահն էր սողոսկել սենյակը... բայց ո՞ւմ համար։ Մարվինը վախենում էր վատթարագույնից, սակայն նա անվրդով շրջեց ասես օբսիդիանե անթափանց դիմակ հագած դեմքը և նայեց թշնամուն՝ իր սիրեցյալի ամուսնուն և նրա հորը գերեվարողին։

ԳԼՈՒԽ 29

Միլորդ Լեմփրի դի Բլաքըմուրը կանգնած էր լուռ ու անկաշկանդ։ Նա միջինից բարձրահասակ տղամարդ էր, որի նիհարությունն է՛լ ավելի ցայտուն էր դառնում սաթի պես սև, խիտ մորուքի, երկար այտամորուսների և en brosse կտրած մազերի պատճառով, որոնց օձաձև գանգուրները թափվել էին ճակատին։ Սակայն կարծեցյալ վտիտության տպավորությունն անցնում էր, հենց որ նայում էիր ուսերի լայնությանը և կիսաթիկնոցի տակից երևացող հուժկու, սուսերամարտի սովոր բազուկին։ Նրա հագուստի կոճակները և թալիսմանները պճնամոլաբար մանրակարված էին մացեդիումե թելերով և քանդվում էին միայն արծաթագույն դարտուրների միջոցով։ Սառնաշունչ դեմքը գեղեցիկ դիմագծեր ուներ, աղավաղված միայն աջ քունքից մինչև բերանի ձախ անկյունն իջնող կնճռոտ սպիով, որը նա ցուցադրաբար ալ կարմիր էր ներկել։ Դրանից Բլաքըմուրի ծաղրական դիմագծերը դարձել էին չարագույժ և անհեթեթ։

— Ինձ թվում է,— բառերը ձգելով ասաց Բլաքըմուրը,— որ չափից երկար խաղացինք այս ֆարսը։ Մոտենում է պահը դիմակազերծման։

— Ուրեմն միլորդը փորձե՞լ է երրորդ գործողությունը,— անհողդողդ ու հանգիստ տեղեկացավ Մարվինը։

— Դերաբաշխումն արվել է,— ասաց Բլաքըմուրը։ Նա անփութերոն շրխկացրեց մատները։

Ներս եկան միլորդ Ինգլենուկը, նրա ետևից սըր Ժյուլը և սոճեգույն ցուլի կաշվից կիսաբաճկոններ հագած թուրինգացի զինվորների մի ջոկատ՝ բրչասրերը պատրաստ պահած։

— Այս ի՞նչ ստոր ծուղակ է,— բացատրություն պահանջեց Մարվինը։

— Ասա նրան, եղբայր իմ,— ծաղրաբար ձայնեց Բլաքըմուրը։

— Այո, դա ճիշտ է,— մահացու գունատվելով, ասաց լորդ Ինգլենուկը։— Բլաքըմուրը և ես կիսով չափ եղբայրներ ենք, քանի որ մեր մայրը մարկիզուհի Ռոսեատա Տիմոնն էր՝ դուստրը Բրանդեյսյան Ընտրողի և հարսնաքույրը Երկարասուր Արծաթարախապալարի, որը հայրն էր Կարմրասուր Էրիկմութի, և որի առաջին ամուսինը՝ Մարշի Մարկիլլան, իմ հայրն էր, սակայն, որի հիվանդությունից հետո նա ամուսնացավ Հանթֆորդի՝ Քլիվի Արքայական Ստորաբճի և Ընտրամուրաբայի Ձևամոլի հետ։

— Պատվի հնաոճ զգացումը նրան սիտպեց հլու֊հնազանդ ընդունել բոլոր առաջարկները,— քմծիծաղեց Բլաքըմուրը։

— Տարօրինակ դեպք,— բարձրաձայն միտք արեց Մարվինը,— երբ պատվի զգացումը պատվազրկում է մարդուն։

Ինգլենուկը գլուխը կախեց և ոչինչ չասաց։

— Սակայն ինչ վերաբերում է ձեզ, միլեդի,— ասաց Մարվինը, դիմելով Կետին,— ապա անկարող եմ ըմբռնել, թե ինչո՞ւ եք ամուսնացել ձեր հոր գերեվարողի հետ։

— Ավա՜ղ,— ասաց Կետին,— դա մի լրիվ այլ, շատ գարշելի պատմություն է. նա սկզբից սիրահետեց ինձ, դիմելով սպառնալիքների և անտարբերության, ապա գրավեց յուր մութ ուժով, որին ոչ ոք չէր կարող դիմադրել, իսկ հետո, բազմապիսի անգութ թմրադեղերի և երկիմաստ խոսքերի, ինչպես նաև ձեռքերի հմուտ շարժումների օգնությամբ, նա արբեցրեց ինձ ու հասցրեց կեղծ կրքոտության վիճակի՝ այն աստիճան, որ ես ուշագնաց էի լինում նրա եղծելի մարմնի մի հպումի և զզվելի շուրթերի կենտ համբույրի համար։ Եվ քանի որ այդ պահին չկար մեկը, որ հիշեցներ աստծո մասին և բարերար ազդեցություն գործեր վրաս, ես չդիմացա ու տեղի տվեցի։ Բայց գիտեմ, որ իրավունք չունեմ ներողամտություն հայցել, թուլությունս վկայակոչելով։

Մարվինը շրջվեց դեպի միակ մարդը, որի վրա դեռ հույս ուներ։

— Սըր Ժյո՛ւլ,— գոչեց նա։— Դուրս քաշիր քո սուրը և մենք պայքարով կհարթենք մեր ճամփան դեպի ազատություն։

Բլաքըմուրը չոր ծիծաղեց։

— Կարծում եք սուրը դո՞ւրս կքաշի։ Գուցե։ Բայց միայն որպեսզի խնձոր կճպի։

Մարվինը սևեռուն նայեց յուր ընկերոջը և նրա դեմքին տեսավ ամոթ՝ ավելի խոր, քան անդունդը և ավելի մահացու, քան թույնը։

— Ճշմարիտ է,— ասաց սըր Ժյուլը, աշխատելով որ ձայնը չդողա։— Ես չեմ կարող քեզ աջակցել, թեև սիրտս մորմոքվում է, վիճակդ տեսնելով։

— Իսկ քե՞զ ինչ նենգ կախարդանքով է հմայել Բլաքըմուրը,— գոչեց Մարվինը։

— Ավա՜ղ, իմ լավ բարեկամ,— ասաց տարաբախտ Ժյուլը։— Այս խաբեբայությունն այնքան խնամքով ու տրամաբանորեն է մտածված, որ անհնար է մի թույլ տեղ գտնել և այնքան խորամանկ է նախագծված ու իրագործված, որ դրա կողքին ուրիշ, ավելի փոքր մարդկանց խղճուկ մտահղացումները թվում են տղայական չարաճճիություններ... Արդյոք գիտեի՞ր, որ ես Սուրբ անկման Գորշ ասպետների հանրահայտ միության անդամ եմ։

— Ես այդ մասին տեղյակ չէի,— ասաց Մարվինը։— Եվ այդուհանդերձ, Գորշ ասպետները միշտ հայտնի են եղել որպես ուսումնառության և բարեպաշտության ջերմեռանդ ջատագովներ, նրանք մասնավորապես հանդես են գալիս դ՚Ագուստինի կողմից՝ թագավորական կուսակցության դեմ։

— Ճիշտ է, անտարակույս ճիշտ,— ասաց թշվառ Ժյուլը, և նրա հիվանդագին գեղեցիկ դիմագծերն աղավաղվեցին հոգեկան տանջանքներից։— Ես էլ էի այդ բանում համոզված։ Սակայն անցյալ շաբաթվա վերջին օրն իմացա, որ մեր Մեծ Տիրավարպետ Հելվեցիուսը հոգին ավանդել է...

— Շնորհիվ լյարդի մեջ պատահաբար հայտնված մի քիչ պողպատի,— ասաց Բլաքըմուրը։

... և որ այժմ պարտավոր եմ ենթարկվել նոր Տիրավարպետին, առաջվա պես լրիվ ու անառարկելիորեն, քանզի մենք երդում ենք տվել միությանը, և ոչ թե առանձին մարդու։

— Եվ այդ նոր Տիրավարպե՞տը,— հարցրեց Մարվինը։

— Ե՛ս եմ, որ կամ,— գոչեց Բլաքըմուրը։ Եվ այժմ Մարվինը նրա մատին տեսավ միաբանության մեծ կնիք֊մատանին։

— Այո, այդպես եղավ,— ասաց Բլաքըմուրը և նրա բերանի ձախ անկյունը անպատկառորեն վար ծռվեց։— Ես ձեռքս վերցրի այդ հինավուրց միաբանությունը, քանի որ այն հարմար գործիք էր նպատակներիս իրագործման համար։ Եվ այսպես, ես Տիրավարպետն եմ, միաձայն ղեկավարն ու Որոշում կայացնողը, պատասխանատու չեմ ոչ ոքի առջև, բացի դժոխքից և պարտավոր չեմ ունկնդրել ոչ մի այլ ձայնի, բացի հոգուս ամենաստորին խորքերից եկածից։

Ինչ֊որ հիասքանչ բան կար այդ պահին Բլաքըմուրի մեջ։ Որքան էլ գարշելի ու դաժան լիներ, հետադեմ, եսասեր, փառասեր և ուրիշների ճակատագրի հանդեպ անտարբեր, այնուամենայնիվ նա մարդ էր բառիս բուն իմաստով։ Զուսպ հարգանքով Մարվինը մտածեց այդ մասին։ Ապա, շուրթերին կամակոր ու վճռական արտահայտություն, շրջվեց դեպի յուր հակառակորդը։

— Իսկ այժմ,— ասաց Բլաքըմուրը,— գլխավոր դերակատարները բեմի վրա են և պակասում է միայն մի դերասան, որպեսզի ավարտի մեր դրաման և հասցնի համապատասխան եզրափակման։ Այդ վերջին գործող անձը երկար ու համբերատար սպասել է կուլիսների ետևում, ամեն ինչ նկատելով և մնալով աննկատ, հետևելով իրերի ընթացքին և սպասելով յուր հերթին, որպեսզի բեմ դուրս գա և ըմբոշխնի փառքի կարճատև պահը։ Սակայն, կամաց, նա գալիս է։

Միջանցքում ծանր ոտնաձայներ լսվեցին։ Սենյակում գտնվողներն ականջները սրեցին ու սպասեցին, անհանգիստ շուռումուռ գալով։ Դուռը դանդաղ բացվեց...

Եվ ներս մտավ մի դիմակավոր մարդ, ոտքից գլուխ սև հագած, ուսին երկսայր հսկա մի կացին։ Նա դռների մեջ կանգ առավ, ասես անվստահ, որ ցանկալի հյուր է։

— Բարի օր, դահիճ,— բառերը ձգելով ասաց Բլաքըմուրը։— Այժմ ամեն ինչ լրիվ է և կարելի է խաղալ այս ֆարսի վերջին պատկերը։ Պահապաննե՛ր, հառա՛ջ։

Պահապանները, բրչասրերը մերկացրած, շրջան կազմեցին Մարվինի շուրջը, բռնեցին նրան, պինդ կապկպեցին, ապա կռացրին, մերկացնելով վիզը։

— Դահի՛ճ,— գոչեց Բլաքըմուրը,— կատարի՛ր պարտականությունդ։

Դահիճն առաջ քայլեց և ստուգեց հսկա կացնի սայրերի սրությունը։ Ապա զենքը թափով վեր տարավ, ու սսկսեց վար բերել...

Եվ Կետին ճչա՛ց։

Նա նետվեց այդ մռայլ դիմակավոր անձնավորության վրա, շեղեց հարվածի ուղղությունը, և կացինը զրնգոցով ընկավ ու կպավ գրանիտե հատակին, կայծակի փունջ արձակելով։ Դահիճը զայրացած մի կողմ հրեց Կետիին, սակայն վերջինիս մատներն արդեն հասցրել էին ճանկել դիմակի սև մետաքսը։

Դահիճը ոռնաց, զգալով, որ դիմակը պատռվում է։ Տագնապալի աղաղակելով, նա փորձեց փակել յուր դիմագծերը։ Սակայն բոլորը հասցրեցին պարզ տեսնել նրան։

Մարվինը սկզբից չհավատաց աչքերի վկայությանը։ Դեմքը մի տեսակ հարազատ էր։ Որտե՞ղ էր ինքը տեսել այդ այտերն ու հոնքերը, շագանակագույն աչքերը, ամուր կզակը։

Հետո նա հիշեց. շա՜տ վաղուց, հայելու մեջ։

Դահիճի վրա իր դեմքն էր ու իր մարմինը։

— Զե Կրա՛գգաշ,— բացականչեց Մարվինը։

— Պատրաստ եմ ծառայելու։— Եվ Մարվինի մարմինը գողացող մարդը ծաղրաբար խոնարհվեց ու ժպտաց Մարվինին Մարվինի դեմքով։

ԳԼՈՒԽ 30

Լորդ Բլաքըմուրը առաջինը խախտեց tableau98֊ն։ Վարժ շարժումներով նա հանեց գլխարկն ու կեղծամը։ Օձիքը թուլացնելով, շոշափեց վիզը, քանդելով ինչ֊որ անտեսանելի կոճկագամներ։ Հետո մի շարժումով, երեսից քաշեց պիրկ նստած մաշկե դիմակը։

— Խուզարկու Ո՛ւրդորֆ,— գոչեց Մարվինը։

— Այո, այդ ես եմ,— ասաց մարսեցի խուզարկուն։— Ներիր, որ ստիպված եղանք քեզ այսպիսի պատմության մեջ քաշել, Մարվին, բայց սա քո գործն արագ ու հաջող վախճանի բերելու միակ հնարավորությունն էր։ Իմ գործընկերներն ու ես որոշեցինք...

— Գործընկերնե՞րը։

— Մոռացա ձեզ ծանոթացնել,— ծուռ ժպտալով ասաց խուզարկու Ուրդորֆը։— Մարվին, թույլ տվեք ձեզ ներկայացնել լեյտենանտ Ուրիին և սերժանտ Ֆրաֆին։

Որպես լորդ Ինգլենուկ և սըր Ժյուլ դիմակավորվածներն այդժամ քաշեցին֊հանեցին մաշկե դիմակները և հայտնվեցին Հյուսիս֊արևմտյան գալակտիկայի միջաստղային ոստիկանության համազգեստներով։ Նրանք բարեհոգաբար ժպտալով սեղմեցին Մարվինի ձեռքը։

— Իսկ այս պարոնայք,— ասաց Ուրդորֆը, ցույց տալով թուրինգացի պահապաններին,— նույնպես բավական օգնեցին մեզ։

Պահապանները հանեցին ցուլի մորթուց սոճեգույն կիսաբաճկոնները և մնացին Քասնեմ սիթիի ճանապարհային տեսչության համազգեստներով։

Մարվինը շրջվեց դեպի Կետին։ Վերջինս արդեն կրծկալին ամրացրել էր Միջաստեղային զգոնամիության կարմրակապույտ տարբերանշանը։

— Կարծես թե... հասկանում եմ,— ասաց Մարվինը։

— Դա բավական պարզ է,— ասաց խուզարկու Ուրդորֆը։— Ձեր գործը վարելուց ես, սովորականի պես, օգտվում էի տարբեր քննչական գործակալությունների օգնությունից։ Երեք անգամ մենք հանցագործին բռնելու վրա էինք, բայց նրան հաջողվում էր խուսափել։ Հայտնի չէ, թե դա որքան կշարունակվեր, եթե մենք չփորձեինք որսալու այս տարբերակը։ Մեր տեսությունը պետք է անխափան գործեր. չէ՞ որ եթե Կրագգաշին հաջողվեր կործանել ձեզ, նա կկարողանար պնդել, թե մարմինն իրենն է, առանց վախենալու, որ դուք հակառակը կպնդեք։ Մինչդեռ, քանի որ դեռ դուք կենդանի էիք, պիտի շարունակեիք փնտրել նրան։

Եվ ահա մենք ձեզ ներքաշեցինք մեր ծրագրի մեջ, հույս ունենալով, որ Կրագգաշը կիմանա այդ մասին և ինքն էլ կներգրավվի այդ իրադարձությունների մեջ, որպեսզի հաստատ կործանի ձեզ։ Մնացածն ինձնից լավ գիտեք։

Շրջվելով դեպի քողազերծված դահիճը, խուզարկու Ուրդորֆն ասաց.

— Կրագգաշ, ավելացնելու բան ունե՞ք։

Մարվինի դեմքը կրող գողը նրբագեղորեն հենվեց պատին, ձեռքերը կրծքին ծալած, կատարելապես հանգիստ ու անվրդով։

— Համարձակություն կունենամ մի երկու մեկնաբանություն անել,— ասաց Կրագգաշը։— Առաջինը՝ թույլ տվեք նշել, որ ձեր մտահղացումն ապաշնորհ էր ու ակներև։ Ես ամենասկզբից հավատացած էի, որ ամենը կեղծիք է և մասնակցեցի միայն ելնելով այն քիչ հավանական ենթադրությունից, թե կեղծիք չէ։ Ուստի, զարմացած չեմ։

— Զվարճալի բացատրություն,— ասաց Ուրդորֆը։

Կրագգաշն ուսերը թոթվեց.

— Երկրորդ, ուզում եմ ձեզ ասել, որ մազաչափ անգամ չեմ զղջում իմ այսպես կոչված մեղքի համար։ Եթե մարդ չի կարողանում հսկել իր սեփական մարմինը, ուրեմն արժանի է կորցնելու։ Իմ երկար ու բազմաբովանդակ կյանքի ընթացքում նկատել եմ, որ մարդիկ պատրաստ են իրենց մարմինները տալ առաջին պատահած ստահակին, եթե նա խնդրի և ստրկացման տալ գիտակցություններն առաջին իսկ ավազակին, եթե հրամայի։ Ահա թե ինչու մարդկանց շոշափելի մեծամասնությունը չի կարողանում պահպանել ի ծնե իրենց տրված գիտակցություններն ու մարմինները, այլ փոխարենը կամովին հրաժարվում է ազատության այդ շփոթահարույց խորհրդանիշերից։

— Դա,— ասաց խուզարկու Ուրդորֆը,— հանցագործի դասական ինքնաարդարացում է։

— Այն, ինչ դուք անվանում եք հանցագործություն, երբ մեկն է անում,— ասաց Կրագգաշը,— կոչում եք պետություն՝ երբ շատերն են անում։ Անձամբ ես տարբերություն չեմ տեսնում և, հետևաբար, չեմ ուզում ձեզ պես ապրել։

— Մենք այստեղ կարող ենք մի ամբողջ տարի կանգնել ու բառեր շաղ տալ,— ասաց Ուրդորֆը։— Բայց ես նման զվարճությունների համար ժամանակ չունեմ։ Ձեր փաստարկները կշարադրեք բանտային քահանային, Կրա՛գգաշ։ Ես ձերբակալում եմ ձեզ ապօրինի գիտակցափոխության, սպանության փորձի և խոշոր կողոպուտի մեղադրանքով։ Այսպիսով իմ 159֊րդ հետաքննությունը հաջողությամբ պսակվեց և ես կտրեցի անհաջողությունների շղթան։

— Իրո՞ք,— սառնորեն ասաց Կրագգաշը։— Դուք իսկապե՞ս համարում եք, որ ամեն ինչ այդքան հեշտ է։ Իսկ հաշվի առե՞լ եք, որ աղվեսը կարող է մի ուրիշ բույն ունենալ։

— Բռնե՛ք նրան,— բղավեց Ուրդորֆը։ Չորս ոստիկաններ նետվեցին դեպի Կրագգաշը։ Սակայն մինչ այդ հանցագործը բարձրացրեց ձեռքը և օդի մեջ արագ մի շրջան գծեց։

Շրջանն այրվո՛ւմ էր։

Կրագգաշը մի ոտքը դրեց շրջանի մեջ։ Ոտքն անհետացավ։

— Եթե ձեզ պետք լինեմ,— ծաղրանքով ասաց նա,— գիտեք, թե որտեղ կարելի է ինձ գտնել։

Տեսնելով, որ ոստիկաններն արդեն մոտ են, նա մյուս ոտքն էլ շրջանի մեջ մտցրեց, անհետացավ ամբողջովին, բացի գլխից և Մարվինին աչքով արեց։ Հետո չքվեց նաև գլուխը և չմնաց ոչինչ բացի կրակե օղից։

— Շո՛ւտ,— գոռաց Մարվինը,— բռնեք նրան։

Նա շրջվեց դեպի Ուրդորֆը, և ապշեց, տեսնելով, որ խուզարկուի ուսերը վար են իջել, իսկ դեմքը հուսահատությունից մոխրագույն է դարձել։

— Շտապե՛ք,— գոչեց Մարվինը։

— Դա անօգուտ է,— ասաց Ուրդորֆը,— ինձ թվում էր, թե հաշվի եմ առել բոլոր խորամանկությունները, բայց այս մեկը... Այդ մարդն ակնհայտորեն խելքը թռցրել է։

— Ի՞նչ է հնարավոր անել,— բղավեց Մարվինը։

— Ոչինչ,— պատասխանեց Ուրդորֆը։— Նա գնաց Խճճված աշխարհ և ես անհաջողության մատնվեցի 159֊րդ անգամ։

— Բայց մենք դեռ կարող ենք հետապնդել նրան,— հայտարարեց Մարվինը, շարժվելով դեպի կրակե օղակը։

— Ո՛չ։ Դուք չպե՛տք է այդպես վարվեք,— բացականչեց Ուրդորֆը։— Դուք չեք հասկանում... Խճճված աշխարհը նշանակում է մահ կամ խելագարություն, և կամ երկուսը միանգամից։ Ձեր դուրս պրծնելու շանսերն այնքան փոքր են...

— Ճիշտ այնքան, որքան Կրագգաշի՛նը,— գոչեց Մարվինը և մտավ օղակի մեջ։

— Սպասե՛ք, դուք չհասկացա՛ք,— աղաղակեց Ուրդորֆը։— Կրագգաշը շանս չունի՜։

Սակայն Մարվինը չլսեց այդ վերջին բառերը, քանզի արդեն անհետացել էր բոցակիզվող շրջանակի մեջ և աննկուն առաջ էր շարժվում Խճճված աշխարհի օտարոտի ու չհետազոտված հեռաստաններում։

ԳԼՈՒԽ 31

ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՑԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ ԽՃՃՎԱԾ ԱՇԽԱՐՀԻ ՄԱՍԻՆ

«... այդպես, Ռիմանն֊Հեյքի հավասարումների միջոցով վերջապես գտնվեց Թվիստերմանի99 Տրամաբանական դեֆորմացիայի Տիեզերական տարածքի մաթեմատիկական արտահայտությունը։ Այդ տարածքը հայտնի դարձավ որպես Խճճված աշխարհ, թեև ոչ խճճված էր, ոչ էլ աշխարհ։ Եվ, որքան էլ տարօրինակ է, ապացուցվեց, որ Թվիստերմանի առաջնահերթ կարևոր երրորդ բնորոշումը (Տարածքը կարող է համարվել տիեզերքի այն հատվածը, որը գործում է որպես հավասարակշիռ քաոսի և նախնական ռեալ կառուցվածքի տրամաբանական հարաբերության միջև) ավելորդ է»։

«Խճճված աշխարհ» հոդվածը համընդհանուր գիտելիքների գալակտիկական հանրագիտարանից, 483֊րդ հրատարակություն։

«... հետևաբար «հայելային դեֆորմացիա» տերմինը բնորոշում է մեր մտքերի իմաստը (եթե ոչ էությունը)։ Քանի որ, իրոք, ինչպես տեսանք, Խճճված աշխարհը կատարում է հետևյալ անհրաժեշտ և միաժամանակ արգահատելի դերը՝ անորոշացնում է բոլոր օբյեկտիվ ռեալություններն ու պրոցեսները, և այդպիսով դարձնում տիեզերքը տեսականորեն, ինչպես նաև գործնականորեն, անխուսափելի»։

Հատված «Մաթեմատիկոսի խորհրդածություններից». Էդգար Հոուփ Գրիֆ100, Էվկլիդ սիթի ֆրի պրես։

«... բայց, չնայած դրան, Խճճված աշխարհի խելակորույս ճանապարհորդները պետք է հիշեն մի քանի հիպոթետիկ կանոններ.

Հիշեք, որ Խճճված աշխարհում բոլոր կանոնները կարող են սուտ լինել, ներառյալ սույն կանոնը, որը վերաբերում է բացառությանը, ինչպես նաև ներառյալ այս նախադասությունը, որ չեղյալ է հայտարարում բացառությունը... ad infinitum101։

Սակայն նաև հիշեք՝ կանոններն անպայման չէ, որ սուտ լինեն, ցանկացած կանոն կարող է ճիշտ լինել, ներառյալ սույն կանոնը և նրա բացառությունները։

Խճճված աշխարհում պարտադիր չէ, որ ժամանակը համապատասխանի ձեր նախապաշարմունքներին։ Իրադարձությունները կարող են հաջորդել արագ (դա նորմալ է), կամ դանդաղ (դա ավելի լավ է), կամ բոլորովին չհաջորդել (դա շատ վատ է)։

Հնարավոր է, որ Խճճված աշխարհում ձեզ հետ ընդհանրապես ոչինչ չկատարվի։ Անխոհեմություն կլիներ այդ բանին սպասելը և հավասար անխոհեմություն՝ դրան պատրաստ չլինելը։

Խճճված աշխարհում պատահելիք հնարավոր աշխարհների մեջ մեկը պետք է լինի ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին մեր աշխարհն է, մյուսը՝ ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին մեր աշխարհը, բացի մի մանրամասնից, երրորդը՝ ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին մեր աշխարհը, բացի երկու մանրամասնից և այլն։ Եվ հակառակը՝ մեկը պետք է բացարձակորեն տարբերվի մեր աշխարհից, բացի մի մանրամասնից և այլն...

Ամբողջ հարցը հետևյալն է՝ ինչպե՞ս գուշակես, թե որ աշխարհում ես, քանի դեռ Խճճված աշխարհը չի տվել իր սեփական կործանարար բացատրությունը։

Խճճված աշխարհում, ինչպես ամեն մի այլ աշխարհում, դու կարող ես հայտնաբերել ինքդ քեզ։ Բայց միայն Խճճված աշխարհում է այդ հանդիպումը սովորաբար ճակատագրական լինում։

Որքան լավ ես ճանաչում Խճճված աշխարհը, այնքան ավելի վանող է թվում այն։

Հարմար է (բայց սխալ) մտածել, թե Խճճված աշխարհը մայաի102՝ պատրանքի, հակադարձ աշխարհն է։ Կարող է պարզվել, որ ձեզ շրջապատող ուրվագծերն իրական են, իսկ Դուք, որ հետազոտում եք այդ ամենը, պատրանք եք։ Նման հայտնագործությունը հետաքրքրաշարժ է, բայց մահացու։

Մի իմաստուն մարդ հարցրել է.

— Ի՞նչ կպատահեր, եթե կարողանայի Խճճված աշխարհ մտնել առանց նախապաշարմունքների։

Նրա հարցին վերջնական պատասխան տալ հանարավոր չէ, սակայն համարձակվում ենք ենթադրել, որ դուրս գալուց նա արդեն որոշ նախապաշարմունքներ կունենար։ Կարծիքի բացակայությունը պաշտպանվելու միջոց չէ։

Ոմանք համարում են, թե գերագույն իմաստություն է հայտնագործելը, որ բոլոր իրերը կարող են շրջվել և այդպիսով դառնալ իրենց հակառակը։ Այդ ենթադրությունը շատ սրամիտ եզրահանգումների հնարավորություն է ընձեռում, բայց խորհուրդ չենք տա գործածել Խճճված աշխարհում։ Այնտեղ բոլոր տեսությունները պատահական են, ներառյալ տեսություների պատահականության մասին տեսությունը։

Մի հուսացեք խորամանկությամբ գերազանցել Խճճված աշխարհը։ Այն ավելի մեծ է, ավելի փոքր, ավելի երկար և ավելի կարճ, քան դուք. այն չի ապացուցում, այլ կա։

Այն, ինչ կա, կարիք չունի որևէ բան ապացուցելու։ Ապացույցը ճշմարիտ է միայն ինքն իր համար և չի նշանակում ոչինչ բացի ապացույցների (որոնք ոչինչ չեն ապացուցում) գոյությունից։

Ցանկացած բան, որ կա, անհավանական է, քանի որ ամեն բան անկապ է, ոչ անհրաժեշտ և վտանգավոր առողջ դատողության համար։

Խճճված աշխարհի մասին այն մեկնաբանությունները կարող են ոչ մի ընդհանուր բան չունենալ Խճճված աշխարհի հետ։ Ճանապարհորդը զգուշացրել է»։

Զե Կրագգաշ. «Խաբուսիկության անխուսափելիությունը», Մարվին Ֆլինի անվան հավաքածու։

ԳԼՈՒԽ 32

Տեղափոխությունը կատարվեց կտրուկ, բոլորովին ոչ այնպես, ինչպես ենթադրում էր Մարվինը։ Նա շատ էր լսել Խճճված աշխարհի մասին և աղոտ պատկերացնում էր, թե պետք է հայտնվի անորոշ գծագրությունների, փոփոխվող գույների, գրոտեսկների ու հրաշքների մեջ։ Բայց հիմա միանգամից տեսավ, որ իր տեսակետը եղել է ռոմանտիկ և անսահմանափակ։

Մարվինը գտնվում էր մի փոքրիկ ընդունարանում։ Գոլորշապատ, գաղջ օդից քրտինքի հոտ էր գալիս։ Ինքը, մի քանի տասնյակ ուրիշ մարդկանց հետ, նստած էր երկար փայտե նստարանին։ Ինչ֊որ գրասենյակային ծառայողներ ձանձրացած գնում֊գալիս էին, նայում թղթերին և երբեմն կանչում սպասողներից մեկին։ Լսվում էին շշուկներ՝ նրանք խորհրդակցում էին։ Երբեմն ոմանք համբերությունը կորցնում և թողնում֊հեռանում էին։ Երբեմն էլ մի նոր խնդրառու էր գալիս։

Մարվինը սպասում էր, դիտում, աչքերը բաց ննջում։ Ժամանակը դանդաղ էր անցնում, սենյակում ստվերներ հայտնվեցին, ինչ֊որ մեկը լույսերը միացրեց։ Մարվինին դեռ ոչ ոք չէր կանչում։ Նա, ավելի շուտ ձանձրույթից, քան հետաքրքրասիրությունից նայեց կողքի նստած մարդկանց։

Ձախակողմյան հարևանը շատ բարձրահասակ էր և դիականման, նրա վզի վրա, հենց օձիքի մոտ, մի բորբոքված չիբան կար։ Աջ կողմի նստածը, մինչդեռ, կարճահասակ էր, գեր ու կարմրադեմ և շնչելիս ֆսֆսացնում էր։

— Տեսնես դեռ ինչքա՞ն կտևի,— հարցրեց Մարվինը գեր մարդուն, ավելի շուտ ժամանակ սպանելու, քան մի բան իմանալու համար։

— Ինչքա՞ն։ Ինչքան կտևի՞,— հարցը կրկնեց գեր մարդը։— Ինչքան ասես, ահա թե ինչ։ Այս ավտոմոբիլային գրասենյակի «նախարարներին» շտապեցնել չի լինի, նույնիսկ եթե ուզածդ եղած֊չեղածը վարորդական իրավունքի ժամկետը երկարացնելն է՝ իմ պես։

Դիականման մարդը ծիծաղեց բենզինի դատարկ ցիստեռնին կպչող փայտի ձայնով։

— Դու դեռ շատ կսպասես, սիրելիս,— ասաց նա,— քանի որ գտնվում ես բարեկեցության նախարարության փոքր շահերի բաժնում։

Մարվինը մտածկոտ թքեց փոշոտ հատակին և ասաց.

— Հետաքրքիրն այն է, պարոնա՛յք, որ դուք երկուսդ էլ սխալվում եք։ Մենք գտնվում ենք ձկնորսությունների նախարարությունում, ավելի ճիշտ, ձկնորսությունների նախարարության ընդունարանում։ Եվ իմ կարծիքով խայտառակ բան է, որ քաղաքացին ու հարկատուն չի կարող նույնիսկ ձուկ որսալ պետական ջրերում, մինչև մի ամբողջ օր չկորցնի թույլտվություն ստանալու համար։

Զրուցակիցները նայեցին իրար։ (Խճճված աշխարհում չկան հերոսներ, խոստումները շատ քիչ են, տեսակետները մատների վրա կարելի է հաշվել, իսկ եզրակացությունների մասին խոսելն անգամ ավելորդ է)։

Նրանք ոչ այնքան խելահեղ կասկածանքով սևեռուն նայում էին միմյանց։ Դիականման մարդու մատների ծայրից սկսեց մի թեթև արյուն հոսել։ Մարվինը և գեր մարդը շփոթահար կնճռոտվեցին ու ձևացրեցին, թե չեն տեսնում։ Դիականման մարդը վիրավոր ձեռքն անհոգ մտցրեց անջրանցիկ վերարկուի գրպանը։ Մի ծառայող մոտեցավ նրան։

— Ձեզանից ո՞ր մեկն է Ջեյմս Գրիննել Սթարմախերը,— հարցրեց նա։

— Ես,— պատասխանեց Մարվինը.— Եվ պետք է ասեմ, որ ահագին ժամանակ սպասում եմ, ու որ ձեր նախարարությունում աշխատանքը լավ չի կազմակերպված։

— Ճիշտ է, բայց գիտեք,— ասաց ծառայողը,— դեռ մեքենաներ չենք ներդրել։— Նա նայեց թղթերին։— Դուք դիմում եք տվել դիակ ստանալու համա՞ր։

— Այո, տվել եմ,— ասաց Մարվինը։

— Եվ հաստատում եք, որ հիշյալ դիակը չի օգտագործվի անբարոյական նպատակներո՞վ։

— Այո, հաստատում եմ։

— Բարի եղեք նշել այս դիակն ուզելու ձեր շարժառիթները։

— Ես ցանկանում եմ այն օգտագործել զուտ դեկորատիվ նպատակով։

— Ձեր մասնագիտությո՞ւնը։

— Ինտերիերների դեկորատոր։

— Նշեք ձեր ունեցած վերջին դիակի անունը և/կամ տարբերանշանային պայմանական համարը։

— Ուտիճ,— պատասխանեց Մարվինը,— ցեղային համարը՝ 3/32 Ա—45345։

— Սպանված ո՞ւմ կողմից։

— Իմ։ Ես թույլտվություն ունեմ սպանել բոլոր այն արարածներին, որոնք չեն պատկանում իմ ենթատեսակին, չհաշված մի քանի բացառություններ, ինչպիսիք են ոսկե արծիվը և լամանտինը։

— Ձեր վերջին սպանության նպատա՞կը։

— Ծիսական մաքրում...

— Խնդրանքը բավարարված է,— ասաց ծառայողը։— Ընտրեք ձեր դիակը։

Գեր մարդը և դիականման մարդը Մարվինին նայեցին թաց, հույսով լի աչքերով։ Մարվինը քիչ էր մնում գայթակղությանը տեղի տար, սակայն հետո զսպեց իրեն։ Նա շրջվեց և ասաց ծառայողին.

— Ես ընտրում եմ ձեզ։

— Այդպես էլ կնշենք,— ասաց ծառայողը, խզմզելով թղթերի վրա։ Նրա դեմքը դարձավ պսևդո֊Ֆլինի դեմք։ Մարվինը ծառայողից մի սղոց փոխ վերցրեց և, որոշ դժվարությամբ, կտրեց֊անջատեց ծառայողի աջ թևը մարմնից։ Ծառայողը մեղմանուշաբար շունչը փչեց, նրա դեմքը կրկին դարձավ իր՝ ծառայողի դեմքը։

Գեր մարդը ծիծաղեց, տեսնելով Մարվինի շփոթմունքը։

— Մի քիչ փոխակերպությունը կարող է հեռու տանել,— ծաղրանքով ասաց նա,— բայց ոչ այնքան, չէ՞։ Ցանկությունը ձևավորում է մարմինը, բայց մահն է վերջին քանդակագործը։

Մարվինը լալիս էր։ Դիականման մարդը բարեսրտորեն դիպավ նրա թևին։

— Շատ մի վշտացիր, փոքրիկ։ Սիմվոլիկ վրիժառությունն ավելի լավ է, քան բոլորովին վրեժ չլուծելը։ Քո ծրագիրը լավն էր, թերությունները քեզնից անկախ էին։ Ես եմ Ջեյմս Գրիննել Սթարմախերը։

— Ես դիակ եմ,— ասաց ծառայողի դիակը։— Ճիշտ նպատակին չհասած վրիժառությունն ավելի լավ է, քան բոլորովին վրեժ չլուծելը։

— Ես այստեղ եմ եկել վարորդական իրավունքներիս ժամկետը երկարացնելու,— ասաց գեր մարդը,— գրողի ծոցը գնացեք ձեր խորիմաստ մտքերով, գործ անելո՞ւ եք, թե՞ ոչ։

— Իհարկե, սըր,— ասաց ծառայողի դիակը։— Բայց իմ ներկա վիճակում ես կարող եմ միայն թույլտվություն տալ, որ սատկած ձուկ որսաք։

— Սատկած, կենդանի, ի՞նչ տարբերություն,— ասաց գեր մարդը։— Կարևորը ձկնորսությունն է, շատ էլ կապ չունի, թե ինչ եք որսում։

Նա շրջվեց դեպի Մարվինը, հավանաբար այդ միտքը զարգացնելու համար։ Բայց Մարվինը հեռացավ և, անհամոզիչ տեղափոխությունից հետո, հայտնվեց մի լայն, քառակուսի, դատարկ սենյակում։ Սենյակի պատերը պողպատյա սալիկներից էին շարված, իսկ առաստաղը հարյուր ոտնաչափ բարձրություն ուներ։ Վերևում լուսարձակներ կային և մի դիտանցքավոր խցիկ։ Խցիկից Մարվինին սևեռուն դիտում էր Զե Կրագգաշը։

— Փորձ 342,— վճռական ձայնեց Կրագգաշը։— Նյութը՝ մահ։ Հարցադրումը՝ կարո՞ղ է մարդ արարածը սպանվել։ Դիտողություններ՝ մարդ արարածի հնարավոր մահկանացիության մասին այս հարցը երկար ժամանակ հուզել է մեր լավագույն մտածողներին։ Մահվան մասին բանահյուսություն է ստեղծվել, և սպանությունների մասին բազում չստուգված հաղորդագրություններ են գրանցվել դարեր շարունակ։ Ավելին, ժամանակ առ ժամանակ ներկայացվել են դիակներ՝ անկասկած մեռած, և ներկայացվել որպես մարդ արարածի մնացորդներ։ Չնայած այդ դիակները պատահում են ամեն քայլափոխին, աննշան կապ անգամ չի գտնվել ապացուցելու համար, որ դրանք երբևէ ապրել են, կամ մարդ֊արարած են եղել։ Ուստի, այդ հարցը մեկընդմիշտ լուծելու համար, մենք կատարում ենք հետևյալ փորձը։ Առաջին...

Պողպատյա մի սալիկ կրնկի վրա բացվեց. Մարվինը ժամանակին շրջվեց ու տեսավ իր վրա թռչող մի տեգ։ Նա, կաղ ոտքն անշնորհք շարժելով, մի կողմ թեքվեց և խուսափեց հարվածից։

Եվս մի քանի սալիկներ բացվեցին։ Դանակներ, նետեր, մահակներ՝ այդ ամենը շպրտվեց Մարվինի վրա տարբեր անկյուններից։

Բացվածքներից մեկի միջով թունավոր գազագեներատոր ներս հրեցին։ Կոբրաների կծիկ նետեցին սենյակ։ Մի առյուծ և մի տանկ գրոհի անցան։ Լսվեց թունավոր նետ արձակող խողովակի սվսվոց։ Ճայթեցին էներգիական զենքերը։ Հազացին հրանետները։ Ականանետը մաքրեց կոկորդը։

Սենյակ ջուր էր լցվում, արագ շատանալով։ Առաստաղից այրվող լիգրոին թափվեց։

Բայց կրակն այրեց առյուծներին, որոնք խժռեցին օձերին, որոնք փակեցին հաուբիցների փողանցքը, որոնք ճզմեցին նետերը, որոնք փչացրին գազագեներատորը, որը լուծեց ջուրը, որը հանգցրեց կրակը։

Մարվինն ինչ֊որ հրաշքով անվնաս մնաց։ Նա բռունցք թափահարեց Կրագգաշի վրա, պողպատե սալիկին դիպչելով ընկավ ու վիզը կոտրեց։

Մարվինին թաղեցին ռազմական պատվավոր լրիվ ծիսակարգով։ Նրա այրին մեռավ հետը, իրեն այրելով թաղման խարույկի վրա։ Կրագգաշը փորձեց հետևել այրուն, և նույնպես մխիթարանք գտնել սաթիի103 շնորհիվ, բայց նրան թույլ չտվեցին։

Մարվինը դամբարանում պառկեց երեք օր և երեք գիշեր, որի ընթացքում նրա քթից շարունակ հոսում էր։ Ողջ կյանքը դանդաղ կինոնկարի պես անցավ Մարվինի աչքի առջևով։ Վերջում նա հարություն առավ ու շարժվեց առաջ։

Սենյակում, որը չարժե նկարագրել, գտնվում էին սահմանափակ, բայց անժխտելի զգայունակությամբ հինգ օբյեկտներ։ Օբյեկտներից մեկը, ըստ երևույթին, Մարվինն էր։ Մյուս չորսը պարզապես ֆիգուրներ էին, հապճեպ գծված ստերեոտիպեր, որոնք ստեղծվել էին միայն մի նպատակով՝ զարդարել առաջնային իրավիճակը։ Այդ հինգին իրար հետ համեմատում էին, որպեսզի պարզեն, թե ո՞ր մեկն է Մարվինը և որոնք՝ անկարևոր երկրորդական ֆիգուրները։

Նախ առաջացավ անունների հարցը։ Հինգից երեքը կամենում էին անմիջապես կոչվել Մարվին, մեկն ուզում էր կոչվել Էդգար Ֆլոյդ Մորիսըն, իսկ մյուսը ցանկանում էր, որ իրեն դիմեն որպես «անկարևոր երկրորդական ֆիգուր»։

Դրանք ակնհայտորեն կանխակալ ցանկություններ էին, ուստի նրանք համարակալեցին իրենց մեկից մինչև չորսը, բացի հինգերորդից, որը կամակորաբար պնդում էր, որ իրեն անվանեն Քելլի։

— Դե լավ, լա՛վ, բավական է,— ասաց համար մեկը, որն արդեն սկսել էր պնդերեսություն ցուցաբերել։— Պարոնայք, գուցե վե՞րջ տանք զավզակությանը և այս ժողովը նորմալ հունո՞վ տանենք։

— Հրեական առոգանությունն այստեղ ձեզ չի օգնի,— մռայլ ասաց համար երեքը։

— Լսեք,— ասաց համար մեկը,— ի՞նչ կարող է իմանալ լեհի մեկը հրեական առոգանության մասին։ Ի միջի այլոց, ես հրեա եմ միայն հորս կողմից ու թեև ես հարգանք եմ տածում...

— Որտե՞ղ եմ ես,— ասաց համար երկուսը։— Տեր աստված, ի՞նչ կատարվեց ինձ հետ։ Այն օրվանից, երբ հեռացա Սթենհոուփից...

— Ռեխդ փակի, քոսոտ իտալացի։

— Իմ անունը ոչ քոսոտ իտալացի, իմ անունը կա Լուիջի,— հարավացու առոգանությամբ պատասխանեց համար երկուսը։— Ես կամ երկու տարի ձեր մեծ երկիր այն օրից, երբ փոքր տղա մեկնեցի Սան Մինեստրոնե դելլա Զուպպա գյուղից, nicht wahr?

— Գլուխ մի տար,— մռայլ ասաց համար երեքը,— դու հեչ քոսոտ իտալացի էլ չես, դու եղած֊չեղածը սահմանափակ շարժունակության շարքային ժամանակավոր ֆիգուր ես. ավելի լավ է ռեխդ փակես, քանի մի լավ չեմ հասցրել, nicht wahr?

— Լսե՛ք,— ասաց համար մեկը։— Ես հասարակ մարդ եմ, առանց մեծ պահանջների, և եթե պետք է, կարող եմ հրաժարվել մարվինության իմ իրավունքներից։

— Հիշողություն, հիշողություն,— մրթմրթաց համար երկուսը։— Ի՞նչ է պատահել հետս։ Ովքե՞ր են այս տեսլիները, այս շատախոս ստվերները։

— Է՜, լսիր,— ասաց Քելլին,— դա արդեն անքաղաքավարություն է, ծերուկ։

— Եվ անազնվություն, գրողը տանի,— մրթմրթաց Լուիջին։

— Աստծո հետ հաղորդակցությունը ճանապարհային հաղորդակցություն չէ,— ասաց համար երեքը։

— Բայց ես իրոք չեմ հիշում,— ասաց համար երկուսը։

— Ես էլ այնքան լավ չեմ հիշում,— ասաց համար մեկը։— Բայց տեսե՞լ ես, որ դրա համար աղմուկ սարքեմ։ Ես նույնիսկ չեմ պնդում, թե մարդ եմ։ Միայն այն փաստը, որ կարող եմ անգիր Լևիտիկուս արտասանել, դեռ ոչինչ չի ապացուցում։

— Ճիշտ է, չի ապացուցում,— բղավեց Լուիջին։— Ոչ էլ հերքումն է մի առանձին սարսափելի104 բան ապացուցում։

— Ես կարծում էի, թե դու իտալացի ես,— ասաց նրան Քելլին։

— Այո, բայց ես ծնվել եմ Ավստրալիայում։ Դա բավական տարօրինակ պատմություն է...

— Ոչ ավելի տարօրինակ, քան իմը,— ասաց Քելլին։— Սև իռլանդացի՞ եք ինձ անվանում։ Բայց քչերը գիտեն, որ պատանեկան տարիներս անց եմ կացրել Հանչժոու քաղաքում՝ պոռնկատանը, իսկ հետ անդամագրվել եմ կանադական բանակ, որպեսզի խուսափեմ ֆրանսիացիների հետապնդումից Մավրիտանիայում գոլլիստների օգնելուս համար, և հենց այդ պատճառով...

— Zut, alors!105,— գոռաց համար չորսը։— Էլ չեմ կարող ձայնս կտրել։ Իմ վկայականների իսկությունը կասկածի տակ դնելը մի բան է, հայրենիքս արատավորելը՝ միանգամայն այլ։

— Քո ցասումը ոչինչ չի ապացուցում,— գոռաց համար երեքը։— Ճիշտ է, չկարծես, թե շատ պետքս է, քանի որ այլևս չեմ ուզում Մարվին լինել։

— Պասիվ դիմադրությունն ագրեսիայի ձև է,— պատասխանեց համար չորսը։

— Անընդունելի վկայությունը, միևնույն է, մնում է վկայություն,— խոսքի տակ չմնաց երրորդը։

— Չգիտեմ թե ինչի մասին եք խոսում,— հայտարարեց համար երկուսը։

— Տգիտությունը քեզ ոչ մի լավ բանի չի հասցնի,— փնթփթնաց համար չորսը։— Ես կտրականպես հրաժարվում եմ Մարվին լինելուց։

— Չի կարելի հրաժարվել չունեցած բանից,— հեգնեց Քելլին։

— Ես կարող եմ հրաժարվել ինչից խելքս կփչի՜,— զայրացած բղավեց համար չորսը։— Եվ ոչ միայն հրաժարվում եմ մարվինությունից, այլև ձեռք եմ քաշում իսպանական թագից, զիջում Ներքին գալակտիկայի դիկտատորությունը և ետ եմ կանգնում Բահայի փրկարարությունից։

— Հիմա ավելի լա՞վ ես զգում, զավակս,— թունոտ հարցրեց Լուիջին.

— Այո... Դա անտանելի էր։ Պարզությունը սազում է բարդ խառնվածքին,— ասաց համար չորսը։— Ձեզանից ո՞ր մեկն է Քելլին։

— Ես,— ասաց Քելլին։

— Դու հասկանո՞ւմ ես,— հարցերց Լուիջին,— որ միայն դու և ես անուններ ունենք։

— Ճիշտ է,— ասաց Քելլին։— Դու և ես տարբեր ենք։

— Սպասեք, մի՛ րոպե,— ասաց համար մեկը։

— Ժամանակը սպառվե՛ց, պարոնայք։

— Ձեզ ամո՛ւր պահեք։

— Ձեզ պինդ պահեք։

— Լսափո՛ղը պահեք։

— Ինչպես և ասո՛ւմ էի,— խոսեց Լուիջին։— Մե՛նք։ Մե՛զ։ Ենթադրյալ ապացույցի անվանյալնե՛րս։ Քե՛լլի, դու կարող ես լինել Մարվին, եթե ես կարողանամ Կրագգաշ լինել։

— Համաձա՛յն եմ,— աղաղակեց Քելլին, ուշք չդարձնելով երկրորդական ֆիգուրների բողոքներին։

Նույնությունից առաջացած արբեցման րոպեական էյֆորիայի մեջ Մարվինը և Կրագգաշը ժպտացին մեկմեկու։ Հետո նրանք նետվեցին ու իրար կոկորդ բռնեցին՝ փորձելով խեղդել մեկը մյուսին։ Երեք համարակալվածները, զրկված անդրանիկության իրավունքից, որ երբեք չէին ունեցել, ոճավորված երկիմաստության պայմանական կեցվածքներ ընդունեցին։ Երկու անվանավորվածներ, որոնց շնորհված էր նույնություն, որը, միևնույն է, ուժով էին ձեռք բերել, մեկմեկու կծում էին ու քաշքշում, իրար վրա շպրտում հանդունգն արիաներ և սողում ամենակործան ռեչիտատիվների առջև։ Համար մեկը նայեց այնքան, մինչև ձանձրացավ, ապա սկսեց խաղալ ճողփյունի լուծույթի հետ։

Եվ դա եղավ վերջին կաթիլը։ Բոլոր կրակոցներն ու կռիվները սահեցին֊գնացին, ինչպես կայծակնային106 խոզը ցած կսլանար բարձր ապակե սարի վրայով, միայն մի փոքր ավելի արագ։

Օրը հաջորդեց գիշերվան, որին հաջողվեց107 իրեն լրիվ հիմարի տեղ դնել։

Պլատոնը գրել է.

«Կարևոր չի, թե ինչ ես անում, կարևորը՝ որ անում ես»։ Հետո որոշել է, որ աշխարհը դեռ պատրաստ չէ այդ մտքի համար և ջնջել է գրածը։

Համմուրաբին108 գրել է.

«Չարժե ապրել, եթե չես ուսումնասիրում կյանքը»։ Բայց նա վստահ չէր, որ դա ճշմարիտ է, ուստի ջնջել է գրածը։

Գաութամա Բուդդան109 գրել է.

«Բրահմանները թրիք են»։ Սակայն հետո գրածն ուղղել է։

Բնությունը խորշում է վակուումից, այն ճիշտն ասած իմ սրտով էլ չէ։ Մարվինի՛սսիմո։ Ահա նա կատվաքայլ մոտ է գալիս, հաղթական ծածանելով իր ուռճացրած նույնությունը։ Բոլոր մարդիկ մահկանացու են, ասում է նա մեզ, բայց ոմանք մյուսներից ավելի մահկանացու են։ Ահա նա խաղում է բակում, ցեխից արժեքավոր դատողություններ ստեղծելով։ Զուրկ լինելով հարգանքից, նա դառնում է նրա հայրը։ Անցյալ շաբաթ մենք չեղյալ հայտարարեցինք նրա աստվածայնությունը՝ նա բռնվել էր առանց վարելու իրավունքի կյանք վարելիս։

(Բայց ես ձեզ հաճախ զգուշացրել եմ, բարեկամներ, պրոտոպլազմային վտանգի մասին, որը սողում է երկնքով ու հանգցնում աստղերը, անամոթաբար գոյատևելով, և հոսում, արմատախիլ անելով մոլորակները և հարթեցնելով աստղերը։ Արգահատելի պնդերեսությամբ այն նողկանք է սերմանում)։

Ահա կրկին գալիս է գունաթափ բեժ մաշկով այդ հնամաշ աճպարարը, այդ կարկատած ժպիտով լավատեսը։ Մարդասպա՛ն, սպանի՛ր ինքդ քեզ։ Կողոպտի՛չ, գողացի՛ր ինքդ քեզ։ Ձկնո՛րս, որսա՛ ինքդ քեզ։ Հնձվո՛ր, հնձի՛ր ինքդ քեզ։

Իսկ այժմ կլսենք Հատուկ գործերի քննիչի զեկույցը։

— Շնորհակալ եմ, ըհմ, ըհմ։ Ես հայտնաբերել եմ, որ Մարվինն այն մեկն է, որին արժե ունենալ, երբ ունես մեկից ավելին, որ աստղերն ընկնում են Մարվին Ֆլինի վրա, որ մարդ պետք է փառաբանի աստծուն և հաշվի չառնի Մարվին Ֆլինը։ Ես նաև նկատել եմ, սիրելիս, քանի որ վերևում ես, մի Մարվին Ֆլին բեր ինձ համար՝ Մարվին Ֆլինն ի վերջո ավելի լավ է, քան թանկարժեք լայնարձակությունը110։ Խոստացիր աղջկան ինչ մտքովդ կանցնի, բայց տուր նրան Մարվին Ֆլին։ Թույլ տուր քո Մարվինին զբոսնել դեղնած էջերով։ Խմեք Մարվին, այն զովացնում է։ Այս շաբաթ չաղոթե՞նք քո ընտրած Մարվին Ֆլինում։ Քանզի միասին աղոթող Մարվին Ֆլինը միասին ու ամբողջական է մնում։

... իրար կառչել էին տիտանական գոտեմարտում, որը, քանի որ տեղի էր ունեցել, անխուսափելի էր։ Մարվինը հարվածեց Կրագգաշի կրծքի ոսկորին, հետո, ինչքան հոգում թախիծ կար, հարվածեց քթի ոսկորին։ Կրագգաշն անմիջապես վերածվեց Իռլանդիայի, որ Մարվինը նվաճեց, որպես դանիացի բերսերկների111 կիսալեգիոն, ստիպելով Կրագգաշին թագուհի գնացող շախմատի զինվոր դառնալ, քանզի գիտեր, որ իր փոքր ֆլաշն112 ավելի ուժեղ է։ Մարվինը փորձեց խփել իր հակառակորդին, վրիպեց և կործանեց Ատլանտիդան։ Կրագգաշը հարվածեց ափի հակառակ կողմով ու մի մժեղ սպանեց։

Մահասփյուռ ճակատամարտը շարունակվում էր Միոցենի գոլորշապատ ճահիճներում. մրջյունների մի համայնք սգում էր թագուհուն, մինչդեռ Կրագգաշը գիսաստղ դարձած հուսահատ նետվեց Մարվինի արևի վրա, ի վերջո բաժան֊բաժան լինելով ու վերածվելով անհամար ռազմատենչ բեղմնիկների։ Սակայն Մարվինն անսխալ տարբերեց ադամանդը շողացող ապակուց և Կրագգաշը մեջքի վրա ընկավ Ջիբրալթար։

Նրա ամրոցը դադարեց դիմադրել այն գիշեր, երբ Մարվինն առևանգեց Բարբարիական կապիկներին, և Կրագգաշը շտապեց փախչել հարավային Թրեյսով՝ մարմինը ճամպրուկի մեջ պահած։ Նրան ձերբակալեցին Ֆտիսթիայի սահմանում՝ երկիր, որը Մարվինը ստեղծել էր Եվրոպայի պատմությունը վերափոխելով։

Թուլանալով, Կրագգաշը չարիք դարձավ, չարիք դառնալով, թուլացավ։ Իզուր էր նա սատանայի պաշտամունք տարածում։ Մարվինության հետևորդները խոնարհվում էին ոչ թե կուռքի առջև, այլ՝ խորհրդանիշի։ Չարիքի վերածվելով, Կրագգաշը եղծելի դարձավ։ Նրա եղունգների տակ աճում էր կեղտը, հոգու վրա հայտնվեցին թունավոր մազափնջեր։

Ի վերջո Կրագգաշը՝ չարիքի այդ մարմնացումը, ուժասպառ եղավ, ճանկերի մեջ Մարվինի մարմինը սեղմած։ Էկզորսիզմի113 ծախսերն արագացրին նրա հոգեվարքը։ Շրջանաձև սղոցը, ծպտված որպես աղոթանիվ, անդամահատեց նրան. որպես բուրվառ զգեստափոխված մի գուրզ ջախջախեց նրա գանգը։ Ալեհեր տեր Ֆլինը վերջին աղոթքը մրմնջաց նրա վրա.— Թող այն աշխարհում հույսդ մի կոլոլակի վրա չլինի, որդյակս։

Եվ Կրագգաշին թաղեցին կենդանի Կրագգաշից տաշած դամբարանում։ Գերեզմանի վրա համապատասխան մակագրություն փորագրվեց, իսկ գերեզմանի շուրջը ծաղկող կրագգաշներ տնկեցին։

Դա հանգիստ վայր է։ Ձախ կողմում կրագգաշածառերի պուրակ կա, աջ կողմում՝ նավթազտման գործարան։ Նայում ես ու մեկ էլ տեսար ոտքիդ տակ գարեջրի մի դատարկ շիշ ես տեսնում, կամ գնչուական մի ցեց։ Եվ հենց այդտեղ, մոտակայքում, այն բացատն է, որտեղ Մարվինը բացեց ճամպրուկը և հանեց իր վաղուց կորած մարմինը։

Նա մարմնի վրայից փչեց֊սրբեց փոշին և սանրեց մազերը։ Սրբեց քիթը և ուղղեց փողկապը։ Հետո, ակնածանքով, հագավ։

ԳԼՈՒԽ 33

Այսպիսով Մարվին Ֆլիկը կրկին հայտնվեց Երկրում և իր սեփական մարմնում։ Նա գնաց հարազատ քաղաք՝ Սթենհոուփ, և տեսավ, որ ամեն ինչ անփոփոխ է։ Քաղաքն առաջվա պես Նյու Յորքից հեռու էր մի երեք հարյուր մղոն տարածական իմաստով և մի քանի հարյուր տարի՝ հոգեկան ու զգացմունքային իմաստով։ Առաջվա նման ծաղկում էին այգիները, իսկ շագանականգույն կովերի նախիրներն արածում էին բլրաշատ կանաչ արոտավայրերում։ Թեղիազարդ Մեյն֊սթրիթը և ռեակտիվ օդանավերի գիշերային հեծեծանքները թվում է, հավերժ կային ու կլինեին։

Ոչ ոք Մարվինին չհարցրեց, թե որտեղ է եղել։ Նույնիսկ ամենամոտ ընկերը՝ Բիլլի Հեյքը, կարծում էր, թե Մարվինը մեկնել էր զվարթ ճամփորդության որևէ սովորական տուրիստական երթուղիով, ասենք Սինքյան կամ ներքին Իթուրիի Անձրևի անտառը։

Սկզբից այդ հավիտենական անփոփոխությունը Մարվինին դառնացրեց ոչ պակաս, քան գիտակցափոխային տեղաշարժերը կամ Խճճված աշխարհի հանելուկները։ Հաստատունությունն օտարոտի էր, Մարվինն անընդհատ սպասում էր, թե այն երբ կվերանա։

Բայց Սթենհոուփի պես վայրերը չեն վերանում, իսկ Մարվինի պես տղաներն աստիճանաբար դադարում են հավատալ հրաշքների։

Հաճախ գիշերները Մարվինն իր ձեղնահարկի սենյակում երազում էր Կետիի մասին։ Նա չէր կարողանում իրեն համոզել, որ Կետին Միջաստղային զգոնամիության գործակալ է եղել։ Ճիշտ է, դեռ այն ժամանակ այդ կնոջ պահելաձևում ինչ֊որ պնդերեսություն կար, իսկ գեղեցիկ աչքերում՝ առաքինի դատախազային փայլ։

Մարվինը սիրում էր Կետիին և միշտ սգալու էր նրա կորուստը, բայց ավելի շուտ համաձայն էր սգալ նրան, քան վերագտնել։ Եվ, եթե ճիշտն ասվի, Մարվինն արդեն աչք էր դրել Մարշա Բեյքըրի՝ Սթենհոուփի ամենախոշոր մեծածախ առևտրականի դստեր վրա, կամ ավելի շուտ, Մարշան էր կրկին ուշադրության նշաններ ցույց տալիս նրա հանդեպ։

Եթե ոչ բոլոր հնարավոր, ապա գոնե Մարվինի տեսած աշխարհներից Սթենհոուփն ամենալավն էր։ Դա մի տեղ էր, որտեղ իրերը չէին ցատկում վրադ, ոչ էլ դու էիր ցատկում իրերի վրա։ Սթենհոուփում մեtաֆորային դեֆորմացիա լինել չէր կարող. կովը ճիշտ այնպիսին էր, ինչպիսին պետք է լիներ, և նրան այլ անուն տալը միայն բանաստեղծների ոչ պաշտոնական իրավունքն էր։

Եվ այսպես, անկասկած, ուր էլ գնաս, տնիցդ լավը չկա, ուստի Մարվինը որոշեց ի սրտե վայելել այն ամենն, ինչին միշտ սովոր է եղել, չէ՞ որ իմաստուն մելամաղձոտ մարդիկ դա համարում են իմաստության գագաթնակետը։

Միայն մեկ կամ երկու փոքրիկ կասկածներ էին մթագնում նրա կյանքը։ Առաջին և ամենակարևոր հարցը հետևյալն էր. ինչպե՞ս ինքը Խճճված աշխարհից ետ դարձավ Երկիր։

Մարվինը երկար քննեց այդ հարցը, որն ավելի չարագույժ էր, քան սկզբից էր թվում։ Նա հասկացավ, որ Խճճված աշխարհում ոչինչ անհնար չէ և ոչ մի բան անհավանական չէ։ Խճճված աշխարհում կան պատահականություններ, բայց կան նաև ոչ պատահականություններ։ Ոչինչ չպետք է լինի, ոչինչ անհրաժեշտ չէ։ Ուստի շատ հնարավոր էր, որ Խճճված աշխարհը Մարվինին ետ էր շպրտել Երկիր և, Մարվինին ազատ արձակելով, մի անգամ ևս հաստատել իր ուժը։

Թվում է, հենց այդպես էր եղել։ Բայց կար նաև մի այլ, պակաս հաճելի տարբերակ։

Այդ բանը ըստ Դուրմանի թեորեմի հնչում է հետևյալ կերպ.

— Խճճված աշխարհում հանդիպող հնարավոր թագավորություններից մեկը պետք է լինի ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին մեր աշխարհն է, մյուսը՝ ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին մեր աշխարհը. բացի մի մանրամասնից, երրորդը՝ ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին մեր աշխարհը, բացի երկու մանրամասնից և այլն։

Իսկ դա նշանակում էր, որ չէր բացառվում Մարվինի դեռևս Խճճված աշխարհում գտնվելը, և որ նրա ընկալած աշխարհը գուցե ընդամենը արտահոսում էր, հիմնահատակ քաոսի մի անցողիկ պահ, որը վաղ թե ուշ պետք է կրկին տարրալուծվեր Խճճված աշխարհի հիմնահատակ անմտության մեջ։

Մի կողմից տարբերություն չկար, քանի որ ոչինչ հարատև չէ, բացի մեր պատրանքներից։ Բայց ոչ ոք չի ուզում, որ իր պատրանքները սպառնալիքի տակ գտնվեն, և Մարվինը ցանկանում էր իմանալ՝ ինչն ինչոց է։

Արդյոք ինքը Երկրո՞ւմ է, թե՞ Երկրի պատճենում։

Կա՞ արդյոք որևէ կարևոր մանրամասն, որ չի համապատասխանում իր իմացած Երկրին։ Կամ մի քանի մանրամասնե՞ր։ Մարվինը փորձում էր այդ բանը պարզել հանուն սեփական հանգստության։ Նա հետազոտեց Սթենհոուփի արվարձանները, նայեց, փորձեց և ստուգեց բուսական և կենդանական աշխարհը։

Թվում է, ամեն բան ճիշտ էր։ Կյանքը շարունակվում էր ստվորականի պես. Մարվինի հայրն առաջվա պես խնամում էր առնետների իր հոտը, մայրը շարունակում էր անվրդով ձու ածել։

Մարվինը ուղևորվեց դեպի Բոստոն և Նյու Յորք, հետո հարավ՝ Ֆիլադելֆիա և Լոս Անջելես։ Ամեն բան կարգին էր թվում, Մարվինը մտածեց լայնահուն Դելավեր գետով կտրել֊անցնել մայրցամաքը և շարունակել որոնումները կալիֆորնիական Սքենեքթեդի, Միլվոքի և Շանհայ քաղաքներում114։

Հետո միտքը փոխեց, հասկանալով, որ իմաստ չունի կյանքը վատնել պարզելու համար, ունի՞ ինքը, թե՞ չունի վատնելու կյանք։

Բացի այդ, հնարավոր էր, որ նույնիսկ եթե Երկիրը փոխված էր, իր հիշողություններն ու զգայությունները կարող էին նույնպես փոխված լինել, ուստի միևնույն է՝ ոչինչ հնարավոր չէր լինի պարզել։

Մարվինը, պառկած Սթենհոուփի հարազատ կանաչ երկնքի տակ, կշռադատում էր այդ տարբերակը, որը խելքին մոտ բան չէր թվում, քանզի մի՞թե հսկա կաղնիները չէին շարունակում ամեն տարի հարավ քոչել։ Մի՞թե կարմիր արևը չէր կատարում իր ամենօրյա շարժումը երկնքով, մութ արևի ուղեկցությամբ։ Կամ երեք լուսիններն առաջվա պես գիսաստղերով համալրված չէի՞ն վերադառնում։

Այդ ծանոթ պատկերները հանգստացնում էին նրան։ Ամեն բան նույնն էր, ինչպես միշտ։ Եվ այդպես, կամովին ու հոժարությամբ, Մարվինն աշխարհն ընդունեց ինչպես կար, առանց խորանալու, ամուսնացավ Մարշա Բեյքըրի հետ և ապրեց մինչև խոր ծերություն։

ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ ՏԵՂ

1950֊60֊ական թվականներին ամբողջ աշխարհում, այդ թվում նաև մեզ մոտ, ֆանտաստիկ գրականության հանդեպ հետաքրքրության բուռն աճ էր նկատվում: Գրում էին շատ, հրատարակում էին շատ և կարդում էին շատ: Քանակական այդ բարձր ցուցանիշն ուներ իր ոչ միայն դրական, այլև բացասական կողմերը՝ լավ, արժեքավոր գրական երկերի կողքին հայտնվում էին ոչ ինքնուրույն ստեղծագործություններ, որոնք երբեմն ընթերցողին խանգարում էին ճիշտ տպավորություն ստանալ գեղարվեստական գրականության այդ համեմատաբար նոր ճյուղի մասին։ Ստեղծվել էր տիեզերական անվերջանալի թռիչքներ, գիտական աներևակայելի հայտնագործություններ, ահասարսուռ այլմոլորակային հրեշներ նկարագրելու մի ստերեոտիպ, որն առավել ևս վտանգավոր էր կեղծ հավաստիության դիմակի և «գիտական ֆանտաստիկա» հորջորջվելու իր հավակնության պատճառով:

Սակայն 70֊ականներին տեղի ունեցավ կտրուկ փոփոխություն։ Ֆանտաստիկայի նկատմամբ հետաքրքրությունը նվազեց (դա հավանաբար կապված էր գիտատեխնիկական հեղափոխության նոր փուլի հետ՝ տիեզերական թռիչքները, հաշվիչ մեքենաները և մարդկանց երևակայությունը ցնցող ուրիշ շատ երևույթներ դարձան պարզապես առօրեական), և տեսադաշտում մնացին ֆանտաստներից նրանք, ում առաջին հերթին կարելի էր անվանել «գրող» և հետո միայն ավելացնել (կամ չավելացնել) «ֆանտաստ» մակդիրը։

Այդ հեղինակներից է Ռոբերտ Շեքլին, որն իրավամբ առաջնակարգ տեղ է գրավում ֆանտաստիկայի վարպետների մեջ: Մեծ մասսայականություն վայելող այդ գրողի գործերը բազմիցս թարգմանվել ու հրատարակվել են Խորհրդային Միությունում:

Ռոբերտ Շեքլին ծնվել ու մեծացել է ԱՄՆ֊ի Նյու Ջերսի նահանգում: Ավարտել է Նյու Յորքի համալսարանը, որպես ազատ ունկնդիր հաճախել է հանրահայտ արձակագիր Իրվին Շոի վարած գրական կուրսերը: Տեխնիկական դիպլոմ ստանալուց հետո վեց ամիս աշխատել է գործարանում, որպես ռենտգենային ապարատների մասնագետ: 1952 թվին լույս է տեսել Շեքլիի առաջին պատմվածքը: Երկրորդ պատմվածքից հետո վերջնականորեն նվիրվել է գրականությանը:

Շեքլիի գրչին են պատկանում բազմաթիվ ֆանտաստիկ ու արկածային գրքեր՝ «Ուխտագնացություն դեպի Երկիր», «Անմահություն և ընկ.», «Ալիսթըր Քրոմփթընի ալքիմիական ամուսնությունը», «Նույնը կրկնակի չափով», «Ռոբոտը, որն ինձ շատ էր նման»: «Մտքի բուրմունքում» տեղ են գտել պատմվածքներ «Տիեզերքի քաղաքացին» և «Մարդկային թակարդ» ժողովածուներից, ինչպես նաև Շեքլիի հայտնի վիպակը՝ «Գիտակցափոխություն»:

Շեքլին, բոլոր ֆանտաստների նման, ունի իր սերիական աշխարհը, որտեղ թագավորում են հեղինակի ստեղծած օրենքները։ Նախ, որպես կանոն, նա սիրում է գրել հեռու ապագայի մասին, ուստի խուսափում է սխալ ենթադրություններ անելու վտանգից (ցանկացած ֆանտաստ կամա թե ակամա ընդհարվում է ենթադրություններ անելու անհրաժեշտության հետ): Այսուհանդերձ, մի քանի մտքեր արդեն այսօր կարող են թվալ հնացած։ Օրինակ՝ գիտությունը հասցրել է հաստատ պարզել, որ Մարսում կենդանական կյանք չկա։ Բնական է, որ հիսունականների վերջում և վաթսունականների սկզբում, երբ գրվում էին այս ժողովածուում տեղ գտած պատմվածքներն ու վիպակը, այդ մասին չգիտեին: Եվ սակայն դրանք ընդամենը երկրորդական մանրամասներ են, ի վերջո Շեքլին կարող էր Մարսը փոխարինել որևէ հնարովի մոլորակով, ինչպես և սովորաբար վարվում է:

Շեքլիի աշխարհի համար կարևոր է մի ուրիշ բան ևս՝ ապագայի տեխնիկական նվաճումներն ամենևին էլ չեն հեշտացրել հերոսների կյանքը և չեն լուծել բոլոր սոցիալական և հոգեբանական պրոբլեմները, ինչպես երբեմն սիրում են ենթադրել շատ ֆանտաստներ:

Պատմվածքների մեծ մասում հեղինակը դիմում է հետևյալ իրավիճակներին՝ (1) Երկրացիներն այցելել են օտար մոլորակ, (2) օտար մոլորակների բնակիչներն այցելել են Երկիր. իրավիճակներ, որոնք լինելով սովորական ու հանրածանոթ բոլոր ֆանտաստ գրողների համար, պահանջում են բուռն երևակայություն և բարձր վարպետություն, հակառակ դեպքում հեղինակը վերածվում է պրետենցիոզ կեղծ֊մարգարեի և չի կարողանում դուրս գալ ծեծված մտքերի ու իրադարձությունների ցանցից:

Ինչպե՞ս է այդ խնդիրը լուծում Շեքլին: Նախ, խուսափում է տեխնիկական խնդիրներից՝ նրա երկերում տիեզերական, ժամանակային թռիչքները և նույնիսկ ցանկություններ կատարող մեքենաները սովորական են։ Շեքլին ընդհանրապես չի նկարագրում տեխնիկական մանրամասներ, կամ նկարագրում է զուտ երգիծական ենթատեքստերում, ի հակառակ այն ֆանտաստների, որոնք պատրաստ են ժամերով «ըմբոշխնել» տիեզերանավերի կամ այլ մեքենաների արտաքին կամ ներքին կառուցվածքը: «Լաքզյան բանալին» պատմվածքում ձրի արտադրիչն անընդհատ պատրաստում է անարժեք, բայց անցյալում խիստ անհրաժեշտ փոշի՝ թանգրիս, նույն հերոսների մասին ուրիշ՝ «Անհրաժեշտ բանը» պատմվածքում նույն տիպի մի այլ մեքենա արտադրում է ինչ սիրտդ կամենա, նույնիսկ իր պես մեքենա: Ի՞նչ սկզբունքով են աշխատում այդ աներևակայելի սարքերը, Շեքլիին չի հետաքրքրում։ Ավելի առաջնային է հերոսների հոգեբանությունն ու վարքագիծը։ Ահա թե որտեղ են մանրամասները կարևոր: Շեքլիին հետաքրքրում են սոցիալական, մարդկային հարաբերությունները, ուստի նրա ստեղծած ապագան, որտեղ կա ամեն ինչ և որտեղ ոչ մեկին ոչնչով չես զարմացնի, ի վերջո նույն ներկան է, իսկ ապագայի մարդիկ զարմանալիորեն նման են Շեքլիի ժամանակակիցներին: Երբեմն նկարագրածի արժանահավատությունն ու գիտականությունն այն աստիճան պայմանական է, որ դժվար է տարբերել ամենաիսկական հեքիաթից: «Այն, ինչ չարժե ոչինչ» պատմվածքում հերոսը «երկնքից» նվեր է ստանում ցանկություններ կատարող մեքենա և մեքենայից խնդրում է ամեն ինչ՝ այդ թվում անմահություն (ընդ որում մեքենան, ինչպես պարզվում է, «դուրս է ընկել» ապագայից): Անշուշտ, ընթերցողը հասկանում է, որ այդ ամենն ի վերջո անհեթեթություն է, բայց չէ՞ որ կարևորը ոչ թե ցանկություններ կատարող մեքենան է, անմահությունը կամ ժամանակի մեջ ետուառաջ սլանալը, այլ մի ծույլ, անգործունյա մարդու արկածները, մարդ՝ որն ստացել է երազածը՝ Ամեն ինչ: Ցավոք, ինչպես պարզվում է, Ամեն ինչի համար նույնպես պետք է վճարել, և գներն ավելի քան համապատասխանում են ստացածին: Մեկ ուրիշ՝ «Ամենազենքը» պատմվածքում, նույն կամ համարյա նույն հանգույցը լուծվում է այլ ձևով։ Այստեղ հեքիաթը մռայլ է, չարագույժ: Փարքն ինչ֊որ չափով նման է Քոլինզին, բայց նրա ուզած Ամեն ինչը շատ ավելի լայն շրջանակներ ունի և ասես ցավոտ մի հիշեցում է պատմության դասերի մասին։ Ըստ այդմ, Փարքի ստացած պատիժը շատ ավելի ծանր է, քան Քոլինզի հարկադիր աշխատանքը մարմարի հանքերում:

Ընդհանրապես, Շեքլիի համար հատկանշական է նույն պրոբլեմը տարբեր ձևերով մեկնաբանելը։ «Մի քիչ չզրուցե՞նք» պատմվածքում ամենազոր Երկրացին գնացել է ուրիշ մոլորակ գաղութացնելու, մինչդեռ «Դիվանագիտական անձեռնմխելիությունում» (ինչպես և «Անհրաժեշտ բանը», այս ժողովածուում տեղ չի գտել) արդեն այլմոլորակայինն է փորձում նվաճել Երկիրը: «Ձկնորսական սեզոնում» ինչ֊որ աներևույթ հզոր ուժի ձեռքում մարդիկ անօգնական ձկներ են:

Շեքլին անկրկնելի հումորիստ է, նրա երկերը լի են փայլուն երգիծական դրվագներով։ Այս գրքում, ինչպես և ամենուր, «ուրախ» պատմվածքները գերակշռում են: Ընդհանրապես Շեքլին հազվագյուտ է տրվում ապագան մռայլ ու անելանելի նկարագրելու գայթակղությանը, սակայն եթե անում է, ապա, փայլուն կերպով։ Հաճախ էլ մռայլը և ծիծաղելին այնքան սերտ են միահյուսված, որ, ինչպես, օրինակ՝ «Տիեզերքից եկած զոհը» պատմվածքում, ընթերցողը, հերոսին կարեկցելով, չի կարողանում զսպել ժպիտը: Հադուելը՝ այդ պատմվածքի հերոսը, շատ նման է Շեքլիի մյուս երիտասարդ հերոսներին՝ գործունյա է, խելացի, բայց անուղղելի երազող: Անուղղելի երազողներ են նաև Արնոլդն ու Գրեգըրը («Լաքզյան բանալին»), որոնց մասին Շեքլին շատ պատմվածքներ ունի գրած: Երազող է Քլիվին («Մտքի բուրմունքը»), որին երազելու ունակությունն է փրկում անխուսափելի մահից։ Եվ նույնիսկ մռայլ հոռետես նավապետ Քիլփեփըրը («Արգելված գոտի») զուրկ չէ ռոմանտիզմից։

Շեքլին բազմակողմանի գրող է։ Մի պատմվածքով, նույնիսկ մի գրքով նրա մասին ամբողջական պատկերացում կազմելն անհնար է։ Հավանաբար «Այն, ինչ չարժե ոչինչ» պատմվածքի հեքիաթային սյուժեից հետո ընթերցողի համար դժվար կլինի միանգամից «ընտելանալ» Շեքլիի ամենաբարդ և ամենալուրջ ստեղծագործությանը՝ «Գիտակցափոխություն» վիպակին: «Գիտակցափոխությունը»՝ լինելով կատարյալ, լեցուն երգիծական փայլուն էջերով, միաժամանակ կարող է թվալ տեղ֊տեղ չափից դուրս բարդ: Կարող են տարակուսանք առաջացել դիպուկ պարոդիաները «ասպետական», արկածային վեպերի վրա, կարող է խրթին ու անհասկանալի թվալ Խճճված աշխարհին վերաբերող մասը: Բայց պետք չէ մոռանալ, որ Խճճված աշխարհում ամեն ինչ անսովոր է ու անհասկանալի, և, ըստ այդմ, երբ հեղինակը կոչ է անում «խմել զովացուցիչ Մարվին», նա կամենում է ընդամենը մեկ անգամ ևս ապացուցել, որ Խճճված աշխարհը աբսուրդի ու քաոսի թագավորություն է:

Առաջին գլուխներում տեղի ունեցող իրադարձությունները, որքան էլ հետաքրքրաշարժ են և անսովոր, հազիվ թե առիթ են տալիս սպասելու, թե Մարվին Ֆլինի հետ պատահած անախորժ գիտակցափոխային միջադեպը կվերաճի այնքան մեծ, ինչ֊որ չափով ողբերգական երևույթի, որ հեղինակին հնարավորություն կտա առաջ քաշել մի շարք լուրջ (և իհարկե, նաև մի քանի ոչ այնքան լուրջ) սոցիալական և հոգեբանական հարցեր: Չնայած Մարվին Ֆլինը, որի հետ տեղի ունեցող անվերջ մետամորֆոզներն ինչ֊որ հեռավոր նմանություն ունեն Ապուլեուսի115 ոսկե ավանակի կերպարանափոխություններին, ակտիվորեն միջամտում է իրադարձություններին, բայց այդ ակտիվությունը խաբուսիկ է: Իրականում Ֆլինը մի անօգնական խաղալիք է տիեզերական տարաշխարհիկ այն ուժերի կամ օրենքների ձեռքում, որոնք միաժամանակ թե՛ տարերային են, թե՛ համակարգված: Սկզբից տպավորություն է ստեղծվում, որ բազում կերպարանափոխությունների ընթացքում Մարվինի միտքը և հոգին մնում են անփոփոխ: Սակայն աստիճանաբար պատրանքը ցրվում է, քանի որ «անկապ բան է Երկրային կովբոյի պես մտածելը, եթե ինչ֊որ խլուրդանման արարած ես Ցելսուսում»: Դրան գումարած, ամենակործան մետաֆորային դեֆորմացիան էլ իր հերթին է խառնում խաղաթղթերը, շփոթ մտցնելով հասկացությունների և պատկերացումների մեջ: Եվ արդեն տարօրինակ չի թվում, որ ծերունի ճգնավորը կարող է արյունարբու գանզերներից և մելդեցիներից փրկվելու համար խոսել չափածո, այն էլ Շեքսպիրյան հանգերով: Եվ ահա Մարվին Ֆլինն ի վերջո հանելուկային ցատկի միջոցով հայտնվում է Խճճված աշխարհի ենթաաշխարհներից այն մեկում, որը ճիշտ այնպիսին է, ինչպես Երկիրը, բացի մի քանի մանրամասներից: Բայց Մարվինը կրկին հաշտվում է իր հերթական նոր վիճակի հետ, իսկ կասկածի հազվագյուտ պոռթկումները ճգնում է խեղդել «անհերքելի» ապացույցներով (ձու ածող մայր, առնետներ բուծող հայր, մի քանի արև ու լուսին)։ Հիրավի դառը հեգնանքով գրված այդ վերջին տողերն ավելի շուտ տխուր են, քան զավեշտական:

Եվ այնուհանդերձ, նույնիսկ այդ տողերը, ինչպես և ամեն բացառություն, հաստատում են հեղինակի անխափան լավատեսությունը: Նրա աշխարհում, որտեղ «ոչինչ հարատև չէ, բացի մեր պատրանքներից», հիմնական և գերիշխող օրենքը լավատեսությունն է:

ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
1984

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Վախ փակ, նեղ սենյակներից, տարածություններից։ (Այստեղ և հետագայում ծանոթագրությունները թարգմանչինն են)։

2 Ըստ Ֆարենհայթի։

3 Ձախողակ (գերմ.)։

4 Խոզ (ֆր.)։

5 Հառաջ (ֆր.)։

6 (Այստեղ) էպիլեպտիկ նոպային նախորդող վիճակ։

7 Երկիր (լատ.)։

8 Տիրոջ իրավունք (ֆր.)։

9 Ազատ շուկայական կապիտալիզմի, ազատ շուկաների։

10 Դիցաբանական կախարդուհի, որը կերպարանափոխեց Ոդիսևսի ուղեկիցներին՝ խոզերի վերածելով նրանց։

11 Հնարովի բառ, կազմվել է ուտիլիզացիա՝ օգտագործել արմատից։

12 Էսկիմոսների սառցե հյուղակ։

13 Հնարովի պողոտա։

14 Լայն խճուղիներ ԱՄՆ֊ում։

15 Գլխավոր փողոց (main-street), ամերիկյան միջին ու փոքր քաղաքների մեծ մասի կենտրոնական փողոցները չունեն հատուկ անուն։

16 Հանրահայտ ծովափնյա առողջարան ԱՄՆ֊ում։

17 Նկատի ունի ռասսայական պատկանելությունը՝ համարյա սպիտակ։

18 ԱՄՆ֊ում դեղատները ծառայում են նաև որպես խորտկարաններ։

19 Ուժեղ ազդեցությամբ թմրադեղ, ԱՄՆ֊ում օրենքով արգելված։

20 Սարի՞ց եկար (այստեղ և հետագայում իսպաներեն, իսպանա֊աֆրիկաներեն արտահայտությունները հաճախ ոչ այնքան կապակցված բառերի խումբ են։ Ուստի թարգմանությունը կարող է համարվել մոտավոր)։

21 Այո, պարոն։

22 Շեքլին կատակով ակնարկում է, որ այդ Հեռու դարաշրջանում կոմիքսների ձևով կմատուցվեն մինչև իսկ Ջոյսի գերբարդ սաեղծագործությունները։

23 Ի՞նչ կասեք, պարոն, կուզեի՞ք ձեր գլխին մի ուժգին, կշտացնող հարված ստանալ հանձին սքոբոլդաշ սանդեի (հավանաբար հնարովի կերակրատեսակ)։

24 Արագ։

25 Լսիր, մարդ աստծո, գիշերային սիրունիկ երաժշտությունը չափից դուրս ազդել է վրադ, այնպես չէ՞։

26 Նկատի ունեցիր։

27 Գեղեցիկ, լավ հագնված։

28 Քրիստոսի վերքերը։

29 Մարդ, որին կինը դավաճանում է, անճարակ, բառացի՝ այծ։

30 Հիշիր, որ։

31 Կիսաանկախ։

32 Ախտանշանների համակցություն։

33 Տալիոնի օրենք։

34 (Այստեղ) համեմատում։

35 Ընդունված ձևակերպումների, մտավոր պատկերների միջոցով։

36 Զգայական ընկալման միջոցով։

37 Խոսքը սպեկտրի լրացուցիչ գույների մասին է։

38 Հուն.՝ մաքրում (Արիստոտելի ներմուծած տերմինն է, «Պոետիկա»), նշանակում է հոգեկան լիցքաթափում, որ առաջանում է ողբերգություն դիտող հանդիսատեսի մոտ վախի և կարեկցանքի հետևանքով։

39 (Այստեղ) սեռական եռանդի գիտակցական փոխակերպում ֆիզիկականի և այլն։

40 (Այստեղ) հիվանդագին ինքնասիրահարվածության պաթոլոգիկ երևույթ։

41 Սեփական մարմնով (լատ.)։

42 Virtue (անգլ.) — առաքինություն։

43 Չափածո թարգմանությունները՝ Ռուբեն Ավետիսյանի։

44 Խոսքը Օմար Խայամի ռուբայաթների մասին է։

45 19֊րդ դարի անգլիացի պոետ։

46 Ըստ էության խոսքը այն մասին է, որ ատամնաբուժության մեջ լայնորեն կիրառվում է ֆտորը, որը տհաճ հոտ ունի։

47 Լատ. insectarium — միջատների վայր։

48 Շնչառական։

49 Խոզանակաձև (ֆր.)։

50 Խիտ մացառուտ (աճում է ԱՄՆ֊ի հարավ֊արևմուտքում)։

51 Կովբոյական պանդոկ ԱՄՆ֊ում (saloon)։

52 Թեթևացում։

53 Ցնծության բացականչություն։

54 Լիդիական արքա, Զևսի որդին։ Ի հատուցումն աստվածների հանդեպ գործած մեղքի՝ դատապարտվել էր հավիտենական պատժի Հադեսի մոտ՝ մեռյալների աշխարհում։ Նա մինչև ծնոտը կանգնած էր ջրի մեջ, բայց հենց փորձում էր ծարավը հագեցնել, ջուրը ցամաքում էր։ Քամին քշում֊հեռացնում էր գլխավերևում կախված մրգերը, երբ Տանտալուսը փորձում էր քաղել։ Միաժամանակ, մի հսկա քար ամեն րոպե սպառնում էր ջախջախել նրան։

55 Կանացի կերպարանքով ոգիներ, որոնք պատժում էին հարազատների հանդեպ հանցանք գործողներին։ Հունաստանում կոչվում էին էրինյեներ, Հռոմում՝ ֆուրիաներ։

56 Վրեժի աստվածուհի։

57 Թռչնակերպ կին֊հրեշներ։ Զևսը հարպիաներին ուղարկել էր պատժելու թրակիացիների արքա Ֆինեուսին՝ նրանք պարբերաբար խլում էին արքայի կերակուրը։ Երկու արգոնավորներ՝ Հյուսիսային քամու որդիներ Զեթեսը և Գալաիսը, որոնք նույնպես թևեր ունեին, փրկեցին Ֆինեուսին՝ հարպիաներին հետապնդելով։

58 Աղջիկ (իսպ.)։

59 Սահմանամերձ (իսպ.)։

60 Հյուսիսային (իսպ.)։

61 Լավ եգիպտացորենն արկղում են պահում, այնպես չէ՞ (իսպ.)։

62 Այո, բարեկամս։ Եվ ձգտենք հաղթահարել վախը (իսպ.)։

63 Այդ դեպքում հառա՜ջ (իսպ.)։

64 Կլոր սեղանի ասպետներից ամենահզորը, որը մյուսների նման փնտրում էր առասպելական Սուրբ Գրաալ մասունքը։

65 Արական ակտիվ գործոն չինական փիլիսոփայության մեջ, որ արտահայտվում է լույսի, ջերմության, չորության ձևով։

66 Իգական պասիվ գործոն չինական փիլիսոփայության մեջ, որ արտահայտվում է մթության, ցրտի ու թացության ձևով։ Յանգն ու յինը, միանալով, ստեղծում են ամեն բան։

67 Բարեկամս։

68 Առաջնորդ (հնդկ.)։

69 Նկատի ունի գոլֆ խաղի համար փորված փոսերը։

70 Ըստ երևույթին խոսքը արևելյան մի առասպելի մասին է, համաձայն որի մի հարուստի մոտ է գալիս նրա սիրած ծառան և աղաչում է, որ տերն իրեն ձի տա, որպեսզի ինքը կարողանա փրկվել մահից (մահը շուկայում հանդիպել էր ծառային և մատով սպառնացել նրան)։ Տերը ձի է տալիս և ծառան մեկնում է Սամարա։ Հաջորդ օրը հարուստը հանդիպում է Մահին և հարցնում, թե ինչո՞ւ է մատով սպառնացել ծառային։

— Ախր, շատ զարմացա նրան այստեղ տեսնելով,— պատասխանում է Մահը,— քանի որ երեկոյան հետը ժամադրություն ունեի Սամարրայում։

71 Խոսքը «պոկեր» թղթախաղի մասին է։

72 Բառախաղ է։ Անգլերեն poise բառը միաժամանակ նշանակում է և՛ ինքնատիրապետում, և՛ հավասարակշռություն։

73 Կրկին բառախաղ. discount բառը միաժամանակ նշանակում է մթագնել և հաշվի չառնել։

74 Հին անգլիական պար։

75 Ազնվատոհմիկ պարոն, նաև պճնամոլ։

76 Սուսերամարտի տերմին (ֆր.)։

77 Սուսերամարտի տերմին (ֆր.)։

78 Սուսերամարտի տերմին (ֆր.)։

79 Ֆրանսիական ոսկեդրամ։

80 Ֆրանսիական ոսկեդրամ։

81 Հնդկական դրամ։

82 Անգլիական ոսկեդրամ։

83 Հին եգիպտական դրամ։

84 Հին հռոմեական դրամ։

85 Իտալական ոսկեդրամ։

86 Հնդկական Վիշնու աստծո չար մարմնավորումներից մեկը։

87 Բառախաղ՝ ուզում է ասել բատիստից, մինչդեռ «բապտիստ» բառը նշանակում է կնքող։

88 Նշանակում է շոշափողների կամ քծնողների փողոց։

89 Նշանակում է քարալեզ։

90 Նշանակում է բարձունք։

91 Արև (լատ.), նաև Ապոլոն։

92 Բառախաղ՝ ivy բառը նաև նշանակում է ինտելեկտուալ վերնախավ։

93 Բառախաղ՝ patent բառը նաև նշանակում է ակնհայտ. ստացվում է՝ ակնհայտ ակնհայտը։

94 Կարելի է թարգմանել մահուրախ։

95 Կարելի է թարգմանել սահմանային երկիր։

96 Բառախաղ՝ straits բառը միաժամանակ նշանակում է և՛ նեղուց, և՛ ծանր ֆինանսական դրություն։

97 Բառախաղ՝ brooding բառը նաև նշանակում է թուխս նստած։

98 Անսովոր տեսարան (ֆր.)։

99 Բառախաղ՝ «թվիստ» (twist) բառը նշանակում է ծռմռվել կամ խճճվել, համապատասխանաբար՝ «Խճճված աշխարհը» (Twised world) արտահայտությունը համահունչ է Twistermann ազգանվանը։

100 «Հոուփ» (hope) նշանակում է հույս, «Գրիֆ» (grief) նշանակում է վիշտ։

101 Մինչև անվերջություն (լատ.)։

102 Պատրանք (սանսկրիտ), հնդկական կրոնական փիլիսոփայություն։

103 Հնդկական սովորույթ, որի համաձայն այրին ինքն իրեն վառում է ամուսնու դիակի հետ։

104 Լուիջին flaming բառն օգտագործում է զուտ ավստրալական իմաստով՝ «սարսափելի», ինչը հիմք է տալիս Քելլիին կասկածել, որ նա իտալացի չէ։

105 Գրողը տանի, այդ դեպքում։

106 Բառախաղ՝ նույն (grease) արմատով կազմվում է նաև «ճարպոտ» բառը։

107 Բառախաղ՝ succeed բառը նշանակում է և՛ հաջորդել, և՛ հաջողվել։

108 Բաբելոնական արքա (մ.թ.ա. 1955֊1913)։

109 Բուդդիզմի հիմնադիրը։

110 Բառախաղ՝ spread բառը նաև նշանակում է խնջույք։

111 Առասպելական ամենահաղթ զինվորներ։

112 «Պոկեր» թղթախաղում ֆլաշը համագույն խաղաթղթերի համակցությւոնն է՝ բավական մեծ միավոր։

113 Չար ոգուն հեռացնելու հմայություն։

114 ԱՄՆ֊ում կան շատ Շանհայներ, Լոնդոններ, Փարիզներ և այլն։

115 Խոսքը հռոմեական գրող Ապուլեուսի (Apuleius, ծն. մոտ 124 — մահ. թ. անհտ.) «Փոխակերպություններ» վեպի մասին է (հայտնի է նաև «Ոսկե ավանակ» անունով)։

Ռոբերտ Շեքլի

Մտքի բուրմունքը

պատմվածքներ, վիպակ

Երևան — 2019