Ռեյ Բրեդբերի

ԵՐԿՐԱՑԻՆԵՐԸ

պատմվածքներ

Երևան — 2013

ԳՄԴ֊84.7 ԱՄՆ

Բրեդբերի, Ռեյ Դուգլաս

Երկրացիները։ [Պատմվածքներ] / Ռ. Բրեդբերի, թարգմ.՝ Լ. Անանյան, Կ. Սիմոնյան, Կ. Սահակյան, Ջ. Ղազարյան, Հ. Ֆելեքյան, Ա. Ավթանդիլյան, Լ. Հովհաննիսյան, Ն. Թորոսյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2013.— 283 էջ:

Հրատարակությունն ընդգրկում է ամերիկյան հայտնի ֆանտաստ գրող Ռեյ Բրեդբերիի (1920֊2012) հայերենով մինչև այժմ լույս տեսած պատմվածքները։ Դրանցում հեղինակը պատկերում է գիտատեխնիկական հեղափոխության բուռն աճի և մարդու բարոյական «հասունացման» խզման հնարավոր հետևանքները, մտորում ապագայի քաղաքակրթության մասին՝ ստեղծագործության մեջ միահյուսելով ֆանտաստիկայի, հեքիաթի ու փիլիսոփայական այլաբանության տարրերը։

Պատմվածներից երեքը («Երկրացիները», 1948, «Կանաչ առավոտը», 1950, «Գիշերային հանդիպում», 1950) Բրեդբերիի հայտնի «Մարսյան քրոնիկոն» (The Martian Chronicles, 1950) շարքից են։ «Արևի ոսկե խնձորները» (1953) ներառված է նրա պատմվածքների համանուն ժողովածուում (The Golden Apples of the Sun, 1953)։ «Տարագիրները» (1949) ներառված է «Պատկերազարդ մարդը» (The Illustrated Man, 1951) ժողովածուում, «Մահն ու աղջիկը» (1960) պատմվածքը՝ «Ուրախության մեխանիզմները» (The Machineries of Joy, 1964) ժողովածուում։ «Կնոջ ճիչը» (The Screaming Woman) ռադիոպիեսը գրվել է 1948թ., որպես պատմվածք հրատարակվել է 1951թ.։ «Ամբողջ ամառը՝ մեկ օրում» (All Summer in a Day) պատմվածքն առաջին անգամ հրատարակվել է The Magazine of Fantasy and Science Fiction ամսագրի 1954թ. մարտյան թողարկումում։ «Ջրանցքը» միկրոպատմվածքը (The Aqueduct (A Martian Chronicle) գրվել է 1979թ., մաս է կազմում «Մարսյան կանոնիկ քրոնիկներ» շարքի, տպագրվել է The Stories of Ray Bradbury ժողովածուում՝ 1980-ին։ «Ապրիլյան կախարդանքը» (The April Witch) գրվել է 1952-ին և ներառված է նրա պատմվածքների «Արևի ոսկե խնձորները» (The Golden Apples of the Sun, 1953) ժողովածուում։ «Անթերի, կատարյալ սպանություն» (The Utterly Perfect Murder) պատմվածքը, գրված է 1971-ին, լույս է տեսել «Կեսգիշերից շատ անց» (Long After Midnight, 1976) ժողովածուում։ Հրատարակությունը, բացի այս, ներառում է նաև Բրեդբերիի «Տիեզերագնացը» շարքն ամբողջությամբ։

«Երկրացիները», «Կանաչ առավոտը», «Գիշերային հանդիպում», «Տարագիրները», «Արևի ոսկե խնձորը» պատմվածքներն արտատպվում են՝ 451° ըստ Ֆարենհայթի։ [Վեպ, պատմվածքներ: Դպրոցական բարձր տարիքի համար] / Ռ. Բրեդբերի; Թարգմ. անգլ.՝ Լ. Անանյան, խմբ.՝ Ռ. Հ. Քալաշյան, նկ.՝ Վ. Ա. Հարությունյան։— Երևան։ «Սովետական գրող», 1986.— 231 էջ, 20 սմ հրատարակությունից։ «Ժպիտը», «Անցորդը», «Մարգագետինը», «Տիեզերագնացը» պատմվածքները վերցված են՝ Տիեզերագնացը: [Պատմվածքներ] / Ռ. Բրեդբերի; Թարգմ.՝ Կ. Ա. Սիմոնյան։— Երևան: Հայպետհրատ, 1963.— 77 էջ, 17 սմ հրատարակությունից։ «Կնոջ ճիչը» պատմվածքն արտատպվում է հետևյալ հրատարակությունից՝ Կնոջ ճիչը: [Պատմվածք] / Ռ. Բրեդբերի, թարգմ. ռուս.՝ Կ. Սահակյան, խմբ.՝ Վ. Բալայան, նկարիչ՝ Գ. Ա. Գասպարյան։— Երևան: Հայաստան, 1970.— 24 էջ, 17 սմ։ «Մահն ու աղջիկը» պատմվածքն արտատպվում է՝ Ուխտագնացություն դեպի երկիր: [Ժողովածու] / Թարգմ. ռուս.՝ Ջ. Ղազարյան, խմբ.՝ Շ.Ա. Գրիգորյան, վերջաբ.՝ Դ. Ժուկով։— Երևան: Սովետական գրող, 1986.— 439 էջ, 20 սմ հրատարակությունից։ «Ամբողջ ամառը՝ մեկ օրում» պատմվածքն արտատպվում է «Գրեթերթի» 2013թ. հոկտեմբերյան համարից՝ անգլերենից Հայկ Ֆելեքյանի թարգմանությամբ։ «Ջրանցքը» արտատպվում է «Այլ քաղաք» ամսաթերթի 2015թ. մարտյան համարից՝ անգլերենից Արթուր Ավթանդիլյանի թարգմանությամբ։ «Ապրիլյան կախարդանք» և «Անթերի, կատարյալ սպանություն» պատմվածները վերցված են Գրանիշ կայքից (2016թ., մայիս)՝ Լիլիթ Հովհաննիսյանի և Նունե Թորոսյանի թարգմանությամբ ։

ԳՄԴ֊84.7 ԱՄՆ

© Ռեյ Բրեդբերի, 1948֊1979

© Յավրուհրատ, 2013 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

The Earth Men by Ray Bradbury

Copyright © 1948-1979 by Ray Bradbury

Copyright © 2013 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ՄԱՐՍՅԱՆ ՔՐՈՆԻԿՈՆ ՇԱՐՔԻՑ

1999, օգոստոս

ԵՐԿՐԱՑԻՆԵՐԸ

Այ թե պոկ չի գալիս, բախում է ու բախում։ Տիկին Թթթ֊ն բարկացած բացեց դուռը։

— Դե՞, ի՞նչ կա։

— Դուք անգլերե՞ն եք խոսում,— մուտքի մոտ կանգնածը անակնկալից սառեց։

— Խոսում եմ, ինչպես կարողանում եմ։

— Մաքուր անգլերեն է։

Մարդը ինչ֊որ համազգեստ էր հագել։ Նրա ետևում կանգնած էին էլի երեք հոգի։ Բոլորն էլ նկատելիորեն հուզված էին, դեմքները փայլում էին։

— Ի՞նչ եք ուզում,— կտրուկ հարցրեց միսիս Թթթ֊ն։

— Դուք մարսեցի եք,— մարդը ժպտաց։— Այդ բառը ձեզ իհարկե անծանոթ է, այդպես են ասում մեզ մոտ, Երկրում։

Նա ցույց տվեց ուղեկիցներին։

— Մենք Երկրից ենք։ Ես նավապետ Ուիլյամսն եմ։ Ընդամենը մի ժամ առաջ ենք վայրէջք կատարել Մարսի վրա։ Երկրորդ արշավախումբն ենք։ Մեզնից առաջ առաջինն է ժամանել, բայց նրանց ճակատագիրը մեզ անհայտ է։ Համենայն դեպս, մենք եկել ենք։ Եվ դուք առաջին մարսեցին եք, որին տեսնում ենք։

— Մարսեցի՞,— նրա հոնքերը վեր թռան։

— Ուզում եմ ասել, որ դուք ապրում եք Արեգակից հաշված չորրորդ մոլորակի վրա։ Այդպե՞ս է...

— Տարրական ճշմարտություն է,— փնչացրեց կինը, ոտքից գլուխ նրանց չափելով։

— Իսկ մենք,— նա ձեռքով խփեց կրծքին,— Երկրից ենք։ Ճի՞շտ է, տղաներ։

— Այդպես է, հրամանատար,— ձայնեց խումբը։

— Սա Թիր մոլորակն է,— ասաց կինը,— եթե ուզում եք ստույգ անունն իմանալ։

— Թիր, Թիր,— հրամանատարը հոգնած ծիծաղեց,— հիանալի անուն է։ Բայց ասացեք, ով բարի կին, ինչպե՞ս է, որ դուք այդպես հրաշալի անգլերեն եք խոսում։

— Ես չեմ խոսում,— ասաց կինը,— ես մտածում եմ, հեռազգացություն է։ Ձեզ ամենայն բարիք եմ մաղթում։

Եվ նա շրխկացրեց դուռը։

Մի վայրկյան անց այդ սարսափելի մարդը նորից ծեծեց դուռը։ Կինը սրտնեղած բացեց։

— Ուրիշ ի՞նչ եք կամենում,— հարցրեց նա։

Տղամարդը կանգնած էր նույն տեղում, ժպտում էր, բայց շփոթահար էր, դեմքին չկար առաջվա վստահությունը։ Նա ձեռքը պարզեց կնոջը։

— Ինձ թվում է դուք ամեն ինչ չէ, որ հասկացաք...

— Ի՞նչ,— ընդհատեց նա։

Տղամարդու աչքերը զարմանքից կլորացան։

— Մենք թռել֊եկել ենք Երկրից։

— Ես ժամանակ չունեմ,— ասաց նա,— հազար ու մի գործ կա՝ եփ ու թափ, մաքրել, կար ու էլի չգիտեմ ինչ։ Ձեզ երևի հարկավոր է միստր Թթթ֊ն։ Նա վերևում է, իր աշխատասենյակում։

— Այո, այո,— ասաց երկրացին՝ աչքերը թարթելով։— Աստծո սիրուն, կանչեք միստր Թթթ֊ին։

— Նա զբաղված է,— կինը նորից շրխկացրեց դուռը։

Այս անգամ թակոցն արդեն բոլորովին անհարկի էր։

— Գիտե՞ք ինչ,— դուռը բացվելուն պես գոռաց մարդը։ Նա իսկույն միջանցք խցկվեց, կարծես ուզում էր նպատակին հասնել հանկարծակիի բերելով,— հյուրերին այդպես չեն ընդունում։

— Իմ մաքուր հատա՜կը,— ճչաց կինը։— Այս ի՜նչ կեղտ է։ Դո՜ւրս կորեք, շուտ։ Իսկ եթե ուզում եք ներս մտնել, բարի եղեք նախ մաքրել ձեր ոտքերը։

Մարդը շփոթված նայեց իր կեղտոտ կոշիկներին։

— Հիմա մանրուքների ետևից ընկնելու ժամանակը չէ,— ասաց նա,— այսպիսի իրադարձությունը հարկավոր է նշել։

Նա սևեռուն նայեց կնոջը, կարծես հայացքով ստիպելու էր նրան ըմբռնել, թե ինչ են ուզում։

— Եթե իմ բյուրեղապակե կարկանդակները չորացել են ջեռոցում, ես ձեզ փայտով կքշեմ։

Եվ նա շտապեց փոքրիկ, տաքությունից ճարճատող վառարանի մոտ։ Վերադարձավ կարմրած ու քրտնաթոր։ Վառ դեղին աչքեր, թուխ մաշկ, նիհարիկ ու արագաշարժ՝ միջատի պես... կտրուկ, մետաղահնչյուն ձայն։

— Սպասեք այստեղ։ Գնամ տեսնեմ, գուցե և թույլ տամ մի րոպեով անցնեք միստր Թթթ֊ի մոտ։ Դուք ի՞նչ գործով եք եկել։

Մարդը գունատվեց ու հայհոյեց, ասես մուրճով հարվածել էին մատներին։

— Ասեք, որ Երկրից ենք եկել, որ առաջին անգամ...

— Ի՞նչը՝ առաջին անգամ,— նա վեր պարզեց թուխ ձեռքը։— Լավ, դա կարևոր չէ։ Ես հիմա կգամ։

Նրա հեռացող քայլերի ձայնը լսվեց քարե տան միջանցքներում։

Իսկ դրսում անհավանական կապույտ ու տոթակեզ մարսյան անշարժ երկինքն էր փռված, ինչպես երկնագույն տաք ծով։ Մարսյան անապատի վրա, որ ասես հսկայական եռացող կաթսա լիներ, ալիքվում էր տաք մշուշը։ Փոքր֊ինչ հեռու, բլրի գագաթին, թեք կանգնած էր մի փոքրիկ տիեզերանավ։ Նրանից մինչև քարե տան դուռը ոտնահետքեր էին ձգվում։

Երկրորդ հարկից բորբոքված ձայներ էին լսվում։ Դռան մոտ մարդիկ նայում էին միմյանց, մի ոտքից մյուսին էին հենվում, ուղղում էին գոտիները։ Վերևում տղամարդը ինչ֊որ բան էր փնթփնթում։ Կանացի ձայնը պատասխանում էր։ Քառորդ ժամ անց երկրացիները անգործությունից սկսեցին խոհանոցում ետ ու առաջ անել։

— Ծխե՞նք,— առաջարկեց նրանցից մեկը։

Մյուսը ծխախոտ հանեց, սկսեցին ծխել։ Նրանք ներս էին քաշում ծխի ճերմակավուն քուլաները, կարգի էին բերում համազգեստները, շտկում օձիքները։ Վերևում ձայները շարունակում էին աղմկել։ Հրամանատարը նայեց ժամացույցին։

— Քսանհինգ րոպե անցավ,— ասաց նա,— ի՞նչ են անում այնտեղ։

Նա մոտեցավ պատուհանին ու դուրս նայեց։

— Շոգ օր է,— ասաց տիեզերագնացներից մեկը։

— Այո,— հետմիջօրեի տապից թուլացած՝ ծուլորեն նկատեց մյուսը։

Վերևում ձայների աղմուկին հաջորդեց խուլ քրթմնջոց, հետո լռություն տիրեց։ Ամբողջ տանը՝ ոչ մի շշուկ։ Ամեն մարդ լսում էր սեփական շնչառությունը։

Մի ամբողջ ժամ լուռ մնացին։

— Մեր պատճառով որևէ դժբախտություն պատահած չլինի՞,— ասաց հրամանատարը, մոտեցավ հյուրասենյակի դռանը և ներս նայեց։

Սենյակի կենտրոնում կանգնած՝ միսիս Թթթ֊ն ծաղիկներն էր ջրում։

— Ես էլ մտածում էի՝ ի՞նչ եմ մոռացել,— ասաց նա նկատելով հրամանատարին։

Կինը մտավ խոհանոց։

— Ներեցեք,— մի թղթի կտոր մեկնեց,— միստր Թթթ֊ն չափազանց զբաղված է։— Նա նորից անցավ իր ամանեղենին։— Բացի այդ, ձեզ ոչ թե նա է հարկավոր, այլ միստր Աաա֊ն։ Վերցրեք այս երկտողը և գնացեք հարևան դաստակերտը. կապույտ ջրանցքի ափին է։ Այնտեղ միստր Աաա֊ն կպատասխանի ձեզ հետաքրքրող հարցերին։

— Մենք ոչինչ էլ չենք ուզում հարցնել,— առարկեց հրամանատարը, շուրթերը կախ գցելով,— մենք գիտենք՝ ինչ պետք է։

— Երկտողը տվեցի, էլ ի՞նչ եք ուզում,— զայրացած բացականչեց նա։

Այլևս ոչնչի հույս չկար։

— Լավ,— ասաց հրամանատարը։ Սակայն նա չէր ուզում գնալ, կանգնել այնպես էր նայում կնոջը, ինչպես երեխան մերկ տոնածառին։— Լավ,— կրկնեց նա,— գնացինք, տղերք։

Չորս տղամարդն էլ դուրս եկան ու քայլեցին տոթ, անշշուկ ամառային օրվա միջով։

Կես ժամ անց միստր Աաա֊ն, որը նստած էր իր գրադարանում և մետաղյա բաժակից էլեկտրական բոց էր խմում, սալարկված շավղից ոտնաձայներ լսեց։ Նա գլուխը հանեց պատուհանից և հայացքը սևեռեց չորս միանման համազգեստով մարդկանց, որոնք աչքերը կկոցած նրան էին նայում։

— Դուք միստր Աաա՞֊ն եք,— հարցրին նրանք։

— Ես եմ։

— Մեզ ձեզ մոտ է ուղարկել միստր Թթթ֊ն,— գոչեց հրամանատարը։

— Ինչո՞ւ,— հետաքրքրվեց միստր Աաա֊ն։

— Ինքն զբաղված էր։

— Դե գիտե՞ք ինչ, խայտառակության է,— արհամարհանքով ասաց նա,— հո չեք կարծում, թե ես բան ու գործս թողած պիտի զվարճացնեմ այն մարդկանց, որոնցով զբաղվելու ժամանակ չունի նա։

— Հիմա դա չէ էականը, սը՛ր,— գոչեց հրամանատարը։

— Ինձ համար էականը դա է։ Կարդալու այնքան գիրք է կուտակվել։ Միստր Թթթ֊ն ոչ ոքի հետ հաշվի չի նստում։ Առաջին անգամ չէ, որ նա այդպիսի անպատասխանատվության է ցուցաբերում իմ հանդեպ։ Խնդրում եմ ձեր ձեռքերը չթափահարեք, սըր, թույլ տվեք խոսքս ավարտեմ։ Դուք պետք է առավել ուշադիր լինեք։ Ես սովոր եմ, որ մարդիկ լսեն, թե ինչ եմ ասում։ Եվ նեղություն կրեք հարգանքով լսելու, թե չէ ընդհանրապես չեմ խոսի ձեզ հետ։

Չորսով շփոթված, բերանները բաց դոփդոփում էին ներքևում։ Հրամանատարի ճակատի երակները ուռել էին, աչքերում արցունքներ երևացին։

— Ուրեմն, ի՞նչ եք կարծում,— բարբառեց միստր Աաա֊ն,— միստր Թթթ֊ն ճի՞շտ է վարվել։

Քառյակը զարմանքով նրան էր նայում տոթակեզ օրվա միջով։ Հրամանատարը չդիմացավ։

— Մենք Երկրից ենք եկել։

— Իմ կարծիքով նա իրեն ջենտլմենի նման չի պահել,— փնթփնթաց միստր Աաա֊ն։

— Մենք ա՜յ, այն տիեզերանավով ենք եկել։

— Եվ առաջին անգամ չէ, որ նա այդպիսի անխոհեմություն է թույլ տալիս։

— Հասկանո՞ւմ եք՝ Երկրից ենք։

— Նա դեռ կտեսնի, ես կզանգահարեմ ու կհայտնեմ վրդովմունքս, այո, այո։

— Մենք՝ բոլորս, ես և այս երեքը իմ նավի՝ անձնակազմն ենք։

— Ես հենց հիմա կզանգեմ։

— Երկիր։ Տիեզերանավ։ Մարդիկ։ Թռիչք։ Տիեզերք։

— Կզանգեմ ու մի լավ կշշպռեմ,— գոչեց միստր Աաա֊ն ու անհետացավ պատուհանի առջևից, ինչպես տիկնիկային թատրոնի տիկնիկ։

Լսվում էր, թե ինչպես ինչ֊որ անտեսանելի ապարատով թունդ վիճում էին։ Հրամանատարն ու անձնակազմը բակում կանգնած տխուր նայում էին հեռու սարալանջին կանգնած տիեզերանավին՝ նուրբ, սլացիկ ու հարազատ։

Միստր Աաա֊ն պատուհանից գլուխը հաղթականորեն դուրս հանեց։

— Ես նրան մենամարտի կանչեցի, պատվովս եմ երդվում, լսո՞ւմ եք, մենամարտի։

— Միստր Աաա,— համբերատար սկսեց հրամանատարը։

— Կկրակեմ, կսպանեմ, իմացեք։

— Միստր Աաա, խնդրում եմ, լսեք ինձ, մենք կտրել անցել ենք վաթսուն միլիոն մղոն։

Միստր Աաա֊ն առաջին անգամ նրա վրա ուշադրություն դարձրեց։

— Ի՞նչ ասացիք, դուք որտեղի՞ց եք։

— Վերջապես, ամեն ինչ կարգի ընկավ,— շշնջաց նա յուրայիններին և բարձրաձայն դարձավ միստր Աաա֊ին,— վաթսուն միլիոն մղոն հեռավորությունից, Երկիր մոլորակից։

Միստր Աաա֊ն հորանջեց։

— Տարվա այս եղանակին հազիվ հիսուն միլիոն, ոչ ավելի։— Նա ձեռքն առավ սարսափազդու ինչ֊որ զենք,— դե, իմ գնալու ժամանակն է։ Վերցրեք ձեր հիմար երկտողը, թեև չեմ հասկանում, թե դա ձեզ ինչ օգուտ կարող է տալ, և գնացեք քաղաք, բլրի մյուս կողմը, կոչվում է Իոփր, այնտեղ ամեն ինչ կպատմեք միստր Իիի֊ին։ Նա հենց այն մարդն է, որը հարկավոր է ձեզ. ոչ այդ հիմար միստր Թթթ֊ն է ձեզ պետք, որին սպանելն իմ պարտքն է, ոչ էլ ես. դա իմ ոլորտը չէ։

— Ոլորտը, ոլորտը,— պոռթկաց հրամանատարը,— ինչ կապ ունի ում ոլորտն է, երբ հարկավոր է ընդունել Երկրից եկած մարդկանց։

— Հիմարություններ դուրս մի տվեք, դա բոլորին է հայտնի,— միստր Աաա֊ն արագ֊արագ իջավ սանդուղքով,— ցտեսություն։— Եվ վազեց ճանապարհով։

Տիեզերագնացները մնացին ափի բերան։ Վերջապես հրամանատարն ասաց.

— Ոչ, ինչ էլ լինի, մենք կգտնենք մեկին, որ մեզ կլսի։

— Ինչ կլինի, եթե գնանք ու նորից վերադառնանք,— հոգնատանջ ասաց ընկերներից մեկը,— թռչենք ու նորից վայրէջք կատարենք, որպեսզի ժամանակ տանք նրանց ուշքի գալու և հանդիպում կազմակերպելու։

— Թերևս այդպես էլ անենք,— հոգոց հանելով պատասխանեց տանջահար հրամանատարը։

* * *

Փոքրիկ քաղաքը եռում էր, մարսեցիները ել ու մուտ էին անում, ողջունում միմյանց։ Նրանք դիմակներ էին կրում՝ ոսկեգույն, երկնագույն, մուգ կարմիր, հաճելի բազմազանության համար կային արծաթավուն շուրթերով և բրոնզագույն հոնքերով դիմակներ, ժպտացող ու խոժոռ դիմակներ՝ կրողի բնավորությանը համապատասխան։

Երկար ճանապարհից ոտքերը հազիվ քարշ տալով, չորս երկրացիները կանգ առան ու փոքրիկ մի աղջկա հարցրին, թե որտեղ է ապրում միստր Իիի֊ն։

— Այնտեղ,— գլխով ցույց տվեց աղջիկը։

Հրամանատարը ծնկի իջավ և նայեց նրա նուրբ մանկական դեմքին։

— Լսիր, աղջիկս, ուզում եմ քեզ մի բան պատմել։

Նրան նստեցրեց ծնկին և քնքշորեն իր լայն ափի մեջ առավ աղջկա թուխ թաթիկները, կարծես մտադիր էր իրիկնային հեքիաթ պատմել՝ անշտապ ծավալվող, հանգամանալից ու երջանիկ վերջաբանով։

— Հասկանո՞ւմ ես, փոքրիկս, կես տարի առաջ Մարս եկավ մի ուրիշ տիեզերանավ՝ Յորք անունով մի մարդ, իր օգնականի հետ։ Մենք չգիտենք, թե նրանց ի՞նչ է պատահել։ Գուցե վթարվել են։ Նրանք տիեզերանավով են եկել, ինչպես և մենք։ Ա՜յ թե տեսնեիր։ Մեծ, շատ մեծ տիեզերանավ է։ Այնպես որ, մենք երկրորդ արշավախումբն ենք, մեզնից առաջ եղել է առաջինը։ Մենք երկար ենք թռել, Երկրից ենք։

Առանց մտածելու աղջնակը ետ քաշեց ձեռքը և դեմքը ծածկեց անարտահայտիչ ոսկեգույն դիմակով, ապա քանի դեռ հրամանատարը խոսում էր, մի ոսկյա խաղալիք սարդ հանեց և շրխկացրեց գետնին։ Խաղալիք սարդը հնազանդորեն մագլցեց աղջկա ծունկն ի վեր, իսկ նա հանգիստ ու անտարբեր հետևում էր՝ իր անհույզ դիմակի ճեղքի միջից։ Հրամանատարը մեղմորեն ցնցեց նրան և համառությամբ շարունակեց իր պատմությունը։

— Մենք երկրացիներ ենք,— ասաց նա,— դու հավատո՞ւմ ես։

— Այո,— աղջիկը նայում էր փոշու վրա իր հետքերի թողած նախշերին։

— Ի՜նչ խելոքն ես,— հրամանատարը բարեհոգաբար, բայց մի քիչ չարացած կսմթեց նրա ձեռքը, որ ստիպի իրեն նայել։— Մենք տիեզերանավ ենք կառուցել, հավատո՞ւմ ես։

Աղջիկը մատը խոթեց քիթը։

— Ըհը։

— Դե՛, դե՛, մատդ քթիցդ հանիր... Ես հրամանատար եմ...

— Պատմության մեջ դեռ ոչ ոք այդպիսի հզոր տիեզերանավով տիեզերք դուրս չի եկել,— աչքերը կկոցելով հայտարարեց փոքրիկը։

— Հրաշալի է, ինչպե՞ս կռահեցիր։

— Օ՜, հեռազգացություն է,— նա անփութորեն մատը քսեց ծնկանը։

— Դե՛, մի՞թե քեզ համար հետաքրքիր չէ,— բացականչեց հրամանատարը,— մի՞թե դու ուրախ չես։

— Դուք ավելի լավ է շուտ գնաք միստր Իիի֊ի մոտ,— աղջնակը խաղալիքը վայր գցեց,— նա հաճույքով կխոսի ձեզ հետ։

Եվ նա վազեց։ Նրան կրնկակոխ հետևում էր խաղալիք սարդը։ Հրամանատարը պպզած՝ ձեռքը պարզել էր աղջկա կողմը և նայում էր նրա ետևից։ Նա զգաց ինչպես են արցունքները լճանում աչքերում, նայեց դատարկ ձեռքերին ու անօգնական բացեց բերանը։ Ընկերները կանգնել էին կողքին ու հայացքները հառել սեփական ստվերներին։ Նրանք թքեցին փողոցի սալահատակին...

* * *

Միստր Իիի֊ն անձամբ բացեց դուռը։ Նա շտապում էր դասախոսության, կարող էր նրանց մի րոպե միայն նվիրել, եթե արագ ներս մտնեին և ասեին, թե ինչ է իրենց հարկավոր։

— Փոքր֊ինչ ուշադրություն,— հոգնատանջ ասաց հրամանատարը՝ թարթելով կարմրած աչքերը,— մենք Երկրից ենք, եկել ենք տիեզերանավով, չորս հոգի ենք՝ երեք տիեզերագնաց և հրամանատարը։ Մենք հալից ընկել ենք, ուտել ենք ուզում, մեզ գիշերելու տեղ է հարկավոր։ Թող մեկը քաղաքի բանալին մեզ հանձնի կամ այդ կարգի ինչ֊որ բան, թող սեղմեն մեր ձեռքերը, «ուռա՜» գոչեն, շնորհավորեն։ Այսքանը։

Միստր Իիի֊ն բարձրահասակ, նիհար, մելամաղձոտ անձնավորություն էր, նրա դեղնավուն աչքերը թաքնվել էին ակնոցի հաստ կապույտ ոսպնյակների ետևում։ Գրասեղանին հակված՝ նա մտածկոտ ինչ֊որ թղթեր էր թերթում և ժամանակ առ ժամանակ իր թափանցող հայացքը հյուրերին ուղղում։

— Վախենամ թե բլանկ չունենամ։

Նա քրքրեց սեղանի դարակները։

— Ո՞ւր եմ խցկել,— նա խոժոռվեց,— այստեղ պետք է լինեին։ Ահա, խնդրեմ,— նա հրամանտարին մեկնեց թղթերը,— պետք է ստորագրեք։

— Այս ամբողջ անհեթեթությունը պետք է կարդա՞մ։

Ակնոցի հարթ ապակիները ուղղված էին հրամանատարին։

— Բայց չէ՞ որ դուք ասացիք՝ Երկրից եք։ Ուրեմն ձեզ մնում է միայն ստորագրել։

Հրամանատարը ստորագրեց։

— Անձնակազմը նույնպե՞ս պետք է ստորագրի։

Միստր Իիի֊ն նայեց նրան, նայեց մյուս երեքին և քրքջաց։

— Նրա՜նք էլ ստորագրեն։ Հա՜, հա՜, հա՜, հրաշալի է։ Նրանք... նրանք,— արցունքները ցած էին սահում այտերով։ Նա ափով զարկեց ծնկանը, կռացավ, ծիծաղից խեղդվելով կառչեց սեղանից,— նրանք ստորագրե՜ն...

Տիեզերագնացները մռայլվեցին։

— Այստեղ ի՞նչ կա ծիծաղելու։

— Նրանք՝ և ստորագրել,— ծիծաղից շնչասպառ ասաց միստր Իիի֊ն,— դրանից զվարճալի ի՞նչ կա։ Ես անպայման կպատմեմ միստր Ըըը֊ին,— շարունակելով ծիծաղել՝ նայեց ստորագրված բլանկներին,— կարծես թե ամեն ինչ կարգին է։ Նույնիսկ էվթանազիայի1 ենթարկելու համաձայնությունը կա, եթե ի վերջո դրա կարիքն զգացվի։— Նա քրքջաց։

— Ինչի՞ համաձայնությունը։

— Դե լավ, բավական է, ես ձեզ համար որոշ բան կանեմ, ահա ձեզ բանալին։

Հրամանատարը ոգևորվեց.

— Օ՜, սա մեծ պատիվ է։

— Սա քաղաքի բանալին չէ, հիմար,— ընդհատեց միստր Իիի֊ն։ Սա տան բանալին է։ Գնացեք միջանցքով, բացեք մեծ դուռը, ներս մտեք և շրխկացրեք ձեր ետևից։ Կարող եք գիշերել այնտեղ։ Միստր Ըըը֊ին առավոտյան ձեզ մոտ կուղարկեմ։

Հրամանատարը տատանվելով՝ վերցրեց բանալին։ Նա գլխահակ կանգնել էր, ընկերները նույնպես տեղներից չէին շարժվում։ Թվում էր՝ կյանքը սառել է նրանց երակներում, քամել֊հանել են տիեզերական ճամփորդության ողջ կիրքը, նրանք սպառվել էին։

— Դե, ի՞նչ պատահեց,— հարցրեց միստր Իիի֊ն,— ինչի՞ եք սպասում, էլ ի՞նչ եք ուզում։— Նա կիպ մոտեցավ հրամանատարին և գլուխը խոնարհելով՝ ուշադիր զննեց նրա դեմքը,— ասացեք։

— Վախենում եմ դուք նույնիսկ ի վիճակի չլինեք...— սկսեց հրամանատարը,— այսինքն ուզում եմ ասել, այդ մասին մտածել կամ փորձ անել...— նա վարանեց,— մենք շատ ենք տքնել, այդպիսի երկար ճանապարհ ենք անցել, գուցե արժեր սեղմել մեր ձեռքը և թեկուզ ասել. «Կեցցե՛ք»։

Նա լռեց։

Միստր Իիի֊ն անփութորեն մեկնեց ձեռքը։

— Շնորհավորում եմ,— նրա շուրթերին սառած ժպիտ կար,— շնորհավորում եմ,— նա շրջվեց,— իսկ հիմա իմ գնալու ժամանակն է։ Բանալին չմոռանաք։

Այլևս ուշադրության չարժանացնելով նրանց, կարծես նրանք անէացել էին, միստր Իիի֊ն ետ ու առաջ էր քայլում սենյակում՝ պայուսակը ինչ֊որ թղթեր լցնելով։ Դա տևեց մոտ հինգ րոպե, և այդ ընթացքում նա ոչ մի անգամ չնայեց չորս խոժոռադեմ, հոգնածությունից հազիվ ոտքի վրա կանգնող, գլուխները կախ, խամրած աչքերով մարդկանց։ Դուրս գալիս միստր Իիի֊ն կենտրոնացած զննում էր իր եղունգները։

* * *

Երեկոյանում էր, նրանք քայլեցին կիսախավար միջանցքով, հայտնվեցին մեծ, փայլուն, արծաթագույն դռան առաջ և բացեցին նույնպես արծաթագույն բանալիով։ Ներս մտան, դուռը շրխկացրին ու նայեցին իրենց շուրջը։

Սենյակը ընդարձակ էր, լուսավոր։ Տղամարդկանց ու կանանց մի մասը նստոտած էր սեղանների մոտ, ոմանք էլ խումբ֊խումբ կանգնած անկյուններում զրուցում էին։ Դռան շրխկոցը նրանց ստիպեց շրջվել, բոլորը նայեցին համազգեստով մարդկանց։ Մի մարսեցի մոտեցավ և խոնարհվեց։

— Ես միստր Ուուու֊ն եմ։

— Իսկ ես նավապետ Ջոնաթան Ուիլյամսը, Երկրից, Նյու Յորքից,— պատասխանեց հրամանատարը առանց մեծ ոգևորության։

Դահլիճը կարծես փուլ եկավ աղաղակներից և բացականչություններից։ Մարսեցիները ձեռքները թափահարելով, հիացած գոռում֊գոչում էին, շուռ տալիս սեղանները, նետվում դեպի երկրացիները, գրկում նրանց, հետո բոլորին էլ ձեռքների վրա բարձրացնելով, վեց անգամ պտտեցին դահլիճում, վեց անգամ վազելով պատվո շրջան կատարեցին՝ ցատկոտելով, պարելով ու երգելով։

Երկրացիները այնպես էին կարկամել, որ մոտ մի րոպե լուռ նստած էին նրանց ուսերին, հետո սկսեցին ծիծաղել ու բղավել միմյանց վրա։

— Ա՛յ, սա ուրիշ բան է։

— Հրաշալի է, սկզբից էր հարկավոր այսպես։ Էհե՜յ, տես է՜, էհեյ։

Նրանք հաղթանակած աչքով էին անում միմյանց, տարածում էին ձեռքները, ծափ էին զարկում։

— Էհե՜յ։

Մարսեցիները նրանց կանգնեցրին սեղանին։ Աղմուկը լռեց։

— Ուռա՜,— գոռաց ամբոխը։

Հրամանատարը քիչ էր մնում հեծկլտար։

— Շնորհակալ եմ, շատ շնորհակալ եմ։ Հիանալի է։

— Ձեր մասին պատմեք,— առաջարկեց միստր Ուուու֊ն։

Հրամանատարը հազաց։

Լսողները հիացած հառաչում ու թառանչում էին։ Հրամանատարը ներկայացրեց իր ընկերներին, յուրաքանչյուրը կարճ խոսք արտասանեց, շփոթվելով բուռն ծափողջույններից։

Միստր Ուուու֊ն թփթփացրեց հրամանատարի ուսը.

— Հաճելի է այստեղ հայրենակցի տեսնելը, ախր, ես էլ Երկրից եմ։

— Ինչպե՞ս թե։

— Հապա, այստեղ շատերն են Երկրից։

— Դուք... Երկրի՞ց,— հրամանատարի աչքերը չռվեցին,— չի կարող պատահել։ Դուք է՞լ եք տիեզերանավով եկել։ Այդ դեպքում ե՞րբ է սկսվել տիեզերքի նվաճումը։— Նրա ձայնում հուսախաբություն կար։— Դուք որտեղի՞ց եք, ո՞ր երկրից։

— Թուիերեոլ։ Ես այստեղ եմ եկել ոգեղեն ուժով, շատ տարիներ առաջ։

— Թուիերեո՜լ...— ծոր տվեց հրամանատարը,— այդպիսի երկրի մասին չեմ լսել։ Եվ այդ ի՞նչ ոգեղեն ուժ է...

— Այ, միսս Ռռռ֊ն էլ Երկրից է, ճիշտ չէ՞, միսս Ռռռ։

Միսս Ռռռ֊ն գլխով արեց և տարօրինակ ծիծաղեց։

— Միստր Յյյ֊ն, միստր Քքք֊ն, միստր Վվվ֊ն՝ նույնպես։

— Իսկ ես Յուպիտերից եմ,— լուրջ տեսք ընդունելով, ներկայացավ մի տղամարդ։

— Ես Սատուրնից եմ,— խորամանկորեն աչքերը փայլեցնելով, ասաց մի ուրիշը։

— Յուպիտեր, Սատուրն...— մրմնջաց հրամանատարը, աչքերը ճպճպացնելով։

Լռություն տիրեց։ Մարսեցիները հավաքվել էին տիեզերագնացների շուրջը, նստոտել էին սեղանների մոտ, բայց սեղանները դատարկ էին, խրախճանքի մասին իսկի խոսք չկար։ Նրանց դեղին աչքերը փայլում էին, աչքերի տակ մութ ստվերներ էին գոյացել։ Նոր միայն հրամանատարը նկատեց, որ դահլիճը պատուհան չունի։ Լույսը կարծես թափանցում էր պատերի միջով։ Միայն մի դուռ կար։ Հրամանատարը ցնցվեց.

— Ի՞նչ տարօրինակ է, որտե՞ղ է այդ Թուիերեոլը, հեռո՞ւ է Ամերիկայից։

— Ամերիկան ի՞նչ բան է։

— Դուք Ամերիկայի մասին չե՞ք լսել։ Երկրից եք եկել և չգիտե՞ք։

Միստր Ուուու֊ն զայրացած թափահարեց գլուխը։

— Երկիրը ծովերից է բաղկացած, միայն ծովերից, ուրիշ ոչինչ չկա, ցամաք չկա։ Ես այնտեղից եմ, ես հո գիտեմ։

— Սպասեք,— հրամանատարը ընկրկեց,— դուք ամենաիսկական մարսեցի եք, դեղին աչքերով, թուխ մաշկով...

— Երկիրը ամբողջովին ջունգլիներով է ծածկված,— հպարտ հայտարարեց միսս Ռռռ֊ն,— ես Օրիից եմ, արծաթյա մշակույթի երկրից։

Հրամանատարը հայացքը մի դեմքից մյուսին էր դարձնում, միստր Ուուու֊ից միստր Յյյ֊ին, միստր Յյյ֊ից՝ միստր Քքք֊ին, միստր Քքք֊ից՝ միստր Ննն֊ին, հետո՝ միստր Հհհ֊ին, միստր Բբբ֊ին։ Նա տեսնում էր ինչպես են լայնանում ու նեղանում նրանց դեղին աչքերի բիբերը, ինչպես են նրանց հայացքները մեկ կենտրոնանում, մեկ՝ մշուշվում։ Նա սարսռաց. վերջապես, շրջվելով իր ենթականների կողմը, մռայլ ասաց.

— Հասկացա՞ք, թե սա ինչ է։

— Ի՞նչը, հրամանատար։

— Սա ո՛չ հանդիսավոր դիմավորում է,— հոգնած ասաց նա,— ո՛չ հանպատրաստից ընդունելություն, ոչ՝ բանկետ։ Ո՛չ էլ մենք պատվավոր հյուր ենք։ Սրանք էլ մարսյան իշխանության ներկայացուցիչները չեն։ Նայեք նրանց աչքերին, լսեք նրանց խոսակցությանը։

Տիեզերագնացները շունչները պահեցին։ Նրանք ուշադիր աչքի անցկացրին տարօրինակ, փակ դահլիճը։

— Հիմա ես հասկանում եմ,— հրամանատարի ձայնը կարծես խոր փոսից էր հնչում,— հասկանում եմ, թե մեզ ինչու էին անընդհատ նորանոր հասցեներ տալիս և սրա֊նրա մոտ ուղարկում, մինչև հանդիպեցինք միստր Իիի֊ին, իսկ նա տվեց ճիշտ հասցեն և նույնիսկ բանալին, որպեսզի մենք բացենք դուռը և փակենք մեր ետևից։ Ահա մենք էլ ընկանք...

— Ո՞ւր։

Հրամանատարի ուսերը կախ ընկան։

— Հոգեբուժարան։

* * *

Գիշեր իջավ։ Թափանցիկ պատերի մեջ թաքնված լույսերը մեղմ լուսավորում էին լուռ ընդարձակ դահլիճը։ Չորս երկրացիները նստել էին փայտե սեղանի մոտ և գլուխները կախ քչփչում էին։ Հատակին խառնիխուռն քնած էին կանայք ու տղամարդիկ։ Մութ անկյուններում ինչ֊որ բան էր շարժվում, ոմանք առանձնացած՝ տարօրինակ կերպով թափահարում էին ձեռքերը։ Յուրաքանչյուր կես ժամը մեկ տիեզերագնացներից մեկը մոտենում էր արծաթավուն դռանը և վերադառնում սեղանի մոտ։

— Անհնար է դուրս պրծնել, հրամանատար։ Մենք ամուր ենք փակված։

— Մեզ մի՞թե գժի տեղ են դրել։

— Իհարկե։ Ահա թե ինչու մեր երևալը հիացմունք չառաջացրեց։ Նրանց համար մենք պարզապես հոգեկան հիվանդներ ենք, ինչպիսիք այստեղ շատ են։ Սրանք բոլորն էլ խախտված են,— նա ձեռքով ցույց տվեց քնածներին,— բայց ինչպե՜ս ընդունեցին մեզ։ Ինձ մի պահ թվաց, թե հանդիսավոր դիմավորում է,— նրա աչքերը կայծկլտացին և անմիջապես էլ խամրեցին,— այդ բացականչությունները, երգերը, ճառերը... Լավ էր, չէ՞...

— Մեզ ինչքա՞ն ժամանակ կպահեն այստեղ, հրամանատար։

— Մինչև ապացուցենք, որ հոգեկան հիվանդ չենք։

— Դա հեշտ է։

— Ես էլ հույս ունեմ։

— Կարծես թե այնքան էլ համոզված չեք, հրամանատար։

— Հըմ, այո... հապա այն կողմ նայեք։

Մթության մեջ, ծնկները ծալած, մեկուսի նստել էր մի տղամարդ, նրա բերանից կապույտ բոց էր դուրս գալիս, որը փոքրամարմին, մերկ կնոջ ձև էր ընդունում։ Ինչ֊որ բաներ շշնջալով ու հառաչելով, նա հեզանազ ճախրում էր օդում, կապույտ լույսի ալիքներում։

Հրամանատարը գլխով մյուս կողմը ցույց տվեց։ Այնտեղ մի կին էր կանգնած, որը տարօրինակ կերպարանափոխության էր ենթարկվում։ Սկզբում նա բյուրեղապակյա սյան մեջ էր, հետո ոսկյա արձանիկ դարձավ, ապա մայրու ողորկ ճյուղ և ի վերջո, ընդունեց սկզբնական կերպարանքը։

Դահլիճում, կեսգիշերային մթության մեջ, տղամարդիկ ու կանայք ձեռնածություն էին կատարում մանուշակագույն բոցերի հետ, անընդհատ փոփոխվելով, տարբեր կերպարանքներ ընդունելով, քանի որ գիշերը տրտմության ու կերպարանափոխության ժամանակն է։

— Կախարդանք, մոգություն,— շշնջաց երկրացիներից մեկը։

— Ո՛չ, տեսապատրանքներ։ Նրանք մեզ են հաղորդում իրենց զառանցանքը, այնպես որ, մենք տեսնում ենք, թե նրանք ինչ տեսողական պատրանքներ են ունենում։ Հեռազգացություն է, ինքնաներշնչում և հեռազգացություն։

— Ձեզ դա՞ է մտահոգում, հրամանատար։

— Այո, եթե տեսապատրանքները մեզ և, ոչ միայն մեզ, այդքան բնական են թվում, այդքան համոզիչ ու ճշմարտանման, զարմանալի չէ, որ մեզ թյուրիմացաբար հոգեկան հիվանդ համարեցին։ Այդ տղամարդը կարողանում է կապույտ կրակից փոքրիկ կանայք ստեղծել, իսկ ա՛յ, այն կինը ի վիճակի է սյուն կամ արձան դառնալ։ Շատ բնական է, եթե նորմալ մարսեցին մտածի, որ տիեզերանավը մեր հիվանդ երևակայության արդյունքն է։

Մթության մեջ տիեզերագնացները խուլ հառաչեցին։

Մերթ բռնկվելով, մերթ անհետանալով, շուրջը պարում էին կապույտ կրակները։ Քնած տղամարդկանց բերաններից կարմիր ավազից օձեր էին դուրս լողում։ Կանայք փոխակերպվում էին փայլուն օձերի։ Գազանների ու սողունների հոտ էր գալիս։

Առավոտյան բոլորը թվում էին ուրախ, առողջ և նորմալ։ Ոչ մի սատանա, ոչ մի բոց։ Հրամանատարը իր անձնակազմի հետ կանգնել էր արծաթագույն դռան մոտ, հուսալով, որ կբացվի։

Միստր Ըըը֊ն երևաց չորս ժամ անց։ Նրանք կասկածում էին, որ նա երեք ժամից ոչ պակաս կանգնել է դռան ետևում, հետևել, որպեսզի հետո ներս մտնի ու կանչի իր փոքրիկ աշխատասենյակը։

Դա մի բարեհոգի, ժպտադեմ տղամարդ էր, եթե հավատ ընծայվեր նրա ոչ թե մեկ, այլ երեք տարբեր ժպիտներ պատկերող դիմակին. ի դեպ, դիմակի տակից հնչող ձայնը պատկանում էր ոչ այդքան ժպտադեմ հոգեբույժի։

— Ի՞նչն է ձեզ անհանգստացնում։

— Դուք մեզ խելագար եք համարում, բայց այդպես չէ,— ասաց հրամանատարը։

— Ընդհակառակը, ես բոլորիդ խելագար չեմ համարում,— հոգեբույժը հրամանատարին ուղղեց փոքրիկ ցուցափայտը,— միայն ձեզ, հարգելիս։ Մյուս բոլորը երկրորդական տեսապատրանք են։

Հրամանատարը ծնկին հարվածեց։

— Ահա թե ի՜նչ։ Ահա թե ինչու միստր Իիի֊ն քրքջաց, երբ ես առաջարկեցի, որ նրանք էլ ստորագրեն բլանկները։

— Այո, նա ինձ պատմել է այդ մասին,— հոգեբույժը հռհռաց դիմակի ալիքաձև կտրվածքի միջով։— Հիանալի կատակ։ Ի՞նչ էի ասում։ Այո՛, երկրորդական տեսապատրանքներ։ Ինձ այցելում են կանայք, որոնց ականջներից օձեր են դուրս գալիս։ Ես բուժում եմ, և օձերն անհետանում են։

— Մենք ուրախությամբ բուժում կընդունենք, սկսեք։

Միստր Ըըը֊ն խորասուզվեց մտքերի մեջ։

— Զարմանալի է։ Քչերն են համաձայնում բուժվել։ Բանն այն է, որ բուժումը խիստ արմատական բնույթի է։

— Ոչինչ, գործի անցեք, բուժեք, ինքներդ կհամոզվեք, որ բոլորս առողջ ենք։

— Թույլ տվեք նորից նայել ձեր փաստաթղթերը, ամե՞ն ինչ է ձևակերպված բուժման համար։— Նա թերթեց թղթապանակը,— այսպես... Գիտե՞ք, այսպիսի դեպքերը հատուկ մեթոդներ են պահանջում։ Նրանք, ում տեսել եք Տանը, ավելի թեթև հիվանդներ են։ Բայց երբ հոգեկան շեղումը շատ է խորանում, ինչպես ձեր պարագայում, ուղեկցվում է առաջնային, երկրորդային, լսողական, հոտառական և համային պատրանքներով, ուրեմն գործերը վատ են։ Ստիպված ենք էվթանազիայի ենթարկել։

Հրամանատարը գոռոցով վեր թռավ։

— Դե՛, բավակա՛ն է գլուխ տանեք, սկսեք, քննեք մեզ, մուրճով հարվածեք ծնկին, լսեք սիրտը, ստիպեք պպզել ու վեր կենալ, հարցեր տվեք։

— Խոսեք ինչքան կամենում եք։

Հրամանատարը տաքացած խոսում էր մի ամբողջ ժամ։ Հոգեբույժը լսում էր։

— Անհավանական է,— մտածկոտ շշնջաց նա,— կյանքումս այսպիսի ֆանտաստիկ զառանցանք չեմ լսել։

— Գրողը տանի, մենք ձեզ ցույց կտանք մեր տիեզերանավը,— որոտաց հրամանատարը։

— Հաճույքով կնայեմ։ Կարո՞ղ եք այս սենյակում ցույց տալ։

— Իհարկե, ձեր քարտարանում է, «Տ» տառի տակ։

Միստր Ըըը֊ն ուշադիր նայեց քարտարանը և հիսաթափված փակեց արկղը։

— Ինչո՞ւ խաբեցիք, այդտեղ ոչ մի տիեզերանավ չկա։

— Իհարկե, չկա, ապուշ, ես կատակեցի։ Իսկ հիմա ասեք՝ խելագարները կատակո՞ւմ են։

— Երբեմն հումորի բավական անսովոր դրսևորումներ են պատահում։ Լավ, տարեք ինձ ձեր տիեզերանավի մոտ։ Ուզում եմ տեսնել։

* * *

Շոգ կեսօր էր, երբ նրանք մոտեցան տիեզերանավին։

— Այսպես,— հոգեբույժը մոտեցավ Նավին և թխկթխկացրեց։ Ձայնը փափուկ էր, լիքը,— կարելի՞ է ներս մտնել,— հարցրեց նա խորամանկորեն։

— Ներս անցեք։

Միստր Ըըը֊ն մտավ տիեզերանավ և սառեց.

— Իմ մեղավոր կյանքում ինչ ասես չեմ տեսել, բայց այսպիսի բան...

Հրամանատարը սպասում էր, ծամելով գլանակի ծայրը։

— Ամենից ավելի ուզում եմ թռչել տուն և ասել մարդկանց, որ այլևս կապ չփնտրեն այս Մարսի հետ։ Ավելի բթամիտ դանդալոշներ տեսած չկամ...

— Ինձ թվում է, հրամանատար, այստեղ երկուսից մեկը աննորմալ է, դրա համար էլ այդքան կասկածամիտ են։

— Միևնույն է, այս անիծյալները չափն անցան։

Կես ժամ հոգեբույժը քչփորում էր, տնտղում, թխկթխկացնում, լսում, հոտոտում, լեզվով համը փորձում։ Վերջապես նավից դուրս եկավ։

— Դե, համոզվեցի՞ք,— այնպես գոռաց հրամանատարը, ասես դիմացինը խուլ էր։

Հոգեբույժը աչքերը փակեց ու քիթը քորեց։

— Սա ինձ հանդիպած զգայական ընկալման և հիպնոսային ներշնչման ամենազարմանալի օրինակն է։ Ես նայեցի ձեր այսպես կոչված «տիեզերանավը»։— Նա թխկթխկացրեց նավի իրանը,— ես լսում եմ՝ լսողական պատրանք է,— հոտոտեց,— հոտառական պատրանք, հեռազգացությամբ հաղորդվում են զգացմունքները։— Նա համբուրեց տիեզերանավի մետաղը,— ես համն եմ զգում՝ համի պատրանք։

Նա սեղմեց հրամանատարի ձեռքը։

— Թույլ տվեք շնորհավորել։ Հոգեկան հիվանդության հանճար եք։ Սա կատարելություն է։ Ձեր խանգարված երևակայությունը ողջ սրությամբ ուրիշների գիտակցությանը հասցնելու կարողությունը անհավանական է։ Մեր մյուս հիվանդները հիմնականում տեսողական պատրանքներով են տառապում, երբեմն նաև լսողական, դուք կարողանում եք ամբողջությունից գլուխ հանել։ Ձեր խելագարությունը ապշեցուցիչ է։

— Իմ խելագարությո՞ւնը...— հրամանատարը գունատվեց։

— Այո, այո, սքանչելի խելագարություն է։ Մետաղ, ռետին, ձգողության սարքեր, սնունդ, հագուստ, վառելիք, զենք, շարժասանդուղք, հեղույսներ, պնդօղակներ, գդալներ, ես շատ առարկաներ ստուգեցի ձեր նավում։ Կյանքումս այսպիսի բարդ պատկեր չեմ տեսել։ Նույնիսկ բոլոր առարկաների ստվերները։ Կամքի ինչպիսի՜ լարում։ Եվ ամենը կարելի է շոշափել, հոտոտել, լսել, համտեսել։ Թույլ տվեք գրկեմ ձեզ։

Վերջապես նա հրամանատարին բաց թողեց։

— Ես մենագրություն կգրեմ։ Դա կլինի իմ լավագույն աշխատությունը։ Հաջորդ ամիս դասախոսություն կկարդամ Մարսյան գիտությունների ակադեմիայում։ Հենց միայն ձեր արտաքինը ինչ ասես արժե։ Դուք կարողացել եք նույնիսկ ձեր տեսքը փոխել՝ դեղինի փոխարեն երկնագույն աչքեր, և մաշկն էլ ոչ թե թուխ է, այլ վարդագույն։ Հապա այս համազգեստը, և հինգ մատը՝ վեցի փոխարեն։ Ապշեցուցիչ է, հոգեկան շեղման հետևանքով տեղի է ունեցել կենսաբանական փոփոխություն։ Եվ դեռ ձեր երեք ընկերները...

Նա հանեց փոքրիկ ատրճանակը։

— Դուք, իհարկե, անբուժելի եք։ Դուք զարմանալի դժբախտ մարդ եք, միայն մահը կփրկի ձեզ։ Ուզո՞ւմ եք մի վերջին խոսք ասել։

— Սպասե՛ք, ի սեր աստծո, մի՛ կրակեք։

— Դժբախտ արարած։ Ես ձեզ կազատեմ այս տիեզերանավը և այս երեք մարդուն պատկերացնելու տանջանքից։ Գրավիչ տեսարան կլինի՝ ձեզ սպանում եմ, և իսկույն անհետանում են և՛ ձեր բարեկամները, և՛ ձեր տիեզերանավը։ Այ թե հոդված կգրեմ իմ այսօրվա դիտարկումների մասին՝ «Ախտածին պատրանքների քայքայումը»։

— Ես Երկրից եմ, իմ անունը Ջոնաթան Ուիլյամս է, իսկ սրանք...

— Գիտեմ, գիտեմ,— բարեհամբույր նկատեց միստր Ըըը֊ն և կրակեց։ Հրամանատարն ընկավ, գնդակը սրտին էր դիպել։ Նրա ընկերները գոռացին։ Միստր Ըըը֊ն աչքերը չռեց։

— Դուք դեռ գոյությո՞ւն ունեք։ Հոյակա՜պ է։ Ժամանակի և տարածության մեջ տևական տեսապատրանքներ։— Նա ատրճանակն ուղղեց նրանց վրա,— ոչինչ, ես ձեզ կստիպեմ, որ անհետանաք։

— Ո՜չ,— գոռացին տիեզերագնացները։

— Լսողական պատրանք նույնիսկ հիվանդի մահից հետո,— գործնական տոնով ասաց միստր Ըըը֊ն և մեկը մյուսի ետևից սպանեց նրանց։

Նա ոտքով հրեց նրանց, հետո թխկացրեց տիեզերանավին։

Առանց որևէ փոփոխություն կրելու նրանք անշարժ պառկած էին ավազի վրա։

— Չի անհետացել, նրանք էլ չեն անհետացել։

Նա նորից ու նորից կրակում էր անկենդան մարմիններին, հետո ընկրկեց։ Սառած ժպիտով դիմակը ընկավ ոտքերի առաջ։

Հոգեբույժի դեմքի արտահայտությունը հետզհետե փոխվում էր։ Նրա ծնոտը կախվում էր։ Ատրճանակն ընկավ թուլացած ձեռքից։ Նրա հայացքը դարձավ դատարկ ու բացակայող։ Նա ձեռքերը տարածեց և կույրի պես խարխափելով շրջվեց։ Նա տնտղում էր մեռած մարմինները, անընդհատ թուքը կուլ էր տալիս։

— Տեսապատրանքներ,— տենդագին քրթմնջում էր նա,— համ, տեսանելիք, հոտ, ձայներ, շոշափելիք։

Նա թափահարում էր ձեռքերը, չռել էր աչքերը։ Շուրթերին փրփուր էր հայտնվել։

— Չքվե՛ք,— գոռաց միստր Ըըը֊ն, դառնալով մեռածների կողմը։— Չքվի՛ր,— գոռաց տիեզերանավի վրա։

Նա նայեց իր դողացող ձեռքերին։

— Վարակվեցի,— հուսահատ շշնջաց նա,— անցավ ինձ։ Հեռազգացություն, հիպնոս։ Հիմա ես էլ խելագար եմ։ Վարակված եմ։ Ամեն կարգի զգայական ընկալումներ,— մի պահ անշարժացավ, հետո սկսեց չենթարկվող մատներով փնտրել ատրճանակը։— Միայն մի միջոց կա։ Միակ եղանակը ստիպելու, որ անհետանան, կորչեն։

Կրակոց լսվեց։ Միստր Ըըը֊ն ընկավ։

Արևի շողերի տակ պառկած էին չորս մարմին։ Միստր Ըըը֊ն ընկած էր նրանց կողքին։

Տիեզերանավը արևով ողողված բլրի լանջին էր, չէր անհետացել։

Երբ մայրամուտին քաղաքի բնակիչները գտան տիեզերանավը, սկսեցին գլուխ կոտրել, թե դա ինչ է։ Ոչ ոք չկռահեց։ Տիեզերանավը վաճառեցին հնոտիք հավաքողին, որը տարավ և թափոնատեղիում հանձնելու համար մասերի բաժանեց։

Ամբողջ գիշեր անձրևում էր։ Հաջորդ օրը պարզ էր ու տաք։

2001, դեկտեմբեր

ԿԱՆԱՉ ԱՌԱՎՈՏԸ

Երբ արևը մայր մտավ, նա նստեց արահետի մոտ և պարզ ընթրիք պատրաստեց, հետո պատառ֊պատառ բերանը տանելով և մտածկոտ ծամելով՝ լսում էր, թե ինչպես է ճտճտում կրակը։ Մի օր էլ անցավ, հար և նման մյուս երեսունին՝ առավոտից կոկիկ ու համաչափ փոսեր փորել, հետո սերմեր ցանել, ջրել թափանցիկ ջրանցքների ջրով։ Հիմա հոգնատանջ, կապարի պես ծանրացած մարմնով նա պառկել, նայում էր երկնքին, որտեղ մութի մի երանգին հաջորդում էր երկրորդը։

Նրա անունը Բենջըմին Դրիսքըլ էր։ Նա երեսունմեկ տարեկան էր։ Մի ցանկություն ուներ, որ Մարսը կանաչի, ծածկվի սաղարթախիտ բարձր ծառերով, որոնք օդ, շատ օդ կստեղծեն։ Թող նրանք աճեն տարվա բոլոր եղանակներին, զովացնեն քաղաքը ամառվա տապին, պատսպարեն ձմեռային քամիներից։ Ինչ ասես, որ չեն կարող անել ծառերը... Նրանք բնությանը գույներ են հաղորդում, ստվեր տալիս, հողից բերք ստանում կամ դառնում են մանկական խաղերի թագավորություն, ուր կարելի է մագլցել, խաղալ, կախվել ճյուղերից... Հրաշք, որ սնունդ և ուրախություն է պարգևում, ահա թե ինչ է ծառը։ Բայց ամենից առաջ ծառը կենաց աղբյուր է և մեղմ խշշոցի աղբյուր, որը շոյում է ականջներդ, գիշերը օրոր շրշում, երբ պառկած ես լինում ձյունաճերմակ անկողնում...

Նա պառկած լսում էր, թե ինչպես մուգ գույնի հողը հավաքում է իր զորությունը, սպասում է անձրևի, որ չկա ու չկա... Ականջը հողին հպած՝ նա լսում էր գալիք տարիների քայլքը և տեսնում էր, թե ինչպես այսօր ցանած սերմերը կանաչ շիվեր են արձակում ու ձգվում վեր, երկինք, սաղարթ տալիս, և ողջ Մարսը դառնում է արևոտ ու պայծառ անտառ։

Վաղ առավոտյան, երբ դալուկ արևը հազիվ դուրս է գալիս բլուրների վրա, նա ոտքի է ելնում, արագ խփշտում է տաք նախաճաշը, հանգցնում ածխակոթերը, շալակում է ուսապարկը և տնկում, զգույշ հարթեցնում հողը, ջրում և քայլում առաջ, սուլելով ու նայելով պարզկա երկնքին, որը կեսօրին ավելի պայծառ է դառնում ու ավելի տաքացնում...

— Քեզ օդ է հարկավոր,— ասաց նա իր վառած օջախին։ Խարույկը կենդանի, վառվռուն ընկեր է, որը կատակով խածում է մատներդ, իսկ ցուրտ գիշերներին տաք ննջում է կողքիդ՝ քնկոտ վարդագույն աչքերը կկոցած...— Մեզ բոլորիս օդ է հարկավոր։ Այստեղ, Մարսի վրա օդը նոսր է, շատ շուտ հոգնում ես, ինչպես Անդերում, Հարավային Ամերիկայում։ Շնչում ես ու չես հագենում, ոչ մի կերպ չես հագենում։

Նա շոշափեց կրծքավանդակը։ Ինչպե՜ս էր լայնացել երեսուն օրվա ընթացքում։ Այո՛, այստեղ պետք է կամ խոր շնչես, որ թոքերդ ընդարձակես, կամ ավելի շատ ծառ տնկես։

— Ահա թե ինչու եմ այստեղ,— ասաց նա։

Կրակը ճայթյուն արձակեց։

— Դպրոցում մեզ պատմում էին Ջոնի Ափլսիդի2 մասին։ Թե ինչպես էր նա շրջում Ամերիկայում և խնձորենիներ տնկում։ Իմ գործն ավելի կարևոր է։ Ես տնկում եմ կաղնիներ, ծփիներ, թխկիներ և այլ ծառեր՝ կաղամախի, շագանակենի, մայրի։ Ես ոչ թե պտուղներ եմ ստեղծում ստամոքսի համար, այլ՝ օդ թոքերի համար։ Մարդու հավատը չի գալիս, թե որքան թթվածին կավելանա, երբ վերջապես աճեն այդ բոլոր ծառերը։

Նա հիշեց Մարս հասնելու առաջին օրը։ Ուրիշ հազարավորների նման դիտում էր մարսյան խաղաղ առավոտը և մտածում. «Ինչպե՞ս եմ վարժվելու այստեղ։ Ի՞նչ եմ անելու։ Իմ սրտով աշխատանք կգտնե՞մ»։

Եվ կորցրեց գիտակցությունը։

Ինչ֊որ մեկը նրա քթին անուշադրի սպիրտով լի սրվակ մոտեցրեց, նա հազաց և ուշքի եկավ։

— Ոչինչ, կկազդուրվեք,— ասաց բժիշկը։

— Իսկ ի՞նչ կատարվեց ինձ հետ։

— Այստեղ օդը շատ նոսր է։ Ոմանք դժվար են հարմարվում։ Հավանաբար, դուք պետք է Երկիր վերադառնաք։

— Ոչ,— նա նստեց, բայց նույն պահին էլ աչքերը մթնեցին, և Մարսը կարծես փախավ ոտքերի տակից։ Ռունգերը լայնացել էին, նա թոքերին ստիպում էր ագահորեն ներս քաշել դատարկությունը։— Ես կվարժվեմ։ Ես պետք է մնամ։

Նրան հանգիստ թողեցին։ Նա պառկել էր, շնչում էր, ինչպես ավազին ընկած ձուկը և մտածում. «Օ՜դ, օ՜դ, օ՜դ։ Նրանք ինձ ուզում են ետ ուղարկել օդի պատճառով»։ Եվ շրջեց գլուխը, որպեսզի տեսնի Մարսի հովիտներն ու բլուրները։ Նայեց և տեսավ, որ աչքը ինչքան կտրում է՝ ոչ մի ծառ չկա։ Չորս կողմը համատարած արգավանդ սևահող էր, բայց ոչ մի կանաչ շյուղ։ «Օ՜դ,— մտածում էր նա՝ աղմուկով ներս քաշելով անգույն դատարկությունը,— օ՜դ, օ՜դ»։ Նույնիսկ բլուրների գագաթներին, ստվերոտ լանջերին, նույնիսկ գետափին՝ ո՛չ ծառ կար, ո՛չ խոտ։ Պատասխանը ծնվեց ոչ թե գլխում, այլ կոկորդում և թոքերում։ Եվ այդ միտքը մի ումպ մաքուր թթվածնի պես իսկույն զորացրեց նրան։ Ծառեր ու խոտ։ Նա նայեց իր ձեռքերին և ափերը վերև շրջեց։ Նա խոտ կցանի և ծառ կտնկի։ Ահա նրա աշխատանքը՝ պայքարել այն ամենի դեմ, ինչը կարող է խանգարել իր այստեղ մնալուն։ Ինքը հատուկ պատերազմ կհայտարարի Մարսի դեմ՝ կենսաբանական պատերազմ։ Հնագույն մարսյան հողի բույսերը միլիոնավոր հազարամյակների ընթացքում այլասերվել և ոչնչացել էին։ Իսկ եթե տնկեր նոր տեսակներ, երկրագնդում աճող ծառեր՝ ճյուղառատ պատկառուկներ, լացող ուռիներ, մագնոլիաներ, հզոր էվկալիպտներ... ի՜նչ կլինի։ Միայն ենթադրել կարելի է, թե ինչ հանքային հարստություններ է թաքցնում այստեղի հողը, որովհետև հին պարտեզները, ծաղիկները, թփերը և ծառերը ուժասպառվելուց էին ոչնչացել։

— Ես պետք է ոտքի կանգնեմ,— բացականչեց նա,— պետք է տեսնեմ Կազմակերպչին։

Ամբողջ կես օր Կազմակերպչի հետ որոշում էին, թե որ բույսերը կարելի է աճեցնել։ Ամիսներ, եթե ոչ տարիներ են հարկավոր, որպեսզի սկսեն տնկիներ գցել։ Սննդամթերքը սառած վիճակում թռչող սառցալուլաների մեջ բերվում է Երկրից։ Միայն մի քանի սիրողներ հիդրոպոնիկ եղանակով այգիներ են աճեցրել։

— Այնպես որ, առայժմ ինքնուրույն գործենք,— ասաց Կազմակերպիչը,— հնարավորին չափ սերմեր կհայթայթենք, նաև՝ որոշ գործիքներ։ Հիմա հրթիռներում նեղվածք է։ Քանի որ առաջին ավանները հանքերի հետ են կապված, վախ ունեմ, որ կանաչ տնկարկների ձեր ծրագիրը հաջողությամբ չպսակվի։

— Բայց դուք ինձ թույլ կտա՞ք։

Նրան թույլատրեցին, հատկացրին մի մոտոցիկլ։ Նա ծանրոցատեղը լցրեց սերմերով ու տնկիներով, գնում էր ամայի հովիտները, թողնում էր մոտոցիկլը և աշխատելով, ոտքով առաջ էր շարժվում։

Այդ ամենը սկսվեց երեսուն օր առաջ, և այդ օրից սկսած՝ նա ոչ մի անգամ ետ չէր նայել։ Ետ նայել կնշանակեր՝ ընկճվել։ Անսովոր չոր եղանակ էր և հազիվ թե որևէ սերմ ծլած լիներ։ Չորս շաբաթվա ջանքերը ապարդյո՞ւն։ Նա նայում էր միայն առաջ, առաջ էր շարժվում ընդարձակ, արևոտ հովտով՝ ավելի ու ավելի հեռանալով Առաջին քաղաքից և սպասում, սպասում էր, թե երբ է անձրև տեղալու։

... Նա ծածկոցը քաշեց ուսերին, չոր բլուրների վրա կուտակվում էին ամպերը։ Մարսը անկայուն է, ինչպես ժամանակը։ Արևախանձ բլուրները պատվում էին գիշերային սառնությամբ, և նա մտածում էր հարուստ սևահողի մասին՝ այնքան սև ու փայլուն, որ քիչ էր մնում ինքն իրեն կոշտուկների վերածվեր, մտածում էր սրսուռ հողի մասին, որից կարող էին լոբու ահռելի ցողուներ աճել, պատիճներից հսկայական չտեսնված հատիկներ թափվեին ու դղրդացնեին հողը։

Կիսանիրհ խարույկը մոխրանում էր։ Օդը շարժվեց, հեռվում կարծես սայլ էր դղրդում՝ ամպրոպ էր։ Անսպասելի խոնավության հոտ եկավ։ «Այս գիշեր,— մտածեց նա և ձեռքը մեկնեց ստուգելու՝ անձրև գալի՞ս է, թե ոչ,— այս գիշեր»։

* * *

Ինչ֊որ բան ընկավ հոնքին։ Նա արթնացավ։

Քթի վրայից դեպի շրթունքը սահեց մի կաթիլ։ Երկրորդն ընկավ աչքը և մի պահ մշուշեց այն։ Երրորդը դիպավ այտին։

Անձրև...

Սառը, փաղաքուշ, թեթև թափվում էր բարձր երկնքից, ինչպես կենաց հեղուկ, որ բուրում էր կախարդանքով, աստղերի, օդի բույրերով, որ իր հետ բերում էր սև փոշի, լեզվի վրա նույն համն էր թողնում, ինչ հին խերեսը։

Անձրև։

Նա նստեց։ Ծածկոցը իջավ, բամբակյա երկնագույն վերնաշապիկի վրա մութ բծեր երևացին։ Կաթիլները հետզհետե խոշորանում էին։ Խարույկն այնպիսի տեսք ուներ, կարծես մի անտեսանելի գազան կրակը տրորելով, վրան պար էր եկել, ու մնացել էր միայն թանձր ծուխը։ Անձրև տեղաց։ Հսկայական սև երկնակամարը հանկարծ ճեղքվեց վեց երկնագույն մասերի և փլվեց։ Նա տեսավ տասնյակ միլիարդավոր շիթեր։ Ցած թափվելիս նրանք օդում մնացին ճիշտ այնքան, որքան պահանջվում էր, որպեսզի էլեկտրական լուսանկարիչը պատկերելու համար որսա պահը։ Նորից մառախուղ և ջուր, ջուր...

Նա թրջվել էր մինչև ոսկորները, բայց նստել ու ծիծաղում էր դեմքը վեր պահած, և կաթիլները զարնվում էին քունքերին։

Նա ծափ զարկեց, վեր թռավ և պտտվեց իր փոքրիկ ճամբարի շուրջը։ Գիշերվա ժամը մեկն էր։ Անձրևը գալիս էր երկու ժամ անընդմեջ, հետո դադարեց։ Երևացին մաքուր լվացված աստղերը, պայծառ, ինչպես երբեք։

Բենջըմին Դրիսքըլը ցելոֆանե պայուսակից չոր հագուստ հանեց, հագավ, պառկեց և երջանիկ քուն մտավ։

* * *

Արևը դանդաղ դուրս եկավ բլուրների արանքից։ Ճառագայթները պատնեշը հաղթահարելով՝ մեղմորեն շոյեցին գետինը և արթնացրին Դրիսքըլին։

Նա մի քիչ էլ ճմլկոտվեց վեր կենալուց առաջ։ Մի ամբողջ ամիս, երկար ու շոգ ամիս աշխատել էր, աշխատել ու սպասել... Բայց այսօր ոտքի ելնելով, առաջին անգամ շրջվեց այն կողմը, որտեղից եկել էր։

Առավոտը կանաչ էր։

Որքան աչքը կտրում էր, դեպի երկինք էին ձգվում ծառերը։ Ոչ թե մեկ֊երկու, ոչ թե տասնյակ, այլ հազարավոր ծառեր, որ տնկել էր ինքը։ Եվ ոչ թե մանր֊մունր թփեր, բարակ շիվեր, այլ հզոր բներով, շենքերի բարձրության հսկայական ծառեր, կանաչ֊կանա՜չ, վիթխարի, կլոր, փարթամ սաղարթով, որ արծաթավուն երանգ ուներ, քամուց շրշացող տերևներով, բլրալանջերին աճած ծառերի երկար շարքեր, կիտրոնի ծառեր ու լորենիներ, կարմրածառեր ու պատկառուկներ, կաղնիներ ու ծփիներ, թխկիներ, բարդիներ, թեղիներ, հաճարենիներ, խնձորենիներ, նարնջի ծառեր, էվկալիպտներ՝ աճած հորդ անձրևից և սնված օտար կախարդական հողով։ Նրա աչքերի առջև նոր շյուղեր էին աճում, նոր բողբոջներ էին պայթում։

— Անհավանակա՜ն է,— բացականչեց Բենջըմին Դրիսքըլը։

Բայց հովիտը և առավոտը կանաչ էին։

Հապա օ՜դը...

Ամենուր, կենարար հոսանքի նման, ինչպես լեռնային գետ, հորդում էր թարմ օդը, թթվածինը, որ ստեղծում էին կանաչ ծառերը։ Ուշադիր նայելիս երևում էին դրանց վճիտ կոհակները։ Թարմ, մաքուր, կանաչ, զով թթվածինը հովիտը դարձրել էր գետի ավազան։

Եվս մի վայրկյան, և քաղաքում կբացվեն դռները, մարդիկ դուրս կվազեն թթվածնի հրաշքին ընդառաջ, կուլ կտան, կշնչեն լիաթոք, այտերը կվարդագունեն, քթները կսառչեն, թոքերը նորից ուժ կառնեն, սրտները կարագանան, իսկ հոգնած մարմինները կհանձնվեն պարի տարերքին։

Բենջըմին Դրիսքըլը խոր֊խոր շնչեց խոնավ կանաչ օդը և ուշակորույս եղավ։

Մինչ նա ուշքի կգար, դեպի դեղին արևը ձգվեց էլի հինգ հազար ծառ։

2002, օգոստոս

ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ

Կապույտ լեռներին չհասած, ճանապարհին Թոմաս Գոմեսը կանգ առավ բենզինի մենավոր լցակայանի մոտ։

— Մենակությունից չե՞ս նեղվում, հայրիկ,— հարցրեց Թոմասը։

Ծերուկը փալասով մաքրեց փոքրիկ բեռնատարի հողմնապակին։

— Առանձնապես չէ։

— Իսկ ինչպե՞ս է, Մարսը դո՞ւր է գալիս։

— Լավ է, միշտ մի նոր բան կա։ Երբ անցած տարի առաջին անգամ եկա, ինքս ինձ ասացի՝ գալիքի մասին կանխագուշակումներ մի՛ արա, ոչինչ մի՛ պահանջիր, ոչնչից մի՛ զարմացիր։ Երկիրը պետք է մոռանանք, այն ամենը, ինչ եղել է, պետք է մոռանանք։ Հիմա հարկավոր է ուշադիր լինել, վարժվել և հասկանալ, որ այստեղ ամեն ինչ այնպես չէ, այլ է։ Այո, այստեղ միայն մի եղանակ է, մարսյան եղանակ. ցերեկը դժոխային շոգ, գիշերը՝ դժոխային ցուրտ։ Իսկ անսովոր ծաղիկները, անսովոր անձրևը, ամեն քայլի մի անսպասելի բան կա։ Ես եկել էի հանգստանալու, մտածում էի՝ կապրեմ այնպիսի մի տեղ, ուր ամեն ինչ այլ կլինի։ Ծեր մարդու համար միջավայրը փոխելը շատ կարևոր է։ Ջահելները նրա հետ խոսելու հավես չունեն, ուրիշ ծերուկները նրան ձանձրացնում են։ Ես էլ գլխի ընկա, որ լավագույն ելքն ինձ համար այնպիսի անսովոր տեղ գտնելն է, որ եթե չծուլանաս ու շուրջդ նայես, ամենուր զվարճություններ տեսնես։ Այ, ընտելացել եմ այս լցակայանին։ Եթե գործից հոգնեմ, այստեղից դուրս կգամ և կգնամ մի որևէ հին մայրուղի, որն այսպես բանուկ չէ։ Ինձ հարկավոր է միայն ապրուստ վաստակել, այնպես որ ժամանակ մնա շուրջդ նայելու, նաև խորհելու, որ ամեն ինչ այլ կերպ է։

— Վատ չես մտածել, ծերուկ,— ասաց Թոմասը։ Նրա թուխ ձեռքերը հանգստանում էին ղեկին։ Նա հիանալի տրամադրության մեջ էր։ Տասն օր անընդմեջ նա աշխատել էր նոր ավաններից մեկում, հիմա երկու հանգստյան օր ուներ և մեկնում էր տոնակատարությանը մասնակցելու։

— Ես այլևս ոչնչից չեմ զարմանում,— շարունակեց ծերունին,— միայն նայում եմ և վերջ։ Կարելի է ասել՝ տպավորություններ եմ կուտակում։ Եթե Մարսը այնպես, ինչպես որ կա, քո ճաշակով չէ, ավելի լավ է Երկիր վերադառնաս։ Այստեղ ամեն ինչ գլխիվայր է՝ հողը, օդը, ջրանցքները, բնիկները (ճիշտ է, ես ոչ ոքի դեռ չեմ տեսել, բայց ասում են, որ թափառում են ինչ֊որ տեղ), ժամացույցները։ Նույնիսկ իմ ժամացույցը անկարգություն է անում։ Այստեղ նույնիսկ ժամանակը գլխիվայր է։ Երբեմն ինձ թվում է, թե ինձնից բացի ուրիշ ոչ մեկը չկա այս անիծյալ մոլորակում։ Ամայի է։ Երբեմն էլ թվում է՝ ութամյա տղեկ եմ, ճստիկ, իսկ շուրջս ամեն ինչ հսկայական է։ Աստված վկա, մարդու համար սա ամենահարմար վայրն է։ Այստեղ ես առույգ եմ, ուղղակի երջանկացել եմ։ Գիտե՞ս, թե ինչ է Մարսը։ Նման է այն խաղալիքին, որ ինձ նվիրեցին ծննդյան տոներին, յոթանասուն տարի առաջ՝ գեղադիտակ էր կոչվում. ներսում ապակու կտորտանքներ էին, ուլունքներ, զանազան զիզի֊պիզիներ... Իսկ երբ նրա միջով նայում էիր արևին՝ շունչդ բռնվում էր։ Ի՜նչ նախշեր էին։ Ա՛յ այդպիսին է Մարսը։ Հիացիր և մի՛ պահանջիր, որ այլ կերպ լինի։ Տե՜ր աստված, գիտե՞ս, որ այս մայրուղին մարսեցիները տասնվեց դար առաջ են կառուցել և կարգին վիճակում է։ Մի դոլար ու հիսուն սենթ ես տալու։ Շնորհակալություն և բարի գիշեր։

Թոմասը սլացավ հին մայրուղով, քթի տակ խնդմնդալով։

Դա մի երկար ճանապարհ էր լեռների ու խավարի միջով. նա ձեռքից բաց չէր թողնում ղեկը, միայն երբեմն զամբյուղից սառնաշաքար էր հանում։ Արդեն մի ժամ գնում էր, բայց չէր հանդիպել ոչ մի մեքենա, ոչ մի լույս, միայն ճանապարհի ժապավենն էր ձգվում, շարժիչն աղմկում էր, շուրջը խաղաղ Մարսն էր։

Միշտ խաղաղ Մարսն այս գիշեր ավելի անաղմուկ էր, քան երբևէ։ Թոմասի կողքով սահում էին անապատները, չորացած ծովերը և դեպի աստղերը միտող լեռնագագաթները։

Այդ գիշեր օդում զգալի էր Ժամանակի բույրը։ Նա ժպտաց, մտովի գնահատելով իր ստեղծած պատկերը։ Վատ միտք չէ։ Իսկապես, ինչպե՞ս է բուրում Ժամանակը, նրանից փոշու, ժամացույցների, մարդկանց հոտ է գալիս։ Մտածենք, թե ինչպե՞ս է հնչում Ժամանակը. ջրի կաթիլքի նման, որ շիթ առ շիթ հոսում է մութ քարանձավում։ Կանչող ձայնի նման է, դատարկ արկղի կափարիչին թափվող հողի թմփոցի։ Անձրևի նման է։ Շարունակենք և հարցնենք, թե ինչի նման է Ժամանակը. ձյան պես է, որ անաղմուկ իջնում է մութ ջրհորը կամ՝ հին համր կինոնկարի, որտեղ հարյուր միլիարդավոր անձինք նոր տարվա օդապարիկների պես ընկնում են ցած՝ անէություն։ Ահա թե ինչպես է բուրում Ժամանակը և թե ինչ տեսք ու ձայն ունի։ Իսկ այս գիշեր, Թոմասը ձեռքը հանեց պատուհանից, նույնիսկ թվում է՝ կարելի է շոշափել Ժամանակը։

Նա բեռնատար էր քշում Ժամանակի լեռներում։ Պարանոցը ծակեց, և Թոմասը ուշադիր առաջ նայելով՝ ուղղվեց։ Նա մտավ փոքր, մարսյան մեռած քաղաքը, անջատեց շարժիչը և հայտնվեց շրջապատող ամայության մեջ։ Շունչը պահած, նա նայում էր լուսնի լույսով ողողված ճերմակ շենքերին, որտեղ արդեն շատ դարեր մարդիկ չէին ապրում։ Հիանալի, անթերի շենքեր, թեկուզ ավերված, բայց միևնույն է՝ սքանչելի։

Շարժիչը միացնելով, Թոմասը էլի մի մղոն անցավ, հետո նորից կանգ առավ, իջավ, վերցրեց ուտելիքի զամբյուղը և բարձրացավ թմբի վրա, որտեղից կարելի էր հայացքով ընդգրկել փոշեծածկ քաղաքը։ Բացեց թերմոսը և մի գավաթ սուրճ լցրեց։ Նրա կողքով մի բու թռավ։ Լավ էր զգում իրեն, խաղաղ։ Հինգ րոպե անց Թոմասը ինչ֊որ ձայն լսեց։ Վերևում, այնտեղ, ուր հին խճուղին անհետանում էր շրջադարձի ետևում, ինչ֊որ շարժում նկատեց, աղոտ լույս, հետո շրշյուն լսվեց։ Գավաթը ձեռքում բռնած՝ Թոմասը շրջվեց։

Լեռներից ինչ֊որ տարօրինակ բան էր մոտենում։

Դեղնականաչավուն միջատի նմանվող մեքենա էր, որ զմրուխտի պես շողալով՝ սահուն հատում էր օդը, փայլում էին սուտակե աչքերը։ Մեքենայի վեց ոտքերը հպվում էին մայրուղուն նոսր անձրևի մարող խշշոցով, իսկ ետնամասից իր մեղրագույն աչքերն էր Թոմասին հառել մի մարսեցի. նայում էր, ինչպես ջրհորի մեջ են նայում։

Թոմասը պարզեց ձեռքը և մտովի արդեն գոռացել էր՝ «ողջո՜ւյն», բայց շուրթերը չէին շարժվել, քանի որ դիմացինը մարսեցի էր։ Բայց Թոմասը լողացել էր Երկրի կապույտ գետերում, որի ափերով անցնում էին անծանոթ մարդիկ, օտար մարդկանց հետ սեղան էր նստել օտար տներում, և միշտ նրա լավագույն զենքը եղել էր ժպիտը։ Նա իր հետ ատրճանակ չէր վերցնում։ Այժմ էլ Թոմասը դրա կարիքը չէր զգում, թեկուզ սրտի խորքում վախ կար։ Մարսեցին էլ ձեռքում ոչինչ չուներ։ Սառն օդի միջով նրանք մի պահ նայեցին միմյանց։

Առաջինը Թոմասն ուշքի եկավ.

— Ողջո՜ւյն,— գոչեց նա։

— Ողջո՜ւյն,— պատասխանեց մարսեցին իր լեզվով։

Նրանք իրար չհասկացան։

— Դուք ասացիք՝ ողջո՞ւյն,— հարցրին երկուսը միաժամանակ։

— Ի՞նչ ասացիք,— շարունակեց յուրաքանչյուրը իր լեզվով։

Երկուսն էլ խոժոռվեցին։

— Դուք ո՞վ եք,— անգլերեն հարցրեց Թոմասը։

— Ի՞նչ եք անում այստեղ,— հարցրեց անծանոթը։

— Ո՞ւր եք գնում,— հարցրին երկուսը մտահոգ։

— Իմ անունը Թոմաս Գոմես է։

— Ինձ անվանում են Մյու Քա։

Նրանք միմյանց չէին հասկանում, բայց յուրաքանչյուրը ներկայանալիս մատով խփում էր կրծքին, և իմաստը պարզ էր։

Հանկարծ մարսեցին ծիծաղեց.

— Սպասեք։

Թոմասը այնպիսի զգացողություն ունեցավ, որ ինչ֊որ բան դիպավ գլխին։

— Այ այսպես,— անգլերեն ասաց մարսեցին։— Հիմա գործներս հաջող կընթանան։

— Դուք այդպես շո՞ւտ սովորեցիք իմ լեզուն։

— Ո՜չ, ի՞նչ եք ասում։

Երկուսն էլ չիմանալով ինչ անել, նայում էին Թոմասի ձեռքի տաք սուրճով լի բաժակին։

— Նորությո՞ւն է,— հարցրեց մարսեցին, զննելով նրան ու գավաթը, և հավանորեն երկուսին էլ նկատի առնելով։

— Կխմե՞ք մի գավաթ,— առաջարկեց Թոմասը։

— Որքան բարի եք։

Մարսեցին դուրս սահեց իր մեքենայից։ Երկրորդ բաժակը լցվեց տաք սուրճով։ Թոմասը մոտեցրեց մարսեցուն։ Նրանց ձեռքերը հանդիպեցին և ինչպես մառախուղի միջից, անցան մեկը մյուսի միջով։

— Տե՜ր աստված,— բացականչեց Թոմասը և վայր գցեց գավաթը։

— Օ՜, երկնային ուժեր,— ասաց մարսեցին իր լեզվով։

— Տեսա՞ք, ինչ եղավ,— շշնջացին նրանք։

Երկուսն էլ վախից քարացել էին։

Մարսեցին կռացավ, բայց ոչ մի կերպ չէր կարողանում վերցնել գավաթը։

— Աստվա՜ծ իմ,— բացականչեց Թոմասը։

— Տե՛ս է,— մարսեցին կրկին ու կրկին փորձում էր վերցնել գավաթը, ապարդյուն։

Նա ուղղվեց, մի պահ մտածեց, հետո գոտուց արձակեց դանակը։

— Հե՜յ,— գոռաց Թոմասը։

— Դուք չհասկացաք, բռնե՛ք,— ասաց մարսեցին և դանակը նետեց։

Թոմասն ագուցեց ձեռքերը, բայց դանակն անցավ նրանց միջով և վայր ընկավ։ Նա ուզում էր վերցնել, բայց չկարողացավ ու ցնցվելով ընկրկեց։

Նա նայեց երկնքի հենքին կանգնած մարսեցուն։

— Աստղերը,— ասաց Թոմասը։

— Աստղերը,— արձագանքեց մարսեցին՝ Թոմասին նայելով։

Մարսեցու մարմնի միջով փայլում էին վառ, ճերմակ աստղերը, նրա մարմինը կարծես զարդարված էր դրանցով, ինչպես մեդուզայի նուրբ կայծկլտուն թաղանթը։ Աստղերը մանուշակագույն աչքերի նման շողշողում էին մարսեցու կրծքին ու փորին, թանկարժեք քարերի պես՝ դաստակներին։

— Ես տեսնում եմ ձեր միջով,— ասաց Թոմասը։

— Ես էլ՝ ձեր միջով,— պատասխանեց մարսեցին, մի քայլ ընկրկելով։

Թոմասը շոշափեց իրեն, զգաց սեփական մարմնի ջերմությունը և հանգստացավ. «Ամեն ինչ կարգին է,— մտածեց նա,— ես կամ»։

Մարսեցին ձեռքը դիպցրեց իր քթին, ապա շուրթերին։

— Ես անմարմին չեմ,— ցածրաձայն ասաց նա,— կենդանի եմ։

Թոմասը մտահոգ նայեց նրան։

— Եթե ես կենդանի եմ, ուրեմն դուք մեռած եք։

— Ոչ, դուք։

— Տեսիլք եք։

— Ուրվական եք։

Նրանք մատով մեկը մյուսին էին ցույց տալիս, և աստղերի լույսը նրանց վերջույթներում շողում էր ու երփներանգվում, ինչպես դաշույնի, սառցալուլայի կամ լուսատտիկի փայլը։ Նրանք նորից ստուգեցին իրենց զգայարանները, և յուրաքանչյուրը համոզվեց, որ ողջ֊առողջ է, հուզված, սրտատրոփ, շփոթված, զարմացած, իսկ մյուսը՝ օ, այո, անիրական է, այն տեսլական հատվածակողմը, որը որսում և ճառագայթում է հեռավոր աշխարհների լույսը...

«Ես հարբած եմ,— ինքն իրեն ասաց Թոմասը,— վաղը ոչ մեկին չեմ պատմի այս մասին, ոչ մեկին»։

Նրանք կանգնել էին հին մայրուղու վրա. երկուսն էլ անշարժ էին։

— Դուք որտեղի՞ց եք,— վերջապես հարցրեց մարսեցին։

— Երկրից։

— Դա ինչ բան է։

— Այնտեղ է,— Թոմասը գլխի շարժումով ցույց տվեց երկինքը։

— Վաղո՞ւց։

— Մի տարի առաջ ենք եկել, չե՞ք հիշում։

— Ոչ։

— Իսկ դուք, գրեթե բոլորդ, այդ ժամանակ մահացաք։ Երևի քչերն են փրկվել։

— Դա ճիշտ չէ։

— Իսկապես, բնաջնջվել եք։ Ինքս եմ տեսել դիակները։ Սևացած դիակներ սենյակներում, տներում, և բոլորը մեռած, հազարավոր մարմիններ։

— Ի՞նչ անհեթեթություն. մենք ապրում ենք։

— Պարոն, ձերոնց բոլորին հնձեց համաճարակը։ Տարօրինակ է, որ այդ մասին չգիտեք։ Դուք ինչ֊որ ձևով փրկվել եք։

— Ես չեմ փրկվել, ինչի՞ց պետք է փրկվեի։ Ինչե՜ր եք ասում։ Ես գնում եմ Էնիալյան լեռների մերձակա ջրանցքի տոնին։ Նախորդ գիշերն էլ այնտեղ էի։ Մի՞թե չեք տեսնում քաղաքը,— մարսեցին պարզեց ձեռքը։

Թոմասը նայեց և ավերակներ տեսավ։

— Բայց այս քաղաքը մեռել է հազարավոր տարիներ առաջ։

Մարսեցին ծիծաղեց.

— Մեռա՞ծ է։ Երեկ այնտեղ եմ գիշերել։

— Իսկ ես նախորդ շաբաթ էի այնտեղ, անցած շաբաթ էլ և միայն ավերակներ էին։ Տեսնո՞ւմ եք ջարդված սյուները։

— Ջարդվա՞ծ։ Հրաշալի տեսնում եմ՝ ուղիղ, սլացիկ սյուներ են։

— Փողոցում փոշուց բացի ոչինչ չկա,— ասաց Թոմասը։

— Փողոցները մաքուր են։

— Ջրանցքները վաղուց չորացել են, դատարկ են։

— Ջրանցքները լի են նարդոսի գինով։

— Քաղաքը մեռած է։

— Քաղաքը ապրում է,— առարկեց մարսեցին բարձր ծիծաղելով,— դուք սխալվում եք։ Տեսնո՞ւմ եք տոնակատարության լույսերը։ Այնտեղ հրաշալի մակույկներ են՝ նրբագեղ, ինչպես կանայք, և հրաշալի կանայք, որ նուրբ են մակույկների պես։ Ավազագույն մաշկով կանայք, ձեռքներին ալ ծաղիկներ։ Ես տեսնում եմ նրանց, տեսնում եմ ինչպես են վազում փողոցներով, այստեղից շատ փոքր են երևում։ Ես էլ այնտեղ եմ գնում, տոնին մասնակցելու։ Ամբողջ գիշերը մենք ջրանցքում կնավարկենք, կերգենք, կխմենք, կսիրենք։ Մի՞թե չեք տեսնում։

— Պարոն, այս քաղաքը մեռած է չորացած մողեսի պես։ Մերոնցից ում ուզում եք հարցրեք։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ես գնում եմ Գրին֊սիթի, Իլինոյսի խճուղու նոր բնակավայրը, վերջերս ենք կառուցել։ Իսկ դուք ինչ֊որ բան խառնում եք։ Մենք միլիոն քառակուսի ոտնաչափ Օրեգոնյան լավագույն փայտի տախտակ ենք բերել, մի քանի տասնյակ տոննա պողպատյա մեխեր և երկու ավան ենք կառուցել, այնպիսիք, որ աչքդ չես ուզում կտրել։ Այսօր նրանցից մեկի ավարտն ենք նշում։ Երկրից երկու տիեզերանավեր են ժամանելու, մեր կանայք և հարսնացուներն են գալիս։ Ժողովրդական պարեր կլինեն, վիսկի...

Մարսեցին ցնցվեց։

— Ասում եք՝ այն կողմո՞ւմ։

— Այո, այնտեղ, որտեղ հրթիռներն են,— Թոմասը նրան մոտեցրեց թմբի ծայրին և ներքև ցույց տվեց,— տեսնո՞ւմ եք։

— Ոչ։

— Գրողը տանի, այնտեղ են, երկար, արծաթագույն։

— Չեմ տեսնում։

Հիմա էլ Թոմասը ծիծաղեց։

— Դուք կույր եք։

— Ես հրաշալի տեսողություն ունեմ, այդ դուք չեք տեսնում։

— Լավ, իսկ նոր ավանը տեսնո՞ւմ եք։

— Ոչինչ չեմ տեսնում օվկիանոսից բացի, հիմա էլ տեղատվություն է։

— Միստր, այդ օվկիանոսը գոլորշիացել է քառասուն դար առաջ։

— Դե, այդ արդեն չափազանց է։

— Բայց ճիշտ է, հավատացնում եմ։

Մարսեցու դեմքը լրջացավ.

— Սպասեք, դուք իսկապե՞ս չեք տեսնում իմ նկարագրած քաղաքը։ Ճերմակ, ճերմակ սյուներ, նրբագեղ մակույկներ, տոնական հրավառություն, ես բոլորը այնպես պարզ եմ տեսնում։ Հապա լսեք։ Ես նույնիսկ նրանց երգն եմ լսում։ Այնքան էլ հեռու չեն։

Թոմասը ականջ դրեց և շարժեց գլուխը։

— Ո՛չ։

— Իսկ ես,— ասաց մարսեցին,— չեմ տեսնում ձեր նկարագրածը։

Նրանք նորից, սրսփացին, կարծես նրանց մարմինները ծակծկեցին սառցե ասեղներով։

— Իսկ գուցե...

— Ի՞նչ։

— Դուք ասացիք՝ «երկնքից»։

— Երկրից։

— Երկիրը դատարկ հնչյուն է,— ասաց մարսեցին,— բայց մի ժամ առաջ, երբ ես անցնում էի լեռնանցքով,— նա շոշափեց պարանոցը,— ես զգացի...

— Սառնությո՞ւն։

— Այո։

— Եվ հիմա՞ էլ։

— Այո, նորից ցուրտ է։ Ինչ֊որ տարօրինակ բան է կատարվել աշխարհի, լեռների, ճանապարհի հետ, ինչ֊որ անսովոր բան։ Եվ լույսը, և ճանապարհը այն չեն, և ես այնպիսի զգացում ունեցա, կարծես տիեզերքի վերջին բնակիչն եմ։

— Ինձ հետ էլ նույնը կատարվեց,— ասաց Թոմասը հուզված, նա կարծես զրուցում էր հին, լավ բարեկամի հետ, վստահելով նրան թանկ մի գաղտնիք։

Մարսեցին փակեց աչքերը և նորից բացեց։

— Այստեղ կարող է մի բացատրություն լինել։ Այստեղ Ժամանակի հարց է։ Այո՛, այո՛, դուք Անցյալի տեսապատրանքն եք։

— Ո՛չ, այդ դուք եք Անցյալից,— ասաց երկրացին մտածելուց հետո։

— Ի՜նչ վստահ եք։ Կարո՞ղ եք ապացուցել, թե ով է Անցյալից, ով՝ Ապագայից։ Հիմա ո՞ր թվականն է։

— Երկու հազար երկու։

— Այսինքն՝ ես դրանից ի՞նչ հասկանամ։

Թոմասը մտածեց ու թոթվեց ուսերը։

— Ոչինչ։

— Նույնն է, որ ես ձեզ ասեմ, թե հիմա մեր տարեթվով 4462853 թվականն է։ Բառերը ոչինչ են, ավելի՝ քան ոչինչը։ Որտե՞ղ է ժամացույցը, ըստ որի կարող ենք որոշել աստղերի դիրքը։

— Բայց ավերակները փաստ են։ Նրանք ցույց են տալիս, որ ես Ապագան եմ, ես կենդանի եմ, իսկ դուք՝ մեռած։

— Իմ ամբողջ էությունը ժխտում է նման հնարավորությունը։ Իմ սիրտը զարկում է, ստամոքսս սնունդ է պահանջում, բերանս ծարավ է ջրի։ Ո՛չ, մեզնից ոչ մեկն էլ ո՛չ կենդանի է, ո՛չ մեռած։ Ի դեպ, ավելի շատ կենդանի ենք, քան մեռած։ Իսկ ավելի ճիշտ, մենք մեջտեղում ենք։ Ահա երկու ճամփորդ հանդիպել են գիշերը, ճանապարհին։ Երկու անծանոթ, որոնցից յուրաքանչյուրը իր ճանապարհն ունի։ Դուք ասում եք՝ ավերակնե՞ր։

— Այո, դուք վախենո՞ւմ եք։

— Ո՞վ է ուզում տեսնել Ապագան և ո՞վ երբևէ կտեսնի։ Մարդը կարող է միայն Անցյալին խորամուխ լինել, բայց որ... դուք ասում եք սյուները փլվել են, և ծովը ցամաքել է։ Ջրանցքները դատարկ են, աղջիկները մեռել են, ծաղիկները թոռոմել,— մարսեցին լռեց, հետո նորից նայեց քաղաքին,— բայց ահա նրանք։ Ես տեսնում եմ։ Եվ այդ էլ բավական է։ Նրանք սպասում են ինձ՝ ինչ էլ որ դուք ասեք։

Ճիշտ այդպես Թոմասին սպասում էին հրթիռները, ավանները և Երկրից եկած կանայք։

— Մենք երբեք համաձայնության չենք գա,— ասաց նա։

— Համաձայնենք համաձայնության չգալ,— առաջարկեց մարսեցին,— Անցյալ, Ապագա, մի՞թե միևնույնը չէ, միայն թե մենք երկուսս էլ կենդանի լինենք, չէ՛ որ այն, ինչ գալու է մեզնից հետո, միևնույն է՝ գալու է, վաղը լինի, թե տասը հազար տարի անց։ Որտեղի՞ց գիտեք, որ այս տաճարները ձեր քաղաքակրթության ավերակները չեն հարյուր դար հետո։ Չգիտեք։ Ուրեմն, էլ մի հարցրեք։ Սակայն գիշերը կարճ է։ Ահա տոնական հրավառությունն սկսվեց, թռչունները թռան։

Թոմասը մեկնեց ձեռքը։ Մարսեցին կրկնեց նրա շարժումը։

Նրանց ձեռքերը չդիպան, տարրալուծվեցին միմյանց մեջ։

— Մենք դեռ կհանդիպենք։

— Ո՞վ գիտե, գուցե, երբևէ։

— Կուզենայի ձեզ հետ մասնակցել ձեր տոնակատարությանը։

— Ես էլ կուզենայի ձեր նոր ավանում լինել, տեսնել տիեզերանավը, որի մասին պատմեցիք, տեսնել մարդկանց, լսել այն ամենի մասին, ինչ տեղի է ունենում։

— Ցտեսություն,— ասաց Թոմասը։

— Բարի գիշեր։

Իր կանաչ մետաղյա մեքենայով մարսեցին անաղմուկ սլացավ լեռները, իսկ երկրացին շրջեց իր բեռնատարն ու գնաց հակառակ ուղղությամբ։

— Տե՛ր աստված, այս ի՜նչ երազ էր,— հառաչեց Թոմասը, ձեռքը ղեկին դրած՝ մտածելով հրթիռների, կանանց, թունդ վիսկիի, վիրջինյան պարերի, սպասվող ուրախության մասին։

— Ի՜նչ տարօրինակ տեսիլք էր,— մտաբերեց մարսեցին. ավելացնելով արագությունը և մտածելով ջրանցքների, մակույկների, ոսկեաչ կանանց, երգերի մասին...

Մութ գիշեր էր։ Լուսինները դուրս էին եկել։ Միայն աստղերն էին առկայծում դատարկ մայրուղու վրա։ Ո՛չ ձայն կար, ո՛չ մեքենա, ո՛չ որևէ կենդանի արարած, ոչինչ։ Այդպես էր մինչև այդ ցուրտ գիշերվա վերջը։

ՏԻԵԶԵՐԱԳՆԱՑԸ

ԺՊԻՏԸ

Այս առավոտյան ժամը հինգին, երբ եղյամապատ գյուղերում դեռ կանչում էին աքաղաղները և ոչ մի տեղ կրակ չէր նշմարվում, քաղաքի հրապարակում արդեն հավաքվել էր մի հսկա բազմություն։ Ժամը յոթի մոտերքին շենքերի ավերակների վրա կախված մառախուղի պատառիկները հալվեցին վաղորդյան գունատ լույսի մեջ։ Երկու կամ երեք հոգիանոց փոքրիկ խմբերով մարդիկ լցրել էին ճանապարհները, այսօր շուկայի օրն էր և տոնակատարության օրը։

Տղան կանգնած էր զրույցով տարված տղամարդկանց ետևում։ Սրանց ձայները բարձր էին հնչում և թվում էր, թե սառն ու թափանցիկ օդի մեջ բառերը տարածվում են հեռո՜ւ֊հեռուները։ Տղան դոփում էր, փչում իր կարմրած ու ճաքճքած ձեռքերին և նայում կեղտոտ քրջեր հագած մարդկանց հսկա բազմությանը, որ հերթ էր կանգնած։

— Է՜յ, պստի՛կ, այսքան վաղ ի՞նչ գործ ունես այստեղ,— հարցրեց նրա ետևում կանգնած տղամարդը։

— Ուզում եմ տեղ բռնել հերթում,— պատասխանեց տղան։

— Ավելի լավ կլիներ հեռանայիր այստեղից և տեղդ զիջեիր այնպիսի մի մարդու, որը կհասկանար կատարվելիքը։

— Տղայի խաթրին մի՛ կպչիր,— շրջվեց զրուցողներից մեկը:

— Ես կատակեցի,— և մարդը շոյեց տղայի գլուխը։

Տղան բարկացած թափահարեց գլուխը։

— Ուղղակի զարմանում եմ, որ երեխաներն այսքան շուտ վեր են կենում իրենց անկողիններից։

— Ստիպված եմ քեզ ասելու, որ այս պստիկին արվեստը հետաքրքրում է,— պատասխանեց տղայի պաշտպանը, որի անունը Գրիգսբի էր։— Ի դեպ, անունդ ի՞նչ է, տղա՛։

— Թո՛մ։

— Ի՛նչ եմ ասում, Թոմ, տե՛ս, որ կարողանաս թքել ինչպես հարկն է, առանց վրիպելու, հը՞։

— Այն էլ ո՜նց։

Հերթի կանգնածները ծիծաղեցին։

Մի քանի քայլ այն կողմ հալից ընկած մի ծերունի ինչ֊որ խմիչք էր վաճառում ճաքճքած գավաթներով։ Քիչ հեռվում խարույկ էին վառել, և կրակի վրա, թիթեղյա ժանգոտած ամանում քլթքլթում էր կեղտագույն արգանակը։ Այդ արգանակը բնավ էլ նման չէր սուրճի։ Արգանակը պատրաստում էին քաղաքամերձ մարգագետիններից հավաքած հատապտուղներից և վաճառում գավաթը մի պեննիով։ Արգանակը հրաշալի տաքացնում էր մարդու սառած մարմինը, բայց դա էլ ոչ բոլորի գրպանին էր մատչելի։

Թոմը նայեց առաջ: Հերթն սկսվում էր քարե պատի ավերակների մոտից։

— Լսել եմ, որ կինը ժպտում է,— ասաց նա։

— Ճիշտ է,— պատասխանեց Գրիգսբին։

— Լսել եմ, որ կինը ներկերով է նկարված կտավի վրա։

— Ճիշտ է։ Միայն թե, իմ կարծիքով, դա իսկականը չէ։ Ասում են իսկականը շատ ու շատ վաղուց նկարված է եղել փայտի վրա։

— Ես լսել եմ, որ իբր չորս հարյուր տարի առաջ։

— Գուցե և ավելի: Ո՛վ գիտե, թե հիմա որ թվականն է։

— 2061։

— Ասում են, տղաս, որ 2061, իսկ ասել կարող են ամեն բան։ Փչո՜ց է։ Գուցե հիմա 3000 թվականն է, գուցե՝ 5000, որտեղի՞ց իմանամ։ Այնպիսի ապուր են եփել, որ մեզ ժառանգություն են մնացել միայն բեկորներ ու ավերակներ։

Նրանք դանդաղ առաջ շարժվեցին սալահատակի սառը քարերի վրայով։

— Դեռ երկա՞ր ենք կանգնելու,— անհամարձակ հարցրեց Թոմը։

— Չէ՛, հիմա արդեն՝ չէ՛։ Մի քանի րոպե միայն։ Նրա շուրջը չորս պղնձե սյուն են խփել, թավշյա մի թոկ էլ ձգել են, որպեսզի ժողովուրդը շատ չմոտենա նկարին։ Այնպես որ, տղաս, ականջիդ օղ արա, նկարը քարկոծելն արգելված է։

— Այո, սը՛ր։

Արևն այնքան բարձրացավ, որ շոգը մարդկանց ստիպեց հանել իրենց կեղտոտ վերարկուներն ու ճենճոտ գլխարկները։

— Իսկ ինչո՞ւ ենք հերթ կանգնել,— հարցրեց Թոմը։— Միայն նրա վրա թքելո՞ւ համար։

Գրիգսբին հայացքը հեռացրեց տղայից ու նայեց երկնքին։

— Է՛հ, Թոմ, մեր կանգնելն արժե,— և նա սովորություն դարձած շարժումով ձեռքը տարավ աստված գիտե թե երբ պատռված վերարկուի գրպանը, սիգարեթ հանելու, մի բան, որը վաղուց վերացել և հուշ էր դարձել։

Թոմը հաճախ էր այդպիսի շարժումներ տեսել։

— Տեսնո՞ւմ ես, Թոմ, ինչ խաղ են խաղացել մեր գլխին։ Բանը ոչ թե անցյալից մնացած ժառանգության նկատմամբ ունեցած ատելությունն է։ Կարո՞ղ ես ինձ բացատրել, թե ինչպե՛ս եղավ, որ գլորվեցինք այս վիհը, որտեղ քաղաքների փոխարեն միայն ավերակներ են, ճանապարհները՝ խառնաշփոթ դարուփոսեր, իսկ դաշտերը մինչև հիմա էլ գիշերները լուսարձակվում են ռադիոակտիվությունից։ Ասելս այն է, որ ժամանակին շատ զզվելի ապուր են եփել մարդիկ։

— Այո՛, ճիշտ է, սը՛ր։

— Հենց դրա համար էլ, Թոմ, ատում ենք այն ամենը, ինչ մեզ հասցրել է այս փորձանքին։ Մարդու բնույթն է այդպես։ Գուցե սխալ բան եմ ասում, բայց մարդու բնույթը այդպես է։

— Կարծեմ մենք ատում ենք ամեն բան, առանց բացառության,— ասաց Թոմը։

— Ճիշտ է։ Ատում ենք այն ամբողջ գարշելի ելուզակախումբը, որ ժամանակին կառավարել է աշխարհը։ Սրանց պատճառով է, որ հիմա քաղցած ենք, դողում ենք ցրտից և քարանձավներում ենք պատսպարվել։ Էլ չեմ ասում, որ ոչ խմում ենք, ոչ ծխում, և ոչի՛նչ, ոչի՛նչ չենք անում, բացառությամբ տոնակատարություններին մասնակցելուց։ Այո՛, Թոմ, տոնակատարություններն են միայն մեզ մնացել։

Եվ Թոմը հիշեց, թե ինքը ինչպիսի տոնակատարությունների է մասնակցել անցած տարիներին։ Մի անգամ, հրապարակում, նրանք գրքեր էին պատառոտում և այրում։ Այն ժամանակ բոլորը հարբեցին և զվարճացան մինչև հալից ընկնելը։ Իսկ գիտության տոնի օրը, սրանից մեկ ամիս առաջ, նրանք քարշ տալով հրապարակ բերեցին վերջին ավտոմեքենան։ Մարդիկ վիճակ գցեցին, և նրանց, ում բախտը բերեց, թույլ տրվեց մեկական անգամ ծանր մուրճով հարվածել ավտոմեքենային։

— Ասում ես՝ հիշո՞ւմ եմ այդ տոնակատարությունը, Թոմ։ Իհարկե, հիշում եմ. այն էլ ինչպե՜ս։ Ախր ինձ բախտ վիճակվեց ջարդուփշուր անել դիմապակին։ Այո՛, այո՛, դիմապակին։ Ուզում ես հավատա, ուզում ես՝ ոչ։ Է՛հ, ինչպիսի՜ զրնգոց դուրս եկավ հա՜. «զը֊րը՜նգ»։

Եվ Թոմին թվաց, թե պատմողի ականջներում մինչև հիմա ձայն է տալիս կոտրված ապակու զրնգոցը։

— Իսկ Բիլ Հենդերսոնին հանձնարարեցին շարժիչը տեղահան անել։ Նա տաքացած գործի կպավ և տեղնուտեղը հաշիվը մաքրեց շարժիչի հետ։ «Թըխկ֊թրա՜խկ» ու վերջ։ Շատ ավելի հաճելի էր,— հիշեց Գրիգսբին,— երբ ավերում էինք այն ֆաբրիկան, որն ինքնաթիռներ էր արտադրել։ Գործ եմ ասել, հա՜. հիմա էլ հիշելուց մարդու հոգին փառավորվում է,— շարունակեց նա։— Իսկ հետո հարձակվեցինք տոլարանի և զինվորական պահեստի վրա։ Մի վայրկյանում հօդս ցնդեցրինք։ Հիմա հասկացա՞ր, տղա՛։

Թոմը փոքր֊ինչ մտածեց։

— Կարծես թե հասկացա,— ասաց նա։

Արևն արդեն կախվել էր զենիթում։ Քաղաքի ավերակներից տարածվեց գարշահոտությունը։ Շինություններից մնացած բեկորների վրա սկսեցին ինչ֊որ արարածներ սողալ։

— Նա այլևս չի՞ վերադառնա, հը՞, միստր։

— Ո՞վ: Քաղաքակրթությո՞ւնը... Ո՞ւմ է պետք։ Համենայն դեպս, ես դրա կարիքը չեմ զգում։

— Այդ քաղաքակրթության մեջ ինչ֊որ մի լավ բան կար, որն իմ սրտովն է,— նկատեց ետևում կանգնած մարդը։— Մի բան կար, որն այնքան էլ վատ չի եղել։

— Այդ մասին բավական է շաաախոսեք,— ընդհատեց նրան Գրիգսբին։— Ինչ որ եղել է՝ եղել է ու անցել։

— Համենայն դեպս,— ասաց ետևում կանգնած մարդը,— կգա ժամանակ և ուսերին գլուխ ունեցող մի երիտասարդ կհայտնվի ու կջանա վերանորոգել ջարդուփշուր եղած քաղաքակրթությունը։ Սիրտ ու հոգի ունեցող մարդ կլինի նա, հիշեք խոսքս։

— Ո՛չ, չի հայտնվի,— ասաց Գրիգսբին։

— Իսկ ես ասում եմ, որ կհայտնվի։ Գեղեցիկը սիրող մի մարդ։ Եվ գուցե նա մեզ համար ետ կբերի կորած քաղաքակրթությունը։ Իհարկե, ոչ այն ամենը, ինչ եղել է անցյալում, բայց գոնե դրա մի մասը, այն մասը, որի շնորհիվ հնարավոր լինի խաղաղ ապրել։

— Ա՛յ, տեսնո՞ւմ ես։ Եվ մինչև դու գլխի կընկնես, թե ինչ կատարվեց, կսկսվի մի նոր պատերազմ։

— Իսկ ես հավատում եմ, որ այս անգամ ամեն բան ուրիշ ընթացք կունենա...

* * *

Վերջապես հերթը հասավ մինչև գլխավոր հրապարակը։ Այստեղից մարդիկ տեսան, թե ինչպես քաղաք մտավ թղթե փաթեթը ձեռքին մի հեծյալ։ Հրապարակի կենտրոնը թոկապատնեշով էր շրջափակված։ Թոմը, Գրիգսբին և մյուսները, բերաններում թուք հավաքելով, դանդաղ շարժվեցին դեպի սյուները։ Չռված աչքերով նրանք նայում էին կտավին և պատրաստ էին ամեն անակնկալի։ Թոմը զգաց, թե ինչպես արագ ու տագնապով է զարկում սիրտը, թե ինչպես է շիկացած հողն այրում իր մերկ կրունկները։

— Դե՛, Թոմ, սկսենք։

Պատնեշված հարթակի անկյուններում կանգնել էին չորս ոստիկան։ Նրանցից յուրաքանչյուրի թևին մի դեղին կապ կար՝ մարդկանց վրա իշխանություն ունենալու խորհրդանիշը։ Ոստիկանները հետևում էին ամբոխին. հանկարծ մեկնումեկի խելքին չփչի քարկոծել նկարը։

— Նրանք կանգնած են, որպեսզի բոլորը կարողանան տեսնել կտավը։ Հանկարծ նեղացող չլինի։ Հասկացա՞ր,— տղային ասաց Գրիգսբին։— Իսկ հիմա գնանք առաջ։

Թոմը կանգնեց նկարի առջև ու երկար, ուշադիր նայում էր նրան։

— Թքի՛ր, Թոմ։

Թոմի բերանը չորացել էր։

— Դե՛, քեզ եմ ասում։

— Բայց նա ախր...— դանդաղ ասաց Թոմը,— ախր նա շատ գեղեցիկ է։

— Է՜հ, Թո՛մ, թույլ տուր ես քո փոխարեն էլ թքեմ։

Գրիգսբին ուռցրեց թշերը, և թուքը արկի պես փայլատակեց արևի ճառագայթների տակ։

Կտավի վրա նկարած կինը ժպտում էր Թոմին իր խորհրդավոր, անխռով ժպիտով, իսկ Թոմը կանգնել, նայում էր նրան։ Տղայի սիրտն սկսեց ավելի արագ բաբախել, իսկ ականջներում հնչեց մի մեղեդի։

— Նա գեղեցիկ է,— կրկնեց Թոմը։

— Դե՛, շուտ արա, թե չէ ոստիկանությունը...

— Զգա՛ստ։

Ամբոխը խաղաղվեց։ Մարդիկ, որ քիչ առաջ դժգոհում էին Թոմից, թե նա ինչու է այդպես քարացել տեղում, հիմա հնազանդորեն շրջվեցին հեծյալի կողմը։

— Սը՛ր, ինչպե՞ս է նրա անունը,— կիսաձայն հարցրեց Թոմը Գրիգսբիին։

— Նկարի՞։ Կարծեմ Մոնա Լիզա, Թոմ։ Այո՛, Մոնա Լիզա։

— Կարդում եմ հայտարարությունը,— ասաց հեծյալը։— «Իշխանությունների որոշման համաձայն, այսօր, ճիշտ կեսօրին, դիմանկարը կտրվի ազգաբնակչությանը, որպեսզի բոլոր տեղացիները կարողանան մասնակցություն ունենալ այն պատառոտելու գործին»։

Մինչև Թոմը կսթափվեր, ամբոխը առաջ նետվեց, իր հետ քարշ տալով տղային։ Մարդիկ ճչում, աղաղակում և հրմշտում էին իրար։ Ոստիկանությունը խրվեց ամբոխի մեջ։ Բարձրացավ կատաղի, բազմաձայն մի վայնասուն։ Ձեռքերը, ագահ անգղների պես, ձգվեցին դեպի նկարը։ Լսվեց պատռվող կտավի չոր ճթճթոցը։ Թոմն զգաց, թե ինչպես իրեն մղեցին ուղիղ դեպի շրջանակը։ Ընդօրինակելով մյուսներին, նա ևս մեքենաբար մատների տակ առավ կտավի մի մասն ու թափով ձգեց։ Լսվեց ճայթյուն, հետո տղան ընկավ գետնին և ինչ֊որ մեկի ոտքերի տակից գլորվեց դեպի սահմանազատված հարթակի եզրը։

Ոտքի կանգնեց։ Պատառոտված հագուստներով և արյունլվիկ Թոմը նայում էր, թե ինչպես են տղամարդիկ ջախջախում շրջանակը, ինչպես են պառավները պատառ֊պատառ անում կտավը և ապա ծամում իրենց անատամ բերաններով։

Թոմը միայնակ էր այդ դիվահար ամբոխի մեջ: Կրծքին սեղմած՝ նա բռնել էր կտավի պատառիկը։

— Է՜յ, Թո՛մ, ո՞ւր կորար,— բղավեց Գրիգսբին։

Բայց Թոմը չպատասխանեց։ Շրջվեց ու սկսեց փախչել։ Դուրս եկավ ռումբերի ձագարներով ծածկված մեծ ճանապարհի վրա, թեքվեց դեպի դաշտը, անցավ սակավաջուր գետակը և շարունակեց վազել առանց ետ նայելու, վազել՝ ցավելու չափ սեղմած բռունցքը վերարկուի տակ թաքցրած։

Արդեն իրիկնանում էր, երբ նա հասավ գյուղակին. կտրեց֊անցավ գյուղակը և ժամը իննին մոտ, վերջապես, հասավ կիսաքանդ ֆերմային։ Առաջներում որպես ցախատուն ծառայող և հիմա կանգուն մնացած միակ շինության ներսից խռմփոց էր լսվում։ Այնտեղ քնած էին Թոմի հարազատները՝ մայրը, հայրը և եղբայրը։ Թոմը ճարպկորեն սողոսկեց նեղլիկ դռան միջով և ծանր հևալով, պառկեց եղբոր կողքին։

— Դո՞ւ ես, Թոմ,— խավարում լսվեց մոր ձայնը։

— Ես եմ։

— Ո՞ւր էիր կորել,— փնթփնթաց հայրը։— Սպասի՛ր, ես քեզ հետ առավոտյան կխոսեմ։

Ինչ֊որ մեկը մշտեց Թոմին։ Եղբայրն էր, որին այսօր ստիպել էին Թոմի փոխարեն աշխատել փոքրիկ հողամասում։

— Չկռվե՛ք,— բարկացավ մայրը։

Թոմը պառկել և ջանում էր ծպտուն չհանել. նա ամբողջ ուժով կրծքին էր սեղմել ձեռքը։ Եվ այդպես նա մոտ կես ժամ պառկեց, պառկեց անշարժ, աչքերը փակ։

Հետո նա զգաց, թե ինչպես է դեմքի վրայով սահում լույսի ճառագայթը։ Սառը, գունատ լույսի ճառագայթը։ Լուսինն էր սողում երկնակամարով, և նրա նիհարիկ ճառագայթը տանիքի ճեղքից հասել էր Թոմին։ Ականջ դնելով քնածների շնչառությանը, Թոմն զգուշորեն դուրս հանեց ձեռքը։ Նա դեռ երկմտանքի մեջ էր, հետո, շունչը պահած, բացեց բռունցքը և խնամքով հարթեց ներկված կտավի պատառիկը։

Թոմի ափի մեջ մի ժպիտ կար։

Թոմը նայում էր գիշերային երկնքից հոսող գունատ լույսով լուսավորված ժպիտին ու մի բանի մասին էր մտածում միայն. «Ժպի՜տ։ Ի՜նչ գեղեցիկ ժպիտ է»։ Հետո, երբ կտավի պատառիկը խնամքով ծալել ու թաքցրել էր, Թոմը փակեց աչքերը, և խավարում նրա առջև կրկին հարյավ ժպիտը։

Հետո Թոմը քնեց։ Լուսինը շարունակում էր սողալ գիշերային սառը երկնակամարով։ Եվ առավոտյան լուսինը ցած սահեց երկնակամարից։ Իսկ Թոմը դեռ քնած էր։ Եվ Թոմի հետ էր քնքուշ ու բարի ժպիտը։

ԱՆՑՈՐԴԸ

Նոյեմբերյան երեկոների ադամամութին քաղաքը լցնող խաղաղության, անդորրի մեջ մտնել, քայլել բետոնե անհարթ մայթերով և տրորել սալերի արանքներից ծլած խոտը, ձեռքերը գրպանները դրած քայլել լռության միջով. ահա թե աշխարհում ինչն էր ամենից ավելի սիրում Լեոնհարդ Միդը։ Սիրում էր կանգնել խաչմերուկում, նայել լուսնի լույսով ողողված փողոցներին, մտորելով, թե ուր գնա։ Մի բան, որ եթե ճիշտը խոստովանենք, այնքան էլ էական չէր։ Նա մենակ, կամ գրեթե մենակ էր 2052 թվականի այդ աշխարհում։ Եվ, վերջապես, որոշելով, թե որ ուղղությամբ է գնալու, նա քայլում էր. ու սառած օդը, սիգարի ծխի նման քուլա֊քուլա տարածվում էր նրա շրթունքներից։

Երբեմն շատ հեռուներն էր գնում նա և տուն էր վերադառնում միայն կեսգիշերին։ Զննում էր տներն ու քոթեջները, և թվում էր նրան, թե քայլում է գերեզմանատան միջով, իսկ պատուհաններից նշմարվող լույսի թույլ շողերը նման էին լուսատտիկների կայծկլտող կրակներին։ Երբեմն գորշ, խաբուսիկ ստվերներն էին հայտնվում սենյակների ներսի պատերին, եթե միայն վարագույրները դեռ չէին քաշված, և կամ անորոշ շրշյուններ էին լսվում տների բաց պատուհաններից, տներ, որոնք նման էին շիրմաքարերի։

Լեոնհարդ Միդը կանգ առավ, բարձրացրեց գլուխը, ականջ դրեց, նայեց շուրջը և շարունակեց ճանապարհը չեչոտ սալերի վրայով։ Երեկոները զբոսանքի դուրս գալիս, վաղուց ի վեր, նա ողջամտորեն հագնում էր սպորտային մաշիկներ, հակառակ դեպքում նրան կհետապնդեր շների հաչոցը, կվառվեին լույսերը, պատուհաններում մարդկանց գլուխներ կհայտնվեին, և ամբողջ փողոցը զարմացած կնայեր նոյեմբերյան երեկոյի խավարում թաղված նրա միայնակ կերպարանքին։

Այդ երեկո նա քայլեց դեպի արևմուտք, դեպի անտեսանելի ծովը։ Սառը օդը, որ կարծես սառցե բյուրեղիկներով էր հագեցված, կսկծացնում էր նրա քիթն ու թոքերն էր ծակոտում եղևնու ասեղներով: Նա հաճույքով էր լսում թափվող տերևների թույլ շրշյունը իր փափուկ ներբանների տակ և հանդարտ ու անշտապ ինչ֊որ բան էր սուլում մեղմորեն: Երբեմն կռանում մի տերև էր վերցնում, հազվադեպ հանդիպող լապտերների լույսի տակ զննում էր տերևի ջիղերը և շնչում նրա դառը բույրը:

— Հե՜յ, դո՛ւք,— նա ցածրաձայն դիմեց տներին։— Ի՞նչ են հաղորդում չորրորդ ալիքով։ Իսկ յոթերորդո՞վ։ Իններորդո՞վ։ Դեպի ո՞ւր է սլանում կովբոյը։ Իսկ բլրակի վրա արդեն հայտնվե՞լ է նրան օգնության հասնող հեծելազորը։

Երկար ու դատարկ փողոցը լուռ էր։ Միայն նրա ստվերն էր սահում այդ փողոցով, ինչպես դաշտերի վրայով սահում է բազեի ստվերը։ Եթե մարդ աչքերը փակի և քարանա տեղում, ապա ինքն իրեն կարող է պատկերացնել Արիզոնայի ձմեռային հողմակարոտ անապատում, որտեղ հազար մղոն շառավղով ոչ մի տնակ չկա։ Իսկ այս փողոցները չորացած գետերի հուներ են։

— Իսկ հիմա՞,— հարցրեց նա տներին և նայեց ձեռքի ժամացույցին։— Արդեն ութն անց կե՞ս է։ Մի դյուժին սպանությունների ժամանա՞կը։ Վիկտորինա՞։ Ռևյո՞ւ։ Ծաղրածուի անկումը բեմի՞ց։

Սա ի՞նչ բան էր։ Ծիծաղ լսվեց լուսնի տակ ճերմակին տվող տնից։ Նա կանգ առավ, բայց այլևս ոչինչ չէր լսվում. շարունակեց քայլել. ոտքը դիպավ ճեղքված սալին, և նա հազիվ պահեց հավասարակշռությունը։ Բետոնի մեջ առաջացած ճեղքից աճել էին խոտ ու ծաղիկների ցողուններ։ Տասը տարի շարունակ նա օր ու գիշեր քայլել էր այստեղ, անցել էր հազարավոր մղոններ և ոչ ոքի չէր հանդիպել, ոչ մի մարդու չէր հանդիպել այդ ընթացքում։ Նա մոտեցավ տերևներով ծածկված խաչմերուկին, որտեղ խաչվում էին քաղաքով անցնող երկու հիմնական մայրուղիները։ Ցերեկն այստեղ աշխատում էին գազային կայանները։ Աղմկում էր մեքենաների հազարանոց ծովը։ Խշշացող այդ հսկայական միջատները սողում էին աղբաբզեզների պես։ Դուրս մղվող գազերի թույլ հոտ արձակելով, նրանք շտապում էին դեպի իրենց տները։ Բայց գիշերով այս մայրուղիներն էլ էին նման ցամաքած գետերի. քարե հուն և շողացող լուսին։

Նա թեքվեց դեպի իր տունը տանող նրբանցքը։ Մինչև տուն հասնելը մնացել էր մի թաղամաս, երբ հանկարծ անկյունից դուրս պրծած միայնակ մեքենան գրկեց նրան իր լապտերների լույսով։ Նա կանգ առավ և, գիշերային թիթեռի պես լույսով հմայված, քայլեց մեքենայի կողմը։

Մետաղյա ձայնը հրամայեց.

— Կա՛նգ առեք, կա՛նգ առեք։ Տեղից չշարժվե՛ք։

Նա քարացավ։

— Ձեռքերդ վե՛ր։

— Բայց...— ասաց նա։

— Ձեռքերդ վե՛ր։ Հակառակ դեպքում՝ կկրակենք։

Իհարկե, դա ոստիկանությունն էր, բայց ի՞նչ հազվագյուտ, գրեթե անհավանական երևույթ է սա։ Մոտ երեք միլիոնանոց ազգաբնակչություն ունեցող քաղաքում մնացել է միայն մեկ ոստիկանական մեքենա։ Դեռ անցյալ տարի, ընտրությունների ժամանակ ոստիկանական մեքենաները երեքից կրճատեցին մինչև մեկը։ Հանցագործությունները գնալով ավելի էին նվազում, և մնացել էր այս միակ մեքենան, որը սլանում էր քաղաքի փողոցներով։

— Ձեր անո՞ւնը,— հարցրեց ոստիկանական մեքենան մետաղե շշուկով։ Պայծառ, աչք ծակող լույսի տակ նա չէր կարողանում տեսնել այնտեղ նստածներին։

— Լեոնհարդ Միդ,— պատասխանեց նա։

— Բա՛րձր։

— Լեոնհարդ Միդ։

— Զբաղմո՞ւնքը։

— Կարծում եմ, որ ինձ կարելի է գրող կոչել։

— Դա զբաղմունք չէ,— ասաց ոստիկանական մեքենան, կարծես ինքն իր հետ խոսելիս լիներ։ Լույսը նրան գամել էր տեղում, և նա կանգնած էր անշարժ, գնդասեղով ամրացրած թիթեռնիկի պես։

— Ճիշտ է,— ասաց Լեոնհարդ Միդը։ Տարիներ շարունակ նա չէր գրում այլևս։ Ամսագրերն ու գրքերը վաղուց արդեն չէին վաճառվում։ «Հիմա ամեն բան տեղի է ունենում երեկոները, շիրմաքարերի նմանվող տներում,— մտածում էր նա։— Այդ շիրմաքարերը ներսից աղոտ կերպով լուսավորված են հեռուստացույցների լույսով, այնտեղ մարդիկ են նստած, որոնք մեռելների են նման. մոխրագույն կամ բազմերանգ լույսերի ճառագայթները շոյում են նրանց դեմքերը, բայց երբեք չեն հուզում նրանց»։

— Դա զբաղմունք չէ,— կրկնեց շրշացող գրամոֆոնային ձայնը։— Այստեղ ի՞նչ եք անում։

— Զբոսնում եմ,— ասաց Լեոնհարդ Միդը։

— Զբոսնո՞ւմ եք։

— Այո՛, զբոսնում եմ,— ասաց նա անկաշկանդ, բայց դեմքը սարսռաց։

— Զբոսնո՞ւմ եք, ուղղակի զբոսնո՞ւմ եք, զբոսնո՞ւմ եք։

— Այո, սը՛ր։

— Որտե՞ղ եք զբոսնում։ Ինչո՞ւ եք զբոսնում։

— Որպեսզի մաքուր օդ շնչեմ, որպեսզի տեսնեմ...

— Ձեր հասցե՞ն...

— Սուրբ Ջեյմսի հարավային փողոց, տասնմեկ։

— Մի՞թե ձեր տանը օդ չկա։ Դուք օդափոխման հարմարանք ունե՞ք։

— Այո՛։

— Իսկ ձեր տանը հեռուստացույցային էկրան կա՞։

— Չկա՛։

— Չկա՞,— լսվեց թույլ մի ճռռոց, որը հնչեց որպես ինքնամեղադրանք։

— Նստե՛ք մեքենա։

Նա սեղմեց դռան բռնակը և նայեց մեքենայի ներսը։ Դա մի փոքրիկ խուց էր։ Մի փոքրիկ, մութ բանտախցիկ՝ վանդակավոր պատուհանով։ Պողպատահամ էր գալիս և կար ախտահանման հոտ։

Անառողջ մաքրության և մետաղի հոտն էր դա։ Այնտեղ ոչ մի փափուկ բան չկար։

— Եթե դուք կին ունենայիք, որը կարողանար հաստատել ձեր ալիբին,— ասաց մետաղյա ձայնը։— Բայց...

— Դուք ինձ ո՞ւր եք տանելու։

Մեքենան երկմտեց, նրա էլեկտրական աչքերը կարծես յուրովի կարդում էին ինֆորմացիան։— Հետադիմական տենդենցների հետազոտման հոգեբուժական կենտրոն։

Նա ներս մտավ։ Դուռը փակվեց մեղմ շրխկոցով։ Աղոտ լապտերներով լուսավորելով ճանապարհը, մեքենան սահեց գիշերային փողոցներով։

Քիչ հետո նրանք անցան քաղաքում եղած միակ տան առջևով, որի պատուհանները ողողված էին էլեկտրական լույսերով։ Ցուրտ խավարի մեջ ամեն մի պատուհանը դեղին և տաք մի քառակուսի էր։

— Դա իմ տունն է,— ասաց Լեոնհարդ Միդը։

Նրան ոչ ոք չպատասխանեց։

Մեքենան սլացավ դատարկ փողոցներով, այդ ցամաքած գետերի հուներով, իր ետևում թողնելով դատարկ մայթերով դատարկ փողոցները... Եվ այդ նոյեմբերյան ցուրտ գիշերվա մեջ չէր լսվում ոչ մի ձայն, և ոչ մի շարժում նկատելի չէր։

ՄԱՐԳԱԳԵՏԻՆԸ

Պատերից մեկը փլվեց... Հետո փլվեց երկրորդը, երրորդը։ Խուլ դղրդոց, ամբողջ քաղաքն էր կործանվում։

... Ինչ֊որ տեղից դուրս պրծավ գիշերային քամին։

Աշխարհի վրա անդորր իջավ։

Այդ օրը երկրի վրայից սրբել էին Լոնդոնը։ Ավերել էին Պորտ֊Սաիդը։ Սան֊Ֆրանցիսկոյից դուրս էին քաշել բոլոր գամերը։ Գլազգոն ևս դադարել էր գոյություն ունենալուց։

Այդ քաղաքներն այլևս չկան։ Այդ քաղաքներն ընդմիշտ անհետացել են։

Քամին ցածրաձայն հարվածում է տախտակներին, և փոքրիկ պտուտակահողմի պես գալարվում է ավազը։

Ադամամութի մեջ սուզված ավերակները տանող ճանապարհին հայտնվեց մի ծերունի՝ գիշերապահը։ Նա քայլում է դեպի փշալարե բարձր պատնեշը, բացում դռնակն ու նայում։

Ահա լուսնի շողերով ողողված Ալեքսանդրիան, Մոսկվան, Նյու֊Յորքը։ Ահա Յոհաննեսբուրգը, Դուբլինը, Ստոկհոլմը։ Եվ Կանզաս նահանգի Քլայրուոթեր քաղաքը, Պրովինսթաունը և Ռիո֊դե֊Ժանեյրոն։

Մի քանի ժամ առաջ ծերունին ականատես էր, թե ինչպես տեղի ունեցավ այդ ամենը։ Տեսավ դեպի պարիսպը եկող ոռնացող մեքենան, տեսավ մեքենայում նստած ամրակազմ ու արևախանձ տղամարդկանց՝ սև, էլեգանտ կոստյումներով, փայլուն, ոսկեզօծ կոճակներով, ձեռքի ժամացույցի ոսկե հաստ ապարանջաններով, շլացնող մատանիներով. տղամարդիկ, որոնք ծխախոտները կպցնում էին ոսկերիչների պատրաստած վառիչներով...

— Ջենթլմեններ, տեսե՛ք, թե ի՜նչ օրի է հասել այս ամենը։ Այստեղ միշտ քամի ու մռայլ եղանակներ են։

— Այո՜֊ո՜, միստր Դուգլաս, ձեռքից գնացել են, սը՛ր։

— Թերևս հաջողվի փրկել Փարիզը։

— Այո, սը՛ր։

— Մի րոպե... գրո՛ղը տանի։ Տես թե ինչպես է թրջվել անձրևից։ Սա էլ՝ Հոլիվուդը։ Վերացրե՛ք։ Սրբեք մինչև վերջին քարը։ Այս տարածությունը մեզ պետք կգա դեռևս։ Այսօր ևեթ այստեղ ուղարկեք բանվորներին։

— Անպայման, սը՛ր... Միստը՜ր Դուգլաս...

Մեքենան վնգստալով հեռացավ։

Գիշեր է։ Ծերունի գիշերապահը մոտենում է դռնակին։

Նա հիշում է, թե ինչ կատարվեց հետո, երբ իրիկնադեմի անդորրը խախտեցին բանվորները։

Թակոց, աղմուկ, ճռինչ, անկումից առաջացող որոտ։ Փոշի և դղիրդ, դղիրդ և փոշի։

Ամբողջ աշխարհն էր քարուքանդ լինում և մասնատվում՝ չորս կողմ սփռելով երկաթե գամեր, դիմկալներ, որմնաքանդակներ, շրջանակներ, ցելուլոիդե պատուհաններ. քաղաք քաղաքի ետևից, քաղաք քաղաքի ետևից փլվում էր ու մարում։

Մեղմ թրթիռ... ծավալվող և ապա մարող որոտ... և դարձյալ միայն մեղմ զեփյուռ։

Գիշերապահը դանդաղ թափառում է ամայի փողոցներով։

Նա արդեն Բաղդադում է, ուր կան դերվիշների տարօրինակ հնոտիներ, նեղլիկ պատուհաններում չադրայով պատսպարված կանացի ժպիտ և շափյուղայի պես ջինջ աչքեր։

Քամին ավազ ու շաղաթղթիկներ է քշում ու տանում։

Կանայք ու դերվիշներն անէանում են։

Եվ նորից գերաններ ու ձողեր, ստվարաթուղթ, յուղաներկով կտավներ, ընկերության մարկայով դրոշմված բեմական կահկարասի, իսկ շինությունների ճակատին՝ ոչինչ, միայն գիշեր, աստղեր ու տիեզերք։

Ծերունին գործիքների արկղից վերցնում է մուրճն ու մի բուռ երկար գամեր, հետո քչփորում է շինարարական աղբը, մինչև որ գտնում է մեկ տասնյակ հրաշալի, ամուր տախտակներ և մի քիչ էլ կտավ։ Կոշտուկածածկ մատներով վերցնում է երկաթյա փայլուն գամերը, փոքր գլխիկներով գամերը։ Եվ սկսում է գամել Լոնդոնը, գամում է ու գամում... Տախտակ տախտակի ետևից, պատ՝ պատի, պատուհանը՝ պատուհանի, թրը՛խկ֊թրը՛խկ, բա՜րձր, բա՜րձր, երկաթը՝ երկաթին, երկաթը՝ փայտին, փայտը՝ փայտին, աշխատում է ժամերով, մինչև կեսգիշեր, առանց խոնջանքի, մեխում է, հարմարեցնում ու դարձյալ մեխում։

— Է՜յ, դո՛ւք։

Ծերունին շունչ է առնում։

— Է՜յ, գիշերապա՛հ։

Խավարից դուրս է վազում մի անծանոթ։ Նա բանվորական հագուստով է. նա բղավում է.

— Է՜յ, դո՛ւք... ո՛նց ասեմ...

Ծերունին շրջվում է։

— Իմ ազգանունը Սմիթ է։

— Օ՚քեյ, Սմիթ, այս ի՞նչ ապուր եք եփում։

Գիշերապահն անվրդով նայում է անծանոթին։

— Դուք ո՞վ եք։

— Քելլին, բրիգադիրը։

Ծերունին գլխով է անում։

— Ա՜, դուք նրանցից եք, ովքեր ամեն ինչ քարուքանդ են անում։ Այսօր դուք հասցրեցիք բավական գործ անել։ Միայն թե հիմա տանը նստած պետք է գլուխներդ գովեիք։

Քելլին հազում է ու թքում։

— Ես ստուգում եմ այնտեղի մեխանիզմները, որտեղ Սինգապուրն է...— նա սրբում է շրթունքները։— Իսկ դուք, Սմիթ, ինչո՞վ եք զբաղված այստեղ, գրողը տանի։ Հապա ցած դրեք մուրճը։ Ի՛նչ է, դուք քանդածը դարձյա՞լ գամում եք։ Մենք ավերում ենք, իսկ դուք նորից կառուցո՞ւմ։ Ի՛նչ է, ցնդե՞լ եք։

Ծերունին գլխով է անում։

— Երևի։ Կարծում եմ, մեկն էլ պետք է, որ քանդածը վերակառուցի։

— Լսե՛ք, Սմիթ։ Ես իմ գործն եմ անում, դուք՝ ձեր. իրար չենք խանգարում և բոլորս էլ կյանքից գոհ ենք։ Ես թույլ չեմ տա, որ դուք հիմար բաներով զբաղվեք, պա՞րզ է։ Զգուշացնում եմ, որ կզեկուցեմ միստր Դուգլասին։

Ծերունին շարունակում է հարվածել մուրճով։

— Զանգահարեք նրան։ Կանչեք այստեղ։ Ես կխոսեմ նրա հետ։ Այդ նա է ցնդել։

Քելլին քրքջում է։

— Ծաղրո՞ւմ եք, ի՛նչ է։ Դուգլասը պատահական մարդկանց հետ զրույցի չի բռնվի։— Նա ձեռքով արհամարհական մի շարժում է անում, հետո թեքվում և ուսումնասիրում է Սմիթի աշխատանքը։— Է՜յ, գրողի տարած։ Այս ի՞նչ գամեր են։ Փոքր գլխիկներո՜վ։ Վե՛րջ տվեք։ Ստիպված վաղը դարձյալ այս գամերը դուրս ենք քաշելու։

Սմիթը շրջվում և նայում է Քելլիին։

— Պարզ բան է, որ աշխարհը չես գամի մեծագլուխ գամերով։ Այդպիսի գամերը աքցանով կարելի է հեշտությամբ դուրս քաշել։ Այստեղ ուրիշ գամեր են պետք։ Փոքր գլխիկներով։ Եվ դրանք տախտակի մեջ պետք է մեխել վարպետորեն։ Ա՛յ, այսպես։

Նա ուժով հարվածում է գամին, որն ամբողջությամբ մխրճվում է փայտի մեջ։

Քելլին ձեռքերը կանթում է գոտկատեղին։

— Վերջին անգամ եմ զգուշացնում։ Սուսիկ֊փուսիկ վերջ տվեք։

— Երիտասարդ,— ասում է գիշերապահը, մեխելով հաջորդ գամը, հետո լռում է մտախոհ ու քիչ անց շարունակում.— Ես այստեղ եմ հաստատվել ձեր ծնվելուց շատ ավելի վաղ։ Ես եկել եմ, երբ այս կողմերում դեռ ոչինչ չկար և միայն համատարած մարգագետին էր։ Երբ փչում էր քամին, մարգագետնով վազում էին ալիքները... Ավելի քան երեսուն տարի ես ականատես եմ եղել, թե ինչպես են աճել այս ամենը, ինչպես է այստեղ մի հսկա աշխարհ ստեղծվել։ Եվ ապրել եմ դրանով։ Եվ երջանիկ եմ եղել։ Ինձ համար միայն սա է իսկական աշխարհը։ Պատնեշից այն կողմ գտնվող աշխարհը մի վայր է միայն, որտեղ ես քնում եմ։ Նեղլիկ փողոցի վրա գտնվող տանը ես մի փոքր սենյակ ունեմ, այնտեղ ես տեսնում եմ թերթերի վերնագրեր, կարդում եմ պատերազմի և օտար ու չար մարդկանց մասին։ Իսկ այստե՞ղ։ Այստեղ հավաքված են բոլոր երկրները, և ամեն բան խաղաղ է այստեղ։ Վաղուց եմ ես թափառում այս քաղաքներում։ Ուզենամ՝ գիշերվա ժամը մեկին մի կտոր բան կուտեմ Ելիսեյան դաշտի բարերից մեկում։ Ուզենամ՝ Մադրիդի ամառային սրճարաններից մեկում կխմեմ հրաշալի ամոնտիլյադո։ Կարող եմ այնտեղ, վերևում գտնվող քարե կուռքերի հետ,— տեսնո՞ւմ եք, նստած են Փարիզի Աստվածամոր տաճարի տանիքի տակ,— խոսք ու զրույց ունենալ պետական կարևոր գործերի մասին և ընդունել քաղաքական իմաստուն որոշումներ։

— Այո՛, այո՛, պապիկ, ճիշտ է։— Քելլին ձեռքով մի անհամբեր շարժում է անում։

— Եվ հանկարծ այստեղ հայտնվում եք դուք ու ավերում այս ամենը։ Թողնում եք միայն դրսի աշխարհը, որտեղ մարդիկ չեն պատկերացնում, թե ի՛նչ է նշանակում ապրել համերաշխ, չեն իմանում թեկուզ հարյուրերորդական մասը այն ամենի, ինչ սովորեցի այս աշխարհում։ Եկաք ու սկսեցիք քանդել ամեն բան... Ինչո՞վ եք պարծենում դուք և ձեր բրիգադը։ Նրանով, որ ավերո՞ւմ եք... Ավերում, հողին եք հավասարեցնում գյուղեր, քաղաքներ, հսկա երկրնե՞ր։

— Ես ընտանիք ունեմ,— ասում է Քելլին։— Եվ պարտավոր եմ կերակրել կնոջս ու երեխաներիս։

— Բոլորն էլ հենց այդ են ասում։ Ամեն մեկն էլ կին ու երեխաներ ունի։ Այդ պատճառով էլ կոտորում են, ոչնչացնում և սպանում։ Ասել կուզի՝ հրաման է։ Ասել կուզի՝ այդպես են հրամայել։ Իբր՝ ստիպված են։

— Բավակա՛ն է։ Տո՛ւր մուրճը։

— Չմոտենա՛ս։

— Ի՞նչ, պառավ շատախոս․․․

— Այս մուրճով կարելի է ոչ միայն գամել, այլև․․․— մուրճը շաչելով ճեղքում է օդը, և բրիգադիր Քելլին մի կողմ է նետվում։

— Գրողի տարած,— ասում է Քելլին,— դուք գժվել եք, գժվել։ Ես կզանգեմ գլխավոր ստուդիա, որպեսզի ոստիկաններ ուղարկեն։ Սատանան գիտե, թե ինչ կլինի։ Հիմա գամեր եք մեխում և հիմարություններ դուրս տալիս, իսկ երկու րոպե հետո, ո՞վ գիտե, գուցե նավթը շաղ կտաք ու կվառեք։

— Այստեղ ես տաշեղի էլ ձեռք չեմ տա, դուք շատ լավ գիտեք,— առարկում է ծերունին։

— Դուք ընդունակ եք ամբողջ տեղամասը կրակի բաժին դարձնել,— պնդում է Քելլին։— Լսեք, թե ինչ եմ ասում, ծերուկ, կանգնեք այստեղ և ոչ մի տեղ չգնաք։

Քելլին շրջվում և վազում է ծառերի ու փլատակված քաղաքների միջով, վազում է գիշերային այս աշխարհի մեկ հարթության վրա նկարած գյուղերի միջով։ Նրա ոտնաձայները մարում են հեռվում, և լսելի է, թե ինչպես է քամին նվագում արծաթավուն փշալարերի վրա, իսկ ծերունին դեռ հարվածում և հարվածում է մուրճով, երկար տախտակներ է գտնում, որպեսզի պատեր կառուցի, կառուցի անդադար, քանի շունչ կա բերանում։ Սիրտը կատաղությամբ թռչկոտում է, թուլացած մատների արանքից ընկնում է մուրճը, գամերը թափվում են մայթի վրա, թափվում են զրնգոցով, մետաղադրամների պես, և ծերունին, հուսահատված խոսում է յուրովի։

— Իզուր է այս ամենը, շատ իզուր։ Ես ոչինչ չեմ հասցնի վերանորոգել։ Նրանք քիչ հետո կգան։ Ինձ օգնություն է անհրաժեշտ։ Եվ ես չգիտեմ, թե ինչպես վարվեմ։

Մուրճը թողնելով ճանապարհի վրա, ծերունին աննպատակ սկսում է թափառել։ Թվում է, թե նա այժմ մի ձգտում ունի միայն, վերջին անգամ շրջագայել այս աշխարհում, զննել ու հրաժեշտ տալ այն ամենին, ինչ կա և կար այս կողմերում։ Ստվերներով պարուրված, թափառում է նա. իսկ ժամանակն արդեն ուշ է, ստվերները՝ շատ։ Ստվերներն ամեն տեղ են, ամեն ձևի ու տեսակի, դրանք ստվերներն են շենքերի ու մարդկանց։ Ծերունին չի նայում ուղիղ նրանց վրա, ո՛չ, քանի որ եթե նայի՝ ստվերները կհալվեն, կանհետանան։ Ո՛չ. նա ուղղակի քայլում է, քայլում է Փիկադիլլիի երկայնքով... ոտնաձայների արձագանք... կամ Ռյու֊դե֊լա֊Պեով է քայլում․․․ ծերունական հազ․․․ և կամ հինգերորդ ավենյուով․․․ ու չի նայում ո՛չ աջ, ո՛չ ձախ։ Ամեն տեղ էլ, լինի մութ շքամուտքերում, թե դատարկ պատուհաններում, նրա բազում բարեկամներն են, լավ բարեկամները, անչափ մտերիմ բարեկամները։ Ինչ֊որ տեղից նրան են հասնում քրթմնջոցներ, քլթքլթոց, սրճամանի մեղմ ձայնն ու իտալական ողբալի մի երգ... Խավարում մատներ են թրթռում բալալայկաների բաց բերանների վրա, շրշում են արմավենիները, հնչում են ծնծղաները, զանգակները, փափուկ խոտի վրա են ընկնում հասուն խնձորները, բայց դրանք բնավ էլ խնձորներ չեն, դրանք կանացի բոբիկ ոտքերն են պարում ծնծղաների և ոսկեփայլ զանգակների մեղմ զրնգոցի տակ։ Հրաբխային սև քարերի միջև խշրտոցով կոտորակվում են եգիպտացորենի հատիկները, եռացրած յուղի մեջ սուզվելով, ֆշշում են կարկանդակները, շուրջը սփռելով հազարավոր փայլատակող լուսատտիկներ, ճայթում է ինչ֊որ մեկի վառած փայտածուխը, դողդողում են փապայաների տերևները... Եվ կրակի մի տարօրինակ վազք կա այնտեղ, ուր իսպանական գնչուների ջահերով լուսավորված դեմքերը լողում են օդում, լողում են կարծես հրդեհված ջրում, իսկ ձայները երգեր են երգում զարմանալի, տարօրինակ և թախծոտ կյանքի մասին։ Ամենուրեք ստվերներ են ու մարդիկ, ամենուրեք ստվերներ են ու մարդիկ, և երգ, և երաժշտություն։

﻿Կամ գուցե այս ամենը, այս ամենը քամո՞ւ խաղերն են։

Ոչ, մարդիկ են, այստեղ մարդիկ են ապրում։ Նրանք բազում տարիներ արդեն ապրում են այստեղ։ Բայց վա՞ղը։

Ծերունին կանգնում է և ձեռքերը հպում կրծքին։

Վաղը նրանք այստեղ չեն ապրի այլևս։

* * *

Շչակի ոռնոց։

Փշալարերից այն կողմ, դռնակի մոտ թշնամին է։ Դարպասի մոտ կանգ էին առել ոստիկանական սև մեքենան և այստեղից մոտ հինգ կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող կինոստուդիայի հսկա, սև լիմուզինը։

Դարձյալ շչակի ոռնոց։

Ծերունին բռնում է շարժական սանդուղքի բազրիքն ու բարձրանում է վեր․ շչակի ձայնը նրան վեր, դեպի վեր է մղում։ Դռան փեղկերը բացվում են, թշնամին գրոհում է։

— Ահա նա։

Ոստիկանական մեքենայի կուրացուցիչ լուսարձակները լույսով են ողողում մարգագետնում փռված քաղաքները, լուսարձակները տեսնում են Մանհեթենի, Չիկագոյի, Չունցինի մեռյալ կուլիսները։ Լույսն ընկնում է Փարիզի Աստվածամոր տաճարի քարե հսկա մակետի վրա, որսում տաճարին դիմհարած սանդուղքով վեր բարձրացող կերպարանքը, որն ավելի ու ավելի վեր է մագլցում, մագլցում է դեպի աստղաթուխ առագաստը։

— Ահա նա, միստր Դուգլաս, վերևումն է։

— Տեր աստված, տես թե բանն ուր է հասել։ Երեկոն էլ չենք կարողանում հանգիստ անցկացնել։ Անպայման մի բան․․․

— Նա լուցկի վառեց։ Կանչեք հրշեջներին։

Տաճարի տանիքի տակ ծերունին, քամուց ափով պաշտպանելով փոքրիկ բոցը, նայում է ցած, տեսնում է ոստիկաններին, բանվորներին, սև կոստյումով թիկնեղ պրոդյուսորին։ Սրանք էլ ծերունուն են նայում, իսկ նա ափերի մեջ դանդաղ շուռումուռ է տալիս լուցկին և մոտեցնում իր սիգարին։ Կպցնում է սիգարը, ներս քաշելով թանձր ծուխը։

Նա բղավում է.

— Ինչ է, միստր Դուգլասն արդեն եկա՞վ։

Մի ձայն պատասխանում է․

— Իմ կարիքն ինչո՞ւ եք զգացել։

Ծերունին ժպտում է։

— Բարձրացեք վեր, ինձ մոտ։ Միայն թե մենակ։ Եթե ուզում եք, զենք էլ վերցրեք։ Ես պետք է խելք֊խելքի տամ ձեզ հետ։

Խուլ ձայները տարածվում են հսկա գերեզմանատան վրա։

— Չբարձրանաք, միստր Դուգլաս։

— Տվեք ձեր ատրճանակը։ Դե շուտ, ես չեմ կարող այստեղ երկար ժամանակ քարշ գալ, ինձ սպասում են։ Նրան պահեք նշանոցի տակ, ես չեմ ուզում կյանքս վտանգի ենթարկել։ Մեկ էլ տեսաք, բոլոր մակետները կրակի բաժին դարձրեց։ Այստեղ մոտ երկու միլիոնի միայն փայտանյութ կա։ Պատրա՞ստ է։ Ես գնացի։

Պրոդյուսորը մագլցում է մութ սանդուղքով, անցնում գմբեթախեցու եզրով, քայլում դեպի ծերունին, որը գիպսե քիմեռին հենված, անվրդով ծխում է իր սիգարը։ Լյուկից դուրս գալով, պրոդյուսորը ատրճանակը պատրաստ պահած կանգ է առնում։

— Օլ րայթ, Սմիթ, չշարժվե՛ք։

Սմիթն առանց աչքը թարթելու բերանից հանում է սիգարը։

— Դուք իզուր եք ինձնից վախենում։ Ես խելքս չեմ թռցրել։

— Այդ բանում ես համոզված չեմ։

— Միստր Դուգլաս,— ասում է գիշերապահը,— դուք երբևէ կարդացե՞լ եք այն մարդու մասին, որը հայտնվելով ապագայում, այնտեղ միայն խենթերի է տեսել։ Բայց քանի որ նրանք բոլորն էլ, մինչև վերջին մարդը, խենթ էին, ապա այդ բանը նրանցից ոչ ոք չգիտեր։ Բոլորը միատեսակ վարքով էին և բոլորն էլ իրենց բնականոն էին համարում։ Իսկ մեր հերոսը այդ միջավայրում միակ առողջ մարդը լինելով, սովորական նորմայից շեղված էր և մյուսների համար թվում էր ոչ բնականոն։ Այնպես որ, միստր Դուգլաս, խենթությունը հարաբերական հասկացողություն է։ Ամեն ինչ պայմանավորված է այն բանով, թե վանդակի մեջ ով ում է փակել։

Պրոդյուսորը յուրովի հայհոյում է։

— Ես այստեղ եմ մագլցել ոչ թե այն բանի համար, որպեսզի ամբողջ գիշերը լեզու մաշենք իրար հետ։ Դուք ի՞նչ եք կամենում։

— Ես կամենում եմ խոսել Արարիչի հետ, ձեզ հետ միստր Դուգլաս։ Չէ՞ որ դուք եք այս ամենն ստեղծել։ Մի գեղեցիկ օր հայտնվեցիք այստեղ, կախարդական չեքագրքույկը շրխկացրիք ու գոչեցիք․ «Եվ թող լինի Փարիզ»։ Եվ հայտնվեց Փարիզը իր փողոցներով, ծաղիկներով, գինիով, գրավաճառներով․․․ Հետո դարձյալ ծափ զարկեցիք. «Եվ թող լինի Կոստանդնուպոլիս»։ Խնդրեմ, ահա՛։ Դուք հազարավոր անգամներ ծափ զարկեցիք, և ամեն անգամ մի նոր բան էր ստեղծվում։ Այժմ դուք կարծում եք, թե բավական է ծափ զարկել ևս մեկ անգամ, վերջին անգամ, և ամեն ինչ ավերակների կվերածվի։ Ոչ, միստր Դուգլաս, դա այնքան էլ դյուրին բան չէ։

— Այս ստուդիայի արժեթղթերի հիսունմեկ տոկոսը ի՛նձ է պատկանում։

— Ստո՜ւդիա... Իսկ դուք կապվա՞ծ եք արդյոք ստուդիայի հետ։ Երբևէ մտածե՞լ եք ուշ գիշերով այստեղ գալ, մտնել թեկուզ այս տաճարն ու դիտել, թե ինչպիսի հոյակապ աշխարհ եք ստեղծել։ Մտածե՞լ եք արդյոք, որ վատ չէր լինի, այստեղ, վերևում նստած, ինձ ու իմ բարեկամների հետ մի բաժակ ամոնտիլյադո խմեիք։ Թեկուզ և մեր ամոնտիլյադոն իր տեսքով, համով ու հոտով ավելի շատ սուրճ է հիշեցնում... Իսկ երևակայությո՞ւնը, միստր Արարիչ, երևակայությո՞ւնը ինչ է հիշեցնում։ Ո՛չ, դուք ոչ մի անգամ չեկաք այստեղ, չբարձրացաք այս տաճարը, չդիտեցիք, չլսեցիք, այդ ամենը ձեզ չէին հուզում։ Ձեզ անընդհատ ընդունելություններն էին սպասում և ինչ֊որ երեկույթներ։ Եվ այժմ, երբ այսքան տարիներ են անցել, դուք կամենում եք առանց մեզ հարցնելու ամեն բան ոչնչացնել։ Թեկուզ ձեզ պատկանեն արժեթղթերի հիսունմեկ տոկոսը, բայց ձեզ չեն պատկանում նրանք։

— Նրա՞նք,— բացականչեց պրոդյուսորը։— Այդ ովքե՞ր են «նրանք»։

— Դժվար է, շատ դժվար է բառեր գտնելը․․․ Նրանք մարդիկ են, որ այստեղ են ապրում։— Մի լայն շարժումով ծերունին ընդգրկում է գիշերային մթնոլորտում թանձրացող մեկ հարթության վրա նկարած քաղաքները։— Քանի֊քանի ֆիլմեր են նկարել այստեղ։ Քանի֊քանի անխոս դերասաններ խայտաբղետ հանդերձանքով քայլել են այս փողոցներով, խոսել են հազար֊հազար լեզուներով, սիգարեթներ ծխել և կոճղակի ծխամորճեր, նույնիսկ ծխել են նարգիլե։ Պարուհիները պարում էին։ Պատշգամբներում կանգնած կանայք ժպտում էին իրենց շղարշների տակից։ Զինվորները սալարկի վրա կնքում էին իրենց ծանր կոշիկները։ Խաղում էին երեխաները։ Արծաթե զրահներով ասպետներն էին մարտնչում իրար հետ։ Չինական թեյարաններում թեյ էին խմում օտար առոգանությամբ խոսող մարդիկ։ Հնչում էր գոնգը։ Վարյագների նավերն էին դուրս գալիս ծով։

Պրոդյուսորը դուրս է գալիս լյուկից և նստում տախտակների վրա․ ատրճանակը սեղմած նրա մատները այլևս առաջվա պես լարված չեն։ Նա ծերուկին է նայում հետաքրքրասեր շան լակոտի պես նախ՝ մեկ, ապա՝ մյուս աչքով, լսում է նախ՝ մեկ, ապա՝ մյուս ականջով, վերջապես մտախոհ օրորում է գլուխը։

Գիշերապահը շարունակում է։

— Իսկ երբ անխոս դերասաններն ու կինոապարատներով, միկրոֆոններով և այլ գործիքներով զինված մարդիկ հեռացան, երբ փակեցին դարպասները և բոլորը նստեցին ավտոմեքենաներն ու մեկնեցին, այնուամենայնիվ, ինչ֊որ բան մնաց այդ բազմացեղ մարդկանցից։ Մնաց այն, ինչ նրանք էին և կամ կամենում էին լինել։ Օտար լեզուներ և կոստյումներ, օտար կրոններ և երաժշտություն, մարդկային դրամաներ․ այս ամենը, լինեն դրանք փոքր կամ մեծ, մնացին։ Հեռաստաններ, բուրմունք, աղահամ քամի, օվկիանոս։ Եթե ուշադիր ականջ դնեք, այդ ամենը այստեղ են հիմա, այս երեկո։

Պրոդյուսորն ու ծերունին, ձողանների և իշոտնուկների սարդոստայնով շրջապատված, ականջ են դնում։ Լուսինը շոյում է գիպսե քիմեռների աչքերը, և քամին է ստիպում նրանց շշնջալ հսկա երախներով, իսկ ցածից, այս աշխարհում տարածված հազարավոր երկրների ձայներն են լսվում, աշխարհի, որը հառաչում է, ճոճվում, քամուն տալիս փոշին, և որտեղ կան հազարավոր դեղին մինարեթներ, կաթնաճերմակ աշտարակներ և կանաչ բուլվարներ, որոնք դեռևս կանգուն են, բայց շրջապատված հազարավոր ավերակներով, և ինչ֊որ բան են փնթփնթում գիշերային խավարի մեջ։ Մրմնջում են պողպատե ճոպաններն ու շենքերի իրանները, թվում է, թե ինչ֊որ մեկը պողպատից ու փայտից պատրաստած հսկայական մի տավիղ է նվագում, և քամին էլ այդ մրմունջը հասցնում է դեպի երկինք և դեպի այն երկու հոգին, որոնք իրարից հեռու կանգնել են ու լսում։

Պրոդյուսորը քմծիծաղում և օրորում է գլուխը։

— Դուք լսեցիք,— ասում է գիշերապահը։— Ճիշտ է, չէ՞, որ լսեցիք։ Ձեր դեմքից էլ երևում է, որ լսել եք։

Դուգլասը ատրճանակը գրպանն է դնում։

— Բավական է ցանկություն ունենաս և ամեն բան կլսես։ Պետք չէր, որ ես ականջ դնեի։ Իսկ դուք իզուր գիրք չեք գրում։ Այդպիսի երևակայությամբ դուք հողին կհավասարեցնեիք իմ հինգ լավագույն սցենարիստներին։ Իսկ հիմ եկեք ցած իջնենք։

— Դուք խոսեցիք գրեթե քաղաքավարի,— պատասխանում է գիշերապահը։

— Որի համար ոչ մի առիթ չկար։ Դուք փչացրիք մի շատ հաճելի երեկո։

— Իսկապե՞ս։ Մի՞թե դուք այստեղ, իրոք, ձանձրացաք: Չեմ կարծում․ ավելի շուտ՝ գուցե հակառա՞կը։ Դուք նույնիսկ մի նոր բան ընկալեցիք այս աշխարհից։

Դուգլասը մեղմ ծիծաղում է։

— Իսկ դուք բնավ էլ վտանգավոր չեք։ Պարզապես ընկերոջ կարիք եք զգում։ Եվ պատճառը ձեր աշխատանքի բնույթն է։ Եվ մեկ էլ այն, որ այստեղ ամեն բան ուղարկում ենք գրողի ծոցը, ու թերևս, նաև՝ մենակությունը։ Ընդհանրապես դժվարությամբ եմ ձեզ հասկանում։

— Արդյոք չե՞ք կամենում ասել, որ ինձ հաջողվեց ստիպել ձեզ մտածելու,— հարցրեց ծերունին։

Դուգլասը բարեհոգաբար փռթկացրեց։

— Հոլիվուդում որ ապրես, կվարժվես ամեն բանի։ Ես ուղղակի այստեղ բարձրանալու առիթ չէի ունեցել։ Տեսարանը հոյակապ է, այս հարցում դուք իրավացի եք։ Բայց թող ես տեղնուտեղը չորանամ, եթե հասկանում եմ, թե ինչո՞ւ եք այդպես տանջվում այս աղբերի համար։ Դուք ի՞նչ եք կորցրել այստեղ։

Գիշերապահը ծնկում է և մի ձեռքի ափեզրով հարվածում է մյուս ձեռքի ափին՝ կամենալով այդպես ընդգծել իր փաստարկումները։

— Լսեք։ Ես արդեն քիչ առաջ ասացի, որ դուք այս կողմերում հայտնվեցիք տարիներ առաջ, ծափ զարկեցիք, և մի ակնթարթում հայտնվեցին երեք հարյուր հսկա քաղաքներ։ Հետո դուք ավելացրիք բազմաքանակ երկրներ ու ժողովուրդներ, ժողովուրդներ ամենատարբեր դավանանքներով և քաղաքական հայացքներով։ Եվ սկսվեցին բարդությունները։ Դրանք նկատելն անհնարին էր։ Այն ամենը, ինչ տեղի էր ունենում, տեղի էր ունենում ունայնության մեջ, և դրանք ցրիվ էր տալիս քամին։ Այնուամենայնիվ բարդություններն այնպիսին էին, ինչպիսի բարդությունների արդեն վարժվել է պատնեշից այն կողմ գտնվող աշխարհը՝ վեճեր, ընդհարումներ, անտեսանելի պատերազմներ։ Եվ, ի վերջո, այստեղ թագավորելու եկավ անդորրը։ Կամենո՞ւմ եք իմանալ, թե ինչու։

— Եթե չկամենայի, չէի նստի այստեղ և ատամներս էլ ցրտից չէին կափկափի։

«Որտե՞ղ ես, գիշերային մեղեդի»,— մտովի կանչում է ծերունին և սահուն մի շարժումով թափահարում է ձեռքը, կարծես ինչ֊որ մեկը նվագակցելիս լինի նրա պատմությանը...

— Քանի որ դուք միավորեցիք Բոստոնն ու Թրինիդադը,— ասում է նա ցածրաձայն,— այնպես արեցիք, որ Թրինիդադը հենվի Լիսաբոնին, իսկ Լիսաբոնն էլ իր հերթին մի կողով հարի Ալեքսանդրիային, Շանհայն ու Ալեքսանդրիան դիմակայեցիք մի նեցուկով, գամերով ու հենակներով իրար միացրիք Չատտանուգն ու Օշկոշը, Օսլոն և Սուիթուոթերը, Սուասսոնն ու Բեյրութը, Բոմբեյն ու Պորտ֊Արթուրը։ Մարդը գնդակահարվում է Նյու֊Յորքում, ճոճվում, մի քանի քայլ է անում և ընկնում Աթենքում։ Քաղաքագետները Չիկագոյում կաշառք են վերցնում, իսկ Լոնդոնում ինչ֊որ մարդկանց բանտ են նստեցնում։ Ալաբամայում ծառից կախած նեգրին թաղում են հունգարները։ Լեհաստանում զոհված հրեաները Սիդնեյի, Պորթլենդի, Տոկիոյի փողոցներում են կուտակվում։ Դանակը Բեռլինում է ծակում մարդու որովայնը, իսկ դանակի ծայրը դուրս է գալիս ֆերմերի մեջքից Մեմֆիսում։ Ամեն ինչ իրար մոտ են, այնքա՜ն մոտ են իրար։ Մենք այստեղ այնքան սեղմված ենք ապրում, որ խաղաղությունը պարզապես անհրաժեշտ է, այլապես ամեն բան կկորչեր գրողի ծոցը։ Մի սովորական հրդեհ կոչնչացնի բոլորիս, անկախ այն բանից, թե ո՛վ և ինչո՛ւ է այդ հրդեհը ստեղծել։ Հենց դրա համար էլ բոլոր մարդիկ, կամ հարություն առած հիշողությունները, կամ ինչպես որ կամենաք անվանել նրանց, այստեղ հանդարտվել են, խաղաղվել։ Ահա թե ինչպիսի աշխարհ է սա։ Գեղեցիկ աշխարհ է, խաղաղ աշխարհ։

Ծերունին լռում է, լիզում չորացած շրթունքները, շունչ առնում։

— Իսկ դուք,— ասում է,— ուզում եք վաղն այս ամենը ոչնչացնել։

Մի քանի վայրկյան ծերունին լուռ կանգնում է, կռանում, հետո ուղղվում և նայում քաղաքներին, նայում քաղաքների հազար֊հազարավոր ստվերներին։ Գիպսե հսկա տաճարը երերվում է քամուց, երերվում է առաջ ու ետ, առաջ ու ետ, կարծես ճոճվում է ամառային ալեբախությունից։

— Այ֊յո՜֊ո՜,— վերջապես ասում է Դուգլասը,— իսկ հիմա... իջնե՞նք այստեղից․․․

Սմիթը գլխով է անում։

— Սրտումս եղած֊չեղածն արդեն ասացի։

Դուգլասն անհետանում է լյուկի մեջ։ Պահակը լսում է, թե ինչպես է նա իջնում սանդուղքներով և մութ անցումներով։ Մի փոքր սպասելուց հետո ծերունին ևս բռնում է սանդուղքի բազրիքը, ինչ֊որ բան մրմնջում և սկսում է իր անհանգրվան ճանապարհը ստվերների աշխարհում։

* * *

Ոստիկանները, բանվորները, երկու֊երեք ծառայողները մեկնում են։ Դարպասի մոտ մնում է միայն սև ու հսկա ավտոմեքենան։ Մարգագետնում փռված գիշերային քաղաքներում զրուցում են երկու հոգի։

— Դուք ի՞նչ եք պատրաստվում անելու,— հարցնում է Սմիթը։

— Երևի կգնամ երեկույթի,— ասում է պրոդյուսորը։

— Ուրա՞խ կլինի այնտեղ։

— Այո,— պրոդյուսորը շփոթվում է,— իհարկե, ուրախ կլինի։— Նայում է պահակի աջ ձեքին։— Այդ ի՞նչ է... Մո՞ւրճը, որով աշխատում էիք։ Դուք վճռել եք շարունակե՞լ նույն ոգով։ Չե՞ք ուզում հանձնվել։

— Իսկ դուք կհանձնվեի՞ք, եթե լինեիք վերջին շինարարը այն ժամանակ, երբ շրջապատում բոլորը դառնային ավերողներ։

Դուգլասն ու ծերունին քայլում են փողոցներում։

— Ցտեսություն, Սմիթ, գուցե մենք դեռ կհանդիպենք։

— Ոչ,— պատասխանում է Սմիթը,— ես արդեն այստեղ չեմ լինի։ Այստեղ արդեն ոչինչ չի լինի։ Դուք շա՜տ, շատ ուշ կվերադառնաք։

Դուգլասը կանգ է առնում։

— Անե՛ծք։ Ձեր կարծիքով ես ի՞նչ պետք է անեմ։

— Թողեք այնպես, ինչպես որ կա։ Հանգիստ թողեք քաղաքները։ Սրանից էլ պարզ բա՞ն։

— Այդ մեկը չեմ կարող, գրողը տանի։ Բիզնես։ Ստիպված ենք այս ամենը մաքրել ու սրբել։

— Այն մարդը, որն իսկապես հասկանում է, թե ինչ բան է բիզնեսը և եթե մի փոքր էլ երևակայություն ունի, ապա այս մակետները շահավետ կերպով օգտագործելու համար միջոց կգտնի,— ասում է Սմիթը։

— Մեքենան սպասում է։ Ինչպե՞ս դուրս գամ այստեղից։

Պրոդյուսորը շրջանցում է բեկորների կույտը, հետո քայլում է ուղիղ դեպի փլատակները, ոտքով ճամփից դուրս նետելով փայտի կտորները, հենվելով իշոտնուկներին և գիպսե ֆասադներին։ Վերևից փոշի է թափվում։

— Զգո՛ւյշ։

Պրոդյուսորը սայթաքում է։ Փոշու ամպ, աղյուսների հեղեղ... Նա երերվում է, կորցնում հավասարակշռությունը. ծերունին բռնում է նրան ու քարշ տալիս առաջ։

— Թռե՛ք։

Նրանք թռչում են։ Ետևում դդիրդով նստում է շենքի կեսը, վերածվում է փայտի և պատառոտված ստվարաթղթի բլրակի։ Դեպի վեր է խոյանում փոշեղեն հսկա մի ծաղիկ։

— Չվնասվեցի՞ք։

— Ոչ, շնորհակալություն։— Պրոդյուսորը զննում է փլատակված շինությունը։ Փոշին աստիճանաբար նստում է։— Դուք փրկեցիք ինձ։

— Ի՜նչ եք ասում։ Աղյուսների մեծ մասը ստվարաթղթից են։ Վատթարագույն դեպքում մի քանի քերծվածք կստանայիք միայն։

— Միևնույն է, շնորհակալություն։ Իսկ այդ ի՞նչ շինություն էր, որ փլվեց։

— Նորմանդական աշտարակ, որն այստեղ էին դրել 1925֊ին։ Չմոտենաք, դեռ ամբողջապես չի փլվել։

— Ես զգույշ կմոտենամ։— Պրոդյուսորը անշտապ մոտենում է մակետին։— Տե՜ր աստված, ես մի մատով էլ կկարողանամ հիմնահատակ կործանել այս փտած շինությունը։— Նա հենվում է ձեռքով, շինությունը թեքվում է, դողում և ճռռում է։ Պրոդյուսորը արագ նահանջում է։— Մի փոքր հրես՝ կփլվի։

— Բայց և այնպես, դուք այդ բանը չեք անի,— ասում է գիշերապահը։

— Չե՞մ անի։ Մեծ բան է կարծես․ ֆրանսիական մի տուն ավելի կամ պակաս այն դեպքում, երբ արդեն այսքան բան սրբել ենք։

Ծերունին բռնում է նրա ձեռքը։

— Գնանք մյուս կողմից դիտելու։

Նրանք շրջանցում են դեկորները։

—— Կարդացեք ցուցանակը,— ասում է Սմիթը։

Պրոդյուսորը չրխկացնում է վառիչը, բարձրացնում է, որպեսզի լույս լինի, և կարդում է․

— Ֆյորսթ նեյշընըլ բենք, Մելլին Թաուն։

Դադար։

— Իլինոյս,— անշտապ եզրակացնում է նա։

Բարձր շինությունը լուսավորված է ժլատ աստղերի և լուսնի մեղմ լույսով։

— Մի կողմից,— Դուգլասի ձեռքերը պատկերում են նժարներ,— մի կողմից ֆրանսիական աշտարակն է։ Մյուս կողմից,— նա յոթ քայլ է անում դեպի ձախ, հետո՝ յոթ քայլ դեպի աջ և անդադար նայում,— մյուս կողմից՝ Ֆյորսթ նեյշընըլ բենքը։ Դրամատուն։ Աշտարակ։ Աշտարակ։ Դրամատուն։ Գրողը տանի։

— Եվ դուք կամենում եք կործանե՞լ ֆրանսիական այդ աշտարակը, միստր Դուգլաս,— ժպտալով հարցնում է Սմիթը։

— Սպասեք, սպասեք, մի՛ շտապեք,— ասում է Դուգլասը։

Նա հանկարծ սկսում է տեսնել իր առջև կանգնած շինությունները։ Դանդաղ շրջվում է, աչքերը նայում են վեր, ցած, ձախ, աջ, զննում են, ուսումնասիրում, նկատում, դարձյալ զննում։ Պրոդյուսորը լուռ շարունակում է քայլել։ Երկուսով անցնում֊գնում են մարգագետնի քաղաքներով, կոխոտում են խոտը, վայրի ծաղիկները, գնում են դեպի ավերակները, քայլում են ավերակներով, անցնում են ավերակների միջով, կտրում֊անցնում են դեռևս ապրող բուլվարները, գյուղերը, քաղաքները։

Եվ խոսում են, խոսում են անդադար։ Դուգլասը հարցնում է, ծերունին՝ պատասխանում։ Դուգլասը դարձյալ հարցնում է, ծերունին՝ դարձյալ պատասխանում։

— Սա ի՞նչ է։

— Բուդդայական տաճար։

— Իսկ հակառակ կողմի՞ց։

— Հյուղակը, որտեղ ծնվել է Լինկոլնը։

— Իսկ սա՞։

— Նյու֊Յորքի սուրբ Պատրիկի եկեղեցին։

— Հակառակ կողմի՞ց։

— Ռոստովի ռուսական ուղղափառ եկեղեցին։

— Սա ինչ է։

— Հռենոսի ափին գտնվող ամրոցի դարպասը։

— Իսկ դարպասի ետևո՞ւմ։

— Կանզաս֊սիթիի բարերից մեկը։

— Իսկ այստե՞ղ։ Իսկ այստե՞ղ։ Իսկ այ այնտե՞ղ։ Իսկ ա՞յս,— հարցնում է Դուգլասը։— Իսկ այս մե՞կը։ Մյո՞ւսը։ Այն մե՞կը։

Նրանք շտապում են, գրեթե վազում, իրար ձայն տալով, վազում քաղաքից քաղաք։ Նրանք և՛ այստեղ են, և՛ այնտեղ, և՛ ամեն տեղ, մտնում են, դուրս գալիս, մագլցում վեր, իջնում ցած, շոշափում են, ձեռք տալիս, բացում և փակում դռները։

— Իսկ սա՞, սա՞, սա՞, սա՞։

Պահակը պատմում է այն ամենը, ինչ հնարավոր է պատմել։

Նրանց ստվերները թռչում են առաջ նեղլիկ նրբանցքներով և ընդարձակ պողոտաներով, որոնք քարե և ավազե գետերի են նման։

Խոսելով, նրանք մի հսկա շրջան են գծում, ոտնատակ են տալիս ամբողջ տեղամասը ու վերադառնում այնտեղ, որտեղից սկսել էին իրենց շրջագայությունը։

Նրանք դարձյալ լռում են։ Ծերունին լուռ է, որովհետև ասել է այն ամենը, ինչ պետք էր ասել, պրոդյուսորը լուռ է, քանի որ լսեց, տեսավ, խորհեց և կշռադատեց։ Նա ցրվածությամբ գրպանից հանում է ծխախոտատուփը։ Մի ամբողջ րոպե պետք եղավ, որպեսզի յուրովի մտածելով բացի այն և հյուրասիրի գիշերապահին։

— Շնորհակալություն։

Նրանք մտախոհ ծխում են։ Եվ նայում են, թե ինչպես է ծուխը հալվում երկնքում։

— Որտե՞ղ է ձեր այդ անիծյալ մուրճը,— ասում է Դուգլասը։

— Ահա,— պատասխանում է Սմիթը։

— Գամեր էլ ունե՞ք։

— Այո, սըր։

Դուգլասը ծուխն ագահությամբ ներս է քաշում և ապա արտաշնչում։

— Օ՚քեյ, Սմիթ, շարունակեք աշխատել։

— Ի՞նչ։

— Դուք լսեցիք։ Վերանորոգեք, որքան կարողանաք, որքան հասցնեք։ Քանդածն էլ չես կառուցի։ Բայց երբ գտնեք կանգուն շինություններ, գամեք ամուր։ Փառք աստծո, որ դեռ մի բան մնացել է։ Այո, ես չկարողացա անմիջապես ըմբռնել։ Բիզնեսից գլուխ հանող և մի փոքր էլ երևակայություն ունեցող մարդը, ասացիք դուք․․․ Ահա թե որտեղ է անդորր աշխարհը, ասացիք դուք։ Ես այդ բանը պետք է տարիներ առաջ հասկացած լինեի։ Չէ որ սրանք այն ամենն են, ինչ անհրաժեշտ է, իսկ ես խլուրդի պես ոչ մի ելք չէի տեսնում, չէի տեսնում։ Այս ամայության մեջ ես ստեղծել եմ Համաշխարհային Դաշնակցություն և ուզում եմ ավերել այն։ Աստված է վկա, որ մեզ անհրաժեշտ են ավելի շատ խենթ գիշերապահներ։

— Ճիշտ է,— ասում է պահակը,— ես ծերացել ու սարսաղացել եմ։ Իսկ դուք չե՞ք ծիծաղում ծերուկ սարսաղի վրա։

— Եվ ավելին չեմ խոստանում, ինչ ի վիճակի եմ անելու,— պատասխանում է պրոդյուսորը։— Խոստանում եմ միայն փորձել։ Հավանականություն կա, որ գործը գլուխ կգա։ Հոյակապ շարժանկար կստացվի, պարզ բան է։ Ամբողջ շարժանկարը մենք կստեղծենք հենց այստեղ, մարգագետնում, կնկարենք թեկուզ տասը տարբերակ։ Ֆաբուլա որոնելու հարկ էլ չի լինի։ Դուք ինքներդ ստեղծել եք արդեն այդ ֆաբուլան։ Ֆաբուլան հենց դուք եք։ Մնում է գրասեղանի առջև մի քանի սցենարիստների նստեցնել։ Լավ սցենարիստների։ Թեկուզ և կարճամետրաժ շարժանկար ստացվի, երկու մասից, քսան րոպեանոց. դա էլ բավական է, որպեսզի կարողանանք ցույց տալ, թե այստեղ ինչպես են բոլոր երկրներն ու քաղաքները հենվում և նեցուկ լինում իրար։ Գաղափարը սրտովս է։ Ազնիվ խոսք, սրտովս է գաղափարը։ Այդպիսի շարժանկարը որտեղ ուզես՝ կցուցադրես։ Կցուցադրես ում ուզես։ Եվ բոլորն էլ կհավանեն։ Ոչ ոք անտարբեր չի լինի։ Քանի որ շարժանկարով մենք շա՜տ, շատ բան կասենք մարդկանց։

— Ուրախ եմ ձեզ լսելուս, երբ խոսում եք այդ մասին։

— Հուսով եմ, որ առաջիկայում էլ կխոսեմ նույն կերպ։ Բայց ինձ վստահել չի կարելի։ Ես ինքս էլ ինձ չեմ վստահում։ Գրողը տանի, չափից դուրս ենթարկվում եմ տրամադրությունների, այսօր մի բան կասեմ, վաղը՝ ուրիշ։ Գուցե հարկ կլինի, որ դուք հենց այս մուրճով մի զորավոր հարված հասցնեք գլխիս, որպեսզի հիշեմ այս ամենը։

— Հաճույքով,— ասում է Սմիթը։

— Իսկ եթե մենք իրոք սկսենք նկարահանումները,— շարունակում է պրոդյուսորը,— ապա դուք պետք է օգնեք մեզ։ Ձեզնից լավ էլ ո՞վ գիտե այս մակետների մասին։ Մենք երախտապարտ կլինենք ձեր առաջարկների համար։ Իսկ նկարահանումներից հետո դուք այլևս չեք առարկի, եթե մենք սրբենք այս ամենը։

— Այն ժամանակ թույլ կտամ,— պատասխանում է ծերուկը։

— Ուրեմն պայմանավորվեցինք։ Ետ կկանչեմ բանվորներին, ու կտեսնենք, թե ի՛նչ կստացվի։ Վաղը ևեթ օպերատորներին այստեղ կուղարկեմ։ Գրո՛ղը տանի։ Գործը գլուխ կբերենք։— Դուգլասը շրջվում է դարպասի կողմը։— Իսկ հիմա գործի դրեք մուրճը, եթե ձեզ հաճույք է պատճառում այդ։ Ո՜ւ֊ո՜ւ, ինչ ցուրտ է։

Նրանք շտապում են դեպի դարպասը։ Ճանապարհին ծերուկը գտնում է այն արկղը, որտեղ պահել էր իր ընթրիքը, նա հանում է թերմոսն ու թափահարում։

— Գուցե ձեր գնալուց առաջ խմե՞նք միասին։

— Իսկ ի՞նչ ենք խմելու։ Այն ամոնտիլյադո՞ն, որով դուք այդպես պարծենում եք։

— 1876 թվականի։

— Փորձենք, փորձենք։

Թերմոսը բացում են, տաք հեղուկը հոսում է կափարիչի մեջ։

— Խնդրեմ,— ասում է ծերունին։

— Շնորհակալություն։ Ձեր կենացը։— Պրոդյուսորը խմում է։— Լավն էր։ Գրողի տարածը շատ լավն էր։

— Գուցե ավելի շատ նման է սուրճի, բայց, երդվում եմ, սրանից լավ ամոնտիլյադո դեռ ոչ ոք չի խմել։

— Համաձայն եմ։

Նրանք կանգնած են լուսնի տակ, նրանք շրջապատված են ամբողջ աշխարհի քաղաքներով, նրանք խմում են տաք հեղուկը. և ծերունին հիշում է հանկարծ.

— Մի հինավուրց երգ կա, որը շատ են երգում խնջույքների ժամանակ, կարծեմ... Մենք բոլորս, որ ապրում ենք մարգագետնում, երգում ենք, երբ տրամադրություն ենք ունենում, երբ ես լսում եմ ամեն ինչ, և քամին էլ թնդում է որպես մեղեդի։ Լսեք.

Մեկ է մեր ճամփան դեպի տուն տանող.
Մենք էլ՝ միաբան։ Մենք էլ՝ միաբան...
Մեր ճամփան մեկ է, դեպի տուն տանող,
Եվ ինչո՞ւ տարբեր չինի մեր ճամփան,
Մենք պետք է հավերժ լինենք միաբան,
Ինչպես մի բաղեղ, պատ ու պատուհան։

Նրանք սուրճը խմում վերջացնում են Պորտ֊օ֊Պրենսում։

— Է՜յ,— հանկարծ ասում է պրոդյուսորը։— Սիգարեթի հետ զգույշ եղիր։ Այլապես կհրդեհես ամբողջ աշխարհը։

Երկուսով նայում են սիգարեթին ու ժպտում։

— Ես զգույշ կլինեմ,— ասում է Սմիթը։

— Առայժմ,— ասում է պրոդյուսորը։— Ես այսօր անհույս կերպով ուշացա երեկույթից։

— Առայժմ, միստր Դուգլաս։

Դռնակը բացվում է և փակվում. ոտնաձայները մարում են․ լուսնի տակ փայլող լիմուզինը հեռանում է, թողնելով մարգագետնի քաղաքները և ծերուկին, որ պարսպի մոտ կանգնած, ձեռքը թափահարելով հրաժեշտ է տալիս։

— Առա՛յժմ,— ասում է գիշերապահը։

Ու դարձյալ միայն քամի...

ՏԻԵԶԵՐԱԳՆԱՑԸ

Մայրիկի մուգ մազերի վրա պտտվում էր էլեկտրական լուսատտիկների պարսը։ Նա կանգնել էր ննջարանի շեմին և հայացքով ուղեկցում էր ինձ։ Հոլլում լռություն էր տիրում։

— Գոնե այս անգամ դու ինձ կօգնե՞ս, որ նրան տանը պահենք,— հարցրեց նա։

— Կաշխատեմ,— պատասխանեցի։

— Խնդրում եմ,— նրա դեմքով անհանգիստ ցոլքեր սահեցին։— Այս անգամ մենք նրան բաց չենք թողնելու։

— Լա՛վ,— փոքր֊ինչ մտածելով, պատասխանեցի ես։— Բայց իզուր է։ Ոչինչ չի ստացվի։

Նա շրջվեց. լուսատտիկները, թափառող համաստեղությունների պես, իրենց ուղեծրերով թռչում էին նրա գլխավերևում ու լուսավորում շուրջը։ Լսեցի, թե ինչպես նա կիսաձայն ասաց.

— Համենայն դեպս, փորձենք։

Լուսատտիկների մյուս պարսը ինձ ուղեկցեց մինչև իմ սենյակը։ Ես պառկեցի, ու հենց որ մարմինս իր ծանրությամբ անջատեց էլեկտրական շղթան, լուսատտիկները մարեցին։

Մինչև կեսգիշեր, անկշիռ խավարով իրարից բաժանված, ես ու մայրս սպասում էինք՝ ամեն մեկս իր սենյակում։ Մահճակալը մեղմ երգելով օրորում էր ինձ։ Սեղմեցի անջատիչը։ Երգն ու օրորը ընդհատվեցին։ Քնել չէի ուզում, քունս չէր տանում։

Այդ գիշերը ոչնչով չէր տարբերվում մեզ համար հիշարժան մյուս բոլոր գիշերներից։ Քանի՜֊քանի անգամ ենք արթուն պառկել և հանկարծ զգացել, թե ինչպես զով օդը դառնում է այրող, ինչպես է քամին կրակ բերում իր հետ, կամ տեսել ենք, թե ինչպես պատերը մի ակնթարթ պարուրվում են պայծառ շողերով։ Մենք գիտեինք, որ այդ պահերին տան վրայով անցնում է նրա հրթիռանավը։ Նրա հրթիռանավը անցնում էր մեր տան վրայով, և կաղնիները ճկվում էին մրրիկի տակ։ Ես պառկում էի, աչքերս լայն բացած ու հևիհև շնչելով, և ռադիոֆոնի մեջ լսում էի մայրիկի ձայնը.

— Զգացի՞ր։

Ու ես պատասխանում էի.

— Այո՛, այո՛։ Նա է։

Անցնելով մեր քաղաքի, փոքրիկ քաղաքի վրայով, որտեղ երբեք վայրէջք չեն կատարում տիեզերանավերը, իմ հայրիկի նավը շարունակում էր թռչել և մենք դեռ երկու ժամ էլ պառկած, մտածում էինք. «Հիմա հայրիկը վայրէջք է կատարում Սփրինգֆիլդում, հիմա նա դուրս եկավ կպրապատ ճանապարհի վրա, հիմա թղթերն է ստորագրում, հիմա արդեն ուղղաթիռի մեջ է, թռչում է գետակի և բլուրների վրայով, հիմա ուղղաթիռը իջեցնում է Գրին Վիլլեջի մեր օդանավակայանում...»։ Արդեն կեսգիշերն անց է, իսկ ես ու մայրիկս, մեր մահճակալներում պառկած, շարունակ մտածում և ականջ ենք դնում։ «Հիմա նա քայլում է Բելլ Սթրիտով։ Միշտ քայլելով է գալիս... մեքենայից հրաժարվում է... Հիմա կտրում֊անցնում է զբոսայգին, թեքվում է Օուքհերսթ անկյունից, և հիմա...»։

... Գլուխս բարձրացրեցի։ Փողոցից լսվում էին անընդհատ մոտեցող թեթև, հապճեպ, անհամբեր ոտնաձայներ։ Թեքվեցին մեր դռան կողմը... Տերրասի աստիճաններով բարձրացան վեր... Եվ մենք երկուսով՝ մայրիկն ու ես, ժպտացինք զով խավարի մեջ, լսելով, թե ինչպես ցածում, տիրոջը ճանաչելով, ինքն իրեն բացվեց շքամուտքի դուռը, ողջունելով ինչ֊որ բան ասաց կիսաձայն և փակվեց նորից։

Եվս երեք ժամ անց ես զգուշորեն, շունչս պահած, պտտեցի նրանց սենյակի դռան փայլուն բռնակը, սուզվեցի մոլորակների միջև ընկած տիեզերքի պես անեզր խավարի մեջ և ձեռքս պարզեցի դեպի փոքրիկ, սև արկղը, որ դրված էր ծնողներիս մահճակալի մոտ, նրանց ոտքերի կողմը։ Գտա՛։ Եվ անաղմուկ վազեցի իմ սենյակը, մտածելով. «Միևնույն է, նա ոչինչ էլ չի պատմի, նա չի ուզում, որ ես իմանամ»։

Արկղից հանեցի տիեզերագնացի սև արտահագուստը, որը կարծես սև միգամածություն լիներ հեռավոր և ցանցառ աստղակույտերով։ Ձեռքով տրորում էի մուգ կտավը և զգում մոլորակների բույրը. Մարսի՝ երկաթի բույրը, Վեներայի՝ կանաչ թավշի բուրմունքը, Մերկուրիի՝ ծծումբն ու կրակը, առնում էի կաթնային լուսնի և դաժան աստղերի հոտը։ Հետո ես արտահագուստը դրեցի կենտրոնախույս մեքենայի մեջ, որը վերջերս էի պատրաստել դպրոցի արհեստանոցում, և սեղմեցի կոճակը։ Քիչ անց թորանոթում նստեց մանրիկ փոշին։ Ես այդ փոշին տեղավորեցի մանրադիտակի տակ։

Ծնողներս խորը քնել էին. քնել էր ամբողջ տունը. ավտոմատ խոհարարները, մեքենայական ծառայողները և ինքնաշարժ հավաքարարները խորասուզվել էին իրենց էլեկտրական նինջի մեջ, իսկ ես դեռ նայում ու նայում էի երկնաքարերի ու գիսաստղերի փոշու և Յուպիտերի կավի փայլատակող հատիկներին։ Այդ հատիկները կարծես հենց իրենք հեռավոր աշխարհներ էին, և մանրադիտակի օգնությամբ ես դուրս էի գալիս միլիարդավոր կիլոմետրերով ու ֆանտաստիկ արագությամբ հեռավոր թռիչքների...

Լուսադեմին, ճանապարհորդելուց հոգնած և վախենալով, թե կնկատեն, որ արկղը անհետացել է, ես այն տարա դրեցի իր տեղը, ծնողներիս ննջարանում։

Հետո քնեցի, բայց անմիջապես արթնացա պատուհանի տակից լսվող ազդանշանի ձայնից։ Քիմիական մաքրման գրասենյակից էին եկել արտահագուստը ախտահանելու համար։ «Լավ է, որ ժամանակ չեմ կորցրել»,— մտածեցի ես։ Չէ՞ որ մեկ ժամ հետո արտահագուստը կվերադարձնեն ճանապարհորդության բոլոր հետքերից մաքրված ու զտված։

Ու ես նորից քնեցի, իսկ գիշերանոցիս գրպանում, ճիշտ սրտիս մոտ, գտնվում էր կախարդական փոշիով լի սրվակը։

* * *

Երբ ցած իջա, հայրս սեղանի մոտ նստած նախաճաշում էր։

— Ինչպե՞ս ես քնել, Դուգ,— նա այնպես դիմավորեց ինձ, կարծես միշտ տանն է եղել, կարծես երեք ամսով տիեզերք չի մեկնել։

— Լավ,— պատասխանեցի։

— Բոված հաց կուտե՞ս։

Նա սեղմեց կոճակը, և սեղանը ինձ համար չորս կտոր հաց տապակեց յուղի մեջ։ Կարմրած, ոսկու պես փայլող հաց։

Հիշում եմ, թե ինչպես այդ օրը հայրս աշխատում էր այգում. փորում էր ու փորում, կարծես ինչ֊որ բան էր որոնում։ Երկար և թուխ ձեռքերը անհանգիստ շարժվում էին. ծիլեր էին տնկում, հողը փխրեցնում, պատվաստում, կապում, կտրում, և թուխ դեմքը անընդհատ դարձած էր դեպի հողը։ Հայրիկի աչքերը նայում էին միայն այն բանին, ինչով զբաղված էին ձեռքերը, այդ աչքերը ոչ մի անգամ դեպի երկինք կամ ինձ, նույնիսկ դեպի մայրիկը չդարձան։ Միայն երբ մենք նրա մոտ ծնկի եկանք, որպեսզի հագուստի միջով զգանք հողի խոնավությունը, որպեսզի մատներս խրենք սև հումուսի մեջ և մոռանանք կատաղի երկինքը, նա աջ ու ձախ նայեց, նայեց մայրիկին ու ինձ և քնքշությամբ աչքով անելով, շարունակեց աշխատել, հայացքը հառած հողին, անընդհատ՝ միայն հողին, ու երկինքը տեսնում էր միայն նրա կռացած մեջքը։

* * *

Իրիկնադեմին, ճոճի մեջ նստած, մենք ճոճվում էինք, քամին շոյում էր մեր դեմքը, ու երգեր էինք լսում մենք։ Ամառ էր. կար լուսին. կար նաև մրգաջուր։ Մենք ձեռքներումս սեղմել էինք սառը գավաթները, և հայրիկն էլ ստերեոթերթ էր կարդում, որն հարմարեցված էր հատուկ գլանակին, ու երեք անգամ աչքը թարթելուն պես շրջվում էին խոշորացույցի տակ գտնվող մանրաէջերը։ Հայրիկը սիգարեթ էր ծխում և պատմում, թե ինչպիսի չարաճճի տղա է եղել ինքը 1997 թվականին։ Հետո մի փոքր լռեց և, ինչպես միշտ, հարցրեց.

— Ինչո՞ւ չես զբոսնում։ Ինչո՞ւ պահածոյի դատարկ տուփերով ֆուտբոլ չես խաղում, Դուգ։

Ես չպատասխանեցի, բայց մայրիկն ասաց.

— Նա զբոսնում է, երբ դու տանը չես լինում։

Հայրիկը նայեց ինձ, ապա, այդ օրն առաջին անգամ հայացքը հառեց երկնքին։ Մայրիկը երբեք աչքերը չէր հեռացնում նրանից, երբ հայրիկը նայում էր աստղերին։

Վերադարձի առաջին օրն ու առաջին երեկոն հայրիկը հազվադեպ էր նայում երկնքին։ Ես նրան տեսնում էի այգում աշխատելիս, և այդ պահերին նրա հայացքը կենտրոնացած էր լինում միայն փխրուն հողին։ Երկրորդ օրն արդեն նա ավելի հաճախ էր նայում աստղերին։ Ցերեկները մայրիկը երկնքից այնքան էլ չէր վախենում։ Բայց երեկոները որքա՜ն կկամենար մարել երկնքով մեկ սփռված աստղերը։ Երբեմն ինձ թվում էր, թե նա մտքով անջատիչ է որոնում։ Բայց արդյոք կգտնե՞ս այն անջատիչը, որով աստղերն են մարում... Երրորդ օրը երեկոյան, պատահում էր այնպես, որ երբ պատրաստվում էինք քնելու, հայրիկը դեռ ներս գալ չէր ուզում, և լսում էի, թե ինչպես է մայրիկը կանչում նրան։ Ճիշտ այդպես նա ինձ էր տուն կանչում փողոցից։ Եվ հայրիկը, հառաչելով, միացնում էր ֆոտոէլեկտրական փականը։ Իսկ հաջորդ օրն առավոտյան, նախաճաշի ժամանակ, ես ցած նայելով, նրա ոտքերի տակ նկատում էի սև արկղը, մայրիկը դեռ քնած էր լինում։

— Ցտեսություն, Դուգ,— ասում էր հայրս, ձեռքս սեղմելով։

— Երեք ամսո՞վ։

— Երեք ամսով։

Նա քայլում էր փողոցով, չէր նստում ո՛չ տաքսի, ո՛չ ուղղաթիռ, ոչ էլ ավտոբուս. պարզապես քայլում էր, թևի տակ առած այն պայուսակը, որտեղ գտնվում էր տիեզերական հագուստը։ Նա դրսում երբեք չէր հագնում այն, որպեսզի մարդիկ չմտածեն, թե տիեզերագնաց դառնալուց հետո մեծամտացել է ինքը։

Մեկ ժամ անց մայրիկն էր գալիս նախաճաշելու և ուտում էր տապակած հացի մի փոքրիկ կտոր միայն։

Բայց այսօր դեռ այսօրն էր, առաջին երեկոն, և հայրիկը բոլորովին չէր նայում աստղերին։

— Հեռուստատեսային դիմակահանդես գնա՞նք,— առաջարկեցի ես։

— Հրաշալի միտք է,— ասաց հայրիկը։

Մայրիկը ինձ նայեց ու ժպտաց։

Եվ մենք ուղղաթիռով դեպի քաղաք շտապեցինք, ու հայրիկին տարանք անհամար էկրանների մոտով, որպեսզի նրա գլուխը, նրա դեմքը մեզ հետ լինի, որպեսզի նա այլևս ոչ մի տեղ չնայի։ Ծիծաղում էինք ծիծաղելի բաների վրա, լուրջ հայացքով նայում էինք լուրջ բաներին, իսկ ես անդադար մտածում էի. «Հայրիկս թռչում է դեպի Սատուրն, Նեպտուն, Պլուտոն, բայց երբեք ինձ համար նվերներ չի բերում։ Իմ հասակակիցներից նրանք, որոնց հայրերը ճանապարհորդում են տիեզերքում, իրենց ընկերներին հպարտությամբ են ցույց տալիս Կալլիստոյից բերված մի հանքանմուշ, սև երկնաքարի բեկորներ, երկնագույն ավազ։ Եվ ես էլ ստիպված եմ լինում հավաքածու կազմելու համար տղաներից խնդրել նմուշներ՝ Մերկուրիից բերված ավազ, Մարսի քարեր, որոնք լցված են իմ սենյակում, բայց որոնց մասին հայրիկը երբեք չի ուզում խոսել»։

Պատահում էր, հիշում եմ, նա որևէ բան բերում էր մայրիկի համար։ Մի անգամ մեր բակում նա Մարսից բերած արևածաղիկ ցանեց, բայց հերթական թռիչքի մեկնելուց մեկ ամիս հետո, երբ ծաղիկներն արդեն աճել էին, մայրիկը հանկարծ վազեց բակ և դրանք բոլորը կտրատեց։

Մենք կանգնել էինք ստերեոսկոպիկ էկրանի առաջ, և ես, առանց երկար֊բարակ մտածելու, հայրիկին հարցրեցի.

— Ասա, ինչպիսի՞ն է տիեզերքը...

Մայրիկս ինձ նայեց սարսափած հայացքով։ Բայց ուշ էր։

Մեկ֊երկու րոպե հայրիկը կանգնել էր լուռ, պատասխան էր որոնում։ Հետո թոթվեց ուսերը.

— Տիեզերքը... կյանքում եղած լավագույն բանից էլ լավագույնն է։— Նա, իհարկե, վրիպեց։— Ասենք, մի արտակարգ բան չկա այնտեղ։ Հիմարությո՛ւն։ Դու չէիր հավանի տիեզերքը։— Նա քննախույզ հայացքով նայեց ինձ։

— Բայց դու էլի ամեն անգամ թռչում ես։

— Սովորություն է։

— Իսկ հիմա դեպի ո՞ւր ես թռչելու։

— Դեռ չեմ որոշել։ Մտածելու բան է։

Նա միշտ մտմտում, կշռադատում էր։ Այն ժամանակ տիեզերագնացներ շատ չկային, և նա ինքը կարող էր որոշել, թե ինչպես, որտեղ և երբ է թռչելու։ Վերադարձից հետո, երրորդ օրվա երեկոյան, մենք ականատես եղանք, թե ինչպես է նա աստղ ընտրում իր համար։

— Գնանք,— ասաց մայրիկը։— Տուն գնալու ժամանակն է։

Դեռ ուշ չէր, և տանը ես հայրիկին խնդրեցի, որ հագնի տիեզերագնացի համազգեստը։ Ես այդպիսի բան չպետք է խնդրեի, մայրիկին չվշտացնելու համար, բայց չկարողացա դիմանալ։ Ես շատ խնդրեցի հայրիկին, չնայած նա միշտ էլ մերժում էր ինձ։ Ես նրան համազգեստով երբեք չէի տեսել։ Վերջապես նա ասաց.

— Դե՛, լավ։

Մենք սպասեցինք հյուրասենյակում, մինչև որ նա վեր կբարձրանար օդային հորանցքով։ Մայրիկը թախծոտ ինձ էր նայում, կարծես չհավատալով, թե հարազատ որդին կարող է մոր հետ այդպես դաժան վարվել։ Հայացքս փախցրեցի։

— Ներիր,— ասացի ես։

— Դու ինձ բնավ չես օգնում,— ասաց նա։— Բնա՛վ։

Մի քանի րոպե անց օդային հորանցքում խշրտոց լսվեց։

— Ես պատրաստ եմ,— մեղմ ասաց հայրիկը։

Նա համազգեստով էր։

Համազգեստը սև էր, փայլուն հենքով։ Արծաթե կոճակներ, արծաթե երիզներ, որոնք հասնում էին մինչև սև կոշիկների կրունկները։ Թվում էր, թե նա ամբողջությամբ՝ մարմինը, ձեռքերը, ոտքերը, քանդակված է սև միգամածությունից, որի միջով առկայծում են դժգույն աստղիկներ։ Համազգեստը այնպես էր գրկել նրա մարմինը, ինչպես ձեռնոցն է գրկում երկար ու ճկուն ձեռքը։ Սրանից զով օդի, մետաղի, տիեզերքի հոտ էր գալիս։ Նրանից գալիս էր կրակի ու ժամանակի հոտ։

Հայրիկը կանգնել էր սենյակի կենտրոնում և ժպտում էր շփոթված։

— Շրջվիր,— ասաց մայրիկը։

Հայրիկին հառած նրա աչքերը նայում էին ինչ֊որ հեռու֊հեռու տեղ։

Երբ հայրիկը տիեզերքում էր լինում, մայրս նրա մասին չէր խոսում բոլորովին։ Նա, ընդհանրապես, ոչնչի մասին չէր խոսում, բացի եղանակից, իմ վզից, թե վատ չէր լինի, եթե մի լավ լվանայի, կամ իր անքնությունից։ Մի անգամ նա բողոքեց, թե գիշերները չափից դուրս լուսավոր են։

— Բայց այս շաբաթ լուսին չկա։

— Հապա աստղե՞րը,— պատասխանեց նա։

Խանութից նրա համար նոր վարագույրներ գնեցի, որոնք ավելի մուգ էին, թանձր կանաչ։ Գիշերը, մահճակալին պառկած, ես լսում էի, թե ինչպես է նա, պատուհանի փեղկերը ամուր փակելուց հետո, իջեցնում վարագույրները։ Լսում էի երկարատև շրշացող ձայնը...

Մի անգամ, ինչպես եղավ, որոշեցի խուզել ծաղկաթումբը։

— Կարիք չկա,— մայրիկը կանգնած էր դռների մեջ։— Մանգաղը տեղը դիր։

Եվ մեր ծաղկաթմբի խոտը երեք ամիս շարունակ այդպես էլ աճեց առանց խուզվելու։ Երբ հայրիկը վերադարձավ տիեզերքից, ինքն իր ձեռքով խուզեց այն։

Մայրիկը ընդհանրապես թույլ չէր տալիս որևէ բան անել, ասենք՝ նախաճաշ պատրաստող մեքենան կամ մեխանիկական ընթերցողը վերանորոգել։ Ամեն ինչ կուտակում էր նա, ինչպես կուտակում են տոնակատարությունների նախապատրաստվելիս։ Իսկ հետո ես տեսնում էի, թե ինչպես է հայրս ժպտադեմ թխկթխկացնում կամ զոդում, իսկ մայրիկը, նրան նայելով, ժպտում էր երջանիկ։

Այո՛, երբ բացակայում էր հայրիկը, նրա մասին մայրս ոչինչ չէր խոսում։ Իր հերթին հայրս երբեք չէր փորձում կապվել մեզ հետ, միլիոնավոր կիլոմետրերի վրայով կամուրջ գցել մեր միջև թռիչքի ընթացքում։

Մի անգամ նա ինձ ասաց.

— Մայրդ ինձ հետ վարվում է այնպես, կարծես ես գոյություն չունենամ, կարծես անտեսանելի լինեմ։

Ինքս էլ էի այդ նկատել։ Մորս հայացքը ծակում անցնում էր նրան, մայրս նայում էր նրա ձեռքերին, այտերին, բայց աչքերին՝ երբեք։ Իսկ եթե աչքերին էր նայում, ապա այնպես, կարծես թաղանթի միջով նայելիս լիներ, այնպես, ինչպես ննջող գազանն է նայում։ Եթե հարկ կար, «այո» էր ասում, որտեղ անհրաժեշտ էր՝ ժպտում էր, և միշտ էլ մի կես վայրկյան ուշացումով։

— Կարծես, թե ես նրա համար գոյություն չունեմ,— ասաց հայրս։

Իսկ հետևյալ օրը մայրս կրկին մեզ հետ էր, և հայրս էլ նրա համար արդեն գոյություն ուներ, նրանք իրար ձեռք բռնած զբոսնելու էին գնում մեր տան շրջակայքում, կամ ձիարշավի էին դուրս գալիս միասին, և մայրիկի մազերը քամու տակ գզգզվում էին, ու նա նմանվում էր փոքրիկ աղջկա։ Մայրս անջատում էր խոհանոցային բոլոր մեխանիզմները և հայրիկի համար իր ձեռքով թխում էր զարմանալի խմորեղեններ, տորթեր ու թխվածքներ։ Նա հայրիկի աչքերի մեջ էր նայում ագահությամբ և ժպտում էր իր իսկական ժպիտով։ Իսկ երբ անցնում էին այդ օրերը, մայրս անպայման լալիս էր։ Եվ հայրս էլ կանգնում էր շփոթված, նայում շուրջը, կարծես պատասխան որոնելով, որը երբեք չէր գտնում։

... Հայրս դանդաղ շրջվեց, ցուցադրելով իր համազգեստը։

— Մեկ էլ շրջվիր,— ասաց մայրիկը։

* * *

Հետևյալ օրն առավոտյան հայրիկը տուն սլացավ տոմսակների մի ամբողջ կապուկով։ Կալիֆորնիական հրթիռի համար տոմսակները վարդագույն էին, իսկ մեքսիկական օդային տորմիղինը՝ երկնագույն։

— Շտապե՛ք,— գոչեց նա։— Ճամփորդական հագուստ ենք գնելու, հետո այն կվառենք։ Տեսեք՝ կեսօրին թռչելու ենք Լոս֊Անջելոս, ժամը երկուսին ուղղաթիռով կմեկնենք մինչև Սանթ֊Բարբարա, կգիշերենք և առավոտյան ժամը իննին էլ ինքնաթիռով կգնանք մինչև Էնսենադ։

Եվ մենք ուղևորվեցինք դեպի Կալիֆորնիա։ Մեկուկես օր ճանապարհորդեցինք Խաղաղ օվկիանոսի ափերով, մինչև հասանք Մալիբուի ավազուտ լողափը։

Հայրս անընդհատ կա՛մ լսում էր, կա՛մ երգում, կա՛մ ագահությամբ զննում շրջապատը, կառչելով տպավորություններից, կարծես աշխարհը կենտրոնախույս մի հսկա մեքենա լիներ, որն այնքան արագ է պտտվում, որ ամեն վայրկյան կարող էր հորս մեզնից կտրել ու դեն շպրտել։

Այդ օրը մայրս մնաց հյուրանոցում։ Հայրս երկար պառկեց կողքիս, արևի ջերմ ճառագայթներից շիկացած ավազի վրա։

— Ո՜ւֆ,— հառաչեց նա։— Ի՜նչ հաճելի է...

Մեջքի վրա պառկած, նա փակել էր աչքերն ու արև էր խմում։

— Այ թե ինչ չկա...— ասաց նա։

Իհարկե, ուզում էր ասել «հրթիռում»։ Բայց հայրս խուսափում էր իր հրթիռի մասին հիշատակելուց և չէր սիրում խոսել այն ամենի մասին, ինչ֊որ տիեզերանավում չկար։ Որտեղի՞ց այնտեղ աղահամ քամի լինի։ Կամ կապույտ երկինք։ Կամ շոյող արև։ Կամ մայրիկի պատրաստած կերակուրը։ Եվ մի՞թե հրթիռում կարող ես զրուցել տասնչորսամյա որդուդ հետ։

— Ի՞նչ ես կարծում, չշատախոսե՞նք,— վերջապես, ասաց նա։

Ես արդեն գիտեի, որ հիմա մենք զրուցելու ենք, զրուցելու ենք երեք ժամ առանց դադարի, ինչպես միշտ։ Մինչև ուշ երեկո, արևի տակ տապակվելով, կիսաձայն շատախոսելու ենք իմ դասերից, այն մասին, թե որքան բարձր կարող եմ թռչել, և արդյոք արա՞գ եմ լողում։

Հայրս լսում էր ինձ, գլխով էր անում, ժպտում և գոհունակությամբ թեթևակի շոյում այտերս։ Մենք զրուցում էինք։ Ոչ թե հրթիռի և ոչ թե տիեզերքի, այլ Մեքսիկայում հին ավտոմեքենայով կատարած մեր ճանապարհորդության մասին, զրուցում էինք կանաչ, պայծառ ջունգլիներում բռնած թիթեռների մասին. կեսօրին էր, հարյուրավոր թիթեռներ փակչում էին ավտոմեքենայի քթին և զոհվում տեղնուտեղը, թրթռալով ջղաձգումներից։ Գեղեցիկ ու տխուր տեսարան էր դա։ Զրուցում էինք ամեն բանի մասին։ Ամենի մասին, բացի նրանից, ինչ ես էի կամենում։ Եվ հայրս լսում էր ինձ։ Լսում էր այնպես, կարծես ուզում էր հագենալ այն հնչյուններով, որոնք որսում էին նրա ականջները։ Լսում էր քամուն, օվկիանոսի շնչառությունը և իմ ձայնն էր լսում. նա լսում էր նրբազգաց, կենտրոնացած, լարված ուշադրությամբ, որը կարծես ֆիզիկական մարմիններն այս ու այն կողմ էր ցրում, իրեն պահելով միայն հնչյունները։ Աչքերն էր փակում ավելի լավ լսելու համար։ Եվ ես հիշեցի, թե ինչպես է նա ականջ դնում մեքենայի ճռինչին, երբ ինքն է խուզում ծաղկաթումբը՝ ծրագրային ղեկավարությունը միացնելու փոխարեն, տեսա, թե ինչպես է նա շնչում հնձված խոտի բույրը, երբ կանաչը շատրվանում էր նրա վրա։

— Դուգ,— ասաց նա ժամը հինգի մոտերքը. մենք հենց նոր էինք վերցրել մեր սրբիչները և ծովեզրով քայլում էինք դեպի հյուրանոց,— ինձ մի բան խոստացիր։

— Ի՞նչ։

— Երբեք տիեզերագնաց չդառնալ։

Ես կանգ առա։

— Լուրջ բան եմ ասում,— շարունակեց նա։ — Քանի որ տիեզերքում դու միշտ Երկիր կձգտես, իսկ այստեղից՝ միշտ տիեզերք։ Այնպես որ, լավ կլինի, եթե բնավ գործ չունենաս։ Որպեսզի հեշտ լինի ապրելը։

— Բայց...

— Դու չգիտես, թե դա ինչ բան է։ Ամեն անգամ, երբ ես այնտեղ եմ լինում, ասում եմ ինքս ինձ. «Հենց որ վերադառնամ Երկիր, ընդմիշտ կմնամ այնտեղ ու այլևս երբեք չեմ թռչի»։ Բայց, չնայած դրան, նորից թռչում եմ ու, երևի, միշտ էլ այդպես կլինի։

— Ես վաղուց է, ինչ ուզում եմ տիեզերագնաց դառնալ,— ասացի։

Նա ինձ ականջ չդրեց։

— Ես փորձում եմ ստիպել ինձ, որ մնամ։ Երբ շաբաթ օրը տուն եկա, հաստատ որոշեցի. ամեն ինչ անելու եմ, որպեսզի ինձ ստիպեմ այստեղ մնալ։

Հիշեցի, թե նա ինչպես քրտնաշաղախ, աշխատում էր այգում, ինչպես ինքնաթիռով թռչելու ժամանակ ինչ֊որ բանով տարված էր, ինչ֊որ բանի էր ականջ դնում։ Եվ, իհարկե, այդ ամենը նա անում էր, որպեսզի ինքն իրեն համոզի, որ ծովը, քաղաքները, հողը, հարազատ ընտանիքը, սրանք են միակ իրականը, որ կյանք արժեն։ Եվ գիտեի, թե հայրս ինչ է անելու այս գիշեր. տերրասում կանգնած, նա երկար կդիտի Օրիոնի ալմաստաշող համաստեղությունը։

— Խոստացիր, որ իմ ճանապարհով չես գնալու,— խնդրեց նա։

Ես հապաղեցի։

— Լա՛վ,— պատասխանեցի քիչ հետո։

Նա սեղմեց ձեռքս։

— Իմ խելոք տղա,— ասաց նա։

* * *

Ճաշը հրաշալի էր։ Հենց որ տուն եկանք, մայրիկը շտապեց խոհանոց և զբաղվեց եփութափով, խմորով ու դարչինով, և մի իսկական աղմուկ֊աղաղակ բարձրացավ խոհանոցում։ Եվ քիչ հետո սեղանը զարդարեց մի հսկա հնդկահավ իր համեմունքներով՝ հապալասի սոուս, ոլոռ, եփած դդում։

— Մի՞թե այսօր տոն է,— զարմացավ հայրս։

— Երախտագիտության օրը դու տանը չես լինի։

— Ա՜յ թե ինչ։

Նա հաճույքով հոտ քաշեց կերակուրներից։ Կաթսայիկների կափարիչները վերցնում և թեքվում էր այնպես, որ բուրումնավետ գոլորշին շոյում էր նրա արևախանձ դեմքը։ Եվ ամեն անգամ ասում էր. «Ա՜֊ա՜խ»։ Հետո նայեց շուրջը, ձեռքերին։ Հայացքով անցավ պատից կախած նկարների, աթոռների, սեղանի, իմ և մայրիկի վրայով։ Վերջապես հազաց, ու ես հասկացա, որ նա արդեն վճիռ է կայացրել։

— Լիլլի՛։

— Այո՞,— մայրիկի հայացքը սահեց սեղանի զբաղեցրած տարածության միջով. սեղանը նրա ձեռքերի տակ դարձել էր մի արծաթյա հրաշալի թակարդ, սոուսե մի կախարդական լճափոս, որի մեջ նա հույս ուներ, թե ամուսինը թաղվելու է, ինչպես նախապատմական գազանը կուպրի լճակում, կպչելու և մնալու է ընդմիշտ։

Մայրիկի աչքերում կայծեր հայտնվեցին։

— Լիլլի՛,— ասաց հայրս։

«Դե,— անհամբեր մտածում էի ես,— դե ասա՛, ասա՛, որ այս անգամ մնալու ես տանը, մնալու ես ընդմիշտ և երբեք չես թռչելու, դե ասա՛»։

Հենց այդ պահին լռությունը խախտեց տան վրայով անցնող ուղղաթիռի ականջ ծակող աղմուկը, որին պատուհանի ապակիները արձագանքեցին իրենց բյուրեղային զրնգոցով։ Հայրս նայեց պատուհանին։

Ահա երկնագույն, իրիկնային աստղերը և արևելքում ծագող կարմիր Մարսը։

Մի ամբողջ րոպե հայրս նայում էր Մարսին։ Հետո, առանց շրջվելու, ձեռքը դեպի ինձ պարզեց։

— Մի քիչ ոլոռ կարելի՞ է,— խնդրեց նա։

— Ներողություն,— ասաց մայրս,— ես հացը մոռացել եմ։

Եվ նա վազեց խոհանոց։

— Հացը սեղանի վրա է,— գոչեցի նրա ետևից։

Հայրս սկսեց ուտել, ջանալով չնայել ինձ։

* * *

Այդ գիշեր քնել չկարողացա։ Կեսգիշերից քիչ անց ցած իջա։ Լուսնի լույսը տների տանիքները կարծես սառցակեղևով ծածկած լիներ. փայլատակող շողը ծաղկաթումբը դարձրել էր ձնեդաշտ։ Միայն գիշերանոցով կանգնել էի շեմքին, և ինձ պարուրել էր գիշերային տաք զեփյուռը։ Հանկարծ նկատեցի, որ հայրս այստեղ է, տերրասում։ Նստել էր մեխանիկական ճոճին և դանդաղ ճոճվում էր։ Տեսա դեպի երկինք ուղղված նրա մուգ կիսադեմը, նա աստղերի շարժումներին էր հետևում։ Աչքերը նման էին ծխապարուր բյուրեղների, որոնցից ամեն մեկի մեջ մի լուսին էր արտացոլված։

Մոտեցա ու նստեցի կողքին։

Սկսեցինք միասին ճոճվել։

Վերջապես հարցրեցի.

— Իսկ տիեզերքում մահացու վտանգներ կա՞ն։

— Միլիոններով։

— Ասա որևէ մեկը։

— Ընդհարում երկնաքարի հետ, որի հետևանքով տիեզերանավից դուրս կգա ամբողջ օդը։ Կամ քեզ կբռնացնի գիսավոր աստղը։ Վթար։ Պայթյուն։ Շնչարգելություն։ Կենտրոնախույս ուժեր։ Չափազանց մեծ արագացում։ Անբավարար արագացում։ Շոգ, ցուրտ, արև, լուսին, աստղեր, մոլորակներ, ռադիացիա...

— Զոհվածներին այրո՞ւմ են։

— Թե կարող ես՝ գնա, գտիր նրանց։

— Իսկ որտե՞ղ է կորչում մարդը։

— Թռչում է միլիարդավոր կիլոմետրեր։ Այդպիսի հրթիռներին անվանում են թափառող դագաղներ։ Դու դառնում ես երկնաքար կամ փոքրիկ մոլորակ, որը հավերժ թռչում է տիեզերքում։

Չէի խոսում։

— Դրա փոխարեն,— ասաց նա քիչ հետո,— տիեզերքում մահը շատ ավելի արագ է վրա հասնում։ Վե՛րջ։ Ոչ մի տանջանք։ Ավելի շուտ, մարդ ընդհանրապես ոչինչ չի հասցնում նկատել։

Գնացինք քնելու։

* * *

Լույսը բացվեց։

Դռների մեջ կանգնած՝ հայրս լսում էր, թե ինչպես է իր ոսկե վանդակում երգում դեղին դեղձանիկը։

— Ուրեմն՝ վճռված է,— ասաց նա։— Հաջորդ անգամ, երբ վերադառնամ՝ կվերադառնամ մեկընդմիշտ, այլևս չեմ թռչի։

— Հայրի՛կ,— բացականչեցի ես։

— Մայրիկին կասես, հենց որ արթնանա։

— Դու լո՞ւրջ ես ասում։

Նա գլխով արեց։

— Ցտեսությո՛ւն։ Կհանդիպենք երեք ամիս հետո։

Եվ նա քայլեց փողոցով, սև համազգեստը թևի տակ դրած, սուլելով, նայելով բարձր, կանաչ ծառերին։ Քայլելու ժամանակ էլ ալոճենու թփից հատապտուղ պոկեց և նետեց վեր՝ օդի մեջ, ինքն էլ ձուլվելով լուսաբացի թափանցիկ ստվերներին...

* * *

Մի քանի ժամ հետո ես զրույցի բռնվեցի մորս հետ. ուզում էի ինչ֊որ բաներ պարզել ինձ համար։

— Հայրիկն ասում է, թե դու երբեմն քեզ այնպես ես պահում, կարծես նրան ոչ տեսնում ես, ոչ էլ լսում,— ասացի ես։

Նա ամեն բան բացատրեց ինձ։

— Տասը տարի առաջ, երբ նա առաջին անգամ թռավ տիեզերք, ինքս ինձ ասացի. «Նա մեռած է։ Կամ միևնույն է, թե մեռած է։ Նրա մասին մտածիր այնպես, ինչպես կմտածեիր մեռածի մասին»։ Ու երբ նա տարվա մեջ երեք կամ չորս անգամ տուն է վերադառնում, ապա ոչ թե նա է, այլ պարզապես մի հաճելի հուշ կամ երազ։ Երբ հուշերը կամ երազը լքում են քեզ, ապա դա այնքան էլ ցավ չի պատճառում։ Դրա համար էլ ես գրեթե միշտ նրա մասին մտածում եմ որպես մեռածի...

— Բայց պատահում է...

— Պատահում է, որ ես չեմ կարողանում տիրապետել ինձ։ Կարկանդակներ եմ թխում և դիմում եմ նրան որպես կենդանի մարդու։ Եվ դա ինձ ցավ է պատճառում։ Ոչ, ավելի լավ է համոզված լինել, որ նա հեռացել է տասը տարի առաջ, ու ես այլևս երբեք չեմ տեսնի նրան։ Այս դեպքում ցավն էլ թեթև է լինում։

— Մի՞թե նա քեզ չասաց, թե հաջորդ անգամ ընդմիշտ կմնա մեզ հետ։

Մայրս դանդաղ օրորեց գլուխը։

— Ոչ, նա մեռել է։ Ես դրանում համոզված եմ։

— Նա կենդանի կվերադառնա,— ասացի ես։

— Տասը տարի առաջ,— շարունակեց մայրս,— ես մտածում էի. ի՞նչ կլինի, եթե նա զոհվի Վեներայի վրա։ Այդ դեպքում այլևս չենք կարողանա նայել Վեներային։ Իսկ եթե Մարսի վրա զոհվի։ Չենք կարողանա նայել Մարսին։ Հենց որ այդ մոլորակը իր կարմիր ցոլքերով հայտնվի երկնակամարի վրա, մենք անմիջապես կուզենանք տուն մտնել և ամուր փակել դռները։ Իսկ եթե նա զոհվի Յուպիտերի՞ վրա, Սատուրնի՞, Նեպտունի՞ վրա։ Այն գիշերները, երբ ծագեն մոլորակները, մենք կատենք աստղացան երկինքը։

— Այն էլ ո՜նց,— ասացի ես։

* * *

Լուրն ստացանք հաջորդ օրը։

Փոստատարը տվեց ինձ, և ես կարդացի հենց տերրասում։ Արևը նստել էր հորիզոնին։ Մայրս կանգնել էր դռների մեջ ու նայում էր, թե ինչպես եմ թղթի կտորը ծալում և թաքցնում նրանից։

— Մա՛մ,— ասացի ես։

— Խնդրում եմ, չասես այն, ինչ առանց քո ասելու էլ գիտեմ,— ասաց նա։

Լաց չեղավ։

Ո՛չ, հորս չսպանեց ո՛չ Մարսը, ո՛չ Վեներան, ո՛չ Յուպիտերը և ո՛չ էլ Սատուրնը։ Հարկ չէր լինի, որ մենք վախենայինք, թե կհիշենք նրան, երբ գիշերային երկնքում վառվեին Յուպիտերը, Սատուրնը կամ Մարսը։

Դեպքերը բոլորովին այլ ընթացք էին ստացել։

Նրա նավը ընկել էր Արևի վրա։

Արևի վրա, վիթխարի, բոցավառ, անողոք Արևի վրա, որն ամեն օր լուսավորում է երկնքից կախված, և որից ոչ մի տեղ չես փախչի։

Հորս մահից հետո մայրիկը քնում էր մինչև կեսօր և մինչև երեկո էլ տնից դուրս չէր գալիս։ Մենք նախաճաշում էինք կեսգիշերին, լանչ էինք ուտում գիշերվա ժամը երեքին, ճաշում էինք առավոտյան ժամը վեցին, երբ թագավորում էր ցուրտ աղջամուղջը։ Մենք ամբողջ գիշերն անց էինք կացնում թատրոնում և միայն լուսադեմին էինք պառկում քնելու։

Հետո մենք երկար ժամանակ զբոսնում էինք դրսում միայն անձրևային օրերին, երբ արևը ծածկված էր լինում թուխպերով։

ԱՅԼ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՆԵՐԻՑ

ՏԱՐԱԳԻՐՆԵՐԸ

Նրանց աչքերը բոցկլտում էին շիկացած ածուխների նման, շուրթերը կրակ էին ժայթքում, երբ կռացած՝ կաթսայի մեջ էին մտցնում մերթ ճենճոտ փայտը, մերթ ոսկրոտ մատները։

Երբ պիտի մենք կրկին խմբվենք երեքով՝
Որոտով ու կայծակով կամ անձրևով։3

Հարբած, օրորվելով, նրանք պարում էին ցամաքած ծովի ափին, պղծելով օդը անեծքներով և շանթահարելով չար կատվային հայացքով։

Կաթսայի շուրջ պտույտ գործենք,
Թունոտ աղիք մեջն ածենք։
Դյութվի՛ր, դյութվի՛ր, տաժա՛նք, նյութվի՛ր,
Կաթսա՛, փրփրա՛, բո՛ց, վառվի՛ր։4

Նրանք կանգ առան, շուրջը նայեցին։

— Որտե՞ղ է հուռութքը։ Ո՞ւր են ասեղները։

— Ահա։

— Լավ է, ի՜նչ լավ է։

— Դեղին մոմը պնդացե՞լ է։

— Լցրեք կաղապարը։

— Պատրաստ է։

— Եղավ, եղավ,— նրանք ափի մեջ պահում էին մոմե արձանիկը, և փափուկ մոմը մաթի պես կպչում էր նրանց գոսացած մատներին։

— Հիմա ասեղով՝ ուղիղ սրտի մեջ։

— Հուռութքը, ո՞ւր է հուռութքը։ Բախտ գուշակելու քարտերի մոտ է, փոշին վրայից թափ տվեք, իսկ հիմա նայեք...

Վհուկները աչքերը չռեցին մոգական հուռութքի վրա։ Նրանք գունատվեցին։

— Նայեք, նայեք, նայեք։

* * *

Տիեզերանավը Երկրից թռչում էր դեպի Մարս։ Նավի մեջ մեռնում էին մարդիկ։

Հրամանատարը հոգնած բարձրացրեց գլուխը։

— Ստիպված ենք մորֆի տալ։

— Բայց, հրամանատար...

— Ի՞նչ է, չե՞ք տեսնում, որքան վատ է վիճակը։

Հրամանատարը բարձրացրեց բրդյա ծածկոցը։ Խոնավ սավանի տակ պառկած մարդը շարժվեց, տնքաց։ Օդը հագեցած էր այրված ծծմբի հոտով։

— Ես տեսա, տեսա...— Մեռնողը բացեց աչքերը, և նրա հայացքը կանգ առավ լուսանցույցի վրա, որի ետևում տիեզերական անհունն էր, աստղաբույլերը, հեռվում մնացած Երկիր մոլորակը և բոլորովին մոտակայքում՝ Մարսի հսկայական կարմիր գունդը։

— Ես տեսա նրան... մարդու դեմքով հսկայական արնախում հրեշը... թևերն էր թափահարում, թափահարում էր... թափահարում էր...

— Զարկերա՞կը,— հարցրեց հրամանատարը։

Բուժակը շոշափեց զարկերակը։

— Հարյուր երեսուն։

— Այդպես երկար չի դիմանա, մորֆի տվեք։ Գնացինք, Սմիթ։

Նրանք առաջ անցան։ Թվում էր՝ հատակի նախշերը կազմված են լուռ ճչացող մարդկային ոսկորներից ու գանգերից։ Հրամանատարը քայլում էր, ջանալով չնայել ոտքերի տակ։

— Փըրսն այստե՞ղ է,— հարցրեց նա՝ բացելով հաջորդ խցիկի դուռը։

Սպիտակ վերնոցով վիրաբույժը հեռացավ սեղանին մեկնված մարմնից։

— Ոչինչ չեմ հասկանամ։

— Ինչի՞ց է մեռել։

— Չգիտենք, հրամանատար։ Սրտից չէ, ուղեղից չէ, գիտակցության կորստի հետևանք էլ չէ։ Ուղղակի դադարեց շնչել։

Հրամանատարը բռնեց բժշկի դաստակը, փնտրեց զարկերակը։ Տենդագին զարկերը խայթի պես ծակեցին մատները։ Հրամանատարի դեմքն անկիրք էր։

— Խնայեք ձեզ, ձեր սրտի զարկերն էլ արագացած են։

Բժիշկը գլխով արեց։

— Փըրսը գանգատվում էր ոտքերի ու դաստակների ցավից, ասում էր՝ կարծես ասեղներով ծակծկում են, և որ ինքը մոմի պես հալչում է։ Հետո ընկավ։ Օգնեցի, որ ոտքի ելնի։ Երեխայի պես լալիս էր։ Ասում էր՝ իբր սրտի մեջ արծաթե ասեղ կա։ Նա մեռավ։ Ահա նրա մարմինը։ Եթե ուզում եք, կարող ենք կրկնակի դիահերձում կատարել։ Լրիվ առողջ է։

— Անհավանական է, պետք է, չէ՞, մի պատճառ լինի։

Հրամանատարը մոտեցավ լուսանցույցին։ Նա զգում էր, որ մենթոլի, յոդի և բժշկական օճառի հոտ են արձակում իր խնամված ձեռքերը։ Ճերմակ ատամները ողողված էին թանկարժեք էլիքսիրով, մաքուր լվացված ականջներն ու այտերը վարդագույն էին, համազգեստը հիշեցնում էր պսպղուն աղակտոր, փայլեցրած կոշիկները նման էին երկու սև հայելու։ Գանգուր, կարճ կտրած մազերից օծանելիքի սուր բույր էր գալիս։ Նույնիսկ հրամանատարի շունչը մաքուր էր և թարմ, ինչպես օդը սառնամանիքին։ Նրա վրա ոչ մի բիծ չկար։ Նա նման էր նոր վիրադանակի՝ վարակազերծված և վիրահատության պատրաստ։ Ճիշտ այդպիսին էր նաև նրա ողջ անձնակազմը։ Թվում էր, նրանցից յուրաքանչյուրի մեջքին բանալի կա, որով եթե լարես՝ գործի կընկնեն։ Կարծես թանկ ու լավ հղացված խաղալիքներ էին՝ հլու և անխափան։

Հրամանատարը նայում էր, թե ինչպես է մեծանում մոտեցող Մարսը։

— Մի ժամ հետո վայրէջք կկատարենք այս անիծյալ մոլորակի վրա։ Սմիթ, դուք երբևէ երազում արնախում հրեշներ և այլ նողկալի մղձավանջներ տեսե՞լ եք։

— Տեսել եմ, սըր։ Նյու Յորքից մեր նավի արձակումից մի ամիս առաջ։ Սպիտակ առնետները կրծում էին պարանոցս, արյունս էին ծծում։ Վախենում էի ձեզ ասել, մտածում էի՝ չեք տանի ձեզ հետ։

— Դե լավ,— հոգոց հանեց հրամանատարը,— ես էլ եմ երազ տեսել։ Կյանքիս հիսուն տարիների ընթացքում առաջին անգամ։ Թռիչքից մի քանի շաբաթ առաջ։ Իսկ հետո՝ ամեն գիշեր։ Իբր ես ճերմակ գայլ եմ, որի հետ հաշվեհարդար են տեսել ձյունոտ բլրի վրա։ Ինձ վրա կրակել են, կապարե գնդակը մխրճվել է մարմնիս մեջ։ Իսկ հետո թաղել են հողում և սիրտս ցից խրել։— Նա գլխով Մարսը ցույց տվեց։

— Սմիթ, կարծում եք նրանք սպասո՞ւմ են մեզ։

— Ով գիտե, գուցե, մարսեցինե՞ր կան այնտեղ, սըր։

— Ուրիշ էլ ով։ Նրանք սկսեցին մեզ ահաբեկել թռիչքից դեռ երկու ամիս առաջ։ Այսօր նրանք սպանեցին Փըրսին և Ռեյնոլդսին։ Երեկ կուրացավ Գրենվիլը։ Ինչո՞ւ։ Ոչ ոք չգիտե։ Հրեշներ, ասեղներ, երազներ, առանց պատճառի մեռնող մարդիկ։ Ուրիշ ժամանակ լիներ կասեի՝ կախարդանք է, բայց մենք ապրում ենք 2120 թվականին, Սմիթ։ Մենք գիտակից մարդիկ ենք։ Ոչ մի նման բան չպետք է տեղի ունենար։ Բայց արի տես, որ տեղի է ունենում։ Ովքեր էլ որ լինեն այդ մարդիկ իրենց արնախում հրեշներով ու ասեղներով, նրանք, հավանաբար, ձգտում են վերջ տալ բոլորիս։— Նա կտրուկ շրջվեց.— Սմիթ, բերեք այստեղ իմ պահարանի բոլոր գրքերը, ուզում եմ վայրէջքի ժամանակ ինձ մոտ լինեն։

Սեղանին ոչ պակաս, քան երկու հարյուր գրքից բաղկացած կույտ գոյացավ։

— Շնորհակալ եմ, Սմիթ։ Դուք երբևէ աչքի անցկացրե՞լ եք սրանք։ Կարծում եք՝ խելագարվե՞լ եմ։ Գուցե։ Վերջին պահին դուրս գրել տվեցի պատմության թանգարանից, պատճառը այդ հիմար երազներն էին։ Քսան գիշեր շարունակ ինձ խողխողում էին, կտոր֊կտոր անում, ճղավող հրեշը գամված էր վիրահատության սեղանին, ինչ֊որ զազրելի ու գարշահոտ բան պահվում էր հատակի տակ՝ սև արկղում։ Մղձավանջային, սարսափելի երազներ։ Մենք բոլորս կախարդների, չարքերի, վհուկների, ուրվականների ու հրեշների մասին մղձավանջային երազներ էինք տեսնում, որոնց մասին երբևէ պատկերացում չենք ունեցել։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև հարյուր տարի առաջ ոչնչացվել են բոլոր գրքերը, որոնցում խոսվում էր այդ մասին։ Օրենքով արգելված են այդ սարսափելի գրքերը։ Սրանք, որ դուք տեսնում եք, Սմիթ, վերջին նմուշներն են։ Պատմության թանգարանի գրապահոցներում են պահում։

Սմիթը կռացավ, ջանալով կարդալ փոշոտ կազմերի վրայի անվանումները։

— Էդգար Ալան Պո՝ «Մտացածին և խորհրդավոր պատմություններ», Բրեմ Ստոքըր՝ «Դրակուլա», Մերի Շելլի՝ «Ֆրանկենշտայն», Հենրի Ջեյմս՝ «Պտուտակի դարձը», Վաշինգտոն Իրվինգ՝ «Քնկոտ հովտի առասպելը», Նաթանիել Հոթորն՝ «Ռապաչինիի դուստրը», Ամբրոզ Բիրս՝ «Աուլքրիք կամրջի միջադեպը», Լուիս Քերոլ՝ «Ալիսը հրաշքների աշխարհում», Ալջըրնոն Բլեքվուդ՝ «Ուռիները», Ֆրենկ Բաում՝ «Խորհրդավոր ստվեր Ինսմութի վրա»։ Հապա Ուոլտեր դե լա Մերի, Ուեյքֆիլդի, Հարվիի, Ուելսի, Ասկվիթի, Հաքսլիի գրքե՞րը։ Սրանք բոլորն արգելված հեղինակներ են, որոնց գրքերն այրեցին նույն այն տարում, երբ դադարեցին նշել Ամենայն սրբոց օրերն ու Ծննդյան տոները։ Բայց մեր ինչի՞ն են պետք այդ գրքերը։

— Չգիտեմ,— հոգոց հանեց հրամանատարը,— առայժմ չգիտեմ։

* * *

Երեք վհուկները վեր պարգեցին հուռութքը։ Նրա մեջ նշմարվում էր հրամանատարի դեմքը։ Նրանց ականջին հասան նրա հազիվ լսելի «չգիտեմ, առայժմ չգիտեմ» բառերը։

Կախարդները հայելիները հառեցին միմյանց։

— Պետք է շտապել,— ասաց առաջինը։

— Ժամանակն է զգուշացնել քաղաքում գտնվողներին։

— Հարկավոր է նրանց ասել գրքերի մասին։ Գործներս վատ են։ Այդ հիմար հրամանատարն է մեղավոր։

— Մի ժամ հետո այստեղ վայրէջք կկատարի նրանց նավը։

Երեք վհուկները ցնցվեցին և նայեցին մարսյան ցամաքած ծովի ափին, որտեղ Զմրուխտե քաղաքն էր։ Նրա ամենաբարձր դստիկոնում փոքրամարմին մարդը մի կողմ քաշեց պատուհանի կարմրածուփ վարագույրը։ Նա նայեց ամայի տարածքին, որտեղ կախարդ պառավները իրենց խառնուրդն էին եփում և ձեռքերում տրորում մոմը։ Ավելի հեռվում հազարավոր ուրիշ խարույկներ էին երևում։ Մարսյան գիշերային օդում լողում էին գիշերաթիթեռի թևերի պես թեթև անուշահոտության կապույտ շամանդաղը, ծխախոտի սև քուլաները, եղևնու սգո ճյուղերի խարույկի ծուխը ու դարչինի հոտով մառախուղը։ Փոքրամարմին մարդը հաշվում էր վհուկների ճարճատող խարույկները։ Կարծես իր վրա զգալով երեք կախարդների հայացքները, նա շրջվեց։ Բոսորագույն վարագույրի հավաքած եզրը ցած սահեց, կիսով չափ ծածկելով պատուհանը. թվաց, թե հարևան շքամուտքը աչքով արեց, ինչպես դեղին աչք։

* * *

Էդգար Ալան Պոն դուրս էր նայում աշտարակի պատուհանից և գինու հոտը, որ խմել էր, խտղտում էր ռունգերը։

— Հեկատեի բարեկամները հիմա շատ գործ ունեն,— ասաց նա, նայելով հեռվում երևացող վհուկներին։

— Ես տեսա, թե այսօր ինչպես էր նրանց հալածում Շեքսպիրը,— թիկունքում հնչեց մի ձայն,— ծովափին հավաքվել էր նրա ողջ թիկնազորը, հազարներ էին։ Այնտեղ էին երեք վհուկները, Օբերոնը, Համլետի հայրը, Պակը5, բոլորը։ Աստված իմ, հազարներ էին, մարդկային ծով։

— Սքանչելի Վիլյամ,— Պոն շրջվեց։

Մուգ կարմիր ծալազարդ վարագույրը սահեց՝ ծածկելով պատուհանը։ Նա դեռ մի վայրկյան կանգնած մնաց, նայելով պատերի կոպիտ որմածքին, սևացած փայտե սեղանին, մոմի լույսին և սեղանի մոտ նստած մարդուն, որը պարապությունից լուցկիներ էր վառում մեկը մյուսի ետևից և նայում էր, թե ինչպես կիսով չափ այրվելուց հետո մարում են։ Դա Ամբրոզ Բիրսն էր։ Քթի տակ նա ինչ֊որ բան էր սուլում՝ ժամանակ առ ժամանակ կամացուկ ծիծաղելով։

— Հարկավոր է նախազգուշացնել պարոն Դիքենսին,— ասաց Պոն։— Առանց այդ էլ շատ հապաղեցինք, մեր տրամադրության տակ հաշված ժամեր են մնացել։ Դուք ինձ հետ կգա՞ք նրա տուն, Բիրս։

Բիրսը աշխուժորեն նրան նայեց։

— Ես հենց նոր մտածում էի՝ ի՞նչ կպատահի մեզ։

— Եթե չկարողանանք սպանել տիեզերագնացներին կամ գոնե վախեցնել, բնականաբար ստիպված կլինենք թողնել մոլորակը։ Կհաստատվենք Յուպիտերի վրա, իսկ եթե նրանք այնտեղ էլ հասնեն՝ կմեկնենք Սատուրն, եթե այդտեղ գան, մեր տրամադրության տակ են Ուրանը, Նեպտունը, վատթարագույն դեպքում՝ Պլուտոնը։

— Իսկ հետո՞...

Էդգար Պոյի դեմքը հոգնած էր, աչքերում մարմրում էին խարույկների ցոլքերը, ձայնը տխուր էր ու օտարոտի, արտահայտիչ շարժումներն ու զարմանալի ճերմակ ճակատին ընկած սև մազափունջը անհամատեղելի էին թվում։ Կարծես տապալված դև էր, պարտված զորավար։ Մտքերի մեջ ընկնելիս նա սովորություն ուներ կծոտել մուգ, մետաքսափայլ բեղերը, որոնք շատ էին տուժում։ Նա այնքան փոքրահասակ էր, որ թվում էր, թե ճերմակ, խոշոր, կարծես լույս ճառագող ճակատը ինքնուրույն շարժվում է սենյակի աղջամուղջում։

— Մենք մի առավելություն ունենք՝ տեղաշարժվելու ավելի կատարյալ միջոցներ,— ասաց նա,— բացի այդ, միշտ էլ կարելի է հույս դնել նրանց ատոմային պատերազմների, պետությունների կործանման, միջնադարի, հետևաբար, սնահավատության վերադարձի վրա։ Եվ մի հրաշալի երեկո բոլորս կկարողանանք վերադառնալ Երկիր։— Էդգար Պոն մտածկոտ աչքերը հառեց առաստաղին.— Նրանք թռչում են այստեղ, որպեսզի այս աշխարհն էլ ավերեն։ Չե՞ն ուզում համակերպվել այն մտքին, որ դեռ ինչ֊որ բան չեն պղծել։

— Մի՞թե գայլերի ոհմակը կհանգստանա, եթե թեկուզ մի ոչխար կենդանի մնացած լինի,— ասաց Բիրսը։— Իսկական մարտ կլինի։ Ես կնստեմ հեռվում ու կհաշվեմ միավորները։ Կհաշվեմ, թե քանի երկրացի ընկավ եռացող ձյութի կաթսան և շշերում գտնված քանի ձեռագիր է նետվել խարույկը, քանի երկրացի են ասեղնահարված և քանի Կարմիր մահ է փախուստի դիմել ասեղների տեսքից, հա, հա, հա...

Պոն թեթևակի օրորվեց՝ հարբած գինուց ու զայրույթից։

— Մենք ի՞նչ ենք արել։ Ի սեր աստծո, մեզ հետ եղեք, Բիրս։ Մի՞թե քննադատները և գրախոսները արդարացի էին մեր գրքերի հանդեպ։ Օ՜, ոչ։ Նրանք գրքերն ուղղակի բռնում էին մանրէազերծ ունելիներով և նետում էին կաթսան՝ եռացնելու և վնասակար մանրէները ոչնչացնելու համար։ Անիծվեն նրանք։

— Զվարճալի վիճակ է,— ասաց Բիրսը։

Աշտարակի աստիճաններից լսվող հուսահատ աղաղակը ընդհատեց զրույցը։

— Միստր Պո, միստր Բիրս։

— Հիմա, հիմա, գալիս ենք,— մի քանի աստիճան իջնելով՝ նրանք տեսան պատին հենված մարդուն։ Հուզմունքից նրա շունչը կտրվում էր։

— Լսե՞լ եք լուրը,— գոռաց նա։ Ապա դողացող ձեռքերով կառչեց նրանցից, ասես ոտքերի տակ անդունդ էր բացվել։— Մի ժամից վայրէջք կկատարեն։ Գրքեր են բերում։ Վհուկներն ասում են, որ հին գրքեր են։ Իսկ դուք օրհասական այս պահին նստել եք աշտարակում։ Ինչո՞ւ ոչինչ չեք ձեռնարկում։

— Մենք անում ենք, ինչ հնարավոր է, Բլեքվուդ,— ասաց Պոն։— Ձեզ համար դա նորություն է։ Եկեք մեզ հետ, մենք գնում ենք պարոն Չարլզ Դիքենսի մոտ...

— Որպեսզի կշռադատենք մեր վիճակը, մեր տխուր վիճակը,— ավելացրեց Բիրսը և աչքով արեց։

* * *

Նրանք սանդուղքներով իջնում էին ցած՝ ամրոցի խոր լռության մեջ, ավելի ու ավելի ներքև, այնտեղ, ուր սարդոստայն էր, փոշի ու կեղտ։

— Մի՛ հուզվեք,— ասաց Պոն, և նրա ճակատը լուսավորեց նրանց ճամփան, ինչպես խոշոր ճերմակ լամպ՝ մերթ բռնկվելով, մերթ մարելով։— Ես կանչել եմ բոլոր նրանց, ովքեր Մեռած ծովի ափին են։ Նաև մերոնց՝ իմ բարեկամներին, Բլեքվուդ, ձերոնց նույնպես, Բիրս։ Բոլորն այնտեղ են։ Բոլոր գազանները, վհուկներն ու սուրատամ ծերուկները։ Թակարդները լարված են, ճոճանակներն ու հորերը սպասում են, Կարմիր մահը նույնպես,— նա կամացուկ ծիծաղեց,— այո, Կարմիր մահը։ Կարո՞ղ էի ես մտածել, որ կգա ժամանակը, երբ իսկապես հարկավոր կլինի Կարմիր մահվան գոյությունը։ Բայց նրանք ուզում են այդ և կստանան։

— Մենք արդյո՞ք բավականաչափ ուժեղ ենք,— կասկածները տանջում էին Բլեքվուդին։

— Իսկ ի՞նչ է ուժը։ Ամեն դեպքում նրանք անակնկալի կգան։ Նրանք զուրկ են երևակայությունից, այդ մաքրակենցաղ, երիտասարդ տիեզերագնացները՝ վարակազերծ արտահագուստներով և ակվարիում հիշեցնող գնդաձև սաղավարտներով։ Նրանք նոր կրոն են պաշտում, կրծքներին ոսկյա շղթաներից հերձադանակներ են կախված, գլխներին մանրադիտակներից սարքված խույր կա, ձեռքներին՝ ծխացող բուրվառներ, մինչդեռ իրականում դրանք սոսկ մանրէասպան ավտոկլավներ են։ Նրանք ուզում են ամեն կարգի սատանայություններին մեկընդմիշտ վերջ տալ։ Պոյի, Բիրսի, Հոթորնի, Բլեքվուդի անուները չպետք է պղծվեն նրանց վարակազերծ շուրթերում։

Ամրոցից դուրս գալով, նրանք հատեցին հովիտը։ Լիճը լիճ չէր, փայլփլուն էր ու տեսլական, ինչպես մղձավանջային երազում։ Օդը լի էր ինչ֊որ ձայներով, թևաբախումներով, քամու հառաչով։ Խարույկի մոտ քրթմնջոցը մեկ լռում, մեկ նորից էր հնչում, մարմինները ճոճվում էին։ Կրակի լույսի տակ Պոն տեսավ, թե ինչպես փայլատակեցին հյուսելու շյուղերը։ Նրանք հյուսում ու հյուսում էին։ Նրանք կանխագուշակում էին ցավ, տառապանք և չարիք մոմե արձաններին, որոնք պատկերում էին մարդկանց։ Եռացող կաթսայից սխտորի, պղպեղի հոտ էր գալիս, կրակի մեջ նետված զաֆրանը գլխապտույտ առաջացնող բուրմունք էր սփռում...

— Շարունակեք,— գոչեց Պոն,— ես դեռ կվերադառնամ։

Ծովի ամայի ափին սև ֆիգուրները ձգվեցին, սկսեցին աճել և հանկարծ երկինք ելան, ինչպես սև ծուխ։ Հեռու լեռներում աշտարակների վրա զնգզնգացին զանգակները, և սև ագռավները անհանգստացած բրոնզե զանգերի աղմուկից, թևաբախումով վեր սլացան ու տարածվեցին օդում, ինչպես փոշի։

* * *

Միայնակ բլրից Պոն ու Բիրսը հապճեպ իջնում էին հովիտը և շուտով հայտնվեցին սալարկված նրբանցքում։ Ցուրտ, մռայլ եղանակ էր, նաև մառախուղ, և ետ ու առաջ անող անցորդները դոփում էին, որպեսզի մի քիչ տաքանան. մոմերի լույսեր էին երևում գրասենյակների և կրպակների պատուհաններում, որտեղ կախված էին Ծննդյան տոների հնդկահավերը։ Ոտքից գլուխ տաք փաթաթված տղաների խումբը գովերգում էր Ծննդյան տոները. «Աստված ձեզ երջանկություն տա», և նրանց շունչը սպիտակ ամպ էր դառնում ճքճքան օդում։ Աշտարակի ժամացույցը միապաղաղ ավետում էր կեսգիշեր։ Երեխաները դուրս էին վագում փռերից, կեղտոտ ձեռքերում ամուր պահած կաթսաներն ու մատուցարանները, որոնցից Նոր տարվա ճաշի գոլորշին էր ելնում։

Կանգնելով «Սկրուջ, Մարլի և Դիքենս» ցուցանակի տակ, Պոն ձեռքն առավ Մարլիի դեմքը պատկերող դռան թակը և հարվածեց դռանը։ Այն իսկույն կիսաբացվեց, և երաժշտության ուրախ հնչյունները թվաց հիմա եկվորներին կստիպեն պարել։ Անկոչ հյուրերի կողմը ուղղված սրածայր մորուքով և բեղերով մարդու թիկունքում երևում էին ծափ զարկող միստր Ֆիզուիգը և միսիս Ֆիզուիգը՝6 տեղովը ժպիտ։ Այդ զույգը այնպես կրակոտ էր պարում, որ աջ ու ձախ բախվում էր ուրիշներին։ Ճզճզում էր ջութակը, և ծիծաղի կարկաչը նման էր քամուց օրորվող բյուրեղապակյա ջահի զնգոցին։ Հսկայական սեղանին առատորեն թափված էր աղ դրած խոզի ազդրամիս, հնդկահավի ու սագի ուտեստներ, քաղցր բլիթներ, մատղաշ խոճկորներ, նրբերշիկի շղթաներ, նարինջներ ու խնձորներ։

Սեղանի մոտ նստել էր Բոբ Քրաչիթը, փոքրիկ Դորիթը և պստլիկ Թիմը, ինքը՝ միստր Ֆեյգինը, և էլի մեկը, որ նման էր տավարի չեփած մսակտորի կամ մանանեխի ավելցուկի, կամ պանրի շերտի, կամ թերխաշ կարտոֆիլի։ Դա պարոն Մարլին էր՝ իր շղթայով և ամեն ինչով։ Գինին հոսում էր գետի նման, իսկ կարմրացրած հնդկահավը անում էր, ինչ պետք է աներ՝ սքանչելի գոլորշի էր արձակում։

— Ի՞նչ եք կամենում,— հարցրեց պարոն Չարլզ Դիքենսը։

— Մենք նորից եկանք խնդրելու ձեզ, Չարլզ։ Մենք ձեր օգնության կարիքն ենք զգում,— ասաց Պոն։

— Օգնությո՞ւն։ Հույս ունեք, որ ես կօգնեմ ձեզ հաշվեհարդար տեսնել այդ հրաշալի տղաների հետ, որ այստե՞ղ են թռչում։ Իզուր։ Ես պատահմամբ եմ այստեղ։ Իմ գրքերը սխալմամբ են այրել։ Ես չեմ հետաքրքրվում գերբնական երևույթներով, երբեք սարսափազդու և անհավատալի պատմություններ չեմ գրել, ինչպես դուք՝ Պո և դուք՝ Բիրս, կամ էլ ուրիշները։ Ես ձեզ հետ ոչ մի ընդհանուր բան չունեմ, սոսկալի մարդիկ եք դուք։

— Դուք համոզելու մեծ տաղանդ ունեք,— հորդորում էր Էդգար Պոն,— կարող էիք հանդիպել տիեզերագնացներին, հանգստացնել, փարատել նրանց կասկածները, միամտացնել, իսկ հետո ինքներս կզբաղվեինք։

Դիքենսը աչքը չէր կտրում սև թիկնոցից, որի մեջ թաղված էին Էդգար Պոյի ձեռքերը։ Ժպտալով՝ Պոն թիկնոցի ծալքերից դուրս քաշեց սև կատվին։

— Իսկ սա նվեր է նրանցից մեկին։

— Իսկ մյուսների՞ն։

Պոն գոհունակ ժպտաց։

— Վաղաժամ թաղում։

— Դուք մռայլ մարդ եք, Պո։

— Ես վախեցած ու զայրացած մարդ եմ։ Ես աստված եմ, ինչպես և դուք, պարոն Դիքենս, ինչպես մենք և բոլոր նրանք, որոնց ստեղծել ենք մեր երևակայությամբ։ Մեր հերոսները, եթե կուզեք իմանալ, հիմա ոչ միայն վտանգի են ենթարկվում, այլ հալածված են, արգելված, այրված, պատառ֊պատառ արված, հիշողությունից ջնջված։ Մեր ստեղծած աշխարհները կործանվում են ու ոչնչանում։ Նույնիսկ աստվածները կարող են ապստամբել։

— Ահա թե ինչ,— Դիքենսը անհամբերությամբ շրջեց գլուխը, նա ցանկանում էր որքան հնարավոր է արագ վերադառնալ ուրախ հասարակությանը, երաժշտությանն ու համեղ ուտելիքներին,— այդ դեպքում գուցե բացատրեք, թե ինչպես հայտնվեցիք այստեղ։ Ինչպե՞ս եղավ։

— Պատերազմը պատերազմ է ծնում, ավերումը հղի է ավերածությամբ։ Երկրագնդի վրա մի հարյուրամյակ առաջ սկսեցին արգելել մեր գրքերը։ Հրեշավոր հաշվեհարդար էր՝ ոչնչացնել այն ամենը, ինչ ստեղծել էինք։ Հենց դա ստիպեց մեզ վերադառնալ։ Որտեղի՞ց։ Մահվան թվաբանությունի՞ց։ Անէությունի՞ց։ Ես վերացարկումների սիրահար չեմ։ Ուղղակի չգիտեմ։ Միայն գիտեմ, որ մեր ստեղծած աշխարհները և մեր ստեղծագործությունները օգնության էին կանչում, և մենք փորձեցինք փրկել նրանց։ Միակ հնարավորությունը այստեղ՝ Մարսի վրա մի հարյուր տարի սպասելն էր, մինչև Երկրի վրա այլևս չեն հանդուրժի կասկածամիտ գիտնականներին։ Բայց նրանք այժմ էլ որոշել են վռնդել մեզ այստեղից, մեզ ու մեր երևակայությունը՝ ալքիմիկոսներին, վհուկներին, արնախում հրեշներին ու չարքերին, որոնք մեկը մյուսի ետևից նահանջում էին գիտության հաղթարշավին զուգահեռ։ Մենք փախուստից բացի այլ ճանապարհ չունենք։ Դուք պետք է օգնեք մեզ։ Դուք կարող եք համոզել։ Դուք մեզ հարկավոր եք։

— Մեկ անգամ ևս կրկնում եմ, որ ձեզ հետ ոչ մի ընդհանուր բան չունեմ։ Ես ձեզ չեմ քաջալերում, Պո, ոչ էլ ուրիշներին,— բարկացած գոռաց Դիքենսը,— ես երբեք վհուկներ, հրեշներ և այլ սատանայական բաներ չեմ հնարել։

— Իսկ ձեր պատմվա՞ծքը՝ «Սուրբ Ծննդյան երգը»։

— Դատարկ բան է, ընդամենը մի պատմվածք։ Հնարավոր է, որ ուրիշ գործ էլ գրած լինեմ ուրվականների մասին, հետո՞ ինչ։ Իմ գլխավոր գրքերը այդպիսի անմտությունների մասին չեն։

— Սխալմամբ է, թե ոչ, բայց նրանք ձեզ էլ են մեր շարքը դասել։ Նրանք ձեր գրքերն են ոչնչացրել, Դիքենս, ձեր ստեղծած աշխարհները։ Դուք պետք է ատեք նրանց։

— Համաձայն եմ, որ նրանք հիմար են ու տգետ, բայց միայն այդքանը։ Մնաք բարով։

— Թող գոնե միստր Մարլին դուրս գա։

— Ոչ։

Դուռը շրխկոցով փակվեց։ Երբ Պոն սառած սալահատակի վրա սայթաքելով փողոցով ցած էր իջնում, եղջերափողի ձայն լսեց և տեսավ մոտեցող փոստային կառքը։ Ծիծաղելով ու երգելով, կարմրատակած ու աշխույժ, «Երջանիկ Ծնունդ» գոռալով դուրս թափվեցին Փիքվիքյան ակումբի անդամները և ինչքան ուժ ունեին՝ սկսեցին թակել դուռը։

Դուռը բացեց մի գիրուկ տղա։

* * *

Էդգար Պոն փութկոտ քայլում էր ցամաքած ծովի ափով։ Մի պահ նա կանգ էր առնում մեկ այս, մեկ այն խարույկի մոտ, որ հանձնարարություններ տա, ստուգի՝ կաթսան լա՞վ է եռում, դեղաթույնը բավարա՞ր է և կավիճով մոգական շրջանները ինչպես են գծված։

— Լա՜վ է,— բացականչեց նա և առաջ անցավ,— հրաշալի՜ է,— գոռաց և առաջ վազեց։ Մյուսները միացան նրան և վազեցին նրա ետևից։ Ահա հասան միստր Քափըրդն ու միստր Մաքընը։

Բոլոր չար օձերը և կատաղի դևերը, կրակ ժայթքող վիշապները և ֆշշացող իժերը, ցնցվող վհուկները, թունավոր տատասկները, այրող եղինջը և ծակող կաղշնուկը, այն ամենը, ինչը այս տխուր եզրն էր շպրտել երևակայությամբ նահանջած ծովը, այժմ փրփրում էր, քլթքլթում և թշշում։

Միստր Մաքընը հանկարծ կանգ առավ։ Նա չոքեց սառն ավազի վրա և լաց եղավ երեխայի նման։ Ջանում էին մխիթարել, բայց ապարդյուն։

— Ես հենց նոր մտածեցի...— շշնջաց նա,— ... ես մտածեցի, ի՞նչ կլինի մեզ հետ, եթե անհետանան մեր գրքերի վերջին օրինակները։

Քամին վզզոցով անցավ կողքով։

— Չհամարձակվեք այդ մասին խոսել։

— Բայց մենք պարտավոր ենք,— հեծեծաց միստր Մաքընը,— հատկապես հիմա, երբ տիեզերանավը վայրէջք կկատարի, և դուք՝ պարոն Պո, դուք՝ Քափըրդ, դուք՝ Բիրս, կանհետանաք, ինչպես քամուց քշված ծուխը։ Ձեր դեմքերը կսկսեն հալվել...

— Վերահաս մա՞հ է սպասվում բոլորիս։

— Մենք գոյության ունենք, քանի դեռ մեզ հանդուրժում են Երկրի վրա։ Եթե այսօր վերջնական դատավճիռ արձակվի և անհետանան մեր գրքերի վերջին օրինակները, մենք կհանգչենք կրակի պես,— Քափըրդը տխուր մտածմունքի մեջ ընկավ։

— Ո՞վ եմ ես։ Երկրի վրա ո՞ւմ հիշողության մեջ եմ դեռ ապրում, որտե՞ղ՝ աֆրիկյան մի հյուղակո՞ւմ, գուցե որևէ ճգնավոր կարդո՞ւմ է իմ պատմվածքները։ Արդյո՞ք նա վերջին մոմն է՝ ժամանակի ու գիտության քամուց երերացող։ Թույլ մարմրող բոց, որի շնորհիվ ես դեռ ապրում եմ որպես հպարտ վտարանդի։ Կամ գուցե մի տղա է նա, որը լքված ձեղնահարկում ժամանակին գոցել է ինձ։ Երեկ ես այնպե՜ս վատ էի, այնպե՜ս վատ։ Հոգին էլ մարմին ունի, ճիշտ ինչպես մարմինը, և իմ հոգու մարմինը, նրա յուրաքանչյուր մասնիկը նվում էր... Երեկ ես մոմ էի, որ հանգչում էր, բայց հանկարծ կրակը նոր ուժով բոցավառվեց, որովհետև այնտեղ, Երկրում մի երեխա փոշուց փռշտալով՝ իրենց ձեղնահարկում գտավ քրքրված, մաշված իմ գիրքը։ Եվ ահա ես կարճատև ժամանակ ստացա։

Ափին փոքրիկ խրճիթի դուռը ամուր շրխկաց։ Ցածրահասակ մարդը, որի կաշին ու ոսկորն էր մնացել, դուրս եկավ խրճիթից և ոչ ոքի վրա ուշադրություն չդարձնելով, նստեց ու հայացքը հառեց իր սեղմած բռունցքներին։

— Այ թե ում եմ ափսոսում,— տխուր շշնջաց Բլեքվուդը,— նայեք, նրա վերջը մոտ է։ Ինչ֊որ ժամանակ նա ավելի իրական հիվանդ էր, քան մենք՝ մարդիկս։ Դարեր շարունակ նրան՝ մերկ մտահղացմանը, վարդագույն մարմին էին տվել, ճերմակ մորուք, թավշյա հագուստ ու սև երկարաճիտ կոշիկներ։ Նրան տվել էին սահնակ, եղջերուներ, փայլփլուն զիզի֊պիզիներ և մի ճյուղ փշատերև։ Իսկ հետո վերցրին ու ոչնչացրին, նետեցին, ինչպես անպետք իր։

Բոլորը լուռ էին։

— Ինչպե՞ս է այնտեղ, Երկրի վրա առանց Ծննդյան տոների,— մտածեց Պոն,— առանց բոված շագանակների, տոնածառների, մոմերի ու շրխկանների... Ոչինչ չկա, միայն ձյուն, քամի ու միայնակ, իրապաշտ մարդիկ...

Նրանք նայում էին ցանցառ մորուքով, խամրած կարմիր թավշյա բաճկոնով ցածրահասակ, նիհար ծերունուն։

— Գիտե՞ք, ինչպես այդ եղավ։

— Դժվար չէ պատկերացնել. ֆանատիկոս հոգեբույժ, խելոք ձևացող սոցիոլոգ, փրփրած, դժգոհ ուսուցիչ, ֆանտազիայից զուրկ ծնողներ...

— Ողբալի վիճակ է։ Ես չեմ նախանձում Ծննդյան տոների նվերներ վաճառողներին,— քմծիծաղեց Բիրսը։— Վերջերս որքան հիշում եմ, նրանք սկսել են փշարմավ կախել և ճրագալույցը նշել Ամենայն սրբոց տոնի նախօրյակին։ Հիմա, եթե իհարկե դա դեռ իմաստ ունի, թերևս սեպտեմբերին նշեն...

Բիրսը հանկարծ լռեց և հառաչելով փլվեց գետնին։ Ընկնելիս հասցրեց շշնջալ.

— Ի՜նչ տարօրինակ է...

Սարսափից քարացած, նրանք նայում էին, թե ինչպես նրա մարմինը վերածվում էր գորշ կապտավուն մոխրի և ածխացած ոսկորների, մրի փաթիլները լողում էին օդում։

— Բիրս, Բիրս...

— Նա չկա։

— Զոհվեց նրա գրքի վերջին օրինակը։ Ինչ֊որ մեկը Երկրում հենց նոր այրեց։

— Աստված հոգին լուսավորի։ Նրանից այլևս ոչինչ չմնաց։ Քանի որ մենք ոչ այլ ինչ ենք, եթե ոչ մեր գրքերը, և եթե գրքերը ոչնչացնում են, անհետ կորչում ենք և մենք։

Երկնքում աղմուկն ուժեղանում էր։

Տագնապալի ճիչերով նրանք վեր նայեցին։ Կրակե բոցերով այրելով երկնակամարը, թռչում էր հրթիռը։ Ծովափին առկայծեցին լապտերների լույսերը, լսվեց ճռռոց, կրճկրճոց, խլթխլթոց, կախարդական հեղուկի հոտը տարածվեց։ Սնամեջ դդում֊գանգերը՝ դատարկ ակնախոռոչներում այրվող մոմերով, շրջում էին սառը մաքուր օդում։ Ոսկրոտ մատները սեղմված էին, և վհուկի սմքած շուրթերից անեծք էր թափվոմ։

Նավ, նավ, հապա, ջարդվիր, ընկիր,
Չքվիր, ջնջվիր, բոցավառվիր,
Ցրիվ արի, պայթիր, ճայթիր,
Պառավի դի, կատվի կաշի...

— Եկել է մեր ճանապարհվելու ժամանակը,— շշնջաց Բլեքվուդը,— Յուպիտեր, Սատուրն կամ Պլուտոն։

— Փախչե՞նք,— գոռաց Պոն,— երբեք։

— Ես ծեր մարդ եմ, հոգնել եմ։

Պոն նայեց ծերունու դեմքին և հասկացավ, որ նա ճիշտ է ասում։

Նա մագլցեց հսկայական քարաբեկորներին և դիմեց հազարավոր գորշ ստվերներին, կանաչ լույսերին ու դեղին աչքերին, ոռնացող քամուն։

— Թույնը, դեղաթույնը,— գոռաց նա։

Դառը նշի, քեմոնի, մուշկի, մանուշակի արմատի ու օշինդրի բույր տարածվեց։

Հրթիռը իջնում էր դանդաղ և անդառնալիորեն, բոլորից անիծված մեղսագործի վայունով ու հեծեծյունով։ Էդգար Պոն մոլեգնել էր։ Նա վեր պարզեց սեղմած բռունցքները, և բույրերի, ատելության ու զայրույթի սիմֆոնիան հնազանդվեց։ Փոթորկի կոտրատած ճյուղերի նման վեր խոյացան չղջիկները։ Վրդովված սրտերը շիկացած օդում արկերի պես պայթում էին արնաներկ հրավառությամբ։ Ավելի ու ավելի ցած, ճոճանակի նման անկասելի, իջնում էր հրթիռը։

Զայրացած լուտանքներ թափելով, Պոն ետ էր ընկնում, իսկ հրթիռը մոտենում էր՝ շամփրելով օդը։ Մեռած ծովը դարձել էր ջրհոր, որտեղ, ինչպես ծուղակում, նրանք սպասում էին, թե երբ կացնի բերանի նման կիջնի չարագուշակ մեքենան։ Կարծես կանգնած էին լեռներից գլորվող ձնահյուսի դեմ֊հանդիման։

— Իժե՜ր,— գոռաց Պոն։

Բազմագույն գալարաժապավենները վեր սլացան, հրթիռին ընդառաջ։ Բայց այն արդեն վայրէջք էր կատարել՝ ակոսելով, այրելով օդը։

Եվ ահա այն գտնվում էր ընդամենը մի մղոն հեռավորության վրա, հռնդալով, ավազներին հենած կրակե պոչը։

— Առա՜ջ,— մոլեգնած գոչեց Պոն,— մեր ծրագիրը փոխվեց։ Հիմա մենք միայն մի ելք ունենք։ Առա՜ջ։ Առա՜ջ։ Միասին հարձակվենք, ճզմենք, սպանենք նրանց։

Թվաց, դա հրաման էր գազազած ալիքներին՝ փոխելու իրենց վազքը, ծովին՝ ալեկոծվելու և թողնելու իր նախնական տեղը, մոլեգնած պտտահողմին՝ գալարվելու ավազների վրա, կրակին՝ հեղեղի պես լցվելու չորացած գետահուները, փոթորիկին, կայծակին, տեղատարափին՝ հարձակվելու ափերի վրա։ Ստվերները ճիչ ու սուլոցով, հեծեծյունով ու հառաչանքներով ուղղվեցին դեպի հրթիռը, որը հեռավոր հովտում շարժիչները անջատած՝ նման էր մետաղյա հանգած ջահի։ Կարծես շրջվել էր սևացած կաթսան։ Զայրացած մարդիկ և մռնչացող գազանները շիկացած լավայի նման հոսում էին ծովի հատակը անջուր մղոններով։

— Սպանենք նրանց,— գոռում էր վազող Էդգար Պոն։

* * *

Տիեզերագնացները դուրս եկան նավից, հրացանները պատրաստ պահած։ Զգուշորեն աջ ու ձախ նայելով, նրանք որսաշների պես հոտոտում էին օդը։ Ամայի էր, ոչ ոք չկար։ Նրանք թեթևացած շունչ քաշեցին։

Վերջինը հրամանատարը դուրս եկավ։ Անմիջապես հրամայեց ցախ հավաքել և խարույկ վառել։ Բոցերը երկինք ելան։ Հրամանատարը կարգադրեց կիսաշրջանաձև մոտենալ։

— Մեր առջև նոր աշխարհ է,— սկսեց նա ստիպելով իրեն խոսել հանդարտ ու վստահ, չնայած ջղաձգորեն անընդհատ գլուխը ետ էր շրջում, նայելով չորացած ծովին։

— Հին աշխարհը մնաց ետևում, սա նոր աշխարհի սկիզբն է։ Ինչ կա ավելի խորհրդանշական, քան այն, որ մի անգամ ևս հաստատենք մեր նվիրվածությունը գիտությանն ու առաջադիմությանը։— Նա գլխով արեց օգնականին՝ գրքե՛րը։— Կրակը խաղաց գրքերի խամրած վերնագրերի հետ՝ «Ուռիներ», «Ավելորդը», «Ահավասիկ, երազող է», «Բժիշկ Ջեքըլը և միստր Հայդը», «Զմրուխտե քաղաքի կախարդը», «Փելուսիդար», «Ժամանակի լքած երկիրը», «Ամառային գիշերվա երազը» և Մաքընի, Էդգար Պոյի, Քեբըլի, Դանսընի, Բլեքվուդի, Լուիս Քերոլի ատելի անունները՝ մոռացված, բանադրված անուններ։

— Սա նոր աշխարհ է, և մենք հանդիսավորությամբ հիմա վերջ կտանք այն ամենին, ինչ մնացել է հնից։

Հրամանատարը գրքերից մի էջ պոկեց։ Պոկոտում էր մեկը մյուսի ետևից և նետում կրակը։

Ականջ ծակող ճիչ։

Մարդիկ վախեցած ընկրկեցին, և նրանց հայացքները ակամա ուղղվեցին ամայի ծովի ափին վառվող խարույկի կողմը։

Էլի ճիչ, բարձր ու ողբաձայն, նման շնչահատ վիշապի, կատաղությամբ ափի գետաքարերին զարնվող կետի հոգեվարքի, քանի որ Լևիաթանյան ծովը ընկրկեց, որ էլ ետ չգա։

Թվաց՝ օդը սուլոցով սրընթաց լցվեց դատարկության մեջ, որտեղ մի պահ առաջ ինչ֊որ բան է եղել։

Հրամանատարը խնամքով հաշվեհարդար տեսավ վերջին գրքի հետ՝ նետելով կրակը։

Օդը այլևս չէր թրթռում։

Լռություն։

— Հրամանատար, լսո՞ւմ եք։

Մարդիկ գլխահակ ականջ էին դնում։

— Ոչ։

— Ալիք է, սըր։ Այս ծովի հատակին։ Ինձ թվաց նույնիսկ տեսնում եմ։ Հսկայական սև ալիք։ Ուղիղ մեր վրա է գալիս։

— Ձեզ թվացել է։

— Նայեք ինքներդ։

— Էլի ի՞նչ կա։

— Տեսեք, տեսեք։ Հեռվում քաղաք է, կանաչ քաղաք։ Լճի ափին, ճեղքվեց երկու մասի, ավերվում է։

Առաջ թեքված մարդիկ լարեցին տեսողությունը և անհանգիստ շարժվեցին։ Սմիթը կանգնել էր նրանց մեջ, դողացնում էր։ Ձեռքը հպել էր ճակատին, ձգտում էր ինչ֊որ բան հիշել։

— Հիշեցի։ Այո, այո, հիշեցի։ Շատ վաղուց, դեռ երեխա ժամանակ մի գիրք եմ կարդացել, կարծեմ հեքիաթ էր Զմրուխտե քաղաքի մասին։ Հիշեցի՝ «Զմրուխտե քաղաքի հեքիաթը»։

— Զմրուխտե։

— Այո, քաղաքն այդպես էր կոչվում։ Ես հիմա տեսա ճիշտ այնպես, ինչպես գրքում էր նկարագրված, բայց փլվեց։

— Սմիթ։

— Այո, սըր։

— Հրամայում եմ անհապաղ գնալ հոգեբույժի մոտ։

— Լսում եմ, սը՛ր,— Սմիթը պատվի բռնեց։

— Բոլորը զգուշություն պահպանեն։

Վախով հրացանները պատրաստ պահած մարդիկ հեռանում էին հրթիռից ու նրա լուսարձակներից, որպեսզի ավելի լավ տեսնեն կեղծ ծովը և ցածր բլուրները։

— Ինչպե՞ս, այստեղ ոչ ոք չկա՞,— հուսախաբ շշնջաց Սմիթը,— ոչ մի կենդանի շո՞ւնչ։

Քամին վայունով մի բուռ ավազ նետեց նրա ոտքերի տակ։

ԱՐԵՎԻ ՈՍԿԵ ԽՆՁՈՐՆԵՐԸ

— Դեպի հարավ,— ասաց տիեզերանավի հրամանատարը։

— Բայց այստեղ,— առարկեց անձնակազմը,— տիեզերքում պարզապես անհնար է կողմնորոշվել։

— Երբ թռչում ես արևին ընդառաջ,— պատասխանեց հրամանատարը,— և ամեն ինչ դառնում է դեղին, տաք, ծուլաբեր, ապա դուք միայն մի ուղղություն ունեք։

Նա փակեց աչքերը և պատկերացնելով տիեզերքում բոցավառվռղ հեռավոր, հրաշեկ կղզին, մեղմ հոգոց հանեց։— Դեպի հարավ։

Դանդաղ գլխով արեց և կրկնեց.

— Հարավ։

Նրանց հրթիռը կոչվում էր «Կոպե դե օրո»7, բայց ևս երկու անուն ուներ՝ «Պրոմեթևս» և «Իկար»։ Եվ իսկապես նրանք թռչում էին դեպի միջօրեի կուրացուցիչ արևը։ Ի՜նչ բարձր տրամադրությամբ նրանք երկու հազար շիշ թթվաշ օշարակ և հազար շիշ փրփրուն գարեջուր բեռնեցին՝ պատրաստվելով այս ճամփորդությանը դեպի անծիր Սահարա։ Եվ այժմ, երբ վերևում արևն էր քլթքլթում, նրանք հիշեցին բանաստեղծություններ և մեջբերումներ։

— Արևի ոսկե խնձորնե՞րը։

— Յե՞յթս8։

— Մի վախեցիր այլևս արևի ջերմությունի՞ց։

— Իհարկե, Շեքսպիրն է։

— Ստայնբեկի «Ոսկե թասը»։ Ստիվընսի9 «Ոսկե սափորը»։ Իսկ հիշո՞ւմ եք ծիածանի ծայրերին թաղված ոսկե անոթները։ Գրողը տանի, ահա և մեր ուղեծրին հարմար անուն՝ «Ծիածան»։

— Ջերմաստիճա՞նը...

— Ֆարենհայթի հազար աստիճան։

Հրամանատարը նայեց նավակողի սև, վիթխարի դիտանցքից։ Ահա արևը։ Եվ նրան ամբողջովին համակեց մեն մի նվիրական միտք՝ հասնել արևին, շոշափել և ընդմիշտ մի մասնիկ փախցնել նրանից։ Տիեզերանավը միավորում էր զուսպ հարմարավետություն և սթափ հաշվարկ։ Սառցապատ միջանցքներում բքաշունչ ձմռան սառնությունն էր փչում։ Տիեզերքում բռնկվող հզոր օջախի ամենաչնչին կայծը, կրակի ամենաչնչին շնչառությունը, եթե ի վիճակի լինի սողոսկել նավի կարծր պատյանից ներս, կհանդիպի նիրհած ձմռանը, ասես այստեղ թաքնվել էին փետրվարյան ամենասաստիկ սառնամանիքները։

Բևեռային լռության մեջ քրթմնջաց խոսող ջերմաչափը։

— Ջերմաստիճանը երկու հազար աստիճան։

«Ընկնում ենք,— մտածեց հրամանատարը,— ընկնում ենք, ինչպես ձյան փաթիլը շոգ հունիսի, տոթ հուլիսի կամ օգոստոսի հեղձուցիչ տապի գիրկը»։

— Ֆարենհայթի երեք հազար աստիճան։

Ձյան ծածկոցի տակ հռնդում էին շարժիչները։ Սպիտակ օձագալար խողովակաշարով ժամում տասը հազար մղոն արագությամբ պոմպերը սառեցնող հեղուկ էին մղում։

— Ֆարենհայթի չորս հազար աստիճան։

Կեսօր։ Ամառ։ Հուլիս։

— Ֆարենհայթի հինգ հազար...

Վերջապես հրամանատարը անշտապ ազդարարեց ճամփորդության նպատակը.

— Այժմ մենք կդիպչենք արևին։

Այդ մտքից նրանց աչքերը փայլեցին հալած ոսկու նման։

— Յոթ հազար աստիճան։

Տարօրինակ է, որ մետաղական ջերմաչափի անկենդան ձայնը կարող է այդպես հուզախռով հնչել։

— Ժամը քանի՞սն է,— հարցրեց ինչ֊որ մեկը։

Բոլորը ժպտացին։

Քանի որ այստեղ գոյություն ուներ միայն Արեգակը և կրկին Արեգակը։ Արեգակն էր հորիզոնը և աշխարհի բոլոր կողմերը։ Նա էր վառում րոպեները, վայրկյանները, ավազի ժամացույցները, զարթուցիչները. նրա մեջ այրվում էր ժամանակը և հավերժությունը։ Նա այրում էր կոպերը և կոպերի ետևում գտնվող մութ աշխարհի շիճուկը, ցանցաթաղանթը և ուղեղը։ Նա այրում էր քունը և հաճելի հիշողությունները քնի ու զովասուն մթնշաղի մասին։

— Նայեցե՛ք։

— Հրամանատա՛ր։

Առաջին ղեկապետ Բրեթընը փլվեց եղյամածածկ տախտակամածին։ Պաշտպանական համազգեստը սուլեց պատռված տեղում։ Պոկվեց սառչող գոլորշու ամպը՝ մարդու ջերմությունը, թթվածինը, նրա կյանքը։

— Արագ։

Բրեթընի պլաստմասսայե դիմակը ներսից արդեն պատվել էր կաթնագույն սառցափոշով, ապակու վրա եղյամի նախշեր էին երևում։ Ընկերները հակվեցին նրա վրա։

— Համազգեստը խոտան է, հրամանատար։ Նա մեռած է։

— Սառել է։

Նրանք հայացքները հառեցին ջերմաչափին, որը ցույց էր տալիս, թե ինչ ձմեռ էր տիրում իրենց ձյունե նավում։ Հազար աստիճան զրոյից ցածր։ Հրամանատարն ակնապիշ նայեց սառած արձանին և կայծկլտող սառցաբյուրեղներին, որոնք արագորեն շաղ էին գալիս նրա վրայով։ «Ճակատագրի ի՜նչ չար խաղ,— մտածեց նա,— մարդը վախենում էր կրակից, բայց մեռավ սառնամանիքից»։

Հրամանատարը շրջվեց։

— Ժամանակ չկա։ Ժամանակ չկա։ Թողեք պառկած մնա։

Նա զգաց, ինչ դժվարությամբ է շարժվում լեզուն.

— Ջերմաստիճա՞նը։

Թվացույցը ցատկել էր չորս հազար աստիճան։

— Տեսե՞ք, հրամանատար, տեսե՛ք։

Նրանց թռչող սառցալուլան սկսեց հալչել։

Հրամանատարը կտրուկ բարձրացրեց գլուխը և նայեց առաստաղին։ Եվ ասես մեկեն լուսավորվեց կինոէկրանը. նրա գիտակցության մեջ հստակորեն ծագեց ծիծաղաշարժ տեսարանը, հեռավոր մանկության հիշողությունը։

... Գարնանային առավոտ էր։ Ինքը փոքրիկ տղա, ձյան բուրմունքը ռունգերում, իր ննջասենյակի պատուհանից կախվել էր տեսնելու, թե ինչպես է արևի տակ պսպղում ձմռան վերջին սառցալուլան։ Թափանցիկ բյուրեղյա սայրից սպիտակ գինու պես կաթում էր զով, բայց հետզհետե տաքացող ապրիլի արյունը։ Դեկտեմբերի զենքը րոպե առ րոպե դառնում էր պակաս վտանգավոր։ Վերջապես միայնակ զանգերի ղողանջով սառցալուլան զարնվեց մանրախճով ծածկված պատին։

— Հրամանատար, շարքից դուրս եկավ օժանդակ պոմպը։ Սառեցման սարքը... Սառույցը հալվում է։

Վերևից տաք անձրև տեղաց։ Հրամանատարը գլուխը աջ ու ձախ էր տարուբերում։

— Որտե՞ղ է վնասվածքը։ Գրողը տանի, մի՛ խանգարեք, մենք ժամանակ չունենք։

Մարդիկ խռնվեցին։ Հայհոյելով՝ հրամանատարը խույս էր տալիս տաք անձրևից, նրա ձեռքերը շոշափում էին սառը սարքը, փնտրում֊որոնում էին, և քանի դեռ աշխատում էր՝ աչքերի առջև հառնեց ապագան, որից իրենց, թվում էր՝ բաժանում էր լոկ մի կարճ հոգոց։ Նա տեսնում էր, թե ինչպես էր թափվում տիեզերանավի ծածկույթը, թե ինչպես անպաշտպան մարդիկ վազվզում են, պատեպատ խփվում, բերանները բաց անձայն ճիչով։ Տիեզերքը մի սեփ֊սև մամռակալած ջրհոր էր, որի մեջ կյանքը խեղդում էր իր աղաղակն ու սարսափը։ Ճչա որքան կուզես, տիեզերքը կխեղդի ճիչը ծնվելու պահին։ Մարդիկ իրար են անցել, ինչպես մրջյունները այրվող լուցկու տուփի մեջ, տիեզերանավը վեր է ածվել եռման լավայի, շոգեմրրիկի։

— Հրամանատա՞ր։

Մղձավանջը ցրվեց։

— Ահա այստեղ է։

Նա աշխատում էր վերին տախտակամածից տեղացող գոլ մանրաշաղ անձրևի տակ։

Նա շոշափեց օժանդակ պոմպը։

— Գրողը տանի։

Հրամանատարը թափով քաշեց ճոպանից։ Վերահաս մահը մահերի պատմության մեջ կլինի ամենաարագը։ Սոսկ մի ակնթարթ, ճիչ, տաք բռնկում... ապա միայն տիեզերական կրակի միլիարդավոր տոննաներ կշրշան անարձագանք, անծիր տարածության մեջ։ Հնոցը նետված մի բուռ կարմիր մորի՝ նրանց մտքերը մի պահ կքարանան շիկացած օդում՝ ավելի երկար ապրելով, քան նրանց ածխացած և լուսածորող գազի վերածված մարմինները։

— Գրողը տանի։

Նա պտուտակահանով հարվածեց պոմպին։

— Աստվա՜ծ իմ։

Հրամանատարը սարսռաց։ Լիակատար ոչնչացում։ Նա կկոցեց աչքերը, սեղմեց ատամները։

— Աստվա՜ծ իմ,— մտածեց նա,— մենք սովոր ենք մեռնել ավելի հանգիստ, րոպեների կամ ժամերի ընթացքում։ Նույնիսկ քսան վայրկյանը դանդաղ մահ է այն բանի համեմատությամբ, ինչ հիմա կանի մեզ խժռելու պատրաստվող այս քաղցած հրեշը։

— Հրամանատար, հիմա ինչ, խաղից դո՞ւրս ենք գալիս, թե մնում ենք։

— Թասը պատրաստեք։ Ա՛յ այստեղ է, արագ վերջացրեք։

Նա շրջվեց հսկայական թասի բանող սարքի կողմը և ձեռքը մտցրեց տարածական կառավարման ձեռնոցի մեջ։ Դաստակի մի շարժում, և տիեզերանավի խորքերից դուրս ցցվեց վիթխարի մի ձեռք՝ վիթխարի մատներով։ Ավելի մոտ, ավելի մոտ... մետաղյա ձեռքը ընկղմվեց «Կոպե դե օրոյի» բոցկլտուն անշունչ քուրայի մեջ։ Արեգակի անմարմին մարմնի մեջ։

«Միլիոն տարի առաջ,— արագորեն մտածեց նա, թասը ուղղելով,— միլիոն տարի առաջ մերկ մարդը հյուսիսային ամայի արահետի մոտ կայծակնահար ծառ տեսավ։ Մինչ նրա ցեղը ահաբեկված փախչում էր, մատներն այրելով՝ նա ճանկեց ածխակոթը և մարմնով պաշտպանելով անձրևից, հաղթականորեն նետվեց իր քարայրը, որտեղ զրնգուն ծիծաղով ածխակոթը նետեց չոր տերևների կույտի մեջ և իր ցեղակիցներին ամառ նվիրեց։ Սարսափած մարդիկ մոտ սողացին կրակին, պարզեցին իրենց դողահար ձեռքերը և զգացին, ինչպես քարայր մուտք գործեց տարվա նոր եղանակը։ Այդ դեղին, փոքրիկ կայծը եղանակը փոխեց։ Նրանք վերջապես անհամարձակ ժպտացին։ Այդպես կրակը դարձավ մարդկանց սեփականությունը»։

— Հրամանատա՛ր։

Ընդամենը չորս վայրկյան էր հարկավոր, որ վիթխարի ձեռքը դատարկ թասը ընկղմեր կրակի մեջ։

«Եվ ահա մենք այսօր կրկին մի ուրիշ արահետի վրա ենք,— մտածեց հրամանատարը,— կպարզենք թասով ձեռքը թանկարժեք գազի և վակուումի ետևից, այլ տեսակի մի բուռ բոցի ետևից, որպեսզի նրա հետ, լուսավորելով մեր ճանապարհը, ետ սլանանք ցուրտ տիեզերքով և Երկիր հասցնենք անմար ընծան։ Հանուն ինչի՞»։

Պատասխանը նա գիտեր հարցը տալուց առաջ։

«Որովհետև ատոմները, որոնք հնազանդեցրել ենք Երկրի վրա, ողորմելի են, ատոմային ռումբը խղճուկ է և փոքր, մեր գիտելիքները խղճուկ են ու աննշան, և միայն արևն իսկապես գիտի այն, ինչ մենք ուզում ենք իմանալ, միայն արևը գիտի գաղտնիքը։ Դրանից բացի, հրաշալի, մեծ բան է՝ այստեղ գալ, կպչել նրան և սրընթաց ետ փախչել։ Իսկապես, այլ բացատրություն չկա, բացի մժղուկ մարդկանց հպարտությունից և սնափառությունից, որոնք հանդգնում են քաշքշել առյուծի պոչը և խույս տալիս նրա երախից։ Աստվա՜ծ իմ, մենք հետո կասենք, որ գլուխ հանեցինք։ Ահա էներգիայի, կրակի, իմպուլսների մեր թասը,— կոչեք ինչպես ուզում եք,— այն հոսանք կտա մեր քաղաքներին, ընթացքի մեջ կդնի մեր նավերը, լույս կտա մեր գրադարաններին և արևայրուկ՝ մեր երեխաներին, կթխի մեր հացը հանապազօր, և կօգնի գիտելիքներ յուրացնել տիեզերքի մասին։ Խմե՛ք այս թասից, բարի մարդիկ, գիտության ու կրոնի ներկայացուցիչներ։ Թող այս կրակը տաքացնի ձեզ, ցրի տգիտության խավարը և սնահավատության երկար ձմեռը, անվստահության ցրտաշունչ քամիները ու ամեն մարդու հետապնդող մթության մեծ սարսափը։ Եվ այսպես՝ մենք ձեռք ենք պարզում մուրացիկի թասով...»։

— Օ՜հ։

Թասը ընկղմվեց արևի մեջ։ Նա թեքվեց՝ վերցնելով մի կտոր աստվածային մարմին, տիեզերքի մի կաթիլ արյուն, բոցավառվող միտք, կուրացուցիչ իմաստություն, որը նշագծել ու կառուցել է Ծիր Կաթինը, բաց է թողել մոլորակները նրա ուղեծրով, սահմանել նրանց ընթացքը և ստեղծել է կյանքը՝ իր ողջ բազմազանությամբ։

— Զգո՜ւյշ,— շշնջաց հրամանատարը։

— Ի՞նչ է լինելու, երբ մենք թասը ետ քաշենք... Առանց այն էլ այսպիսի ջերմաստիճան է։

— Աստված գիտե,— ասաց հրամանատարը։

— Օժանդակ պոմպը սարքին է։

— Միացրե՛ք։

Պոմպն աշխատեց։

— Թասը փակեք կափարիչով և ներս քաշեք։ Դանդա՛ղ, ավելի՛ դանդաղ...

Գեղեցիկ ձեռքը տիեզերանավի դրսից ցնցվեց, վիթխարի անդրադարձումով կրկնելով հրամանատարի շարժումը և անաղմուկ սահեց իր տեղը։ Ամուր փակված թասը, շաղ տալով դեղին ծաղիկներ և ճերմակ աստղեր՝ անհետացավ տիեզերանավի որովայնում։ Խոսող ջերմաչափը շչաց։ Սառեցման սարքերը ցնցվեցին, հեղուկ ամոնիակը զարնվում էր խողովակների պատերին, ինչպես արյունը ճչացող խելագարի քունքերին։

Նա փակեց դրսի օդախցանով դուռը։

— Պատրաստ է։

Բոլորը սպասման մեջ էին։ Տիեզերանավի զարկերակը բաբախեց, սիրտն սկսեց արագորեն տրոփել. ոսկե թասը նավի մեջ էր։ Սառն արյունը հորդում էր կարծր երակներով։

Հրամանատարը հանգիստ շունչ քաշեց։

Առաստաղից կաթոցը կտրվեց։ Սառույցը դադարեց հալչել։

— Այժմ՝ ետ գնացինք։

Տիեզերանավը շրջվեց ու սլացավ հեռու։

— Լսեցե՛ք։

Տիեզերանավի սիրտը զարկում էր ավելի ու ավելի հանդարտ։ Սարքերի սլաքները սրընթաց ցած էին վազում՝ հաշիվը պակասեցնելով հազարներով։ Ջերմաչափը երգում էր տարվա եղանակների հերթագայությունը։ Եվ բոլորը նույնն էին մտածում. «Սուրա՛, սուրա՛ բոցից ու կրակից, տապից ու եռքից, դեղինից ու սպիտակից հեռու։ Սուրա՛ ցրտին և մառախուղին ընդառաջ»։ Քսան ժամ հետո, թերևս կարելի լինի անջատել սառնարանների մի մասը, և ձմեռը կմեռնի։ Շուտով նրանք կշարժվեն այդպիսի ցուրտ գիշերվա մեջ, հնարավոր է՝ հարկ լինի օգտվել տիեզերանավի նոր հնոցից, ջերմություն կորզել ամբարած կրակից, որ այժմ տանում են իրենց հետ, ինչպես չծնված երեխա։

Նրանք տուն էին վերադառնում։

Նրանք տուն էին վերադառնում, և հրամանատարը խոնարհվելով Բրեթընի դիակի վրա, որ պառկած էր ճերմակ ձյունակույտի մեջ, հիշեց շատ տարիներ առաջ գրած իր բանաստեղծությունը.

Երբեմն արևն ինձ թվում է այրվող ծառ,
Որի ոսկե մրգերը պայծառ լողում են տաք օդում,
Որի խնձորները ներծծված են ձգողության հյութով,
Եվ մարդիկ երկրպագում են նրան.
Արեգակը նրանց թվում է այրվող ծառ։

Երկար նստեց հրամանատարը զոհվածի կողքին, և խառն զգացումներ էին պաշարել նրան։ «Ես տխուր եմ,— մտածեց նա,— և երջանիկ եմ, ու ինձ այն տղայի նման եմ զգում, որ դպրոցից տուն է գալիս ձեռքին խատուտիկների մի մեծ փունջ»։

* * *

— Այսպես,— հոգոց հանեց հրամանատարը՝ աչքերը փակ նստած,— ո՞ւր ենք այժմ թռչում, ո՞ւր...

Նա գիտեր, որ իր բոլոր մարդիկ այստեղ են, կանգնած կամ նստած շուրջը, որ սարսափը մեռել է, նրանք հանգիստ են շնչում։

— Դեպի Արեգակ երկար֊երկար ճամփորդությունից հետո, երբ դու հպվեցիր նրան, հապաղեցիր մի պահ, պտտվեցիր շուրջը և սլացար հեռու, այժմ ո՞ւր ես գնում։ Երբ դու հեռացար տապից, միջօրեի լույսից ու քաղցր թմբիրից, ո՞ւր ես, արդյոք, գնում։

Անձնակազմը սպասում էր, թե հրամանատարը ինքը երբ կասի։ Նրանք սպասում էին, մինչև որ նա իր մտքի մեջ իմի բերեր ողջ սառնությունն ու սպիտակությունը, թարմությունն ու վճիտ օդը մի բաղձալի բառի մեջ, և նրանք տեսան, թե ինչպես է ծնվում բառը նրա շուրթերին ու մեղմորեն սահում պաղպաղակի կտորի պես։

— Մեզ համար տիեզերքում այժմ միայն մի ուղղություն կա,— վերջապես ասաց նա։

Նրանք սպասում էին։ Սպասում էին, քանի դեռ տիեզերանավը արագընթաց շարժվում էր լույսից դեպի ցուրտ խավարը։

— Դեպի հյուսիս,— շշնջաց հրամանատարը։— Դեպի հյուսիս։

Բոլորը ժպտացին, ասես տոթակեզ հետմիջօրեին հանկարծ փչել էր զովասուն քամի։

ԱՊՐԻԼՅԱՆ ԿԱԽԱՐԴԱՆՔ

Բարձր֊բարձր՝ հովիտներից վեր, աստղերի տակ, գետի, լճակի, ճանապարհի վրայով թռչում էր Սեսին: Անտեսանելի՝ ինչպես նոր գարնանային քամիները, թարմ՝ ինչպես երեքնուկի բույրը մթնշաղոտ դաշտերում ճախրում էր աղավնիների մեջ թեթև, ինչպես սպիտակ կզաքիս, կանգնում էր ծառերի վրա և ապրում էր ծաղիկների մեջ, և երբ փչում էր զեփյուռը, թռչում էր ծաղկաթերթիկների հետ: Նա բնակվում էր անանուխի պես զով դեղնականաչագույն գորտի մեջ՝ շողացող գետափոսի մոտ, վազում բրդոտ շան մեջ և հաչում՝ ականջ դնելով հեռավոր ամբարներից եկող արձագանքներին: Նա ապրում էր ապրիլյան թարմ խոտի մեջ, արցունքի պես ջինջ խոնավության մեջ, որ բարձրանում էր մուշկաբույր հողից:

«Արդեն գարուն է,— մտածեց Սեսին:— Այս գիշեր ես կլինեմ աշխարհում գոյություն ունեցող ամեն մի կենդանի էության մեջ»:

Ահա նա՝ կոկիկ ծղրիդների մեջ է՝ ճանապարհների խայտաբղետ կուպրոնի վրա, կամ՝ լողում է ցողի մեջ՝ երկաթե դարպասին նստած: Իր կյանքի այս երեկոյան, երբ նա ընդամենը տասնյոթ տարեկան էր, նրա ճկուն, արագաշարժ միտքը անտեսանելիորեն ճախրում էր Իլինոյսի քամիների հետ:

«Ուզում եմ սիրահարվել»,— ասել էր նա:

Այդ մասին նա խոսել էր ընթրիքի ժամին: Ծնողները զարմացած աչքերով քար էին կտրել իրենց նստած տեղերում: «Համբերություն,— եղել էր նրանց խորհուրդը,— հիշի՛ր, դու յուրահատուկ ես: Մեր ամբողջ ընտանիքն է անսովոր ու յուրահատուկ: Մենք չենք կարող խառնվել սովորական մարդկանց կամ ամուսնանալ նրանց հետ: Մենք կկորցնենք մեր մոգական կարողությունները, եթե այդպես վարվենք: Դու չես ցանկանում կորցնել «ճանապարհորդելու» քո մոգական կարողությունը, չէ՞: Այնպես որ, զգույշ եղիր: Զգո՛ւյշ եղիր»:

Սակայն վերևում, իր ննջարանում Սեսին օծանելիք ցողեց պարանոցին և պառկեց հովանոցով անկողնում՝ դողալով ու սրտի թրթիռով, մինչ կաթնագույն լուսինը բարձրացավ Իլինոյս աշխարհի վրա՝ վերածելով գետերը սերուցքի, իսկ ճանապարհները՝ պլատինի:

— Այո,— հառաչեց նա,— ես արտասովոր ընտանիքի անդամ եմ: Մենք քնում ենք ցերեկը, իսկ գիշերը քամու հետ սավառնում՝ ինչպես սև ուրուրներ: Եթե ցանկանանք, կարող ենք ամբողջ ձմեռ քուն մտնել խլուրդների հետ տաք հողի տակ: Ես կարող եմ ապրել ամեն ինչի մեջ՝ լեռնային բյուրեղի, քրքմածաղկի, աղոթող ուխտագնացի: Ես կարող եմ իմ պարզ, հողեղեն մարմինը թողնել այստեղ, իսկ հոգիս ուղարկել հեռու՝ արկածների հետևից: Հիմա՛:

Քամին նրան քշեց֊տարավ դաշտերի ու մարգագետինների վրայով:

Նա տեսավ տներից և ֆերմաներից առկայծող ջերմ գարնանային լույսերը, որ շողշողում էին մայրամուտի գույներով:

«Եթե ես ինքս չեմ կարող սիրահարվել, քանի որ պարզ ու անսովոր եմ, ուրեմն կսիրահարվեմ մեկ ուրիշի միջոցով»,— մտածեց նա:

Գարնանային գիշերվա մեջ ֆերմային կից տան մոտ մի աղջիկ՝ մուգ վարսերով, մոտավորապես տասնինը տարեկան, խորը քարե ջրհորից ջուր էր հանում: Նա երգում էր:

Սեսին, վերածվելով կանաչ տերևի, ընկավ ջրհորի մեջ: Նա պառկել էր ջրհորի փափուկ մամուռի մեջ և մութ զովության մեջից նայում էր վեր: Ահա նա թռչկոտող անտեսանելի ամեոբայի մեջ է: Ահա՝ ջրի կաթիլի մեջ: Ի վերջո, սառը բաժակի ներսում նա զգաց՝ ինչպես է բարձրանում դեպի աղջկա շուրթերը: Կումերի մեղմ ձայնը լսվեց գիշերվա օդում:

Սեսին աղջկա աչքերով նայեց շուրջը:

Նրա գլխի մթության մեջ թափանցելով՝ Սեսին փայլուն աչքերի խորքից նայեց այն ձեռքերին, որ քաշում էին կոպիտ պարանը: Նրա ականջախեցիների միջոցով ականջ դրեց աղջկա աշխարհին, նրբազգաց քթանցքերով որսաց մի անծանոթ տիեզերքի բույր: Զգաց այս առանձնահատուկ սրտխփոցը, օտար լեզվի շարժումները, երբ նա երգում էր:

«Տեսնես՝ նա գիտի՞, որ ես այստեղ եմ»,— մտածեց Սեսին:

Աղջիկը խորը շունչ քաշեց: Նա հայացքը հառեց գիշերային մարգագետիններին:

— Ո՞վ կա այդտեղ:

Ոչ մի արձագանք:

— Միայն քամին է,— պատասխանեց Սեսին:

— Միայն քամին,— աղջիկը դողդողալով ծիծաղեց ինքն իր վրա:

Գեղեցիկ էր աղջկա մարմինը: Քնքուշ մաշկը ծածկում էր բարեկազմ, փղոսկրի նման հրաշալի ոսկորները: Իսկ ուղեղն ասես խավարում ծաղկած վարդագույն թեյի վարդ լիներ, բերանը բուրում էր խնձորի գինու անուշահոտությամբ: Շուրթերն ամուր գրկել էին ձյունաճերմակ ատամները, հոնքերը կամարներ էին գցել աշխարհի վրա, իսկ մազերը՝ փափուկ ու նուրբ, թափվում էին կաթնագույն պարանոցի վրա: Քիթը նայում էր լուսնին, իսկ այտերը շողշողում էին փոքրիկ կրակների նման: Մարմինը փետուրի թեթևությամբ մի շարժումից մյուսն էր անցնում և, ասես, անդադար ինչ֊որ բան էր երգում ինքն իրեն: Այս մարմնի, այս գլխի մեջ գտնվելը նման էր օջախի կրակից ջերմանալուն, քնած կատվի մռլտոցի մեջ ապրելուն, գիշերը դեպի ծով հոսող տաք գետակի մեջ լողալուն:

«Ինձ այստեղ դուր կգա»,— մտածեց Սեսին:

— Ի՞նչ,— հարցրեց աղջիկը, ասես ինչ֊որ ձայն էր լսել:

— Անունդ ի՞նչ է,— հարցրեց Սեսին զգուշորեն:

— Էնն Լիրի,— աղջիկը ցնցվեց:— Ինչո՞ւ բարձրաձայն ասացի:

— Էնն, Էնն,— շշնջաց Սեսին,— դու կսիրահարվես, Էնն:

Ասես ի պատասխան՝ ճանապարհից լսվեց մանրախճի վրայով շարժվող անիվների չխկչխկոցն ու ճռճռոցը: Մոտեցավ կառքը՝ ներսում մի բարձրահասակ երիտասարդ, որի ամրակազմ ձեռքերը բարձր պահել էին սանձը, իսկ ժպիտը լուսավորում էր ողջ բակը:

— Այդ դո՞ւ ես, Թոմ:

— Ուրիշ էլ ո՞վ,— ցատկելով կառքից՝ նա սանձը կապեց ցանկապատին:

— Ես չե՛մ խոսում քեզ հետ,— Էննը կտրուկ շրջվեց, և ջուրը ցայտեց նրա ձեռքի դույլից:

— Ո՛չ,— բացականչեց Սեսին:

Էննը քար կտրեց: Նա նայեց բլուրներին և գարնանային առաջին աստղերին: Նա հայացքն ուղղեց դեպի այն մարդուն, ում անունը Թոմ էր: Սեսին ստիպեց նրան ցած գցել դույլը:

— Տե՛ս, թե ինչ արեցիր:

Թոմը վազեց նրա մոտ:

— Տե՛ս, թե ինչ եղավ քո պատճառով:

Թոմը ծիծաղելով մաքրեց նրա կոշիկները թաշկինակով:

— Հեռացի՛ր,— նա ոտքով հարվածեց Թոմի ձեռքերին, սակայն Թոմը նորից ծիծաղեց, և հեռու֊հեռվից նրան նայելով՝ Սեսին տեսավ նրա գլխի շարժումը, գանգի չափը, արծվաքիթը, աչքերի փայլը, լայն ուսերը, ամրակազմ ձեռքերը, որ թաշկինակով նրբորեն կատարում էին այս գործողությունը: Այդ գեղեցիկ գլխի գաղտնի ձեղնահարկից ցած նայելով՝ Սեսին քաշեց որովայնախոսության գաղտնի պղնձե մետաղալարը, և գեղեցիկ բերանից անմիջապես հնչեց՝ «Շնորհակալություն»:

— Օ՜, մի՞թե դու էլ կարող ես քաղաքավարի լինել:

Նրա ձեռքերի կաշվի հոտը և հագուստից եկող ախոռի հոտը հասան Էննի զգայուն քթանցքերին, և Սեսիի մարմինը հեռու֊հեռվում՝ պառկած գիշերային մարգագետիններից և ծաղկաշատ դաշտերից այն կողմ, ասես երազում, անհանգիստ շարժում կատարեց:

— Միայն ո՛չ քեզ հետ, ո՛չ,— ասաց Էննը:

— Լռի՛ր, մեղմ խոսիր,— ասաց Սեսին: Նա Էննի մատները պարզեց դեպի Թոմի գլուխը: Էննը հետ քաշեց ձեռքը:

— Ես խելագարվել եմ:

— Այո,— նա գլխով արեց ժպտալով, բայց շփոթված:— Ուզում էիր դիպչե՞լ ինձ:

— Չգիտեմ: Օ՜, հեռացի՛ր,— նրա այտերն այրվում էին վարդագույն ածուխների պես:

— Ինչո՞ւ չես փախչում: Ես քեզ չեմ պահում,— Թոմը վեր ելավ:— Գուցե միտքդ փոխե՞լ ես: Այսօր երեկոյան ինձ հետ կգա՞ս պարելու: Դա շատ կարևոր է: Հետո կասեմ, թե ինչու:

— Ոչ,— ասաց Էննը:

— Այո՛,— բացականչեց Սեսին:— Ես երբեք չեմ պարել: Ես ուզում եմ պարել: Ես երբեք խշխշացող երկար զգեստ չեմ հագել: Ուզո՛ւմ եմ: Ուզում եմ պարել ողջ գիշեր: Ես երբեք չեմ գտնվել պարող կնոջ մարմնում. մայրիկն ու հայրիկը երբեք թույլ չէին տա: Շներ, կատուներ, մորեխներ, տերևներ. ես տարբեր ժամանակներում փորձել եմ աշխարհի շատ բաներ, բայց երբեք չեմ եղել կնոջ մարմնում, գարնանը, այսպիսի գիշերով... Օ՜, խնդրում եմ, մենք պե՛տք է գնանք պարելու:

Նա իր միտքը տարածեց այնպես, ինչպես մատներն են տարածվում նոր ձեռնոցի մեջ:

— Լավ,— ասաց Էնն Լիրին,— ես կգամ: Չգիտեմ՝ ինչու, բայց այս երեկո ես քեզ հետ պարելու կգամ, Թոմ:

— Իսկ հիմա ներս գնա, արա՛գ,— գոչեց Սեսին:— Դու դեռ պետք է լողանաս, ասես ծնողներիդ, պատրաստես զգեստդ, վերցրո՛ւ արդուկը, գործի՛ անցիր:

— Մայրի՛կ,— ասաց Էննը,— ես միտքս փոխել եմ:

Կառքը սլանում էր ճանապարհն ի վար: Տան սենյակները հանկարծ կյանքով էին լցվել. լոգանքի ջուրը եռում էր, ածուխի վառարանը տաքացնում էր արդուկը՝ զգեստը արդուկելու համար, մայրիկն այս ու այն կողմ էր շտապում՝ հերակալները բերանին:

— Քեզ ի՞նչ է եղել, Էնն: Թոմը քեզ դուր չի գալիս:

— Ճիշտ է,— հանկարծ Էննը կանգ առավ գործի ամենաթեժ պահին:

«Չէ՞ որ գարուն է»,— մտածեց Սեսին:

— Գարուն է,— ասաց Էննը:

«Եվ հիանալի գիշեր է պարելու համար»,— մտածեց Սեսին:

— ... պարելու համար,— մրմնջաց Էնն Լիրին:

Ահա և նա տաշտի մեջ է, տարածում է օճառի փրփուրը իր սպիտակ ուսերի վրա, թևերի տակ օճառի կղզյակներ ստեղծում: Նրա ջերմ կրծքերը սահում են ձեռքերի մեջ, իսկ Սեսին շարժում է նրա շուրթերը, ստիպում ժպտալ, գործել: Նա չպետք է կանգ առնի, երկմտի, այլապես այս ողջ մնջախաղը կփլուզվի: Էնն Լիրին պետք է շարժման մեջ լինի, գործի, այստեղ լվա, այնտեղ օճառ քսի: Իսկ այժմ՝ դո՛ւրս: Չորանա՛լ սրբիչով: Օծանելի՛ք: Դիմափոշի՛:

— Է՛յ, դո՛ւ,— գոչեց Էննը հայելու մեջ իր արտացոլանքին՝ ամբողջովին ճերմակ ու վարդագույն՝ նման շուշանների ու մեխակների:— Ո՞վ ես դու այս երեկո:

— Տասնյոթամյա աղջնակ,— Սեսին նայեց իր մանուշակագույն աչքերից:— Դու ինձ չես տեսնում: Գիտե՞ս, որ ես այստեղ եմ:

Էնն Լիրին օրորեց գլուխը.

— Իմ մարմինն ապրիլյան կախարդի ձեռքերում է, վստահ եմ:

— Մոտ ես, շատ մոտ,— ծիծաղեց Սեսին:— Իսկ հիմա հագնվի՛ր:

Ի՜նչ հաճելի է, երբ գեղեցիկ զգեստը գրկում է փթթող մարմինը: Իսկ դրսից արդեն կանչում են:

— Է՛նն, Թոմն այստեղ է:

— Ասա նրան, որ սպասի,— Էննը հանկարծ նստեց:— Ասա նրան, որ ես չեմ գնում պարելու:

— Ի՞նչ,— ասաց մայրը՝ կանգնած դռան արանքում:

Սեսին ակնթարթորեն կենտրոնացրեց ուշադրությունը: Այդպիսի ճակատագրական պահին նա շեղվել էր, միայն մի ակնթարթ լքել էր Էննի մարմինը: Նա լսել էր ձիերի սմբակների հեռավոր ձայնը, լուսնի լույսով լուսավորված ճանապարհով սլացող անիվների ճռռոցը: Մի պահ մտածել էր գնալ և գտնել Թոմին, թափանցել նրա մտքերի մեջ և հասկանալ, թե ինչ է զգում նման երեկոյին քսաներկուամյա երիտասարդը: Այսպես նա սլացել էր հավամրգու դաշտերի վրայով, ապա միանգամից հետ թռել, ինչպես թռչունը՝ դեպի իր վանդակ, իսկ հիմա սոսափում, գալարվում էր Էնն Լիրիի գլխում:

— Ասա՛ նրան՝ թող գնա:

— Է՛նն,— Սեսին հարմարվեց՝ տարածելով իր մտքերը:

Բայց Էննը կատաղության մեջ էր:

— Ո՛չ, ո՛չ, ես ատում եմ նրան:

«Ես չպետք է հեռանայի, նույնիսկ մեկ ակնթարթ:— Սեսին իրեն ենթարկեց երիտասարդ աղջկա ձեռքերը, սիրտը, գլուխը: Մեղմորեն, նրբորեն...— Կանգնի՛ր»:

Էննը ոտքի ելավ:

— Հագի՛ր վերարկուդ:

Էննը հագավ վերարկուն:

— Իսկ հիմա քայլի՛ր:

«Ո՛չ»,— մտածեց Էնն Լիրին:

— Քայլի՛ր:

— Է՛նն,— ասաց Էննի մայրը,— հերիք է սպասեցնես Թոմին: Հենց հիմա դուրս արի, և առանց հնարքների: Քեզ ի՞նչ եղավ:

— Ոչինչ, մայրիկ: Բարի գիշեր: Մենք ուշ կվերադառնանք:

Էննն ու Սեսին սլացան գարնանային երեկոյին ընդառաջ:

Սենյակ՝ լի նրբորեն պարող աղավնիներով, որ քնքշորեն ծածանում էին իրենց հանդարտ փետուրները, սենյակ՝ լի սիրամարգներով, սենյակ՝ լի ծիածանի գույներով փայլող աչքերով ու լույսերով: Եվ այս ամենի կենտրոնում պարելով պտտվում, պտտվում, պտտվում էր Էնն Լիրին:

— Օ՜, ի՜նչ հրաշալի երեկո է,— ասաց Սեսին:

— Հրաշալի երեկո է,— կրկնեց Էննը:

— Դու տարօրինակ ես,— ասաց Թոմը:

Երաժշտությունը նրանց մշուշի մեջ էր առել, երգի հոսանքների մեջ նրանք լողում էին, ծածանվում, սուզվում, նորից ելնում՝ շունչ քաշելու, նրանք շնչահեղձ էին լինում, կառչում էին միմյանցից, ինչպես խեղդվողներ, և նորից ու նորից «Գեղեցիկ Օհայո»֊ի հնչյունների ներքո պտտվում սիրառատ պտույտներով, շշուկների ու շշունջների մեջ:

Սեսին ձայնակցում էր: Էննի շուրթերը հեռացան, և հնչեց երաժշտությունը:

— Այո, ես տարօրինակ եմ,— ասաց Էննը:

— Դու քեզ նման չես,— ասաց Թոմը:

— Այսօր՝ ոչ:

— Դու այն Էնն Լիրին չես, ում ես ճանաչում եմ:

— Այո, ճիշտ ես, ճիշտ ես,— շշնջաց Սեսին մղոնների հեռավորությունից:

— Ճիշտ ես,— հնչեց Էննի շուրթերից:

— Ես տարօրինակ զգացողություն ունեմ,— ասաց Թոմը:

— Ինչի՞ հետ կապված:

— Քեզ հետ,— նա Էննին հեռացրեց իրենից և, պտտելով նրան, նայեց նրա վարդագույն դեմքին՝ ասես ինչ֊որ բան որոնելով:— Քո աչքերը,— ասաց նա:— Ես ոչինչ չեմ հասկանում:

— Տեսնո՞ւմ ես ինձ,— հարցրեց Սեսին:

— Քո մի մասն այստեղ է, Էնն, իսկ մյուս մասը՝ ոչ,— Թոմը զգուշորեն պտտում էր նրան. նրա դեմքն անհանգիստ էր:

— Այո:

— Ինչո՞ւ եկար ինձ հետ:

— Ես չէի ցանկանում գալ,— ասաց Էննը:

— Այդ դեպքում ինչո՞ւ եկար:

— Ինչ֊որ բան ստիպեց ինձ գալ:

— Ի՞նչ:

— Չգիտեմ,— Էննի ձայնում թեթև նյարդայնություն կար:

— Դե, դե, լռի՛ր, լռի՜ր,— շշնջաց Սեսին:— Այդպես: Պտտվի՜ր, պտտվի՜ր:

Սենյակի մթության մեջ նրանք շշնջում ու սոսափում էին, ճախրում ու իջնում էին, իսկ երաժշտությունը պտտում ու ոգևորում էր նրանց:

— Ամեն դեպքում դու եկար պարելու,— ասաց Թոմը:

— Այո,— պատասխանեց Սեսին:

— Այստեղ արի,— նա պարելով Էննին տարավ դեպի բաց դուռը և դանդաղ հեռացրեց նրան դահլիճից, երաժշտությունից, մարդկանցից:

Նրանք միասին բարձրացան կառքը և նստեցին:

— Էնն,— ասաց նա՝ Էննի ձեռքերն առնելով իր դողացող ձեռքերի մեջ,— Էնն,— նա այնպես արտաբերեց նրա անունը, ասես դա նրա անունը չլիներ: Նա շարունակում էր նայել Էննի գունատ դեմքին: Այժմ նրա աչքերը բաց էին:

— Էնն, կար ժամանակ, երբ ես սիրում էի քեզ: Դու դա գիտես,— ասաց նա:

— Գիտեմ:

— Բայց դու միշտ այնքան անկայուն ես եղել, իսկ ես չեմ ցանկացել անտեղի տառապել:

— Սարսափելի ոչինչ չկա: Մենք դեռ շատ երիտասարդ ենք,— ասաց Էննը:

— Ոչ, ոչ, ես ուզում էի ասել՝ կներես ինձ,— ասաց Սեսին:

— Ի՞նչ նկատի ունես,— Թոմը բաց թողեց նրա ձեռքերը և լրջացավ:

Գիշերը ջերմ էր, հողի բույրը պարուրել էր նրանց, նոր֊նոր կանաչին տվող ծառերը մեղմ շնչում էին իրենց տերևների սոսափյունով ու շրշյունով:

— Չգիտեմ,— ասաց Էննը:

— Բայց ե՛ս գիտեմ,— ասաց Սեսին,— դու բարձրահասակ ես, դու աշխարհի ամենագեղեցկատես տղամարդն ես: Այսօր հրաշալի երեկո է: Ես միշտ կհիշեմ այս երեկոն, որ քեզ հետ եմ անցկացրել:— Նա Էննի օտար, սառը ձեռքը պարզեց դեպի Թոմի դիմադրող ձեռքը, որպեսզի կրկին բռնի այն, ջերմացնի, ամուր սեղմի:

— Բայց ի՞նչ է եղել քեզ այսօր,— ասաց Թոմը՝ թարթելով աչքերը:— Մեկ մի բան ես ասում, մեկ՝ ուրիշ: Այս գիշեր ես քեզ պարելու հրավիրեցի հանուն հին հուշերի: Եվ ես սկզբում ոչինչ նկատի չունեի: Իսկ հետո, երբ կանգնած էինք ջրհորի մոտ, ես հասկացա, որ դու փոխվել էիր, իսկապես փոխվել էիր: Դու ուրիշ էիր: Ինչ֊որ նոր, քնքուշ բան կար, մի բան...— նա փորձում էր հարմար բառ գտնել:— Չգիտեմ, չեմ կարող ասել: Քո արտաքինում... Ձայնում... Եվ ես գիտեմ. ես նորից սիրահարված եմ քեզ:

— Նրա՛ն չէ,— բացականչեց Սեսին,— ի՛նձ:

— Եվ ես վախենում եմ քեզ սիրահարվել,— ասաց նա:— Դու նորից ինձ ցավ կպատճառես:

— Հնարավոր է,— ասաց Էննը:

«Ոչ, ոչ, ես ամբողջ սրտով կսիրեմ քեզ,— մտածում էր Սեսին:— Էնն, ասա՛ նրան, ասա՛ դա իմ փոխարեն: Ասա, որ ամբողջ սրտով կսիրես նրան»:

Էննը ոչինչ չասաց:

Թոմը դանդաղ մոտեցավ նրան և ձեռքը մոտեցրեց նրա կզակին:

— Ես հեռանում եմ: Ես աշխատանք եմ գտել այստեղից հարյուր մղոն հեռու: Կկարոտե՞ս ինձ:

— Այո,— ասացին Էնն ու Սեսին:

— Նշանակում է՝ կարո՞ղ եմ քեզ հրաժեշտի համբույր տալ:

— Այո,— ասաց Սեսին, մինչ Էննը կհասցներ պատասխանել:

Թոմը շրթունքները մոտեցրեց այդ օտար բերանին: Նա դողալով համբուրեց այդ օտար բերանը:

Էննը քարացել էր սպիտակ արձանի նման:

— Է՛նն,— ասաց Սեսին,— շարժիր ձեռքերդ, գրկիր նրան:

Էննը լուսնի լույսի տակ ասես փայտե քանդակ լիներ:

Թոմը համբուրեց նրա շուրթերը:

— Ես սիրում եմ քեզ,— շշնջաց Սեսին,— ես այստեղ եմ: Այդ ինձ ես դու տեսնում նրա աչքերում, ի՛նձ, և ես կսիրեմ քեզ, նույնիսկ եթե նա երբեք չսիրի:

Թոմը մի կողմ քաշվեց՝ այնպիսի տեսքով, ասես մղոններ էր վազել: Նա նստեց Էննի կողքին:

— Չեմ հասկանում՝ ինչ է կատարվում: Մի պահ...

— Ի՞նչ,— հարցրեց Սեսին:

— Մի պահ ինձ թվաց...— նա ձեռքերը մոտեցրեց աչքերին:— Կարևոր չէ: Քեզ տուն տանե՞մ հիմա:

— Այո, խնդրում եմ,— ասաց Էնն Լիրին:

Նա մտրակեց ձիուն, հոգնած քաշեց սանձերը, և կառքը շարժվեց: Չխկչխկում էին անիվները, հարվածում մտրակները, և սլանում էր կառքը՝ լուսավորված լուսնի լույսով, իսկ շուրջը գարնանային գիշերն էր՝ ժամը 11֊ը, և շուրջբոլորը սահում էին փայլփլուն մարգագետիններն ու երեքնուկի անուշաբույր դաշտերը:

Եվ Սեսին, նայելով դաշտերին ու մարգագետիններին, մտածեց. «Արժե, արժե ամեն ինչ տալ՝ այսօրվանից և ընդմիշտ նրա հետ լինելու համար»: Եվ նա կրկին լսեց իր ծնողների աղոտ ձայնը. «Զգույշ եղիր: Դու չես ցանկանում հասարակ մահկանացուի հետ ամուսնանալով կորցնել քո մոգական կարողությունները, չէ՞: Զգույշ եղիր: Քեզ դա դուր չէր գա»:

«Այո, այո,— մտածում էր Սեսին,— ես նույնիսկ դրանցից կհրաժարվեի, հիմա և այստեղ, եթե նա ինձ հետ լիներ: Այլևս կարիք չէր լինի թափառել գարնանային գիշերներով, ապրել թռչունների, շների, կատուների, աղվեսների մարմիններում: Ինձ միայն նա է պետք: Միայն նա: Միայն նա»:

Նրանք հետևում էին թողնում շշնջացող ճանապարհը:

— Թոմ,— վերջապես ասաց Էննը:

— Ի՞նչ,— նա սառը հայացքով նայում էր ճանապարհին, ձիուն, ծառերին, երկնքին, աստղերին:

— Եթե երբևէ հայտնվես Իլինոյսում՝ Գրին Թաունում, այստեղից մի քանի մղոն հեռավորության վրա, կարո՞ղ ես ինձ մի լավություն անել:

— Հավանաբար:

— Կարո՞ղ ես ինձ լավություն անել ու այցելել ընկերուհուս,— ասաց Էնն Լիրին հապաղելով, անվստահորեն:

— Ինչո՞ւ:

— Նա իմ լավ ընկերուհին է: Ես նրան պատմել եմ քո մասին: Ես քեզ կտամ նրա հասցեն: Մի րոպե սպասիր:

Երբ կառքը կանգնեց նրա ֆերմայում, նա իր փոքրիկ պայուսակից թուղթ ու մատիտ հանեց և, թուղթը սեղմելով ծնկին, գրեց լուսնի լույսի տակ։

— Ահա: Կարողանո՞ւմ ես կարդալ:

Նա մի հայացք գցեց թղթին և մտահոգ գլխով արեց.

— Սեսի Էլիոթ, Ուիլոու֊սթրիթ 12, Գրին Թաուն, Իլլինոյս,— կարդաց նա:

— Կայցելե՞ս նրան մի օր,— հարցրեց Էննը:

— Կաշխատեմ,— ասաց նա:

— Խոստանո՞ւմ ես:

— Ես ի՞նչ կապ ունեմ այս ամենի հետ,— գոռաց նա զայրացած:— Ինչի՞ս են պետք այս թղթերը, անունները:

Նա ճմռթեց թուղթը և խցկեց վերարկուի գրպանը:

— Խնդրում եմ, խոստացիր...— թախանձում էր Սեսին:

— ... խոստացիր,— ասաց Էննը:

— Լավ, լավ, միայն թե հանգի՛ստ թող ինձ,— գոռաց նա:

«Հոգնել եմ,— մտածեց Սեսին,— այլևս չեմ կարող մնալ, պետք է տուն գնամ: Ես կորցնում եմ ուժերս: Իմ ուժերը միայն մի քանի ժամ են հերիքում գիշերը թափառելու, ճանապարհորդելու համար: Սակայն մինչ գնալս...»:

— ... մինչ գնալս,— ասաց Էննը:

Նա համբուրեց Թոմի շուրթերը:

— Այդ ես եմ համբուրում քեզ,— ասաց Սեսին:

Թոմը հեռացրեց նրան իրենից և նայեց Էնն Լիրիին, թափանցեց նրա հոգու խորքերը: Նա ոչինչ չասաց, սակայն նրա դեմքը դանդաղ, շատ դանդաղ սկսեց խաղաղվել, կնճիռներն անհետացան, կարծր բերանը փափկեց: Նա հայացքը սևեռել էր Էննի՝ լուսնի լույսով ողողված դեմքին:

Ապա իջեցրեց նրան կառքից և արագ, նույնիսկ առանց բարի գիշեր մաղթելու, սլացավ ճանապարհով:

Սեսին լքեց Էննի մարմինը:

Էնն Լիրին մի ճիչ արձակեց և, ասես կապանքներից ազատված, դեպի տուն վազեց լուսնի լույսով ողողված ճանապարհով ու շրխկացրեց դուռը:

Սեսին միայն մի ակնթարթ վարանեց: Ծղրիդի աչքերով նա տեսավ գիշերային գարնանային աշխարհը: Մի պահ նայելով գորտի աչքերից՝ նա միայնակ նստեց լճակի մոտ: Լուսնի շողերով ողողված ծփու բարձրությունից գիշերային թռչունի աչքերով ցած նայեց ու տեսավ՝ ինչպես երկու տներում մարեցին լույսերը. մեկը՝ այստեղ, մյուսը՝ այստեղից մի մղոն հեռու: Նա մտածում էր իր և իր ընտանիքի, իր արտասովոր ուժի և այն մասին, որ իր ընտանիքի ոչ մի անդամ չէր կարող ամուսնանալ այս բլուրներից այն կողմ գտնվող հսկայական աշխարհի մարդկանցից որևէ մեկի հետ:

«Թո՜մ,— նրա հյուծված հոգին թռչնի մարմնի մեջ թռչում էր ծառերի տակ, վայրի մանանեխի խիտ դաշտերի վրայով:— Թուղթը դեռ քեզ մո՞տ է, Թոմ: Կգա՞ մի ժամանակ, մի օր, մի տարի, երբ կգաս ինձ մոտ: Կճանաչե՞ս ինձ: Կնայե՞ս դեմքիս և կհիշե՞ս՝ որտեղ ես ինձ տեսել վերջին անգամ, կզգա՞ս, որ սիրում ես ինձ այնպես, ինչպես ես քեզ՝ ընդմիշտ, ամբողջ սրտով...»:

Նա կանգ առավ զով օդում՝ քաղաքներից ու մարդկանցից միլիոնավոր մղոններ հեռու, ֆերմաներից ու դաշտերից, գետերից ու բլուրներից վեր:

«Թո՞մ»:

Թոմը քնած էր: Խորը գիշեր էր: Նրա հագուստը ծալված էր աթոռների վրա, կոկիկ կախված անկողնու հենակին: Իսկ նրա գլխի մոտ՝ սպիտակ բարձի վրա, դեպի վեր պարզած ձեռքում փոքրիկ թղթի կտորն էր՝ վրայի գրվածքով: Դանդաղ, շատ դանդաղ փակվեցին նրա մատները՝ իրենց մեջ ամուր սեղմելով թղթի կտորը: Նա նույնիսկ չշարժվեց և չնկատեց, երբ սև կեռնեխը մեղմորեն ու քնքուշ հարվածեց լուսնի ջինջ բյուրեղներ հիշեցնող պատուհանի ապակուն, ապա թրթռաց մեղմորեն, կանգ առավ և քնած աշխարհի վրայով ճախրեց դեպի արևելք:

ԱՆԹԵՐԻ, ԿԱՏԱՐՅԱԼ ՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Սպանության գաղափարն այնքան կատարյալ էր, այնքան աներևակայելիորեն հիասքանչ, որ ինձ՝ գլուխս կորցրած, Ամերիկայի մյուս ծայրը քշեց:

Չգիտես ինչու այս միտքը ծննդյանս օրը գլուխս եկավ, երբ քառասունութ տարեկան դարձա: Ինչո՞ւ ոչ երեսուն կամ քառասուն, չգիտեմ, չեմ կարող ասել: Երևի այն տարիներն ավելի անհոգ էին, ու ժամանակը չէի նկատում, ու քունքերիս արծաթ ներկվելն էլ չէի նկատում, ու հայացքիս փոխվելն էլ չէի նկատում...

Ինչևէ, քառասունութերորդ տարեդարձիս գիշերը կնոջս կողքին անկողնում պառկած, երեխաներս՝ լուսնի լույսով ողողված մյուս ննջարաններում քնած, որոշեցի.

Հիմա վեր կկենամ ու կգնամ Ռալֆ Անդերհիլին սպանելու:

Ռալֆ Անդերհիլի՞ն, բղավեցի մտքումս, Աստծու սիրույն, Անդերհիլն ո՞վ է:

Երեսունվեց տարի հետո սպանե՞մ: Ինչի՞ համար:

Ո՞նց թե, մտածեցի, բա որ տասներկու տարեկան էի, ես ի՞նչ էի արել...

Մի ժամ անց, ինչ֊որ աղմուկից, կինս զարթնեց:

— Դա՞գ,— ձայն տվեց,— ի՞նչ ես անում:

— Իրերս եմ հավաքում,— ասեցի,— որ գնամ:

— Հա՜,— մրմնջաց կիսաքուն, կողքի շրջվեց ու քնեց:

— Նե՛րս անցեք, բոլորդ նե՛րս անցեք,— կանչեց կառամատույցով հետ֊առաջ անող ուղեկցորդը:

Գնացքը ցնցվեց ու ճռնչաց:

— Շուտով կգամ,— բղավեցի ու ցատկեցի գնացքը:

— Ե՞րբ,— բղավեց կինս:— Երանի ինքնաթիռով գնայիր:

Ինքնաթիռո՞վ. որ զրկվեի երկար ճանապարհին սպանությանս մասին մտածելու բերկրանքի՞ց, որ զրկվեի ատրճանակս յուղելու, երեսունվեց տարի հետո հին հաշիվներս մաքրելու համար նրա դռանը կանգնած՝ Ռալֆ Անդերհիլի դեմքի արտահայտությունը պատկերացնելու հաճույքի՞ց: Ինքնաթիռո՞վ: Ավելի շուտ երկրիս մյուս ծայրը ոտքով կհասնեի՝ գիշերները խարույկ անելով, մաղձս ու լեղիս խորովելով ու հին, չորացած, բայց դեռ չմեռած թշնամանքս ուտելով ու այդպես էլ չսպիացած վերքերս տնտղելով: Ինքնաթիռո՞վ։

Գնացքը շարժվեց: Կինս գնացել էր:

Սլացա դեպի Անցյալը:

Երկրորդ գիշերը, Կանզասով անցնելիս, մի անասելի փոթորիկ սկսվեց: Մինչև ժամը չորսը, արթուն, մոլեգնող քամու ու որոտի ձայներն էի լսում: Փոթորկի ամենաթեժ ժամին՝ պատուհանի սառն ապակուն սև֊սպիտակ լուսանկարի պես դրոշմված՝ դեմքս տեսա ու մտածեցի.

Էս ապուշն ո՞ւր է գնում:

Ռալֆ Անդերհիլին սպանելու:

Ինչո՞ւ: Հենց էնպե՛ս:

Չես հիշո՞ւմ, ձեռքիս ո՛նց խփեց: Կապտե՛լ էր: Երկու ձեռքս ծայրից ծայր կապտել էին. կապույտ, տեղ֊տեղ սև, բիծ֊բիծ դեղին կապտուցներ էին: Խփեց ու փախավ, է՛դ էր Ռալֆ Անդերհիլը. խփեց ու փախավ...

Բայց դու... դրան սիրում էիր, չէ՞ :

Հա, սիրում էի՝ ութ, տասը, տասներկու տարեկան տղայի սիրով, երբ աշխարհն անմեղ է, իսկ տղաները չար են՝ չարից չար, որովհետև չեն հասկանում, թե չարն ի՛նչ է, չեն հասկանում, բայց մեկ է՝ անում են: Երևի գիտակցությանս մի գաղտնի անկյունում ես ուզում էի, որ ինձ խփեն: Մենք՝ սիրող ընկերներս, իրար պետք էինք: Ինձ պետք էր, որ խփի, ես էլ նրա՛ն էի պետք, որ խփի: Իմ սպիները մեր սիրո վկայությունն էին:

Է՞լ ինչ պատճառ կա, որ այսքան տարի անց ուզում ես Ռալֆին սպանել:

Գնացքի շչակը սուլեց: Գիշերային տեսարանները սլանում էին կողքովս:

Հիշեցի այն գարունը, որ նոր բրդի կոստյումով դպրոց էի եկել, ու ոնց Ռալֆը խփեց, գցեց գետին, ձյան ու սև ցեխի մեջ թավալեց: Հետո կանգնել՝ ծիծաղում էր, իսկ ես, ամոթից գլուխս կախ, ցեխակոլոլ, վախեցած, որ ծեծ եմ ուտելու, տուն էի գնում, որ շորերս փոխեմ:

Ըհը՛: Է՞լ:

Չես հիշո՞ւմ, ո՛նց էիր երազում Տարզանի պատմությունից այն կավե արձանիկները հավաքել. Տարզանինը, Քալա կապիկինը, Նումա առյուծինը՝ հատը քսանհինգ ցենտ: Ո՞նց մոռանամ: Ի՜նչ սիրուն էին: Այսքան տարի անց, օ՜, կանաչ հեռավոր ջունգլիներում ծառից ծառ ցատկոտող մարդ֊կապիկի ճիչերը դեռ մտքումս են: Բայց Մեծ դեպրեսիայի կեսին քսանհինգ ցենտ ո՞վ ուներ: Ոչ ո՛ք:

Ռալֆ Անդերհիլից բացի:

Ու մի օր Ռալֆը հարցրեց՝ արձաններից մեկը կուզե՞ս:

Կուզե՞մ, բղավեցիր: Հա՛, հա՛:

Այն նույն շաբաթն էր, որ եղբայրդ, կես֊սիրով, կես֊արհամարհանքով, բեյսբոլ խաղալու իր հին, բայց թանկարժեք ձեռնոցը քեզ էր տվել:

— Լավ,— ասեց Ռալֆը:— Տարզանի ավելորդ արձանիկս քեզ կտամ՝ բեյսբոլի ձեռնոցի դիմաց:

Ապո՛ւշ, մտածեցի, արձանիկը քսանհինգ ցենտ արժի: Բեյսբոլի ձեռնոցը՝ երկու դոլար: Արդար չի՛, չանե՛ս:

Բայց ես ձեռնոցն առա ու վազելով տարա Ռալֆենց տուն ու տվեցի, իսկ ինքը, եղբորիցս է՛լ ավելի արհամարհանքով, Տարզանի արձանիկը տվեց, ու ես, երջանկությունից պայթելով, վազեցի տուն:

Երկու շաբաթ եղբայրս ոչինչ չիմացավ ձեռնոցի ու արձանիկի մասին: Երբ իմացավ, բնության գիրկ՝ արշավի էինք գնացել: Ինձ թողեց մենակ, մոլորված, որ ապուշությանս համար դաս լինի:

— Տարզանի արձանի՜կ: Բեյսբոլի ձեռնո՜ց: Թե մե՛կ էլ քեզ բան տամ:

Բնության գրկում մի տեղ պառկել էի գետնին ու լաց էի լինում, ու մեռնել էի ուզում, բայց չգիտեի՝ վերջին շունչս, որ թշվառ հոգիս էր, ո՛նց փչեի:

Որոտը մրմնջում էր:

Անձրևի կաթիլները լուսամուտի ապակուն էին թափվում:

Է՞լ: Էդքանն ու վե՞րջ:

Չէ: Մի բան էլ կա: Մյուս բոլորից սարսափելի:

Տարիներ շարունակ վազում էիր Ռալֆենց տուն, որ տոն օրով առավոտ ծեգին պատուհանի ցողոտ ապակուն խճաքար նետես, որ կանչես, գնաք՝ զով վաղորդյան կայարանում, հուլիսին, օգոստոսին, կրկեսի գալը դիմավորեք, բայց ոչ մի օր, ոչ մի անգամ Ռալֆը քո տուն չվազեց:

Ոչ մի օր, ոչ մի անգամ ինքը, կամ ով լինի, չեկավ, չապացուցեց, որ ընկեր է: Ոչ մի անգամ դուռդ չթակեցին: Ննջարանիդ ապակին այդպես էլ թույլիկ չշխկշխկաց, չզնգաց պատուհանիդ գցած մանր ու մեծ խճաքարերից:

Ինքդ էլ միշտ գիտեիր. այն օրը, որ Ռալֆենց տուն չգնաս, լուսաբացին դուրս չկանչես, ձեր ընկերության վերջին օրը կլինի: Նույնն էր, թե մեռնես ու թաղմանդ ոչ ոք չգա:

Դպրոցում որ Ռալֆին պատահեիր, չէր զարմանա, չէր հարցնի, շորիդ նստած փոշու հատիկի չափ անգամ չէր հետաքրքրվի, թե՝ ո՞ւր ես, Դա՛գ, բա ո՞ւմ եմ ծեծելու: Ո՞ւր ես կորել, ա՛յ տղա, բա ո՞ւմ քիթն եմ ջարդելու:

Էս բոլոր մեղքերը չմոռանա՛ս: Հատկապես այս վերջինը.

Որ ո՛չ մի անգամ իմ տուն չեկավ, առավոտ շուտ չարթնացրեց, լուսաբացին մանր խճի կարկուտ չտեղաց պատուհանիս ապակուն, դուրս չկանչեց, որ ամռան օրը միասին վայելենք:

Հենց է՛ս վերջինի համար, Ռա՛լֆ Անդերհիլ, մտածեցի՝ գիշերվա չորսին գնացքում նստած, փոթորիկը՝ հանդարտված, արցունքն աչքերիս, էս վերջին կաթիլի՛ համար, մենակ դրա՛ համար վաղը գիշեր քեզ պիտի սպանեմ:

Սպանե՞ս, մտածեցի, երեսունվեց տարի ա՞նց: Տե՛ր Աստված, նավապետ Աքաաբից10 էլ խելառ ես:

Գնացքը տնքում էր: Մեզ երկրի մյուս ծայրն էր տանում, սև մետաղյա կերպարանք առած՝ ճակատագրի ոգու ուժով, մեքենա դարձած՝ վրեժի ոգու նման:

Ասում են, իբր հնարավոր չէ նորից տուն դառնալ:

Սո՛ւտ է:

Թե բախտդ բերեց ու պահը ճիշտ եղավ, մայրամուտին կհասնես, երբ հին քաղաքը դեղին լույսով է ողողված:

Գնացքից իջա, անցա Գրինթաունով, մայրամուտի բոսորով ներկված դատարանի շենքը տեսա: Ծառի ճյուղ չկար, որ շողշողացող ոսկի դուբլոններով11 զարդարված չլիներ: Տանիք չկար, ջրհորդան չկար, որ պղնձագույն ու ոսկի չշողար:

Նստեցի դատարանի մոտ, հրապարակում, շների հետ զբոսնող ծերունիների կողքին, մինչև արևը մայր մտավ, ու Գրինթաունը մթնեց: Ուզում էի Ռալֆ Անդերհիլի մահվան միտքը վայելել:

Դեռ ոչ ոք երբեք այսպիսի հանցանք չէր գործել:

Կսպասեմ, կսպանեմ ու կգնամ՝ օտարների մեջ խառնված մի օտարական:

Ռալֆ Անդերհիլի դին նրա դռանը գտնող ո՞ւմ մտքով պիտի անցնի, որ տասներկու տարեկան ինչ֊որ տղա, մի տեսակ Ժամանակի մեքենա դարձած գնացքով եկել, ինքն իր հանդեպ գարշելի արհամարհանքի միջով անցել, սպանել է սեփական Անցյալը: Տրամաբանությունից վեր բան է, հենց իր խելագարությամբ՝ ապահով:

Վերջապես, հոկտեմբերյան զով երեկոյով, ժամը ութն անց կես, քաղաքը կտրեցի ու ձորակն անցա:

Չէի էլ կասկածում, որ Ռալֆ Անդերհիլը դեռ այնտեղ կլինի:

Չնայած մարդիկ, իհարկե, տեղափոխվում են...

Զբոսայգու փողոց թեքվեցի, երկու հարյուր քայլ գնացի, հասա փողոցի մինուճար լապտերին ու դիմացս նայեցի: Ռալֆ Անդերհիլի երկհարկանի ճերմակ քարե տունն ինձ էր սպասում:

Զգում էի, որ ներսում է:

Այնտեղ էր՝ ինքն էլ քառասունութ տարեկան, ոնց որ ես՝ այստեղ, սիրտս՝ հին, մաշված, կործանող դառնությամբ լցված:

Լույսի տակից դուրս եկա, պայուսակս բացեցի, ատրճանակը բաճկոնիս աջ գրպանը դրեցի, պայուսակը փակեցի ու թաքցրի թփերի մեջ, որ հետո գամ, վերցնեմ, ձորակն անցնեմ, քաղաքն անցնեմ ու գնացք նստեմ:

Փողոցն անցա ու կանգնեցի տան առաջ, նույն տան, որի առաջ երեսունվեց տարի առաջ էի կանգնել: Նույն պատուհաններն էին, որոնց վրա սիրով ու անմնացորդ հավատարմությամբ, գարնանային ծաղկեփնջերի տեղ՝ բռով խճաքարեր էի նետել: Նույն մայթն էր՝ տեղ֊տեղ հրավառության հետքերը դեռ վրան, երբ անհիշելի ժամանակներում Հուլիսի չորսի առթիվ ես ու Ռալֆը, ցնծության ճիչերով, արար աշխարհը հօդս էինք ցնդեցնում:

Մոտեցա շեմին ու փոստարկղի վրա մանր տառերով գրված անունը տեսա. ԱՆԴԵՐՀԻԼ:

Բա որ կի՞նը դուռը բացի:

Չէ, մտածեցի, հենց ինքն էլ, հունական ողբերգությունների կատարյալ տրամաբանությամբ, դուռը կբացի, գնդակը կընդունի ու համարյա թե ուրախությամբ կմահանա՝ հին հանցանքների ու մանր մեղքերի համար, որոնք ինչ֊որ ձևով հանցանք էին դարձել:

Զանգը տվեցի:

Տեսնես կճանաչի՞, մտածեցի, այսքան ժամանակ է անցել: Կրակելուց առաջ, վերջին վայրկյանին անունդ կասե՛ս. պիտի իմանա՝ ով ես:

Լռություն:

Նորից զանգը տվեցի:

Դռան բռնակը ճռռաց:

Սրտի ուժեղ բաբախյունով՝ ձեռքս ատրճանակին տարա, բայց գրպանիցս չհանեցի:

Դուռը բացվեց:

Ռալֆ Անդերհիլն էր՝ առջևս կանգնած:

Աչքերը թարթելով՝ վրաս էր նայում:

— Ռա՞լֆ,— հարցրեցի:

— Այո՞,— ասեց:

Այսպես կանգնած էինք՝ կեղեքված, իրականում երևի հազիվ հինգ վայրկյան: Բայց, Տե՛ր իմ, որքա՛ն շատ բան կատարվեց այս հինգ կայծակնային ակնթարթում:

Ես Ռալֆ Անդերհիլին տեսա:

Հստա՛կ:

Ախր տասներկու տարեկանիցս այս կողմ չէի տեսել:

Այն ժամանակ աժդահա էր, որ վերևից վրաս հարվածներ էր տեղում, ծեծում էր ու բղավում:

Հիմա փոքրամարմին ծերունի էր:

Հասակս մետր ու ութսուն է:

Իսկ Ռալֆ Անդերհիլը տասներկու տարեկանից հետո հասակ չէր առել:

Առջևս կանգնած մարդու հասակը հազիվ մետր ու վաթսունի հասներ:

Հիմա աժդահան ե՛ս էի:

Ապշել էի: Աչքերս չէի կտրում: Ու ավելին տեսա:

Ես քառասունութ տարեկան էի:

Բայց քառասունութ տարեկան Ռալֆ Անդերհիլի գլխին համարյա մազ չէր մնացել, եղածն էլ՝ խամրած, մոխրագույն, սև֊սպիտակ: Տեսքից վաթսուն կամ վաթսունհինգ էր թվում:

Ես առողջ էի:

Ռալֆ Անդերհիլը դալուկ էր, ասես մագաղաթ: Դեմքին հիվանդության դրոշմ կար: Ոնց որ արևազուրկ տեղերով ճամփորդած լիներ: Տեսքից քայքայված էր ու հյուծված: Շունչը թաղման ծաղիկների բույր էր արձակում:

Այս ամենն ընկալելը նախորդ գիշերվա փոթորկին էր նման՝ բոլոր կայծակներն ու որոտները մի ճայթյուն դարձրած: Մենք՝ ճայթյունի կենտրոնում:

Մի՞թե սրա համար էի եկել, մտածեցի: Ահա՛ թե ինչպիսին էր Ճշմարտությունը: Մի՞թե այս զարհուրելի պահի համար: Ո՛չ նրա համար, որ ատրճանակս հանեմ: Ո՛չ նրա համար, որ սպանեմ: Ուղղակի...

Որ Ռալֆ Անդերհիլին տեսնեմ. հիմա՛:

Այսքան բան:

Որ հասնեմ, կանգնեմ ու նայեմ նրան, թե ինչ է դառել:

Ռալֆ Անդերհիլը ձեռքով շարժում արեց, մի տեսակ զարմացած: Շուրթերը դողացին: Աչքերը վերից վար վրայովս սահեցին, իսկ միտքը դռանը կանգնած աժդահային էր տնտղում: Վերջապես տկար, նվազ ձայնով ասեց.

— Դա՞գ...

Ես հետ քաշվեցի:

— Դա՞գ,— կրկնեց ապշած,— դու ես, չէ՞:

Այս մի բանը չէի սպասել: Ախր մարդիկ չպիտի՛ հիշեն: Ո՞նց հիշեն: Այսքա՜ն տարի անց: Ինչի՞ համար պիտի մտածեր, ջանք թափեր, հիշեր ու ճանաչեր:

Մտքովս մի խելառ միտք անցավ, որ հեռանալուցս հետո նրա կյանքի կեսն ինձ հետ փլուզվել էր: Ե՛ս էի նրա աշխարհի կենտրոնը եղել՝ որ վրաս հարձակվեր, հարվածներ տեղար, ծեծեր ու կապտուցների մեջ կորցներ: Ամբողջ կյանքը փուլ էր եկել, ընդամենը որովհետև երեսունվեց տարի առաջ թողել, հեռացել էի:

Ի՛նչ հիմարություն: Բայց իմաստության ինչ֊որ պատառիկ մկան պես կրծում էր ուղեղս ու ծղրտում. Ռալֆը քեզ պետք էր, հա՛, բայց մի բան էլ կա. դու էլ իրե՛ն էիր պետք: Ու հենց այն միակ աններելի, վիրավորական բանն արեցիր: Անհետացա՛ր:

— Դա՞գ,— նորից հարցրեց, որովհետև անձայն, ձեռքերս գրպանում, մնացել էի նրա շեմին կանգնած:— Դու ես, չէ՞:

Հենց այս պահի համար էի եկել:

Ենթագիտակցությանս մեջ ինչ֊որ տեղ միշտ էլ գիտեի, որ զենքը չեմ օգտագործելու: Հետս բերել էի, ճիշտ է, բայց Ժամանակն ինձանից առաջ էր տեղ հասել, ինչպես և տարիքն, ու ավելի փոքր, ավելի զարհուրելի մահերը...

Վեց գնդակ, ճիշտ սրտի մեջ:

Բայց ես ատրճանակս չօգտագործեցի: Ընդամենը շուրթերս կրակոցի ձայն շշնջացին: Ամեն շշուկի հետ Ռալֆ Անդերհիլն ասես տասը տարով ծերանար: Վերջին շշուկիս ժամանակ արդեն հարյուր տասը տարեկան էր դարձել:

— Թը՛խկ,— շշնջում էի:— Թը՛խկ: Թը՛խկ: Թը՛խկ: Թը՛խկ: Թը՛խկ:

Ամեն շշուկիս հարվածից մարմինը ցնցվում էր:

— Մեռած ես: Աստվա՛ծ իմ, Ռա՛լֆ, մեռա՛ծ ես:

Շրջվեցի, աստիճաններով իջա ու արդեն փողոցին էի հասել, երբ հետևիցս կանչեց.

— Դա՛գ, դու ես, չէ՞:

Չպատասխանեցի. շարունակեցի քայլել:

— Պատասխա՛ն տուր,— կանչեց նվազ ձայնով:— Դա՛գ, Դագ Սպո՛լդինգ, դու ես, չէ՞: Ո՞վ է: Ասա՛, ո՞վ ես:

Պայուսակս վերցրի, կտրեցի ծղրիդների ձայներով հագեցած գիշերը, ձորակի մութը, կամուրջն անցա, աստիճաններով բարձրացա ու հեռացա:

— Ո՞վ ես,— վերջին անգամ լսեցի նրա հուսահատ նվազ կանչը:

Երբ շատ էի հեռու, շրջվեցի:

Ռալֆ Անդերհիլի տան բոլոր սենյակների լույսերը վառ էին: Կարծես հեռանալուցս հետո սենյակից սենյակ էր գնացել ու հերթով վառել:

Ձորակի մյուս կողմում՝ մարգագետնին, կանգ առա այն տան դիմաց, ուր ծնվել էի:

Կռացա, մի քանի խճաքար վերցրի բուռս ու արեցի այն, ինչ երբեք, կյանքումս ոչ մի անգամ ոչ ոք չէր արել:

Սկսեցի խփել այն պատուհանին, որտեղ կյանքիս առաջին տասներկու տարիներն ամեն առավոտ արթնացել էի: Սկսեցի սեփական անունս կանչել՝ ընկերոջս, որ միասին խաղալու գնանք այն վաղուց անցած ամառվա օրով:

Մի քիչ սպասեցի. ճիշտ այնքան, որ իմ մյուս՝ երիտասարդ եսը մոտս գա:

Հետո արագ, ասես արշալույսից փախչելով, միասին լքեցինք Գրինթաունն ու սլացանք, փա՛ռք Աստծու, սլացանք Այսօրը, Ներկան, որ էլ երբե՛ք հետ չդառնանք:

ԿՆՈՋ ՃԻՉԸ

Ինձ անվանում են Մարգարետ Լիրի։ Ես տասը տարեկան եմ և սովորում եմ մեր տարրական դպրոցի վերջին դասարանում: Քույր ու եղբայր չունեմ, սակայն հիանալի հայրիկ ու մայրիկ ունեմ. բայց նրանք ինձ հետ զբաղվել չեն սիրում։

Մեր մտքով առհասարակ չէր անցել ինչ֊որ սպանված կնոջ մասին, մի փոքր անգամ չէր անցել։

Երբ ապրում ես այնպիսի փողոցում, ինչպիսին մեր փողոցն է, դժվար է սարսափելի պատմության հավատալը, թե մարդուն կարող են գնդակահարել, կամ մորթել ու թաղել, այն էլ հենց ձեր բանջարանոցում։ Բայց այնպիսի բաներ են պատահում, որ մարդիկ չեն ուզում հավատալ, և ոչ ոք մատը֊մատին անգամ չի ուզում խփել։ Այ, լսեցեք, թե ինչպես դա պատահեց։ Հուլիսյան մի շոգ օր էր։ Մայրիկս ինձ ասաց.

— Մարգարետ, վազիր կրպակ ու պաղպաղակ գնիր։ Այսօր շաբաթ է, հայրիկը երբ աշխատանքից վերադառնա, ճաշին մենք քաղցրավենիք կունենանք։

Ես վազեցի մեր տան ետևում գտնվող աղբանոցի միջով, այն աղբանոցի, որտեղ պատերազմի ժամանակ ռումբ էր ընկել։ Մե՜ծ֊մեծ աղբանոց է, որտեղ մինչև հիմա էլ կոտրտված ապակիներ ու փալաս֊փուլուս է թափված. երեխաները դեռ շարունակում են այնտեղ խաղալ: Հենց այդպես էլ ամեն ինչ պատահեց, երբ պաղպաղակը ձեռքիս վերադառնում էի տուն՝ մտածելով իմ առօրյա գործերի մասին:

Լսեցի՝ ինչ֊որ կին ճչում է:

Ես կանգնեցի և ականջ դրի։ Ձայնը կարծես գետնի տակից էր գալիս։ Թվաց, թե ինչ որ կնոջ վրա քարեր, ապակիներ, աղբ են լցրել ու նա հուսահատ ձայնով աղաչում է, որ իրեն հանեն այդտեղից։ Ես վախից չեմ կարողանում տեղիցս շարժվել, իսկ նա ճչում է, հա ճչում՝ այնպիսի խուլ ձայնով։

Հետո ես պոկվեցի տեղիցս, սայթաքեցի, ելա ու նորից սկսեցի վազել։

Բացեցի մեր դուռն ու տեսա մայրիկիս։ Կանգնել է ու գաղափար անգամ չունի, որ մեր տան ետևում, մի հարյուր յարդ հեռավորության վրա, իսկական, կենդանի կին է թաղված, և որ նա բղավում է այնպես, կարծես մորթում են։

— Մայրիկ,— ասում եմ։

— Դե, դու ի՞նչ ես այդտեղ փայտացել, ամբողջ պաղպաղակը կհալվի,— փնթփնթում է մայրիկս։

— Բայց, մայրիկ...

— Սառնարանի մեջ դիր,— ասում է նա։

— Լսիր, մայրիկ, այնտեղ ինչ֊որ կին է ճչում...

— Եվ չմոռանաս ձեռքերդ լվանալ,— պատասխանում է մայրիկը:

— Նա ճչում է, հա ճչում։

— Իսկ հիմա անհրաժեշտ է աղ անել և տաքդեղ ցանել,— սենյակի հեռավոր անկյունից լսվում է նրա ձայնը։

— Լսիր, մայրիկ,— այս անգամ բարձրաձայն ասում եմ ես,— մենք պետք է նրան այնտեղից հանենք։ Նրա վրա լեռան չափ հող են լցրել, և եթե չհանենք, շունչը կկտրվի ու կմեռնի։

— Հավատացած եմ, նրա հետ ոչինչ չի պատահի, քանի դեռ մենք ճաշում ենք,— պատասխանում է մայրիկս։

— Մայրիկ, մի՞թե դու ինձ չես հավատում։

— Իհարկե, հավատում եմ, բալիկս, իսկ հիմա գնա, ձեռքերդ լվա և այս ափսեն տուր հորդ։

— Չգիտեմ, թե ով է նա և որտեղից է,— ասում եմ ես,— բայց մենք, քանի դեռ ուշ չէ, պետք է նրան օգնենք։

— Աստված իմ,— բացականչում է մայրիկս,— հլա մի նայեցեք այս պաղպաղակին, դու դիտմամբ կանգնեցիր արևի տակ, որպեսզի այն հալվի։

— Այնտեղ, քանդված աղբանոցում...

— Դե, բավական է, սիրելիս, մարշ դեպի ճաշասենյակ։ Ես գնացի ճաշասենյակ։

— Հայրիկ, այնտեղ՝ քանդված աղբանոցում, ինչ֊որ կին է ճչում...

— Կյանքումս չեմ հանդիպել այնպիսի կնոջ, որն առանց ճչոցի յոլա գնար,— պատասխանում է նա։

— Չէ, ճիշտ եմ ասում,— խոսում եմ ես։

— Ինչ֊որ մտահոգ տեսք ունես,— նկատում է հայրիկս։

— Հարկավոր է բահ ու քլունգ վերցնել, գնալ, նրան հողի տակից հանել, ինչպես եգիպտական մումիային,— ասում եմ ես։

— Ես հնէաբանական պեղումներ կատարելու մտադրություն չունեմ։ Մարգարետ,— ասում է հայրիկս,— մանավանդ այսօր չափազանց շոգ է: Այ հոկտեմբերյան մի զով օր կարող ենք քեզ հետ այդ արշավախումբը կազմակերպել:

— Չի կարելի այդքան շատ սպասել,— գրեթե ճչում եմ ես։ Սիրտս կարծես կտոր֊կտոր է լինում։ Ես այնպե՜ս հուզվում եմ, այնպե՜ս վախենում, իսկ հայրիկս ինձ կարծես չի նկատում։

— Հայրիկ, հայրիկ,— ասում եմ ես։

— Ի՞նչ։

— Հայրիկ, ճաշից հետո դու անպայման պետք է գաս և օգնես ինձ,— ասում եմ ես։— Հայրիկ, այ հայրիկ, ես իմ խնայատուփի բոլոր փողերը քեզ կտամ։

— Ահա թե ինչ,— զարմացավ հայրիկս,— դու ինձ գործնական առաջարկություն ես անում, հա՞։ Լուրջ գործ է երևում, քանի որ դու պատրաստ ես խնայած բոլոր դրամներդ զոհաբերել: Որքա՞ն ես ինձ վճարելու յուրաքանչյուր ժամի համար։

— Ես տասը շիլինգ ունեմ, մի տարվա ընթացքում եմ կուտակել: Խնդրեմ, կարող ես բոլորը քեզ վերցնել։

Հայրիկս շոյեց իմ ձեռքը:

— Ես զգացված եմ, աստված վկա, զգացված եմ: Դու ուզում ես ինձ հետ խաղալ և իմ ժամանակի համար վճարել ինձ։ Ազնիվ խոսք, Մարգարետ, դու քո ծեր հայրիկին ստիպում ես կարմրել։ Դե, ես էլ, ճիշտն ասած, քիչ եմ զբաղվռւմ քեզ հետ։ Ինչ արած, ճաշից հետո առանց վարձի կգամ և կլսեմ քո ճչացող կնոջը։

— Դու կգա՞ս, իրոք, կգա՞ս։

— Այո,— պատասխանում է հայրիկս,— բայց նախօրոք պետք է խոսք տաս:

— Ի՞նչ:

— Ես քեզ հետ կգամ, եթե դու ուտես ամբողջ ճաշը:

— Խոստանում եմ,— համաձայնվում եմ ես։

Այդ պահին ներս մտավ մայրիկը, նստեց սեղանի մոտ, ու մենք սկսեցինք ճաշել:

— Ես անձամբ,— ասում է հայրիկը,— ձեր թույլտվությամբ ուզում եմ հանգիստ նստել, ճաշակել բիվշտեքս և պաղպաղակ, խմել սառը գարեջուր: Այդ արարողության համար հարկավոր է մի ամբողջ ժամ:

Ճաշկերույթը տևեց միլիոն տարի... Ես այնպես էի ուզում բղավել:

— Հերիք է ձգձգեք։ Դե, աղաչում եմ, վեր կացեք, շուտ։ Ամբողջ այդ ժամանակ, երբ մեզ համար նստել ու ճաշ էինք խժռում, ճչացող կինը մեն֊մենակ պառկած էր աղբանոցում: Եվ ամբողջ աշխարհն էր ճաշ խժռում, դատարկ երկնքով գլորվում էր շիկացած արևը, իսկ քանդված աղբանոցում կենդանի շունչ անգամ չկար։

— Ահա և վերջ,— ասաց հայրիկս, երբ ճաշն ավարտեցինք:

— Ուրեմն, հիմա կգա՞ս ճչացող կնոջը տեսնելու,— հարցրի ես։

— Չէր խանգարի, եթե սկզբից սառը գարեջուր խմեի,— պատասխանեց հայրիկս։

— Հա, ի միջի այլոց, ճչացող կանանց մասին,— նկատեց մայրիկս։— Չարլի Նեսբիտը և նրա կինը երեկ երեկոյան կռվել են։

— Հին պատմություն է,— ասաց հայրիկս։— Նրանք միշտ կռվում են։

— Իմ կարծիքով, եթե ուզում ես իմանալ,— առարկեց մայրիկս,— այդ Չարլին անպետք մարդ է, կինն էլ մի բարի պտուղը չէ:

— Դա արդեն չգիտեմ,— առարկեց հայրիկս,— բայց, իմ կարծիքով, կինը այնքան էլ վատը չէ։

— Դու կանխակալ կարծիք ունես։ Համենայն դեպս, քիչ մնաց, որ նրա հետ ամուսնանայիր։

— Էլի դու քոնն ես քշում։ Ես նրա հետ վեց շաբաթ նշանած եմ եղել և ուրիշ ոչինչ։

— Եվ ճիշտ արեցիր, որ նրանից հեռացար։

— Դե լավ, դու հո գիտես Էլենին. նա ուշքն ու միտքը տվել էր բեմին։ Իսկ ես այդ բաների համար ժամանակ չունեի։ Բայց, այնուամենայնիվ, նա լավիկն էր։ Դուրեկան էր, բարի հոգու տեր։

— Եվ ի՞նչը ստիպեց նրան ամուսնանալ այդ սրիկա Չարլիի հետ։

— Հայրիկ,— նորից սկսեցի ես։

— Չէ որ ես քեզ ասացի։ Այո, Չարլին սարսափելի բնավորություն ունի,— շարունակեց հայրիկս։— Հիշո՞ւմ ես, մեր դպրոցական պիեսը, որտեղ Էլենը հերոսուհու դերն էր կատարում։ Չքնաղ էր, իսկ և իսկ գեղեցկուհի։ Նույնիսկ իր դերակատարման համար երգ էր հորինել։ Այն ժամանակ ինձ համար էլ էր երգ հորինել։

— Հա՞,— ասաց մայրիկը։

— Ծիծաղելու ոչինչ չկա։ Շատ լավ երգ էր։

— Դու ինձ երբեք ոչ մի երգի մասին էլ բան չես ասել։

— Այդ մասին միայն ես ու Էլենը գիտենք։ Սպասիր, սպասիր, ինչպե՞ս էր այն...

— Հայրիկ,— ձայն տվեցի ես։

— Ավելի լավ է աղջկադ հետ գնա քանդված աղբանոցը,— ասաց մայրիկը,— թե չէ նա իրեն վատ է զգում: Այդ սքանչելի երգը ուրիշ անգամ կերգես։

— Դե լավ, գնանք,— ասաց հայրիկս, և ես դուրս վազեցի տնից՝ իմ ետևից քաշելով նրան։ Աղբանոցում առաջվա նման ոչ մի մարդ չէր երևում...

— Դե, որտե՞ղ է այդ ճչացող էակը,— ծիծաղեց հայրիկը։

— Վա՜յ, բահը մոռացանք տանը։

— Մենք դեռ կհասցնենք վերադառնալ, սկզբից արի լսենք այդ մեներգչուհուն,— ասաց հայրիկը։

Ես նրան տարա հենց այն տեղը։

— Այ, լսիր,— ասացի ես։ Մենք ականջ դրեցինք։

— Ես ոչինչ չեմ լսում,— վերջապես արտասանեց հայրիկը։

— Սո՜ւս,— ասացի ես,— սպասիր։ Մենք նորից սկսեցինք ականջ դնել։

— Հե՜յ, ճչացող կին, արձագանքեցեք,— ձայն տվեցի ես։ Երկնքում գլորվում էր արևը, քամին հազիվ շարժում էր ծառերի կատարները, հեռվում սուլեց շոգեքարշը։ Այլևս՝ ոչ մի ձայն։

— Մարգարետ,— ասաց հայրիկս,— հենց այստեղ միստր Քելլին երեկ աղբի համար մի փոս էր փորել։

— Իսկ գիշերը ինչ֊որ մեկը եկել և միստր Քելլիի փոսի մեջ թաղել է կնոջն ու հող լցրել։

— Դե, ինձ համար դա բավական է, ես վերադառնում եմ տուն,— ասաց հայրիկս։

— Ուրեմն, դու ինձ չե՞ս օգնում, որ փորենք։

— Դու ևս այստեղ անելիք չունես,— ասաց հայրիկը։— Արևն ուղղակի այրում է։

Հայրիկը գնաց։ Ես լսեցի, թե ինչպես նրա ետևից շրխկած աստիճանների վրայի դուռը։ Ես ոտքս գետնին խփեցի, սատանան տանի։

Կինը նորից սկսեց ճչալ։ Այժմ նա ձայն էր տալիս միալար։

Գուցե այն ժամանակ նա հոգնել էր ու հավաքում էր ուժերը, իսկ հիմա ճչում էր ի՛նձ, հատկապես ի՛նձ համար։

Կանգնել էի այդ աղբանոցում և զգում էի, թե ուր որ է լաց կլինեմ։ Վազեցի դեպի տուն և սկսեցի թակել դուռը։

— Հայրիկ, նա դեռ ճչում է։

— Դե, իհարկե,— ասաց հայրիկս,— արի ինձ մոտ։— Նա բռնեց թևիցս և տարավ ննջարան։— Ա՛յ, այստեղ։— Ինձ պառկեցրեց անկողնում։ Գլխիս թաց շոր դրեց։— Իսկ այժմ հանգստացիր։

Ես արցունքոտ աչքերով խնդրում էի նրան.

— Վայ, հայրիկ ջան, չի կարելի նրան այդպես թողնել։ Չէ որ նա ամբողջովին թաղված է։ Պատկերացնո՞ւմ ես, թե ինչ սարսափելի բան է, երբ դու ճչում ես, իսկ ոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում։

— Ես քեզ արգելում եմ տնից դուրս գալ,— անհանգստացած ձայնով ասաց հայրիկը։— Եվ չհամարձակվես մինչև երեկո տեղիցդ վեր կենալ։— Նա սենյակից դուրս եկավ և բանալիով փակեց այն։ Ես լսեցի, թե ինչպես նա մայրիկին ինչ֊որ բան է ասում։

Հետո ես էլ լաց չեղա, անկողնուց ելա և ոտքերիս թաթերի վրա մոտեցա պատուհանին։ Հետո վերցրի սավանը, մի ծայրը կապեցի մահճակալին, իսկ մյուս ծայրը կախեցի պատուհանից ցած։ Բարձրացա պատուհանի վրա, սավանից բռնած սահեցի ցած և ցատկեցի գետնին։ Վազեցի մարագ, վերցրի երկու բահ և սլացա դեպի աղբանոց։ Արևն այրում էր առաջվա նման, ես սկսեցի փորել. ամբողջ ժամանակ, երբ ես փորում էի, կինը մի վայրկյան անգամ չէր դադարում ճչալ։ Շատ չարչարվեցի։ Փորում ես բահով, բայց այնտեղ քարեր են ու ապակիներ։ Երևի, մի ամբողջ օրում ես չկարողանայի գործից գլուխ հանել։ Իսկ ի՞նչ անել. վազե՞լ, մարդկանց օգնության կանչե՞լ։ Բայց չէ որ նրանք ինձ չէին հավատա, ինչպես հայրիկս ու մայրիկս։ Դրա համար էլ միայնակ փորում էի ու փորում։

Հետո մի տասը րոպե հետո քանդված աղբանոցում երևաց Դիպպի Սմիթը։ Նա մեր դպրոցից էր ու իմ հասակակիցը։

— Հելլո՜, Մարգարետ,— ասաց Դիպպին։

— Հելլո, Դիպպի,— շնչակտուր պատասխանում եմ ես։

— Դու այստեղ ի՞նչ ես անում,— հարցնում է նա։

— Փորում եմ։

— Իսկ ինչո՞ւ։

— Այնտեղ, գետնի տակ ինչ֊որ կին է ճչում, իսկ ես ուզում եմ նրան հանել:

— Բայց ինչո՞ւ ես ոչինչ չեմ լսում,— ասում է Դիպպին։

— Նստիր, մի քիչ սպասիր՝ կլսես։ Բայց, ավելի լավ է, օգնիր, միասին փորենք։

— Մինչև ես չլսեմ, չեմ փորի,— ասում է նա։

Սպասեցինք:

— Վա՜յ,— ճչացի ես,— հիմա լսեցի՞ր։

— Այ, հիանալի է,— ասում է Դիպպին, նրա աչքերը փայլատակում են, դե մի անգամ էլ սկսիր։

— Ի՞նչը:

— Էլի ճչա։

— Հարկավոր է սպասել,— ասում եմ ես՝ չիմանալով, թե ի՞նչ է ակնարկում նա։

— Դե սկսիր,— Դիպպին քաշում է իմ ձեռքը,— դե, ևս մեկ անգամ,— հետո գրպանից հանում է մի փոքրիկ գնդակ ու մեկնում ինձ.

— Առ, վերցրու։ Սա ես քեզ կնվիրեմ, եթե դու մեկ անգամ էլ ճչաս...

Գետնի տակից դարձյալ լսվեց ճիչը։

— Մի սրան տես է,— աղմկում է Դիպպին,— ինձ էլ սովորեցրու, հա՞։

— Եթե դու ինձ օգնես, որպեսզի փորենք, ես հետո քեզ ամեն ինչ կպատմեմ,— ստում եմ ես, որովհետև իրոք ուզում էի, որ նա ինձ օգներ։

— Լավ, ասում է նա,— տուր այստեղ բահը։

Երկուսով սկսեցինք փորել, և կինն էլի սկսեց անհանգստանալ։

— Այ, թե բղավում է, հա՜,— ասում է Դիպպին,—թվում է, թե հենց ուղիղ ոտքերիդ տակ է։ Բայց կեցցես դու, Մեգգի։— Եվ հետո հարցնում է։— Իսկ ինչպե՞ս են նրան կոչում։

— Ո՞ւմ։

— Ճչացող կնոջը։ Հարկավոր է նրա համար մի անուն հնարել։

— Ա՜խ, հա՜,— մի պահ ես մտածեցի,— նրան կոչում են Շարլոտա Թութլ։ Հարուստ պառավ է, 96 տարեկան, իսկ նրան թաղել է Սպայկ անունով մի մարդ, որը 5 ֆունտանոց դրամներ է կեղծել։

— Հիմարություն է,— ասում է Դիպպին։

— Կնոջ հետ միասին թաղված է գանձը, իսկ ես գերեզմանային գողն եմ ու եկել եմ գանձերի ետևից,—շնչակտուր բլբլացրի ես:

Դիպպին ցուցամատների ծայրով աչքերը դարձրեց չինացիների աչքերի նման և խորհրդավոր հարցրեց.

— Իսկ ես նմա՞ն եմ գերեզմանային գողի։

Մենք փորում էինք, հա փորում, և իմ գլխից չէր հեռանում այն միտքը, թե կհասցնե՞նք, արդյոք, փրկել նրան... Միայն թե չդադարեցնեինք փորելը։

— Հե՜յ, ես մի բան եմ մտածել,— ասաց Դիպպին։ Նա մի կողմ վազեց և վերադարձավ՝ ստվարաթղթի մի կտոր ձեռքին։ Հետո կավիճով ինչ֊որ բան գծեց վրան։

— Փորիր,— ասում եմ ես,— հարկավոր չէ դադար առնել։

— Չես տեսնում, ես ցուցանակ եմ սարքում՝ Սլամբերվիլյան գերեզմանատուն։ Այստեղ տուփերի մեջ կարելի է թոչուններ և միջատներ թաղել։ Ի՞նչ կասես, որ ես հիմա գնամ, թիթեռներ որսամ։

— Վե՛րջ տուր, Դիպպի։

— Այնտեղ հետաքրքիր կլինի։ Գուցե սատկած կատվի քարշ տանք այստեղ, հը՞։

— Դիպպի, խնդրում եմ, վերցրու բահը:

— Օ՜ֆ, ես հոգնել եմ, ավելի լավ է գնամ տուն, հանգստանամ։

— Հիմա չի կարելի գնալ։

— Ինչո՞ւ։

— Լսիր Դիպպի, ես քեզ ուզում եմ մի բան ասել։

— Ի՞նչ,— նա բահը ոտքով նետեց մի կողմ։

— Այստեղ, իրոք, իսկական կին է,— փսփսացի նրա ականջին։

— Դե, ի՞նչ անենք, որ թաղված է,— ասում է նա,— չէ որ դու ինքդ արդեն ասել ես ինձ, Մեգգի։

— Բայց, ախր, դու ինձ չես հավատում։

— Չէ, դու միայն ինձ ասա, թե ինչպես ես ուրիշ ձայն հանում. միայն այդ դեպքում ես կշարունակեմ փորել։

— Ինչպե՞ս թե՝ ձայն հանում, ախր, դա ես չեմ ճչում,— պատասխանում եմ ես։

— Այ, Դիպպի, ես հեռու կկանգնեմ, իսկ դու այստեղ լսիր։ Կինը դարձյալ ճչաց։

— Չի կարող պատահել։ Ուրեմն, իրոք, այստեղ կին կա թաղված։

— Ախր, ես քեզ ասացի...

— Դե, հլա մի բեր, սկսենք փորելը,— ասում է Դիպպին։

Քսան րոպե շարունակ մենք փորեցինք։

— Տեսնես ո՞վ է այնտեղ,— ասում է Դիպպին։

— Դա արդեն չգիտեմ։

— Հանկարծ պարզվի, որ դա միսսիս Նելսոնն է։

— Կամ միսսիս Թերները, կամ միսսիս Բրեդլին։ Հետաքրքիր է, նա գեղեցի՞կ է, թե ոչ։ Տեսնես մազերը ի՞նչ գույնի են։ Իսկ ի՞նչ ես կարծում, քանի՞ տարեկան կլինի՝ երեսո՞ւն, իննսո՞ւն, կամ վաթսո՞ւն։

— Փորիր,— ասում եմ։ Եվ թվում է, թե հողի թումբը ավելանում է, հա ավելանում։

— Հետաքրքիր է, նա մեզնից շնորհակալ կլինի, որ իրեն հանում ենք։

— Երևի, շնորհակալ կլինի։

— Մի շիլինգից ավել չի տա, դու ի՞նչ ես կարծում։

— Շատ կտա, կարող է նույնիսկ տասը շիլինգ չափսոսալ։

Դիպպին փորում է և հետն էլ խոսում.

— Մի անգամ հրաշքների մասին ես գիրք եմ կարդացել: Այնտեղ մի հնդիկ բոլորովին մերկ մտել է գերեզման և քնել 60 օր։ Ամբողջ ժամանակ ոչինչ չի կերել՝ ոչ կոնֆետ, ոչ պաղպաղակ, ոչ կարկանդակ։ Ամբողջ 60 օր նա ապրել է առանց օդի։— Այստեղ Դիպպին ծամածռեց դեմքը։— Սարսափելի կլինի, եթե հետո պարզվի, որ ռադիոն է այդպես խոսում։

— Դա հիանալի կլինի. ռադիոն կվերցնենք։ Այդ պահին մեր կողմը եկավ ինչ֊որ ստվեր։

— Այդպես, այդպես, երեխաներ, այստեղ ինչո՞վ եք զբաղված դուք։

Մենք շրջվեցինք և տեսանք միստր Քելլիին՝ քանդված աղբանոցի տիրոջը։

— Ա՜, բարև ձեզ, միստր Քելլի,— ասացինք մենք։

— Դե, ահա թե ես ի՞նչ եմ ձեզնից ուզում,— ասաց միստր Քելլին,— ես ուզում եմ, որ դուք վերցնեք բահերը և այդ փոսը նորից լցնեք հողով։

Սիրտս կրկին սկսեց ծակել, ամո՜ւր, ամո՜ւր։

— Բայց, միստր Քելլի, այնտեղ կին է ճչում և...

— Դա ինձ չի հետաքրքրում, ես ոչինչ չեմ լսում։

— Այ, լսեցեք։ Լսո՞ւմ եք, ճչում է։

Միստր Քելլին ականջ դրեց և թափահարեց գլուխը.

— Ոչինչ չեմ լսում։ Իսկ հիմա գործի անցեք՝ ծածկեք փոսը և մարշ դեպի տուն, քանի դեռ ես ձեզ մի լավ դաս չեմ տվել։

Մենք ծածկեցինք փոսը։ Երբ մենք հողը տեղն էինք լցնում, ամբողջ ժամանակ միստր Քելլին կանգնել էր մեր կողքին, ձեռքերը խաչել էր կրծքին, իսկ կինը ճչում էր շարունակ ու միստր Քելլին էլ ձևացնում էր, թե իբր չի լսում։

Երբ մենք վերջացրինք, միստր Քելլին մի կողմ կանգնեց և ասաց.

— Իսկ հիմա վազեք տուն ու մեկ էլ աչքիս չերևաք։

Ես դարձա դեպի Դիպպին.

— Այդ նա է,— փսփսացի ես։

— Ի՞նչն է նա։

— Նա սպանել է միսսիս Քելլիին։ Խեղդել է, դրել արկղի մեջ և թաղել այստեղ, բայց նա հարություն է առել։ Դե, ինքդ մտածիր. ուղղակի կանգնել է նրա վրա, խեղճը ամբողջ ձայնով ճչում է, իսկ նա աչքն անգամ չի թարթում։

— Այո, համաձայնեց Դիպպին,— հենց այդպես էլ կա։ Նա կանգնել է հենց այստեղ։ Բացեիբաց խաբում է մեզ։

— Միայն մի բան է մնում,— ասում եմ ես։— Հարկավոր է ոստիկան կանչել, որպեսզի նա ձերբակալի միստր Քելլիին։

Մենք վազեցինք դեպի անկյունում գտնվող հեռախոսի խցիկը։

Հինգ րոպե հետո ոստիկանները արդեն ծեծում էին միստր Քելլիի տան դուռը։ Ես ու Դիպպին թաքնվել էինք թփերի մեջ ու նայում էինք։

— Միստր Քելլի՞,— հարցնում է ոստիկանը։

— Այո, սըր, ինչո՞վ կարող եմ ծառայել։

— Միսսիս Քելլին տանն է։

— Այո, սըր։

— Կարո՞ղ ենք նրա հետ զրուցել։

Միսսիս Քելլին մոտեցավ դռանն ու դուրս նայեց։

— Լսում եմ, սըր։

— Ներողություն եմ խնդրում,— ասաց ոստիկանը,— մեզ զանգահարեցին և ասացին, թե իբր ձեզ սպանել են և թաղել քանդված աղբանոցում։ Կարծես երեխայի ձայն լիներ, բայց մեր գործն է ստուգելը, միսսիս Քելլի։ Կներեք, որ անհանգստացրինք ձեզ։

— Դա այն անիծվածներն են արել,— զայրացած փնթփնթաց միստր Քելլին,— եթե ձեռքս ընկնեն, ոտքերն ու ձեռքերը պիտի պոկեմ։

— Ծլկենք,— շշնջաց Դիպպին, ու երկուսով փախանք։

— Այժմ ի՞նչ անենք,— հարցրեցի ես։

— Ես պետք է տուն գնամ, այստեղ մենք անելու բան չունենք։ Հիմա ծերուկ Քելլին գոտին ձեռքին մեզ է փնտրում։— Հա, Մեգգի, ես նոր միայն հիշեցի. չէ որ ծերուկ Քելլին այնքան էլ լավ չի լսում։ Խուլ է։

— Ըհը,— ասում եմ ես,— այն դեպքում զարմանալի չէ, որ նա չէր լսում կնոջ ճիչը։

— Դե, ես գնացի,— ասում է Դիպպին,— այ թե պատմության մեջ ընկանք։ Ցտեսությո՜ւն։

Եվ ես ամբողջ աշխարհում միայնակ մնացի, ոչ ոք չէր ուզում ինձ հավատալ, ոչ ոք չէր ուզում ինձ օգնել։ Ոստիկանությունը հիմա ինձ է փնտրում։ Հայրիկս էլ է որոնում, եթե, իհարկե, հայտնաբերել են իմ դատարկ անկողինը։ Մնում էր մի վերջին միջոցը, և ահա թե ես ի՞նչ արեցի։

— Ներեցեք, միսսիս Գրիսվոլտ, ձերոնք բոլո՞րը տանն են։

Կամ.

— Բարև ձեզ, միսսիս Պայքս։ Այսօր հիանալի տեսք ունեք։ Շատ ուրախ եմ, որ դուք տանն եք։

Երբ համոզվում էի, որ տանտիկինը տանն է, ողջ և առողջ է, լուրջ խոսակցություն էի սկսում և հետո շարունակում ճանապարհս։

Ժամանակն անցնում էր։ Արդեն բավականին ուշ էր, երբ ես թակեցի վերջին՝ մեր հարևան Չարլի Նեսբիտի դուռը։

Իմ թակոցին երկար ժամանակ ոչ մեկը չէր արձագանքում։

Դուռը բացեց ոչ թե միսսիս Նեսբիտը կամ Էլենը, ինչպես նրան կոչում է իմ հայրիկը, այլ հենց ինքը՝ Չարլի Նեսբիտը։

— Հա,— ասում է,— այդ դու ես, Մարգարետ։

— Այո,— ասում եմ,— բարև ձեզ։

— Ինչո՞վ կարող եմ օգտակար լինել,— հարցնում է նա։

— Ես ուզում եմ խոսել միսսիս Նեսբիտի հետ,— ասում եմ։

— Ա՜... ա՜,— ծոր է տալիս նա։

— Կարելի՞ է նրան տեսնել։

— Գիտես, նա գնացել է խանութ։

— Ի՞նչ արած, ես կսպասեմ,— ասում եմ ես ու մտնում սենյակ։

— Այ քեզ բա՜ն,— սուլեց միստր Նեսբիտը։

Ես նստեցի բազկաթոռին։

— Աստված իմ, այնպես շոգ էր այսօր,— ասում եմ՝ ջանալով ինձ հանգիստ պահել, բայց մտածում եմ քանդված աղբանոցի մասին, երևի արկղի մեջ օդ չի մնացել, և ճիչերն արդեն մարում են։

— Լսիր ինձ,— մոտենալով, ասում է Չարլին,— կարծում եմ, որ դու իզուր ես սպասում։

— Ինչո՞ւ, միստր Նեսբիտ։

— Իմ կինը չի վերադառնա,— ասում է նա։

— Ահա թե ինչ...

— Այսինքն, ես ուզում էի ասել, որ այսօր չի վերադառնա։ Նա, իրոք, խանութ է գնացել, իսկ այնտեղից պետք է գնա Բրիստոլ՝ իր մոր մոտ։ Այնտեղ մի երկու օր, գուցե և մի շաբաթ հյուր է մնալու։

— Դա սարսափելի է,— ասում եմ ես։

— Ինչո՞ւ։

— Այնպես, ես ուզում եմ նրան մի դեպքի մասին պատմել։

— Ի՞նչ դեպքի։

— Ես ուզում էի նրան պատմել, որ քանդված աղբանոցում մի կին են թաղել, վերևից ավազ են լցրել, և նա այժմ ճչում է։

Միստր Նեսբիտը վայր գցեց սիգարետը։

— Ձեր սիգարետը վայր ընկավ, միստր Նեսբիտ։

— Ի՞նչը ընկավ։ Ախ, հա՜, իրոք,— փնթփնթաց նա։— Դե, ի՞նչ արած, այդ դեպքի մասին ես կպատմեմ Էլենին, երբ նա վերադառնա։ Նա մեծ բավականությամբ կլսի։

— Շնորհակալ եմ։ Իսկ գիտեք, որ, իրոք, դա այդպես է պատահել։

— Իսկ դու որտեղի՞ց գիտես։

— Ես ինքս լսեցի, թե ինչպես է ճչում նա։

— Իսկ դու գիտե՞ս, որ հատուկ բույս կա, որի արմատները կարող են լալ։— Ես ինքս այդ մասին կարդացել եմ։ Գուցե այդ բույսի արմատներն են, հը՞։

— Ես այդ մասին չեմ մտածել։

— Դե, ինքդ դատիր,— ասում է նա և նոր սիգարետ վառում։ Ջանում է իրեն այնպես պահել, իբր ոչինչ չի պատահել։

— Մարգարետ, այդ մասին դու որևէ մեկին պատմե՞լ ես։

— Այո։ Ես շատերին եմ պատմել։

— Իսկ նրա՞նք։

— Ինձ չհավատացին։

Նա ժպտաց։

— Իհարկե, չեն հավատա։ Շատ բան կարող է քեզ թվալ։ Ինչ է, քեզ պետք է հավատա՞ն։

— Դե, ես գնամ, պետք է նրան հանեմ այնտեղից։

— Ոչ, սպասիր։

— Ես շտապում եմ։

— Մի քիչ նստիր ինձ հետ,— ստիպում էր նա։

— Շնորհակալություն, ես պետք է գնամ,— ընկճված ձայնով ասում եմ ես։

Նա բռնեց իմ թևից։

— Դու թղթախաղ գիտե՞ս խաղալ։

— Գիտեմ։

Միստր Նեսբիտը սեղանից վերցրեց խաղաքարտերը։

— Խաղա՞նք մի շրջան։

— Չէ, ես պետք է գնամ, փորեմ։

— Դու դեռ շատ ժամանակ ունես,— հանգիստ ասում է նա,— գուցե կինս վերադառնա։ Այնպես, որ մի քիչ նստիր, սպասիր։

— Դուք կարծում եք, թե նա կվերադառնա՞:

— Իհարկե, մը՜... մը՜... այդ ձայնը շատ բարձր է։

— Ոչ։ Նա այնպես բարա՜կ֊բարակ է։

Միստր Նեսբիտը հոգոց հանեց և ժպտաց։

— Դեռ երեխա ես, և քո արարքներն էլ երեխայական են: Ավելի լավ է՝ արի թղթախաղ խաղանք, քան լսենք ինչ֊որ ճչացող կնոջ մասին քո պատմությունները:

— Ես պետք է գնամ։ Ուշ է արդեն։

— Դե, մի քիչ էլ մնա, միևնույն է, դու ոչինչ չունես անելու։

Ես գլխի ընկա, թե ինչ է նա մտածել։ Նա ուզում էր ինձ պահել այնքան ժամանակ, մինչև որ ձայնը ամբողջովին կտրվի։

— Իմ կինը կվերադառնա տասը րոպե հետո,— պնդում էր նա,— իսկ դու սպասիր, նստիր ինձ հետ։

Մենք սկսեցինք թղթախաղ խաղալ։ Ժամանակն անցնում էր։

— Ես պետք է գնամ,— ասացի ես։

— Մի անգամ էլ խաղանք, մի ժամ էլ սպասիր, կինս ուր որ է, կգա։

Ես այստեղ արդեն գլխի ընկա, թե ինչ կա նրա մտքում. մութ գիշերով գնալ աղբանոց, հանել կնոջն ու տանել մի ուրիշ տեղ թաղել։

— Ցտեսություն, Մարգարետ։ Բարի ճանապարհ։

Ինձ բաց թողեց և, երևի, կարծում է, թե այլևս արկղի մեջ օդ չի մնացել, շնչել այլևս հնարավոր չէ։

Իմ ետևից դուռը չխկոցով փակվեց։

Ես գնացի աղբանոց և թաքնվեցի թփերի մեջ։ Ի՞նչ անել. վերադառնա՞լ տուն, բայց ինձ, միևնույն է, չեն հավատա։ Կանչե՞լ ոստիկանությանը։ Բայց Չարլի Նեսբիտը կասի, որ կինը մեկնել է։ Ոչ ոք ինձ չի հավատա։

Ես նայեցի միստր Քելլիի տան կողմը. նա չէր երևում։ Վազեցի այնտեղ, որտեղից ճիչ էի լսում։ Քարացա և ականջ դրեցիք Ոչ մի ձայն չէր լսվում։ Ուշ է։ Մտածեցի ես։ Ականջս գրեցի գետնին և հազիվ ականջիս հասան ձայներ։ Կինն այլևս չէր ճչում։ Նա երգում էր։ Ես դժվարությամբ լսեցի.

«Ես՝ սիրում էի քեզ հավատարմորեն,
Ուժգին էի ես քեզ սիրում»։

Այնպես տխուր երգ էր։ Նա էլի երգում էր, նա այլևս չէր ուզում ճչալ, նրա համար արդեն ամեն ինչ մեկ էր, և նա երգում էր։

Իսկ ես լսում էի նրա երգը։ Հետո շրջվեցի և աղբանոցի միջով գնացի ուղիղ դեպի տուն։

— Հայրիկ,— ասացի ես։

— Վերջապես եկար,— զայրացավ հայրիկս։

— Հայրիկ,— ասացի ես։

— Դու, սպասիր, կտեսնես քո հալը։

— Հայրիկ, նա այլևս չի ճչում։

— Չհամարձակվես էլ նրա մասին խոսել։

— Այժմ նա երգում է,— բղավեցի ես։

— Դու էլի ստում ես։

— Հայրիկ, նա պառկած է այնտեղ, և եթե դու ինձ չլսես, նա կմեռնի։ Նա պառկած է այնտեղ, պառկած է ու երգում է։ Ա՛յ, լսի՛ր, թե ինչ է երգում։ Ես երգեցի մեղեդին, հետո՝ բառերը.

«Ես՝ սիրում էի քեզ հավատարմորեն,
Ուժգին էի ես քեզ սիրում»։

— Ապա մի կրկնիր մեկ անգամ էլ։

Ես նորից երգեցի։

— Դու որտե՞ղ ես լսել այդ երգը։

— Հենց նոր լսեցի, քանդված աղբանոցում։

— Բայց դա Էլենի երգն է, որը շատ տարիներ առաջ նա հորինել էր ինձ համար,— ճչաց հայրիկս։— Չի կարող պատահել, որ դու իմանաս, ոչ ոք այդ մասին չգիտի, բացի ինձնից ու Էլենից, ես այդ երգը երբեք ոչ մեկի համար չեմ երգել։

— Այո, գիտեմ,— ասացի ես։

— Ախ, տեր աստված,— ճչաց հայրիկս, շրխկացրեց դուռն ու նետվեց դեպի այգի։

Վերջինը, ինչ անցավ իմ մտքով, դա հորս պատկերն էր. նա բահը կխրի հողի մեջ, իսկ նրա կողքին՝ բահերով զինված շատ մարդիկ։ Ուրախությունից քիչ էր մնում հեկեկայի։

Ես հեռախոսով հավաքեցի համարը, և երբ Դիպպին վերցրեց լսափողը, բղավեցի։

— Հելլո, Դիպպի։ Ամեն ինչ կարգին է։ Կինն այլևս չի ճչում։

— Լավ է,— պատասխանում է նա։

— Շուտ եկ աղբանոցի մոտ,— ասում եմ ես։

— Երեք ու չորս՝ ես գնում եմ փնտրելու: Ցտեսությո՛ւն,— ճչում է Դիպպին։

— Ցտեսություն, Դիպպի,— ճչում եմ ես և վազում դեպի աղբանոց։

ՄԱՀՆ ՈՒ ԱՂՋԻԿԸ

Հեռու հեռվում, անտառներից ու լեռներից այն կողմ ապրում էր մի պառավ։ Իննսուն տարի ապրում էր փակված ու չէր բացում դուռը ոչ քամու, ոչ անձրևի, ոչ գող ճնճղուկների և ոչ էլ բոկոտն տղաների առաջ։ Հենց որ մեկը դիպչում էր պատուհանների փակ փեղկերին, նա իսկույն գոռում էր.

— Հեռացի՛ր այստեղից, Մահ։

— Ես Մահը չեմ,— ասում էին նրան։

Իսկ նա պատասխանում էր.

— Մահ, ես ճանաչում եմ քեզ, դու այսօր զուգվել ես աղջկա պես։ Բայց քո պեպենների տակ ես տեսնում եմ ոսկորներդ։

Կամ էլ մի ուրիշն էր ծեծում դուռը։

— Ես տեսնո՛ւմ եմ քեզ, Մահ,— գոռում էր Պառավը։— Մի սրա՜ն նայեք, հյո՜ւսն է դարձել։ Իսկ իմ դուռը երեք կողպեքով և երկու սողնակով է փակված։ Կպչուն թղթով ծածկել եմ բոլոր ճեղքերը, վառարանի ծխնելույզը լիքը լցված է փոշով, լուսամուտների փեղկերը ծածկված են սարդոստայնով, իսկ հաղորդալարերն էլ կտրատել եմ, որ հանկարծ հոսանքի հետ չմտնես ներս։ Ես հեռախոս էլ չունեմ, այնպես որ քեզ չի հաջողվի գիշերվա կեսին ինձ քնից հանել ու հայտնել իմ մահվան ժամը։ Ականջներս բամբակ եմ խցկել, խոսես֊չխոսես միևնույն է, քեզ չեմ լսում։ Լսեցի՞ր, կճատ։ Դե կորի՛ր այստեղից։

Եվ որքան որ հիշում էին իրենց փոքրիկ քաղաքի բնակիչները, միշտ էլ այդպես էր եղել։ Անտառներից այն կողմ ընկած այս հեռավոր վայրի մարդիկ անընդհատ խոսում էին նրա մասին, իսկ երեխաները, չհավատալով հեքիաթներին, երբեմն գալիս էին, ձողերով բարձրացնում տանիքի կղմինդրները և իսկույն լսում Պառավի վայնասունը. «Շո՛ւտ չքվիր այստեղից, սևավոր հոգեառ»։

Խոսում էին նաև, որ Պառավը պիտի հավերժ ապրի։ Իսկապես, Մահն ինչպե՞ս պիտի մտներ նրա տունը։ Այնտեղ եղած բոլոր հին մանրէներն արդեն վաղուց ձեռ էին քաշել Պառավից ու գնացել էին հանգստի։ Իսկ նոր մանրէները, որոնք (եթե հավատանք լրագրերին) համարյա ամեն ամիս սուրում էին երկրով մեկ, ամեն անգամ նոր անուններով, ոչ մի կերպ չէին կարողանում ներս խցկվել քարաքոսի, սպանդի փնջերի միջով, ծխախոտի տերևների ու գերչակի թփերի արանքով, որ դրված էին ամեն մի դռան առաջ։

— Նա բոլորիցս շատ կապրի,— ասում էին մոտակա քաղաքի բնակիչները։

— Ես բոլորիցդ էլ շատ կապրեմ,— ասում էր Պառավը, մթության և մենակության մեջ պասյանս բացելով հատուկ խաղաթղթերով, որ վաճառում են կույրերի համար։

Տարիներն անցնում էին, և արդեն ոչ ոք՝ ոչ փոքրիկ տղան, ոչ աղջնակը, ոչ թափառաշրջիկը, և ոչ էլ ազնիվ ճամփորդը չէին ծեծում նրա դուռը։ Տարին երկու անդամ նպարավաճառը, որն արդեն ինքը յոթանասունից անց էր, տան շեմին էր դնում դեղին առյուծներով և կարմիր սատանաներով զարդարված պողպատյա տուփեր, որոնց մեջ ամեն ինչ կար՝ սկսած թռչունների կերից, վերջացրած կարկանդակներով, իսկ ինքը գնում էր աղմկոտ անտառը, որը ձգվում էր մինչև Պառավի տան պատշգամբը։ Եվ, պատահում էր, որ այդ ուտելիքը մի շաբաթից ավելի մնում էր այնտեղ, արևը տաքացնում էր, իսկ լուսինը՝ հովացնում, ու ոչ մի մանրէ էլ կենդանի չէր մնում։ Հետո, մի գեղեցիկ օր, ուտելիքն անհետանում էր։

Ամբողջ կյանքում Պառավը մի բան էր միայն անում՝ սպասում էր։ Եվ սպասում էր զգուշությամբ, ինչպես ասում են՝ ականջը սրած, մի աչքով քնում էր, մյուսով ամեն ինչ տեսնում։

Այնպես որ, երբ նրա կյանքի իննսունմեկերորդ տարում օգոստոս ամսվա յոթերորդ օրը անտառից դուրս եկավ արևախանձ մի պատանի ու կանգ առավ Պառավի տան դիմաց, դա չզարմացրեց նրան։

Պատանու հագուստը սպիտակ էր ձյան պես, որ ձմռանը շրշյունով իջնում է տանիքներից և շերտ֊շերտ ծածկում քնած հողը։ Պատանին եկել էր ոչ թե ավտոմեքենայով, այլ ոտքով կտրել էր երկար ճանապարհ, բայց նրա տեսքը թարմ էր ու գեղեցիկ։ Նա չէր հենվում ցուպին և գլխարկ էլ չէր դրել։ Չէր վախենում, որ արևը գլուխը կայրի։ Եվ անձրևից էլ չէր թրջվել։ Իսկ ամենակարևորը՝ հետը ոչինչ չուներ, բացի կանաչ հեղուկով լի փոքրիկ սրվակից։ Ու թեև նա տարված էր այդ Սրվակով, բայց այնուամենայնիվ զգաց, որ մոտեցել է Պառավի տանը, և գլուխը բարձրացրեց։

Պատանին չդիպավ դռանը, այլ դանդաղ պտտվեց տան չորս կողմը, որպեսզի Պառավն զգա, որ ինքն այստեղ է։

Հետո նրա հայացքը, որ ռենտգենյան ճառագայթների պես թափանցում էր պատի միջով, հանդիպեց ծեր կնոջ հայացքին։

— Օ՛յ,— ցնցվելով, ճչաց Պառավը, որն այդ ժամանակ ցորենի ալյուրից թխված բլիթը բերանին ննջել էր։— Դո՛ւ ես։ Ես գիտեմ, գիտեմ, թե ում կերպարանքն ես հիմա ընդունել։

— Ո՞ւմ։

— Հասած սեխի պես վարդագույն դեմքով այն պատանու։ Բայց դու ստվեր չունես։ Ինչո՞ւ չունես։ Ինչո՞ւ։

— Մարդիկ վախենում են ստվերներից։ Դրա համար էլ իմ ստվերը թողել եմ անտառի այն կողմում։

— Ես չեմ նայում, բայց ամեն ինչ տեսնում եմ...

— Օ՜,— հիացած բացականչեց պատանին։— Ինչպիսի՜ ձիրքով եք օժտված...

— Ես օժտված եմ դռան ետևում ինձ պահելու մեծագույն ձիրքով։

— Ես շատ հեշտությամբ կարող եմ ձեզ հաղթել,— ասաց պատանին, հազիվ շարժելով շրթունքները, բայց նա լսեց։

— Դու կպարտվե՛ս, կպարտվե՛ս։

— Իսկ ես սիրո՛ւմ եմ հաղթել։ Դե ինչ... Ես հենց շեմին կթողնեմ իմ այս սրվակը։

Պատանին տան պատերի միջից էլ զգում էր նրա սրտի արագ բաբախյունը։

— Սպասի՛ր։ Իսկ ի՞նչ կա այդ սրվակի մեջ։ Ես իրավունք ունեմ հարցնելու, թե ինչ են թողնում իմ տան շեմին։

— Լավ,— ասաց պատանին։

— Դե շուտ, ասա։

— Այդ սրվակի մեջ,— ասաց նա,— առաջին գիշերն է և առաջին օրը այն ժամից հետո, երբ լրացավ ձեր տասնութ տարին։

— Ի֊Ի՞նչ...

— Դուք լսեցիք իմ ասածը։

—Գիշերը և օրը... երբ լրացավ իմ տասնութ տարի՞ն։

— Այո։

— Սրվակո՞ւմ։

Նա վեր բարձրացրեց դեռատի կնոջ մարմին հիշեցնող կլորավուն սրվակը։ Սրվակն իր մեջ էր ամփոփում աշխարհը ողողած լույսը և հուրհրում այնպես թեժ ու կանաչ, ինչպես վագրի աչքերի ածուխները։ Պատանու ձեռքերում սրվակը մերթ հավասար լույս էր տալիս, մերթ անհանգիստ թրթռում։

— Չե՛մ հավատում,— ճչաց Պառավը։

— Ես սրվակը կդնեմ այստեղ ու կգնամ,— ասաց պատանին։— Առանց ինձ փորձեք խմել մի թեյի գդալ կանաչ միտք, որ լցված է այս սրվակի մեջ, ու կտեսնեք, թե ինչ կլինի։

— Դա թույն է։

— Ո՛չ։

— Երդվիր մորդ անունով։

— Ես մայր չունեմ։

— Իսկ ինչո՞վ կարող ես երդվել։

— Ինձնով։

— Ախր ես իսկույն շունչս կփչեմ... Դա՛ է քո ուզածը։

— Դուք միայն հարություն կառնեք ի մեռելոց։

— Բայց չէ որ ես մեռած չեմ։

Պատանին ժպտաց։

— Մի՞թե։

— Սպասի՛ր։ Թող հարցնեմ ինքս ինձ։ Դու մեռե՞լ ես։ Մեռե՞լ ես դու։ Եվ ընդհանրապես դու ապրե՞լ ես։

— Օրը և գիշերը, երբ լրացավ ձեր տասնութ տարին,— ասաց պատանին։— Լավ մտածեք։

— Դա այնքան վաղուց է եղել։

Ասես մկնիկ շարժվեց պատուհանի տակ, որն այնպես ամուր էր փակված, ինչպես դագաղի կափարիչը։

— Խմեք, և ամեն ինչ ետ կգա։

Նորից պատանին բարձրացրեց սրվակը և այնպես շրջեց, որ արևի ճառագայթներից շողշողաց հազարավոր կանաչ բույսերից քամած հյութի պես։ Ու թվում էր, թե հուրհրում է կանաչ արևի պես հանդարտ ու թեժ, ու թվում էր, թե փոթորկվում է անզուսպ ու մոլեգնած ծովի պես։

— Դա ձեր կյանքի ամենալավ տարվա գեղեցիկ օրն էր։

— Ամենալավ տարվա,— շշնջաց Պառավը իր պատուհանների փեղկերի ետևից։

— Այդ տարի դուք ասես հյութալի խնձոր լինեիք։ Իսկը ժամանակն էր ըմպելու կյանքի բերկրանքը։ Մի կում, և դուք կիմանաք նրա համը։ Ինչո՞ւ չեք ուզում փորձել, հը՞։

Նա սրվակով ձեռքը մեկնեց առաջ ու ավելի վեր, և սրվակը հանկարծ դարձավ հեռադիտակ. որ կողմից ուզում ես նայիր նրան, և կհորդան քեզ վրա այն հեռու հեռավոր ժամանակները, որ վաղուց անցել֊մոռացվել են։ Եվ շուրջն ամեն ինչ կանաչ է ու դեղին, ինչպես այս կեսօրը, երբ պատանին իր ձեռքում ամուր պահած հուրհրան սրվակով գայթակղում, հրապուրում է ետ դառնալ դեպի անցյալը։ Պատանին թափահարեց լուսեղեն սրվակը, սպիտակ տաք շողերը թիթեռի պես թռան և նվագեցին լուսամուտների փեղկերի վրա, ինչպես անձայն դաշնամուրի սպիտակ ստեղներ։ Թեթև, ասես երազներից հյուսված հրեղեն թևերը դարձան շողեր, թափանցեցին փեղկերի ճեղքերից ներս, կախվեցին օդում և սկսեցին խավարից պոկել մերթ շուրթերը, մերթ քիթը, մերթ աչքերը։ Բայց աչքերն իսկույն անհետացան, մնաց միայն հետաքրքրասիրությունը, որ նորից ալեկոծվեց լույսի շողից։ Այժմ, բռնելով այն, ինչ ինքն ուզում էր բռնել, պատանին հրեղեն թիթեռին պահում էր հանգիստ (միայն հազիվ թրթռում էին նրա բոցկլտուն թևերը), որպեսզի հեռավոր օրվա կանաչ բուրմունքը փեղկերի միջով հորդի ոչ միայն այդ հին տունը, այլև ծեր կնոջ հոգին։ Պատանին լսում էր, ինչպես է նա արագ շնչում, ինչպես է ճգնում վանել սարսափը և տուրք չտալ հիացմունքին։

— Ո՛չ, ո՛չ, քեզ չի հաջողվի խաբել ինձ,— աղերսեց նա այնքան խուլ, ասես արդեն ծածկվել էր ծուլորեն գահավիժած ալիքով, բայց և շարունակում էր ջրի խոր հատակում թպրտալ, չկամենալով բաժանվել կյանքից։— Դու վերադառնում ես նոր կերպարանքով։ Դու դիմակ ես հագնում, բայց ես չեմ կարող հասկանալ, թե դա ինչ դիմակ է։ Խոսում ես մի ձայնով, որ ես լսել եմ վաղուց, շատ վաղո՜ւց։ Ո՞ւմ ձայնն է դա։ Ահ, միևնույն է։ Եվ հետո, ծնկներիս վրա բացած թղթերն էլ են ասում, թե դու ով ես իրականում և ինչ ես ուզում ինձ հրամցնել։

— Ընդամենը քսանչորս ժամ ձեր պատանեկությունից։

— Դու ինձ բոլորովին ուրիշ բան կտաս։

— Հո ինձ չեմ տա։

— Եթե ես դուրս գամ, դու ինձ կբռնես ու կպահես ցուրտ ու մութ անկյունում, մամուռի վերմակի տակ։ Ես քեզ հիմարացնում էի տարիներ շարունակ։ Իսկ հիմա դու փնթփնթում ես իմ դռան ետևում և նոր ծուղակներ ես սարքում։ Միայն թե զուր ես չարչարվում։

— Եթե դուք դուրս գաք, ես միայն ու միայն կհամբուրեմ ձեր ձեռքը, դեռատի լեդի։

— Մի՛ ասա ինձ այդպես։ Անցածը անցած է։

— Եթե կամենաք՝ ձեր պատանեկությունն իսկույնևեթ կվերադառնա։

— Իսկույնևեթ...— շշնջաց նա։

— Վաղո՞ւց էր, որ դուք զբոսնում էիք անտառում։

— Ինչո՞ւ հիշել վաղուց անցածը։ Եվ հետո ես՝ պառավս, չեմ հիշում։

— Դեռատի լեդի,— ասաց պատանին,— դրսում հրաշալի ամառային օր է։ Այստեղ, ծառերի մեջ, կարծես կանաչ տաճար լինի, ոսկեգույն մեղուները գորգ են հյուսում, չորս կողմը գույնզգույն նախշեր են։ Հին կաղնու փչակից հրեղեն գետի պես ծորում է մեղրը։ Դեն նետեք ձեր մաշիկները և մինչև ծնկները խրվեք վայրի դաղձի մեջ։ Իսկ այն բացատում դաշտային ծաղիկները... ասես դեղին թիթեռներ լինեն, որ իջել են խոտերի վրա։ Ծառերի տակ օդը զով է ու մաքուր, ինչպես խոր ջրհորում, քիչ է մնում վերցնես ու խմես։ Ամռան օր է, հավերժորեն պատանի ամռան օր։

— Բայց ես ինչպես որ կամ, այդպես ծեր էլ կմնամ։

— Չեք մնա, եթե լսեք ինձ։ Արդար պայման եմ առաջարկում, հաստատ բան եմ ասում ձեզ, ու մենք հրաշալի կհասկանանք իրար՝ դուք, ես և օգոստոսյան օրը։

— Դա ի՞նչ պայման է, և ի՞նչ բաժին կընկնի ինձ։

— Երկար ու երջանիկ ամառային քսանչորս ժամ, սկսած հենց այս վայրկյանից։ Մենք կվազենք անտառ, հատապտուղներ կքաղենք ու մեղր կուտենք, հետո կգնանք քաղաք ու ձեզ համար կգնենք ոստայնի պես բարակ ամառային սպիտակ զգեստ, իսկ հետո գնացք կնստենք։

— Գնա՜ցք...

— Եվ կսլանանք դեպի մեծ քաղաք... որը այստեղից հեռու չէ, մի ժամվա ճանապարհ, այնտեղ կճաշենք և ամբողջ գիշեր մինչև լույս կպարենք։ Ես ձեզ համար կառնեմ երկու զույգ կոշիկ, և մի զույգը դուք իսկույն կմաշեք։

— Ա՜խ, իմ հին ոսկորներ... Ախր ես տեղիցս չեմ կարող շարժվել։

— Դուք ավելի շատ կվազեք, քան կքայլեք, ավելի շատ կպարեք, քան կվազեք։ Մենք կնայենք, ինչպես են աստղերը ցոլում երկնքում, ինչպես է բացվում արշալույսը։ Այգաբացին կզբոսնենք լճի ափին։ Մենք այնքան համեղ նախաճաշ կանենք, որ ոչ ոք այդպիսին կերած չի լինի, և մինչև կեսօր պառկած կմնանք ավազի վրա։ Իսկ երեկոյան կվերցնենք մի մեծ տուփ կոնֆետ, կնստենք գնացք ու կծիծաղենք ճանապարհին, ամբողջովին ծածկված լինելով վագոնի ուղեկցորդի դակիչից դուրս թռած գույնզգույն՝ կապույտ, կանաչ, դեղին թղթերով, իբր թե մենք հենց նոր ենք ամուսնացել, և կանցնենք մեր քաղաքով, չնայելով ոչ մեկի, ոչ մի մարդու վրա, և աղջամուղջին արբեցուցիչ բուրմունքներով լեցուն անտառով կգնանք դեպի ձեր տուն...

Լռություն։

— Ահա և բոլորը,— ասաց Պառավը,— բայց դեռ ոչինչ չի սկսվել։

Եվ հետո հարցրեց.

— Իսկ քո ինչի՞ն է պետք դա։ Դու ի՞նչ շահ ունես։

Քնքշորեն ժպտաց պատանին։

— Սիրուն աղջիկ, ես ուզում եմ քնել քեզ հետ։

Նրա շունչը քիչ մնաց կտրվեր։

— Ես իմ ողջ կյանքում ոչ ոքի հետ չեմ քնել։

— Ուրեմն... դուք պառաված օրիո՞րդ եք։

— Եվ հպարտանում եմ դրանով։

Պատանին հոգոց հանելով, օրորեց գլուխը։

— Ուրեմն, դա ճիշտ է... դուք իրոք պառաված օրիորդ եք։

Եվ նա լուռ ունկնդրեց, բայց տնից ոչ մի ձայն չլսվեց։

Անասելիորեն կամաց, ասես ինչ֊որ մեկը ինչ֊որ տեղ դժվարությամբ պտտեց ջրի ծորակը, և քիչ֊քիչ, կաթիլ֊կաթիլ, հոսեց ջուրը կես դար մոռացության մատնված խողովակից։ Պառավը լաց էր լինում։

— Ինչո՞ւ եք լաց լինում։

— Չգիտեմ,— հեծկլտաց նա։

Վերջապես դադարեց լաց լինել, և պատանին լսեց, ինչպես է նա օրորվում բազկաթոռի մեջ, որ հանգստանա։

— Խե՜ղճ պառավ,— շշնջաց պատանին։

— Ինձ մի՛ ասա պառավ։

— Լավ,— ասաց պատանին։— Կլարինդա։

— Որտեղի՞ց իմացար անունս։ Ոչ ոք չգիտի իմ անունը։

— Կլարինդա, ինչո՞ւ դու թաքնվեցիր այս տանը։ Դեռ այն ժամանակ, վաղո՜ւց, շատ վաղուց։

— Չեմ հիշում։ Ասենք... հա։ Ես վախենում էի։

— Վախենո՞ւմ էիր։

— Տարօրինակ է։ Սկզբում կյանքից էի վախենում, հետո՝ մահից։ Միշտ ինչ֊որ բանից վախեցել եմ։ Բայց դու ասա՛ ինձ։ Ասա ողջ ճշմարտությո՛ւնը։ Երբ իմ քսանչորս ժամը լրանա... դե, լճի ափին զբոսնելուց հետո, այն բանից հետո, երբ գնացքով կվերադառնանք ու անտառի միջով կգանք իմ տունը, դու կուզե՞ս...

Պատանին չէր շտապեցնում նրան, իր խոսքերով չէր ընդհատում։

— ... քնել ինձ հետ,— շշնջաց նա։

— Այո, հազար միլիոն տարի,— պատասխանեց պատանին։

— Օ՜,— հազիվ լսելի ասաց Պառավը։— Այդքան երկա՜ր։

Պատանին գլխով արեց։

— Երկար,— կրկնեց Պառավը։— Ի՞նչ պայման ես առաջարկում, երիտասարդ։ Դու ինձ տալիս ես քսանչորս ժամ ջահելություն, իսկ ես քեզ տալիս եմ իմ թանկագին ժամանակի հազար միլիոն տարին։

— Մի՛ մոռացիր և իմ ժամանակի մասին,— ասաց պատանին։— Ես երբեք մենակ չեմ թողնի քեզ։

— Դու պառկա՞ծ կմնաս ինձ հետ։

— Իհարկե։

— Էհ, պատանի, պատանի։ Քո ձայնը շատ ծանոթ է ինձ։

— Նայիր ինձ։

Եվ պատանին տեսավ, ինչպես կողպեքի անցքից հանեցին բամբակը, ու մի աչք հայացքը գամեց իր վրա։ Եվ ժպտաց պատանին դաշտի արևածաղիկներին ու երկնային աստծուն։

— Ես կույր եմ, ես համարյա բան չեմ տեսնում,— լաց եղավ ծեր կինը։— Բայց մի՞թե Ուիլլի Ուինչեսթերն է այդտեղ կանգնած։

Պատանին չպատասխանեց։

— Բայց, Ուիլլի, դու ասես քսանմեկ տարեկան լինես, յոթանասուն տարի է անցել, իսկ դու բոլորովին չես փոխվել։

Պատանին սրվակը դրեց դռան առաջ, իսկ ինքը գնաց մի կողմ, կանգնեց խոտերի մեջ։

— Կարո՞ղ ես,— նա մի պահ լռեց,— կարո՞ղ ես ինձ այդքան ջահել դարձնել։

Պատանին գլխով արեց։

— Օ՜, Ուիլլի, Ուիլլի, մի՞թե դու ես իրոք։

Նա սպասում էր, նայելով անհոգ ու երջանիկ պատանուն, որի մազերի մեջ և այտերին խայտում էին արևի շողերը։

Անցավ մի րոպե։

— Դե, ի՞նչ ես մտածում,— հարցրեց պատանին։

— Սպասիր,— ասաց նա։— Թող մտածեմ։

Եվ պատանին զգաց, որ այնտեղ, տանը, նա հապշտապ թափ է տալիս, մաղում ողջ հիշողությունը, ինչպես ավազն են մաղում մանր մաղով, բայց թե հիշելու բան չկար՝ միայն մոխիր էր ու փոշի։ Զգում էր պատանին, որ այրվում են նրա քունքերը, իզուր է նա տակնուվրա անում հիշողությունը... մի հատիկ քար չկա ոչ մաղի մեջ, ոչ էլ մաղված ավազի։

«Անվերջ ու անեզր անապատ,— մտածեց պատանին,— և ոչ մի օազիս»։

Եվ երբ մտածեց այսպես, կինը ցնցվեց։

— Տարօրինակ է,— վերջապես շշնջաց նա։— Հենց հիմա հանկարծ ինձ թվաց, որ հազար միլիոն տարին քսանչորս ժամվա, մեկ օրվա դիմաց տալը շատ բարի, արդար և ճիշտ բան է։

— Այո, Կլարինդա,— ասաց պատանին։— Դու շատ ճիշտ ես։

Թրխկացին սողնակները, չրխկացին կողպեքները, և դուռը ճռռոցով բացվեց։ Մի ակնթարթ հայտնվեց ձեռքը, խլեց սրվակն ու անհետացավ։

Անցավ մի րոպե։

Հետո գնդացրային կրակահերթի պես տկտկացին ոտնաձայները։ Շրխկաց ետնամուտքի դուռը։ Վերևում շռինդով բացվեցին պատուհանները, և խլափեղկերը փուլ եկան խոտերի մեջ։ Ահա պառավը հասավ նաև ներքևի պատուհաններին։ Խլափեղկերը մի կողմ թռան տաշեղներ դարձած։ Փոշին ամպի պես դուրս թափվեց պատուհաններից։

Եվ վերջապես կրնկի վրա բացված դռնից դուրս թռավ դատարկ սրվակն ու ջարդուփշուր եղավ՝ զարկվելով քարին։

Եվ պատշգամբում հայտնվեց նա ինքը՝ արագ, ինչպես թռչուն։ Արևն իր ճառագայթները հեղեց նրա վրա։ Ասես բեմում լիներ կանգնած, ասես հենց նոր դուրս ճախրեց մթին կուլիսներից։ Հետո ցած վազեց աստիճաններով և բռնեց պատանու ձեռքերը։

Արահետով անցնող փոքրիկ տղան կանգ առավ ու աչքերը գամեց նրան, հետո սկսեց ետ֊ետ գնալ, լայն չռած աչքերը չկտրելով նրանից, մինչև որ անհետացավ։

— Ինչո՞ւ էր նա այդպես նայում ինձ,— ասաց Կլարինդան։— Ես գեղեցի՞կ եմ։

— Շա՛տ։

— Ուզում եմ ինձ տեսնել հայելու մեջ։

— Ոչ, ոչ։ Պետք չէ։

— Իսկ քաղաքում ես դուր կգա՞մ բոլորին։ Գուցե սա ինձ թվո՞ւմ է միայն։ Գուցե դու ինձ ձե՞ռ ես առնում։

— Դու աննման ես։

— Ուրեմն, ես գեղեցիկ եմ։ Ես ինքս էլ դա գիտեմ։ Իսկ այսօր երեկոյան բոլորը կուզեն ինձ հետ պարել։ Բոլոր տղամարդիկ, իրար հերթ չտալով, ինձ կհրավիրեն պարելու։

— Բոլորը, մեկ մարդու պես։

Եվ արդեն արահետի վրա, որտեղ բզզում էին մեղուները և խշխշում էին տերևները, նա հանկարծ կանգ առավ ու, նայելով պատանու դեմքին, որ հրաշագեղ էր ամռան արևի պես, հարցրեց.

— Օ՜, Ուիլլի, ես ուզում եմ, որ դու միշտ, միշտ քնքուշ լինես. և երբ ամեն ինչ վերջանա, և երբ մենք ետ կգանք այստեղ։

Պատանին նայեց նրա աչքերի մեջ և մատով դիպավ այտին։

— Այո,— ասաց նա քնքշորեն։— Այո։

— Ես հավատում եմ, ես հավատում եմ, Ուիլլի։

Ու նրանք վազեցին արահետով և անհետացան տեսողությունից, իսկ փոշին կախված մնաց օդում. դռները, փեղկերը, պատուհանները լայն բացված էին, և հիմա արևը կարող էր ներս թափանցել, թռչունները կարող էին բույն դնել այնտեղ և ձագեր հանել, ամառային չքնաղ ծաղիկների թերթիկները կարող էին թռչել հարսանյաց անձրևով և գորգի պես պատել սենյակներն ու դեռևս դատարկ անկողինը։ Եվ ամառային զով զեփյուռը ընդարձակ սենյակները լցրեց մի յուրահատուկ բուրմունքով, Սկզբի և Սկզբին հաջորդող առաջին ժամի բուրմունքով, երբ աշխարհը դեռ մաքուր է ու վճիտ, երբ շուրջբոլորը անդորր է ու լռություն, իսկ ծերության մասին ոչ ոք չի լսել անգամ։

Անտառում, ինչ֊որ տեղ, ինչպես արագ բաբախող սրտեր, կտկտացին ճագարների թաթիկները։ Հեռվում շչաց գնացքը և արագ֊արագ ու էլ ավելի արագ սլացավ դեպի քաղաք։

ԱՄԲՈՂՋ ԱՄԱՌԸ՝ ՄԵԿ ՕՐՈՒՄ

— Պատրա՞ստ եք։

— Այո՜։

— Հիմա՞։

— Շուտով։

— Իսկ գիտնականները ճի՞շտ են ասում։ Այսօր է լինելու, չէ՞։

— Նայի՛ր, էլի։ Կտեսնես։

Իրար խառնված, իրար սեղմված՝ ասես վարդերն ու խոտերը այգում, երեխաները մի մարդու նման հայացքներն ուղղել էին դուրս՝ փնտրելով ամպերի հետևում թաքնված արևը։

Անձրև էր գալիս։

Անձրևը յոթ տարի է՝ չէր կտրվում։ Հազար ու հազար օրեր գիշեր֊ցերեկ հորդում էր անձրևը, կաթիլները թմբկահարում էին տանիքներն ու աղմկում, հոսում էին ջրի շիթերը, և բյուրեղյա ցայտերի միալար զրնգոցն ընդհատվում էր միայն փոթորկի ոռնոցով և այնքան ուժեղ դղրդյուններով, ասես հսկայական ալիքներ էին բախվում ցամաքի կղզյակներին։ Անձրևը սրբում֊տանում էր հազարավոր անտառներ, և հազարավոր անգամներ դրանք կրկին աճում էին, որպեսզի կրկին ճզմվեն ջրերի ծանրության տակ։ Եվ դա շարունակվում էր անվերջ, քանի որ սկսած անհիշելի ժամանակներից՝ այդպիսին էր կյանքն այդտեղ՝ Վեներայի վրա։

Դասարանը լիքն էր երեխաներով, որոնց ծնողները եկել ու հաստատվել էին այդ մոլորակում՝ բնակեցնելու համար այդ խորթ, անձրևոտ աշխարհը։

— Կտրվու՜մ է, կտրվու՜մ է։

— Հա էլի, հա՜։

Մարգոն առանձին էր կանգնած՝ հեռու այդ բոլոր երեխաներից, ովքեր չէին էլ պատկերացնում, որ կար մի ժամանակ, երբ ամենուր միայն անձրև, անձրև ու անձրև չէր։ Նրանք բոլորն ինը տարեկան էին, և եթե անգամ յոթ տարի առաջ եղել էր այնպիսի մի օր, երբ արևը մեկ ժամով դուրս էր եկել ու ապշած աշխարհին ցույց էր տվել իր դեմքը, նրանք դա չէին հիշում։ Երբեմն նա գիշերով լսում էր, թե ինչպես են մյուս երեխաները քնի մեջ շուռումուռ գալիս՝ ինչ֊որ բան հիշելով, ու գիտեր, որ մյուսները երազ են տեսնում ու հիշում են ոսկի, կամ դեղին մատիտ, կամ այնքան մեծ մետաղադրամ, որ դրանով կարելի է գնել ողջ աշխարհը։ Նա գիտեր, որ մյուսներին թվում է, թե հիշում են մի ջերմություն, երբ ասես շիկնում է դեմքդ, շիկնում է ողջ մարմինդ, շիկնում են ձեռքերդ, ոտքերդ ու դողացող ափերդ։ Բայց հետո նրանք բոլորն արթնանում էին, և կրկին լսվում էր անձրևի անվերջ թակոցը, և թափանցիկ մարգարտահատիկները շարունակում էին շաղ գալ կտուրների, ծառուղիների, պարտեզների ու անտառների վրա, և երազները լքում էին նրանց։

Նախորդ ամբողջ օրը նրանք դասարանում կարդում էին արևի մասին։ Լսում էին, թե ինչքան դեղին է այն՝ իսկական լիմոնի նման, ու ինչքան տաք։ Իսկ հետո փոքրիկ պատմություններ ու բանաստեղծություններ էին գրում դրա մասին։

Ինձ թվում է՝ արևը մի ծաղիկ է,
Որ միայն մի ժամ է ծաղկում։

Սա Մարգոյի բանաստեղծությունն էր, որ նա կամացուկ կարդաց լուռ դասարանի առաջ, մինչ դրսում հորդում էր տեղատարափ անձրևը։

— Է՜, դա քո գրած չի,— գոռաց տղաներից մեկը։

— Իմ գրածն է,— ասաց Մարգոն։— Ես եմ գրել։

— Ուիլիա՛մ,— սաստեց ուսուցչուհին։

Բայց դա երեկ էր։ Իսկ հիմա անձրևը նոսրանում էր, և երեխաները խմբվել էին մեծ լուսամուտների դիմաց ու սեղմվել էին հաստ ապակիներին։

— Ուսուցչուհին ո՞ւր է։

— Հիմա կգա։

— Դե թող շուտ գա, թե չէ ամեն ինչ բաց կթողնի։

Անհամբերությունից վառվելով՝ երեխաները գնդակի պես ցատկոտում ու հոլի պես պտտվում էին տեղում։ Միայն Մարգոն էր քաշվել մի կողմ։ Նա շատ փխրուն աղջիկ էր, ու թվում էր, թե վաղուց, շատ վաղուց մոլորվել էր անձրևի մեջ, ու անձրևը սրբել էր նրա աչքերի կապույտը, շուրթերի կարմիրն ու մազերի ցորնագույնը։ Նա ասես հին ու փոշոտ ալբոմից պոկած խամրած լուսանկար լիներ, և այն հազվադեպ պահերին, երբ խոսում էր, ձայնը հազիվ էր լսվում։ Ու հիմա, միայնակ կանգնած, Մարգոն անձրևոտ ապակու միջից նայում էր դրսի թաց, աղմկոտ աշխարհին։

— Դո՞ւ ինչ ես նայում,— ասաց Ուիլյամը։

Մարգոն լուռ էր։

— Քեզ հե՛տ եմ խոսում։

Տղան հրեց նրան։ Բայց Մարգոն չշարժվեց, ուղղակի մի քիչ ցնցվեց ու վերջ։ Մյուսներն իրենց հեռու էին պահում նրանից ու նույնիսկ չէին էլ նայում վրան։ Մարգոն գիտեր, որ երեխաները խուսափում են իրենից։ Պատճառն այն էր, որ ինքը չէր ուզում այդ ստորգետնյա քաղաքի խուլ թունելներում խաղալ մյուսների հետ։ Եթե ինչ֊որ մեկը խփում էր նրան ու փախչում, ինքն ուղղակի կանգնած էր մնում, աչքերն արագ֊արագ թարթելով նայում էր հետևից ու չէր հետապնդում։ Երբ ամբողջ դասարանն ուրախ երգեր էր երգում երջանկության, կյանքի ու խաղերի մասին, ինքն հազիվ էր շարժում շուրթերը։ Եվ միայն այն ժամանակ, երբ երգերն արևի ու ամառվա մասին էին, Մարգոն կամացուկ երգում էր մյուսների հետ՝ հայացքը թաց լուսամուտներին հառած։ Իսկ իր ամենամեծ հանցագործությունն, իհարկե, այն էր, որ ինքն ընդամենը հինգ տարի առաջ էր եկել այդտեղ ու հիշում էր արևը, հիշում էր՝ ինչպես էր այն փայլում Օհայոյի կապույտ երկնքում, երբ ինքը չորս տարեկան էր։ Իսկ մյուսներն ամբողջ կյանքում ապրել էին Վեներայի վրա ու ընդամենը երկու տարեկան էին եղել, երբ վերջին անգամ երևացել էր արևը, և վաղուց արդեն մոռացել էին, թե ինչպիսին է այն, ինչ գույն ունի ու ինչքան տաք է։

Իսկ Մարգոն չէր մոռացել։

— Ոնց որ մե՜ծ մետաղադրամ լինի,— մի անգամ ասաց նա ու աչքերը կկոցեց։

— Սուտ ես ասում,— գոռացին երեխաները։

— Ու օջախի կրակի պես տաք է,— ասաց նա։

— Պոչով սուտ, դու ոչ մի բան էլ չես հիշում,— գոռացին մյուսները։

Բայց Մարգոն հիշում էր։ Եվ հիմա, մյուսներից առանձին կանգնած, նա լուռ նայում էր թրջված լուսամուտից դուրս։ Իսկ մի անգամ՝ մի ամիս առաջ, երբ երեխաներին տարել էին լողանալու, նա հրաժարվել էր մտնել ցնցուղի տակ, ու գլուխն առած ձեռքերի մեջ, ականջները պինդ սեղմած՝ ճչում էր՝ թող ջուրը չլցվի՜ գլխիս։ Ու դրանից հետո կամաց֊կամաց սկսել էր հասկանալ, որ ինքը տարբեր է մյուսներից, ու մյուսներն էլ էին զգում նույն բանն ու իրենց հեռու էին պահում։ Ասում էին, որ հաջորդ տարի հայրն ու մայրը Մարգոյին հետ են տանելու Երկիր, ու չնայած դա հազարավոր դոլարների կորուստ էր լինելու նրա ընտանիքի համար, պարզ էր, որ դա կյանքի պես կարևոր հարց է։ Եվ այդ բոլոր մեծ ու փոքր պատճառներով էլ երեխաներն ատում էին նրան։ Նրանք ատում էին նրա գունատ դեմքը, ասես ինչ֊որ բանի սպասող լռությունը, նիհարիկ մարմինն ու այն, որ նա գուցե վերադառնալու է Երկիր։

— Գնա՛ այստեղից,— տղան կրկին հրեց նրան։— Ինչի՞ ես սպասում։

Աղջիկն առաջին անգամ շրջվեց ու նայեց Ուիլյամին։ Ու աչքերում երևաց, թե ինքն ինչի է սպասում։

— Դու ի՞նչ գործ ունես այստեղ,— ջղայնացած ասաց տղան,— իզուր էլ սպասում ես, մեկ է՝ ոչ մի բան էլ չես տեսնելու։

Մարգոն անձայն շարժեց շուրթերը։

— Ոչ մի բա՛ն, ասում եմ,— գոռաց տղան,— քեզ խաբել ենք, ուղղակի ձեռ էինք առնում։— Նա շրջվեց մյուս երեխաների կողմ։— Այսօր ոչ մի բան էլ չի լինելու, չէ՞։

Բոլորը մի պահ զարմացած նայեցին նրան, ապա հասկացան ու սկսեցին ծիծաղելով գլուխները թափ տալ.

— Չէ՜, ոչի՜նչ, ոչ մի բա՜ն։

— Բայց ախր...— շշնջաց Մարգոն՝ անզոր հայացքն ուղղելով մեկից մյուսի վրա։— Ախր այսօր հենց այդ օրն է, գիտնականներն են ասել, իրենք պիտի իմանան, չէ՞, ախր արևը...

— Խաբել ենք, խաբե՜լ,— ասաց տղան ու հանկարծ կոպիտ բռնեց աղջկա ձեռքը։— Երեխեք, եկեք Մարգոյին փակենք խորդանոցում, քանի դեռ ուսուցչուհին չի եկել։

— Չէ,— ասաց Մարգոն՝ ընկրկելով։

Նրանք հարձակվեցին աղջկա վրա, բռեցին ու սկսեցին քաշքշել ու հրել։ Մարգոն դիմադրում էր, հետո աղաչում էր, հետո լաց էր լինում, բայց նրան քարշ տվեցին հետ՝ թունել, ու հետ՝ դեպի ամենահեռու սենյակը, ու հետո խորդանոց, ու հետո շրխկացրեցին ու կողպեցին դուռը։ Ապա, խորդանոցի դիմաց կանգնած, նայում էին, թե ինչպես է դուռը ցնցվում. Մարգոն բռունցքներով հարվածում էր դռանն ու ամբողջ մարմնով վրան էր նետվում։ Լսվում էին աղջկա խուլ ճիչերը։ Իսկ հետո նրանք ժպտալով շրջվեցին ու վերադարձան լուսամուտների մոտ՝ ճիշտ այն ժամանակ, երբ եկավ ուսուցչուհին։

— Պատրա՞ստ եք, երեխաներ.— ուսուցչուհին նայեց ժամացույցին։

— Այո՜,— պատասխանեցին բոլորը։

— Բոլո՞րդ եք այստեղ։

— Այո՜։

Անձրևը թուլանում էր։ Երեխաները հավաքվեցին հսկայական դռան դիմաց։

Անձրևը կտրվեց։

Ասես ձնահյուսների, փոթորիկների, մրրիկների ու ժայթքող հրաբուխների մասին պատմող ֆիլմի կեսից ինչ֊որ բան եղավ ձայնի հետ, բոլոր բարձրախոսները փչացան, ու աղմուկը նախ խլացավ, ապա լրիվ մարեց, լռեցին պայթյուններն ու դղրդոցներն ու որոտը, ու հետո ինչ֊որ մեկը դուրս քաշեց ժապավենն ու փոխարենը դրեց արևադարձային մի գեղեցիկ պատկեր, որ ոչ շարժվում էր, ոչ էլ՝ ցնցվում։ Աշխարհը շունչը պահեց։ Լռությունն այնքան ամենակուլ, այնքան անհավատալի էր, որ թվում էր՝ ականջներդ խցանված են, կամ լրիվ կորցրել ես լսողությունդ։ Երեխաները ձեռքերը տարան ականջներին։ Նրանք հեռացան իրարից ու մնացին առանձին֊առանձին կանգնած։ Ապա դուռը սահեց պատի մեջ, ու հանդարտ, ասես ինչ֊որ բանի սպասող աշխարհի բույրը լցվեց ներս։

Եվ դուրս եկավ արևը։

Արևը վառվում էր բրոնզագույն կրակով ու շատ մեծ էր։ Իսկ շուրջբոլորը շողում էր պայծառ, կապույտ երկինքը։ Իսկ հետո ջունգլիներն էլ ասես բոցավառվեցին արևի լույսից, և երեխաներն ուշքի եկան ու ճիչ֊աղմուկով վազեցին դուրս՝ դեպի ամառվա գիրկը։

— Շատ հեռու չգնա՜ք,— նրանց հետևից ձայն տվեց ուսուցչուհին։— Հիշում եք, չէ՞, ընդամենը երկու ժամ ունեք։ Թե չէ չեք հասցնի ծածկի տակ մտնել։

Բայց նրանք արդեն վազվզում էին դրսում, դեմքերը պարզում էին երկնքին ու զգում էին, թե ինչպես է արևը տաք արդուկի նման շոյում իրենց այտերը. հանում էին բաճկոններն, ու արևը այրում էր նրանց թևերը։

— Սա մեր բոլոր արևային լամպերից ավելի լավն է, չէ՞։

— Հազար անգամ ավելի լա՜վը։

Նրանք դադարեցին վազել ու կանգնեցին ջունգլիի մեջ, որ ծածկում էր ամբողջ Վեներան ու անդադար աճում էր՝ բուռն ու փարթամ, աճում էր՝ ասես աչքիդ առաջ։ Այն ասես ութոտնուկների վտառ լիներ, ու ծառերի հաստ ճյուղերը մսոտ շոշափուկների նման ձգվում էին դեպի երկինք, ալիք֊ալիք ճոճվում էին ու ակնթարթորեն ծաղկում՝ որսալով այդ կարճ գարունը։ Ծառերը ռետինի ու մոխրի գույնի էին, որովհետև երկար տարիներ արև չէին տեսել։ Դրանք քարերի գույնի էին, սպիտակ պանրի ու թանաքի գույնի, դրանք լուսնի գույնի էին։

Երեխաները ծիծաղելով փռվում էին ջունգլիի ներքնակի վրա ու լսում էին, թե ինչպես է այն իրենց տակ շնչում, շշնջում ու ճկվում՝ այնքա՜ն փափուկ ու այնքա՜ն կենդանի։ Նրանք վազվզում էին ծառերի տակ, սահում էին ու ընկնում, հրում էին իրար, պահմտոցի ու բռնոցի էին խաղում, բայց ամենից շատ նրանք աչքերը կկոցած նայում էին արևին՝ արցունքոտվելու չափ երկար, ու ձեռքերը պարզում էին դեպի երկնքի ոսկեգույն փայլն ու ապշեցուցիչ կապույտը, ու ներշնչում էին թարմությունն ու անվերջ լսում ու լսում էին լռությունը, որ հանդարտ ծովի նման պարուրում էր նրանց՝ անվրդով ու անշարժ։ Նրանք նայում էին ամեն ինչի ու վայելում էին ամեն ինչ։ Ու հետո կրկին ստորգետնյա բներից փախած գազանիկների նման սկսում էին վազվզել, աղմկել ու խաղալ։ Մի ամբողջ ժամ նրանք վազում էին ու չէին հոգնում։

Իսկ հետո...

Աղջիկներից մեկը շնչակտուր կանգ առավ ու ճչաց։

Բոլորը լռեցին։

* * *

Աղջիկը կանգնել էր բաց երկնքի տակ ու առաջ էր պարզել ափը։

— Նայեք,— ասաց նա ու ցնցվեց.— Նայեք։

Նրանք դանդաղ մոտեցան աղջկան։ Բաց ափի վրա՝ ամենամեջտեղում, անձրևի մեծ, կլոր կաթիլ էր։ Աղջիկը նայեց կաթիլին ու սկսեց կամացուկ լացել։ Երեխաները լուռ շրջվեցին դեպի երկինք։

— Վա՜յ...

Հատուկենտ սառը կաթիլներն ընկան նրանց քթերի, այտերի ու շուրթերի վրա։ Թանձրացող մառախուղի հետևում խամրում էր արևը։ Սառը քամի բարձրացավ։ Նրանք շրջվեցին ու սկսեցին քայլել դեպի իրենց ստորգետնյա տունը՝ անժպիտ ու անշշուկ։

Դղրդաց որոտը, ու վախեցած երեխաները փոթորկի բերանն ընկած տերևների նման իրար հերթ չտալով սլացան դեպի դուռը։ Կայծակը փայլեց տասը մղոն հեռվում, հետո՝ հինգ մղոն, հետո՝ մեկ, հետո՝ կես։ Երկինքը մի ակնթարթում խավարեց, ասես կեսգիշեր իջավ։

Նրանք մի պահ կանգնած մնացին ստորգետնյա քաղաքի շեմին՝ մինչև ջրի շիթերը սկսեցին հեղեղի նման թափվել ներքև։ Հետո փակեցին դուռն ու լուռ կանգնած լսում էին, թե ինչպես է դրսում խլացուցիչ աղմուկով հորդում անձրևը՝ ամենուր ու անվերջ։

— Ու հիմա էլի յոթ տարի՞։

— Հա, յոթ։

Հետո երեխաներից մեկը թույլ ճչաց.

— Մարգո՜ն։

— Ի՞նչ։

— Ինքը ախր դեռ խորդանոցում է, ախր դուռը կողպել էինք...

— Մարգո՜ն...

Նրանք մնացին տեղում սառած, ասես ինչ֊որ մեկը նրանց մեխել էր հատակին։ Նայեցին իրար ու փախցրեցին աչքերը։ Ապա հայացքներն ուղղեցին դուրս. լուսամուտից այն կողմ հոսում ու հոսում էր անձրևը՝ անվերջ ու անսպառ։ Ոչ ոք չէր համարձակվում նայել մյուսներին։ Բոլորի դեմքերը մռայլ էին ու գունատ։ Գլուխները կախ՝ նրանք նայում էին իրենց ձեռքերին ու ոտքերին։

— Մարգոն...

Վերջապես աղջիկներից մեկն ասաց.

— Դե՞։

Ոչ ոք չշարժվեց։

— Գնացինք,— շշնջաց աղջիկը։

Սառը անձրևի աղմուկի տակ երեխաները դանդաղ ուղղվեցին դեպի սրահի խորքը։ Փոթորկի ու որոտների դղրդոցի տակ միջանցքով թեքվեցին դեպի այն հեռավոր սենյակը։ Կայծակի կապույտ, ահարկու փայլը լուսավորում էր նրանց դեմքերը։ Նրանք կամաց մոտեցան խորդանոցին ու կանգնեցին դռան դիմաց։

Դռան հետևում միայն լռություն էր։

Դանդաղ, շատ դանդաղ նրանք բացեցին դուռն ու դուրս թողեցին Մարգոյին։

ՋՐԱՆՑՔԸ

Նրա հսկա քարե կամարները ձգվում էին ողջ երկրով մեկ։ Այն դատարկ էր դեռ, և քամին էր սուրում նրա անցուղիներով. մեկ տարի պահանջվեց կառուցելու համար՝ Հյուսիսի հողերից դեպի Հարավ։ «Շուտով,— ասում էին մայրերն իրենց երեխաներին,— շատ շուտով Ջրանցքի կառուցումը կավարտվի։ Այդժամ նրանք կբացեն հազար մղոն հեռու՝ Հյուսիսում գտնվող փականները, և սառը ջուրը կհոսի մեզ մոտ՝ դեպի մեր արտերը, մեր ծաղիկները, մեր լոգարանները և մեր սեղանները»։

Երեխաները հետևում էին՝ ինչպես է կառուցվում Ջրանցքը՝ քարը քարի վրա։ Այն երեսուն ոտնաչափ խոյանում էր դեպի երկինք՝ ամեն հարյուր մետրին ջրտարների դուրս ցցված երախներով, որոնք բարակ շիթերն ուղղելու էին դեպի տնամերձ ավազանները։

Հյուսիսում մեկ երկիր չէր. երկուսն էին։ Արդեն բազում տարիներ շառաչում էին նրանց թրերը և բախվում՝ վահանները։

Ջրանցքն Ավարտելու Տարում Հյուսիսի երկու երկրները միլիոն նետ արձակեցին միմյանց վրա և միլիոն վահան բարձրացրին՝ բյուր արևների պես փայլատակած։ Եվ աղաղակ բարձրացավ՝ նման հեռավոր ափից լսվող օվկիանոսի թնդյունի։

Տարվա վերջին Ջրանցքը պատրաստ էր։ Հարավի մարդիկ անձկորեն հարցնում էին. «Ե՞րբ է գալու ջուրը։ Մի՞թե Հյուսիսի պատերազմը մեզ ջրակարոտ կթողնի, մի՞թե մեր արտերը կմեռնեն»։

Սուրհանդակ եկավ՝ շնչակտուր։ «Պատերազմը սարսափելի է,— ասաց նա։— Անհավատալի կոտորած։ Ավելի քան հարյուր միլիոն մարդ է զոհվել»։

— Հանուն ինչի՞։

— Նրանք տարաձայնություններ ունեին՝ Հյուսիսի այդ երկու երկրները։

— Դա այն ամենն է, ինչ գիտենք։ Նրանք տարակարծիք են։

Ամենքը հավաքվեցին քարե Ջրանցքի պատերի ներքո։ Դեղնադրոշ մունետիկները սուրում էին դատարկ անցուղիների երկայնքով և գոչում. «Բերե՛ք սկահակներն ու սափորները, պատրա՛ստ պահեք ձեր արտերն ու ցելերը, բացե՛ք ծորակները, մո՛տ պահեք ջրամանները»։

Լցվող ջրանցքի հազարամղոն երկարությունը, և առաջ վազող սուրհանդակների բոկոտն շրմփոցը ջրուղու հատակին։ Տասնյակ միլիոնավոր մարդիկ՝ հավաքված եռացող գյուղերից, սպասում էին բաց ջրառների դիմաց՝ սափորները, կժերն ու փարչերը պարզած դեպի ջրտարների երախները, որոնցով քամին էր սուրում ունայնորեն։

«Գալի՛ս է»,— հազար մղոն ի վար շուրթեշուրթ փոխանցվեց խոսքը։

Եվ սաստիկ հեռավորությունից լսվեց սլացիկ ու սուրացող ձայն. հնչյուններ, որ արտաբերում է հեղուկը քարե պատերից ներս։ Սկզբում այն դանդաղ հոսեց, ապա՝ ավելի արագ, իսկ հետո ցած արշավեց դեպի Հարավի հողերը՝ բորբ արևի ներքո։

— Հասնո՛ւմ է։ Ամեն վայրկյան այստե՛ղ կլինի։ Լսե՛ք,— ասում էին մարդիկ։ Նրանք օդ բարձրացրին իրենց գավաթները։ Հեղուկն անցուղիներից թափվեց հողին, ջրտարներից՝ դեպի քարե լոգարանները, գավաթները, արտերը։ Դաշտերն ամբարեցին գալիք բերքը։ Մարդիկ լոգանք էին ընդունում։ Դաշտից դաշտ, քաղաքից քաղաք տարածվում էր երգեցողությունը։

— Բայց, մայրի՛կ...— մի երեխա բարձրացրեց իր գավաթն ու թափահարեց. հեղուկը ծուլորեն տարուբերվեց։— Սա ջո՛ւր չէ։

— Ձա՛յնդ,— ասաց մայրը։

— Այն կարմիր է,— ասաց երեխան,— և թանձր։

— Ահա օճառը, լվացվիր, հարցեր մի տուր ու լռիր,— ասաց մայրը։— Շտապի՛ր դաշտ, բա՛ց ջրտարները, բրի՛նձը տնկիր։

Դաշտերում հայրն ու երկու որդիները հրճվալից ծիծաղում էին։

— Եթե այսպես շարունակվի, մեզ հրաշալի կյանք է սպասվում։ Լի ամբարներ ու մաքուր մաշկ։

— Մի՛ անհանգստանա,— ասացին երկու որդիները,— Նախագահը բանագնաց է ուղարկում Հյուսիս՝ համոզվելու, որ երկու երկրները կշարունակեն տարակարծիք լինել։

— Ո՞վ գիտե, գուցե մի հիսուն տարի տևի պատերազմը։

Նրանք երգում ու ծիծաղում էին։

Իսկ գիշերը նրանք ամենքը երջանիկ անկողին մտան՝ ականջալուր Ջրանցքի հնչյուններին, որ լեցուն ու թանձր ծփում էր իրենց հողերով՝ առավոտին ընդառաջ։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Անբուժելի հիվանդ մարդու մահը բժշկական միջոցներով արագացնելը։

2 Բառացի՝ խնձորի կորիզ։

3 Վ. Շեքսպիր, «Մակբեթ», արար 1, տեսարան 1։

4 Նույն տեղում, արար 4, տեսարան 1։

5 Շեքսպիրի պիեսների հերոսներից։

6 Չարլզ Դիքենսի «Սուրբ Ծննդյան երգը» պատմվածքի հերոսներից։

7 Ոսկե թաս (իսպ.)։

8 Վիլամ Բաթլըր Յեյթս (1865֊1939) — իռլանդացի բանաստեղծ և դրամատուրգ։

9 Ջեյմս Ստիվընս (1882֊1950) — իռլանդացի բանաստեղծ և նովելիստ։

10 Նավապետ Աքաաբը՝ «Մոբի Դիքից»։

11 Դուբլոն (իսպ. doblón — կրկնակի) — իսպանական ոսկեդրամ, 2 էսկուդո արժողությամբ, որտեղից էլ ծագել է «դուբլոն» անվանումը։ Հատվել է 1566-1849 թթ.։

Ռեյ Բրեդբերի

Երկրացիները
(Պատմվածքներ)

Ray Bradbury

The Earth Men
(Short Stories)

Երևան — 2013