ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
վեպ

Աշխատասիրությամբ՝
Նունե Դիլանյանի

Երևան — 2016

ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Գրվել է Սոկրատ Հ. Թերզյանի
«Հաճընի ութամսյա դյուցազնամարտը»

ու

«Սլաքներ և դեմքեր»
գրքերի ընթերցման,

ինչպես նաև

Թերզյան ընտանիքի անդամների հետ
զրույցների հիման վրա

Ընթերցող և զրուցող՝
Նունե Դիլանյան

Յավրուհրատ
Երևան — 2016

ՀՏԴ 891.981 Թերզյան
ԳՄԴ 84Հ

Հրատարակվում է Արտաշես Թերզյանի հոգածությամբ
Խմբագիր՝ պատմ. գիտ. թեկնածու Հրանուշ Խառատյան

Դիլանյան, Ն.

Ընտանեկան պատմություն։ [Վեպ] / Ն. Դիլանյան, խմբ.՝ Հ. Խառատյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, սրբագրիչ՝ Ա. Առաքելյան, շապիկը՝ Մ. Դիլանյանի («Պատմություն», 2015), տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Յավրուհրատ, 2016.— 443 էջ։

Բանասեր Նունե Դիլանյանի աշխատասիրությամբ ստեղծված այս վեպի հիմքում ընկած են Հաճընում ծնված, քաղաքի անկումից հետո հրաշքով փրկված և կյանքի մեծ մասը Բուենոս Այրեսում անցկացրած՝ Սոկրատ Թերզյանի հուշերը, մասնավորապես՝ նրա «Հաճընի ութամսեայ դիւցազնամարտը» (Աթէնք, 1937) և «Սլաքներ եւ դէմքեր» (Պուէնոս Այրէս, 1956) վիպակները։

ԳՄԴ 84Հ

eISBN 978֊9939֊0֊1802֊7

© Ս. Թերզյան, 1937֊1956

© Ն. Դիլանյան, 2016

© Յավրուհրատ, 2016 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Էլեկտրոնային այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

A Family Story by Nouneh Dilanyan

Copyright © 1937֊1956 by S. Terzian

Copyright © 2016 by N. Dilanyan

Copyright © 2016 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

Life is no ‘brief candle’ to me. It is sort of a splendid torch which I have a hold of for the moment, and I want to make it burn as brightly as possible before handing it over to future generations.1

George Bernard Shaw

* * *

Երևան, 10 մարտի, 2014թ.

— Արտաշես2, արի սկսենք հիմնական հարցից. Սոկրատ Թերզյանի գիրքը արդեն կա, եթե որևիցե մեկը ցանկություն ունենա, կարող է կարդալ։ Ի՞նչը ստիպեց քեզ նորից անդրադառնալ ընտանիքիդ պատմությանը։

— Գիտես, ես միշտ հետաքրքրվել եմ Հաճընով3, փորձել եմ այդ շրջանի մասին գրքեր գտնել։ Մի քանիսը գտել եմ, բայց դրանք հիմնականում հասցեագրված են մասնագետներին. չոր փաստեր են, իրադարձությունների համադրում, վերլուծություն կամ վերլուծության փորձ։ Մի խոսքով, լայն ընթերցողի համար չեն։ Հետո ձեռքս ընկավ Սոկրատ Թերզյանի գիրքը։ Սոկրատը մեծ հորեղբայրս էր, այսինքն՝ պապիս եղբայրը։ Սա էլ մի ուրիշ խնդիր ուներ՝ արևմտահայերենը, ուղղագրությունը, վերամբարձ ոճը։ Մյուս կողմից, Հաճընի ինքնապաշտպանության պատմությունն այնքան հետաքրքիր է, որ ափսոս կլինի, եթե այն քչերն իմանան։ Իհարկե, հետաքրքրությունս հիմնականում պայմանավորված է նրանով, որ նախնիներս հաճընցի են, բայց նոր գիրք հրատարակելու ավելի կարևոր պատճառ ունեմ. ջարդել շատերիս գիտակցության մեջ արմատացած կարծրատիպերը, ցույց տալ, որ հարյուր տարի առաջ հայերը ոչ միայն կոտորվել են, քշվել են, մորթվել են, այլև խիզախության և ազատասիրության ապշեցուցիչ օրինակներ են ցույց տվել։ Սոկրատի գիրքը հենց այդ մասին է, բայց ոճը...

— Ոճին քիչ ուշ կանդրադառնանք։ Հիմա ուրիշ հարց ունեմ։ Սովորաբար, երբ գերդաստանները որևէ առիթով հավաքվում են, ընկնում են հիշողությունների գիրկը, տխրում, ուրախանում, կենաց խմում, ջերմանում։ Ու բոլոր ընտանիքներում հիշողության գլխավոր կրողը կա։ Ձեր ընտանիքում դա ո՞վ է։

— Ժամանակին տատիկս էր, թեև հաճընցի չէր։ Արտաշես պապս չէր սիրում խոսել այն տարիների մասին։ Դե գիտես... խորհրդային կարգեր, ինքը արտասահմանցի էր, արտասահմանում ազգականներ ուներ։ Իսկ տատիկս խոսում էր, սիրում էր պատմել, վերհիշել իրենց երիտասարդության տարիները։ Բայց տատիկս արդեն չկա, իսկ հիմա դժվարանում եմ ասել, թե դա ով է։ Երևի ընտանիքի պատմության հարցում ամենամեծ հեղինակությունը Հակոբ հորեղբայրս է։ Համենայն դեպս, եթե ինչ֊որ բան եմ ուզում ճշտել, նրան եմ դիմում։

— Լավ, դա շատ կարևոր է, որովհետև մեր գիրքը չի կարող դառնալ Սոկրատ Թերզյանի գրքի կրկնությունը։ Այն լինելու է Հաճընի մասին, երեկվա ու այսօրվա մասին, սփյուռքահայի ու հայաստանցու մասին, նաև Սոկրատի ու Հակոբի գրքերի մասին։ Հիմա գանք ոճին ու կառուցվածքին։ Մի պահ մտքովս անցավ համադրել Սոկրատի նկարագրությունները ավելի ուշ լույս տեսած հետազոտությունների հետ և գուցե տալ դրանք որպես «լուսանցքային» նյութ, բայց տեսա, որ բոլոր այդ գրքերում կամ հոդվածներում որպես աղբյուր տրվում են ժամանակակիցների, այդ թվում նաև մեծ հորեղբայրներիդ՝ Հակոբի ու Սոկրատի հուշերը4։ Իրականում, թերևս, հենց այդ հուշերն են ամենահավաստի փաստաթղթերը, որքան էլ դրանք աչառու կամ զգացմունքային թվան։ Հենց դա էլ թելադրեց գրքի ոճը, եթե մի բառով ասեմ՝ պարզ, այսինքն այնպես, ինչպես, գոնե իմ կարծիքով, կխոսեին իրենց կյանքի տարբեր դրվագները վերհիշող ընտանիքիդ անդամները։

— Արևմտահայերե՞ն է լինելու։

— Չէ, միայն ծայրահեղ անհրաժեշտության դեպքում։

— Համաձայն եմ, ինքս էլ եմ դժվարությամբ հասկանում արևմտահայերենը։ Ճիշտն ասած, առայժմ լավ չեմ պատկերացնում ասածդ։ Իհարկե մտածել եմ, թե ինչ գիրք կուզենայի տեսնել։ Երևի, թեթև ոճով գրված, բայց լուրջ բաների մասին պատմող։ Շատ եմ սիրում պատմական փաստերի հիման վրա գրված գեղարվեստական գրքերը, որոնք արկածային բաղադրիչ ունեն, ինտրիգ ունեն։

— Ինտրիգ կա, մի քիչ հայավարի, բայց կա։ «Խուճուճ» ինտրիգ չկա, ինտրիգը մի գծով է զարգանում, արկածային լաբիրինթոսներ չկան, ամեն ինչ շատ ավելի պարզ է։ Մի խոսքով, ինքդ կտեսնես։ Բայց մի խոստովանություն պետք է անեմ։ Գիտես, որ որևէ վերարտադրվող տեքստ չի կարող զերծ մնալ վերարտադրողի մոտեցումից։ Ես որոշեցի ոչ միայն չթաքցնել դա, այլև ի ցույց հանել, այսօրվա հայաստանցու աչքերով ու լեզվով տալ մի ընտանիքի հարյուրամյա պատմությունը, որի սկիզբն ու վերջը կռահելի են, թեև գրքից դուրս են մնում։ Մի խոսքով, տեղ֊տեղ ընդմիջելու եմ տեքստը այս կամ այն հատվածի վերաբերյալ առաջացած սեփական մտքերով, ընդ որում այդ մտքերը ոչ այնքան բառերով են արտահայտվելու, որքան նյութը մատուցելու ձևով։ Գրքերի տերը դու ես, վերջնական որոշումը կայացնելու համար ուզում եմ ստանալ քո թույլտվությունը։

— Գիտես, այդ գրքերն արդեն ոչ միայն իմն են, այլև քոնը։ Ինչ ուզում ես, արա։

— Դե ուրեմն, ժամանակ առ ժամանակ նստելու ենք խոսենք։ Հիմիկվանից ասում եմ, որ այդ զրույցներն էլ եմ մտցնելու գրքի մեջ։

— Մենակ ես ու դո՞ւ ենք զրուցելու։ Չէ, էլի մարդ բեր...

— Տեսնենք, եթե ստացվի, կբերեմ...

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

ՍՈԿՐԱՏԻ ՆԱԽԱԲԱՆԸ

Աթենք, 1937թ.

1920թ. հոկտեմբերի 15֊ին հայկական Հաճընը վերացավ։ 6000 հայ բնակիչներից փրկվեցին միայն 365֊ը, և այդ փրկվածներից մեկը ես էի։ Անունս Սոկրատ է, ազգանունս՝ Թերզյան։ Ծնվել եմ Հաճընում։ Այնտեղ են անցել մանկությանս ու պատանեկությանս տարիները։ Այնտեղ են մնացել ամենաերջանիկ ու ամենասարսափելի հուշերս, դպրոցական ու մարտական ընկերներս, նահատակված ընտանիքս։ Այնտեղ է պետք փնտրել այս գիրքը գրելու դրդապատճառը։

Անթերի աշխատանք ներկայացնելու որևէ հավակնություն չեմ ունեցել։ Չփակվող վերքերիս ցավը մի փոքր թեթևացնելու հույսով պարզապես փորձեցի կարողություններիս սահմաններում ամփոփել հուշերս։

Թվում էր թե վեց հազար նահատակներին նվիրված այս հուշարձանը գուրգուրանքի և գնահատանքի առարկա կդառնա և կդրդի Հաճընի նահատակների հիշատակով երդում տված մեր ունևորներին սատարել գրքի հրատարակմանը։

Սակայն ցավով պետք է նշեմ, որ հայրենակիցներիցս ոմանք չընդունեցին գիրքս, համարեցին այն Հաճընի ընդհանուր պատմությունը գրելու հավակնոտ քայլ։ Մինչդեռ երբեք այդպիսի մտադրություն չեմ ունեցել, գիտակցելով, որ նման աշխատանքը հատուկ հմտություն ու գիտելիք է պահանջում։

Ինչևիցե, տարիներ շարունակ գիշեր ու ցերեկ ինձ տանջող տենչն այսօր իրականացված եմ տեսնում, և դա չի կարող չուրախացնել ինձ։ Տարիներն անցնում֊գնում են, սակայն ինձ համար կարծես երեկ էր, որ միասնաբար կռվեցինք, ջարդեցինք ու ջարդվեցինք, սով ու ծարավ տեսանք, եղունգներով խրամատներ փորեցինք ու հենց այդ խրամատներում էլ թաղվեցինք։

Ամեն ինչ դարձավ երազ...

Երազ դարձան իմ քաջ, հպարտ, աննկուն, համառ ու վերին աստիճանի նախանձախնդիր, բարեկամի հանդեպ վեհանձն, թշնամու հանդեպ՝ անողոք, ընտանիք սիրող, աշխատանք սիրող, հող սիրող, արհեստ սիրող, ուսում սիրող, ազատություն սիրող հայրենակիցները։

Երազ դարձավ հարազատ քաղաքս, իր փլատակների տակ թողնելով վեց հազար նահատակների ոսկորները։

Իմ պաշտելի հաճընցիներ, այս երկովս գալիս եմ բոլոր վերապրածների անունից գլուխ խոնարհելու ձեր առջև։

Բոլորդ այստեղ եք, կողքիս, աչքիս առաջ, ոչ մեկիդ դիմագծերը չեն խամրել, ոչ մեկիդ արարքը չի մոռացվել։

Բոլորդ այստեղ եք, բայց առաջին շարքում աննման ընտանիքս է՝ հայրս, մայրս, քույրերս ու եղբայրներս։ Առաջին հերթին նրանք են իմ Հաճընը ու նրանց եմ տալու գրիչս, որ խոսեն, պատմեն, հիշեն...

Հակոբի, Պետրոսի, Տիրանի, Սոկրատի և Արտաշեսի հայրը՝ Հարություն Թերզյանը ծնվել է 1853թ֊ին Հաճընում։ Տեղի վարժարանը ավարտելուց հետո նշանակվել է կառավարչատան գանձապահ, այնուհետև ավելի քան 15 տարի Բարձրագույն դատարանի և 18 տարի Մեջլիսի վարչակազմի անդամ է եղել։ Մի քանի անգամ իբրև ամբաստանյալ դատապարտվել է թիապարտության, սակայն կաշառքի միջոցով ազատվել է։ Այնուհանդերձ իր կարողությունների և արդարամտության շնորհիվ գնահատվել է թուրք կառավարության կողմից և պարգևատրվել է 4֊րդ կարգի «Մեջիթիե» շքանշանով, հատուկ սրով և պատվոնշանով։

1914թ. Հաճընի ու Վահկայի5 թուրք և հայ բնակչության կողմից ընտրվել է Ադանա նահանգի Ընդհանուր ժողովի անդամ։ 1918թ. տարագրության շրջանում Կիլիկիայի Տ. Սահակ կաթողիկոսի թելադրությամբ և ներքին գործերի նախարարության հավանությամբ ընտրվել է Կ. Պոլսի և Երուսաղեմի Միացյալ Պատրիարքության Խառը Սինոդի անդամ։

Հոկտեմբերի 15֊ին, Հաճընի անկման օրը, անձնասպան է եղել։ 1920֊ին Հարություն Թերզյանը 67 տարեկան էր։

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՊԱՊԸ

— Արթի՛ն, Արթի՛ն աղա։

— Կարապետ, մի տես ով է։

— Ավագ աղան է։

— Դե գնա, ներս թող... Ավա՞գը... չէ, սպասիր, ես ինքս կիջնեմ, կույր մարդ է, հարգել է պետք։

— Արթի՛ն աղա, չե՞ս լսում...

— Լսում եմ, լսում եմ, ներս արի, ի՞նչ ես փողոցով մեկ ձայնդ գլուխդ գցել։ Բարձրացիր սուրճ խմենք, նարդի խաղանք։

— Կբարձրանամ, եթե խոստանաս, որ լակոտիդ ականջները կքաշես։

— Լակո՞տ, ի՞նչ լակոտ։

— Սոկրատ լակոտիդ, ոչ շնորհք ունի, ոչ ամոթ, ոչ մեծ գիտի, ոչ փոքր...

— Սպասիր, սպասիր, ի՞նչ է արել Սոկրատը։

— Ես չեմ ասի, թող ինքը պատմի, բայց խոստացիր, որ ականջները կքաշես։

— Եթե քաշելու են, կքաշեմ, բա ինչ կանեմ... Լավ, ներս արի։

— Չեմ կարող, գործեր ունեմ, իսկ դու չմոռանաս...

— Չեմ մոռանա... Կարապետ, գնա Սոկրատին կանչիր։

— Որ կանչեմ, ի՞նչ ես անելու, աղա։

— Քո գործը չի, քո գործը գնալն ու կանչելն է։

— Գնում եմ, աղա...

Քթիս տակ ծիծաղելով մտա տուն։ Հիմա գնալու է նախազգուշացնի, որ Ավագ աղան եկել բողոքել է։ Տեսնես, ա՞յս անգամ ինչ է արել այդ անպիտանը։ Բերանը փակ պահել չգիտի, մի օր գլխին փորձանք է բերելու։

— Կանչե՞լ ես, հայրիկ։

Վախեցած է, ուրեմն ճիշտ էի, Կարապետը նախազգուշացրել է։

— Կանչել եմ, տղաս, ներս արի, նստիր, մի քիչ զրուցենք։

Զարմացավ։ Չէր սպասում, որ հանգիստ եմ խոսելու։

— Ինչի՞ մասին, հայրիկ։

— Դու նստիր, նստիր, վաղուց է չենք խոսել։ Մի ասա տեսնեմ, լա՞վ ես սովորում, դպրոցում խնդիրներ չունե՞ս։

Ուրախացավ.

— Չէ, հայրիկ, չունեմ։

— Ո՞ր առարկան ես սիրում։

— Պատմությունը։

— Լավ է, Հաճընի պատմությունը գիտե՞ս։

Ավելի ուրախացավ.

— Իհարկե գիտեմ։ Կուզե՞ս պատմեմ։

— Պատմիր, տեսնեմ։

Ոտքի կանգնեց, ձգվեց.

— Բագրատունյաց հարստության կործանումից հետո հայերը գաղթում են դեպի Արևմուտք, դեպի Տավրոսի բարձունքները՝ Կիլիկիայում ապաստան գտնելու հույսով։ Հաստատվում ու աստիճանաբար հզորանում են։ Բյուզանդացիները դավադրաբար սպանել էին Բագրատույնյաց վերջին՝ Գագիկ թագավորին, և նրա արյունակիցներից մեկը՝ քաջասիրտ Ռուբեն իշխանը, իր թագակիր ազգականի անարգման վրեժը լուծելու նպատակով միանում է տեղի հայ իշխանների հետ, վռնդում է հույներին և այստեղ նոր իշխանություն հաստատում, որն իր անունով անվանում է Ռուբինյան... Ի՞նչ, հայրիկ, սխա՞լ եմ պատմում։

— Սխալ չես պատմում, բայց չոր ու ցամաք ես պատմում։ Դպրոցում չես, ես էլ քո ուսուցիչը չեմ, գնահատական չեմ դնելու...

— Լավ, հայրիկ, հասկացա։

Նստեց.

— Այդ ժամանակ Հաճընը արդեն գոյություն ուներ...

— Որտեղի՞ց գիտես։

— Որպես հայկական գյուղ Հաճընը սկսել է հիշատակվել միայն 16֊րդ դարում, սակայն մենք երբեք չենք կասկածել, որ Կիլիկիայի թագավորության օրոք այստեղ հզոր ռազմական կայան է եղել...

— Չէ, չհամոզեցիր։

— Դե տես. Վահկան, որ մինչև Լևոն Մեծի Տարսոնում թագավոր օծվելը Ռուբինյան իշխանության կենտրոնն էր, Հաճընից ընդամենը 9 ժամ հեռավորության վրա է...

— Հետո՞։

— Երբ Ռուբեն Ա֊ն 1098թ. որոշեց իր իշխանության հիմքերը դնել Վահկա բերդում և այն դարձնել մայրաքաղաք, նա պետք է մտածեր Վահկան հյուսիսի հետ կապող կիրճը պաշտպանելու մասին, իսկ դա հնարավոր չէր լինի Հաճընը շրջանցելով։

— Արդեն սկսում ես համոզել։

Ոգևորվեց, վեր թռավ։

— Լավ, աշխարհագրական դիրքը մի կողմ դնենք, եկեղեցու մոտ պահպանված բերդը չի՞ համոզում քեզ, բերդի ամբողջ շրջակայքը չի՞ համոզում քեզ։ Մի խոսքով, չգիտեմ, թե ով ինչ է ասում, բայց Հաճընը հայկական բնակավայր է եղել։

Ժպտացի։

— Լավ, անցիր առաջ։

— Կիլիկյան իշխանության տապալումից հետո Հաճընը կարողացել է պահպանել իր ինքնությունը, լեզուն և սովորույթները...

— Ինչի՞ շնորհիվ։

— Երևի լեռների գրկում մեկուսացած լինելու շնորհիվ, և հետո, մենք միշտ էլ համառ ենք եղել, իսկ դաշտայինները կորցրել են լեզուն և սովորույթները։ Անգամ արքայանիստ ու եպիսկոպոսանիստ Սիսը չի կարողացել դիմադրել արաբների ու թուրքերի ազդեցությանը և աստիճանաբար այլասերվել է։

— Անցիր Գոզաններին։

— Գոզանների մասին շատ բան չեմ կարող պատմել, դեռ չենք անցել։ Գիտեմ, որ թրքախոս էին, կրոնով՝ մահմեդական, որ 14֊րդ դարում եկել են այս կողմերը, կարողացել են գրավել Հաճընը ու ձեռքի տակ պահել Սիսը, Վահկան, Ռումլուն6 և այլ մեծ ու փոքր բնակավայրերը։ Սրանք կախված չէին Օսմանյան իշխանություններից. միայն ժամանակ առ ժամանակ թեթև հարկ էին վճարում, որը մնում էր տեղի գավառապետերի քսակներում և չէր հասնում Կ. Պոլիս...

— Այդքա՞նը։

— Չէ, կարծեմ 1865֊ի հունիսին Օսմանյան տերությունը բանակ է ղրկում Գոզանների դեմ։ Չեմ հիշում, թե ով էր առաջնորդում զորքը...

— Տևրիշ Փաշան ու հաճընցի Մկրտիչ Բայրամյանը։

— Կպատմե՞ս շարունակությունը։

— Թե ուզում ես, կպատմեմ։ Ուրեմն փաշան նախ քշում է դեպի Հայի լեռ, կամ թուրքերի լեզվով՝ Գյավուր Դաղ ու Ջևդեթ էֆենդիի հետ միասին գրավում, տերության հպատակ դարձնում տեղի բնակիչներին։ Գավառները բարեկարգում, հարկ եղած պաշտոնյաներին նշանակում ու իր բանակով շարժվում է դեպի Սիս։ Ճիշտ նույն ժամանակ Սեբաստիայի և Ազիզիեի7 կողմից մի զորավոր և բազմաքանակ բանակ Իսմայիլ Փաշայի առաջնորդությամբ առաջանում է դեպի Գոզանյան լեռները։ Գալիս, կանգ են առնում Մաղարա կոչված դաշտում։ Գոզաններն այդ ժամանակ տեղափոխված են լինում իրենց ամառանոցային վայրը։ Երբ լսում են բանակի մոտենալու մասին, վերջապես գլխի են ընկում, որ իրենց վերջը եկել է։ Իրար են անցնում, շտապ ամառանոց են կանչում իրենց ձեռքի տակ եղած գյուղապետերին։ Մերոնց էլ չեն մոռանում. իմաց են տալիս, որ Հաճընի առաջնորդը ներկայանա, հետն էլ բերի այդ պահին Հաճընում գտնվող Մարաշի նախկին առաջնորդին։ Պահանջում են, որ բոլորը հավատարմության երդում տան։

Սոկրատը շունչը պահած լսում էր։

— Տալի՞ս են։

— Սպասիր, մի շտապիր։ Առաջնորդը վերադառնում է Հաճըն ու փորձում է կապվել Իսմայիլ փաշայի հետ։ Նախ մի քանի հովիվների է ուղարկում փաշայի մոտ, իսկ հետո՝ մեծ թվով հաճընցիների։ Այդ օրերին տեղի Առաջնորդը Հաճընում չէր, գնացել էր Սուրբ Հակոբ վանքի արտերը հնձել տալու։ Իսմայիլը, հեռադիտակով տեսնելով Առաջնորդին, իսկույն նրա մոտ է ուղարկում Մարտիրոս անունով մեկին՝ Նորին Գերապատվությանը իր մոտ հրավիրելու։ Առաջնորդը մերժում է։ Հաջորդ օրը, երբ Պետրոս եպիսկոպոսը դարձյալ հսկում էր մշակների աշխատանքը, Իսմայիլ փաշան նրա մոտ է ուղարկում շրջակա գյուղերի հովիվներին և նոր տեսակցություն առաջարկում, բայց Սրբազանը պատասխանում է, որ առանց Հաճընի երևելի անձանց հետ խորհրդակցելու չի կարող փաշայի խնդրանքը բավարարել։

Իսմայիլ փաշան հրամայում է, որ Մաղարայի գյուղաքաղաքների բնակիչները դադարեցնեն աղ ու ցորեն ուղարկել լեռնեցիներին։ Հաճընցիները լուր են հասցնում գոզաններին ստեղծված խղճալի իրավիճակի մասին և օգնություն խնդրում։ Հաջի բեյ Գոզանը ստիպված գալիս է Հաճըն, որ հորդորի տեղի բնակիչներին հավատարիմ մնալ իրեն և չհպատակվել օսմաններին։ Ժողովում է մարդկանց, քաղցր֊մեղցր խոստումներ տալիս, շոյում֊փայփայում, բայց մերոնք պատասխանում են, որ չեն կարող չհանձնվել, քանի որ հունձքի ժամանակն է և եթե մենք լքենք մեր արտերը, կզրկվենք ապրուստի միջոցներից։ Հաջի բեյը զայրանում, թողնում գնում է։

Ժողովուրդը ահ ու սարսափով սպասում է, թե ինչ է լինելու այս ամենի վերջը։ Սրբազանը հավաքում է մեծերին խորհուրդ անելու համար։ Հենց այդ ժամանակ լուր է գալիս, թե իբր Հաջի բեյը փոխել է իր մտադրությունը և պատրաստվում է հանձնվել։ Հաջորդ օրը առավոտյան մուֆթին և մի քանի երևելի թուրքեր գալիս են Ս. Հակոբ վանք և Առաջնորդի հետ խորհրդակցելուց հետո որոշում են անձնատուր լինել Իսմայիլ փաշային։ Հաջի բեյը անմիջապես միանում է նրանց։ 1865֊ի հուլիսի 10֊ին պատվիրակությունը մեկնում է Իսմայիլ փաշայի մոտ։ Իսմայիլ փաշան պատվով ընդունում է նրանց և համոզում օր առաջ հպատակվել Օսմանյան տերությանը։ Պատվիրակությունը ընդունում է առաջարկը ու վերադառնում է Հաճըն։ Այսպես սովի վտանգը նահանջում է, գյուղերի կապն էլ վերականգնվում։

— Տեսնում եմ, գոզանների դիմադրությունը երկար չի տևել։

— Սխալվում ես։ Չեն հասցնում մարդիկ շունչ քաշել, նոր լուր է տարածվում, թե Գոզանները պատրաստվում են կրակի տալ Հաճընը։ Այս լուրը ահավոր իրարանցում է առաջացնում, մարդիկ գիշերներ են լուսացնում, խելք խելքի տալիս, ելքեր փնտրում։ Ոմանք իրենց կահկարասին գետնափոր վայրեր են տեղափոխում, մյուսները լքում են իրենց տները՝ վերահաս հրդեհից փրկվելու համար։ Լուրը հասցնում են Իսմայիլ փաշային։ Փաշան կատաղում ու անմիջապես հարյուրապետ է ուղարկում Հաճըն։ Այսպես Օսմանյան կառավարության առաջին պաշտոնյան ոտք է դնում մեր քաղաք։ Այսպես վավերացվում է քաղաքի փոխանցումը Օսմանյան իշխանություններին։ Հարյուրապետը մեկ շաբաթ մնալուց հետո վերադառնում է բանակատեղին, իսկ նրանից հետո Հաճըն է գալիս Աբդուլլահ անունով հազարապետն ու արդեն հաստատվում քաղաքում։ Հաճընի շրջակա գյուղերի թուրք բնակիչներն էլ են հպատակվում Օսմանյան տերությանը։

Դրանից հետո Իսմայիլ փաշայի բանակը տեղափոխվում է Ռումլու։ Առաջնորդն այցելում է նրան, Իսմայիլը գոհ է մնում ու առաջարկում է մի քանի ազգային ջոջերի հետ մեկնել Սիս, Տևրիշ փաշայի մոտ։ Հավաքվում գնում են։ Տևրիշը նրանց մեծ պատիվ է տալիս, վեց օր մնում են փաշայի մոտ, հանդիպում են այլևայլ պաշտոնյաների հետ ու վերադառնում են Հաճըն։ Վերադարձի ճանապարհին նրանց է միանում Ալի բեյ անունով թուրք պաշտոնյան, որ գնում էր Հաճըն բնակչության մարդահամարը նախապատրաստելու։

Իսմայիլ փաշան իր բանակով գնում է Վահկա, իսկ մի քանի օր անց նրան միանում է Տևրիշ փաշան, Սիսից իր հետ բերելով ձերբակալված Յուսուֆ աղա Գոզանին՝ Հաճընի երբեմնի կառավարչին։

Երկու փաշաները երկար խորհրդակցում են, թե ինչպես Հաճընում հաստատեն Օսմանյան պետության օրենքները։ Հետո էլ անցնում են գոզանների գերդաստանի բախտը որոշելուն. Յուսուֆին իր ընտանիքով հանձնում են հազարապետ Օսման էֆենդիին՝ Սեբաստիա աքսորելու համար։ Ճանապարհին Յուսուֆը սուտ հիվանդ է ձևանում, որ մնա մոտակա գյուղերից մեկում։ Գիշերը շրջակա գյուղերի բնակիչները վրա են տալիս, փախցնում են Յուսուֆին, քաշվում են լեռները ու նորից պարզում անկախության դրոշը։

Յուսուֆի փախուստը իմանալուն պես Իսմայիլ փաշան պաշտոնանկ է անում Հաջի բեյ Գոզանին ու նրա փոխարեն նշանակում է Հուսեյն էֆենդիին։ Հաճընցիները զինվում, գնում են ապստամբին սպանելու։ Յուսուֆը իր մի քանի ընկերների հետ գյուղից գյուղ է շրջում, գրգռելուվ բնակիչներին։ Վերջապես հերթական գյուղում տեղացիները հարձակվում են Յուսուֆի վրա, ձեռքերն ու ոտքերը կապում։ Հավատարիմ գյուղացիները փորձում են ազատել նրան, բայց հաջողության չեն հասնում։ Ձերբակալման լուրը հասնում է Հաճըն։

Երբ Յուսուֆին բերում հասցնում են Հաճըն, Հուսնի փաշան ասում է Յուսուֆի որդի Ալիին.

— Դու հորիցդ հավատարիմ եղար, ուրեմն հորիցդ վեր կբազմես։

Հետո, դառնալով Յուսուֆին, շարունակում է.

— Քո պատճառով մենք ահագին վնասներ կրեցինք, մի՞թե չգիտեիր, որ Օսմանյան տերությունը չի ներում ապստամբներին։

Յուսուֆը պատասխանում է.

— Տե՛ր իմ, ես հանցանք չունեմ, գյուղացիներն էին, որ ինձ զինվորների ձեռքից փախցրին ու ստիպեցին գնալ իրենց հետ։

— Մի դրան տես։ Եվ ինչ, ներո՞ւմ է։

— Շատ անհամբերն ես, Սոկրատ։ Ոչ, չի ներում։ Երեք օր անց Յուսուֆին սպանում են, դիակը չորս ամիս փոսի մեջ պահելուց հետո թաղում են մզկիթի բակում, իսկ Ալի բեյին ուղարկում են Սեբաստիա՝ իր ընտանիքի մոտ։ Այնտեղից արդեն բոլոր Գոզաններին տեղափոխում են Կ. Պոլիս։

Հաճընի բնակչության մարդահամարի ցուցակները կազմելուն պես կառավարությունը սկսում է հարկուտուրք պահանջել։ Հաճընցիները խնդրում են, որ իրենց մեկ տարվա հետաձգում շնորհվի, քանի որ տարին շատ ծանր է եղել։ Իսմայիլ փաշան խիստ բարկանում է, մերժում է խնդրանքը, ծեծել ու բանտարկել է տալիս մարդկանց։ Տևրիշ փաշայի բանակն առաջնորդող Մկրտիչ աղա Բայրամյանը որոշում է մի քանի աղաների հետ գնալ փաշայի մոտ, բայց երբ Իսմայիլն իմանում է այդ մասին, հրամայում է աքսորել Բայրամյանին և նրա համախոհներին։ Այս անգամ արդեն միջամտում է Սրբազանը։ Գնում է Իսմայիլ փաշայի մոտ և խոստում պոկում նրանից, որ այդ մարդիկ ազատ կարձակվեն։ Փաշան մասամբ կատարում է իր խոստումը. հաջորդ օրը բոլորը, Մկրտիչ Բայրամյանինց բացի, ազատ են արձակվում։

Այսպես ազատվում ենք գոզաններից ու դառնում ենք Օսմանյան պետության հպատակները։ Մրից ելնում մրջուրն ենք ընկնում։

— Շարունակիր, հայրիկ, շատ լավ ես պատմում։

— Մի պատմություն էլ պատմեմ։ Սա արդեն գրքերից չեմ իմացել, ուրիշներից չեմ լսել, ինքս եմ մասնակցել։ Ժիրայրի մասին լսած կա՞ս։

— Չէ։

— Գոզանների տապալումից հետո Պոլսից Հաճըն ու Զեյթուն տեղափոխվեցին Միհրան Սեթյանն ու Եղիազար Տնտեսյանը։ Եկան այս երկու քաղաքների միջև կապ հաստատելու և մեր լեռնային վայրերում անկախ իշխանության հիմքը դնելու նպատակով։ Երկար ժամանակ ապրեցին մեր կողմերում, բայց այդպես էլ չկարողացան հաջողության հասնել։ Հետո եկավ Ժիրայրը՝ Մարտիրոս Բոյաջյանը։ Հավաքեց իր համախոհներին ու ընկերներին, բացատրեց իր նպատակն ու խնդիրները և կամավոր զինվորներ հավաքագրեց։ Տղաները երդում տվեցին իրենց կյանքը նվիրաբերել հայրենիքի ազատագրման գործին։ Կամաց֊կամաց ընդլայնեց կամավորների շարքերը, ու երբ բավարար թիվ հավաքվեց, բաժանեց նրանց խմբերի, որոնք միմյանց մասին տեղյակ չէին։ Բոլորից ստացած ստորագրությունները պահեց իր մոտ։ Մուրադ անունով եղբայր ուներ։ Երբ 1890֊ին կառավարությունը սկսեց հետապնդել նրան, ինչ֊որ մեկը հայտնեց Հաճընի կայմակամին8, որ Ժիրայրը Մուրադի եղբայրն է և մշտական կապի մեջ է նրա հետ։ Կայմակամը երկու ոստիկան ուղարկեց Ժիրայրին ձերբակալելու, բայց Հաճընի առաջնորդը հասցրեց զգուշացնել նրան, և այդպես Ժիրայրը կարողացավ փախչել։ Տունը խուզարկեցին, գրքերն ու փաստաթղթերը հավաքեցին տարան, իսկ հետո սկսվեցին ձերբակալությունները։

Ցուցակների հետ միասին լուրը հասավ Ադանա։ Ցուցակներում մոտ երեք հարյուր կամավորների անուններ էին գրանցված, և բոլորը Հաճընի զարգացած ու խոստումնալից երիտասարդներն էին։ Նրանց, անշուշտ, ձերբակալելու էին, գցելու էին Ադանայի բանտը, ու Աստված գիտի, թե ինչով էր դա վերջանալու։ Համենայն դեպս, որևէ կասկած չկար, որ հետևանքները Հաճընի համար ողբերգական էին լինելու։ Հավաքվեցինք մտածենք, թե ինչ կարող ենք անել։ Ոմանք առաջարկեցին անմիջապես ապստամբություն սկսել։ Ասում էին, ինչ լինում է, թող լինի. կամ կփրկվենք, կամ էլ վերջնականապես կկործանվենք։ Ես դեմ էի։ Հաճընը արդեն հսկողության տակ էր, որևէ օգնության հույս չկար, եթե ապստամբեինք, անխուսափելիորեն պարտվելու էինք։ Առաջարկեցի խորամանկության դիմել ու փորձել գողանալ ստորագրություններով թղթերը։ Հիմա երկար֊բարակ չպատմեմ, թե դա ինչպես եղավ։ Ասեմ միայն, որ վերջիվերջո ցուցակները մեր ձեռքն ընկան ու անմիջապես ոչնչացվեցին։ Ապստամբության կարիք չեղավ։ Ճիշտ է, մի քանի հոգու ձերբակալեցին, այդ թվում և ինձ ու Ավագ աղային... ճանաչո՞ւմ ես Ավագ աղային։

Կարմրեց, շփոթվեց։

— Ճանաչում եմ։ Գիտես, հայրիկ, այսօր...

— Սպասիր, ես իմն ավարտեմ, հետո դու քոնը կպատմես։ Երևի գիտես, որ Ավագ աղան սիրված ու հարգված մարդ է։ Բայց լավ իմացիր. սերն ու հարգանքը երկնքից չեն ընկնում։ Այդ մարդը ծնված օրվանից կույր է, բայց փակ աչքերով տեսնում է այն, ինչ շատերը չեն նշմարում բաց աչքերով։ Աչք չունի, բայց զորավոր ուղեղ ունի, հստակ տրամաբանություն, նուրբ հոտառություն ու վճռականություն ունի, խելացի ու համոզիչ խոսք ունի։ Իսկ ամենակարևորն այն է, որ նա իր բոլոր մտքերն ու որոշումները գործով է ապացուցում։

— Հայրիկ, ես...

— Մի ընդհատիր։ Ավագ աղային հիշեցի, որովհետև նա Ժիրայրի համախոհն էր ու զինակիցը։ Իր հեղափոխական գործունեության համար երեք անգամ բանտ էր քշվել։ Պատմեմ լսիր, թե վերջին անգամ ինչպես է ձերբակալվել։

Զեյթունցի Հովհաննես Մերկերյանը երեսուն մաուզեր է ուղարկում Հաճըն, պահելով դրանք Ավագ աղայի համար նախատեսված ապրանքների մեջ։ Ջորեպաններից մեկը բոլոր ձիերը տեղ չի հասցնում, մեկը վերադարձնում է Զեյթուն։ Մերկերյանը զայրանում է ու հրամայում ջորեպանին անմիջապես գնալ Հաճըն ու ձին տիրոջը հանձնել։ Սակայն ջորեպանը Հաճըն վերադառնալու փոխարեն գնում է Մարաշ ու կառավարության անդամներին տեղեկացնում փոխադրվող զենքի մասին։ Կառավարությունը պահանջում է, որ Հաճընի իշխանություններն անմիջապես ձերբակալեն Ավագ աղային և տեղափոխեն Մարաշ։ Այդպես էլ անում են, սակայն Ավագ աղան հասցնում է մինչև ձերբակալությունը իր տանը պահվող վառոդը բաժանել հարևաններին։

Դատապարտվում է երեք տարվա բանտարկության։

Պատմում էին, որ դատավորը Ավագ աղային ասել է.

— Կույր մարդ ես, խելոք տեղդ նստեիր, ինչի՞ քիթդ խոթեցիր այս գործերի մեջ։

— Հայկական թնդանոթի կրակոցը լսելու համար աչքեր պետք չեն,— պատասխանել է Ավագ աղան... Այդ մարդուն խղճալը կամ ծաղրելը մեղք է, ճիշտն ասած (ժպտացի), չի էլ ների, գավազանը գլխովդ կտա...

— Այդպես էլ եղավ,— համարյա շշնջաց Սոկրատը։

— Դե հիմա պատմիր տեսնեմ, թե ինչ ես արել։

— Այսօր դասերից հետո գնացել էի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու բակը։ Բակում շարված նստարանները զբաղված էին բուրդ մանող, գուլպա գործող կանանցով, միայն մի ազատ նստարան տեսա, նստեցի։ Մտքովս չանցավ, որ այդ նստարանն իր մշտական տերն ունի...

— Ավագ աղայի նստարանն է, բոլորը գիտեն։

— Ես չգիտեի։ Նստեցի, գլուխս հետ գցեցի, աչքերս փակեցի, ինձ արևին տվեցի։ Հանկարծ վեր թռա գավազանի հարվածից։ Ավագ աղան էր, ստուգում էր, կա՞ արդյոք նստարանին նստած մեկը։ Զգաց, որ տեղիցս չեմ շարժվում, բարկացավ.

— Ո՞վ ես, մի արագ ազատի՛ր նստարանը։ Չգիտե՞ս, որ ես միշտ այստեղ եմ նստում...

Սոկրատը լռեց։ Հասկացա, որ հասել է պատմության ամենաամոթալի մասին։

— Եվ ի՞նչ արեցիր։

— Տգեղ բան արեցի, հայրիկ, շատ տգեղ, երևի արևից գլուխս տաքացել էր, ուղեղս հալվել...

— Լավ, մի երկարացրու, ի՞նչ արեցիր։

— Ավագ աղա,— ասեցի,— դուք այս նստարանին նստած ծերացաք, հիմա հերթը մերն է...

— Եվ ի՞նչ։

— Ավագ աղայի դեմքը կարմրեց, գավազանը բարձրացավ ու ես հազիվ կարողացա խուսափել ուժգին հարվածից։

— Ա՜յ լակոտ, մի ասա տեսնեմ, թե ո՞ւմ տղան ես, ծնողներդ ովքե՞ր են։

— Ասացի՞ր։

— Ասացի, վստահ էի, որ անունդ կփրկի ինձ...

— Գիտե՞ս, որ խոստացել եմ ականջներդ քաշել։

— Գիտեմ, Կարապետը պատմեց։ Հենց հիմա կգնամ ներողություն կխնդրեմ, իսկ հետո կգամ, որ ականջներս քաշես։

Ժպտացի, գրկեցի։

— Լսիր, տղաս, մարդ ինքը պետք է իր անունը ստեղծի, իր սեփական արժանիքների շնորհիվ։ Ես գիտեմ, որ դու կարգին մարդ ես։ Մի քիչ տաքարյուն ես, բայց դա կանցնի։ Կկրթվես, կհասունանաս ու կկանգնես եղբայրներիդ կողքին։ Մի տես, թե ի՜նչ եղբայրներ ունես...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Ճիշտ է ասում մարդը, և դա հայրական պարծանք չէ միայն, թեև պարծենալու տեղ ունի։ Ահա նստած են ավագ եղբայրներս՝ կողք֊կողքի, մեկը մյուսից պայծառ ու լուսավոր։ Նստած զրուցում են, վերհիշում անցած֊գնացած օրերը, ընդհատելով ու լրացնելով միմյանց, մտաբերելով իրենց կարճ կյանքի մանրամասները։

Հիշում են, թե ինչ էր կատարվում քաղաքի փողոցներում ու շուկայում Զատկի օրերին, թե ինչքան էինք սիրում խաչվերացի ծիսակատարությունը, երբ Սուրբ Ծննդի առավոտյան պատարագիչ քահանայի ու դպիրների հետ միասին գնում էինք մոտակա գետակը ու ընդունված արարողությունից հետո խաչը նետում ջուրը։ Ու թեև Հաճընի ձմեռները բավականին ցրտաշունչ էին, երիտասարդներից մի քանիսը անպայման նետվում էին գետը և հանում խաչը։ Իսկ Ս. Հակոբի տոնին շաբաթ գիշերվանից մինչև լույս կիրակի խումբ֊խումբ գնում էինք լեռան լանջին կանգնած Ս. Հակոբ վանք, նվերներ տանում, որպեսզի կիրակի առավոտյան վանքի բակը վերածվեր մրգերով ու անուշեղենով լի մի խայտաբղետ տոնավաճառի։ Հետո վանքի բակում հազարների հասնող ժողովրդին բաժանվում էր «Մատաղ ապուրն» ու վանքին կից դաշտում սկսվում էին երիտասարդների խաղերը...

Խոսում են ու խոսում եղբայրներս, իսկ ես նայում եմ նրանց ու այնքան հստակ եմ լսում նրանց ձայնը, ասես կողքիս նստած լինեն։ Ես փրկվեցի, որ ձեր անունից գրեմ այս գիրքը, որ ամբողջ կյանքիս ընթացքում բոլոր մտքերս կիսեմ ձեզ հետ ու բոլոր արարքներս ստուգեմ ձեզ հետ խորհրդակցելով։

Խոսում են ու խոսում եղբայրներս, մեկ ծիծաղում են, մեկ խոժոռվում են, թաց աչքերով նայում են իրար, հետո չորացնում են աչքերը ու դառնում են դեպի ինձ։ Քանի՜֊քանի անգամ է աչքիս առաջ եկել այս տեսարանը։ Արդեն գիտեմ, թե ով ինչ է ասելու, մեր կյանքի որ դրվագն է հիշելու։

Ահա Հակոբը լրջանում է, ոտքի կանգնում, գլուխը հետ գցում... պարզ է, Կիլիկիայի աղետի մասին է խոսելու...

Հարությունի որդի Հակոբ Թերզյանը (Հակթեր) ծնվել է 1877֊ին Հաճընում։ 1898֊ին ավարտել է Ադանայի երկրորդական վարժարանը, 1904֊ին՝ Կ. Պոլսի դեղագործական համալսարանը, իսկ 1913֊ին՝ իրավաբանական համալսարանը։

Պայծառ երիտասարդ էր, ազնիվ, խիզախ, ուսումը սիրող և գնահատող երիտասարդ։ Գրելու շնորհք ուներ։ 1907֊ին հրատարակվել էր նրա առաջին՝ «Արվեստ լուսանկարչության» վերնագրով գիրքը, 1911֊ին՝ «Ադանայի կեանքը», իսկ 1912֊ին, 35 տարեկան հասակում արդեն երեք գրքի հեղինակ էր։ Հակոբի երրորդ մեծածավալ գիրքը՝ «Կիլիկիո աղետը» մեծ համբավ էր ձեռք բերել։

1915֊ի ապրիլի 11֊ի գիշերը մի խումբ այլ մտավորականների հետ ձերբակալվել և աքսորվել է Այաշ, ապա Չանղըրը։ Այստեղ էլ սպանվել է, կիսելով իր հազարավոր հայրենակիցների բախտը։

1915֊ին Հակոբը 38 տարեկան էր։

ՀԱԿՈԲԸ

— Հիշո՞ւմ եք, թե ինչից սկսվեց Հաճընի խռովությունը։

— Ես շատ լավ եմ հիշում,— ասաց Պետրոսը,— շաբաթ օր էր, 1909֊ի ապրիլի 4֊ը։ Շուկայի տարածքում կրակոց լսվեց, հետո այն թուրքը՝ Հուսեյնը, սկսեց գոռալ, կանչել թուրքերին, որ գան, հավաքվեն ու գյավուրների վերջը տան։

— Լավ էին նախապատրաստվել,— ասացի։— Հիշո՞ւմ եք, դրանից մի քանի օր առաջ անհեթեթ պատրվակ էին հորինել, իբրև թե Հայաստանի9 կողմերը պատերազմ է սկսվել, ու պահեստի զորքերի մի սպա էին ուղարկել Հաճընի շրջակա գյուղերը, որ գյուղացիներին գրգռի, տանի Հաճընի վրա։

— Կրակոցի օրը,— շարունակեց Պետրոսը,— այդ մարդը վերադարձավ Հաճըն, հետն էլ մի ոստիկան բերեց։ Ժամը տասնմեկն էր, երևի, երբ հայտնվեց Հաճընի թաղերից մեկում, մոտեցավ խմբով կանգնած հայերին ու սկսեց սպառնալ նրանց։

— Մերոնք լավ տեղը դրեցին,— ժպտաց Տիրանը,— ասացին, որ որևէ զինված մարդ չեն թողնի Հաճընին մոտենա։

— Այդ «տեղը դնելուց» էլ ամեն ինչ սկսվեց,— ասացի։— Թուրքը հանեց ատրճանակն ու կրակ բացեց։ Բարեբախտաբար, մերոնցից ոչ ոք չտուժեց, բայց հայերի արձակած պատասխան գնդակները իրենց հետևանքն ունեցան։ Չե՞ք հիշում, թե ինչ իրարանցում սկսվեց, բոլոր մահմեդականները դուրս էին թռել տներից, դեսուդեն էին վազում, փորձում էին փախչել քաղաքից ու ապաստանել մոտակա թրքաբնակ գյուղերում։ Տեր Ներսեսը10 ստիպված եղավ միջամտել, դիմեց հայ բնակչությանը, հորդորեց թուրքերին ձեռք չտալ ու նոր սադրանքների պատճառ չդառնալ։

— Մարդը դիմեց, մենք էլ լսեցինք, հանդարտվեցինք,— ասաց Տիրանը։— Ճիշտ է, որոշեցինք նախապատրաստվել, պահակախմբեր ուղարկեցինք քաղաքի սահմանները հսկելու ու չսխալվեցինք, որովհետև հաջորդ օրը Սիսից Հաճըն եկող հայերի հետ կապված դեպքը պատահեց։

— Չզարմանաք, բայց այդ դեպքը աղոտ եմ հիշում,— ասաց Պետրոսը։

Տիրանը փորձեց շարունակել, բայց, նայելով ավագ եղբորը, միտքը փոխեց.

— Հակոբ, դու պատմիր, դու բոլորիցս լավ ես հիշում այդ օրերի իրադարձությունները։

— Շնորհակալ եմ,— ժպտաց Հակոբը։— Այդ հայերին գյուղերից մեկի թուրքերը շրջապատել ու փորձել էին վախեցնել։ Սպառնացել էին, քաշքշել էին, մի խոսքով, ամեն ինչ արել էին, որ կրքերը նորից բորբոքվեն։ Մեր առաջին արձագանքը եղավ մեծ խմբով գնալ այնտեղ, սակայն ժամանակին սթափվեցինք ու որոշեցինք սպասել։ Կառավարության կողմից երկու թուրք ու մի հայ ուղարկվեցին։ Սրանք, տեղ հասնելով, գտան գերի վերցված հայերին, ազատեցին, ճամփա դրեցին, իսկ իրենք մնացին այդ գյուղում։ Տեղում պարզեցին, որ գյուղի բնակիչներին ասվել էր, իբրև թե հայերը Հաճընում այրել են մզկիթը, վարչական շենքը, զորանոցն ու թրքական թաղերը, բնաջնջել են թուրքերին, անարգել նրանց կանանց ու աղջիկներին, հետո մերկացրել ու փողոց հանել։

Գյուղերից մեկում Լոզման անունով մի մարդ կար։ Սրան Հաճընի և շրջակա գյուղերի թուրքերը այնպես էին պաշտում, ասես մարգարե լիներ։ Այս Լոզմանը սկսեց իր մարդկանց ամեն կողմ ուղարկել ու Հաճընի հայերի մասին սարսափելի լուրեր տարածել։ Ի՞նչ արած, ստիպված էինք պետք եղած պատասխանը տալ։

Ապրիլի 6֊ին, քանի թուրքերը զբաղված էին գյուղից գյուղ շրջելով ու մարդկանց գրգռելով, որոշեցինք Ռումլուի հայերին հասցնել Հաճըն։ Դիմեցինք հարյուրապետ Յոմեր էֆենդիին։ Չմերժեց։ Հրամայեց մեկ այլ հարյուրապետի 15 զինվոր տրամադրել մեզ, բայց սա հրաժարվեց կատարել հրամանը, ասելով, որ այս պահին իր զինվորներից ոչ մեկին չի կարող տալ։ Յոմերը ելքը գտավ, ուրիշ տեղից զինվորներ բերել տվեց։ Հավաքվեց մոտ 50 մարդ, որոնց թվում էին նաև կայմակամի փոխանորդ Հաքիմն ու Տեր Հովհաննես վարդապետը11։ Տեղ չհասած տեսանք Ռումլուի հայերին, որոնք գալիս էին մեզ ընդառաջ։ Այլևս առաջանալու կարիք չեղավ, բոլորս միասին վերադարձանք Հաճըն։ Քանի որ այս բոլոր իրադարձությունների պատճառով լարվածությունը օրեցօր սաստկանում էր, իսկ մենք բացի որսորդական հրացաններից ուրիշ զենք չունեինք, որոշեցինք զինվորների հրացանները պահել մեզ և մեկական հրացան բաժանել տարբեր դիրքերում կանգնած տղաներին։

Հաջորդ օրը լարվածությունը վերածվեց տագնապի։ Մեզ ավելի ապահով զգալու համար որոշեցինք պահանջել զորանոցում եղած հրացանները։ Բաժանվեցինք խմբերի ու գնացինք դեպի զորանոց։ Դանիել եպիսկոպոսը մտավ կառավարության շենք և խնդրեց Յոմեր էֆենդիին եղած հրացանները ժամանակավորապես տրամադրել հայերին՝ դրսից եկող խուժանին դիմադրելու համար։ Յոմերն ու իր հետ եղած թուրքերը, տեսնելով, որ շենքը շրջապատված է ու վախենալով, որ թուրքերը կարող են ուշանալ, իրար անցան, սկսեցին երդվել, որ մեծ սիրով կտրամադրեին եղած հրացանները, սակայն այդ արարքը կարող է թանկ նստել իրենց վրա։ Անհոգ եղեք, ասաց Յոմերը, հարյուրի չափ զինվորներ են գալիս հայերին պաշտպանելու։ Իհարկե չհավատացինք, հասկացանք, որ օգնություն չի լինելու, և որոշեցինք, որ ինքներս կպաշտպանվենք, կկանգնենք մինչև վերջ։

Որոշ ժամանակ անց լուր ստացանք, որ թուրք գյուղացիները Հաճընի հարավ֊արևմտյան այգեստանի կողմից հարձակվել են ու քշել֊տարել են բլուրների վրա արածող այծերին։ Հայերը մեր հորեղբոր՝ Մանուկ աղա Թերզյանի առաջնորդությամբ հարձակվեցին խուժանի վրա։ Երկու զոհ տվեցին, բայց այծերին հետ բերեցին։

Այդ պահին թուրքերը նահանջեցին, բայց դե լավ գիտեինք, որ վտանգը չանցավ և որ մեր գլխին դեռ չարիք է գալու։ Եվ իսկապես, գիշերը թուրքերը հրկիզեցին հյուղակները։ Մենք որոշեցինք խրամատներից չհեռանալ։ Արձակվող գնդակների կարկուտը չէր դադարում։ Զինագործ Տիգրանը, իր օգնական Համբարձում Ապտյանը, Բոյնուզունյան և Ղոլսուզյան վարպետները բոլորի տներից հավաքեցին տարիների ընթացքում ժանգոտած չախմախլիները,12 որ փորձեն նորոգել դրանք։ Արդեն գիտեինք, որ բախումն անխուսափելի է, և հասկանում էինք, որ պաշարման պարագայում կպարտվենք։ Սկսեցինք հեռագրեր ուղարկել, ահազանգել, օգնություն պահանջել։ Տեր Ներսեսը, իր կյանքը վտանգելով, ամեն օր գնում էր հեռագրատուն՝ հերթական նամակն ուղարկելու։ Հետո միայն իմացանք, որ մեր հեռագրերից միայն մեկը թե երկուսն էին հասել Ադանա ու որ այնտեղի կուսակալը13 հրամայել էր Վահկայի հազարապետին օգնության գալ մեզ։

Եկավ ու գալուն պես սկսեց էլ ավելի գրգռել ու հրահրել թուրքերին։ Հավանաբար, հենց այդ հրամանն էր ստացել իր վերադասերից։ Մենք չվհատվեցինք, մինչև ապրիլի 13֊ը շարունակեցինք մեր դիմադրությունը։ Ապրիլի 14֊ին Վահկայի հազարապետը 50 ոսկի խոստացավ նրան, ով կհամարձակվի մտնել Հաճըն ու հրդեհել քաղաքը։ Մի սրիկա իր վրա վերցրեց այդ սև գործը, և քանի դեռ մենք փորձում էինք դիմադրել հերթական սաստիկ հարձակմանը, կարողացավ մտնել քաղաք ու կրակի տալ կառավարության շենքի դիմաց գտնվող հայկական թաղը։ Բարեբախտաբար, մենք հասցրեցինք հանգցնել կրակը և մեծ վնասներ չկրեցինք։

Ապրիլի 15֊ին նոր լուր ստացանք, որ Միսիսի14 բանակը գալիս է մեզ պաշտպանելու։ Կեսօրին Միսիսի հազարապետը, հասնելով Ս. Սարգիս լեռան ստորոտը, սկսեց այլևայլ նշաններով հասկացնել մեզ, թե իբր գալիս է օգնելու։ Ճիշտն ասած, չհավատացինք։ Քանի դեռ մտածում էինք, թե ինչ անենք, Իսկուհի անունով մի կին ճերմակ կտավի մի կտոր վերցրեց ու բարձր պարզած գնաց հազարապետի մոտ՝ ստուգելու համար, թե արդյոք սա հերթական խաբեությունը չէր։ Համոզվելով, որ հազարապետը իսկապես եկել էր մեզ պաշտպանելու, այդ խիզախ տիկինը առաջնորդեց բանակը դեպի Հաճըն։ Եկան, հասան կառավարչատուն, և փողերը խաղաղություն ազդարարեցին։

Ներսես Սրբազանի առաջնորդությամբ գնացինք հազարապետի մոտ։ Նա վստահեցրեց մեզ, որ այսուհետ Հաճընում խաղաղություն է տիրելու։ Որպես ապացույց մի հեռագիր կարդաց, որից տեղեկացանք Կարմիր Սուլթանի15 գահընկեցության և Մեհմեդ Ռեշադի16 գահակալության մասին։ Անշուշտ, շատ ուրախացանք։ Ենթադրեցինք, որ տասներկու օր շարունակ տասնյակ հազարավոր մարդկանցից բաղկացած խուժանին դիմադրելուց հետո վերջապես շունչ կքաշենք, կկարողանանք վերադառնալ մեր սովորական կյանքին։ Բոլորս միասին շարժվեցինք դեպի Ս. Աստվածածին եկեղեցի։ Այնտեղ հազարապետը մեղրածոր խոսքով դիմեց գավթում հավաքված ժողովրդին ու թողեց գնաց։

Հազարապետի մեկնելուց հետո հայերի տներում խուզարկություններ սկսվեցին, անմեղ մարդկանց ձերբակալեցին ու տանջանքների ենթարկեցին։ Բա ի՞նչ էիք ուզում, ասացին, խռովարարները պետք է պատժվեն։

Կիլիկիայի աղետի17 օրերին Հաճընը փրկվեց ջարդից, բայց իրենց ապրուստը ապահովելու հույսով Ադանա, Սիս և այլ վայրեր գնացած հաճընցիները կոտորվեցին։ Թուրքերն իհարկե ոչ մի պատիժ չկրեցին։ Ընդհակառակը՝ մի ձեռքում ձիթենու խաղաղության ճյուղը բռնած, մյուս ձեռքով նորից ու նորից բանտեր նետեցին «խռովարարներին»։ Բանտարկված երիտասարդներից ոմանք իրենց չգործած մեղքը քավեցին կախաղանների վրա, մյուսները դատապարտվեցին թիապարտության և միայն տարիներ անց, արժանանալով ընդհանուր ներման, վերադարձան Հաճըն։

Շատ քաջ էին մեր հայրենակիցները, երբեք չէին հուսահատվում, ցանկացած աղետից հետո հավաքում էին վերջին ուժերն ու նորից լծվում էին գործի. վերականգնում էին ավերված տները, նոր այգիներ էին տնկում, դպրոցներ կառուցում։ Ոչ միայն Կիլիկիայի, այլև հեռավոր վայրերի թուրքերը ահուսարսափով էին խոսում հաճընցիների խիզախության մասին։ Դա մի կողմից լավ էր, հպարտանում էինք ու ավելի էինք քաջալերվում։ Բայց մյուս կողմից, ամենահեռատեսները միշտ էլ գիտակցում էին, որ եթե իրավիճակը սրվի, մեզ անմիջապես կմեկուսացնեն, թույլ չեն տա, որ օգնության հասնենք այլ տեղերում բնակվող մեր եղբայրներին ու քույրերին, կկողպեն մեր լեռներում ու կվերացնեն։ Այնպես որ մենք միշտ սպասողական վիճակում էինք։

— Ճիշտ ես,—ասաց Պետրոսը,— զինվելու փոխարեն, կազմակերպվելու փոխարեն կառուցում էինք ու սպասում, կրթվում էինք ու սպասում, աղոթում էինք ու սպասում... Այնքան սպասեցինք, մինչև վրա հասավ տասնհինգ թվականը։

— Ես չկարողացա միանալ ձեզ,— տխուր ժպտաց Հակոբը։

— Գիտեմ, եղբայրս, չէիր էլ կարող գալ։ Արդեն ձերբակալվել էիր։

— Ու գիտե՞ս, թե բանտում ինչի մասին էի անվերջ մտածում,— այս անգամ արդեն խորամանկ ժպիտը դեմքին հարցրեց Հակոբը։

— Գիտեմ,— ասաց Պետրոսը,— հետդ վիճելու տարիների փորձ ունեմ։

— Դե մեզ էլ ասա, իմանանք,— չդիմացավ Սոկրատը։

— Մտածում էի, որ վերջապես կհասկանամ, թե ինչ դժվար գործ է ավագ որդի ու եղբայր լինելը։

— Եվ ինչ, հասկացա՞ր։

— Լավ կլիներ, այլ պայմաններում հասկանայի։

— Դե պատմիր, լսենք...

Հարությունի որդի Պետրոս Թերզյանը ծնվել է Հաճընում 1886թ. Ավարտել է Ադանայի թրքական երկրորդական վարժարանը, իսկ 1911թ.՝ Օսմանյան իրավաբանական համալսարանը։

Պատերազմի տարիներին 5 ամիս Կայսերական պալատի անձնական հեծելազորում զբաղեցրել է տեղակալի պաշտոնը, այնուհետև վերադարձել է Հաճըն և ընտանիքի հետ տարագրվել է Հալեպ։ Ներգաղթի օրերին դարձյալ ընտանիքի հետ վերադարձել է հայրենիք։

Հոկտեմբերի 15֊ին, Հաճընի անկման օրը, թույւն խմելով, վերջ է տվել իր կյանքին։

1920֊ին Պետրոսը 34 տարեկան էր։

ՊԵՏՐՈՍԸ

Թուրքիան պատերազմի մեջ էր։ Զինվորական իշխանությունը իր ձեռքն էր վերցրել երկրի տնտեսական ու քաղաքական ղեկը։ Քրիստոնյա բնակչության վրա արդեն թարս֊թարս էին նայում։ Հայերի դիրքը խախուտ էր, անապահով, ամեն վայրկյան սպասում էինք աղետի։ Հայերի և իշխանությունների միջև առայժմ լուռ պայքար էր գնում։ Այնուհանդերձ, հաճընցիները շարունակում էին բավարարել պետության բոլոր պահանջներն ու հրահանգները։ Համենայն դեպս, որևէ կտրուկ քայլ կամ անհնազանդության որևէ օրինակ չեմ մտաբերում։ Ընդհակառակը, յուրաքանչյուր հայ հավատարմորեն կատարում էր իր քաղաքացիական պարտականություններն, ու դեռ թուրքից էլ լավ։

Միևնույն ժամանակ ամենքս զգում էինք, որ մեր գլխին ամպեր են կուտակվում։ Ամեն ինչի պատրաստ էինք. դավադրությո՞ւն՝ միանգամայն հնարավոր է, հետապնդո՞ւմ՝ անկասկած, անիրավ մեղադրանքնե՞ր՝ դրանով էլ էինք անցել... ամեն ինչ կարող էինք պատկերացնել, բայց ոչ աշխարհի երեսից մի ամբողջ ազգ ջնջելու ծրագիր...

1915թ. հունվարն էր։ Եղբայրս՝ Սոկրատը շնչակտուր տուն մտավ ու ասաց, որ Ս. Գևորգ եկեղեցու պատին փակցված մի թուղթ է տեսել, մոտեցել ու կարդացել է հետևյալը.

Մենք, հաճընցիներս, ամեն պարագայում պետք է զգոն լինենք։ Թող որ ամեն հայ զենք գնի և նվիրվի ինքնապաշտպանության սուրբ գործին։ Մեր ազգային արժանապատվությունը վիրավորող դավաճանները պետք է իրենց արժանի պատիժը ստանան... և այլն, և այլն։

Սոկրատը տեսել էր, որ Սրբազանը18 թուղթն անմիջապես պոկել էր տվել, բայց դա իրավիճակը չէր փրկել. Հաճընի հանրածանոթ լրտեսները ժամանակ չէին կորցրել ու թղթի բովանդակությունը բառ առ բառ հասցրել էին ոստիկանապետին։

Այս դեպքն իր նախապատմությունն ուներ։ 1914թ. վերջերին Հաճընի Հնչակյան կուսակցության գործիչներից մեկը, տեսնելով շուկայում բոլորին հայտնի լրտեսներից մի քանիսին, մոտենում է դրանց ու սպառնում, որ մոտ ապագայում բոլոր դավաճանների հաշիվը մաքրելու է։ Սրանք էլ, ութ օր շարունակ ոստիկանապետի հետ փսփսալուց հետո, գրում֊մրում են վերը հիշատակված կոչը ու տալիս են մի հիմարի մեկին, որ տանի փակցնի եկեղեցու պատին։ Հենց այդ թուղթն էլ տեսնում է Սոկրատը։

Հաջորդ օրը այս պատմությունից անտեղյակ Սրբազանին կանչեցին կառավարչատուն ու հրամայեցին երկու օրվա ընթացքում պարզել, թե ով է թղթի հեղինակը, և հանձնել իշխանություններին։ Սրբազանը խնդրեց միջադեպին քաղաքական երանգ չտալ և խոստացավ, որ ինքն անձամբ կզբաղվի հարցով։

Անմիջապես իր մոտ կանչեց Հնչակյան կուսակցության ղեկավարներին և պահանջեց, որ ասեն, թե ով է այդ գրության հեղինակը։ Ապշած հնչակյանները պատասխանեցին, որ ամեն ինչ կանեն, որպեսզի գտնեն իրական խառնակիչներին ու իրենց վրայից հանեն այդ մեղքը։

20֊30 հոգով ընկան մեղավորին փնտրելու ու հինգ֊վեց ժամ չանցած բռնեցին գիշերը եկեղեցու պատին թուղթը փակցրած երիտասարդին։ Առաջնորդը սրան հանձնեց ոստիկաններին, բոլորս հանգստացանք, միամտաբար ենթադրելով, որ սրանով գործը փակվեց։

Ի՞նչ փակվել։ Երբ ոստիկանները պահանջեցին, որ այդ հիմար տղան ասի, թե ով էր իրեն հանձնարարել կոչը փակցնել պատին, նա տարավ֊բերեց ու ասաց՝ հնչակյանները։ Այսպես Հնչակյան կուսակցության 35 անդամները հայտնվեցին բանտում։ Ո՛չ Սրբազանը, ո՛չ պաշտոնյաները, ո՛չ էլ Ազգային իշխանությունների ներկայացուցիչները չկարողացան ոստիկաններին հետ պահել այդ քայլից։

Տագնապահար հնչակյաններն անհամբեր սպասում էին, թե երբ է հայրս վերադառնալու Հաճըն։ Նա Ադանայի կուսակալության Նահանգային ընդհանուր ժողովի անդամ էր, ու մարդիկ հույս ունեին, որ Արթին աղան կկարողանա օգտագործել իր հեղինակությունն ու լուծել հարցը։ Հաջորդ օրը հայրս վերադարձավ և, լսելով պատահածի մասին, անմիջապես գնաց տեղակալի մոտ։ Կեսգիշերին վերադարձավ ու ասաց, որ տեղակալը խոստացել է ազատ արձակել բոլորին, բացի 7 հոգուց, որոնց վերաբերյալ պատրաստվում է խոսել ոստիկանապետի հետ։ 28 բանտարկյալներին իսկապես ազատ արձակեցին, սակայն 7 ղեկավարներին չխնայեցին և գիշերը շղթայակապ տարան Ադանա, հայտարարելով, որ դրանք վտանգավոր խռովարարներ են։ Ավելի ուշ իմացանք, որ այս ամենը ծրագրված սադրանք էր և որ ճիշտ նույն եղանակով թուրքերը բոլոր վայրերում հավաքել էին ազդեցիկ մարդկանց։ Սա հատուկ քաղաքականություն էր, որի հետևանքները շատ շուտով բոլորս տեսանք։

«Խռովարարներին» տանելուց ութ օր հետո Պատերազմական Ատյանը վկայության կանչեց բոլորիս ծանոթ լրտեսներին ու այդ դավաճանների ասածների հիման վրա մահվան դատապարտեց յոթ հայերին։

Հնչակյանների դատավճիռը ստորագրելուց հետո Ադանայի Պատերազմական Ատյանի նախագահ Ավնի բեյը եկավ Հաճըն։ Գալուն պես իր մոտ կանչեց Սրբազանին և ինչ֊որ հրահանգներ տվեց։ Թե ինչ եղավ հետո, լսել եմ Մարտիրոս Սեքսենյանից։

Բեյի գալու օրը մոտ 70֊80 հաճընցիներ հավաքվել էին Առաջնորդարանում։ Սրբազանի դեմքը մռայլ էր, բոլորը հասկանում էին, որ լավ առիթով չէր հրավիրել մարդկանց։ Եվ իրոք, պարզվեց, որ Ավնին եկել էր պատժելու առաքելությամբ։ Ասել էր, որ կառավարությունն այլևս չի հավատում հաճընցիների հավատարմությանը, քանի որ քաղաքի բնակիչները ըմբոստության նշաններ են ցույց տվել։ Իրենք շատ լավ գիտեն, ասել էր Ավնին, որ հաճընցիների մեջ հեղափոխականներ կան և որ շատերը զինված են։ Այդ պատճառով կառավարությունը հանձնարարել էր Ավնի բեյին գնալ Հաճըն ու բոլոր հայերից հավաքել զենքն ու զինամթերքը։ Վերջում Ավնին սպառնացել էր, որ հրահանգը չկատարելու դեպքում ամբողջ ժողովուրդը կտեղահանվի։

Պատկերացրեք, թե ինչ իրարանցում սկսվեց քաղաքում։ Մարդիկ խումբ֊խումբ հավաքվում էին, ժամերով խորհրդակցում և իրարամերժ առաջարկներ անում։ Տաքարյուն երիտասարդները պահանջում էին զինվել և պաշտպանվել, տարեց մարդիկ, հաշվի առնելով մեր ծանր վիճակն ու տարագրության հեռանկարները, խորհուրդ էին տալիս ենթարկվել հրամանին և հնարավորին չափ գոհացնել Ավնի բեյին։ Վերջապես որոշվեց չըմբոստանալ և կատարել հրահանգը։ Սրբազանն այդ լուրը տարավ Ավնի բեյին և ստացավ հետևյալ պատասխանը. «Դե ինչ, սպասում եմ արդյունքին»։ Ասելն ասեց, բայց չսպասեց, իր մոտ կանչեց Հաճընի երևելի մարդկանց և հայտարարեց.

— Հաճընցինե՛ր, Օսմանյան տերությունը հանձնարարել է ինձ հավաքել ձեր զենքը։ Սա արվում է բոլոր քաղաքներում՝ ներքին կայունությունը ապահովելու համար։ Եթե մերժեք, դա կնշանակի, որ պատերազմ եք հայտարարել պետությանը։ Եթե իսկապես ուզում եք պատերազմել, կարող եմ ձեզ լրացուցիչ զենք տալ։ Վստահ եմ, սակայն, որ Հաճընի ուշիմ և աշխատասեր բնակչությունը նման անխոհեմ քայլի չի դիմի։ Իսկ ես երդվում եմ, որ, եթե ամբողջ զենքը հանձնեք կառավարությանը, Հաճընի ժողովուրդը չի տեղահանվի։ Իմացե՛ք, սակայն, որ ես հետս բերել եմ ձեր տներում եղած զենքի ցանկը և որ որևէ խաբեության դեպքում ձեզ պատիժ է սպասում...

Այսպես մենք զինաթափվեցինք...

Քսան օր չանցած հյուսիսից քաղաք մտավ երեք հազարանոց բանակը և գրավեց Հաճընի դպրոցները, եկեղեցիներն ու Ս. Հակոբ վանքը։ Շփոթված, հանգիստն ու հույսը կորցրած մարդիկ փակվել էին տներում, վախենում էին փողոց դուրս գալ, բայց դա էլ չփրկեց։

Թուրքերի հրամանատարները սկսեցին խումբ֊խումբ կառավարչատուն կանչել Հաճընի ազդեցիկ մարդկանց։ Մոտավորապես 200 մարդ բանտարկվեց Ս. Հակոբ վանքում, հիսունի չափ մարդ՝ կառավարչատանը, իսկ մնացածը կողպվեցին թուրքերի հսկողության տակ գտնվող տարբեր տներում։

Ավնին կերպարանափոխվեց, այլևս երեկվա մեղմ ու համեստ մարդը չէր։ Պահանջում էր, որ չհանձնած զենքն անմիջապես բերվի ու իրեն տրվի։ Աչքերից կրակ էր թափում, ամբողջ մարմինը զայրույթից դողում էր, ձայնը երկինք էր հասնում.

— Այսուհետ դուք միայն մեկ Աստված ունեք, և այդ Աստվածը ես եմ... Հասկացե՛ք, ա՜յ դավաճաններ, ա՜յ անհավատներ... Իմ ձեռքից չեք պրծնի... հանձնեցե՛ք ձեր զենքը, այլապես այս քար լռությունը ձեր ճիչերով կլցնեմ...

Դժբախտաբար, իրականությունն այն էր, որ ոչ ոք տանը պահած զենք չուներ, բոլորը հլու֊հնազանդ բերել հանձնել էին իրենց ունեցած֊չունեցածը։ Բոլորս հասկանում էինք, որ շան գլուխը ուրիշ տեղ էր թաղված։

Ավնին պարզապես ժամանակ էր ձգում, որովհետև կենտրոնից սպասվող հրամանը ուշանում էր։ Բանն այն է, որ մեր հետագա ճակատագրի վերաբերյալ երկու մոտեցում կար. Ավնին և իր համախոհները պահանջում էին անմիջապես սկսել ջարդը, իսկ կենտրոնը հակված էր ընդունել Ջեմալ փաշայի19 ծրագիրը, այսինքն՝ տեղահանել հաճընցիներին առանց ջարդի ու կախաղանի։

Կենտրոնի որոշումը ուշանում էր, սակայն Ավնին ժամանակ չէր կորցնում։ Այն բանտարկյալները, ում անունները կառավարության ցանկում էին, ամեն գիշեր տարվում էին ոստիկանատուն, ծեծվում ու խոշտանգվում։ Այս մղձավանջը շարունակվեց մի ամբողջ ամիս...

Այդ ամսվա ընթացում Ավնին 150 ընտանիք տեղահանեց։ Երկու օր պահանջվեց, որպեսզի Հաճընի հեղինակավոր ընտանիքները, զինվորների և ոստիկանների հսկողության տակ, բերվեն ու շարվեն կառավարչատան առջև։ Այնուհետև բանտարկյալները միացան իրենց ընտանիքներին և թափորը ճամփա ընկավ դեպի անհայտություն։

Վերջապես թուրքերը կարողացան բնազրկել հաճընցիներին...

Երեսունհինգ հազարից միայն վեց հազարը վերադարձան։

Պետրոսի ձայնը դողաց.

— Հակոբ եղբայրս այդպես էլ չվերադարձավ...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Տիրանը մռայլվեց։ Գիտեմ, թե ինչու. տեղահանման օրը մեզ հետ չէր, հետո միացավ՝ Հալեպում։ Մեծ եղբայրներիցս միայն Պետրոսն էր Հաճընում։ Ես դեռ պատանի էի, եղբայրս, Արտաշեսը, ավելի փոքր էր։ Վախենում էինք, բայց փորձում էինք ցույց չտալ մեր վախը, մեծերի կողքին լինել, նրանց ուժը զգալ։ Վախեցած էի, բայց այդ օրերը լավ եմ հիշում։

Հայրս առավոտվանից մտահոգ էր, և պատճառը միայն Հաճընում տիրող իրավիճակը չէր։ Տարբեր տեղերից լուրեր էին գալիս, որ հայերին տեղահանում են, բանտ են նետում, աքսորում են, որ Ադանայի ու Զեյթունի հայերին քշել են Գոնիա։ Մենք տանն էինք, հորս աչքի առաջ, բայց Հակոբն ու Տիրանը հեռու էին, նրանցից հազվադեպ էինք լուր ստանում։

Մի քանի օր առաջ Հակոբից տարօրինակ հեռագիր էր եկել։ Նախ, մենք բոլորս վստահ էինք, որ նա Պոլսում է, բայց հեռագիրը Չանղըրըից20 էր ուղարկվել։ Լսում էի, թե ինչպես է հայրս սենյակը չափչփելով ինքն իր հետ խոսում. «Ինքը Պոլսում, դեղատունը Պոլսում, ի՞նչ գործ ունի Չանղըրըի չոլերում... չէ, ինքը չի գնացել, քշել են, աքսորել են... Պոլսի բոլոր անվանի հայերը ընկերներն են, գրքեր է գրել, փաստերով ապացուցել է 1909֊ի ջարդերը, անուն ունի... չէ, քշել են...»։

Փոստատարի գալուն էր սպասում, հույս ուներ, որ նոր լուր կբերի։ Տանը ում տեսներ, հարցնում էր՝ «Փոստատարը չի՞ եկել... ո՞ւր կորավ այդ մարդը...»։

Մայրս վախվորած երեսին էր նայում ու չէր համարձակվում հարցնել, թե ինչ է պատահել։ Մորս սենյակից քշեց, ասաց, որ ոչինչ չի պատահել, որ եթե պատահած լիներ, անպատճառ կասեր, հետո զայրացավ, ասաց, որ իրեն հանգիստ թողնի։ Գնա, ասաց, Պետրոսին մոտս ուղարկիր։

Մայրս հեռագիրը տեսել էլ, բայց կարդալ չգիտեր, որ վերջապես հասկանա, թե ինչ է կատարվում։ Գնաց Պետրոսին կանչելու։ Ես կռահեցի, որ հիմա կարևոր բան է տեղի ունենալու, ու թաքնվեցի դռան հետևում, որ լսեմ։

Պետրոսը եկավ։ Հայրս տվեց նրան Հակոբի հեռագիրը.

— Կարդա՛, բարձր կարդա։

Պետրոսը կարդում էր, իսկ ես շունչս պահած լսում էի.

«Սիրելի հայրիկ, արդեն հեռագրով տեղեկացրել էի, որ գտնվում եմ Չանղըրըյում, բայց մտահոգվելու բան չկա։ Կառավարության մասնավոր կարգադրությամբ մտավորական ընկերներով եկել ենք այստեղ ու տեղավորվել զորանոցում։ Դոկտոր Թորգոմյանը միշտ կողքիս է, երբեմն էլ Կոմիտաս վարդապետի անուշ երգերն ենք լսում։ Ռուբեն Սևակը21 ջերմ բարևներ է ուղարկում Առաջնորդ Սրբազանին։ Պոլսից թերթեր ենք ստանում։ «Բյուզանդիոնը»22 փակվել է։ Բյուզանդ Քեշյանն էլ է այստեղ։ Շատ հնարավոր է, որ դոկտոր Թորգոմյանը, Քեշյանն ու Կոմիտաս վարդապետը վերադառնան Պոլիս։ Եթե կարող եք, դրամ ուղարկեք»։

— Ի՞նչ կասես,— հարցրեց հայրս։

Հարցն անիմաստ էր։ Նույնիսկ ես հասկացա, որ Հակոբին այլևս չենք տեսնի։

Ու չգիտես ինչու հիշեցի 1912֊ի Նոր Տարին։

Մի մեծ սեղան ունեինք, ամբողջ ընտանիքով հավաքվում էինք այդ սեղանի շուրջը, կատակում, ծիծաղում, իրար երջանկություն ու բարի բախտ ցանկանում, ամեն անգամ հուսալով, որ այս տարին իսկապես բախտավոր է լինելու, երազների կատարման տարի է լինելու։

Այդ օրն էլ նստել էինք մեր մեծ սեղանի շուրջը։ Փոքրերը անհամբեր էին, գիտեին, որ Պոլսից մեր ավագ եղբայրը նոր տարվա նվերներ է ուղարկել։ Երբ հայրս տուփը բացեց, տեսանք, որ մեջը շոկոլադ է։ Մայրս տվեց ամեն մեկին իր բաժինը։ Բացեցինք ու զարմանքով հայտնաբերեցինք, որ բոլորի մեջ դրամ կա։

— Դե,— ասաց հայրս,— ասեք տեսնեմ, ում համար է այս տարին ամենաբախտավորը լինելու։

Ամենափոքր գումարը իրեն հասավ, իսկ ամենամեծը՝ կրտսեր եղբորս, Արտաշեսին, ում բախտը իսկապես բերեց. հաստատվեց Հայաստանում, ընտանիք կազմեց, զավակներ ունեցավ։

Չէ, այլևս չենք տեսնի Հակոբին...

Մտքերս ընդհատեց Պետրոսի ձայնը.

— Ամեն ինչ պարզ է, հայրիկ, հայ մտավորականներին մայրաքաղաքից հեռացնում են, քշում են խուլ թրքաբնակ վայրերը։ Սա շատ վատ նշան է։ Վստահ եմ, որ շուտով մեզ էլ են քշելու։

— Գիտեմ, տղաս, մորդ չէի ասում, որ հիմիկվանից լացուկոծը չդնի, բայց գիտեմ՝ քշելու են և շատ շուտով են քշելու, այնպես որ կանչիր բոլորին, ժամանակն է։

Ստիպված թաքստոցիցս դուրս եկա։ Ինձ տեսնելով, հայրս ասաց, որ գնամ քաղաքով պտտվեմ, տեսնեմ, թե որտեղ ինչ է կատարվում ու լուր բերեմ։ Ուրախացա, որ այս ծանր պահին ինձ լուրջ առաջադրանք է տրվում։ Արտաշեսը նեղվեց, պոչիցս կպավ, վազեցինք։

Զինվորները արդեն գրավել էին բոլոր եկեղեցիների բակերը, մի մասն էլ շարժվում էր դեպի Սուրբ Հակոբ։ Վանքը վերածվել էր բանտի։ Մարդկանց փողոցում բռնում էին, ձեռքերը կապում, տանում վանք։ Զինվորները Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ապառաժներից 5 տուփ վառոդ էին հանել, կատաղել֊փռփռել էին ու ստիպել էին Սրբազանին թուղթ ստորագրել, թե իբր այդ վառոդը ինքն էր պահել։ Առաջնորդարան մտնել դուրս գալն արգելված էր։ Ազդեցիկ մարդկանց ձերբակալում էին ու մեկուսացնում։

Վազեցի տուն, որ տեսածս պատմեմ մերոնց։

Հեռվից տեսա, որ հորս տանում են։

Մայրս հեկեկում էր Պետրոսի գրկում։

— Դշխո, գնա տուն, հավաքվիր,— հանգիստ ձայնով ասաց հայրս։— Պետրոս, հիմա դու ես տան մեծը, տես, թե ինչ ես անում։

Արդեն պարզ էր, որ տեղահանումը ժամերի հարց է։ Մտանք տուն։ Կանայք շտապ֊շտապ հետներս տանելիք իրերն էին հավաքում։ Հիմա դառը ժպիտով հիշում եմ, թե ինչպես էր մայրս որոշում, թե ինչը տանի, ինչը թողնի։ Զարդեղենն ու ոսկեղենը ինչի՞ մեջ տանենք, հարցնում էր, ձեռքներիցս չառնեն։ Գորգեր ու սպիտակեղեն տանենք, ասում էր, ճանապարհին պետք կգան։ Գրքերը չմոռանաք, ասում էր, առանց գիրք երեխաները ի՞նչ են անելու...

Հաճընը վերածվել էր դժոխքի, ու մարդիկ երազում էին դուրս պրծնել այդ դժոխքից, որ չտեսնեն, թե ինչպես են տանջում, կախում, գնդակահարում իրենց հարևաններին, ծանոթներին, բարեկամներին, ընտանիքի անդամներին։ Առջևում անհայտություն էր, բայց այդ անհայտությունը ավելի տանելի էր, քան իրականությունը։

Վերջին բառերը որ լսեցի տնից դուրս գալուց առաջ, եղբորս՝ Պետրոսի բառերն էին.

— Քայլե՛ք, քայլե՛ք... տեսնենք մինչև ո՞ւր պիտի տանեն մեզ...

Թե ուր տարան մեզ, ինչ արեցին, ինչպես նվաստացրեցին, բզկտեցին, կոտորեցին, որբացրեցին, խաչեցին, հիմա արդեն բոլորը գիտեն։ Ինձանից իմաստուններն ու ճարտարները գրել են, խոսել են, պատմել են, այնպես որ տարագրության մանրամասները բաց եմ թողնում...

Ժամանակը աստիճանաբար ջնջում է անցավորների դիմագծերը, պահելով դրանք միայն ամենահարազատների հիշողության մեջ։ Այդպես եղավ նաև Հաճընի հերոսներից շատերի հետ։ Նրանց կյանքն ու գործը դարձան երազ և այդ երազում մնաց նաև Հաճըն քաղաքը իր հազարավոր բնակիչներով։

Երևի թե ես էլ մնացի այդ անցյալում, որովհետև անվերջ խոսում եմ նրանց հետ, նորից ու նորից վերհիշում նրանց արարքներն ու խորհուրդները, վեճերն ու մտորումները։

Չկարողացանք պահել նրանց պաշտելի հողը, փորձենք գոնե պահել նրանց հիշատակը։

Անցյալի ստվերները թակում են հիշողությանս դռները, մարմնավորվում են, կանչում են այնտեղ, ուր անցել էր երջանիկ մանկությունս ու տագնապով, խռովությամբ, կորուստներով լի պատանեկությունս։

Ո՞ր մեկին հիշես։ Բոլորն էլ արժանի են։

Նորից հիշեցի Ավագ աղային։ Մինչև օրս մտքումս ներողությում եմ խնդրում նրանից։

Վերջին անգամ Հաճընի անվանի կույրին տեսա Հալեպում, 1915֊ին։ Գավազանը աջուձախ թխկթխկացնելով, ճամփա էր բացում ու բղավում էր.

— Հայրենակիցնե՛ր, եղբայրնե՛ր, ո՞ւր եք, ո՞ւր են հայերը, ի՞նչ է կատարվում։

Նայում էի նրան ու մտածում. «Երանի՜ քեզ, Ավագ աղա, որ չես տեսնում, թե շուրջդ ինչ է կատարվում։»

Նրան էլ տարան, կործանեցին Դեր Զորի սպանդանոցում։

Ների՛ր ինձ, Ավագ աղա։ Աստված հոգիդ լուսավորի ու ոսկորներիդ հանգստություն տա...

Հալեպում շատ սարսափելի բաներ տեսա, ինքս էլ հիվանդացա, հազիվ փրկվեցի։ Միայն մի ուրախություն եղավ. մինչև Հաճըն վերադառնալը եղբայրս՝ Տիրանը եկավ միացավ մեզ։ Շատ բան պատմեց, շատ բան բացատրեց. լավ գիտեր, թե ինչ է կատարվում Թուրքիայում, վտանգավոր է, ասում էր, շատ վտանգավոր է, դեռ նոր աղետ ենք տեսնելու։

Բայց մենք ոգևորված էինք։ Հավաքվեցինք ու ճամփա ընկանք։ Շատ էինք ուզում տուն վերադառնալ...

Չլսեցինք Տիրանին...

Հարությունի որդի Տիրան Թերզյանը ծնվել է Հաճնում 1894֊ին։

1915֊ին ավարտել է Կեսարիայի Ս.Կարապետ երկրորդական վարժարանը, իսկ 1918֊ին՝ Կ. Պոլսի Օսմանյան բժշկական համալսարանը։ 1919֊ին, Հալեպում միանալով ընտանիքին, վերադարձել է հայրենիք։ Հոկտեմբերի 15֊ին, Հաճընի անկման օրը, Ս. Հակոբ վանքում դաժանաբար սպանվել է։

1920֊ին Տիրանը 26 տարեկան էր։

ՏԻՐԱՆԸ

1918թ. անգլիական բանակի մուտքը Սիրիա և Կիլիկիա23 մեծ ուրախությամբ լցրեց մեր սրտերը։ Ընդհանուր խանդավառության ալիքը հասավ նաև ջարդի ընթացքում Սիրիայի տարբեր քաղաքներում ապաստան գտած հայերին։ Թևեր առանք, շտապեցինք վերադառնալ ավերակների վերածված մեր պապենական բները, թառել այնտեղ ու արդեն որերորդ անգամ վերականգնել մեր հայրենիքը։ Մղձավանջը վերապրած հայերի մեջ նորից արթնացավ անկախության հույսը։

Խե՜ղճ, միամիտ մարդիկ...

Լսելով Ֆրանսիայի վագրի՝ Կլեմանսոյի խորհրդարանականան ամբիոնից հնչեցրած «Մեր յոթներորդ դաշնակիցը հայերն են» բոցաշունչ հայտարարությունը, մերոնք երջանկացան ու սկսեցին բոլոր կողմերից ձգվել դեպի ռազմաճակատ, որպեսզի համաձայնականների կողքին կռվեն թշնամու դեմ։

Ո՞վ չի հիշում Եգիպտոսում և Կիպրոսում Ֆրանսիայի կառավարության նախաձեռնությամբ կազմված Արևելյան Լեգեոնական24 բանակը, որը Արարայի25 ճակատի թրքական ամրությունները ջախջախելուց հետո իր հայացքը շրջեց դեպի Կիլիկիա։

Հայ ժողովուրդը չուրացավ համաձայնական պետությունների բարյացակամությունն ու չմոռացավ Օսմանյան կայսրության վարչապետին ուղղված նրանց հայտարարությունը. «Համաձայնական պետությունները պատասխանատվության են կանչելու Թուրքիային մեկ միլիոն հայերին ոչնչացնելու համար»։

Թուրքիան պարտվեց և, կատարելով զինադադարի պայմանները, իր զորքերը քաշեց Կիլիկիայից։ Սակայն համաձայնականները չհարգեցին իրենց պաշտոնական խոստումը։ Թուրքը հանգիստ խղճով մարսեց մեկ միլիոն մեր ազգակիցների արյունը...

Անգլիական ու ֆրանսիական բանակները հայ լեգեոնականների առաջնորդությամբ փողով ու թմբուկով գրավեցին դաշտային Կիլիկիան, սակայն բոլորս գիտեինք, որ լեռնային Կիլիկիայի վիճակը շարունակում է անապահով մնալ։ Ինչևիցե, դա չկանգնեցրեց մեզ. ուզում էինք թերթել սարսափով ու ցավով ողողված էջերը, նոր կյանք սկսել, մեզ մեր հայրենիքում զգալ, և այդ ցանկությունը մի անասելի եռանդով էր լցնում մեր մաշված սրտերը։

Ու նորից քարավան դարձանք, բայց այս անգամ խանդավառ, երգող֊պարող քարավան։ Ոչ ոք կասկածի տակ չդրեց, կամ չուզեց դնել, կամ վախեցավ դնել համաձայնականների պետական պաշտոնյաների անկեղծությունը, նրանց հնչեցրած քաջալերող հայտարարությունները։ Ոչ ոք չխորացավ «Կիլիկիայի ժամանակավոր գրավում» առաձգական բառերի բուն իմաստի մեջ։ Այլապես հրաշքով փրկված հայերը, և մանավանդ մարաշցիները, այնթափցիներն ու հաճընցիները չէին երազի վերահաստատվել մի երկրում, որը, իրենց ծննդավայրը լինելով, երբեք ձեռք չէր բերելու իր անկախությունը և որտեղ նրանք շարունակելու էին զրկված մնալ տարրական իրավունքներից։

Մեզ առաջ մղողը հույսն էր, մոտ ապագայում հազար ու մի ծրագիր իրականացնելու հույսը։ Այդ հույսը մեզ տուն վերադարձրեց... Անվերջ կրկնում էինք Կիլիկիա բառը, որն այդ օրերին ավելի էր քաղցրացել, նոր իմաստ ստացել... 1393 թվականից հետո թրքական իշխանությունը այդ անունը թաղել էր պատմության խորքերում, իսկ այսօր այն նորից լույս աշխարհ էր եկել, դարձել աշխարհի քննարկման առարկա.

Մենք այստեղ ենք եկել Կիլիկիան հայերին հանձնելու համար։ Կիլիկիան հայերի անձեռնմխելի իրավունքն է։

Եվ ինչո՞ւ չհավատայինք։ Մենք էլ հո լավ գիտեինք, որ Կիլիկիան մեր տունն է, որ ուրիշ տուն չունեինք, ուրիշ տեղ ապրելու ցանկություն չունեինք։ Շատ էինք ուզում հավատալ... ու հավատացինք։

Եվ ահա, 1919թ. հունվարին բոլորս, այո, բոլորս ճամփա ընկանք։ Ծափ ու ծիծաղով շարժվեցինք դեպի հայրենիք։ Կազմակերպված գնացինք. 400 հոգուց բաղկացած կամավորական գումարտակ կազմեցինք, որ ճանապարհին չվտանգվենք։ Այդ գումարտակում էր նաև հորեղբորս որդին՝ Արամ Կայծակը։

Ներգաղթը տևեց մինչև 1919թ. վերջը։ Ավերված տունը անհրաժեշտ էր կարգի բերել, մարդկանց ապահովել նվազագույն պայմաններով, և այդ պատասխանատու գործն առաջ տանելու համար որոշվեց ստեղծել Հայ ազգային միություն։

Այդ պատմական օրերին քաղաքի պաշտոնյաներից շատերը հայեր էին, իսկ տեղակալում էր հայերին ծանոթ և մեր կողմից սիրված՝ Հիլմի բեյ անունով մի թուրք։ Այդ շրջանում նա իրոք որ լավ գործ արեց. խեղճուկրակ ընտանիքներին ամսաթոշակ նշանակեց, ցորեն բաժանեց, մի խոսքով՝ դժգոհելու առիթ չտվեց։

Տուն վերադարձած հայերն անվերջ նամակներ էին ուղարկում Հալեպում, Հոմսում, Համայում, Դամասկոսում և այլ վայրերում բնակվող իրենց ազգականներին, տուն էին կանչում։ Շատերը եկան...

ՍՈԿՐԱՏԸ

1919թ. հուլիսին Կիլիկիայի գրավման ուժերի հրամանատարը և ֆրանսիական կառավարության ներկայացուցիչը եկան Հաճըն։ Քաղաքն աշխուժացավ, պայծառացավ, հյուրերին դիմավորեց բարձր տրամադրությամբ, հայկական դրոշակներով, համաձայնականների դրոշակներուվ, «կեցցեներով» ու ծափահարություններով։ Ժողովուրդը դուրս էր թափվել փողոցներ, գրավել հրապարակները, մոտակա բլուրներն ու դաշտերը։ Զորավարի շքախումբը կանգ առավ ծաղիկներով ու դրոշակներով զարդարված կամարի առջև, եռագույն ժապավեններերով օրիորդները զորավարին ծաղկեփունջ նվիրեցին, Միացյալ երիտասարդական երգչախումբը կատարեց անգլիական, ֆրանսիական և հայկական օրհներգներն ու հրամանատարը ճառ ասաց.

Հաճընցինե՛ր,

Այսօր, երբ բարեբախտություն ունեմ տեսնելու ձեր կիսավեր հայրենիքը, չեմ կարող չխոստովանել, թե որքան եմ հիացած ձեր քաղաքակիրթ վարքուբարքով և խանդավառ տրամադրությամբ։ Դա պատիվ է բերում ոչ միայն հայ ազգին, այլև պաշտպան պետություններին։ Անչափ ուրախ եմ, որ ձեր ոգևորությունը գերազանցեց իմ բոլոր ակնկալիքները։ Ես խորապես հավատում եմ հայի շինարար տաղանդին և աննկուն կամքին։

Հաջորդ օրը գնդապետն այցելեց Հայ ազգային միության գրասենյակը և զրույցի ընթացքում դարձյալ հավաստիացրեց ներկաներին, որ իրենք գրավել են այս հողերը, որպեսզի վերջ տան արյունահեղությանն ու խաղաղություն հաստատեն։

Երեք օր զբոսնեց քաղաքով, լսեց, խոսեց, նորից հիացավ, նորից խոստացավ ու գնաց։

Հիլմի բեյը պաշտոնանկ եղավ և նրա փոխարեն նշանակվեց պոլսեցի Արմենակ Քիրեճյանը։

Այդ օրերի մեր կյանքը շատ անհամաչափ էր ընթանում. հույսը փոխվում էր հուսահատությամբ, եռանդը՝ անտարբերությամբ։ Օգոստոսին Ազիզիեից մարդիկ եկան, հավաքվեցինք, որ պարզենք, թե ինչ է պատահել։ Ասացին, որ այնտեղ թուրքերը թարմ ուժեր են քաշում, գաղտնի ժողովներ են անում։ Հաճընի ժողովուրդը նոր է վերադարձել տարագրությունից, ասում են, ուժասպառ է ու հազիվ թե կարողանա պաշտպանվել։

Այս լուրը լսելով՝ լարվեցինք, անհանգստացանք, բայց հայրս հանդարտեցրեց հավաքվածներին, ասաց, որ հուսահատությունը մեղք է, որ մենք պետք է շարունակենք մեր գործն անել, որ հիմա, երբ քաղաքի ղեկավարության մեծ մասը հայեր են, ամեն ինչ լավ կլինի, որ մենք այլևս անգլիացիների ու ֆրանսիացիների հսկողության տակ ենք, մարդիկ եկել հասել են Հաճըն, խոստումներ են տվել...

Երևի արժեր «Խոստումներ» վերնագրով մի առանձին գլուխ գրել, բայց առայժմ կբավարարվեմ գնդապետ Նորմանի այցով։

Իսկապես եկավ հասավ Հաճըն, հավաքեց ժողովրդին. «Շատ ուրախ եմ,— ասաց,— որ հայկական դրոշը ծածանվում է ֆրանսիականի կողքին։ Այսուհետ ամեն հայ ազատ է ապրելու և ոչ ոք չի համարձակվելու վնասել նրան»։

Իսկ դեկտեմբերին Ադանայից ստացանք մի ճառ, որով գնդապետը հանդես էր եկել այնտեղի Հայ ազգային միության սրահում.

Շատ խոսեցիք իմ մասին... թույլ տվեք, որ հիմա էլ ես ձեր մասին խոսեմ։ Հիշում եմ առաջին խոսքը, որով գնդապետ Բրեմոնը26 դիմեց ձեզ այն օրը, երբ իջավ նավից. «Վատ օրերն անցան, ապագան բացվում է ձեր առջև»։ Այն, թե ինչպես է կերտվելու այդ ապագան, մեծապես կախված է խաղաղության համաժողովից, ուր ինչպես սեփական, այնպես էլ օտարերկրյա սքանչելի պաշտպաններ ունեք։ Ձեր իսկական բարեկամները ոչ թե շողոքորթներն են, այլ օգնականներն ու խորհրդատուները։ Մենք գիտենք, որ քննադատությունները միշտ ավելի անկեղծ են, քան դրվատանքի խոսքերը։ Դուք այս երկրի քաղաքակիրթ ու քաղաքակրթիչ տարրն եք և առաջադիմության ընդունակ զանգվածը։ Կարծում եմ, որ ժամանակն է հաստ գիծ քաշել անցյալի և ապագայի միջև, պետք է մոռանալ ոխակալությունը, թեև հաճախ այն միանգամայն արդարացի է։ Անհրաժեշտ է սկսել դեպի ապագան տանող եռանդուն գործունեությունը։ Այս ճանապարհին է, որ կցանկանամ տեսնել հայ ազգի զարգացումը. այն ազգի, որը միշտ աշխատասեր և հաստատամիտ է եղել։ Այդ ազգը այսօր պետք է ի հայտ բերի իր բազում ընդունակությունները... Առաջադիմության նկատմամբ ունեցած ձեր սիրո վառ վկայություններն են աշակերտներով լի բազմաթիվ վարժարանները և բարեգործական միությունները, որոնց շրջանակներում իրականացվող աշխատանքը փայլուն ձևով է կազմակերպված։ Մենք կօգտագործենք ձեր բժիշկների կարողությունները։ Վերջապես չենք կարող մոռանալ, որ ձեր բազմաթիվ զինվորները եկան և նահատակվեցին Ֆրանսիայի դրոշի տակ։ Դուք աշխատող եք, ուրեմն ապագան բաց է լինելու ձեր առջև։ Ես անկեղծ սրտով մաղթում եմ ձեզ, որ այդ ապագան լինի փայլուն և երջանիկ։ Ֆրանսիան հայերի բարեկամն է։ Մեր ազգերը անցյալում աշխատել են իրար հետ... ձեր վերջին թագավորը թաղված է Ֆրանսիայում27։ Մենք չենք մոռանում, որ Կիլիկիայի դաշտավայրերում և լեռներում խոյացող ձեր անառիկ բերդերն ունեին հայ֊ֆրանսիական զինանշաններ։ Պետք է, ուրեմն, շարունակենք օգնել միմյանց, հարգելով բոլորի, նույնիսկ երեկվա թշնամիների ազատությունը։ Հայ ազգը, որը, տեսնելով բազում արհավիրքներ, անցնելով բազում փոթորիկներով, կարողացավ պահել իր լեզուն և իր ազգային ինքնությունը, արժանի է մեր հիացմունքին։ Այս հաստատ գիտակցությամբ է ահա որ ասում եմ. «Կեցցե՛ Հայաստանը»։

Եթե ուշադիր լինեինք, ակնարկներ կլսեինք, վտանգներ կլսեինք այս ուղերձում, բայց չզգացինք վտանգը, չլսեցինք ակնարկը, որովհետև «Կեցցե՛ Հայաստանը» զնգում էր մեր ականջներում ու արձագանքում էր. «Կեցցե՛ անկախ Կիլիկիան»։

Չեմ կարող ասել, որ բոլորս հավասարաչափ խանդավառ էինք ու լավատես, կային աշխարհի անցուդարձը հասկացող ու մեր տեղն այդ անցուդարձում ճիշտ գնահատող մարդիկ, բայց դժոխքը տեսած, մահվան դուռը հասած ու հետ եկած ժողովրդի գիտակցությունը մերժում էր նոր սպառնալիքը, խաբեությունը, դավաճանությունը ու համառորեն կառչում էր ապագայից, ազատությունից, արդարությունից։

Լացն ու ծիծաղը, թախիծն ու ժպիտը անբաժան էին։ Բոլոր ընտանիքները զոհեր էին տվել։ Սեպտեմբերի 19֊ին քաղաքում նահատակների հիշատակին նվիրված արարողություն կազմակերպվեց։ Շատերը խոսեցին, այդ թվում և եղբայրս՝ Տիրանը։ Լավ խոսեց։ Լսում էի, հպարտանում էի ու հիշում էի Հակոբին...

Իսկ մի քանի օր անց, սեպտեմբերի 26֊ին, երիտասարդները առավոտվանից վազվզոցի մեջ էին։ Սկաուտները որոշել էին ցույց տալ քաղաքին իրենց հմտությունները, ոգևորել մեծերին։ Եվ իսկապես, բարեկազմ, գեղեցիկ, վառվռուն երիտասարդների խանդավառությունն ու կորովը հույս էին ներշնչում... գուցե դեռ ամեն ինչ կորած չէ, գուցե այնուամենայնիվ ապագա ունենք... ո՞վ գիտի...

Այսպես ուրախանում էինք, տխրում էինք ու նորից գործի անցնում։ Անելիքը շատ֊շատ էր։ Թուրքերը ավերել էին քաղաքը, այնպես որ վերադարձած հաճընցիների մի մասն անօթևան էր մնացել, գրեթե ոչ ոք կանոնավոր ձևով չէր սնվում, հիվանդություններն ազատ ասպարեզ էին ստացել և վերածվում էին համաճարակի։ Շրջակա գյուղերում վիճակն ավելի ահավոր էր։ Հաճընի մեկ այլ ցավը որբերի բազմությունն էր։ Անտեր, անօգնական, սոված ու ծարավ երեխաները թափառում էին փողոցներով։ Եվ ամեն օր զանազան կողմերից նոր խմբեր էին գալիս, ավելանում հներին։ Որբերին պետք էր օթևան տալ, կերակրել, կրթել։ Այս հարցում հայրս մեծ դեր ունեցավ, ուրեմն նա էլ թող պատմի...

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՊԱՊԸ

Պետք է մի քիչ հեռվից սկսեմ։ Կիլիկիայի աղետից անմիջապես հետո Կ. Պոլսի Միացյալ ընկերությունը հիմնեց դպրոց, որին կից սկսեցին գործել երեք մանկապարտեզներ և մեկ նախակրթարան։ Հաճընցիները միշտ բարձր են գնահատել ուսումը, միշտ պատրաստ են եղել օգնության ձեռք մեկնել՝ երիտասարդների կրթությունը ապահովելու համար։ Այս անգամ էլ, գտնվելով բավականին ծանր նյութական վիճակում, նրանք այնուամենայնիվ օգնեցին հիմնել դպրոցը։ Կարելի է ասել, որ ընդհանուր ծախսերի կեսը հոգացին հենց իրենք՝ հաճընցիները։ Առանց ավելորդ աղմուկի, սակայն հետևողականորեն աշխատեցին ու ստեղծեցին բազմաթիվ վարժարաններ։ 1915 թվականին Հաճընը իր կրթական մակարդակով առանձնանում էր հայաբնակ այլ քաղաքների շարքում։

Հաճընի Առաջնորդ Գեր. Տ. Ներսես եպիսկոպոս Դանիելյանի նախաձեռնությամբ սկսված չորս հարկանի շենքը բարենորոգվեց և տրամադրվեց Միացյալ ընկերության վարժարաններին։ Իսկ Գեր. Տ. Դանիել եպիսկոպոս Սարաճյանը շարունակեց իր նախորդի գործը և 1911թ., քաջալերված ժողովրդի առատաձեռնությամբ, Ս. Աստվածածին եկեղեցու կողքին, հսկա ապառաժների վրա մի հոյակապ օրիորդաց վարժարան կառուցեց։

Հիմա գանք Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության գործունեությանը Հաճընում։

Պատերազմից առաջ Միությունը մեր քաղաքում մասնաճյուղ չուներ։ Ճիշտ է, Ադանայի կոտորածից հետո հաճընեցիները զանազան նպաստներ էին ուղարկում իրենց հայրենակիցներին, սակայն այդ գումարները կազմակերպված ձևով չէին ծախսվում։

Կոտորածից անմիջապես հետո Միությունը Աշխատանքի Տուն բացեց Հաճընում։ Գեր. Տ. Ներսես եպիսկոպոս Դանիելյանը նշանակվեց խնամակալության նախագահ, իսկ ես՝ ատենապետ։ Հաճընի բնակչությանը օգնելու նպատակով տարբեր բարեգործական միջոցառումներ էինք կազմակերպում, օրինակ՝ ձեռագործների ցուցահանդես֊վաճառքը, որի նախաձեռնողը Կահիրեի Տիկնանց միությունն էր։ Բայց իրավիճակը բարելավելու համար դա բավարար չէր, և որոշեցինք ստեղծել մի հաստատություն, որի միջոցով կկարողանայինք զարգացնել մեր ավանդական արհեստները։ Սակայն այդ ծրագիրը չիրականացավ. սկսվեց պատերազմը, դրան հետևեց տարագրությունը, թուրքերը դատարկեցին ու ավերեցին Հաճընը, իսկ երբ եղեռնը վերապրած հաճընցիները վերադարձան տուն, Միության խնդիրները փոխվեցին։ Անհրաժեշտ էր արագ օգնություն հասցնել տարագիր վերապրողներին, և որոշվեց մասնաճյուղ բացել Հաճընում։ Գործը շատ արագ ընթացք ստացավ, և հոկտեմբերին մասնաճյուղը արդեն 45 անդամներ ուներ։

Միությունը անմիջապես գործի անցավ։ Նախևառաջ անհրաժեշտ էր հիմնել հիվանդանոց և որբանոց, որը կկարողանար օթևան տալ ոչ միայն Հաճընի, այլև Միության հոգատարության տակ գտնվող Դամասկոսի 60 որբերին։ Սեպտեմբերի 28֊ին որբերը Դամասկոսի որբանոցի տնօրեն պ. Փափազյանի ուղեկցությամբ հասան Հաճըն։

Որբանոցի համար որոշվեց հատկացնել Ս. Հակոբ վանքի նախկին որբանոցը, իսկ հիվանդանոցի համար՝ ամերիկացիների շենքը։ Թուրքերը քարուքանդ էին արել այս շինությունները, սակայն միահամուռ ուժերով կարողացանք դրանք կարգի բերել։ Այդ ժամանակ որբերի թիվը հասնում էր 160֊ի, որոնց մեջ էին նաև Ազիզիեի քրդերի, չեչենների և թուրքերի տներից ազատված երեխաները։

Հիվանդանոցը աշխատացնելու համար Միությունը Մերսինի28 իր մասնաճյուղից Հաճըն փոխադրեց անհրաժեշտ սարքավորումներ, դեղորայք, սպիտակեղեն, տարբեր բժշկական գործիքներ, կոշկեղեն, օճառ, շաքար...

Հաճընցիները հուսադրվեցին։ Հավատացին, որ կկարողանան ապահովել իրենց կիսանկախ գոյությունն ու ամոքել դեռ չփակված վերքերը։

Նոյեմբերի վերջին Հաճըն եկավ Գեր. Պետրոս եպիսկոպոս Սարաճյանը։ Հաճընցիներն արժանի ընդունելություն կազմակերպեցին իրենց սիրելի Առաջնորդի պատվին։ Դեկտեմբերի 14֊ին Պետրոս Սրբազանի նախագահությամբ տեղի ունեցավ Միության երկու հաստատությունների՝ որբանոցի ու հիվանդանոցի բացումը։ Հիվանդանոցում աշխատելու համար Հաճըն էին եկել Դամասկոսի հիվանդանոցի բժիշկ Եսայի Կարապետյանը, դեղագործ Հմայակ Փափազյանը և գթության վեց քույրեր։

1919թ. Միության կենտրոնը որոշեց, որ անհրաժեշտ է ընդլայնել որբանոցը, որովհետև անօթևան մնացած որբերին շարունակում էին բերել Հաճըն։ Որբանոցը լավն էր, մաքուր, սնունդը վատը չէր, աշխատողները հոգատար էին։ Երեխաներն աստիճանաբար համակերպվում էին, ավելի հազվադեպ էին լաց լինում, գիշերները ճչալով արթնանում, թաքնվում մահճակալների տակ կամ կծկվում անկյուններում, ավելի հաճախ էին ծիծաղում, ընկերանում էին, մտերմանում էին, խաղում էին եկեղեցու բակում։ Դեկտեմբերին երեխաների թիվը հասել էր 190֊ի։ Որբանոցը, ինչպես և ամբողջ Հաճընը, պատրաստվում էր դիմավորել նոր՝ 1920 թվականը...

Թեև հունվարից սկսած քաղաքը արդեն պարեն չէր ստանում, Ծննդյան տոնը վերածվեց փառահեղ արարողության։ Բոլորն այնպես էին ուրախանում, ասես գիտեին, որ վերջին անգամ են վայելում Հաճընը։ Անկե՞ղծ էր արդյոք այդ ուրախությունը։ Չգիտեմ, գուցեև անկեղծ էր, բայց մի տեսակ կատաղի։ Չէինք ուզում հրաժեշտ տալ կյանքին։ Մանավանդ երիտասարդները։ Պատկերացրեք, որ պաշարման յոթ ամիսների ընթացքում հարյուրից ավելի ամուսնություններ եղան, երկու հարյուրից ավելի երեխաներ ծնվեցին...

Պետրոսը չէր կարողանում ուրախանալ։ Անվերջ վերլուծում էր Թուրքիայում տիրող իրավիճակը, համաձայնականների քաղաքական խաղերը և ուրախանալու ոչ մի բան չէր գտնում։ Ինքդ էլ գիտես, ասում էր, որ մենք նորից զոհ ենք դառնալու...

ՊԵՏՐՈՍԸ

Մտահոգվելու հիմքեր ունեի։ 1919 թվականի հուլիսի 23֊ին Էրզրումում գումարված ներկայացուցչական համաժողովին թուրքերը Մուսթաֆա Քեմալի ղեկավարությամբ ընդունեցին 12 կետից բաղկացած «Ազգային Ուխտը»29 և մի քանի ամիսների ընթացքում, Անատոլիայի ամբողջականությունը պահպանելու նշանաբանով, նետվեցին հրապարակ՝ իրենց ձեռքերն ու ոտքերը կապող Վերսալի հաշտության պայմանագիրը30 պատռելու և ժամանակավորապես Ֆրանսիայի հոգատարությանը հանձնված Կիլիկիայի սահմանները անարգելու վճռականությամբ։

Անվիճելի ճշմարտություն է, որ զինադադարից հետո Ֆրանսիայի և Իտալիայի կողմից կամա թե ակամա իրականացվող թրքանպաստ քաղաքականությունը նոր թափ ստացավ, հեղաշրջելով համաձայնականների մտադրությունը։ Պատճառը բոլորիս հայտնի էր. մեծ Հունաստանի գոյությունը և Թուրքիայի ամենաբարեբեր շրջանի գրավումը վերջինիս կողմից հակասում էր Ֆրանսիայի և Իտալիայի շահերին։

Անգլիան լքեց Կիլիկիան, բայց շարունակում էր հետևել ֆրանսիացիների գործունեությանը Ադանայում։ Մուսթաֆա Քեմալի առջև լայն ասպարեզ էր բացվել, և նա ճարպկորեն օգտվում էր համաձայնականների տնտեսական ու քաղաքական հակամարտությունից։ Երեկվա պարտված, ուժասպառ Թուրքիան նոր, ուժեղ ու հզոր ահազանգ հնչեցրեց, թուրք բնակչությունը անմիջապես արձագանքեց ու երկրի խորքերում սկսեցին կազմավորվել չեթեական խմբեր։ Մինչև ատամները զինված այս հրոսակները ահ ու սարսափ էին տարածում իրենց շրջաններում, սպանում, կողոպտում, տանջում էին բոլոր նրանց, ովքեր իրենց հետ չէին և չէին կիսում ազգայնական շարժման պարագլուխների գաղափարները։

Շատ շուտով ազգայնականները հասան Կիլիկիա։ Բոլոր քաղաքներում ու գյուղերում վխտում էին կասկածելի տեսքով անծանոթ մարդիկ ու Անատոլիայի հեղափոխականներին միանալու կոչերով թռուցիկներ էին բաժանում մոտավորապես այսպիսի բովանդակությամբ.

Ո՜վ իսլամ ժողովուրդ, ո՜վ թուրք քաջեր, ում սրտերը շարունակում են այրվել. ո՜վ թուրք մայրեր, ում աչքերը չեն չորանում, ձեր ազնիվ հոգիներին ենք ուղղում մեր խոսքը։ Եկե՛ք Թուրքիայի օրինական իրավունքները չճանաչող մեր համառ ու բռնակալ թշնամիներին մեկ անգամ էլ ցույց տանք, թե ինչ ասել է թուրքի հավատքն ու ուժը։ Ո՞ւր է թե թրքական հողերը անձեռնմխելի պետք է մնային։ Ո՞ւր է թե մեր նահանգներում մեր իշխանությունը պետք է պահպանվեր։ Ոչ մի խոստում չկատարվեց։ Ահա թե ինչու թուրք մտավորականությունը ստիպված եղավ առաջ քաշել մի սքանչելի ազգային ծրագիր և, ստեղծելով Անատոլիայի և Ռումելիայի պաշտպանության կուսակցությունը, սկսել աննախադեպ մի շարժում։ Այսօր, երբ մենք մեր առաջին հարվածն արդեն իսկ հասցրել ենք Իզմիրի պոռնիկ հույներին, եկել է մեր երկրորդ հարվածի ժամը, և այդ հարվածը պետք է հասցնենք Տավրոսի հայ ջարդարարներին։ Այո՛, Տավրոսից այն կողմ ամիսներ ի վեր հանգստից ու երջանիկ կյանքից զրկված մեր ազգակիցներ ու հայրենակիցներ, վստահ եղեք, որ շատ մոտ ապագայում այդ սև փորձանքից պիտի մաքրվեք, ու Լուսինը պիտի կրկին փայլի Տավրոսի փառապանծ հորիզոնում։ Մեր հազարավոր քաղաքացիները, անգամ Ադանայում բնակվող մեր եղբայրները, այս նվիրական հրամանի առաջին ազդանշաններին են սպասում։ Միևնույն ժամանակ Կիլիկիայի մեր հարազատ զավակներից կազմվել է մի մարմին, որը, իր հաճույքներն ու հանգիստը մոռացած, աշխատում է այս գործի համար։ Վստահ եղեք. կամ Արևմուտքը կճանաչի մեր իրավունքները, կամ էլ մենք ամբողջ աշխարհին ցույց կտանք մեր ուժը։ Ո՜վ մահմեդական աշխարհ, ո՜վ մահմեդական թուրքեր, արթնացե՛ք, թույլ չտանք, որ եկեղեցական զանգերը պղծեն մեր սուրբ հայրենիքը։

Դժբախտաբար, ֆրանսիական իշխանությունները, իրենց բացարձակ լռությամբ, միայն ավելի էին քաջալերում թուրքերին։ Որպես քաջալերման վառ ապացույց նրանք լուծարեցին Հայկական լեգեոնը, ցրեցին հայ կամավորական խմբերը և դրանք փոխարինեցին գաղութային ու բնիկ ֆրանսիացիներից բաղկացած զորամասերով31։

Իսկ հետո սկսվեց թատերախաղի ամենակարևոր գործողությունը. մեր թուրք բարեկամներին ռազմական օգնութո՞ւն է պետք՝ համեցե՛ք, ստացե՛ք։ Նյութական և բարոյական աջակցության կարի՞ք ունեն՝ խնդիր չկա...

Իսկ մեր միամիտ ժողովուրդը շարունակում էր հավատալ, որ Ֆրանսիան երբեք չի ուրանա իր խոստումները։

Այդ հավատը վերջնականապես չվերացնելու նպատակով ֆրանսիացիները ժամանակ առ ժամանակ իրենց ներկայացուցիչներին ուղարկում էին Հաճըն՝ ներքին իրավիճակը պարզելու համար։ Եկան ու գնացին, գնացին ու եկան... ֆրանսիացի և անգլիացի զորավարներ եկան, գնդապետներ ու սպաներ եկան, խոսեցին, շրջեցին, դարձյալ խոսեցին, սակայն այդպես էլ որևէ քաղաքական լուծում չառաջարկեցին։ Ոչ մի բառ չասեցին իրական իրավիճակի մասին։ Միայն գովեցին ու գովեցին շինարար ու ստեղծագործ հայ ժողովրդին ու հեռացան, նորից ու նորից թողնելով մեզ անորոշության մեջ։ «Քաղաքակիրթ» աշխարհն այլևս չէր կարողանում թաքցնել իր իրական դեմքը։

1920թ. հունվարի սկզբին Հաճըն ժամանեց Սիսի ֆրանսիական ներկայացուցչի օգնականը։ Երեք օր մնաց Հաճընում։ Այդ այցելությունը լավ եմ հիշում, որովհետև մեր տանն էր իջևանել։ Ամեն օր խորհրդավոր ժողովներ էր անում, ցերեկները մտերմիկ զրուցում էր հայերի հետ, գիշերները քչփչում էր ազդեցիկ թուրքերի հետ։ Թարգմանչին էլ հետն էր բերել, որ խոսակցությունը գաղտնի մնա։ Մինչև կեսգիշեր նստում էին։ Մեզ իհարկե թույլ չէին տալիս մասնակցել։ Մեկնելուց մեկ օր առաջ կառավարչատան վրա հանդիսավոր կերպով պարզեց ֆրանսիական դրոշը, իսկ հայկականի բացակայության վերաբերյալ ոչ մի բառ չասաց։

Ֆրանսիացու գնալուց հետո միայն իմացանք թուրքերի գաղտնի գործերի մասին, բայդ այդ սպառնալիքներն այնքան անհավանական թվացին, որ առանձնապես չանհանգստացանք։

Իսկ ես ինձ տեղ չէի գտնում։ Հասկացեք, ասում էի, մեզ խաբում են, նոր արհավիրք է սպասում մեզ, պետք է ինչ֊որ բան անել, քանի դեռ ժամանակ ունենք։

Չէին ուզում լսել։

— Ի՞նչ ես խոսում,— ասում էին...

— Չեն համարձակվի,— ասում էին...

— Աշխարհից նոր են թուքումուր կերել,— ասում էին...

— Բա ֆրանսիական դրո՞շը...

— Բա միջազգային պայմանագրերը...

— Բա շինարար հա՞յը...

Այսպես ապրեցինք, մինչև Մարաշի հայության սպանդի լուրը հասավ Հաճըն։ Վերջապես հասկացան, ցնցվեցին. բոլորի հիշողության մեջ դեռ թարմ էին սեփական սարսափն ու տառապանքը։ Արդեն չէին ասում, որ ես հոռետես եմ։ Դեռ երեկ հուսացող ու հավատացող հաճընցիները կերպարանափոխվեցին.

Նորի՞ց ջարդ...

Նորի՞ց կոտորած ու ավեր...

Ո՞ւր մնացին պետական պաշտոնյաների բոցաշունչ խոստումները...

Հիմար էինք...

Միամիտ էինք...

Վերջապես ժողովուրդն ուշքի եկավ, համոզվեց, որ իր իրավունքները պաշտպանող չի լինելու, ու պարտավորվեց իրավունքի փոխարեն զենք փնտրել, աղաչանքի ու պաղատանքի փոխարեն՝ ապրելու կամք ու կռվելու վճռականություն։

Քաղաքի ինքնապաշտպանությունը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ համարեցինք անմիջապես ստեղծել Բարձրագույն զինվորական մարմին, որի ընդհանուր հրամանատարը դարձավ Սարգիս Ճեպեճյանը...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Ճեպեճյանի մասին կարելի է հատորներ գրել, բայց նա գործի մարդ էր և շատախոսություն չէր սիրում։ Իր մասին չէր խոսում։ Գիտեինք, որ 1915֊ին փախել էր Կովկասի թրքական բանակից, կռվել էր հայ կամավորների շարքերում, հասել էր Երզնկա, Սարիղամիշ, հետո Ալեքսանդրոպոլ ու 1918֊ի մարտին միացել էր զորավար Անդրանիկի բանակին, մասնակցել էր Զանգեզուրի, Նախիջևանի մարտերին, իսկ զինադադարից հետո եկել էր Կիլիկիա։

Ճեպեճյանը անմիջապես գործնական քայլեր ձեռնարկեց։ Մարդկանց արգելվեց երեկոյան 10֊ից հետո տներից դուրս գալ, ամբողջ գիշերվա ընթացքում քաղաքում պահակախմբեր էին շրջում։

Այդ օրերին իմացանք, որ Հաճընից ինը ժամ հեռավորության վրա գտնվող Շար կոչվող հայաբնակ գյուղում չափազանց վտանգավոր վիճակ է ստեղծվել և անմիջապես հեռագրով դիմեցինք ֆրանսիական կառավարիչ կապիտան Թայարդային, որ օգնություն ուղարկի։ Միաժամանակ քառասուն զինված տղաներ շարժվեցին դեպի Շար։ Սակայն իրավիճակը ոչ միայն չփոխվեց, այլև ավելի սպառնալից դարձավ։ Տեղեկանալով այդ մասին, Թայարդան, մի կողմից, ռազմամթերք ուղարկեց Հաճըն, մյուս կողմից, անշուշտ, վերին հրամանատարության հրահանգով, կոչ արեց հայերին զինաթափվել և պահանջեց, որ Հայ Ազգային Միությունը երեք հոգանոց հանձնախումբ ուղարկի իր մոտ՝ նախազգուշական միջոցների վերաբերյալ խորհրդակցելու համար։

Պահանջը կատարեցինք, հանձնախումբը կազմեցինք, ուղարկեցինք Սիս։ Թայարդան խոստացավ զենք ու փամփուշտներ տալ Հաճընին։ Խոստացած զենքի քանակը չէր կարող բավարարել մեր կարիքները, սակայն երբ մենք այդ մասին հայտնեցինք Սիս, այնտեղից ստացանք հետևյալ պատասխանը. «Մենք ընդամենը այսքան զենք տրամադրելու հրաման ունենք, դրանից ավել չենք կարող տալ։ Եվ վերջապես, ձեզ այդ զենքը պետք է ոչ թե կանոնավոր ռազմական գործողությունների, այլ մի քանի օրվա ինքնապաշտպանության համար»։

Ահա այսպես...

Ստիպված եղանք տվածով բավարարվել։

Մի փորձ էլ արեցինք. պատվիրակություն ուղարկեցինք Ադանա գնդապետ Բրեմոնի մոտ։ Նա խոստացավ մտածել և մի քանի օր անց ասաց, որ կավելացնի տրամադրվող զենքի քանակը։ Զենքը Ադանայից Սիս հասցնելը շաբաթներ տևեց, հետո մի ամիս էլ Թայարդան ձգձգեց։ Վերջապես 80 կամավորներից բաղկացած խումբը շարժվեց դեպի Հաճըն, բայց արդեն ուշ էր՝ Հաճընը պաշարված էր։ Ճանապարհին քեմալական ջոկատները շրջապատեցին կամավորներին։ Մեր տղաների միայն կեսը կարողացավ փրկվել, իսկ զենքն այդպես էլ տեղ չհասավ...

Ինչպես ասում են, մեկնաբանություններն ավելորդ են, ավելի լավ է շարունակեմ պատմությունս։

Այլևս պարզ էր, որ ֆրանսիացիների վրա հույս դնել չենք կարող։ Չենք կարող, ուրեմն ինքներս կկռվենք։ Արդեն գիտեինք, որ չենք փրկվելու։ Գիտեինք նաև, որ մինչև վերջ կռվելու ենք ու թույլ չենք տալու, որ մեզ մեր հայրենի հողի վրա մորթեն։

Ստեղծեցինք ինքնապաշտպանության կոմիտե, որի կազմում ընդգրկվեց նաև Պետրոսը։ Կոմիտեն Հաճընը բաժանեց չորս դիրքերի՝ հյուսիսարևելյան, հարավարևելյան, հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան։ Զինվորական ուժերը նույնպես բաժանվեցին չորս մասի, և ամեն մի դիրք հանձնվեց մեկ վաշտի։ Արամ Կայծակը իր «Վրեժ» խմբով պետք է մնար կենտրոնական մասում և հետևեր, թե քաղաքի որ հատվածն իր օգնության կարիքն ունի։

Տասնվեցից քառասուն տարեկան բոլոր տղամարդիկ զինվորագրվեցին, սկսեցին վարժվել և քաղաքից մեկ ժամ հեռավորության վրա գտնվող վայրերում խրամատներ փորել։ Պետրոսին վստահվել էր մարզել և վարժեցնել 60 հեծյալների։ Մարզվում էին բոլորը, անգամ կանայք, աղջիկները և որբանոցի չափահաս երեխաները։ Հույսը գնալով նվազում էր, սակայն խուճապի չէինք մատնվում։

Պատրաստ էինք...

Մինչ Կիլիկիայի հայերը հայրենիքի ապագայի մասին գոնե մեկ բառ կորզելու հույսով աչքները չէին կտրում ֆրանսիացի պաշտոնյաներից, թուրք ազգայնականները խոսքից գործի էին անցել։ Թուրք բնակչության կրքերը հրահրող թռուցիկները հետզհետե իրենց արդյունքներն էին տալիս։

Թեև մեզ լուր էր հասել, որ ընդհանուր հարձակման ազդանշանը պետք է տրվեր մարտի 10֊ին, Կիլիկիայի հյուսիսային շրջանում դեպքերը առաջ ընկան։ Շարից շնչասպառ լրաբերները հասան Հաճըն և հայտնեցին, որ թուրք հրոսակները գալիս են իրենց գյուղի վրա։ Հաճընցիները ղեկավարներից պահանջեցին անհապաղ միջոցների դիմել, փրկել գյուղը և, հաշվի առնելով Հաճընին սպառնացող ակնհայտ վտանգը, պատանդ վերցնել գավառակի բոլոր թուրքերին՝ հետագայում գերիների փոխանակությունը կազմակերպելու համար։

Մոտ 60 թուրքերի մոտակա գյուղերից հասցրեցինք Հաճըն ու կողպեցինք կառավարչատանը։

Փետրվարի 19֊ին Հաճընի տեղակալը փոխարինվեց նորով։ Փաստաբան Կարապետ Չալյանը, գալով Հաճըն, իր հետ բերեց 300 հրացան, 50 հազար փամփուշտ և Թայարդայի նամակը, որն ըստ էության հրահանգների մի ամբողջ ցանկ էր. տները հսկող պահակները զենք չպետք է կրեն, զենքը պետք է տրվի միայն վստահելի մարդկանց, եթե թուրքերը սահմանը չանցնեն, զենք չպետք է բաժանվի... պետք է... չպետք է... Ամենակարևոր ուղերձը հասկացանք. թուրքերը չպետք է իմանան, որ ֆրանսիացիները մեզ զենք են ուղարկել։ Հասկացանք նաև, որ այլևս անիմաստ է սրտատրոփ սպասել ֆրանսիացիներից եկող նամակներին ու լուրերին, քանի որ դրանք բոլորն էլ մոտավորապես նույն բովանդակությունն են ունենալու...

Կայմակամը, կամ, եթե հայերեն ասեմ՝ տեղակալ Չալյանը պատանդ առած թուրքերի թիվն ավելացնելու փոխարեն եղածներին էլ ազատ արձակեց։ Իր այս անսպասելի արարքը մեր փորձառու պետական պաշտոնյան բացատրեց նրանով, որ ստեղծված իրավիճակում ահնրաժեշտ է դիվանագիտական քայլերի դիմել, այսինքն՝ սիրաշահել թուրքերին։ Ինչպես և սպասում էինք, Չալյանի այս փայլուն դիվանագիտական ծրագիրը շատ արագ հօդս ցնդեց։ Թուրքերը ոչ միայն չսիրաշահվեցին, այլև ավելի մեծ ատելությամբ լցվեցին։

Գիտեմ, որ Հաճըն գալուց երկու֊երեք օր հետո կայմակամ Չալյանը նամակ էր ուղարկել գնդապետ Բրեմոնին։ Ճիշտն ասած, նամակի բովանդակությունը ինձ հայտնի է, սակայն չեմ ուզում, որ սիրտս նորից տակնուվրա լինի և այդ պատճառով բերում եմ նամակի համառոտ բովանդակությունը.

Վսեմափառ Տիար... Ձերդ գերազանցության վստահությունը... ամեն ինչ առայժմ հանգիստ է... ինձ շատ լավ են ընդունել... ինձ լրացուցիչ գաղտնի վարկ է պետք... հանձնեք որդուս... կնոջս և զավակներիս հանձնում եմ Ձերդ վսեմության խնամքին... անհոգ եղեք... վստահ եղեք... ֆրանսիական դրոշի փառքն ու պատիվը... կյանքիս գնով... միշտ Ձեր խոնարհ...

Այս նամակի թանաքը դեռ չէր չորացել, երբ Շարից նոր սուրհանդակներ եկան հայտնելու, որ բոլոր շրջակա գյուղերում թուրքերը կազմ պատրաստ սպասում են ձյան հալվելուն։ Շարի հայերը լրաբերների հետ նամակ էին ուղարկել, խնդրում էին, որ օգնենք մարդկանցով և ռազմամթերքով։ Հիշեցնում էին, որ Շարը Հաճընի բանալին է և որ Շարը գրավելուց հետո թուրքերը պաշարելու են Հաճընը։

Առաջին նամակին հետևեց երկրորդը, որը դարձյալ հասցեագրված էր Սրբազանին։ Երևի, նամակի հեղինակները ենթադրում էին, որ Սարաճյանը մեծ ազդեցություն ունի ֆրանսիացիների վրա։

Այս նամակները ստիպեցին մեզ հավաքվել Ինքնապաշտպանության Կոմիտեի սրահում և քննարկել մեր հետագա անելիքը։ Բայց ի՞նչ կարող էինք անել, ո՞ւմ դիմել, եթե մեր բոլոր հեռագրերը անպատասխան էին մնում։ Պատասխանը միայն քար լռությունն էր։ Ու նորից որոշեցինք մարդ ուղարկել Ադանա։

Սրբազան Սարաճյանը մի քանի հոգու ուղեկցությամբ ճամփա ընկավ։ Այս անգամ մեր պատվիրակությունը հստակ հրահանգ էր ստացել հաղորդել ֆրանսիական իշխանություններին, որ եթե նրանք պատրաստվում են օգնության ձեռք մեկնել Հաճընին, ապա թող բարի լինեն այդ մասին անհապաղ հայտնել մեզ, այլապես մենք ստիպված կլինենք լքել Հաճընը և շարժվել դեպի Սիս։

Ֆրանսիացիները չփոխեցին իրենց քաղաքականությունը։ Սիրալիր, քաջալերող բառեր, և... գնաք բարով...

վերադարձեք տուն...

ամեն ինչ լավ կլինի...

խոստանում ենք այս...

խոստանում ենք այն...

հիանում ենք ձեր քաջությամբ...

պինդ կացեք...

Ու դարձյալ անպատասխան նամակներ, ու դարձյալ քար լռություն։ Այդ լռության մեջ արդեն հստակ լսում էինք, թե ինչպես են մեզ ասում. «Մենք այս երկիր ենք եկել ոչ թե խաղախություն հաստատելու, այլ հայերին ու թուրքերին իրար ջարդել տալու համար»։

Ի՞նչ էր մնում մեզ անել։ Հաճընը չորս կողմից պաշարված էր։ Արտաքին աշխարհի հետ մեր միակ կապը հեռագրալարն էր, որը գիշեր֊ցերեկ աշխատում էր, մեր տրամադրությունները և կացությունը հաղորդելով Սիս և Ադանա։

Քանի որ մեր պատվիրակությունը դեռ չէր վերադարձել Սիսից, վերջին քարավանի հետ հետևյալ նամակը ուղարկեցինք Սրբազանին.

... Հաճընը դեռ չի կորցնում իր հույսը, դեռ սպասում ենք, որ կկարողանաք անհրաժեշտ օգնությունը ստանալ մեր բարեկամներից։ Վստահ ենք, որ պատվիրակությունը գիտակցում է իր վրա դրված պարտականության լրջությունը և գիշեր֊ցերեկ աշխատում է՝ իր առաքելությունը ըստ արժանվույն կատարելու համար... Ձեր գործերին հաջողություն ենք մաղթում։ Վստահ եղեք, որ մենք կաջակցենք ձեզ բոլոր հարցերում, կթեթևացնենք ձեր բեռը, կաշխատենք ամեն գնով ի կատար ածել ձեր բոլոր ծրագրերը, ուստի հաստատակամ եղեք ձեր պահանջները ներկայացնելիս։ Մենք հայ ազգի մնացորդներն ենք, մի մեծ ազգի, որի վրայից պետք է մաքրենք «վախկոտ նապաստակի» համբավը։ Բաց ճակատով ենք ընդունելու մահը...

Մեր պատվիրակները Թայարդայի հետ հանդիպել էին փետրվարի 26֊ին։ Այդ օրվանից մինչև մարտի 11֊ը կապիտանի և գնդապետ Բրեմոնի հետ տեղի ունեցած նրանց այլևայլ հանդիպումներն ու խոսակցությունները կարելի է վերարտադրել շատ հակիրճ ձևով.

— Կարո՞ղ եք դրամով օգնել...

— Պետք է պարոն Բրեմոնի հետ խոսեմ...

— Իսկ զենքո՞վ...

— 100 հրացան...

— Հեռախոս և հեռադիտակ...

— Դա կարելի է...

— Գնդացի՞ր..

— Դրա կարիքը չկա..

— Մալո՞ւխ...

— Այդքան չունենք, ձեզ շատ է պետք Հաճընի շուրջը քաշելու համար...

— Իսկ զինվորնե՞ր, գիտենք, որ 15 օրից հարձակվելու են...

— Արդեն երեք ամիս է նույն բանն եք ասում, սակայն ոչ մի հարձակում չի եղել...

— Ոստիկա՞ն...

— Այս պահին չունեմ, մի քիչ սպասեք, գուցե մի ելք գտնեմ...

Վերջապես մարտի 11֊ին մերոնք ստացան գնդապետ Բրեմոնի պաշտոնական պատասխանը.

Ֆրանսիական իշխանություններն ի վիճակի չեն ներկայումս որևէ զինվորական ուժ տրամադրել Հաճընին, և ապագայի վերաբերյալ նույնպես այդ կարգի որևէ հանձնառություն չեն ստանձնի։

Վերջակետ։

Քավ լիցի, սա մեղադրանք չէ, պարզապես փաստերի արձանագրում։ Եվ ինչի՞ վրա էինք հույսներս դրել։ Որ գերտերությունները իրենց կենսական շահերը մի կողմ կդնեն ու կզբաղվեն օտար երկրում բնակվող մարդկանց փրկությա՞մբ։ Եվ ի՞նչը պետք է ստիպեր նրանց դիմել այդ քայլին։ Հույսներս վերջնականապես չկորցնելու համար մենք անվերջ ինքներս մեզ տալիս էինք այդ հարցի հնարավոր պատասխանը. «Բայց չէ՞ որ խոսքը մի ամբողջ ազգի մասին է...»։

Լավ, շարունակեմ, թեև ավելի լավ է Տիրանը շարունակի, որովհետև նա պատմությանս հաջորդ դրվագի անմիջական մասնակիցն էր...

ՏԻՐԱՆԸ

Հաճընի շրջակայքում պտտվող թուրքերը ի թիվս այլ ստերի և զրպարտանքների լուրեր էին տարածում, թե իբր Կիլիկիայի հայկական միջնաբերդը հանդիսացող Հաճընը հիմնովին բնաջնջելն ու կործանելը մեկ֊երկու ժամվա գործ է։

Այս սուտը մերկացնելու նպատակով որոշեցինք ցուցադրական քայլի դիմել և մարտի 7֊ին, կիրակի օրը, մարզված երիտասարդների մասնակցությամբ մի շքեղ զորանցք կազմակերպեցինք։

Մեր բոլոր ուժերը համախմբեցինք Սիս տանող ճանապարհին, փոխեցինք մեր հագուսսը և այդպես՝ հագած֊կապած դուրս եկանք զորանցքի, որպեսզի թշնամին ենթադրի, որ ֆրանսիացիների օգնությունը շարունակում է հասնել մեզ և որ մեր հայրենիքը արնաշաղախ կույտի վերածելու բոլոր սպառանլիքները փուչ են։

Առավոտյան ժամը 10֊ին զորախմբերը շարժվեցին դեպի Հաճըն։ Առջևից՝ զինվորական համազգեստով, սուրը քաշած քայլում էր Ճեպեճյանը։ Նրան հետևում էին վաշտերի հրամանատարները և հետևակայինները՝ վաշտ առ վաշտ, զգաստ, գլուխները ցից, իսկ ամենավերջում հիվանդանոցի հատուկ վարժանք անցած պատգարակակիրները, որոնց առաջնորդելու պատիվը ինձ էր վստահված։

Տեղակալ Չալյանը այլ պաշտոնյաների հետ կառավարչատան առջև կանգնած ծափահարություններով ողջունում էր զինվորներին։

Այնուհետև բոլորս շարժվեցինք դեպի Ս. Հակոբ վանք, որտեղ Չալյանն ու Ճեպեճյանը ուղջույնի խոսք ասացին։ Լավ խոսեցին։ Ի՞նչ ասեմ... Իսկական զորահանդես էր, բոլորս գոհ էինք ու երջանիկ։ Ենթադրում էինք, որ թուրքերը, տեսնելով մեր կազմակերպվածությունը, կարգապահությունը և բարձր մարտական ոգին, անզուսպ և անխոհեմ քայլերի չեն դիմի։

Սակայն երեկոյան մեր տրամադրությունը կտրուկ փոխվեց։ Ռումլուի հայերը, տեսնելով, որ քաղաքից ընդամենը վեց ժամ հեռավորության վրա գտնվող գյուղերում սկսել են ձերբակալել իրենց հայրենակիցներին, տուն֊տեղ թողած եկան Հաճըն։

Մարտի 8֊ի գիշերը բոլորս անքուն անցկացրեցինք։ Ահուդողը էլեկտրական հոսանքի պես մեկիցս մյուսին էր անցնում, փոխվում զայրույթով ու վրեժխնդրությամբ, դարձյալ վերածվում հուսահատության... և այդպես մինչև լույս։

Լույսը բացվելուն պես ժողովուրդը նորից հավաքվեց Ինքնապաշտպանության կոմիտեի սրահի առջև, որ հրահանգներ ստանա։

Գիշերը Հաճըն հասած Մաղարայի գյուղաքաղաքների հրամանատար Գրիգոր Շինիկյանը և կառավարիչ Ավետիս Սողլանյանը պատմեցին, թե ինչ է կատարվում իրենց շրջանում։

Չալյանը հրամայեց Շինիկյանին վերադառնալ և հանգստացնել մարդկանց։ Որոշեցինք նաև, որ եղբորս՝ Պետրոսի հեծելազորը կուղեկցի Շինիկյանին և տեղում կօգնի նրան...

ՊԵՏՐՈՍԸ

Երբ հասանք Մաղարա, իմացանք, որ թուրք հրոսակները, մեր գալու լուրը ստանալով, փախուստի են դիմել, իսկ տեղի թուրքերը սուրհանդակներ են ուղարկել Կեսարիա ու Ազիզիե, որ գան, օգնության հասնեն։

Ճանապարհին որոշեցինք, որ զսպելու ենք մեր զայրույթը, լինելու ենք քաղաքավարի ու նրբանկատ, սակայն տեղի բնակչությունը արդեն թունավորված էր կասկածներով և վստահ էր, որ մենք խաղաղություն հաստատելու նպատակով չենք եկել։ Մյուս կողմից, ամբողջ շրջանով վխտում էին ազգայնականների կողմից ուղարկված խմբերը, ու մերոնք հույս չունեին, որ կկարողանանք զսպել կենտրոնից եկող հրահանգներին սպասող թուրք գյուղացիների թշնամական մտադրությունները։

Մենք արդեն Մաղարայում էինք, երբ Կիլիկիայի գրավման ուժերի ընդհանուր հրամանատար նշանակված ու մեզ քաջ ծանոթ Գոզան օղլու Դողանը իր բազմաթիվ հեծյալներով պաշարեց Ռումլու գյուղում բնակվող մի քանի հայ երիտասարդների տները, բայց մերոնք կարողացան զարտուղի ճանապարհով փախչել ու թաքնվել լեռներում։

Դողանը կատաղեց, որոշեց անմիջապես հարձակվել։ Տեղի թուրքերից մեկը եկավ մոտս, հայտնեց հարձակման մասին ու խորհուրդ տվեց անհապաղ վերադառնալ Հաճըն։

Հեշտ է ասել՝ վերադառնալ. ճանապարհները ծածկված էին ձյան մարդահասակ շերտով։ Մենք դանդաղ առաջ էինք շարժվում, և դեռ չէինք հասցրել շատ հեռանալ Ռումլուից, երբ բլրի տակ պաշարվեցինք թուրքերի կողմից։ Միակ ելքը պաշտպանվելն էր, ու մենք պաշտպանվեցինք։

Այդ ընթացքում Ռումլուի պաշարման օղակը ճեղքած հայերը հասնում են Հաճըն ու մերոնց պատմում են, որ ջոկատս շրջապատված է և որ եթե մի ճար չանեն՝ չենք փրկվի։ Սարգիս Ճեպեճյանն ու Արամ Կայծակը անմիջապես մոտ երկու հարյուր մարդ են հավաքում ու շտապում են փրկելու մեզ։

Տեսնելով աջից ու ձախից իրենց մոտեցող վաշտերը, թուրքերը մի պահ փորձեցին պաշտպանվել, բայց հասկանալով, որ դատապարտված են, փախուստի դիմեցին։

Զինվորների մի խումբը մնաց լեռնային դիրքերի վրա՝ հավանական հարձակումները կանխելու համար։

Ջոկատս փրկվեց։ Երբ ավելի ուշ փորձում էի ինքս ինձ բացատրել, թե ինչպես կարողացանք հաղթել այդ անհավասար պայքարում, հասկացա, որ լինում են պահեր, երբ ներքին ձայնը, եթե կուզեք՝ ցեղային պատկանելիության ներքին ձայնը մղում, տանում է քեզ, լցնում գերմարդկային ուժով, խիզախությամբ, վստահությամբ, և այլևս դադարում ես մեկ մարդ լինել, այլևս դառնում ես ցեղ, որը հրաժարվում է իր մշտական մակդիրից։ Այդ պահին ես վերջնականապես համոզվեցի, որ մենք չենք հանձնվի, չենք նահանջի և կկռվենք մինչև վերջին շունչը...

* * *

Երևան, 5 մայիսի, 2014թ.

— Արտաշես, արի ընդմիջում տանք, մի քիչ խոսենք։

— Տեսնում եմ, մենակ չես։

— Ի՞նչ ես ծիծաղում, դժգո՞հ ես բերածս խմբից։

— Ընդհակառակը, ինքս էի ուզում առաջարկել։ Ընտանիքիդ կարծիքը ինձ համար շատ կարևոր է։ Ճիշտն ասած, մի հոգու էլ էի սպասում։

— Գիտեմ, Գևորգին, բայց Գևորգն իր ձևով մասնակցեց. գրքի տպավորության տակ պատմվածք գրեց՝ «Յաթաղանի սինդրոմը»։

— Եթե սինդրոմ բառ կա, ուրեմն տեքստը ռեֆլեկտիվ բնույթ ունի։

— Ճիշտ ես, գեղարվեստական ռեֆլեքսիա։ Թեև պատրվակը Սոկրատի գիրքն էր, պատճառը բոլորս լավ գիտենք։ Երբ դեռ չէի սկսել, ես էլ նման գայթակղություն ունեցա. գրել ոչ թե գրքի նյութերով, այլ գրքի պատճառով։ Շատ երկար տատանվում էի, բայց մտածեցի, որ դա իմ վերաբերմունքը կդառնա, իսկ ես ուզում էի հարգել մարդուն և ներկայացնել հենց իր պատմությունը, իր վերաբերմունքը։ Գևորգի հերոսն ասում է. «քաղցր, զուտ, անիմաստ, լացացնող, լացկան, ճեպանկար, անբացատրելի, կարծես լերդացող արյան գետ, կեսարյան հատման սև սպի...»։ Չեմ ուզում դատել։ Ինքս չեմ տեսել, չեմ զգացել, այն, ինչ զգում եմ այսօր, այսօրվա զգացմունք է, այսօրվա գիտելիքն ու հայացքն է ու, վերջիվերջո, այսօրվա մասին է։ Մյուս կողմից, կարդալու ընթացքում շատ էի շեղվում, զուգահեռներ էի անցկացնում մեր օրերի հետ, և որոշեցի ընտրել միջանկյալ տարբերակը. հիմնական տեքստը տալ Սոկրատի աչքերով, լեզվով ու զգացմունքայնությամբ, իսկ այսօրվա մտքերը բերել այսօրվա հարթություն ու մի քիչ խոսել տեքստից բխող հարցերի մասին։ Ուզում եմ փորձենք գրքի մեջ գիրք մտցնել, անցյալի մեջ՝ ներկա, կամ հակառակը։ Մյուս կողմից, կարծում եմ, որ այսօրվա խոսակցությունը չպետք է շատ ձգձգվի, թող ընթերցողն ինքը շարունակի պատասխաններ գտնել...

Դավիթ. Լավ, առաջադրանքդ հասկացանք։ Բայց մի հարց ունեմ. ինչո՞ւ ես հենց մեզ հավաքել։

— Բա էլ ո՞ւմ հավաքեի։ Ձեզ հավաքելը հեշտ էր։

Միքայել. Չէ, լուրջ։

— Մի ընտանիքի պատմությունը տրված է անմիջական֊նկարագրական֊բովանդակային ձևով, մյուսինը՝ միջնորդավորված֊չնկարագրվող֊ռեֆլեքսիվ։ Գրքում ներկայացված ընտանիքների ու գրքից դուրս մնացած ընտանիքների պատմությունները միանում են ու դառնում մեծ ընտանեկան պատմություն։ Սա եթե շատ հակիրճ ասեմ, կարող եմ ծավալվել...

Դավիթ. Չէ, ծավալվելու կարիք չկա։ Ինչո՞ւ գրքի հենց այս հատվածում որոշեցիր ներխուժել։

— Ուզում էի կիսվել ձեզ հետ, թե ինչ մտքեր եկան գլուխս, երբ հասա Հաճընի բացարձակ շրջափակման փուլին... Աշխարհից կտրված պայմաններում երևի մարդկանց հոգեբանությունը փոխվում է։ Եթե ամբողջ աշխարհդ ձեռք է բերում հստակ ու տեսանելի սահմաններ, քո անելիքը որոշվում է միայն այդ սահմանների ներսում եղած֊չեղածով։ Ճիշտ է, հեռատեսները, կամ երազկոտները, կամ երևակայությամբ օժտվածները, կամ չգիտեմ թե էլի ով փորձում են ենթադրություններ անել, սակայն իրականում դա խնդրի էությունը չի փոխում։ Եթեները, գուցեները այդպես էլ մնում են եթեներ ու գուցեներ։ Մյուս կողմից, գալիս է մի պահ, երբ իրականն ու երևակայականը խառնվում են իրար և դու աստիճանաբար հայտնվում ես մի հոգեվիճակում, որից բանական ելք չկա, կա միայն բնազդը։ Չնայած մարդու բնազդի մեջ էլ տրամաբանություն կա, այն հարստացած է մարդկային համակեցության փորձով։ Ու սկսում են գործել հազարամյակների ընթացքում արմատացած բնազդները՝ արյուն, հող, իմ արյունը, իմ հողը, իմ աշխարհը։ Բառերով չարտահայտվող, բայց որոշիչ պահին զայրույթից այրվող աչքերի, անհամբեր վճռականությամբ սեղմվող բռունցքների, ես քոնն եմ — դու իմն ես հայացքների միջոցով միմյանց փոխանցվող այս բնազդը մի պարզ ելք է հուշում. եթե ուրիշ աշխարհ չկա, ուրեմն իմ գոյության իմաստը պայմանավորված է միայն այս աշխարհով, և եթե սա էլ պետք է վերանա, ապա միայն ինձ հետ միասին։ Ստացվում է, որ ճգնաժամի պահին հայրենասիրությունը բնազդ է, ընդ որում ամեն մեկի ու բոլորի շահը սպասարկող բնազդ...

Արտաշես. Համաձայն եմ, բայց մի բան եմ ուզում ավելացնել։ Կարծում եմ, որ տվյալ դեպքում կարելի է խոսել նաև լեռնեցիների առանձնահատկությունների մասին։ Նայիր չեչեններին, նայիր սվաններին... Ինքնամփոփ են, շատ ավելի կապված իրենց բնակավայրերին, գուցե այն պատճառով, որ շատ երկար ժամանակ սարերից այն կողմ չեն գնացել։ Նրանց դեպքում այդ իմ֊ը, մի միավոր լինելը շատ ավելի շոշափելի է։ Հպարտ են, գուցեև մեծամիտ։ Արժանապատվության հիվանդագին զգացում ունեն։

— Դե հա, մարդ եթե անընդհատ սարերին նայի, ուզած֊չուզած գլուխը բարձր կպահի։ Այդ վերջին ասածդ անընդհատ շեշտվում է Սոկրատի գրքում։ Անազատությունը ամոթ էր, մեղք էր։

Դավիթ. Լեռնեցու գործոնը կարևոր է, սակայն այստեղ նաև...

— Ներիր, որ ընդհատում եմ, հիշեցի Գևորգի պատմվածքից մի հատված, որն այս խոսակցության առումով կարևոր է։ Բոլորդ կարդացել եք։ Հիշո՞ւմ եք, թե ինչպես է զայրանում պատմվածքի հերոսը իր հաճընցի պապի գիրքը կարդալիս. «Ինչու, օրինակ, նրանք տնից չեն փախել,— ասում է,— պապ Միքայելի մայրը, հայրը, կրտսեր եղբայրը, քույրը... Ինչու, երբ առաջին անգամ փախել էին Հաճընից, հետո նորից, 1918֊ին, հետ են վերադարձել... Միթե պարզ չէր որ կոտորվելու են...»։

Դավիթ. Հենց այդ մասին էի պատրաստվում ասել, վերադարձի, այսինքն՝ կորցրած օջախը վերագտնելու և այլևս չկորցնելու կամքի դրսևորման մասին։ Մյուս կողմից, դառը փորձը սովորեցրել էր արդեն, որ թուրքերի հարևանությամբ ապրելու հեռանկարները անկանխատեսելի են, ելք կգտնեն, կփորձեն կոտորել։ Չեմ բացառում նաև, որ այդ պահին նրանք գիտեին, որ մի շարք վայրերում ինքնապաշտպանությունը թույլ էր տվել կամ փրկվել, կամ էլ պատվով, հերոսանալով զոհվել։ Եվ հետո... կիլիկիացիները միշտ ել տարբերվել են մյուսներից, ավելի անկախ են եղել, ավելի կազմակերպված, ավելի շատ են հպարտացել իրենց անցյալով, իրենց ինքնատիպությամբ։ Տեսակի պահպանման խնդիր էր լուծվում, թեերևս, ոչ գիտակցաբար, այլ բնազդով։ Բազային արժեքը գոյատևումն է, բայց ոչ առանձին անձի, այլ տեսակի, որի նմանը չկա և որի բնակության միակ վայրը սա է, ուստի արժեքային համակարգի մնացած բոլոր տարրերը պետք է նպաստեն այս իր բնական պայմաններում, այսինքն՝ օջախում գոյատևելու հիմնական արժեքի իրականացմանը։ Այստեղից էլ՝ չեն փախչում, վերադառնում են, խորամանկում են, խաբում են, կռվում են, բոլորովին առօրեական ձևով հերոսանում են։

Սոնա. Միասնականության մեջ երջանկության շատ սուր զգացողություն կա։ Վախը հաղթահարելու համար անհրաժեշտ ադրենալին։ Չգիտեմ, միգուցե, հոգեբանները այդ զգացողությանը ավելի հստակ ու շատ ավելի նվազ վերամբարձ սահմանում են տվել, բայց անհատական մակարդակում դա կարևոր չէ։ Ինչքան էլ տարօրինակ հնչի, միասնականության մասին որոշումը անհատական է... Մի բան ասեմ։ Կարող եք համարել, որ շատ եմ ընդհանրացնում, բայց արժանապատվությունն ու բռնությունը իրար հետ հակադարձ կապի մեջ են։ Արժանապատիվ մարդն իր նկատմամբ բռնություն չի հանդուրժում, բայց ինքն էլ պետք է որ բռնության ունակ չլինի (խոսքս ինքնապաշտպանության մասին չէ)։ Իսկ երբ խոսում ես ոչ թե անհատի, այլ ազգի կամ էթնիկ խմբի արժանապատիվ լինելու մասին ու տարածում ես նույն տրամաբանությունը իրենց վրա, ապա ստացվում է, որ արժանապատիվ ազգը բռնությամբ նվաճող չպետք է լինի... Չգիտեմ, սարերից է, պատմական իրադարձությունների որոշակի զարգացումից է, թե ինչից է, երբեք չեմ հասկացել պատճառահետևանքային կապն էս դեպքում։

Միքայել. Մի միտք չի հնչել. ընդհանուր նպատակի առկայության գործոնը։ Մարդիկ միավորված լինելով մի նպատակի շուրջ, հստակ գիտակցելով համախմբված ու միասնական լինելու անհրաժեշտությունը, բնականաբար, ավելի արդյունավետ են գործում, արդյունավետությունը, բնականաբար, ոգևորում է, ոգևորությունն իր հերթին ռոմանտիզմ ու հերոսականություն է հաղորդում միասնական դիմադրությանը, որովհետև այդ դիմադրության համար էմոցիոնալ ռեսուրս է հարկավոր։ Իհարկե, այն ամենն, ինչը ասվեց, նույնպես կարևոր գործոններ են. թե՛ լեռնեցիությունը, թե՛ թուրքի գործոնը, թե՛ մյուսները, բայց հիմքում միասնական, միասնաբար գիտակցված և առաջնահերթություն համարվող նպատակն է։ Նպատակն արդեն բնազդ չէ, գիտակցություն է։

Վրեժ. Ինծ թվում է, որ մի երանգ էլ կա. առանձնահատուկ լինելու գործոնը կամ համոզմունքը։ Դարեր շարունակ Կիլիկիայում, Թուրքիայում առհասարակ հայերն այն համոզմանն են եղել (միգուցե, նույնիսկ մինչև օրս), որ իրենք մնացածներից ու հատկապես թուրքերից ու քրդերից տարբերվում են մի շարք անհասանելի որակներով՝ ավելի հին, ավելի խելոք, ավելի կազմակերպված և այլն։ Այդ համոզմունքի շնորհիվ մարդիկ կարողացել են երկար տարիներ գոյություն պահպանել ու բարգավաճել։ Տվյալ դեպքում միասնականությունն անհրաժեշտ մեխանիզմ է այդ առանձնահատուկությունը պահպանելու և շեշտելու համար։ Նման մտածելակերպի արդյունքում այնքան ժամանակ, որքան դա օգնում է զարգացմանը, մարդիկ հիմնականում կենտրոնանում են իրենց ներքին աշխարհի վրա ու հաճախ անհաղորդակից են դառնում արտաքին աշխարհի փոփոխություններին։

— Կիլիկիան իրենցն էր, իրենք՝ Կիլիկիայինը։ Մարդիկ տուն էին ուզում գնալ, ու գնացին։ Ուրիշ տուն չունեին։ Եվ հետո, մի մոռացեք, թե ինչ խոստումներ էին ստանում։ Խոստումներն այնքան քաղցր էին, որ ավելի հաճելի էր հավատալ, քան չհավատալ։ Հիասթափվեցին, հասկացան, թե ինչ եկավ գլխներին, բայց դա միանգամից չեղավ։ Գրքի հաջորդ մասը հենց այդ մասին է։ Այստեղ շատ եմ փոփոխել, բայց հիմնականում կառուցվածքային առումով։ Բացատրեմ, թե ինչու։ Կար հաճընեցիների աշխարհը՝ կտրված, մեկուսացված, ինքն իր մեջ տապակվող, և կար արտաքին աշխարհը, որից նրանք տեղյակ չէին, սակայն հենց այդ արտաքին աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձություններից էր կախված Հաճընի բախտը։ Եվ այդ պատճառով որոշեցի գրքի այս հատվածը տալ զույգ օրագրերի տեսքով, որպեսզի այսօրվա ընթերցողը կարողանա տեսնել այդ՝ արտաքուստ խզված, սակայն իրականում բավականին հստակ կապը։ Հաճընի կյանքը նկարագրվում է Սոկրատ Թերզյանի անունից, իսկ Հաճընից դուրս տեղի ունեցող իրադարձությունները՝ Ադանայում Հաճընի հայրենակցական միության անդամ Ասատուր Չալյանի անունից, որովհետև Սոկրատը այդ նյութը վերցրել է նրա օրագրից։ Ի՞նչ կասես, Արտաշես, դեմ չե՞ս։

— Չէ, իհարկե։ Կարծում եմ, ժամանակի տարբեր կտրվածքներ կստանանք և ընդհանուր պատկերը ավելի հստակ կերևա։ Ֆիլմի պես բան կդառնա...

ԱՍԱՏՈՒՐ ՉԱԼՅԱՆԻ ԵՎ ՍՈԿՐԱՏ ԹԵՐԶՅԱՆԻ ՕՐԱԳՐԵՐԸ

Ադանա, 11 մարտի, 1920թ.

Այսօր հեռագրով տեղեկացրեցինք հաճընցի մեր հայրենակիցներին, որ ֆրանսիական իշխանությունները մտադիր են օգնել իրենց։ Մինչ այդ Հաճընից լուր էինք ստացել, որ իրենք ցանկանում են առանց կռիվների նահանջել Սիս և որ դա պետք է արվի անհապաղ, քանի դեռ թշնամին շատ չի մոտեցել քաղաքին։ Ես և Շմավոն Փոստոյանը գնացինք Միհրան Տամատյանի32 մոտ տանելու այս խնդրանքը։ Որոշեցինք անմիջապես համազգային ժողով հրավիրել և բոլորիս անունից ներկայացնել այդ խնդրանքը ֆրանսիացիներին, ավելացնելով նաև, որ Վահկայից Սիս հատվածում մերոնց անվտանգությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է մի զորախումբ ուղարկել։ Հաճընցիներն ասել էին, որ մինչև Վահկա իրենց ուժերով կհասնեն։ Այս որոշման մասին ծածկագիր հեռագրով տեղեկացրեցինք հաճընցիներին։

Կառավարությունը չպատասխանեց։

Հաճըն, 11 մարտի, 1920թ.

Ադանայից պատասխան չի եկել։ Ժողովուրդը անհամբեր է, պահանջում է այլևս չսպասել ու շարժվել դեպի Սիս։

Ադանա, 12 մարտի, 1920թ.

Կառավարության ոչ պաշտոնական մոտեցումը դրական է։ Հեռագրեցինք Սիս, որպեսզի ապաստան և ուտելիք ապահովեն տունն ու տեղը լքող մեր հայրենակիցների համար։ Հաճընի հետ կապը դեռ չի կտրվել, ամեն օր հեռագրերով հաղորդակցվում ենք։ Ինքներս էլ չենք հավատում մեր ուղարկած լուրերին, խիղճներս հանգիստ չէ. ի՞նչ պատասխան ենք տալու մեր քույրերին ու եղբայրներին, եթե ոչինչ չստացվի։

Հաճըն, 12 մարտի, 1920թ.

Մարդիկ չեն հեռանում Ինքնապաշտպանության կոմիտեի սրահից, լուծում են պահանջում։ Հասկանում են, որ Սիս տանող ճանապարհն անվտանգ չէ, բայց առայժմ ուրիշ ելք չեն տեսնում։

Ադանա, 13 մարտի, 1920թ.

Շմավոն Փոստոյանի հետ նորից այցելեցինք Տամատյանին՝ իմանալու, թե ինչ փուլում է զորախումբ ուղարկելու գործը։ Ասեմ, որ Տամատյանը դեմ էր գաղթին։ Նա ուզում էր, որ Հաճընը՝ լեռնային Կիլիկիայի պատնեշը և դաշտային Կիլիկիայի դարպասը, կյանքի և մահու կռիվ տա թուրքերին և կամ մեռնի, կամ հաղթի ու կերտի ամբողջ Կիլիկիայի անկախությունը։ Իմանալով Տամատյանի դիրքորոշումը, մենք անմիջապես հասկացանք, թե ինչու է նրա դեմքը փայլում։ Պարզ էր, որ ֆրանսիացիները մերժել են։ Տամատյանը ցույց տվեց ֆրանսիացիների պաշտոնական պատասխանը.

«Ամոթ է, որ քաջ Հաճընը առանց կռվի լքի իր հայրենիքը... Թող մնան և ճակատ ճակատի կռվեն թշնամու դեմ։ Ֆրանսիական իշխանությունը ձեր կողմից կազմակերպված խմբից երկու օրը մեկ երկու հարյուրական հոգի կուղարկի իրենց օգնելու և զենք կտրամադրի։ Ուրեմն, գործի լծվեք և երկու օրվա ընթաքցքում առաջին երկու հարյուր հոգուն ուղարկեք Հաճըն Միսիսի ճանապարհով, ուր ֆրանսիական իշխանությունը պետք եղած օգնությունը կապահովի...»։

Մենք գունատվեցինք։ Գիտեինք, որ հաճընցիները ընդամենը երեք ամսվա պաշար ունեն։ Փորձեցինք բացատրել Տամատյանին, որ նրանք կռիվ տալու ուժ չունեն, սակայն մեր փաստարկները որևէ արդյունք չունեցան։ Այո, ասաց Տամատյանը, պետք է կռվեն և եթե պետք է՝ մեռնեն։ Ազգի շահը դա է պահանջում։

Ստիպված եղանք նոր ժողով գումարել, բայց ինչ կարող էր անել մեր ժողովը, եթե որոշումն արդեն կայացված էր։ Մեզ ընդամենը թույլատրվել էր այդ մասին տեղեկացնել հաճընեցիներին։ Ինքներս մեզ ատելով, մի նամակ մոգոնեցինք։ Գրեցինք, որ ձյան և բուքի պայմաններում գաղթելը նույնպես վտանգավոր է, հիշեցրեցինք, թե ինչ քաջ և անկոտրում ժողովուրդ են հաճընցիները, խոստացանք, որ երկու օրը մեկ իրենց օգնության են հասնելու երկու հարյուր հոգանոց զորախմբեր, խնդրեցինք, որ Ս. Սարգիս եկեղեցու բաց դաշտում մի մեծ ճերմակ խաչ գծեն, որպեսզի նամակներ հասցնող օդանավերը տեսնեն, թե ուր պետք է գցեն դրանք... էլի ինչ֊որ բաներ գրեցինք, բայց դա արդեն էական չէր։ Էականն այն էր, որ նամակը ստորագրածների թիվը և պաշտոնները ցույց էին տալիս որոշման լրջությունը և որ, ստանալով այս նամակը, հաճընցիները կհասկանային, թե ինչ է սպասում իրենց։

Այս հեռագիրը ուղարկելուց մի քանի րոպե անց Հաճընի հետ կապը վերջնականապես կտրվեց։ Չզարմացանք...

Հաճըն, 13 մարտի, 1920թ.

Այսօր երեկոյան հայտնի դարձավ, որ Հաճընի կապը արտաքին աշխարհի հետ վերջնականապես խզվել է։ Մենք իհարկե հասկանում էինք, որ Վահկայի թուրք պաշտոնյաները Հաճընից գնացող բոլոր հեռագրերը ընդօրինակում են, սակայն մինչև վերջին վայրկյանը գրում էինք ու գրում... Երևի դա դրսի հետ մեր կապը պահելու այն միակ պատրանքն է, որը մեզ մի փոքր հույս է տալիս։ Որ ճիշտն ասեմ, ոչինչ էլ չի տալիս, արդեն ձանձրացել ենք գրավոր և բանավոր դիվանագիտական վարժանքներից, նույնիսկ զայրանալու կամ վրդովվելու ուժ չունենք։ Ապերախտ աշխարհը կողպել է մեր տան բոլոր դռներն ու պատուհանները, այնպես որ ուժը մեզ պետք է գալու միայն մի բանի՝ ինքնապաշտպանության համար։

Ադանա, 14 մարտի, 1920թ.

Մեր միակ ելքը կամավորական շարժման զորացումն է։ Եկեղեցու զանգերը չեն լռում։ Այսօր կամավորների թիվը հասավ 200֊ի։

Հաճըն, 16 մարտի, 1920թ.

Մարտի 15֊ը անցավ լուռ մտորումների մեջ, իսկ մարտի 16֊ին երկնքում սավառնակ հայտնվեց։ Քաղաքը ոգևորվեց, հրճվեց, թնդաց, դուրս թափվեց փողոցները, վազեց դեպի երկնքի այն կտորը, որտեղից մի կախարդական պարկ ընկավ։ Մոտեցանք, բացեցինք... Բոլորը շունչները պահած սպասում էին, թե ինչ է դուրս գալու այդ պարկից։ Դուրս եկան թերթեր, նամակներ և թռուցիկներ։ Այս վերջինը երևի թե արժե մեջբերել.

Հաճընցի հայրենակիցնե՛ր,

Դարեր ի վեր մեր արյունը ծծող հորդան այս օրերին դարձյալ փորձում է քամել սպանդանոցից հրաշքով փրկված հայերի արյունը։ Կիլիկիայի բոլոր հայերս թումբ կանգնած ենք՝ ապրեցնելու համար հայի անունը և ցեղի գոյությունը։ Ամուր կացեք ձեր դիրքերում, անպատճառ օգնության ենք հասնելու ձեզ։ Մոտակա օրերս 200 զինված քաջեր ճամփա կընկնեն և, համախմբվելով Սիսում, կշտապեն Հաճըն։ Հսկեցեք լեռնային դիրքերը, որպեսզի թշնամին չգրավի դրանք և օգնության հասնող բանակը չբախվի նրանց հետ։

Այ քեզ բան... Այդ ի՞նչ զինված քաջեր են գալու և այդ ո՞վ է թողնելու նրանց գալ, եթե մարտի 11֊ին գնդապետ Բրեմոնը արդեն հայտարարել էր, որ մենք ոչ մի օգնություն չենք ստանալու։

Ադանա, 16 մարտի, 1920թ.

Ֆրանսիացիները 500 հրացան, փամփուշտ և պարեն տվեցին։ Վաղը 200 հոգանոց խումբը ճամփա կընկնի։

Հաճըն, 17 մարտի, 1920թ.

Այսօր մեկ այլ նամակ ստացանք՝ այս անգամ Գոզանօղլու Դողանից։ Կարծում եմ, պարզ է, թե ինչի մասին պետք է լիներ այդ նամակը. դարեր շարունակ ապրել ենք կողք կողքի, միասին մեծացել ենք, այսօրվա վարքագիծը անպատվաբեր է երկու կողմերի համար, պատասխանատուներին պետք է այլ տեղ փնտրել, պառակտումը ցավալի հետևանքներ կունենա, եկեք հանդիպենք, բանակցենք, միասին գտնենք ելքը...

Որոշեցինք ընդունել առաջարկը ու մեր կողմից երեք հոգի ուղարկել թուրքերի հետ բանակցելու։ Երեքից մեկը հայրս էր։ Գոզանի նշած Ռումլու գյուղը մերժեցինք և առաջարկեցինք մեկ այլ՝ ավելի ապահով վայր։

Միսիս, 17 մարտի, 1920թ.

Խումբը շարժվեց Միսիսի ուղղությամբ։ Ես էլ եմ միացել խմբին, քանի որ Միսիսում գործերը վարելու պարտականությունը ինձ է վստահվել։ Հայրենակցական միության գնած 20֊25 ձիերի վրա հեծած հասանք Միսիս։ Զինվորների տրամադրությունը բարձր է, մարտական։ Երկու օրից շարունակելու են ճանապարհը։

Հաճըն, 18 մարտի, 1920թ.

Այսօր ստացանք երկրորդ նամակը, և այսօրվանից սկսվեցին երկար֊բարակ բանակցությունները, որոնց իմաստը դժվար չէր կռահել. Դողանը պարզապես ժամանակ էր շահում։ Իբրև թե բանակցելու նպատակով նա 12 օր շարունակ նամակներ էր ուղարկում Ինքնապաշտպանության կոմիտեին, իսկ երբ նախապատրաստական աշխատանքները վերջացան, նամակների ոճը կտրուկ փոխվեց, դրանք վերածվեցին սպառնալիքի և վերջնագրի։ Դողանի ամենավերջին նամակը արտագրել պահել էի մոտս։ Ահա այն.

Հաճընցինե՛ր, թուրք Կայսրությունը ջիհադ է հռչակել։ Անատոլիայի բազմացեղ բնակչությունը ազգայնական գերապանծ դրոշի տակ համախմբված՝ արիաբար կռվում է հանուն թուրք ազգի ազատության։ Մեր նպատակն է 18 ամիսների ընթացքում ազատագրել կապիտալիստական Ֆրանսիայի արյունաթաթախ դրոշի տակ կռացած թուրք ազգը և այդ վայրագ զորքերը վտարել մեր սրբազան հողից։

Որքան էլ զորավոր ու անպարտելի թվան ձեր ներքին կազմակերպությունները, նրանք անկարող են գեթ երկու ժամ դիմադրել ազգայնական բանակին։ Այնպես որ անմիջապես հանձնեք ֆրանսիացիների կողմից բաժանված զենքը, զինամթերքը և ձեռնառումբերը, որոնք ապերախտ Ֆրանսիան մեր ձեռքից է առել։

Բացե՛ք մեր ճամփան, որ շարունակենք իրագործել շարիաթի հրամանը, այն է՝ զոհել ամեն բան՝ մեր նվիրական հողամասը՝ Կիլիկիան փրկելու համար...

Մենք իհարկե պատասխանեցինք։ Եթե ձեր նպատակը ֆրանսիացիներին վռնդելն է, ասացինք, ապա այստեղ ոչ մի ֆրանսիացի չկա, և դուք շատ լավ գիտեք այդ մասին։ Ֆրանսիացիների՞ն եք ուզում, ասացինք, գնացե՛ք Սիս, գնացե՛ք Ադանա, նրանք այնտեղ են, մեզ հետ ի՞նչ գործ ունեք։ Վեց հարյուր տարի լուռումունջ տառապեցինք ձեր լծի տակ, ասացինք, և ի՞նչ։ Ո՞ւր է մեր Հաճընի երեսունհինգ հազար հայությունը։ Տարաք անապատներ, տանջամահ արեցիք։ Ո՞ւր են մեր փառահեղ տները։ Ավերեցիք, քարուքանդ արեցիք, մոխիր դարձրիք։ Հանգիստ թողեք մեզ, ասացինք, թողեք ամոքենք մեր վերքերը, ամոքենք մեր ծննդավայրի, մեր քաղաքի, մեր Հաճընի վերքերը։ Դուք միայն քանդել, ջարդել, հրկիզել ու լափել գիտեք, ուրիշի ստեղծածը լափել։ Չէ, այս անգամ չենք հնազանդվի։ Ուզո՞ւմ եք վերականգնել մեր «պապենական բարեկամությունը», ուրեմն հանգիստ թողեք մեզ...

Միսիս, 18 մարտի, 1920թ.

Առաջին խումբը շարժվեց դեպի Սիս, այնտեղից արդեն գնալու են Հաճըն։ Ես մնացի Միսիսում՝ երկրորդ խումբը դիմավորելու համար։

Հաճըն, 19 մարտի, 1920թ.

Երեկվա նամակի համարձակ և, ինչպես հետո պետք է հասկանայինք, ինքնասպան տողերը գրելիս հավատում էինք, որ Սիսի ու Ադանայի հայությունը չի լքի Հաճընը, որ այսօր֊վաղը խոստացած օգնությունը կհասնի մեզ։

Միսիս, 19 մարտի, 1920թ.

Երկրորդ խումբը հասավ Միսիս։

Հաճըն, 21 մարտի, 1920թ.

Քանի օր է աչքներս երկնքից չէինք կտրում։ Մանանա ենք սպասում, երկնքում ճախրող սավառնակներից թափվող մանանա։ Պայծառ օրերին ավելի մեծ հույսով ենք սպասում, իսկ ամպամած օրերին ինքներս մեզ մխիթարում ենք, ասելով, թե այսօր հաստատ չի գա, բայց վաղը... Հարկ եղածին պես նախապատրաստվել ենք։ Հարմար, հարթ տեղ ենք գտել, կտավից խոշոր խաչ քաշել վրան, որպեսզի սավառնակը տեսնի ու հանգիստ վայրէջք կատարի. Ու սպասում ենք՝ աչքներս երկնքին հառած։

Միսիս, 21 մարտի, 1920թ.

Երկրորդ խումբը, երկու օր մարզվելուց հետո, շարժվեց դեպի Սիս։

Հաճըն, 22 մարտի, 1920թ.

Սավառնակը երկու անգամ երևաց։ Առաջին անգամ ծիկ արեց ու թռավ գնաց Ադանա։ Երկրորդ անգամ եկավ, պտտվեց Սուրբ Սարգսի վրա ու ինչ֊որ բան նետեց։ Նետեց ու հեռացավ։ Նետածն էլ մի սնդուկ փամփուշտ էր։ Ահա այսպես... մի սնդուկ փամփուշտ... այլևս ոչինչ չստացանք...

Բազմակետերս շատ են, վերջակետ չունի պատմությունս, սկզբնակետ էլ չունի։ Ե՞րբ սկսվեց, ե՞րբ վերջացավ, ինչո՞ւ։ Հարցերս շատ չեն, պատասխաններ էլ ունեմ, բայց ավելի լավ է բազմակետ դնեմ ու անցնեմ առաջ...

Միսիս, 22 մարտի, 1920թ.

Երրորդ խումբը հասավ Միսիս։ Երեք օր մարզվեցին։ Քեմալականները շատ հեռու չեն, տեղի թուրքերն էլ հետները կապ ունեն, բայց վախից ձևացնում են, որ մեզ լավ են վերաբերվում։

Հաճըն, 23 մարտի, 1920թ.

Սավառնակի հեռանալուց հազիվ երեք֊չորս ժամ էր անցել, երբ քաղաքի հարավ֊արևմտյան կողմից հրացանաձգության խուլ ձայներ լսվեցին։ Սա արդեն լայնածավալ կռվի առաջին ազդանշանն էր։ Ճեպեճյանը անմիջապես հավաքեց պահեստի տղաներին, այդ հարյուր հոգուն միացավ Արամ Կայծակն իր խմբով, և բոլորը շտապեցին դեպի այն վայրը, որտեղից լսվում էին կրակոցները։ Թշնամուն պարբերաբար նոր ուժեր էին միանում, այնպես որ ընդհարումը շարունակվեց մինչև առավոտ։

Միսիս, 25 մարտի, 1920թ.

Այսօր իմացա, որ առաջին և երկրորդ խմբերը հասել են Սիս, սակայն ֆրանսիական իշխանությունները արգելել են նրանց շարունակել ճանապարհը։ Փաստորեն, ֆրանսիացիները որոշել են, որ Հաճընը պետք է մենակ կռվի ու մենակ էլ մեռնի։ Դժբախտաբար, Սիսի հայերի մի մասը նույնպես այս հարցում վերապահումներ ունի։ Չեմ ուզում մեղադրել, նրանց վիճակն էլ եմ հասկանում. ոչ ինքնուրույն որոշումներ են կարող կայացնել, ոչ էլ ինքնուրույն քայլերի դիմել։ Ամեն դեպքում անհրաժեշտ է այս նորությունը հայտնել Ադանայի ազգային իշխանություններին։ Երկու սուրհանդակ ուղարկեցի, որոնցից մեկը վերադարձավ Միսիս և պատմեց, որ ճանապարհին թուրքերը բռնել են իրենց, ընկերը, հավատալով թուրքերի քաղցր խոստումներին, հանձնվել և սպանվել է, իսկ ինքը հրաշքով փրկվել է ու որոշել է հետ գալ, քանի որ միևնույն է Ադանա չէր հասնի։

Հաճըն, 26 մարտի, 1920թ.

Թուրքերը նոր կրակ բացեցին՝ այս անգամ Ս. Հակոբ լեռան կողմից։ Պարզ է, որ թվով այնքան էլ շատ չեն և ժայռերով ու բլուրներով ցրված՝ փորձում են վախեցնել մեզ, իբրև թե բոլոր կողմերից շրջապատված ենք։

Մեր գիշերապահ տղաները ժայռի վրա խարույկ էին վառել՝ ցրտից պաշտպանվելու համար։ Թուրքերը անսպասելիորեն հարձակվեցին, տեղնուտեղը սպանեցին տղաներին և առաջին զոհերի գլուխները տարան, որ նվեր տան Դողանին։

Միսիս, 27 մարտի, 1920թ.

Որոշեցինք, որ երրորդ խումբը միևնույն է պետք է գնա Սիս և տեղում պարզի իր հետագա անելիքը։ Ճամփա ընկան և... գիշերը վերադարձան։ Պարզվեց, որ ճանապարհին շրջապատվել էին թուրքերի կողմից և միայն քաջության ու հնարամտության շնորհիվ կարողացել էին գրեթե ամբողջ խմբով փրկվել։ Ճիշտ է, 6 հոգի զոհվել էին։ Խումբը բարոյալքված է ինչպես սպանված ընկերների, այնպես էլ նպատակին չհասնելու պատճառով։ Խմբի հրամանատարը հետ կանչվեց Ադանա որպես անկարող ղեկավար։

Հաճըն, 29֊30 մարտի, 1920թ.

Կատաղի կռիվները շարունակվում են։ Ճեպեճյանը դիրքից դիրք է անցնում և շարքերը կարգի բերում, ամրացնում ճակատի համեմատաբար թույլ հատվածները։

Միսիս, 30 մարտի, 1920թ.

Այսօր Միսիս հասավ ևս մեկ՝ այս անգամ 40 հոգուց բաղկացած ձիավորների խումբ։

Հաճըն, 29֊30 մարտի, 1920թ.

Կռվում ենք...

Միսիս, 1 ապրիլի, 1920թ.

Միսիս եկավ 10 ձիավորներից բաղկացած մի խումբ։ Գնում են Ադանա 2 օրից վերադառնալու պայմանով։ Միսիսում եղած խումբը շարունակում է մարզվել։

Հաճըն, 3 ապրիլի, 1920թ.

Մարտերը շարունակվեցին մինչև ապրիլի 2֊ը. Մերոնք կարողանում էին հակահարված հասցնել և հրացանաձգությունը ժամանակ առ ժամանակ դադարում էր։ Սակայն ապրիլի երկուսի գիշերը ազգայնական ուժերը որոշեցին վճռական ու ջախջախիչ հարված հասցնել մեզ և վերջ տալ մեր դիմադրությանը։ Թուրքերը թարմ ուժեր էին ստացել, անվերջ գրոհում էին, և պետք է խոստովանեմ, որ մենք մի պահ խուճապի մեջ ընկանք։ Ահա, մտածեցինք, մեր վերջը եկավ...

Տեսնելով, որ մեր մարտիկները արդեն պատրաստ են նահանջել, Ճեպեճյանն իր շուրջը հավաքեց ամենաանվախներին և վարժվածերին՝ Արշակ Սահակյանին, Արամ Կայծակին իր ջոկատով և մի քանի այլ տղաների ու տարավ դեպի այն բլուրը, որտեղից թշնամին կարող էր ճեղքել մեր ճակատը։ Անդադար կրակոցներից, ձեռնառումբերի պայթյուններից բարձունքը լավայի պես պսպղում էր։ Հայերենն ու թուրքերենը խառնվել էին իրար, մերոնք մարտական կանչերով առաջ էին գնում, իսկ թուրքերը մեկ նահանջելով, մեկ առաջ նետվելով, բղավում էին.

— Հե՜յ, գյավուրնե՛ր, ականջ դրեք մեզ. եթե ֆրանսիացիները ձեզ մի սնդուկ փամփուշտ են նետել, ապա մեզ՝ երկուսը, եթե ձեզ մեկ անգամ են փոստը հանձնել, ապա մեզ՝ երեք անգամ... Հե՜յ, ապուշ արարածնե՛ր, խելքի եկեք, մեզ զենքը ֆրանսիացին է տվել, ռումբերը՝ անգլիացին, գնդացիրները՝ ռուսները...

Բարձունքը պահեցինք, բայց դա դեռ ոչինչ չէր նշանակում։ Գրեթե բոլոր փամփուշտները սպառել էինք ու շատ լավ գիտեինք, որ այլևս որևէ օգնություն չենք ստանալու։

Այսօր լուսաբացին թուրքերը ընդհանուր հարձակում սկսեցին բոլոր լեռնային դիրքերի վրա, և մենք ստիպված նահանջեցինք ու պատսպարվեցինք Հաճընի ծայրամասերի տներում։

Ճեպեճյանը մտահոգ էր, խոժոռ, ինչ֊որ միտք էր պտտվում գլխում, ինչ֊որ ծրագիր էր հասունանում։ Մտորումները երկար չտևեցին։ Հանկարծ ցատկեց ձիու վրա ու սլացավ դեպի թշնամու դիրքերը։ Մենք անգամ չհասցրեցինք հասկանալ, թե ինչ կատարվեց։ Հետո արդեն պարզ դարձավ, որ մեր զորավարը ուզում էր ստուգել թշնամու դիրքերը, ճշտել նրա ուժը... բայց ի՞նչ գնով։ Ամեն անգամ, երբ նա նման խելահեղ քայլի էր դիմում, մեր սիրտը կանգ էր առնում. անկարելի էր պատկերացնել, որ մենք կարող ենք կորցնել նրան։ Նա էր մեր հույսը, մեր ուժը, մեր հավատը, մեր խիզախության աղբյուրը։ Բայց, մյուս կողմից, հասկանում էինք, որ հենց այդ խելագար քայլերն են, որ մեզ ուժ են տալիս։ Մենք անվերապահորեն վստահում էինք այդ մարդուն, պատրաստ էինք կատարել նրա բոլոր հրամանները, գնալ ուր որ կանչի կամ տանի մեզ, մենք փորձում էինք հետևել նրա օրինակին և հերոսավայել ժպիտով ու հեգնանքով նայել մահվան երեսին... բայց դե բոլորս հո Ճեպեճյան չէինք, իզուր չէ որ մենք նրան Հաճընի Մովսես էինք անվանում...

Միսիս, 3 ապրիլի, 1920թ.

Նորություններ չկան։

Հաճըն, 6 ապրիլի, 1920թ֊

Ապրիլի երեքի երեկոյան մերթ ընդ մերթ հրացանաձգություններ էին տեղում, սակայն թշնամին չհամարձակվեց վճռական հարձակման անցնել։ Ծաղկազարդի օրը մոտեցան մեր դիրքերին։ Քար լռությունը մառախուղի պես կախվել էր քաղաքի վրա։ Հանկարծ թուրքերը սկսեցին բոլոր կողմերից կրակել։ Ուր ասես կրակում էին, անգամ փողոցի շների ու կատուների, հավերի ու ճնճղուկների վրա։ Կրակոցները շարունակվեցին մինչև երեկո։ Մութն ընկնելուն պես կանայք ու երեխաները տեղափոխվեցին Ազգային վարժարան, իսկ մենք կազմ պատրաստ սպասում էինք թուրքերի հարձակմանը։ Երկուշաբթի օրը կրակոցները սաստկացան, թշնամին փորձում էր գրավել քաղաքի արվարձանների տները, որոնք շատ կարևոր դիրք էին զբաղեցնում, և եթե մենք կորցնեինք այդ տները, ժողովուրդը կբարոյալքվեր։ Այդ պատճառով մութն ընկնելուն պես շտապեցինք դեպի այդ տները և սկսեցինք պատնեշներ շինել։ Աշխատում էինք բահերով, բրիչներով, ձեռքերով, եղունգներով, մեկս մյուսին փոխելով՝ մինչև լույս։

Միսիս, 7 ապրիլի, 1920թ.

Միսիսի խումբը շարունակում է մարզվել։ Տղաները լավ մարտական վիճակում են, անհամբեր են և վճռական։ Ադանա գնացածները վերադարձան։ Որոշեցինք, որ խումբը գիշերով դուրս կգա Միսիսից և կշարժվի դեպի Սիս։

Հաճըն, 7 ապրիլի, 1920թ.

Հաճըն հետ քաշվելուց հետո Ճեպեճյանը որոշեց, որ մեր ուժերը պետք է վերաբաշխվեն։ Թուրքերի հարձակման դեպքում Արամ Կայծակը իր խմբով պետք է անմիջապես օգնության հասներ։ Բոլոր վաշտերը բաժանվեցին թաղերով, և ամեն վաշտ ստացավ իր հրամանատարին։ Եվ այսպես, խրամատներում թաքնված, սպասում էինք նոր հարձակմանը։

Այսօր առավոտյան թուրքերը անձայն մոտեցան Գանլը֊Բազար կոչվող թաղերի մեր դիրքերին և կանգ առան։ Հավանաբար, սպասում էին հրամանատարության ազդանշանին։ Թնդանոթի առաջին ոռնոցը հնչեց հենց մեր դիրքերի մոտ, տան կեսը ավերվեց։ Չդադարեցնելով կրակոցները, մենք տեղափոխվեցինք մեկ այլ անկյուն և նոր դիրք գրավեցինք։ Թնդանոթը շարունակում էր որոտալ, քանդել մեր նորաշեն տները, թաղի ժողովուրդը նկուղներ էր փնտրում ոչ միայն պատսպարվելու համար, այլև չլսելու և չտեսնելու համար, թե ինչպես է հերթական անգամ վերանում իրենց ստեղծածը։ Հնարավոր չէ նկարագրել այդ տեսարանը. կանանց սարսափահար աչքերը, երեխաների լացն ու ճիչը, ծերերի՝ անեծքի հետ խառնված աղոթքը... Չեմ էլ ուզում նկարագրել, բառերն անիմաստ են, ցավը բառերի չի վերածվում...

Ի պատիվ մեզ պետք է ասեմ, որ ոչ միայն չնահանջեցինք, ոչ միայն չընկճվեցինք, այլ զայրույթով ու վրեժխնդրությամբ համակված, սկսեցինք ավելի կատաղի կռվել։ Գնդացիրները կենտրոնացել էին մեր դիրքի վրա, տների պատերը մեկը մյուսի հետևից փլվում էին, տղաները մեկը մյուսի հետևից անշունչ ընկնում էին դեռ ողջ մնացածների գիրկը, մահը այստեղ էր՝ մեր կողքին, իսկ մենք, բանի տեղ չդնելով այն, մի կողմ էինք քաշում դիակներն ու տեղափոխվում համեմատաբար ավելի ապահով տեղ։ Բոլոր զգացմունքներից մնացել էր միայն կատաղությունը, բոլոր գործերից՝ կրակելը, բոլոր նպատակներից՝ սպանելը։

Միսիս, 8 ապրիլի, 1920թ.

Առավոտյան Ադանայից տասը կառք պարեն ու զինամթերք հասավ։ Խումբը արդեն գնացել է։ Ջիհան գետի վրա թանձր ծուխ է կապել։ Սա մեր հաջողության նշանն է։ Միսիսի մուխթարը ալբանացի է, հետներս լավ է։ Երբ իմացավ, որ խումբը գնացել է, ինձ մոտը կանչեց, ասեց, որ թուրք գյուղացի է սպանվել և այս կապակցությամբ բողոք է ստացվել։ Դուրս եկա մոտից, տեսնեմ՝ ծուխը հետզհետե շատանում է։ Հեռվում ձիավորներ երևացին, մոտեցան ու հևալով հայտնեցին, որ Թումլու բերդը գրավված է և երեք գյուղեր այրված են։ Ժամանակն էր պարենն ու զինամթերքը հասցնել տղաներին, բայց նոր էինք ուզում ճամփա ընկնել, երբ մի մեքենա երևաց։ Ֆրանսիացի սպա էր։ Եկել էր հայտնելու, որ բոլոր գործողություններս դադարեցնեմ, ոչինչ չտեղափոխեմ և խումբը հետ կանչեմ։ Թուրքերի բողոքները տեղ էին հասել, հայերը ներկայացվել էին որպես բարբարոսներ, ֆրանսիացին էլ եկել էր այդ բարբարոսներին կարգի հրավիրելու։

Մթնեց։ Խումբը չի վերադարձել։ Ադանայից ստացա Տամատյանի հեռագիրը. «Բրեմոնի հրամանն է։ Մարդ ուղարկիր և խումբը ետ բեր»։

Ֆրանսիացին նորից եկավ, հարցրեց, ստացե՞լ եմ արդյոք Տամատյանի հեռագիրը։ Սպառնաց, որ եթե խումբը մինչև առավոտ չվերադառնա, ինձ կհանձնի պատերազմական ատյանի դատին։ Պարենն ու ռազմամթերքը առգրավեց։ Մինչ այդ, կանխազգալով հնարավոր զարգացումները, հասցրել էի ինձ օգնական տրված՝ ֆրանսիական լեգեոնի չորս տղաների օգնությամբ եղած 6֊7 հարյուր հրացաններից ու փամփուշտներից մոտ 500֊ը փախցնել...

Հաճըն, 8 ապրիլի, 1920թ.

Թուրքերը գրավեցին Յաղլյանների տներն ու իրենց դրոշը պարզեցին տանիքի վրա։

Քաղաքի մեկ այլ հատվածի մատույցներում թուրքերը կազմ֊պատրաստ սպասում էին, թե երբ կհնչի փողը։ Հարձակումը սկսվեց։ Կամավոր Արշակ Սահակյանն ու Արամ Կայծակի եղբայր Կարո Թերզյանը, ատրճանակները վեր բարձրացրած, վազում էին դիրքից դիրք, խրամատից խրամատ ու բղավում. «Տղանե՛ր, կրա՛կ, կրա՛կ, տղանե՛ր»։ Մեր կրակի տակ թուրքերը սմքեցին, փռվեցին գետնին, իսկ մենք օգտվեցինք ժամանակավոր դադարից, որպեսզի կարգի բերենք ու ամրացնենք մեր դիրքերը։

Երկրորդ հարձակումն ավարտվեց թուրքերի պարտությամբ։ Թնդանոթը լռեց, կրակոցները մարեցին, թուրքերը դադար խնդրեցին, որպեսզի կարողանան հավաքել և տեղափոխել վիրավորներին։ Այս անգամ Դողանի ծրագիրը տապալվեց։ Կեսգիշերին թուրքերն իրենց հրամանատարների միջոցով հայտնեցին մեզ, որ հիացած են հայերի քաջությամբ։ Ի՞նչ ասես։ Ասացինք։ Գնացե՛ք, ասացինք, ու ձեր սերունդներին պատմեք այս պատմությունը։ Ու չմոռանաք ասել, թե քանի հազարանոց բանակներով էիք գալիս մեր դեմ...

Միսիս, 9 ապրիլի, 1920թ.

Վաղ առավոտյան դուռը թակեցին։ Տղաներից մեկն էր՝ Վահան Պորտուգալյանը. հյուծված, ընկճված, անտրամադիր։ Ասաց, որ խումբը ցիրուցան եղած վերադառնում է։ Զոհվածներ ու վիրավորներ կան։ Երբ տղաները տեղ հասան, ֆրանսիացի կապիտանը բոլորին զինաթափեց։ Մոտ 40֊45 հոգի չեն վերադարձել։ Հեռագրեցի Ադանա, խնդրեցի, որ օդանավ ուղարկեն այդ կողմերը։ Ուղարկեցին։ Պատասխան հեռագրում Տամատյանը գրեց, որ օդանավը հասել է Թումլու բերդի մոտ, պտտվել և վերադարձել է, քանի որ բերդի շուրջը կուտակված թուրքերից բացի ոչ մեկին չի հայտնաբերել։

Հաճըն, 9 ապրիլի, 1920թ.

Հիմա տեղափոխվենք մեկ այլ թաղամաս, Գոփուշ, որի վրա նույնպես հարձակում եղավ։ Նույն օրը և նույն ժամին հարձակվեցին։ Վստահ էին, որ չենք կարողանա միաժամանակ տարբեր վայրերում դիմադրել։ Չարաչար սխալվեցին։ Այստեղ էլ մոտեցան սուսուփուս, գաղտնի, ենթադրելով, որ անակնկալի են բերելու մեզ։ Սակայն մենք վաղուց պատրաստ սպասում էինք, և ո՛չ առաջին շարքերը, ո՛չ էլ նրանց օգնության հասած ուժերը չկարողացան գրավել մեր դիրքերը։ Փախան, քաշվեցին Ամերիկյան վարժարանի թաքստոցը։ Չհանգստացան։ Չխրատվեցին։ Չորեքշաբթի երեկոյան նոր ուժեր հավաքեցին ու ավելի կատաղի հարձակման անցան։ Մեր խրամատներից ընդամենը տասը մետր հեռավորության վրա էին, երբ հանկարծ կանգ առան ու դադարեցրին կրակոցները։ Մենք հասկացանք, որ ինչ֊որ խորամանկության են դիմելու։ Տղաներից երկուսը սողալով շարժվեցին թուրքերի ուղղությամբ ու տեսան, որ երկու հոգի, նույնպես սողալով, գալիս են դեպի մեր դիրքերը՝ ձեռքներում մալուխ ու լուցկի բռնած։ Նպատակը պարզ էր, և նույնքան պարզ էր, որ այդ երկու թուրքերի ճակատագիրն այլևս որոշված է։ Տղաները սպանեցին դրանց, իսկ դիակները քաշեցին գցեցին թուրքերի դիրքերի դիմաց։

Կռիվը տևեց մինչև լուսաբաց, թուրքերն այս անգամ էլ պարտվեցին, փախան գնացին սարեր֊ձորերում ապաստան գտնելու։

Մի պահ շեղվեմ օրվա իրադարձություններից ու ասեմ, որ գերի ընկած թուրքերի տեղեկությունների համաձայն, Հաճընի պաշարման ամբողջ ընթացքում թուրք հրամանատարները մեծ գումարներ էին առաջարկել նրանց, ով կհամարձակվեր հավաքել թուրքերի դիակները, քանի որ այդ տեսարանը նվաստացնում էր իրենց արժանապատվությունը։ Սակայն վախը հաղթեց. ոչ ոք չեկավ, չհավաքեց։

Հաղթանակը ոգևորեց մեզ, և որոշեցինք ետ բերել թուրքերի կողմից գրավված Յաղլյան տները։ Նախաձեռնողն իհարկե Ճեպեճյանն էր. անմիջապես իր շուրջը հավաքեց մեզ ու անցավ հարձակման։ Դժվար գիշեր էր, վայրը քարքարոտ էր, գրեթե անանցանելի, հազիվ կողքիդ կանգնածին էիր տեսնում։ Սակայն լուսաբացին այդ կարևորագույն դիրքը կարողացանք հետ բերել։ Դժբախտաբար, զոհեր տվեցինք, սակայն մեր զոհերի թիվը անհամեմատ ավելի փոքր էր, քան թուրքերինը։

Առջևում Ավագ Ուրբաթն էր։ Թուրքերը վստահ էին, որ այդ օրը Հաճընի եկեղեցում աղոթքի և պատարագի փոխարեն նամազ է հնչելու։

Պակաս կարևոր դիրք չէր Ս. Հակոբ վանքը, որը պաշտպանվում էր ընդամենը 40 անչափահաս որբերի կողմից՝ տղաներից մեկի հրամանատարությամբ։

Թուրքերը հյուսիսային, հարավային և արևելյան կողմերից մոտեցան վանքին։ Շատ էին, սակայն չկարողացան գրավել այն, քանի որ եկեղեցու և Հաճընի հանդիպակաց լեռան լանջը գտնվում էր մեր կամավորների պաշտպանության տակ։

Միսիս, 10 ապրիլի, 1920թ.

Ադանայից ինձ կանչում են։ Չեմ շտապում գնալ, քանի որ տղաներին գտնելու հույսը դեռ չեմ կորցրել։ Զատկի կիրակի առավոտյան խումբը վերջապես տեղ հասավ։ Ֆրանսիացին սրանց էլ զինաթափեց։

Հաճըն, 12 ապրիլի, 1920թ.

Երեկոյան թշնամին սկսեց անզոր ջղայնությամբ ռմբակոծել Ս. Հակոբ վանքը։ Անփորձ որբուկները գերմարդկային քաջությամբ մոտ երկու ժամ դիմադրեցին հարձակմանը, սակայն հազիվ կարողացան փրկել իրենց կյանքը և ուշացումով օգնության հասած կամավորների հետ նահանջեցին։ Մեր վանքն անցավ թուրքերի ձեռքը։

Միսիս, 14 ապրիլի, 1920թ.

Նախորդ երեք օրերն անցան զենքն ու զինամթերքը գրանցելով, հանձնելով և այլ վիրավորական գործողություններ կատարելով։

Վերադառնում ենք Ադանա։ Ահա և վերջացավ «Միսիսի կամավորական շարժումը»։ Անփառունակ վախճան...

(Շարունակելի)

ՍՈԿՐԱՏԸ

Թուրքերը վերջնականապես հաստատվեցին Հաճընի շրջակայքում, մեր դիրքերից հազիվ հիսուն քայլ հեռավորության վրա։ Մեր 400 մարտիկների դիմաց թշնամին ուներ 14 հազար զինվոր, մոտավորապես 30 գնդացիր ու երկու թնդանոթ։

Գիշերները քուն չունեինք. պարկեր էինք լցնում հողով, պատնեշներ շարում, գետինը փորում, մի խոսքով՝ անում էինք ամեն ինչ, որ գիշերը արագ անցնի, լույսը բացվի, ու լույսի հետ որևէ լուր ստանանք։ Կամ լույսը բացվի ու վերջապես տեսնենք «ուխտյալ» հայ զինվորների հաղթական մուտքը քաղաք։

Թնդանոթներն ու գնդացիրները մեր միակ սպառնալիքը չէին։ Բոլորս հասկանում էինք, որ եթե պաշարումը երկար շարունակվի, մենք ընկնելու ենք սովի ճանկերը։ Այդ պատճառով ստեղծեցինք պարենավորման հանձնախումբ, որն ամբողջ գիշեր աշխատեցնում էր իր տրամադրության տակ եղած երկու փռերը, որպեսզի օրվա ընթացքում բոլոր դիրքերին հաց բաժանվի։ Փառք Աստծո, ցորեն դեռ ունեինք, մեր ընտանիքն էլ ուներ, ուրիշներն էլ։ Մինչև հունիս հանգիստ կձգեինք, հուլիս֊օգոստոսը ավելի ծանր էր լինելու, իսկ սեպտեմբերին արդեն սով էր սկսվելու։ Եվ հետո, մինչև սեպտեմբեր դեռ ապրել էր պետք։

Այնուամենայնիվ վերահաս սովի ու հիվանդությունների վտանգը բոլորին գործի էր դրել։ Քաղաքը օրուգիշեր աշխատում էր։ Բոլոր ընտանիքներն անելիք ունեին։ Մեր ընտանիքում պարտականությունները շատ հստակ ձևով էին բաշխվել. հայրս զբաղվում էր հացի խնդրով, Պետրոսը՝ զինվորներով, Տիրանը՝ հիվանդանոցով...

ՏԻՐԱՆԸ

Երբ առանձին բախումները վերածվեցին թեժ կռիվների, ես հասկացա, որ հիվանդանոցը անհրաժեշտ է տեղափոխել ավելի ապահով տեղ։ Ընտրեցի Ազգային վարժարանի ներքնահարկի ընդարձակ սրահը և այնտեղ տեղափոխեցի մահճակալները, եղած֊չեղած սարքավորումներն ու դեղորայքը։ Հիվանդանոցի կազմը գիտակցում էր, որ պետք է կարողանա անել անկարելին, վիրավորներին արագ ոտքի կանգնեցնել և վերադարձնել դիրքերը։ Ամեն օր Աստծուն փառք էի տալիս, որ մենակ չեմ, այլապես չէի հասցնի 30 հիվանդներին տեր կանգնել։ Իմ քաջ, աննկուն հիվանդապահուհիներից բացի գիշեր֊ցերեկ կողքիս էին նաև քիչ թե շատ կարգի եկած վիրավորները։

Հիվանդանոցն, անշուշտ, շատ կարևոր դեր էր խաղում այդ օրերին, սակայն էլ ավելի մեծ կարևորություն ուներ զինարանը։ Զինարան ասելով ի նկատի ունեմ Ս. Աստվածածնի ավերված եկեղեցու խցերից մեկը, որտեղ փորձում էինք նորոգել շարքից դուրս եկած հրացաններն ու լցնել դատարկ փամփուշտերը։

Դրսից այլևս զենք չէինք սպասում, մնում էր բավարարվել եղածով կամ էլ ստեղծել նորը։ Ինչ հնարքների ասես չդիմեցինք այդ օրերին։ Իրոք որ նեղն ընկած մարդը ստիպված է հնարամիտ դառնալ։ Տղաներից մեկը, որբանոցի ուսուցիչ Գևորգ Բաղդոն, քիմիայից գլուխ էր հանում, նա էլ ղեկավարեց այդ աշխատանքը։ Քարից ու ածուխից վառոդ էր ստանում, թղթից՝ ալկոլ, իսկ մեզից՝ աղ։ Այո, ստիպում էր բոլորին ամանների մեջ միզել և երբ մեզը չորանում էր, նստվածքից աղ էր հանում։ Հետո հավաքել էր տալիս քեմալականների նետած ու չպայթած ձեռնառումբերը, բացում ու օգտագործում դրանց միջի վառոդը։ Քաղաք բերող կամուրջների տակ ու կարևոր դիրքերի շուրջը պայթուցիկ ինքնաշեն ականներ էինք դրել, որոնք սարքել էինք տներից հավաքած պղնձե ամանների մեջ վառոդ ու երկաթե մանր֊մունր խարտուք լցնելով։ Երբ թուրքերը փորձում էին անցնել կամրջով, գետնափոր ռումբերը պայթում էին, դղրդացնելով սարերն ու ձորերը։

Անգամ թնդանոթ փորձեցինք հավաքել։ Երկաթե հաստ խողովակի մեջ լցրեցինք վառոդ և կապարի ու երկաթի ծվեններ։ Բայց երբ փոքր անցքի մեջ կրակ տվեցինք, փայտաշեն ոտքերն ու խողովակը միասին պոկվեցին թռան դեպի թշնամու դիրքերը։ Թեև մեր «թնդանոթը» իրեն չարդարացրեց, թուրքերն իրար անցան, խառնվեցին. «Հե՜յ, գյավուրներ,— գոռում էին,— շան ծնունդներ, ուզում եք ասել, թնդանո՞թ էլ ունեք... ինչ էլ ունենաք, վերջներդ տալու ենք։»

Թնդանոթ չունեինք՝ ուղեղ ունեինք, խիզախություն ունեինք, ապրելու կամք ունեինք, ոչխարների պես չմորթվելու վճռականություն ունեինք... միայն թնդանոթ չունեինք ու մեկ էլ օգնության հույս չունեինք։

Իսկ առջևում ապրիլի 30֊ի ամենամեծ հարձակումն էր...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Այդ հարձակման պատմությունը պետք է հեռվից սկսեմ։

Ապրիլի 14֊ին Գրտեթի ամերիկյան որբանոցի հինգ սաներ, ձորի քարքարուտներով սողալով, եկան հասան մեր խրամատները։ Նրանց բերած լուրերից կարելի էր միայն մի հետևություն անել. անհրաժեշտ է անցնել հակահարձակման։ Սակայն ո՛չ մեր զենքի ու զինամթերքի պաշարները, ո՛չ էլ մարդկային ուժերն ու ռազմական կարողությունները բավարար չէին միաժամանակ պաշտպանվելու և հարձակվելու համար։

Ու նորից բոլորս հավաքվեցինք Ճեպեճյանի շուրջը, որ տեսնենք, թե ինչ ելք է առաջարկելու հրամանատարը։ Թեև գիտեինք, որ այդ պահին ճիշտ կլիներ հանգիստ թողնել նրան, չէինք կարողանում զսպել մեզ, այս ու այն կողմից խնդրում, համոզում, պահանջում էինք անհապաղ սկսել հակահարձակումը։ Ճեպեճյանը վերջնական պատասխան չտվեց, ասաց, որ դեռ պետք է մտածի...

Ապրիլի 15֊ի երեկոյան անգլիական նպաստամատույցի ներկայացուցիչ պարոն Իպին եկավ մեր խրամատները հայտնելու, որ հաջորդ օրը Գրտեթի ամերիկյան որբանոցի տնօրինուհի տիկին Քոլտի հետ գալու է Հաճըն միջնորդական առաքելությամբ։ Իբրև թե ամերիկուհին էր խնդրել։

Եկան, հետները բերեցին Դողանի «հաշտության» առաջարկները։ Իհարկե հասկացանք, որ տիկին Քոլտը ոչ մի խնդրանքով չէր դիմել, որ սա Դողանի հերթական խորամանկությունն էր։ Հասկանալը հասկացանք, բայց որոշեցինք ընդունել պատվիրակներին, թեև ոչ մի անսպասելի առաջարկ չէինք ակնկալում։ Դողանի բոլոր առաջարկները անգիր գիտեինք. ֆրանսիական դրոշը փոխարինել թրքականով, ֆրանսիացիների կողմից բաժանված զենքն ու զինամթերքը մինչև վերջին հրացանն ու փամփուշտը հանձնել թուրքերին և վերջապես ամենաանհեթեթը. հաստատել թուրքական ազգային կառավարություն և տալ նրան խռովարարների արդար պատիժը սահմանելու իրավունքը։ Մի խոսքով, առաջարկում էր մեզ ամբողջ քաղաքով ողջ֊ողջ թաղվել մեր իսկ փորած խրամատներում։

Այդ մարդն այդպես էլ չհասկացավ մեզ։

Իհարկե, չեմ կարող ասել, որ այս հարցում մերոնց մեջ տարաձայնություններ չեղան։ Ինքնապաշտպանության կոմիտեի կողմից հրավիրված ժողովը բավականին բուռն բնույթ ստացավ։ Ինչևիցե, երկար վիճաբանություններից հետո որոշվեց պատասխանել Դողանին։ Մեր նամակը նույնպես երեք կետերից էր բաղկացած.

Ֆրանսիական դրոշը բարձրացրել ենք այն այլևս երբեք չիջեցնելու նպատակով։

Զենքը չենք հանձնի ձեզ, քանի որ այն բաժանվել է մեզ մեր կյանքն ու պատիվը պաշտպանելու համար։

Հաճընում ձեր իշխանությունը կհաստատվի միայն մեզ չզինաթափելու և ֆրանսիական դրոշը պահպանելու պայմանով։

Թուրքերը պատասխանեցին թնդանոթային աղմուկ֊աղաղակով։ Այդ դղրդոցի մեջ հստակորեն լսվում էր նրանց վիրավորված ինքնասիրությունը։ Գոհ էինք, որովհետև գիտեինք, որ թուրքերի համար Հաճընի գրավումը արժանապատվության խնդիր էր, իսկ այդ պահին նրանց արժանապավությունը տրորված էր։ Եվ ինչպես չտրորվեր, եթե ամիսներ շարունակ չէին կարողանում մի բուռ ժողովրդի հախից գալ ու անվերջ համալրում էին իրենց առանց այն էլ գերակշռող ուժերը։ Բեռնակիր ուղտերի ու ջորիների քարավանները գալիս ու գալիս էին, հերթական օգնությունը հասցնելով թուրքերի բանակատեղին։

Ապրիլի 27֊ից սկսած թուրքերն ամեն գիշեր խումբ֊խումբ մոտենում էին Հաճընի Կիլիկիա թաղամասի հայկական դիրքերին, սակայն չէին հարձակվում։ Անաղմուկ, արագ֊արագ, շտապ֊շտապ ինչ֊որ բան էին անում ու հեռանում։ Առավոտյան տեսնում էինք, որ հերթական պատնեշն են շարել կամ հերթական խրամատն են փորել։

Այսպես շարունակվեց երեք օր, իսկ ապրիլի 30֊ին թնդանոթները միաժամանակ բացեցին իրենց երախները ու սկսեցին ռմբակոծել Կիլիկիա թաղամասը, քանդելով ու ավերելով տները, շինությունները, պատնեշներն ու խրամատները։ Երեկոյան հարձակումն ավելի թեժացավ, թնդանոթներին միացան գնդացիրները։ Կրակը երկինք էր բարձրանում, հողը տնքում էր, օդը խեղդվում էր, բայց մենք չէինք պատասխանում ու գլուխներս խրամատներից չէինք հանում։ Որոշել էինք նախ՝ խնայել մեր ուժերն ու զինամթերքը և երկրորդը՝ թյուրիմացության մեջ գցել թուրքերին. իբր վախեցել լքել ենք մեր դիրքերն ու հետ քաշվել։

Թուրքերը կուլ տվեցին մեր խորամանկ հնարքը։ Լսում էինք, թե ինչպես են իրար ձայն տալիս, ծաղրում վախկոտ հայերին։ Հետո հնչեց փողը ու մոտ երկու հարյուր հոգանոց խումբը «ալլահ֊ալլահ» աղաղակներով շարժվեց առաջ՝ իր հետևից բերելով հազարավոր զինվորներ։

Մենք հենց դրան էինք սպասում. հնչեցրեցինք մեր փողն ու անցանք հակահարձակման։ Թուրքերը անակնկալի եկան, շփոթվեցին, իրար անցան, և այդ պահը բավական եղավ, որ առաջատար խմբի 200 զինվորների դիակները փռվեն գետնին։ Քանի դեռ թուրքերը պապանձված փորձում էին հասկանալ, թե ինչ կատարվեց, մերոնք շտապեցին հավաքել սպանվածների զենքն ու փամփուշտները։ Քիչ անց թուրք զինվորներն ուշքի եկան և նորից շարժվեցին առաջ։ Այս երկրորդ հարձակման ժամանակ Արամ Կայծակն իր խմբով արդեն հասել էր մեզ, ու մենք կրկնապատկեցինք մեր եռանդը...

Թե ինչ կատարվեց հետո, դժվար է նկարագրել կապակցված ձևով։ Կրակ, աղմուկ֊աղաղակ, Տեր Գրիգորը, խաչն ու Ավետարանը դեպի երկինք պարզած, Տեր ողորմյա կանչելով, վազում է խմբից խումբ, խրամատից խրամատ, կրակը չի դադարում, փոշին կապել է երկինքը, կանայք ու աղջիկները ջուր են հասցնում փոշու մեջ խեղդվող զինվորներին, կրակը չի դադարում, Արամ Կայծակի զենքին գնդակ է դիպչում, վիրավորում աչքը, բայց նա շարունակում է կռվել, Տեր Գրիգորը, աղոթքը չավարտած, անշունչ ընկնում է, կրակը չի դադարում... ամա՜ն, ամա՜ն, հասե՛ք... փլատակների տակ մնացած երեխաների ճիչեր... վիրավորներ... դիակներ...

Հանկարծ թնդանոթներն ու գնդացիրները լռեցին և այդ լռության մեջ լսվեց մեր զինվորների հաղթական կանչը։ Թուրքերը դադար վերցրեցին, իսկ մերոնք, օգտվելով առիթից, նորից սկսեցին հավաքել մեր դիրքերի առաջ կուտակված զենքն ու փամփուշտները։ Հազարավոր փամփուշտներ հավաքեցին և մոտ հինգ հազար ծակծկված գնդակներ։

Ամիսների ընթացքում մոռացված ուրախությունը վերադարձավ Հաճըն։ Չուրախանայի՞նք, չհպարտանայի՞նք, երբ անհույս մարտում հաղթանակ կորզեցինք։ Չշնորհավորեի՞նք իրար, չհամբուրվեի՞նք, չերգեի՞նք մեր հաղթական երգերը։ Վերջապես մեր հերթական անքուն գիշերվա պատճառը ոչ թե լարված սպասումն էր, այլ ոգևորության հուզմունքը։

Հակահարձակման ժամանակ մեր ձեռքն ընկած հեռագրերից ու նամակներից իմացանք, որ Հաճընի գրավումը կատարված փաստ համարած և «հարսանիքին» մասնակցելու համար տարբեր տեղերից բարձրաստիճան պաշտոնյաներին հրավիրած Դողան բեյը իր պարտությունից հետո ստիպված է եղել հետևյալ հեռագիրն ուղարկել Մուսթաֆա Քեմալին.

Մեր բոլոր հարձակումները ապարդյուն եղան։ Հաճընը հնարավոր չէ կռվով գրավել։ Պետք է սպասեմ, որ սովը ստիպի նրանց անձնատուր լինել։ Հազիվ մի քանի ամսվա պարեն ունեն։

Սա էլ գիտեինք, նորություն չէր. գիտեինք, որ վաղ թե ուշ թուրքերի հրամանատարությունը գալու էր այն որոշմանը, որ հազարավոր զոհեր տալու փոխարեն Հաճընը պետք է գրավվի մի զենքով, որի դեմ մենք անզոր էինք։ Պաշարման գիծն այնքան էր մոտեցել քաղաքին, որ մենք անգամ մոտակա պարտեզներից չէինք կարողանում խոտ ու բանջար հավաքել։ Ստիպված էինք սպառել քաղաքի ներսում եղածը։

Այդ օրվանից թուրքերը պարզապես հետևում էին մեր ներքին կյանքին, անցուդարձին, կենցաղին, ժամանակ առ ժամանակ կրակ էին բացում, զորքերը դեսուդեն տեղափոխում՝ իբրև թե մարտավարական նպատակներով, նորից կրակում՝ սա էլ մեզ անընդհատ վախի մեջ պահելու համար։ Մեկ֊մեկ էլ փորձում էին բանակցելու պատրանք ստեղծել։ Բանակցելն էլ այն էր, որ երկար֊բարակ դիվանագիտական հնարքների հետևից չընկնելով, հիշեցնում էին մեզ, որ մեր օրերը հաշված են։ Պարզ է թե ինչ պետք է ասեին. «Կիլիկիան արդեն մերն է, դուք էք մնացել, ձեր հարցն էլ շուտով կլուծենք»։

Պաշարման գիծն ամրացնելու համար անվերջ նոր ուժեր էին բերում, սակայն իրենց կամքին հակառակ՝ նորեկները հաճախ փախչում էին, չէին դիմանում լեռնային պայմաններին։ Բայց դե հները փախչում էին, նորերին էին բերում. բազմամիլիոնանոց ժողովրդի համար դա մի մեծ խնդիր չէր։

Իսկ մենք, եռացող կաթսայի մեջ նետված ձկների պես, շարունակում էինք ելքի ուղիներ փնտրել։ Այս անորոշ վիճակը կռվից վատ էր. մենք կգերադասեինք զենքի դեմ զենքով գնալ, սվինի դեմ՝ սվինով, բռունցքի դեմ՝ բռունցքով, ոչ թե լուռ ու դարանակալ սպասել վաղվա օրվան, փորձելով գուշակել, թե ինչ է այն բերելու մեզ։ Գուշակելու բան էլ չկար. սով էր բերելու, իսկ սովն իր հերթին մարդկանց վերածելու էր գազանների։

Այսպես ապրեցինք ևս մի քանի օր, իսկ մայիսի 10֊ին մեծ թնդանոթն արթնացավ։ Չէինք սպասում, անակնկալի եկանք ու չհասցրեցինք արագ արձագանք տալ։ Ռումբերի հերթական տարափը տեղաց այն տան վրա, ուր տեղակայված էր Արամ Կայծակն իր խմբով։ Ռումբն ընկավ Արամի գիրկը, բայց չպայթեց, տղաները հրաշքով փրկվեցին, դուրս թռան տնից ու թաքնվեցին խրամատներում։

Երեկոյան թուրքերը նորից փորձեցին գրավել իրենց համար շատ կարևոր դիրքը՝ Յաղլյանի տունը, սակայն այս անգամ էլ իրենց նպատակին չհասան. Ճեպեճյանը քսան հոգանոց խմբով պատասխան կրակ բացեց և թուրքերը ստիպված եղան նահանջել։

Հաջորդ օրը նույն գրոհը կրկնվեց և նույն արդյունքն ունեցավ, սակայն երրորդ օրը մենք որոշեցինք անիմաստ զոհեր չտալ և կենտրոնանալ մնացած կարևոր դիրքերի վրա։

Դողանը չափազանց մեծ նշանակություն տվեց իր այդ փոքրիկ հաղթանակին և, հավանաբար համարելով, որ մենք թևաթափ ենք եղել ու պատրաստ ենք զիջումների գնալ, նորից միջնորդներ ուղարկեց Հաճըն։ Տիկին Քոլտն ու պարոն Իպին այս անգամ էլ նամակով եկան։ Դողանը հայտնում էր, որ Մուսթաֆա Քեմալից հեռագիր է ստացել, որ համաձայն այդ հեռագրի պատրաստվում է ժամանակավոր զինադադար կնքել մեզ հետ, որ զինադադարի պայմանները պետք է քննարկվեն և որ այդ կապակցությամբ սպասում է Հաճընի լիազոր ներկայացուցչին։

Մենք լավ գիտեինք, թե որն է Դողանի նպատակը։ Պարզ է, որ լիազոր ներկայացուցիչը Հաճընի Ինքնապաշտպանության կոմիտեի անդամ պետք է լիներ։ Սա առաջին դեպքը չէր, երբ նա փորձում էր մերոնց թակարդը գցել՝ բռնի ուժով, տանջանքներով մեր մտադրությունների վերաբերյալ տեղեկություններ կորզելու համար։ Մյուս կողմից, արժեր բանակցել, հասկանալ, թե Դողանի մտքինն ինչ էր։ Այս ամենը բացատրեցինք միջնորդներին ու խնդրեցինք հաղորդել Դողանին հետևյալը. մենք պատրաստ ենք ներկայանալ հաշտության բանակցություններին, սակայն ոչ թե իր, այլ մեր կողմից ընտրված վայրում։

Դողանը նորից էր կատաղել֊փրփրել։ Սա ի՜նչ բան է, ասել էր, ես ոչ պարտված կողմ եմ, ոչ էլ մեկ այլ պետության հետ եմ պատրաստվում բանակցել։ Մի խոսքով, մեր պայմանը չէր ընդունել։

Խեղճ տիկին Քոլտը նորից եկավ Հաճըն, իր հետ բերելով Դողանի իբրև թե նոր պայմանները։ Թե ինչն էր այդ պայմաններում նորը, այդպես էլ չհասկացանք։ Նույն երգն էր երգում. թուրքական դրոշ, զենքի ու ռազմամթերքի հանձնում, թուրք պաշտոնյաներ։

Ի պատասխան այս արդեն ձանձրալի դարձած ջուր ծեծոցի, մենք պահանջեցինք, որ զինվորները հետ քաշվեն Հաճընի շրջակայքից առնվազն 6 ժամ հեռավորության վրա գտնվող վայրեր և որ որևէ զինված թուրք մուտք չգործի Հաճըն, ինչի դիմաց խոստանում էինք, որ մենք նույնպես չենք մտնի թուրքական գյուղերը։ Եվ ավելացրեցինք, որ, եթե այս պահանջները չընդունվեն Դողանի կողմից, թող որ նա բարի լինի ճամփա բացել, որպեսզի մենք կարողանանք նահանջել Սիս։

Ի զարմանս մեզ Դողանը պատասխանեց, որ պատրաստ է այս հարցերի շուրջ բանակցություններ սկսել։ Դժվար էր պատկերացնել, որ այդ առաջարկը կարող է անկեղծ լինել, սակայն տիկին Քոլտը հավատացրեց մեզ, որ այս անգամ կարող ենք վստահել Դողանին։ Ի՞նչ ասեմ, երևի թե մտածեցինք, որ փորձը փորձանք չի։ Գնացինք։ Մի քանի քայլ արեցինք ու համոզվեցինք, որ թուրքերի պարագայում փորձը միշտ էլ փորձանք է։ Հազիվ կարողացանք փրկվել թշնամու բացած կրակից ու վերադառնալ Հաճըն։ Բանակցություններն ավարտվեցին։

Մեկուսացած, արտաքին աշխարհից կտրված վիճակն այլևս անտանելի էր դառնում։ Որոշեցինք, որ ինքներս պետք է այդ հարցը լուծենք. նոր պատվիրակություն ուղարկենք Սիս՝ ազգային և ֆրանսիական իշխանություններին մեր ներքին կացությունը նկարագրելու և իրենց մոտեցումը վերջնականապես պարզելու համար։ Հրամանատարությունը գիտակցում էր, որ անիմաստ քայլ է, որ պատվիրակները կամ տեղ չեն հասնի, կամ արդյունքի չեն հասնի։ Բայց Ճեպեճյանը գիտեր, որ ժողովուրդը սպասում է այդ քայլին։ Երկու հոգուց ավել չէր կարող ուղարկել, մեզ ներսում կռվող զինվորներ էին պետք։ Եվ ահա տղաներից երկուսը, մեծ դժվարությամբ ճեղքելով պաշարման գիծը, ճամփա ընկան։ Այլևս նրանց չտեսանք։ Շատ ուշ իմացանք, որ մեր սուրհանդակները գետն անցնելիս կորցրել են իրենց հագուստը և ստիպված են եղել, թուրք ձևանալով, ապաստան գտնել մոտակա գյուղերից մեկում, ու երբ նրանց ով լինելը պարզվել է, տղաները գնդակահարվել են։

Ու նորից հալումաշ անող անհայտություն, նորից օրեցօր ավելի ու ավելի անիմաստ դարձող սպասողական վիճակ։ Թեև փորձում էինք իրար մխիթարել, հույս տալ, վստահ եմ, որ շատերը արդեն ձեռք էին քաշել օգնությունից, պարզապես սպասում էին տեսնեն, թե ինչն է մեր վերջը տալու, սո՞վը, թե գնդացիրներն ու թնդանոթները։ Իհարկե երազում էինք կռվով գնալ, չվերածվել մարդկային կերպարանքը կորցրած արարածների։

Ու մի օր հույսը նորից եկավ ծաղրելու մեզ։

Մայիսի 23֊ին թաղերից մեկի խրամատների առջև հայտնվեց մի մարդ ու Հաճընի բարբառով խնդրեց, որ կրակ չբացենք։ Բարեբախտաբար, հավատացինք ու թողեցինք, որ մտնի քաղաք։ Մեր հաճընցիներից էր, Ասատուր անունով մի տղա։ Վաղուց Սիս էր տեղափոխվել։ Չէր դիմացել, մեն֊մենակ եկել հասել էր Հաճըն, որ հասկանա, թե իրականում ինչ է կատարվում։ Շրջապատեցինք, գրկեցինք, արտասվեցինք ու տարանք Ճեպեճյանի մոտ։ Երբ սկսեց խոսել, բոլորս շունչներս պահեցինք։ Այս մարդուց էինք հիմա լսելու մեր դատավճիռը, այս մարդն էր ասելու, թե այնտեղ, դրսերում ինչպես է տնօրինվել մեր բախտը։ Խոսեց, քաջալերեց, խրախուսեց, սիրտ տվեց, հետո Ճեպեճյանին հանձնեց իր հետ բերած նամակը։ Ճեպեճյանը կարդաց նամակը, հետո մեր խնդրանքով նորից կարդաց, հետո նամակը ձեռքից ձեռք անցավ, որովհետև բոլորն ուզում էին իրենց աչքով տեսնել գրածը, համոզվել, թե ճիշտ են հասկացել, որ Սիս քաղաքում 500 զինված մարտիկներ վաղուց կազմ֊պատրաստ սպասում են, թե երբ են իրենց ուղարկելու Հաճըն, որ համայն հայությունը հիացած է հաճընցիների քաջությամբ, կամքով ու վճռականությամբ, որ ջոկատը մի քանի օրից Հաճընում կլինի, որ...

Մայիսի 28֊ին Ասատուրը վերադարձավ Սիս, իր հետ տանելով հապճեպ գրված նամակները, որոնցից երկուսը պետք է աշխատեմ մտաբերել, քանի որ դրանք ցույց էին տալիս թե՛ մեր վիճակը և թե՛ այդ վիճակից բխող տրամադրությունը, հույզերն ու սպասումները։

Թերևս, ամենակարևորը Ճեպեճյանի նամակն էր, որի վերջին մասը հիշում եմ բառ առ բառ.

... Մեր և թշնամու դիրքերն արդեն այնքան են մոտեցել իրար, որ կարող ենք առանց բղավելու հաղորդակցվել։ Մինչև հիմա միայն մեր ուժերով, երբեմն՝ թշնամուն հանկարծակիի բերող հակահարձակումների, երբեմն էլ սվինամարտերի շնորհիվ կարողացել ենք բարձր պահել ֆրանսիական դրոշի պատիվը։ Այն, որպես քաղաքում գտնվող վեց հազար խեղճ հայերի գոյության խորհրդանիշ, շարունակում է ծածանվել դպրոցի շենքի կտուրին։ Մեր խիղճը հանգիստ է, մնում է դուք էլ ձեր խիղճը քննեք... Եթե սուրհանդակի հասնելուն պես մի քանի սավառնակներից միաժամանակ ռմբակոծեք թշնամու դիրքերը, մենք լրացուցիչ 10 օր կդիմանանք և կդիմադրենք։ Այն հանգամանքը, որ արդեն 62 օր է ինչ ոչ մի սավառնակ չի հայտնվել երկնքում, քաջալերում է թշնամուն և ջլատում մեր զինվորների կորովը... Այսօր մենք երերում ենք կյանքի ու մահվան միջև։ Անձամբ ես, եթե ցանկանամ, կարող եմ մի 20 հոգով ճեղքել պաշարման գիծն ու գնալ ուր որ կամենամ, բայց երբեք չեմ կարողանա լքել յոթ հազարին հասնող իմ հայրենակիցներին։ Կամ միասին ապրելու ենք, կամ էլ միասին մեռնելու ենք... Այստեղ պատերազմը դեռ չսկսած եկել հասել էիք Սիս ու կանգ առել։ Արդյոք ո՞ր օրվան եք սպասում, որ տեղներիցդ շարժվեք, մեր կործանմա՞ն օրվան... Երկարաձգումը դավաճանություն է։ Կամ անհապաղ հասեք, կամ էլ մնաք բարով, այս աշխարհում այլևս չենք տեսնվի...

Կարապետ Չալյանի ուղարկած ծածկագիրն ավելի խիստ երանգ ուներ.

15 օրվա պարեն և 10 օրվա փամփուշտ է մնացել։ Եթե 10 օր էլ ուշանաք, կործանումն անխուսափելի է։ Վաղը պատմությունը ձեզ ճիվաղներ կանվանի։ Եթե խելք ունեք, աչք ունեք, խիղճ ունեք, քարտեզը ամեն բան կպատմի ձեզ։ Կեցցե՜ հերոս Հաճընը։ Մա՜հ խոսքի հերոսներին...

Ասատուրը հավաքեց նամակները, դրեց գրպանն ու հրաժեշտ տվեց մեզ։ Շտապում էր։ Գիտեր, որ անհամբեր, սրտատրոփ սպասելու ենք պատասխան քայլերին։ Մի պահ հավատացինք, թե վերջապես կարողացել ենք վերականգնել մեր կապը մի աշխարհի հետ, որի գոյությունը խիստ կասկածելի էր դարձել մեզ համար։

Ի՞նչ իմանայինք, որ Ասատուրը, վարպետորեն ճեղքելով պաշարման գիծը, հասնելու է Սիս, որպեսզի տեսնի, որ քաղաքը պարտվել ու հանձնվել է թուրքին և որ մեր կամավորների և ֆրանսիական զորքերի պաշտպանության տակ Սիսի հայությունը նահաջել է Ադանա...

ԱՍԱՏՈՒՐ ՉԱԼՅԱՆԻ ԵՎ ՍՈԿՐԱՏ ԹԵՐԶՅԱՆԻ ՕՐԱԳՐԵՐԸ

Ադանա, 1 հունիսի, 1920թ.

Հայկական Սիսն այլևս չկա։ Ողջ մնացածները տեղափոխվել են Ադանա։ Ֆրանսիացիներն իրենց կամքով հանձնել են Սիսը թուրքերին։ Սեփական ուժերով Հաճընի մեր հայրենակիցներին օգնելու հույսը վերջնականապես մարեց։ Հերթական ժողովը գումարեցինք և որոշեցինք Ազգային միության անունից նորից դիմել ֆրանսիական իշխանություններին հաճընցիներին Ադանա տեղափոխելու պահանջով, Սիսի հայաթափման լուրը օդանավի միջոցով հասցնել Հաճընի մեր քույրերին ու եղբայրներին, որպեսզի նրանք հրաժարվեն Սիս նահանջելու իրենց մտադրությունից, և վերջապես, ամերիկացիների միջոցով կապվել Ադանայի մոտերքում գտնվող քեմալականների պատվիրակության հետ և վերսկսել հաշտեցման բանակցությունները պաշարված հաճընցիների և Դողանի միջև։

Հաճըն, 2 հունիսի, 1920թ.

Երեկ Գրտեթի ամերիկյան որբանոցի երկու որբեր ոչխարների հոտը հանել էին արածելու ու կարողացել էին, ծածուկ մոտենալով ձորին, քարերի արանքով սողալով, հասնել Հաճըն։ Պատմեցին, որ որբանոցի սաներն ու պաշտոնյաները թուրքերի խիստ հսկողության տակ են։ Քանի դեռ Հաճընը չի ոչնչացվել, չեն համարձակվում ամերիկացիների աչքի առաջ ձեռք տալ որբերին։ Դողանը մի քանի անգամ առաջարկել է որբանոցի աշխատակիցներին հեռանալ և իրենց հանձնել երեխաներին, սակայն ամերիկացիները պատասխանել են. «Մենք մեր կառավարության դրոշի տակ ենք մեռնելու, այնպես որ, եթե որոշել եք այդ որբերին ոչնչացնել, մեզ էլ նրանց հետ ջարդեք»։ Տղաներն ասացին նաև, որ թուրքերը սարսափելի վախենում են հաճընցիներից և որ հերթապահ պահակները միայն սպաների սպառնալիքների ու հրացանների տակ են գրավում իրենց դիրքերը։

Ադանա, 2 հունիսի, 1920թ.

Ֆրանսիական իշխանությունները խիստ զբաղված են։ Թուրքերի հետ զինադադարի պայմանագիր են կնքել և բանակցություններ սկսել։ Գնդապետ Բրեմոնը մեր դիմումին պատասխանելու ժամանակ չունի։ Այս զինադադարը հայերին ոչ մի լավ բան չի խոստանում։ Փորձեցինք նորից դիմել ֆրանսիացիներին և բացատրել, թե ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ ստեղծված իրավիճակը բոլոր քրիստոնյաների համար։ Այս անգամ մեր երևելի այրերը կանչվեցին ֆրանսիացիների մոտ ոչ թե մեզ ընդառաջելու, այլ զինադադարի կարևորությունը բացատրելու համար։ Հավանաբար, մեզ տկարամիտ, քաղաքականությունից ոչինչ չհասկացող, տհաս ժողովրդի տեղ են դրել։

Հաճըն, 5 հունիսի, 1920թ.

Քեմալականները օրեցօր սեղմում են շրջափակման գոտին, կուշտ աղվեսի հայացքով են նայում մեզ, խնդմնդում են, հայհոյում են ու ժամանակ առ ժամանակ ձայն են տալիս. «Հե՜յ, գյավուրնե՛ր, եկե՛ք անձնատուր եղեք, ուրիշ ճար չունեք»։

Ժողովուրդն ինքն իր մեջ հույսի աղբյուրներ է ստեղծում։ Քաղաքում սկսել են պտտվել տարբեր երազներ տեսած և այդ երազները ժողովրդին պատմող մարդիկ. «Երազ եմ տեսել, շուտով հայկական բանակը գալու է... 10 օր մնաց... 20 օր հետո հաղթելու ենք...»։ Ու մենք հավատում ենք, հանգստանում ենք, այդ երազները բերնեբերան ենք փոխանցում, դրանք մեկնաբանելու ձևեր ենք գտնում ու ինքներս մեզ ոգևորում ենք։ Ի՞նչ կա որ, սա նույնպես պինդ մնալու ձև է...

Ադանա, 5 հունիսի, 1920թ.

Կառավարությունը վերջապես խոստացավ ռազմամթերք տալ և օդանավ ուղարկել Հաճըն։

Հաճըն, 9 հունիսի, 1920թ.

Երեկ թուրքերը, մոտենալով սահմանագծին, հերթական հայհոյանքը թափեցին մերոնց գլխին, մերոնցից մեկն էլ այս անգամ բառերով չբավարարվեց ու քարի մի հարվածով գետնով տվեց մի թուրքի։ Սրա աղաղակները բավական եղան, որ մնացածները խուճապահար փախչեն Սուրբ Հակոբ վանք։ Մերոնք շարունակեցին հետապնդել թուրքերին, ու մեկ էլ այն տեսանք, որ ամբողջ քաղաքը ոտքի ելավ։ Մեծ ու փոքր, կին ու տղամարդ, զինված ու անզեն, գոռալով, ճչալով, կեցցեներով վազեցին դեպի վանքը։ Աննկարագրելի պատկեր էր։ Ասես մեր վերջին կռիվը լիներ։ Հրամանատարներն անմիջապես կողմնորոշվեցին, ժողովրդի հսկայական ալիքը մի քանի րոպեում ինքնակազմակերպվեց, կարծես բոլորս նախապես պայմանավորված լինեինք։

Թուրքերը նահանջեցին։ Վազում էին ու բղավում. «Հաճընցիներին օգնություն է եկել, փախե՛ք»։

Ճեպեճյանը հպարտ էր։ «Այսպիսի բան տեսած չկայի,— ասաց։— Եթե մինչև հիմա կասկածներ ունեի, արդեն վստահ եմ, որ մեր ինքնապաշտպանությունը հաջողությամբ է պսակվելու»։

Ժողովուրդը չէր ուզում կանգ առնել։ «Գրտե՛թ, Գրտե՛թ» բացականչություններով խմբերը շարժվեցին դեպի Ամերիկյան վարժարան։ Տիկին Քոլտը գրկում, համբուրում էր քաջ զինվորներին, որբերը դուրս էին վազում վարժարանի շենքից ու անմիջապես ընկնում տղաների գիրկը։

Ճիշտ ժամանակին էինք հասել։ Երբ որբերին և որբանոցում եղած պաշարը տեղափոխեցինք Հաճըն, պատմեցին, որ նախորդ օրն իրենց ինը անգամ հաշվել էին, որովհետև պատրաստվում էին ոչնչացնել ու նախապես փոսեր էին փորել։

Տիկին Քոլտը և որբանոցի աշխատողները հրաժարվեցին գալ Հաճըն, նորից կրկնելով, որ գերադասում են իրենց դրոշի տակ մեռնել։

Ադանա, 11 հունիսի, 1920թ.

Ամերիկացի միսիոներ դոկտոր Տատը քեմալականների հետ բանակցություններ է սկսել։ Քեմալականները նամակ են ուղարկել Դողանին՝ իրավիճակը պարզելու և մեր առաջարկի կապակցությամբ Դողանի կարծիքը իմանալու համար։ Հինգ օրվա ընթացքում պատասխան է տալու։ Սպասում ենք... սա մեր վերջին հույսն է, քանի որ ֆրանսիացիներին այլևս չենք վստահում։ Անգամ թուրքերի հետ ուղղակի բանակցություններ սկսելու գաղափար ծագեց։ Մի քանի հոգով գնացինք Տամատյանի մոտ։ Երկար֊բարակ խորհրդակցեցինք, բոլորս համամիտ էինք, որ ֆրանսիացիների հետ կապված մեր ջանքերը միևնույն է իրենց նպատակին չեն հասնելու, ուրեմն մնում է դիմել թուրքերին։ Հստակեցրեցինք հաշտեցման պայմանները. թուրքական իշխանություն՝ այո, թուրքական դրոշ՝ այո, զինաթափում՝ ոչ, ոստիկանության կազմ՝ կես֊կես, պարենավորում՝ անհապաղ, թուրք զինվորների ներկայությունը Հաճընում՝ ոչ մի դեպքում, համաներում՝ առանց որևէ խտրականության։

Հաճըն, 11 հունիսի, 1920թ.

Հունիսի 9֊ի մեր հակահարձակումը պարենի և փամփուշտի հետ կապված տագնապը մի քիչ մեղմացրեց, բայց քաղաքի ուրախությունը երկար չտևեց։ Այսօր թշնամին նորից գրավեց իր նախնական դիրքերը, և մենք նորից հայտնվեցինք շրջափակման օղակում։

Ադանա, 14 հունիսի, 1920թ.

Կարծես թե ֆրանսիացիները ընդունեցին օդանավ ուղարկելու գաղափարը։ Անհրաժեշտ զինամթերք գնեցի և հանձնեցի պարենի գրասենյակ։

Հաճըն, 14 հունիսի, 1920թ.

Հունիսի 9֊ի հակահարձակման արդյունքում ձեռքներս ընկան կարևոր պաշտոնական փաստաթղթեր, որոնք ավելորդ չեմ համարում ներկայացնել։ Այս մեկը Դողանի՝ Հաճընի գրավման հրամանատարությանը հասցեագրված հեռագիրն է.

«Հունիսի 2֊ին կնքված պայմանագրի հիման վրա ֆրանսիական զորքերը քաշվում են Ադանա։ Այսօր մեկնում եմ Սիսը գրավելու։ Հաճընի կռիվներից ուշադրությունը մի շեղեք։ Փամփուշտները խնայեք»։

Ազգայնական շարժման ղեկավարների հեռագիրը Դողանին.

«Չորս ամիս է ինչ այդ գործի վրա եք։ Ինչո՞ւ եք այսքան ուշացնում Հաճընի գրավումը, ինչպե՞ս եղավ, որ փամփուշտները սպառեցիք։ Այլևս չենք կարող փամփուշտ ուղարկել։ Ցավում ենք, որ մինչև այսօր չեք կատարել ձեր խոստումները»։

Դաշտային Կիլիկիայի հրամանատարի հեռագիրը Դողանին.

«Այլևս չենք կարող սուտ ու կեղծ լուրերով սնել մեր հրամանատարության տակ պայքարող ազգային հերոսներին, այլևս ամաչում են Հաճընի անունը տալ։ Մեր հարձակումների հաջողությունը կախված է Հաճընի նվաճումից... Ամեն օր սպասում ենք, թե երբ է բացվելու Կիլիկիայի այդ դարպասը»։

Դողանի հաջորդ հեռագիրը Հաճընի գրավման հրամանատարությանը.

«Ֆրանսիացիները նահանջեցին, Սիսը գրավեցինք ազգային ուժերի քաջության շնորհիվ։ Ավետեցե՛ք զինվորներին»։

Սիրտս մարեց... հետո կշարունակեմ։

Ադանա, 16 հունիսի, 1920թ.

Օդանավը այդպես էլ չապահովեցին։ Որոշեցինք դիմել ավելի բարձր ատյաններին։ Ֆրանսիացիների թույլտվությամբ հեռագրեցինք Փարիզ՝ Միլերանին33, գեներալ Գուրոյին34 և Ազգային պատվիրակությանը։

Հաճըն, 17 հունիսի, 1920թ.

Սիսը հանձնել են... Անգամ հեռագրերը կարդալիս չէինք կարողանում հավատալ, որ ֆրանսիացիները լքել են Սիսը և որ հայերը քշվել, ապաստան են գտել Ադանայում։ Չէ՞ որ ընդամենը մի քանի օր առաջ Ասատուր Չալյանը եկել էր այնտեղից, իր հետ բերելով հուսադրող լուրը։ Ոչ, ասում էինք իրար, հնարավոր բան չէ, որ ֆրանսիացիները գետնով տային իրենց ասպետական փառքն ու պատիվը, հնարավոր բան չէ, որ մերոնք դավաճանեին։ Հնարավոր բան չէ, ասում էինք իրար նույնիսկ երբ թուրքերը աղմուկ֊աղաղակով, զուռնա֊դհոլով, երգ ու պարով սկսեցին նշել իրենց հաղթանակը։

Ադանա, 18 հունիսի, 1920թ.

Քեմալականներն ընդունեցին բանակցություններ սկսելու մեր առաջարկը։ Անհրաժեշտ է հաճընցիներին տեղյակ պահել այդ մասին։ Դոկտոր Տատը պատրաստվում էր ճանապարհ ընկնել պարսկական հյուպատոս Ասադ խանի և երկու թուրք պատվիրակների հետ։ Որոշեցինք նրա հետ նամակ ուղարկել։

Հաճըն, 18 հունիսի, 1920թ.

Ճեպեճյանը ծանր վիրավորվել է։ Եղբայրս հույս չի տալիս։ Վստահ էինք, որ մեր հրամանատարին ոչ մի գնդակ չի կարող դիպչել, որ նա անխոցելի է, իսկ հիմա մեր հույսն ու ուժը մարում են՝ ճիշտ այնպես, ինչպես մարում է մեր հրամանատարը։ Ճեպեճյանի վիրավորվելուց հետո հրամանատարությունը ստանձնեց Արամ Կայծակը։

Ադանա, 25 հունիսի, 1920թ.

Դոկտոր Տատը գնաց քեմալականների պետ Շեմսեդին բեյի մոտ՝ որպեսզի քննարկի Հաճըն մեկնելու հետ կապված նախապատրաստական աշխատանքները։

Հաճըն, 25 հունիսի, 1920թ.

Արամ Կայծակը համարյա չի հեռանում Ճեպեճյանի կողքից։ Գնում է դիրքերը ստուգում, գալիս զեկուցում է, խորհրդակցում են, միասին որոշում են կայացնում։ Աստված պահպանի մեր առյուծի կյանքը։

Ադանա, 26 հունիսի, 1920թ.

Ֆրանսիական իշխանությունները վտարեցին քաղաքից Ադանայի վալի Ջեմալ բեյին իբրև թե քեմալական լինելու պատճառով։ Վտարեցին նաև Ասադ խանին՝ անհայտ պատճառով։ Դիմեցինք Շեմսեդին բեյին, պատասխանեց, որ Հաճընի գործերն իր իրավասությունից վեր են։ Ի՞նչ ասեմ... Այս հարցում ասելիքս սպառվեց...

Թեև ֆրանսիացիներն արդեն չեն թաքցնում, որ մեր բոլոր ջանքերը զուր են, չենք կարողանում հանգստանալ։ Սիսի հայաթափումից հետո Ադանայում հաճընցիների թիվը բազմապատկվել է։ Մի քանի երիտասարդների նախաձեռնությամբ հաճընցիները ընդհանուր ժողով գումարեցին և որոշեցին նոր կամավորական շարժում սկսել։ Վերջիվերջո ուզածներս ի՞նչ է. թույլ տան, որ մենք ինքներս օգնության հասնենք մեր հայրենակիցներին։

Հաճըն, 3 հուլիսի, 1920թ.

Թուրք հրամանատարները վաղվա համար զինադադար առաջարկեցին միայն մեկ նպատակով. ուզում էին ցույց տալ մեզ Շարում գերի առնված սպա Գրիգոր Շինիկյանին։ Բերեցին, հրեցին առաջ, համարյա մինչև սահմանագիծը։ Դե խոսի՛ր, ասացին, բայց չհամարձակվես հայերեն խոսել։ Հասցրեց միայն մի քանի բառ ասել. «Տղանե՛ր, Շարը բնաջնջված է։ Ֆրանսիական դրոշի տակ մեռնելու փոխարեն հայկական եռագույնի տակ թափեցեք ձեր արյունը։ Իմ պատվերն այս է։ Կռվեցե՛ք մինչև վերջին շունչը, ոչ մի տեղից օգնություն մի սպասեք...»։ Այս բառերի վրա վզին երկաթե շղթա գցեցին ու քաշեցին տարան։

Ադանա, 3 հուլիսի, 1920թ.

Նոր կամավորական շարժման նախապատրաստական աշխատանքները շարունակվում են։ Տեսնես, ինչքա՞ն են շարունակվելու։ Առայժմ բոլոր կողմերից միայն խոստումներ են լսվում...

Հաճըն, 5 հուլիսի, 1920թ.

Շարի բնակիչներից յոթը կարողացել էին փախչել։ Երեկոյան հասան Հաճըն։ Պատմեցին, որ թուրքերը մեկ թնդանոթով քանդել են պատնեշը և գյուղը վերածել մոխրակույտի։ Փրկվածների թիվը ավելի մեծ է եղել, բայց մի մասը որոշել է շարժվել դեպի Սիս։ Պատկերացրեցինք, թե ինչպես են մտնում Սիս ու տեղնուտեղը ոչնչացվում։ Հետագայում իմացանք, որ այդպես էլ եղել է, միայն մեկն է կարողացել փրկվել և մեծ դժվարությամբ հասել է Ադանա։

Ադանա, 6 հուլիսի, 1920թ.

Հաճընի հայրենակցական միությունն իր տրամադրության տակ եղած 1400 թուրքական թղթադրամը տվեց կամավորական շարժումը կազմակերպող հանձնախմբին...

Հաճըն, 6 հուլիսի, 1920թ.

Երեկոյան Կիլիկիա թաղամասի կողմերում աշխուժություն նկատվեց, կրակը կրկնապատկվեց, ինչ֊որ իրարանցում սկսվեց։ Պարզվեց, որ Շարից մի քանի հոգի էլ են փախել, հասել Հաճընի սահմաններին ու փորձում են պաշարման գիծը ճեղքել։ Երկու ժամ կռիվ տալուց հետո միայն երկուսին կարողացանք փրկել, մնացածների դիակներից թուրքերը խարույկ սարքեցին ու շուրջը պար բռնեցին։ Սա դեռ քիչ էր, Շարից մի քանի գեղեցիկ կանանց քշել բերել էին՝ մեր աչքի առաջ անարգելու համար։ Սա ավելի լավ է չնկարագրեմ...

Համաձայնությո՞ւն... Ի՞նչ համաձայնություն։ Թուրքերի հոգեբանությունն ու բարքերը չիմացող մարդը միայն կարող էր լրջորեն մտածել համաձայնության մասին։ Գնացեք հարցրեք Մարաշի ավելի քան 15 հազար հայերից հատուկենտ վերապրածներին, թող պատմեն, թե ինչպես անզեն բնակչությունը մեկ֊մեկ կոտորվեց։ Գնացեք հարցրեք Վահկայի, Կոկիսոնի, Ազիզիեի հրաշքով փրկված կիսախելագար փրթիկներին, գնացեք հարցրեք սևացած դեմքերով, մաշված հոգիներով, քրքրված սրտերով մեր հայրենակիցներին, որ այսօր փորձում են ապրել աշխարհի տարբեր ծայրերում...

Ադանա, 7 հուլիսի, 1920թ.

Դրամահավաքը շարունակվում է։ Բարեգործականը 1000 եգիպտական խոստացավ, դոկտոր Տատը 2428 թուրքական թղթադրամ տվեց, հաճընցիները մեծ֊մեծ գումարներ են տալիս։ Բոլորը խանդավառ են։ Տեսնես, Հաճընում հիմա ի՞նչ է կատարվում...

Հաճըն, 12 հուլիսի, 1920թ.

Ս. Աստվածածնի զանգակատան հեռադիտարանում հերթապահող զինվորները հայտնեցին, որ թշնամու բանակն անընդհատ համալրվում է նոր ուժերով։ Նոր հարձակման վտանգը ժամ առ ժամ մոտենում է։ Ճեպեճյանը հանգիստ չունի, չնայած ծանր վիճակին, շարունակում է հրահանգներ տալ։ Արամ Կայծակը օրուգիշեր շրջում է մեր դիրքերով, ստուգում զենքը, խրամատները, պատնեշների ամրությունը, մարտիկների տրամադրությունն ու կարգապահությունը։ Երևում է, որ ինքն ու Ճեպեճյանը շատ գոհ չեն, որովհետև հուլիսի 11֊ին կարգադրեցին բոլոր թաղերի վաշտապետերին հավաքել և հրամանատարությանը հանձնել դիրքեր գնալուց հրաժարվող մարդկանց մոտ եղած փափմուշտները և այդ մարդկանց ցուցակները։ Այս հրամանը չկատարողներըի համար խստագույն պատիժ սահմանեցին։ Արգելեցին նաև առանց համապատասխան հրահանգի հաղորդակցվել թուրքերի հետ և լքել դիրքերը։ Ճեպեճյանը ենթադրում է, որ թուրքերը մեծ հարձակման են պատրաստվում և բացարձակ կարգապահություն է պահանջում։

Ադանա, 13 հուլիսի, 1920թ.

Այսօր Ադանա հասած Հովսեփ Օղլուգյանից տեղեկացանք, որ թուրքերը գրավել են Շարը...

Հաճըն, 13 հուլիսի, 1920թ.

Երեկ Ճեպեճյանի ենթադրությունը հաստատվեց։ Երբ նկատեցինք Հաճընի երկու թաղամասերի դիմաց թաքնված բազմաթիվ թուրք զինվորների՝ արևի ճառագայթների տակ շողացող սվինները, հասկացանք, որ գետնաթաղ ռումբերը պայթեցնելու ժամանակն է։ Փորձեցինք պայթեցնել, բայց ոչինչ չստացվեց. թուրքերը գտել և կտրել էին դեպի կամուրջը քաշած լարը։ Թշնամին ընդամենը 50 քայլ հեռավորության վրա էր, անհրաժեշտ էր կրակ բացել։ Այդպես էլ արեցինք, սակայն հազիվ էինք հասցրել արձակել առաջին գնդակները, երբ թուրքերը, վերջապես ստանալով հարձակման ազդանշանը, միաժամանակ գործի դրեցին թնդանոթը, գնդացիրներն ու հրացանները։ Երկինքն ու երկիրը դղրդացին։ Կրակն ու փոշին խառնվեցին իրար, դարձան հսկայական մի ամպ, այդ ամպի միջից լսվող ալլահ֊ալլահներն արդեն մեր ականջների տակ էին հնչում։ Մեզ ոչնչացնելու տենչից գլուխները կորցրել էին։ Դրոշակներով, աղմուկ֊աղաղակով վազեցին, մոտեցան, հապշտապ, առանց մտածելու նետվեցին մեր խրամատների մեջ՝ ճիշտ մեր սվինների վրա։ Կրակը մի պահ դադարեց ու սկսվեց սվինամարտը. կատաղությամբ լցված աչքեր, միմյանց հարվածող բռունցքներ, դեպի կոկորդները ձգվող ձեռքեր, մահամերձ խռռոցներ, թնդանոթ, կրակ, ծուխումուր, մարմինների մեջ խրվող սվիններ, արյուն, հայհոյանք, աղաղակներ֊ոռնոցներ֊տնքոցներ, օգնության ճիչեր... և այսպես չորս ժամ շարունակ։ Շատ տղաներ ընկան այդ օրը, բայց թուրքերը հարյուր անգամ ավելի շատ զոհեր տվեցին և նահանջեցին։ Քաշվեցին, դարան մտան, կծկվեցին վախվորած ու հրաժարվեցին նոր հարձակում սկսել։ Փողը շարունակում էր «առա՜ջ» կանչել, բայց զինվորները տեղներից չէին շարժվում։ Պարտված բանակը հրաժարվում էր նոր զոհեր տալ։

Ադանա, 14 հուլիսի, 1920թ.

Դրամահավաքը շարունակվում է, բայց գործնական քայլեր առայժմ չեն ձեռնարկվում։ Ուշացնում ենք, շատ ենք ուշացնում...

Հաճըն, 14 հուլիսի, 1920թ.

Թուրքերի ծրագիրն ակնհայտ էր։ Ընտրել էին երկու թաղ, ենթադրելով, որ եթե սկսեն մեկից, մերոնք բոլոր ուժերը կկենտրոնացնեն այդ թաղում, թուլացնելով երկրորդի պաշտպանությունը, և հենց այդտեղից՝ Կիլիկիա թաղամասի կողմից իրենք հանգիստ կմտնեն Հաճըն։ Մինչդեռ մեր հրամանատարությունը արգելել էր զինվորներին լքել իրենց մշտական դիրքերը։ Ավելին, մեր ամենահզոր խմբերից մեկը՝ Արամ Կայծակի խումբը դարան մտած սպասում էր Կիլիկիա թաղի դիրքերում։ Պարզ էր, որ հաջորդ մարտը այստեղ էր տեղի ունենալու։

Այդպես էլ եղավ։ Ինչպես միշտ, սկսվեց թնդանոթի հարվածներից, որոնց հետևեց գնդացիրնրի և հրացանների բացած կրակը։ Ո՞ւմ մտքով կանցներ, որ խրամատները լցված եռացող, խեղդող հողի ու քարերի տակ կարող են դեռ կենդանի մնացած մարդիկ լինել։ Համենայն դեպս, թուրքերի հմուտ ռազմավարների մտքով չանցավ, և նրանք հանգիստ խղճով հնչեցրեցին փողն ու առաջ քշեցին իրենց զինվորներին։ Առաջին շարքի զինվորներն ընկան Արամ Կայծակի խմբի կրակոցների տակ, սակայն նրանց հետևից գալիս էր երկրորդ շարքը, երրորդը, չորրորդը...

Ճեպեճյանն ամեն կերպ փորձում էր քաջալերել զինվորներին, բարձր պահել նրանց մարտական ոգին։ Մարտի ամենաճակատագրական պահին, երբ շատ բան էր կախված զինվորների վճռականությունից ու քաջությունից, կենտրոնից փամփուշտ հասցնող երեխաները բերեցին նաև Ճեպեճյանի ուղերձը. «Իմ առյուծնե՛ր, այսօր թշնամին իր վերջին ճիգն է թափում, մեր առջև բացելով աննախադեպ հաղթանակի ասպարեզ։ Պաշտելի քաջերս, ի պատիվ այսօրվա հաղթանակի դպրոցի գմբեթին մեր սիրուն հայկական եռագույնն ենք պարզելու, որ հպարտորեն ծածանվի իր քաջարի զավակների գլխավերևում»...

Ադանա, 15 հուլիսի, 1920թ.

Ժողովուրդը շարունակում է դրամ հավաքել։ Սիսից տեղահանված հայերը հավաքներին գրեթե չեն մասնակցում։ Ինչ֊որ բան է կատարվում, բայց առայժմ չեմ հասկանում, թե ինչ։

Հաճըն, 15 հուլիսի, 1920թ.

Երեկ Դողանը վերջապես հասկացավ, որ թրով ու սրով Հաճընը չի գրավի։ Մինչև հիմա լսում եմ Տավրոսյան լեռներում արձագանքող դղրդյունը, գնդակների սուլոցը, կանանց ու երեխաների աղիողորմ ճիչերն ու աղոթքները, մինչև հիմա տեսնում եմ կայծակնային արագությամբ դիրքերը փամփուշտ հասցնող դեռատի տղաներին, մարտիկներին ջուր հասցնող երիտասարդ աղջիկներին, տղաների չգիտես մրից թե զայրույթից սևացած դեմքերը, մինչև հիմա ակամա ժպտում եմ, երբ հիշում եմ զինվորների հետևը թաքնված, ատրճանակները պարզած ու «կամ֊մեր֊կամ֊դրանց֊գնդակից֊կսատկեք» գոռացող թուրք սպաներին ու գլուխը խրամատից հանած Արամ Կայծակի բղավոցը. «Պարո՛ն սպա, գոնե առջևից գնացեք, խեղճ զինվորների արյան հաշվին ձեր կյանքը մի փրկեք...»։

Վեց ժամ տևեց այս մարտը։ Վեց ժամ հետո թնդանոթը լռեց, գնդացիրները պապանձվեցին ու քաղաքը ցնծաց։

Իսկ այսօր թուրքերի տապալված ծրագրի հեղինակ Ալի Սաիդ բեյը ձայն տվեց Արամ Կայծակին, որ ասի. «Կեցցե՛ք, հաճընցիներ։ Բոլորս գիտենք, որ վաղ թե ուշ մեռնելու եք մեր սրից, բայց ձեր քաջությունն ու երեկվա մղած դյուցազնական կռիվը անուրանալի են։ Հիացած եմ։ Շնորհավորում եմ»։

Ադանա, 18 հուլիսի, 1920թ.

Սիսից տեղահանվածները հրաժարվեցին օգնել։ Չգիտեմ, ինչին վերագրեմ այս անտարբերությունը, ինչպես բացատրեմ իրենց քաղաքի պաշարման ժամանակ հերոսաբար կռված այս մարդկանց նման վարքագիծը։ Կարծես թե իրենք ավելի լավ պետք է գիտակցեն օգնության արժեքը։

Հաճըն, 18 հուլիսի, 1920թ.

Հուլիսի 16֊ի երեկոյան թուրք հրամանատարներն առաջարկեցին հաջորդ օրը զինադադար հայտարարել և բանակցություններ սկսել։ Ընդունեցինք առաջարկը։ Որոշեցինք, որ մեր կողմից բանակցությունները կվարեն փաստաբան եղբայրս՝ Պետրոսը և Մեսրոպ Շխրտմյանը։

Ինչպես և սպասում էինք, երկու ժամ տևած բանակցությունները որևէ արդյունք չունեցան, քանի որ թուրքերի իրական նպատակը քաղաքի ներքին վիճակը հասկանալն էր։ Մասնավորապես, ուզում էին պարզել, թե ինչքան ժամանակվա պարեն է մնացել։ Չհասնելով իրենց նպատակին, անցան հերթական սպառնալիքներին, և այստեղ մերոնք ավարտեցին այսպես կոչված բանակցությունները։

Զինադադարի ժամանակ թուրքերը դուրս էին եկել բացատ՝ իրենց ուժն ու քանակը ցույց տալու։ Օգտվելով առիթից, Դողանի թիկնապահը խոսակցության հրավիրեց Արամ Կայծակին։ Երբ Կայծակը դուրս եկավ մեր խրամատներից, թուրքերը ծափահարություններով ողջունեցին նրան։ Դիրքերը վերադառնալով, Արամը պատմեց, թե ինչ են խոսել թուրքի հետ։ Երբ Արամը հարցրել է, թե ինչ է սպասում մեզ, եթե որոշենք հանձնվել, թուրքը առանց այլևայլի պատասխանել է, որ վեց տարեկանից բարձր տղաները ջարդվելու են, երիտասարդ կանայք հափշտակվելու են, իսկ մնացածները, հավանաբար, քշվելու են Ադանա։ Արամը պատասխանել է, որ մենք չենք պատրաստվում պղծել մեր նախնիների օրրանը և մեր ձեռքով իրենց հանձնել այն։ Ոչ էլ պատրաստվում ենք մորթվել միամիտ ոչխարների կամ հիմար հավերի պես։ Սկսեք ձեր նոր հարձակումը, ասել է, գուցե այս անգամ բախտներդ բերի...

Ադանա, 29 հուլիսի, 1920թ.

Հաճընից լրաբերներ եկան, պատմեցին, թե ինչ կռիվներ են տվել մերոնք։ Բոլորն ուրախացան, ծափահարեցին, ճառեր ասեցին, իսկ իմ սիրտը կծկվեց։ Ինչքա՞ն են դիմանալու։ Սնունդը սպառվում է, ուժերը սպառվում են, իսկ մենք այստեղ տեղից չենք շարժվում։ Կուսակցությունները չեն կարողանում հաղթահարել իրենց նեղմտությունն ու ժլատությունը, կամավորական շարժման կազմակերպման գործը դանդաղել է։ Կործանվելու է Հաճընը, և մենք այդ մեղքի տակից դուրս չենք գալու։ Կարծես թե, օգոստոսի 4֊ին կամավորների առաջին խումբը շարժվելու է։ 130 հոգի։ Շատ չեն, բայց Աստված տա, գոնե այդքանը կարողանան տեղ հասնել։

Հաճըն, 1 օգոստոսի, 1920թ.

Տեսնես, ո՞ւր են մեր «փրկիչները»՝ հայ կամավորները, ֆրանսիացի ասպետները, քաղաքակիրթ եվրոպացիները... Տեսնես, աշխարհում հաճընցիներից բացի հայ մնացե՞լ է...

Ադանա, 5 օգոստոսի, 1920թ.

Տամատյանի «հանճարեղ» ծրագիրն իհարկե ձախողվեց և կառավարության հետ մեր բոլոր հարաբերությունները խզվեցին...

(Շարունակելի)

ՍՈԿՐԱՏԸ

Աթենք, 1937թ.

Ամիսեր շարունակ ապրում էինք օրեցոր նվազող հույսով, որ մեր հայրենակիցներն անպայման որևէ ելք կգտնեն, միջոցներ կստեղծեն ու կփրկեն մեզ։ Եվ հետո միայն, երբ Հաճընը այլևս չկար, հրաշքով փրկված մի բուռ վերապրածները, այդ թվում և ես, իմացանք, թե ինչ էր կատարվում այդ օրերին Ադանայում, ինչ ճառեր էին ասվում, ժողովներ գումարվում, հանձնախմբեր ստեղծվում, հետո այդ հանձնախմբերն իրար հետ լեզու չէին գտնում, ու նորից ժողովներ, ճառեր, նոր հանձնախմբեր, և այդպես այնքան ժամանակ, մինչև մեծ ոգևորությամբ սկսված գործն աստիճանաբար մարեց, մսխվեց, գնաց...

Այսօր արդեն բոլորս գիտենք, թե ինչով վերջացավ Կիլիկիայի անկախություն կոչվող խաղը, բայց այն օրերին այդ խաղը մոլուցք էր դարձել, մարդիկ կորցրել էին իրականի ու երևակայականի սահմանը։

1920թ. օգոստոսի 4֊ին արտակարգ համահայկական ժողով գումարվեց, ընթերցվեց և բոլոր ներկաների հավանությանն արժանացավ նախորդ գիշերը Միհրան Տամատյանի կողմից գրված Հռչակագիրը... չէ, սխալվեցի՝ Proclamacion֊ը։ Այնուհետև այդ պատմական ակտը ստորագրվեց Ամբողջական Հայաստանի պատվիրակության ներկայացուցչի (այսինքն՝ պարոն Միհրան Տամատյանի) և Ազգային Միության տարբեր ճյուղերը ներկայացնող երևելի այրերի կողմից։

Հաջորդ քայլը, բնականաբար, եղավ այն, որ հիշյալ պատմական ակտը ներկայացվեց գնդապետ Բրեմոնին։ Գնդապետը խոստացավ անմիջապես տեղեկացնել վերին հրամանատարությանը, թեև նշեց, որ փաստաթուղթը փոքր֊ինչ ուշացումով է կազմվել։ Ստանալով ֆրանսիացիների բարյացակամ արձագանքի ավետիսը, ժողովուրդը շտապեց քաղաքը զարդարել ֆրանսիական և հայկական դրոշներով։

Ըստ երևույթին, տեղի ֆրանսիական իշխանություններն իսկապես վատ չէին արձագանքել այս իրողությանը։ Այլ հարց է, թե որքանով էր անկեղծ նրանց համակրանքը։ Համենայն դեպս, որոշ պաշտոնյաներ քաջալերել էին հայերին և խոստացել, որ ֆրանսիացիների կողմից որևէ արգելք չի լինի։ Ավելին, հռչակագիրը ստորագրելուց հետո կարևոր դիրքեր զբաղեցնող որոշ պաշտոնյաներ ապագա անկախ Կիլիկիայի կառավարության կազմը անգամ քննարկել էին Ազգային իշխանությունների ներկայացուցիչների հետ։

Այս ամենին պետք է ավելացնել ևս մեկ կարևոր իրողություն։ Երբ ակտի ստորագրման օրը Ազգային միությունն իր հերթական նիստն էր անում, դրսից մի հեռագրի պատճեն բերվեց և հանձնվեց պարոն Տամատյանին։ Հեռագիրն այն մասին էր, որ վերին հրամանատարը նույնպես դրական արձագանք է տվել անկախության ակտին։

Հայերն այնքան ոգևորվեցին, որ որոշեցին հաջորդ օրը ստեղծել բոլոր քրիստոնյա տարրերից բաղկացած կառավարություն և նույն օրը թուրքերին քշել իրենց աթոռներից։

Որոշեցին ու արեցին։ Պալատն ընտրվեց, նոր «կառավարության» անդամները կառքերով սլացան դեպի կառավարության շենք, ուր արդեն հավաքվել էր բազմությունը, մտան ներս և բազմեցին կուսակալի նստավայրում։ Այն էլ ասեմ, որ նախորոք զանգահարել էին թուրք կուսակալին, տեղեկացրել, որ նա այլևս պաշտոնանկ է և կարող է տանը մնալ։

Ֆրանսիացիների արձագանքը բոլորին ապշեցրեց։ Մեզ համար այս ամենը մեծ անակնկալ էր, ասացին, մեր մտքով անգամ չէր անցնում, որ ընդամենը բարյացակամ վերաբերմունքի հիման վրա հայերը կարող են նման անխոհեմ քայլի դիմել։ Պարոն Բրեմոնը նախ մեղմորեն, ապա ավելի խիստ ձևով պահանջեց, որ ինքնահռչակ կառավարությունն ազատի շենքը, այլապես իշխանությունները ստիպված կլինեն ուժի դիմել։

Ուժի դիմելու կարիք չեղավ, և կուսակալի նստավայրը շատ արագ վերադարձվեց թուրքերին։

Անշուշտ, ֆրանսիացիները լավ գիտեին, որ հայերը ամենևին իրենց դեմ չէին գործում, սակայն, օգտագործելով պատեհ առիթը, միջադեպը մեկնաբանեցին իրենց համար շահավետ ձևով և թուրքերի հետ համաձայնության գալու մի շարք ակնհայտ քայլեր ձեռնարկեցին։ Առաջին քայլն այն եղավ, որ քեմալականներին շրջաբերական ուղարկվեց, որով ֆրանսիացիները հաստատում էին թուրքերի հետ իրենց բարեկամությունը և որպես այդ բարեկամության վառ ապացույց բերում էին «հայկական կառավարությունը» ցրելու փաստը։

Ի՞նչ կարող եմ ավելացնել։ Մինչ թուրքերը միլիոններ էին ծախսում մեր Կիլիկիան լափելու համար, մեր հարուստները պինդ բռնվել էին իրենց քսակներից, իսկ մեր կուսակցություններն իրար միս էին ուտում զինվորական պաշտոնների կամ նախարարական աթոռների համար։ Վերացան Լեռնային Կիլիկիայի բները՝ Զեյթունը և Հաճընը։ Վերացան Այնթափը, Սիսը և Ադանան։ Ի՞նչ մեղք ուներ Կիլիկիայի ազնիվ գյուղացին, որ միշտ բարձր էր պահել իր հայրենիքի պատիվը, ի՞նչ մեղք ունեին հաճընցին, զեյթունցին, մարաշցին կամ այնթափցին։ Մենք չկարողացանք հաղթահարել մեր ներքին գզվռտոցը, թող պատմությունը դատի, թե ով էր մեղավոր, ու թող որ գալիք սերունդները դաս առնեն մեր սխալներից...

Եթե որևէ գաղափար ունենայինք Ադանայի և Սիսի հայության վիճակի և ֆրանսիացիների բռնած դիրքի մասին, եթե գիտակցեինք, որ այլևս ոչ մեկին պետք չեկող «լքված գույք» ենք ու ինքներս պետք է տնօրինենք մեր ճակատագիրը, հավատացե՛ք, որ կկարողանայինք խոսքը հրաշքի վերածել, և թող ասածս չափազանցություն չհամարեն բոլոր նրանք, ով չի ապրել Հաճընի ութամսյա դյուցազնամարտի հաղթության ու պարտության, ուրախության ու տրտմության բոլոր վայրկյանները։

Ճշմարտությունն այն է, որ հինգ ամիս շարունակ սպասում էինք, կռվում ու սպասում, հաղթում֊պարտվում ու սպասում։ Սպասում էինք հավատով, հետո հավատներս կորցրած, հետո հույսով, հետո հույսներս կորցրած՝ աղոթքով ու հրաշքի հազիվ նշմարելի ակնկալիքով։

Սպասում էինք ու մորթում ձիերին, շներին, կատուներին, որ բանակն ու ժողովուրդը սովից չթուլանան ու կարողանան դիմադրել, որ սովը կուլ չտա ու անարժան ձևով չկործանի մեզ։

Սպասում էինք ու համարձակվում էինք ապրել, շնչել ու դեռ ապագայի մասին մտածել։ Սա կյանքից կառչել չէր, չնայած դա էլ կար։ Սա նաև կյանքին իմաստ տալ էր, կյանքի վերջին պահերը մարդավարի, պատվով ապրելու ցանկություն էր...

Իհարկե, ընդվզումներ եղան։ Ամիսներ շարունակ դղրդացող թնդանոթները այլևս սպառել էին շատերի համբերությունը։ Մարդիկ առանձին֊առանձին կամ փոքր խմբերով անսպասելի հարձակման ծրագրեր էին մշակում։ Եվ առաջին պոռթկումը եղավ՝ գրավել թուրքերի թնդանոթը...

* * *

Երևան, 10 օգոստոսի, 2014թ.

— Մինչև կանցնենք թնդանոթի գրավման պատմությանը, ուզում եմ մի քիչ խոսենք Ադանայում տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին։ Ի՞նչ էր դա. միամտությո՞ւն, արկածախնդրությո՞ւն, դիվանագիտական կարողությունների պակա՞ս, անելանելիությո՞ւն, թե այդ ամենը միասին։ Ֆրանսիացիներին հավատալուց բացի՝ ուրիշ ելք ունե՞ին։ Վերջիվերջո իշխանությունն իրենց ձեռքում չէր։ Մի կողմից, կարող է թվալ, որ Սոկրատը շատ խիստ է, ասում է դավաճաններ էին, մյուս կողմից, հասկանում ես, որ դրա իրավունքն ունի։ Կարո՞ղ ենք մենք այսօր ճիշտ գնահատական տալ հարյուր տարի առաջ տեղի ունեցած իրադարձություններին։ Ես ինքս շատ հարցերում համաձայն եմ Սոկրատի հետ։ Շատ լավ եմ պատկերացնում այդ անվերջ ժողովները, գզվռտոցը, աթոռակռիվը, այսօր էլ դա կարող ենք տեսնել, առանձնապես բան չի փոխվել։

Արտաշես. Կարծում եմ, միամտություն էր, որոշ դեպքերում՝ ռոմանտիկ վերաբերմունք, որոշ դեպքերում՝ անհեռատեսություն, նեղմտություն։ Շատ էին տեղայնացված, հորիզոնները նեղ էին։ Ինչ վերաբերում է գզվռտոցին, կարծում եմ, որ խնդիրը ներքին կոնֆլիկտն էր, ինչպես ասում են, կոգնիտիվ դիսոնանսը։ Թուրքերին ներքուստ արհամարհում էին, արտաքուստ չէին կարողանում դա ցույց տալ։ Ֆրանսիացիներին ներքուստ իրենց հավասար էին տեսնում, արտաքուստ չէին կարողանում ցույց տալ։ Ստիպված տեղափոխում էին այդ բոլոր ներքին խնդիրները յուրայինների հետ հարաբերությունների դաշտ։ Ինչ է, այսօր նույնը չե՞նք տեսնում։

— Նույնի մասին։ Ասում է, թող սերունդները դաս առնեն։ Առե՞լ ենք։

Արտաշես. Ես կարծում եմ, որ ազգը, որպես տեսակ, դժվարությամբ է փոխվում, գենետիկ կոդի պես բան է։ Չէ, դաս չենք առել, նույնն էլ այստեղ է։

Դավիթ. Այստեղ, երևի, շատ ուրիշ հանգամանքներ էլ կան։ Տարբերությունն այսօրվա իրավիճակից այն է, որ պետություն, պետականություն, թող ընդամենը 23 տարվա փորձով, բայց կա, և կա հասարակություն, որը գիտակցում է իր հավաքական ինքնությունը։ Այդ ամենը 100 տարի առաջ չկար, կար միայն դրա սաղմը, այն էլ բազմիցս և հաճախ իրավացիորեն փնովված կուսակցությունների գործունեության շնորհիվ։ Կար անխուսափելի գավառականություն։ Կար արդեն պատահած և դեռ շարունակվող Եղեռնի սարսափը, որի հետևանքներից մեկն էլ այն զգացումն էր, որ իրենք իրենց խնդիրները չեն կարող լուծել, ուրիշը, իրենցից հզորը միայն կարող է դա անել։ Մեկ այլ բան էլ կա. ֆրանսիացիներին նրանք չէին կարող չհավատալ, քանի որ, իրենց տեսակետից, ֆրանսիական մշակույթը իմացող և գնահատող մարդկանց տեսակետից, անհնար էր, որ նրանք իրենց, այսինքն՝ քաղաքակիրթ, քրիստոնյա և այլն մարդկանց դավաճանեին թուրքերի խաթր։ Չմոռանանք, որ այս մարդիկ բավականին հեռու էին քաղաքականությունից։ Իրենք գիտեին, որ Օսմանյան կայսրությունը պարտվել է և քանդվել, թուրքերը՝ խուճապի մատնված, նահանջել են, հիմա իրենք են իրենց երկրի տերը դառնալու։ Ինչ գաղտնի բանակցություններ, ինչ բան... Ու մինչև վերջ հավատացին, որ եվրոպացին, ֆրանսիացին չի խաբի, չի դավաճանի։ Փակագծերում ասեմ, որ այսօր էլ այդ զգացումը մերթընդմերթ իրեն իմաց է տալիս։ Չկար նաև այն հիմնական նպատակը, որը կարող էր ստիպել հաղթահարել հակասությունները և միավորել մարդկանց կռիվ տալու համար։ Իմ ընկալմամբ, ներքին հիմնական ձգտումն այն էր, որ ստեղծված վիճակից մի կերպ սողալով դուրս գան։ Հաճընում բոլորովին այլ էր։ Թշնամին առջևդ է, կամ կռվում էս, կամ մորթվում, էշի նահատակ դառնում։ Կտրականապես իրարից տարբերվող իրավիճակներ։ Սրան գումարած նաև այն, որ Ադանայում չկար մի իսկական առաջնորդ, ուժեղ կամք, հզոր հեղինակություն, որը կարողանար իրենով իսկ վիճակը փոխել։ Մի խոսքով, կարդում եմ, հպարտանում եմ, սարսափում եմ, վիրավորվում եմ։ 40 անչափահաս որբ երեխաներն իրենց վստահված դիրքն էին պաշտպանում, ուսուցիչը մեզից աղ էր ստանում, թնդանոթ էին փորձում սարքել, իսկ «փրկիչները» կառքեր նստած՝ սլանում էին պաշտոններ զբաղեցնելու...

Սոնա. Դա անընդհատ կրկնվում է։ Անհատական մակարդակում, հատկապես կրիտիկական իրավիճակներում մենք անընդհատ բարձունքներ ենք գրավում, իսկ «փրկիչները» միշտ պաշտոններ են զբաղեցնում։ Ու քանի որ անընդհատ կրկնվող պատմություն է, չենք էլ հավատում, որ այլ կերպ կարող է լինել։

Միքայել. Ինստիտուցիոնալ խնդիրներ կային շատ լուրջ ու խառնաշփոթ առաջացնող, այդ խնդիրների պատճառով ոմանք ստանձնում էին պատասխանատվությունը, իսկ ոմանք էլ ստանձնում էին պատասխանատվություն կրելու դերը։ Վերջինները, այդ ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներն ունենալով, կարողանում էին այդ դերը կրել, բայց քանի որ ինստիտուտները՝ կուսակցությունները, բավարար ներկայացուցչական չէին, ստացվում էին անվերջ ժողովները, իսկ նրանք, ովքեր իրական պատասխանատվություն էին ստանձնում, այլ տեսակի կերպարներ էին, ուժեղ անհատներ, որոնց կրիտիկական իրավիճակներում բավարար էր իրենց ունեցած հեղինակությունը և առանձնապես ինստիտուտներ պետք չէին։

Վրեժ. Իրավացիորեն կարելի է ընդհանրացնել ու ասել, որ մեր ղեկավարները, ներկայացուցիչները, թագավորներն ու իշխանները մշտապես չեն համապատասխանել մեր ժողովրդի և հասարակության սպասումներին ու իղձերին։ Այդ իսկ պատճառով թվում է, թե անընդհատ նույն խնդիրների առջև ենք կանգնում։ Մյուս կողմից, զարմանալիորեն մեր հասարակությունում բացակայում են առաջնորդներ և հեղինակություններ ստեղծելու, աճեցնելու և ընդունելու մեխանիզմները։ Արդյունքում ունենք հասարակութուն, որը դժվար պահերին հիմնականում ճիշտ է կողմնորոշվում, բայց այդ տարբեր պահերի արանքում շատ դեպքերում մոռանում է, որ էլի անելիքներ ունի։

— Փաստորեն, բոլորդ համարում եք, որ դասեր չենք առել և որ պատճառները թե օբյեկտիվ, թե սուբյեկտիվ բնույթ ունեն։ Բա ի՞նչ անենք...

Դավիթ. Արի առայժմ վերադառնանք գրքին, մանավանդ որ հասել ենք ամենաազդեցիկ հատվածներից մեկին։

— Լավ, բայց թեման չեմ փակում։

ՍՈԿՐԱՏԸ

Հինգ ամիս էր անցել այն օրվանից, երբ ֆրանսիական օդանավը ժպտաց երկնքից, հույս տվեց, որ այսօր֊վաղը օգնությունը հասնելու է ու ընդմիշտ թռավ֊գնաց։

Չէինք հասկանում, թե ինչներին էր պետք այդ հույսը տալը։ Մի՞թե չէր կարելի պարզապես անկեղծ լինել, ասել. ժողովուրդ, մեզանից ձեռք քաշեք, չենք գալու, չենք օգնելու, չենք փրկելու, չէ... Իսկ եթե չէր կարելի, ապա ինչո՞ւ։ Ամենանվաստացնողը ոչ այնքան անազնվությունն էր (վերջիվերջո դիվանագիտության մեջ ազնվությունը ընդունված բան չէ), որքան անազնվության պատճառը։ Երևի, երկար ժամանակ հավատում էինք, որովհետև կարծում էինք, թե 15 թվականից հետո աշխարհը կամաչի աչք փակել հայերի նոր զոհերի վրա, բայց հիմա մտածում եմ, որ միայն մանկամիտներն էին կարող վերացական, անշունչ, անդեմ աշխարհին մարդկային հատկանիշներ վերագրել։

Ամեն անգամ որոշում եմ զգացմունքներս զսպել, միայն իրադարձությունները նկարագրել, բայց չի ստացվում, որովհետև այն օրերի բոլոր ոգեշնչող ու հիասթափեցնող իրադարձությունները բխում էին մեր հոգեվիճակից, ապրումներից, վախերից, զայրույթից։ Խոսքս իհարկե Հաճընի ներսում տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին է։ Այն, ինչի մասին քիչ առաջ խոսեցի, անմիջական ազդեցություն ունեցավ օգոստոսին ձեռնարկած մեր խենթ, համարձակ, իր նախադեպը չունեցող քայլի վրա...

Ճեպեճյանն ու Արամ Կայծակը վախենում էին, որ մարդիկ հուսահատությունից կարող են ինքնուրույն ու ինքնասպան քայլերի դիմել, այդ պատճառով հավաքեցին բոլոր դիրքերի հրամանատարներին, վաշտապետերին ու հիսնապետերին՝ իրենց նոր ծրագիրը քննարկելու, խորհրդակցելու և որոշում կայացնելու համար։

Ծրագիրը հետևյալն էր. 202 ընտրյալ մարտիկներ պետք է բաժանվեին խմբերի և օգոստոսի 3֊ի գիշերը գաղտնի ճանապարհներով անցնեին թշնամու թիկունքն ու թաքնվեին մինչև հաջորդ օրվա իրիկնամուտը։ Հրամանատարության ազդանշանով պետք է հարձակում սկսեին թուրքերի թիկունքից։ Միաժամանակ Հաճընի շուրջը սպասող դիրքապահ խմբերը պետք է արդեն ճակատից հարձակվեին թշնամու վրա։ Ծրագրի իմաստն այն էր, որ թուրքը պետք է խաբվեր, ենթադրելով, թե Հաճընին խոստացված օգնությունը վերջապես տեղ է հասել։ Այս առասպելը ավելի հավաստի դարձնելու համար որոշվեց բոլոր մասնակիցների համար նոր՝ կանաչ համազգեստներ կարել. իբրև թե ֆրանսիական բանակի համազգեստներն են։

Ծրագիրը մի թույլ կետ ուներ. ինչպե՞ս ճեղքել պաշարման շղթան և աննկատ անցնել թշնամու թիկունքը։ Սրա ելքն էլ գտանք։ Երբ լրաբերներ էինք ուղարկում Ադանա, նրանք միշտ օգտվում էին կառավարչատան մոտով հոսող երկու գետակների միացման ճանապարհից, որին թուրքերը մեծ կարևորություն չէին տալիս, թեև այստեղ էլ պահակախմբեր ունեին։

Թնդանոթը գրավելու պատիվն անշուշտ տրվեց Արամ Կայծակին և իր 100 մարտիկներին։ Մնացածները պետք է հարձակվեին Կիլիկիա և Ս. Սարգիս դիրքերի վրա։

Ծրագիրը մշակված, համաձայնեցված էր, մնում էր ավարտին հասցնել նախապատրաստական աշխատանքները։

Քաղաքի բոլոր ասեղ բռնող կանայք ու տղամարդիկ 24 ժամ անդադար աշխատեցին ու կարեցին 200 ձեռք համազգեստ, որը համալրվեց դերձակ Գաբրիել Մալյանի մոտ պատահաբար հայտնաբերված 200 գերմանական զինվորական գլխարկներով։ Արամ Կայծակին տրվեց ֆրանսիական բանակի հազարապետի համազգեստ, քանի որ նա իր հրամանները պետք է ֆրանսերենով տար։

Մահապարտների խումբը չէր կարող լքել Հաճընը, չստանալով օրհնություն և հաղորդություն։ Եվ ահա հաճընցիները հավաքվեցին Ս. Աստվածածին եկեղեցում։ Արարողությունից հետո Տեր Եղիշե քահանա Երկաթագործյանը դիմեց տղաներին.

... Ես տեսնում եմ ազատության հույսով փայլող ձեր լուսապսակ ճակատները։ Օգոստոսի 5֊ը պետք է դառնա հինգերորդ դարի Վարդանանց ճակատամարտի կրկնությունը։ Եթե քաջ Վարդանի զինվորները մեռան հանուն քրիստոնեության, մենք պետք է մեռնենք հանուն Կիլիկիո անկախության, հանուն վեց հազար պաշարված հաճընցիների, որ, անոթի ու ծարավ, հաղթանակներ տարան հազարապատիկ թուրք խուժանի դեմ։ Հայոց պատմությունը նմանօրինակ դյուցազնամարտեր շատ չի արձանագրել։ Այս հարձակման հաջողությունը հրաշք պիտի դառնա ու պիտի ցնծա Հաճընի ժողովուրդը... Զավակներս, վստահ եմ, որ պիտի վերացնեք այն անարգ շղթան, որ ամիսներ ի վեր դամոկլեսյան սրի պես կախված է մեր գլխին։ Ու ցույց պիտի տանք մեզ լքած տերություններին, որ հակառակ բոլոր դավերին, հաճընցին ապրել է, ապրում է և ապրելու է։

Բոլորը սպասում էին Արամի խոսքին...

Հաճընի ինքնապաշտպանության ուժերի փոխհրամանատար Արամ Կայծակը (Արամ Թերզյանը) ծնվել է 1898֊ին Հաճընում։ Ավարտել է Միացյալ Ընկերության Հաճընի կենտրոնական վարժարանը։

Պատանեկան տարիքից նվիրվել է ազատագրական պայքարին։ 1918֊ին ծառայել է Ֆեյսալ35 թագավորի սիրիական բանակում։ Նույն թվականին, ստանձնելով 400 կամավորների խմբապետությունը, մեծ դժվարությամբ, մարտերով ու զոհեր տալով, հասել է Կիլիկիա։ Այդ օրվանից նրա 50 հոգանոց «Վրեժ» խումբն ահ ու սարսափի մեջ է պահել Կիլիկիայի թուրքերին։

Կիլիկիայի անկումից հետո հասել է Իզմիր և, հազարապետի պաշտոն ստանալով, կռվել է հունական բանակում։

ԱՐԱՄ ԿԱՅԾԱԿԸ

Մոտեցա Ճեպեճյանին, համբուրեցի նրան, հետո բարձրացա բեմ։ Շատ էի հուզվում։ Պետք է արդարացնեի հրամանատարիս հույսերը, բոլոր հաճընցիների կողմից ինձ վրա դրված հսկայական պատասխանատվությունը։ Անհամբեր էի, ուզում էի անմիջապես գործի անցնել, բայց գիտեի, որ ժողովուրդը իմ խոսքի կարիքն ունի։ Ու խոսեցի։ Ձայնս դողում էր, բայց գիտեի, որ հուզմունքս սխալ չի մեկնաբանվի։

Եղբայրնե՛ր,

Դիմադրության մեր աննկուն ոգին, ցարդ տարված մեր բազմաթիվ հաղթանակները առասպելական պատմության նյութ են դարձել։ Այժմ մեր առջև անհուն պարտականության ճանապարհ է բացվում։ Հոգ չէ թե մեռնենք, որովհետև մեր հետևը վեց հազար ժողովուրդ է կանգնած և այդ ժողովուրդը փափագում է տեսնել ազատության արշալույսը։

Մինչև այսօր թուրքերը քսանյոթ մեծ ու փոքր հարձակումներով Հաճընը գրավելու փորձեր արեցին, բայց Աստված իր օգնությամբ հաստատեց, որ այստեղ հաճընցին է տերն ու տիրականը։ Ուրեմն խոր հավատքով գոտեպնդված, անձնուրաց պահակի պես արհամարհելով ամեն տեսակի վտանգ ու սպառնալիք, ինչպես միշտ, այս անգամ էլ պետք է ծունկի բերենք թշնամուն։ Երկու օր հետո մեր հարձակումը վճռելու է վեց հազար մարդու ճակատագիրը, և ես համոզված եմ, որ օգոստոսի հինգին այստեղ, այս եկեղեցում գրավված թնդանոթը պետք է օրհնենք որպես «Հայկական թնդանոթ»։

Սկսեցինք հավաքվել։ Տիրան Թերզյանը նախորոք պատրաստել էր անհրաժեշտ դեղամիջոցները, որպեսզի տեղում կարողանանք օգնել վիրավորներին։ Բերեց, հանձնեց ինձ։ Սահակ աղայի նվագախումբը երգեց «Մեր հայրենիքը», բոլորս միացանք նրանց, հետո վերջին անգամ աղոթքի համար ծունկի եկանք, սպասեցինք մութն ընկնելուն ու շարժվեցինք։

Գետի ափերը հսկող թուրքերի պահակախմբերում լռություն էր տիրում։ Հասկացանք, որ բոլորը քնած են։ Բայց գիտեինք, որ գետի ամբողջ երկայնքով պարաններ էին քաշել ու զանգակներ կախել, որ ցանկացած շարժումից արթնանան։ Բարեբախտաբար, բոլորս անաղմուկ անցանք պարանների տակով։

Հիմա մնում էր գետն անցնել։ Թեև թուրքերը գետի վրա երկու լրացուցիչ կամուրջ էին շինել ու իբրև թե չորս կետից ուշիուշով հսկում էին շրջակայքը, այս անգամ էլ կարողացանք խուսափել նրանց ուշադրությունից։

Ինչպես և ծրագրել էինք, օգոստոսի 4֊ին, լույսը չբացված, բոլոր խմբերը հասել էին իրենց տեղերը և թաքնվել խիտ թփուտներում։ Ես մոտեցա թնդանոթի շուրջը խմբված զորամասերին, որպեսզի հասկանամ, թե ինչպես են դրանք տեղակայված և ինչ միջոցների պետք է դիմենք՝ թնդանոթը գրավելու համար։

Մոտավորապես 40 հազարանոց զորքը՝ բաժանված 10֊հազարանոց ստվար խմբերի, տարբեր դիրքեր էր գրավել։ Մայրամուտից առաջ բոլորը դուրս եկան դիրքերից և երեք անգամ կեցցե֊Մուսթաֆա֊Քեմալը վանկարկելուց հետո նորից ցրվեցին դիրքերով։ Սա նոր ծես էր՝ աղոթքի պես մի բան էր։ Երևի թուրքերն այդ եղանակով ուզում էին ապահովել իրենց զինվորների մարտական ոգին։

Վերադառնալով տղաների մոտ, ասացի, որ ամեն ինչ լավ է և որ մենք հաջողությամբ կավարտենք մեր առաքելությունը։ Հետո խումբը բաժանեցի չորս մասի, քանի որ պետք է կարողանայինք մեծաքանակ զորքի տպավորություն ստեղծել։ Նորակազմ փոքր խմբերը պետք է մութն ընկնելուն պես գրավեին իրենց դիրքերը. մի մասը պաշտպանական, մյուսը՝ հարձակողական։ Ես 30 հոգանոց խմբով մոտեցա թնդանոթին և հարմար դիրք բռնեցի՝ մոտավորապես 50 քայլ հեռավորության վրա։

Մայրամուտին բոլոր խմբերը սկսեցին դանդաղ, զգուշորեն շարժվել դեպի իրենց նշանակետերը։

Օգոստոսի 5֊ի երեկոյան, ինչպես և պայմանավորվել էինք, մերոնք արձակեցին հրթիռ֊ազդանշանը, որը, մի պահ լուսավորելով խավարը, հնարավորություն տվեց և մեզ, և Հաճընի դիրքերում սպասող մարտիկներին մոտենալ թուրքերի խրամատներին և միաժամանակ սկսել հարձակումը։

Մարտի դաշտում կյանքն ու մահը միանում են ու քայլում կողք կողքի։ Ոչ մեկը, ոչ մյուսը այլևս էական չեն, ոչ մեկի, ոչ մյուսի մասին այլևս չես մտածում։ Լսում ու տեսնում ես միայն այն, ինչ տեղի է ունենում այստեղ, այս պահին, այս մարդկանց միջև, տեսնում ես արյունով լցված աչքեր, այլայլված դեմքեր, լսում ես միայն այդ պահի համար կարևոր բացականչությունները. կեցցե՛ս Չանկալյան — Կոկտերելյան — Ասատուր — Միհրան — Արամ — տղաներ֊առաջ֊զգույշ — ես քո — դե արի — արի տեսնեմ — առ քեզ — այդ ո՞ւր — չես փախչի... Չկա մահ, չկա կյանք։ Ամբողջ աշխարհը, տիեզերքը այս վայրկյանի մեջ է, և այս վայրկյանը կամ կդառնա ամբողջ կյանքիդ ընթացքում վերադարձող պատկեր, կամ էլ կվերանա քեզ հետ միասին։

Ահա այսպիսի մարտ էր օգոստոսի հինգի մարտը։ Թուրքերը խաբվեցին։ «Փախե՛ք, հաճընցիներին օգնական ուժ է եկել» գոռալով վազեցին, գլորվեցին, ցաքուցրիվ եղան։

Իմ խումբը կենտրոնացել էր թնդանոթի շուրջը հավաքված թուրքերի վրա։ Շատ էին, շատ֊շատ, բայց մեկ ժամվա ընթացքում սրանց էլ քշեցինք ու մոտեցանք թնդանոթին։ Տեղ֊տեղ կրակ վառեցինք, որպեսզի Հաճընում հասկանան, որ գործն արված է։

Հասկացան, վանդակից դուրս պրծած թռչունների պես նետվեցին քաղաքից, թառեցին Հաճընի բարձունքներին, հետապնդեցին ու քշեցին խուժանին։ Ո՞վ կարող էր նրանց առաջն առնել, ո՞վ կարող էր այս ալիքը կանգնեցնել։ Համենայն դեպս, ոչ դեսուդեն վազվզող, խուճապահար թուրքերը։

Մահվան հետ համակերպված մարտիկները չէին հավատում իրենց արածին։

Բղավում էին։

— Տղե՛րք, փախչում են։

Ծիծաղում էին։

— Հաղթեցի՛ք, եղբայրնե՛ր։

Գրկախառնվում էին։

— Հաղթեցինք, հասկանո՞ւմ եք, հաղ֊թե֊ցիիիինք...

— Ես գիտեի...

— Ես վստահ էի...

— Միշտ եմ ասել, դրանք վախկոտ են...

— Հիմար են...

— Աստվա՜ծ իմ, հաղթեցի՛նք...

Առավոտյան պարզեցինք, որ թուրքերը անհայտացել են։ Իրենք փախել էին, բայց ուտելիքով, ցորենով, ալյուրով, հացով, փամփուշտներով, ձեռնառումբերով լեփ֊լեցուն վրանները մնացել էին։

Այժմ պետք է լուծեինք թնդանոթի և 350֊ի հասնող ռումբերի փոխադրման հարցը։ Սա հեշտ գործ չէր։ Քարքարոտ, խորդուբորդ ճանապարհներով հնարավոր չէր թնդանոթը տեղ հասցնել։ Որոշեցինք 2000 մետր բարձրությունից գլորել ձորը։

Ժողովուրդը վերադառնում էր Հաճըն։ Մենակ չէր գալիս. ոչխարներով, այծերով, կովերով ու եզներով էր գալիս, գնդացիրներով, զենքուզրահով, փամփուշտներով ու ռումբերով էր գալիս։

Հե՜յ, թուրք կտրիճնե՛ր, ո՞ւր մնացին ձեր ազգային արժանապատվությունը, հանուն հայրենիքի պայծառ ապագայի գյավուրների վերջը տալու ձեր հոխորտանքները։ Երկու ժամ տևեց ձեր դիմադրությունը։ Դե եկե՛ք, հերոսներ, եկե՛ք ու երգեք ձեր սիրելի «եթե֊Հաճընը֊չգրավենք֊գետնով֊կտանք֊թուրք֊անունը», որ ամեն օր ծաղրանքով շպրտում էիք երեսներիս։ Երկու ժամում գետնով տվեցիք։ Մի խումբ «գյավուրների» հարձակմանը չդիմացաք ու գետնով տվեցիք։ Եկե՛ք, բարձրացրե՛ք գետնից թուրքի անունը, եկե՛ք, տեսնենք հիմա ինչ եք անելու...

Չմոռանամ ասել, որ մարտի ընթացքում գերի ընկած թուրք զինվորները հետաքրքիր պատմություն պատմեցին։ Պարզվեց, որ շրջակա գյուղերի բնակիչները, լսելով, որ երկու հազարանոց բանակ է եկել հաճընցիներին օգնելու, դատարկել էին իրենց բնակավայրերը, տուն֊տեղ թողած գլուխներն առել փախել էին։ Սա էլ մեր զգեստափոխման ու ֆրանսերեն լեզվով տրվող հրամանների արդյունքն էր։

Ահա և օգնեցին մեզ ֆրանսիացիները...

Հաջորդ օրը ժողովուրդն իջավ ձորը, որ թնդանոթը հանի գետից ու փոխադրի Հաճըն։ Մեծ դժվարությամբ հանեցինք, մեր վարպետ տղաները՝ Գևորգ Բաղդոն ու Տիգրան Աճեմյանը նորոգեցին թնդանոթի վնասված մասերը, հետո գլորեցինք, տարանք դրեցինք Ս. Աստվածածին եկեղեցու առջև։

Ահա՛, տեր հայր, ասացինք, բերել ենք «Հայկական թնդանոթը», կարող ես օրհնել։

Ժողովուրդը ցանկանում էր նշել այս հաղթանակը։ Պահանջում էին, որ ես իմ ձեռքով գոնե երկու ռումբ արձակեմ։ Թող որ, ասում էին, ամբողջ Կիլիկիան լսի, թե ինչ բերեց հաճընցին թուրք խուժանի գլխին...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Զարմանալի բան է, թե ինչպես է փոխվում մարդու հոգեբանությունը ճակատագրական պահերին։ Թնդանոթի գրավման ժամանակ զոհեր ունեցանք՝ քսան հոգի։ Իհարկե, ցավում էինք տղաների համար, սակայն նույնիսկ զոհվածների ընտանիքներում վիշտն ու ուրախությունը միահյուսվել էին, նահատակված տղաների մայրերն անգամ օրհնում էին իրենց զավակների հերոսական, արժանապատիվ մահը։ Գոնե գերեզման ունեցան, ասում էին, թաղեցինք, օրհնեցինք, հոգիներին հանգստություն մաղթեցինք, հետևներից լաց եղանք. Աստվա՜ծ գիտի, թե մենք ինչ մահով ենք գնալու։ Մենք էլ գիտեինք, ոչ միայն Աստված, մենք էլ գիտեինք, որ այս կյանքում մեզ քիչ ժամանակ է մնացել։ Հաղթանակը մեզ ամենևին չէր կուրացրել, պարզապես մարդ զգալու հնարավորություն էր տվել...

Լավ, շարունակեմ պատմությունս։ Իհարկե, մի քանի օր անց թուրքերը հասկացան, որ ոչ մի «օգնական բանակ» չէր եկել։ Սպասում էինք հաջորդ հարձակմանը՝ արդեն թնդանոթով, գնդացիրներով, ռումբերով զինված։

Զենքից ու մթերքից բացի, հարձակման ժամանակ ձեռքներս էին ընկել պաշտոնական փաստաթղթեր։ Բոլորս կլանված կարդում էինք այդ թղթերը, հուսալով, որ դրանց շնորհիվ կհասկանանք, թե ինչ իրական ծրագրեր ունեն թուրքերը Հաճընի վերաբերյալ։ Կարդում էինք ու շպրտում, նորից ու նորից համոզվելով, որ մեր բոլոր կասկածները արդարացված էին։

Առանձին հետաքրքրությամբ կարդացինք Դողանի՝ օգոստոսի 4֊ին, այսինքն, մեր հարձակման նախօրեին, Հաճընը պաշարած զորամասի հրամանատարությանը հասցեագրված նամակը.

Մշակում եմ օգոստոսի 5֊ին կայանալիք մեծ հարձակման ծրագիրը։ Ոչ մի ջանք չպետք է խնայենք՝ հարձակումը հաջողությամբ պսակելու համար։ Թնդանոթի 350 ռումբերը մինչև վաղը կավելանան, հասնելով 600֊ի։ Տասը հազար զինվորներից բաղկացած զորքը տարբեր շրջաններից ճիշտ ժամանակին տեղ կհասնի։ Յուրաքանչյուր մուխթար պետք է առաջնորդի իր գյուղացիներին և գրանցի կռվի ընթացքում փախչելու փորձ կատարող զինվորներին։ Այն գյուղը, որը հարձակման պահին խուսափի կռվին մասնակցելուց, պետք է վերացվի, իսկ բնակիչները հանձնվեն Պատերազմական Գերագույն Ատյանին։ Այսօր մեկնում եմ Վահկա, վաղը առավոտյան կվերադառնամ ու կլծվեմ հաղթանակի սուրբ գործին։

Կարդում էինք այս նամակն ու մտածում. տեսնես, ի՞նչը ստիպեց մեզ հենց օգոստոսի 5֊ը ընտրել հակահարձակման համար. նախախնամությո՞ւնը Աստծո կա՞մքը, ինքնապահպանման բնա՞զդը, մեր հրամանատարների հմտությո՞ւնը, հոգիներս փառավորելու և նոր լիցք ստանալու մեր ցանկությո՞ւնը։ Երևի, Աստված չուզեց, որ անփառունակ ձևով գնանք֊վերանանք, հերթական զոհերի տխուր համբավը թողնելով սերունդներին։ Երևի, Աստված կամեցավ, որ Հաճընի հարյուր տարի հետո ապրող սերունդները հպարտությամբ հիշեն իրենց նախնիներին...

Նամակներից իմացանք նաև, որ Հաճըն պատրաստվում են գալ ամերիկացի միջնորդներ, և այդ կապակցությամբ խորհուրդ էր տրվում այրել ամերիկացիներին պատկանող շենքերում եղած փաստաթղթերը։ Իսկ Քեմալի՝ Դողանին հասցեագրված նամակում ուղղակիորեն ասվում էր.

Մի քանի օրից ամերիկացիների հանձնախումբ է գալու Հաճըն պատերազմին միջամտելու նպատակով։ Ջանացեք անմիջապես կործանել քաղաքը և ամերիկացիներին կատարված փաստի առաջ կանգնեցնել։

Մեկ այլ հեռագրով էլ Քեմալը հրամայում էր ուշադիր լինել ամերիկացիների հանդեպ և ապահովել նրանց անվտանգությունը։ Բոլորս հասկանում էինք, որ այս հրահանգը թելադրված էր ոչ թե մարդասիրական պոռթկումով, այլ միջազգային ասպարեզում ավելորդ բարդություններ չստեղծելու ցանկությամբ։ Ճիշտ էր անում, հինգ֊վեց օտարերկրացիների մահն ավելի մեծ արձագանք կստանար աշխարհում, քան հինգ֊վեց հազար հայերի վերացումը։ Այնպես որ ամերիկացիների միջամտության գաղափարը գրեթե չհուսադրեց մեզ, գիտեինք, որ թուրքերը մի բան կմոգոնեն և վերջիվերջո կտապալեն բանակցությունները։

Դողանի զայրույթը գնալով սաստկանում էր։ Մարդը չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչն է պատճառը, որ, ասենք, 5000 զորակոչված ու Հաճըն քշված զինվորներից միայն 500 են տեղ հասնում, իսկ մնացածը փախուստի են դիմում, և դա այն դեպքում, երբ ֆրանսիացիների հետ արդեն լեզու էին գտել ու մնում էր միայն Հաճընի հարցը լուծել՝ խեղճուկրակ, սովամահ եղող մի քաղաքի, որը ո՛չ թնդանոթ ուներ, ո՛չ գնդացիր, ո՛չ էլ կարգին հրացաններ։ Պատասխանեցե՛ք, զայրանում էր թուրքերի զորավարը, որտե՞ղ է թաքնված այս խայտառակության պատճառը։

— Ես էլ չեմ հասկանում,— ասացի։

— Ի՞նչը չես հասկանում, Սոկրատ,— հարցրեց Արամը։

— Տասնյակ հազարանոց բանակով չեն կարողանում հաղթել մեզ...

— Գիտես, այս նամակը ինձ շատ բան հուշեց։ Մի կողմից, վստահ են, որ վերջիվերջո գրավելու են Հաճընը ու չեն ուզում ավելորդ զոհեր տալ...

— Իսկ մյո՞ւս։ Ասացիր, մի կողմից, ուրեմն մյուսն էլ կա։

— Մյուս կողմից, մենք կռվում ենք մեռնելուն պատրաստ, իրենք՝ մեռնելու վախով, որովհետև իրենցը չեն պաշտպանում, ուրիշինն են ուզում։

Ճիշտն ասած, նամակներն ու հեռագրերը մեզ ոչ մի նոր տեղեկություն չտվեցինք։ Բոլորս էլ գիտեինք, որ թուրքերի մշակած ծրագրերը միայն մի նպատակ ունեն. վերացնել, ոչնչացնել, մորթել, ավերել...

Ինչ վերաբերում է Դողանի զայրույթին, ապա թուրքերը դժվար թե կարողանային բացատրել իրենց խայտառակության պատճառը։ Այդ պատճառը միայն մենք գիտեինք։ Դա մեր մեծ գաղտնիքն էր, և այդ գաղտնիքը հետներս էինք տանելու...

Օգոստոսի 7֊ին, թնդանոթի գրավման երկրորդ օրը, հետախույզ տղաներից երկուսը բարձրացէլ էին բլուրներից մեկի վրա՝ թուրքերի դիրքերը և քանակը ճշտելու համար։ Ոչ մի զորք չհայտնաբերելով, բավականին առաջացել էին և մոտ երեք ժամ հետո հանդիպել էին երկու թուրքի։ Պարզվել էր, որ սրանք Մարաշի ազգայնականների հրամանատարության կողմից ուղարկվել էին Հաճըն, որ տեղում հարցուփորձ անեն ու փորձեն հասկանալ հայերի աննախադեպ հաղթանակի գաղտնիքը։ Մարաշից մինչև Հաճըն հասնելու համար երեք օր քայլել էր պետք և, ինչպես երևում էր, այդ ընթացքում նրանք ոչ մի թուրք չէին տեսել։ Նրանցից մեկի մոտ Դողանին ուղղված հետևյալ նամակն է եղել.

Համաձայն զանազան աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների, հաճընցիները գրավել են թնդանոթը, գնդացիրներն ու հրացանները և պարտության մատնել մեր բանակը։ Բարի եղեք ամենայն մանրամասնությամբ նկարագրել ձեր կացությունը, սպայական կազմի ու զինվորների տրամադրությունը և տեղեկացնել մեզ, թե քանի հազար զինվորի կարիք ունեք։

Մարաշի հերոս հրամանատարի մտքով անգամ չէր անցնում, որ Հաճընի շրջակայքում թուրք չի մնացել։ Մեր տղաները վերցրել էին այդ նամակը, հետն էլ թուրքերի մոտ եղած պաշարը՝ մածուն, հաց ու մի քիչ էլ չոր միս։

Մենք առանց այդ նամակի էլ գիտեինք, որ թուրքերը ժամանակավորապես են հետ քաշվել ու սպասում են նոր ուժերի գալուն։ Պարզ էր նաև, որ մի քանի հարյուր՝ անգամ անսահման քաջությամբ օժտված հայերով չէինք կարողանալու ջախջախել հզոր պետության բանակը։ Մենք էլ դա գիտեինք, իրենք էլ, և այդ պատճառով բանի տեղ չէին դնում ազատ նահանջի մեր պայմանը։ Իսկ դա նշանակում էր, որ անգամ եթե վերջիվերջո որոշեինք դիմել այդ անմիտ քայլին և ծերերով, կանանցով, օրորոցի երեխաներով շարժվեինք դեպի Ադանա՝ Տավրոսի երկնաքեր լեռներով ու անանցանելի կիրճերով, դժվար թե որևէ մեկը տեղ հասներ։ Լավ գիտեինք, թե թուրքերի կողմից «ուղեկցվող» նման քարավանների վերջը ինչ է լինում։

Ու որքան էլ թերահավատ լինեինք, այդ պահին փրկվելու մեր միակ հույսը, ուրիշ ոչ մի հանգրվան չգտնելով, եկավ կապվեց ամերիկացիների առաքելության հետ ու նորից գցեց մեզ սպասողական թմբիրի գիրկը։

Անցավ մեկ շաբաթ՝ հավատը մարեց, անցավ երկու շաբաթ՝ հույսը չքվեց, անցավ երեք շաբաթ... և մենք վերջապես ուշքի եկանք ու նորից սկսեցինք մտածել, թե ինքներս ինչ կարող ենք անել։ Ու ենթադրեցինք, որ, եթե շրջակա գյուղերի բնակիչները խուսափում են թուրքական զորքում մեր դեմ կռվելուց, ուրեմն կարելի է փորձել դրանց հետ լեզու գտնել։ Փորձեցինք։ Ընտրեցինք, մեր կարծիքով, միակ եղանակը՝ կոչը.

Մենք, հաճընցիներս, Տաճկաստանի պետական ու քաղաքական կյանքի ամենափոթորկահույզ շրջանում անգամ հավատարմորեն կատարեցինք ձեր հանդեպ ստանձնած մեր պարտականությունները և չուրացանք դարեր շարունակ մեր պապուպապերի կողմից հաստատվող եղբայրական կապը։ Այսօրվա անհավասար պայքարը դատապարտման արժանի անհասկացողության արդյունք է։ Մութ և դավադիր ուժերը անամոթաբար յուղ լցրեցին այրվող կրակի վրա, և ահավասիկ՝ տեսնում ենք դրա արդյունքը։ Ձեր ո՞ր քաղաքը կամ գյուղը թալանեց ու կործանեց հաճընցին, ո՞ր թուրքի գոյությանը սպառնաց հաճընցին։ Մենք միայն մի բանից ենք հրաժարվում. չենք ուզում ենթարկվել ազգայնական բանակին, իթթիհադական կուսակցության ջարդարար ուժերին։ Մեր այս որոշումը վերջնական է, և մենք ուխտել ենք պայքարել մինչև վերջին շունչն ու փամփուշտը։

Այս կոչով ամենայն անկեղծությամբ հայտնում ենք ձեզ, որ ուզում ենք վերականգնել մեր բարեկամական հարաբերությունները և վերահաստատել նախկին խաղաղ, օրինապահ ու պարկեշտ կյանքը։

Չեմ բացառում, որ հարևան գյուղերի թուրքերը արձագանքեին այս կոչին, բայց դա այդպես էլ գաղտնիք մնաց մեզ համար, որովհետև նամակն ընկավ Դողանի ձեռքը, նա խստացրեց հսկողությունն ու գյուղացիներն այլևս ծպտուն չհանեցին։

Ահա և վերջ։ Մեր վերջին դիվանագիտական հնարքը տապալվեց։

Բայց ճակատագիրը ասես որոշել էր ծաղրել մեզ։

Ադանայից մարդ եկավ...

ԱՍԱՏՈՒՐ ՉԱԼՅԱՆԻ ԵՎ ՍՈԿՐԱՏ ԹԵՐԶՅԱՆԻ ՕՐԱԳՐԵՐԸ

Ադանա, 16 օգոստոսի, 1920թ.

Ադանայում տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին հաճընեցիներին տեղյակ պահելու նպատակով որոշեցինք երեք հոգանոց խումբ ուղարկել Հաճըն։ Տղաները պետք է պատմեին քեմալականների հետ մեր ունեցած պայմանավորվածության մասին, խոստովանեին, որ Ադանայից ուղարկվելիք ուժերի վրա մեծ հույս դնել պետք չէ և որ պետք է փորձեն տեղում գտնել փրկության ճանապարհը։ Սակայն Տամատյանը համարեց, որ նամակի բովանդակությունը շատ հուսահատական է և խորհուրդ տվեց խմբագրել այն։ Ադանայի հաճընցիները չընդունեցին նամակը փոխելու գաղափարը և որոշեցին, որ այսուհետ գործելու են միայն իրենց անունից, քանի որ Վարչությունն ու Տամատյանը սխալ են պատկերացնում իրականությունը, չեն ուզում տեսնել, որ շարժումը, միևնույն է, կասեցվելու է, որ ֆրանսիական իշխանությունները զոհաբերելու են Հաճընը։ Այս օրերին իմացանք, որ Ֆրանսիացիները որոշել են օգտագործել կամավորական ուժերը ոչ թե Հաճըն ուղարկելու, այլ մոտակա դաշտերի բերքը հավաքելու համար։ Դա կամավորներին ցրելու ակնհայտ փորձ է։

Վերջապես համաձայնության եկանք. Կիլիկիայի ինքնապաշտպանության համար հատկացված 45 հազար թրքական թղթադրամից մնացած գումարը, նեղ օրերի համար պահեստավորված ալյուրը և ռազմավարական նշանակություն ունեցող այլ մթերքը տրամադրվեց Հաճընի շարժմանը։

Հաճըն, 19 օգոստոսի, 1920թ.

Այսօր Ադանայից մեծ դժվարություններով Հաճըն հասած սուրհանդակները մի կաթիլ հույս բերեցին հետները։ Այս անգամ հույսը պաշտոնական նամակի տեսքով էր եկել՝ Հաճընի հայրենակցական միության կենտրոնական վարչությունից։

Չեմ ուզում երկար֊բարակ պատմել նամակի բովանդակությունը։ Հուզական էր, անկեղծ, կարոտ կար, անհանգստություն կար, մտահոգություն կար, վախ կար ու... անվստահություն։ Չէ, նամակը գրողները վճռական էին, պարզապես վստահ չէին, որ հաճընցիներից կազմված կամավորական ջոկատը կկարողանա գործելու արտոնություն ստանալ ֆրանսիացիներից։ Կարդում էինք նամակն ու հասկանում, որ միայն Ադանայի հաճընցիներն են որ դեռ հույսները չեն կորցնում, թեև մեր հայրենակիցներն ամեն կերպ փորձում էին թաքցնել դա։ Դժվար չէր կռահել, թե ինչ էր նշանակում «շատ աշխատեցինք, որ օդանավ ուղարկվի, բայց անբարենպաստ պայմանների պատճառով գործը գլուխ չեկավ», կամ «մեր ժամանակավոր լռությունը չպետք է հուսահատեցնի ձեզ, քանի որ մեր կամքից անկախ պատճառներ ունի», կամ... և այլն։

Ադանա, 19 օգոստոսի, 1920թ.

Տամատյանի տրամադրությունը փոխվել է. ամբողջովին տարված է Հաճընի գործով։ Հույս ունի, որ շարժումը կապահովի ամբողջ Կիլիկիայի ազատագրումը։ Այս մարդը քաղաքականությունից բան չի հասկանում։ Բայց դա դեռ ոչինչ, իր բոլոր հավակնոտ ծրագրերը խեղճ Հաճընի վրա է փորձարկում։ Ֆրանսիացիների բոլոր ասածներին հավատում է։ Ի՞նչ արած, սա է մեր իրականությունը...

Հաճըն, 20 օգոստոսի, 1920թ.

Երևի, նամակը բերած տղաները այլ արձագանք էին ակնկալում։ Համոզում էին, փաստարկներ էին բերում, թվեր էին ասում, երդվում էին... Այնտեղ, արդեն շատ հեռու թվացող Ադանայում դեռ հավատում են ֆրանսիացիների տված խոստումներին, մենք չենք հավատում։ Իրենք ոգևորվում են, մենք՝ զայրանում, իրենք ժողովներ են անում, մենք՝ պաշտպանվում, իրենք նորից են ժողովներ անում, մենք՝ հարձակվում։ Իրենք իրենց զբաղեցնելու ձև են գտել, որ թեթևացնեն ցավն ու կսկիծը, մենք ցավի ու կսկիծի իրավունք ու ժամանակ չունենք, մեզ զբաղեցնելու կարիք չունենք, մեր զբաղմունքը մեկն է։ Իրենք չեն հոգնում, մենք հոգնել ենք։ Թատրոնից ենք հոգնել, բեմական խոսքից ենք հոգնել, անտաղանդ դերասաններից ենք հոգնել, դատարկաբանությունից ու պոռոտախոսությունից ենք հոգնել։

Մեզ այդ հույսի փշրանքը արդեն պետք չէ՝ միայն թուլացնում է մարդկանց մարտական ոգին։

Ադանա, 26 օգոստոսի, 1920թ.

Տամատյանը բուռն գործունեություն է ծավալել։ Պատրաստվում է կամավորականների խումբը Հաճըն ուղարկել։ Հավաքված մթերքին տոպրակներով պղպեղ ավելացնել տվեց։ Մի հարցնես, թե այդ պղպեղն ինչի ես դնում, բոլորս էլ գիտենք, որ ոչ ոք ոչ մի տեղ չի գնալու։ Երեկ նորից էինք դիմել կառավարությանը ու նորից ոչ մի պատասխան։ Պատկերացնում եմ, թե իրար մեջ ինչեր են խոսում, ինչեր են ասում մեր հասցեին, ինչպես են ծիծաղում մեր միամտության վրա։

Բայց սա խնդրի միայն մի կողմն է։ Ցավալին այն է, որ մինչև այսօր կուսակցությունների խոստացած զինվորների թիվը կազմում է ընդամենը 90 հոգի. 22֊ը հնչակյաններից, 38֊ը ռամկավարներից և 30֊ը դաշնակցականներից։ Սա էլ մեր շարժումը։ Այսքան կարողացանք շարժվել...

Հաճըն, 30 օգոստոսի, 1920թ.

Քանի օր է ուզում եմ գրել, բայց վախենում եմ, որ անշնորհակալ թվամ։ Այնուամենայնիվ ասեմ. եթե մերոնք շատ ուզեին, մի ճար կգտնեին, այսքան չէին ձգձգի... լավ, չշարունակեմ, գուցե իսկապես ելք չունեն։ Ափսո՜ս, որ կմեռնեմ ու այդպես էլ ճշմարտությունը չեմ իմանա։

Ադանա, 2 սեպտեմբերի, 1920թ.

Փարիզից ստացանք պարոն Ահարոնյանի հեռագիրը։ Հայտնում է Սևրի դաշնագրի ստորագրման մասին։

Փորձեցինք եկեղեցում կայացած արարողության ընթացքում նոր զինվորներ հավաքագրել։ Ոչ մի արդյունք...

Հրամանատար Արմաղանյանը այնպիսի տխմար, անիրականանալի առաջարկներ է առաջ քաշում, որ սկսում եմ այդ մարդու ասածները կասկածի տակ դնել ու ենթադրել, որ նա չի հավատում գործի հաջողությանն ու պարզապես փորձում է բեռն ուսերից գցել։ Ճիշտն ասած, ինձ թվում է, որ պարոն Արմաղանյանը գնալու մտադրություն չունի և ուզում է իր հարցը լուծել մեր շարքերը պառակտելով։

Այսօր համոզվեցի, որ ճիշտ էի։ Արմաղանյանն այլևս հրամանատար չէ։ Հրաժարվեց։

Հաճըն, 9 սեպտեմբերի, 1920թ.

Քսան օր սպասելուց հետո երկու խումբ ուղարկեցինք հերթական հետախուզության. նախ, պարզելու, երևո՞ւմ է արդյոք հորիզոնում օգնության հասած ուժի պես մի բան, և հասկանալու, թե ինչով են զբաղված թուրքերն ու Հաճընից ինչ հեռավորության վրա են գտնվում։

Ադանա, 9 սեպտեմբերի, 1920թ.

Վերջիվերջո հանձնախումբը որոշեց հայկական լեգեոնից երեք֊չորս հարյուր զինվոր վարձել և ուղարկել Հաճըն։ Եվ այսպես, կանգ առանք վարձկան հայրենասերների վրա։ Արդյո՞ք այս որոշումը մեր ուզած արդյունքը կտա։ Չգիտեմ, կասկածում եմ...

Ինչևիցե, խումբը ճամփա ընկավ։

Հաճըն, 10 սեպտեմբերի, 1920թ.

Այսօր տղաները վերադարձան ու ասացին, որ օգնության որևէ նշան չկա, իսկ թուրքերը շարժվում են Վահկայի ուղղությամբ։ Աշխուժացել են, նոր թնդանոթներ են բերում, կազմակերպվում են, մոտենում են Հաճընին։ Երևում է, որ նոր հարձակման են պատրաստվում։

Իսկ մենք քսան թանկարժեք օր կորցրեցինք։ Հույսի ծանր բեռի տակ ճկռած՝ ոչ մի գործ չարեցինք։

Ադանա, 10 սեպտեմբերի, 1920թ.

Վարձկան զինվորներին գոհացնելը հեշտ բան չէ։ Զեյթունցիների խումբը դժգոհ մնաց կանխավճարից ու հետ քաշվեց։ Քայքայումը սկսվեց, ձգձգումը բարոյալքեց զինվորներին։ Արդեն դրամն էլ չի օգնում։ Կասկածներս արդարանում են։

Խմբի հրամանատարը մեկնեց Ախարճա՝ զինվորներին միանալու համար։ Հնչակյանները փորձում են խմբից պոկվել։

Հաճըն, 11 սեպտեմբերի, 1920թ.

Թուրքերից ավելի սարսափելի թշնամի ունենք՝ սովը։ Կանայք ու երեխաներն արդեն ուժասպառ են եղել, վախը մոռացած, թափառում են հեռու ու մոտ այգիներում, խոտ ու տերև հավաքում, հում֊հում ուտում, թունավորվում են ու մահանում։ Հաճընի շրջակայքում թաքնված թուրքերը որսում են սովից խենթացած կանանց ու տանջում՝ մեր ներքին անցուդարձն ու ծրագրերը իմանալու համար։

Ադանա, 11 սեպտեմբերի, 1920թ.

Իմացանք, որ Հաճընից եկող լրաբերին թուրքերը բռնել սպանել են։ Քաղաքով լուրեր են պտտվում, իբր գնդապետ Բրեմոնը շուտով լքելու է Ադանան։ Գեներալ Գուրոն չի ուզում վշտացնել թուրքերին։ Հավանաբար, հետ կկանչի Բրեմոնի հրամանով Ախարճա մեկնած խումբը։

Հաճըն, 13 սեպտեմբերի, 1920թ.

Սովի հետևից քաղաք մտան անկարգությունները։ Ժողովուրդը հրամաններին չի ենթարկվում, քիչ թե շատ պաշար ունեցողներից ոմանք ուրիշներից թաքցնում են իրենց տներում եղած կորկոտը, ալյուրը, ձավարը, գոմեշի չորացրած միսն ու կաշին։ Գիտենք, որ առջևում մեզ ավելի սարսափելի օրեր են սպասում։

Մարդավայել կյանքը մի քիչ էլ ձգելու նպատակով որոշվեց պարենի հանձնախումբ ստեղծել, որը պետք է շրջի տներով և, ավելցուկները հավաքելով, բաժանի ամենաաղքատներին։

Ադանա, 14 սեպտեմբերի, 1920թ.

Այսօր Բրեմոնը վերադարձավ Ֆրանսիա։

Հաճըն, 16 սեպտեմբերի, 1920թ.

Չորս օր է շրջում ենք տներով։ Ավա՜ղ, բարեկեցիկ կյանքով ապրող մարդ Հաճընում այլևս չկա։

Ադանա, 16 սեպտեմբերի, 1920թ.

Ախարճայում հնչակյանները կրակել են հրամանատարի վրա։ Նոր լուրեր են պտտվում։ Ասում են, ֆրանսիացիները շուտով Ադանայից գնալու են։

Հնչակյանները բաժանվեցին խմբից։

Հաճըն, 18 սեպտեմբերի, 1920թ.

Ճեպեճյանն ու Արամ Կայծակը ժամերով խորհրդակցում են, նոր ծրագիր են մշակում։ Երբեմն խոսակցության կտորներ ենք լսում... մարդիկ չպետք է վերածվեին իրար միս ուտող գազանների... այո, այդպիսի մահը վայել չէ հաճընցուն... պետք է սնունդ հայթայթել... միակ միջոցը հակահարձակումն է...

Ադանա, 20 սեպտեմբերի, 1920թ.

Կամավորներն արդեն պատրաստ էին Ախարճայից շարժվել դեպի Հաճըն, երբ կառավարությունից խումբը ցրելու հրաման եկավ։ Հայերի բանակատեղին շրջապատված է, զինվորներին բռնի ուժով քշում են Կիլիկիայից։

Հաճըն, 20 սեպտեմբերի, 1920թ.

Եվ նորից օրեցօր ուժասպառ եղող Ճեպեճյանն իր շուրջը հավաքեց հրամանատարներին, վաշտապետերին ու հիսնապետերին։ Հակահարձակումը ամենքիս համար որոշված խնդիր է, այժմ անհրաժեշտ է ճշտել բոլոր քայլերը։

Ադանա, 22 սեպտեմբերի, 1920թ.

Օգոստոսի 5֊ից Ազգային միությունը կառավարության կողմից որպես հայերի ներկայացուցչական մարմին չի ճանաչվում։ Այսօր կրոնական պետերը կանչվել էին գեներալի մոտ։ Միայն կաթոլիկ գերապայծառն էր գնացել։ Ֆրանսիացիները կրոնական համայնքների առաջնորդների հետ սկսել են մշակել Թուրքիայի համար ընդունելի հարաբերությունների ծրագիրը։

Ախարճայում մերոնց վիճակը գնալով բարդանում է։ Երեկ հանձնախումբ ուղարկեցինք այնտեղ՝ գործերը կարգի բերելու համար։

Ոչինչ չստացվեց։ Ախարճայում ֆրանսիացիները տանկերով, թնդանոթներով, զինվորներով պաշարել են մեր տղաներին, ստիպել են զինաթափվել ու քշել են Իզմիր։

Այս ծրագիրն էլ ջուրը տարավ։ Ազգային միության անդամներն ինչ֊որ պատրվակով կանչվեցին կառավարություն և աքսորվեցին իրենց հայրենիքից...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Որոշվեց, որ երեք հարյուր զինվորներից բաղկացած մեր բանակը պետք է բաժանվի ջոկատների և դիրքեր գրավի Հաճընից դեպի Ռումլու ձգվող ճանապարհին։ Ճեպեճյանն ու Արամը գծեցին մեր հարձակման մանրամասն քարտեզը։

Սեպտեմբերի 23֊ի երեկոյան զինվորները հավաքվեցին ու շարվեցին մեր ավերված քաղաքի կենտրոնում։ Եկան բոլորի ծնողները, քույրերն ու եղբայրները։ Գրկեցին, համբուրեցին, արտասվեցին, բարով գնաք, բարով գաք ասացին։ Պայմանավորվեցինք, որ եթե թուրքերը հարձակվեն քաղաքի վրա, թնդանոթով ազդանշան կտան ու մենք կվերադառնանք։

Գնացինք։ Նեղ ոլորապտույտ արահետով շարժվեցինք դեպի Ռումլու։ Քայլում էինք շարքով, անձայն, անծպտուն։ Եթե մեզ հայտնաբերեին, կռիվն անխուսափելի էր լինելու և մեր ամբողջ ծրագիրը հօդս էր ցնդելու։ Մեր նպատակակետը Ռումլուի հետևը փռված անտառն էր։ Ճանապարհին յուրաքանչյուր խումբ, հասնելով քարտեզի վրա նշված իր դիրքին, բաժանվում էր մնացածներից ու դարան մտնում։

Վերջապես լուսաբացին վերջին խումբը տեղ հասավ։ Առջևում փռված էին Մաղարայի գյուղերը։ Մի պահ կտրվեցինք իրականությունից, հիշելով այն երանելի օրերը, երբ մենք էլ այս թուրք գյուղացիների պես ցանում, հերկում, հնձում էինք, խաղաղ ու անհոգ կյանք էինք վայելում։ Ամիսներ շարունակ կողպված լինելով Հաճընի խրամատներում ու ավերակներում, հասցրել էինք մոռանալ, թե ինչ աննման հայրենիք ունենք։ Մենք շատ էինք փոխվել, իսկ բնությունը նույնն էր։ Բնությունը չէր ցանկանում անխելք մարդու պատճառով հրաժարվել իր գեղեցկությունից, թաքցնել այն։ Բնությունը կարծես ասում էր մեզ. ո՞ւմ հույսին եք թողնելու այս գեղեցկությունը, ո՞վ է տեր կանգնելու ինձ, երբ դուք վերանաք։ Դարեր շարունակ իրար ջան ասելով ապրել ենք, ես ձեզ եմ սիրել, դուք՝ ինձ... ախր ո՞ւր եք գնում...

Գիտեինք, որ գնացող ենք, ու գիտեինք, որ ով էլ գա այստեղ մեզանից հետո, մեր չափ չի սիրի, չի հասկանա, չի գնահատի մեր Կիլիկիան։

Սակայն դեռ չէինք գնացել։ Դեռ գնում էինք, վայրի բանջար քաղելով և ուտելով, քայլում էինք դեպի անտառը։

Արամը ինը հոգանոց հետախուզական խմբով մոտեցավ Ռումլուին։ Ուզում էր թուրքերի ուժը հասկանալ և գրավելիք դիրքերը ճշգրտել։

Հեռվում երկու թուրք երևացին։ Մոտեցանք խոսք քաշելու։ Ասացինք, որ հինգ հարյուր չերքեզներով եկել ենք ազգայնական բանակին օգնելու։ Թուրքերը վայ֊վույները դրեցին. գյավուրները թնդանոթն ու գնդացիրները գրավել են, ասացին, մենք էլ ստիպված հետ ենք քաշվել։ Բա ո՞ւր է Դողանը, հարցրինք։ Այսօր գալու է Ռումլու, ասացին, իսկ վաղը երևի Մարաշ մեկնի։

Շատ չանցած այս տեղեկությունը հաստատվեց. տեսանք, թե ինչպես է Դողանը մի քանի տասնյակ հեծյալների ուղեկցությամբ մտնում Ռումլու։ Քիչ անց Արամն էլ վերադարձավ։ Տեսել էր, թե ինչպես են թուրքերը մարզվում Ռումլուի շրջակա դաշտերում, սակայն խմբին մանրամասները չպատմեց։ Ասաց միայն, որ Ռումլուն մեզ է սպասում, որ հանձնվի։ Այնուհետև 90 հոգանոց մեր խումբը բաժանեց չորս մասի ու նորից ճշտեց, թե ով որ կողմից պետք է մոտենա գյուղին։ Ինքը պատրաստվում էր փոքր խմբով ներխուժել գյուղամեջ ու գրավել ամենաբարձր տանիքը՝ այնտեղից հրամաններ տալու համար։

Սեպտեմբերի 23֊ի երեկոյան ժամը 10֊ին կռիվը սկսվեց։ Գյուղում լույսի նշույլ անգամ չկար, և այդ անթափանցելի մութը մեր հիմնական օգնականն էր։ Երբ անաղմուկ, անշշուկ, դանդաղ քայլերով տարբեր կողմերից մոտենում էինք գյուղին, Դողանի պահակները կրակ բացեցին։ Արամի սուլիչի ձայնը, որ հարձակման ազդանշանն էր, ոտքի հանեց գյուղի բնակիչներին ու զինվորներին։ Աղմուկն ու աղաղակը, շների հաչոցը, կրակոցները, աման֊աման֊գյավուրները խառնվեցին իրար։ Չերքեզներն ու Դողանի զինվորները փորձում էին զսպել խուճապահար գյուղացիների փախուստը, բայց ո՞ր մի գործն անեին, իրենց ժողովրդի՞ն զսպեին, թե՞ մեզանով զբաղվեին։ Չէին կարողանում հասկանալ, թե քանիսն ենք, որտեղից ենք կրակում, ինչ զենք ունենք։ Կայծակն իր անվանը վայել կայծակնային արագությամբ թռավ գրավեց իր տեղը, տղաներից մեկը, Վարդանը՝ գյուղի վերին մասը։ Ռումլուի բանակը և երկու հազարանոց զինված ժողովուրդը, որ Հաճընից 6 ժամ հեռավորության վրա իր համար հանգիստ քնած էր Դողանի թևի տակ, այլևս պրծում չուներ հաճընցիներից։ Արամը տանիքից բղավում էր. «Հե՜յ, ռումլուցինե՛ր, այդ ո՞վ համարձակվեց ձեզ տալ մեր պապերի օջախները...»։

Երբ գյուղի արևելյան կողմից առաջացող ջոկատը կրակ տվեց ամբարված խոտերի դեզերը, մոտակա տներն էլ բռնկվեցին։ Միևնույն ժամանակ Ռումլուից մինչև Հաճըն ձգվող բլուրներին դիրք բռնած մեր ջոկատները խարույկներ էին վառել և ռումբեր էին պայթեցնում՝ թուրքերին ցույց տալու համար, որ գյուղը շրջապատված է մեծ թվով «գյավուրներով» և որ իրենք փախչելու տեղ չունեն։

Այն էլ ասեմ, որ Դողանը այդպես էլ չերևաց։ Երևի, առաջին կրակոցը լսելով, անկողնից վեր էր թռել ու հենց այդպես՝ ներքնազգեստով փախել էր։ Համենայն դեպս, մերոնք պատմեցին, որ գիշերվա խավարի մեջ դեսուդեն վազող սպիտակ ուրվականի պես մի բան էին տեսել։ Կրակ էին բացել, բայց վրիպել էին...

Ահռելի խարույկը շարունակում էր լափել գյուղը, խոտի դեզերը, բռնկվելով, ցատկում էին տների վրա, կրակն ու կրակոցը, բոցն ու բղավոցը, հայհոյանքն ու հրմշտոցը խառնվել էին, միահյուսվել էին, փախուստի ու հետապնդման, հաղթանակի ու պարտության մի ահռելի շնչավոր, ձայնեղ, անեծքներ արձակող կծիկ էին դարձել...

Մեր ծրագիրն այս անգամ էլ հաջողությամբ պսակվեց։ Կեցցե՛ն Ճեպեճյանն ու Կայծակը։ Մինչև վերջին քայլը, մինչև վերջին մանրուքն ամեն ինչ հաշվարկել էին, ամեն թուփ ու ծառ գրանցել, ամեն ժամ ու րոպե հաշվի առել։ Ծրագրի մի կետն էր միայն խիստ անձնավորված. մեր քաջության աստիճանն ու կազմակերպվելու կարողությունը, բայց այստեղ էլ չեմ կարող չասել՝ կեցցե՛նք մենք, որ գնում էինք հաղթելու, ոչ թե մեռնելու։

Արշալույսին թուրքերի պատասխան կրակոցները վերջնականապես լռեցին, և այդ լռության մեջ բանտի խցից օգնության կանչ լսեցինք։ Ներս վազեցինք ու տեսանք, որ կանչողը հաճընցի տղաներից մեկն էր, փորը պատռած, աղիքները դուրս թափած, ցավից գալարվող 14 տարեկան մի պատանի։ Երկու շաբաթ առաջ դուրս էր եկել խոտ հավաքելու և ընկել էր թուրքերի ձեռքը։ Բերել էին Ռումլու, որ պարզեն, թե Հաճընում ինչ է կատարվում։ Տղան ասել էր, որ մենք դեռ մեկ տարվա պաշար ունենք։ Մյուս գերիները ճշմարտությունն էին պատմել, և թուրքերը պատանուն ծեծել, ջարդել ու բանտն էին նետել։ Երբ, լսելով մեր ձայները, փորձել էր արձագանքել, կանչել մեզ, բանտի պահակը մոտեցել էր, սուրը խրել տղայի փորն ու փախել։

Այսքանը հազիվ հասցրեցինք հասկանալ։ Պատանին արդեն հոգեվարքի մեջ էր։ Մորն էր կանչում, խնդրում էր, որ իր վրեժը լուծենք, իր փոխարեն էլ կռվենք, ու նորից՝ մայրի՜կ ջան, մայրի՜կ ջան... Լավ է մայրիկդ չտեսավ, թե ինչ օրն են գցել իր զավակին...

Արդեն որերորդ անգամ իրարից անբաժան մեր ուղեկիցները՝ վիշտն ու ուրախությունը, մեկը մյուսի գիրկն էին գցում մեզ, ասես միայն իրենց հայտնի ինչ֊որ խաղ խաղային հետներս։ Դրսում տղաները քեֆ էին անում, երգում, պարում, ծիծաղում։ Դրսում կյանքը շարունակվում էր, պետք էր հավաքել ավարն ու շտապել տուն, այնտեղ սոված֊ծարավ ժողովուրդը մեզ էր սպասում։

Հավաքվեցինք ու բեռուբարձով՝ աղ ու հացով, յուղ ու պանրով, ցորենով, մածունով, այծերով, եզներով, կովերով ճանապարհ ընկանք։ Թուրքերն ու չերքեզները իրենց ձիերի մի մասը թողել էին, այնպես որ կարողացանք մոտ 200 հոգանոց հեծելագունդ կազմել։ Ուրախ էինք, հպարտ էինք, փառք էինք տալիս Աստծուն, ճակատագրին, հայրենիքին, Ռուբինյաց աշխարհին, նախնիներին։ Դե փորձեք հիմա հաղթել մեզ, բղավում էինք։ Երեկ դեռ հետիոտն էինք, իսկ այսօր՝ հեծյալ, երեկ անոթի էինք, այսօր՝ կուշտ, երեկ կորաքամակ էինք, կուզեկուզ էինք, այսօր՝ հաղթական։

Վերադարձի ճանապարհին հավաքում էինք այն տղաներին, ովքեր խմբեր կազմած պետք է գրավեին մնացած փոքր գյուղերն ու ավարով գային միանային մեզ։ Մինչև երեկո այդ գյուղերի հարցն էլ լուծվեց և արդեն առանց կանգ առնելու շարունակեցինք ճանապարհը։ Այս անգամ չէինք թաքնվում, որովհետև թուրքերը ծպտուն չէին հանում։

Վաղ առավոտյան հասանք Հաճըն։ Ժողովուրդը դուրս էր թափվել քաղաքից։ Մարդիկ չէին հավատում, որ ոչ միայն կվերադառնանք խոստացած ավարով, այլև ողջ֊առողջ կվերադառնանք, ոչ մի զոհ չտված։ Մեր վերադարձը հրաշքի պես մի բան էր։ Մայրերը լաց էին լինում, հայրերը շտապում էին գտնել իրենց որդիներին, որ կողք֊կողքի քայլեն դեպի Հաճըն։ Զուսպ էին, լուռ էին, բայց դժվար չէր կռահել, թե ինչ էին մտածում։ Կրտսեր քույրերը խնդրում էին, որ գրկենք իրենց, որ բոլորը տեսնեն, թե ինչ հերոս եղբայրներ ունեն, իսկ պատանիներն իրար հրմշտելով սայլից սայլ էին վազում ու իրար կանչելով հայտնում, թե որ սայլի վրա ինչ ուտելիք է բարձած։

Այսպես հասանք Հաճըն, ամբողջ ավարը կենտրոնացրեցինք Կաթոլիկ եկեղեցու շուրջը, ու Արամը սկսեց բաժանել բերած սննդամթերքը։ Բոլորը ստացան իրենց բաժինը, իսկ մնացածը պահեստավորեցինք՝ հաջորդ հարձակումներին պատրաստ լինելու համար։

Մեզ թվում էր, որ կյանքի գնով հայթայթած մթերքը երկար ժամանակ կպահի քաղաքը, սակայն ժողովուրդը չէր կարողանում զսպել կշտանալու անհագ ցանկությունը։ Այնպիսի տպավորություն էր, որ ուզում էին կուշտ փորով մեռնել։ Մարդկանց կարելի էր հասկանալ, բայց կարելի էր կանխատեսել նաև հետևանքները։ Եվ իսկապես, մի քանի օր անց մարդիկ սկսեցին հավաքվել հրամանատարության շենքի մոտ ու պահանջել, որ իրենց թույլ տան նորից հարձակվել ու հաց հայթայթել։

Հրամանատարները փորձում էին բացատրել ժողովրդին, որ մեր ուժերը բավարար չեն անվերջ հարձակումներ կատարելու համար և որ նման քայլի կարելի է դիմել միայն թուրքերի դիրքերի վերաբերյալ ստույգ տեղեկություններ ունենալու պարագայում։

Սեպտեմբերի 30֊ին հետախույզների խումբ ուղարկվեց Հաճընից ինը ժամ հեռավորության վրա գտնվող Չաթալ ջաղաց, որտեղ, ըստ մեր տեղեկության, թուրքերը կենտրոնացրել էին իրենց ուժերը։ Երեք օր անց տղաները վերադարձան ու ասացին, որ թուրքերը հեռացել են։

ԱՐԱՄ ԿԱՅԾԱԿԸ

Այս լուրն անմիջապես տարածվեց քաղաքով։ Մարդկանց արդեն հնարավոր չէր զսպել։ Սկսեցինք նոր հարձակման պատրաստություններ տեսնել, բայց աշնանային առատ անձրևների պատճառով որոշեցինք արշավը որոշ ժամանակով հետաձգել։

Մեկուկես ամիս էր անցել վերջին խումբը Ադանա ուղարկելու օրվանից։ Քանի դեռ զբաղված էինք հարձակման նախապատրաստական աշխատանքներով, չէինք կենտրոնանում այդ հանգամանքի վրա, բայց չդադարող անձրևներն ու սպասողական վիճակով պայմանավորված անգործությունը մութ ամպեր քշեցին բերեցին, կախեցին քաղաքի գլխին։

Հրամանատարներով խորհրդակցեցինք ու որոշեցինք մարդկանց հույսն արթնացնելու վերջին փորձն անել՝ նոր խումբ ուղարկել Ադանա։ Այս անգամ մեր հիմնական նպատակն այլ էր. պատմել, թե ինչ հաղթանակներ ենք տարել և մեր վերջին խոսքը, դառնությունն ու հիասթափությունը տեղ հասցնել։ Շատերը ցանկացան նամակներ ուղարկել իրենց հարազատներին ու ծանոթներին։ Քանի որ անփորձանք տեղ հասնելու հավանականությունը չնչին էր, ընտրեցինք երեք վստահելի, քաջասիրտ և ճարպիկ տղաների, զենք տվեցինք, մի քիչ ուտելու բան, նամակները, ոգևորեցինք, բարի ճանապարհ մաղթեցինք ու վերադարձանք մեր գործերին։

Նամակներից մեկը հասցեագրել էինք «Կիլիկիա» օրաթերթի խմբագրության անդամներին, որպեսզի ցույց տանք, որ դիմում ենք ոչ թե առանձին մարդկանց, այլ ամբողջ հայությունը։ Նամակը բավականին երկար էր, այն ամբողջությամբ վերհիշելու անհրաժեշտություն չեմ տեսնում, այնպես որ բերում եմ այդ ուղերձի հակիրճ բովանդակությունը.

Ընկերնե´ր,

Ձեր անտարբերությունը զարմանք է առաջացնում, չենք հասկանում, թե ինչի՞ն եք սպասում և ի՞նչն է ձեր նպատակը, սակայն մի հարցում որևէ կասկած չունենք. ձեր վարքագիծը մեր սկզբունքներին հակառակ է։

Գաղթի դառնությունները դեռ չմոռացած և հայրենի օջախը դեռ կարգի չբերած հաճընցիները ութ ամիսներ շարունակ կռիվ են մղում իրենցից հազար անգամ ուժեղ թշնամու դեմ, այն թշնամու, որը ոչ միայն մեզ, այլև ձեզ բոլորիդ բնաջնջելու նպատակ ունի։

Մենք չընկճվեցինք, փառավոր պատմություն ստեղծեցինք, սակայն սպառվել ենք, և մեկ հարվածը բավական է մեր վերջը տալու համար։ Չենք կարող այս նամակում մանրամասներ գրել, սակայն պետք է իմանաք, որ այդ պատմության արժանի էջերը գրված են մեր սիրելի հրամանատարներ՝ Սարգիս Ճեպեճյանի և Արամ Կայծակի կողմից, որոնց կազմակերպած հակահարձակումները նոր հույս ներշնչեցին մահամերձ քաղաքին։

Սակայն սովամահ վիճակում գտնվող ժողովրդի խիզախությունն ու վճռականությունը մարում է սննդի հետ միասին։ Ափոոս, հազա՜ր ափսոս, որ այս զարմանալի ժողովուրդը դատապարտված է...

Ո՞ւր մնացիք, ի՞նչ եղաք, ինչո՞ւ տեղներիցդ չեք շարժվում, ձմեռը մոտ է, թեև հազիվ թե մինչև ձմեռ դիմանանք։

Մենք մեր պարտքը կատարեցինք, այժմ ձեր հերթն է։ Լավ իմացեք, մեր պարտությունը ամբողջ Կիլիկիայի պարտությունն է...

Ես նույնպես չկարողացա զսպել ինձ և մի նամակ էլ իմ անունից գրեցի՝ այս անգամ Հայ Ազգային Միության անդամներին.

Սիրելի հայրենակիցներ,

Վստահ եմ, որ մեր սուրհանդակների գալը հրաշք է թվալու ձեզ։ Այո, Հաճընը դեռ չի կործանվել, և դա իրոք որ հրաշք է։

Ահավոր արհավիրք պայթեց Հաճընի գլխին, ահավոր ու անհավասար պայքարով անցավ Հաճընը։ Երկար, շատ երկար սպասեցինք ձեզ, բայց օգնությունը չեկավ ու չեկավ։ Վեց ամիս շարունակ թշնամու թնդանոթների և գնդացիրների կրակի տակ «ապրելուց» հետո որոշեցինք գրավել թուրքերի թնդանոթը և հաջողության հասանք։ Որոշ ժամանակ շահեցինք, հուսալով, որ դուք կգաք, կհասնեք, բայց ավա՜ղ... Սովը հետաձգելու նպատակով նոր խելահեղ հարձակման դիմեցինք՝ այս անգամ մթերք հայթայթելու համար։ Ու դարձյալ հաջողության հասանք։ Ու դարձյալ ոչ մի օգնություն չեկավ...

Քանի՝ անգամ գոչեցինք «մահ կամ ազատություն», բայց ազատությունը չեկավ, իսկ մահը մոտենում է։ Եվ ահա այս պահին է, որ ուղարկում ենք մեր սուրհանդակներին։ Թերևս, մի քանի օր էլ կդիմանանք և... վերջ։ Մեզ թուրքը չի հաղթելու, սովն է հաղթելու։ Թուրքերը շարունակում են վախենալ հայերից, շարունակում են փախչել, երբ մենք հայտնվում ենք։ Բայց սովը չի պատրաստվում փախուստի դիմել։

Թող ամաչեն բոլոր նրանք, ովքեր քաջություն չունեցան օգնության հասնելու իրենց ծնողներին, քույրերին ու եղբայրներին...

Պետրոսի նամակն էլ եմ հիշում։ Իր քեռայրին էր գրել՝ Հովսեփ Պոլատյանին։ Երկար գրել չուզեց։ Ասելիքը կարճ էր և հստակ.

Սիրելի քեռայր,

Օգնությունն այդպես էլ չեկավ։ Եթե աշխարհն այս աստիճան անտարբեր է, ուրեմն բրավո այդ աշխարհին։ Ուրեմն այդ անիծյալ աշխարհում չարժե ապրել, ավելի լավ է պատվով մեռնենք... Եվ ուրեմն մնաք բարով...

Հաճընի հայրենակցական միության անդամներին էլ չխնայեցինք։ Այդ նամակը Շխրտմյանը գրեց, ինքն էլ ստորագրեց։

Հարգելի հայրենակիցներ,

Երկու անգամ ձեր սուրհանդակները եկան Հաճըն և՝ քաջալերելու փոխարեն, միայն վնաս տվեցին մեզ՝ իրենց հետ բերելով ձեր պարապ խոստումները...

Եղբայրնե´ր, մինչև այսօր մենք պատվով կատարեցինք մեր պարտականությունները և մինչև այսօր հաղթող ենք, և մինչև այսօր կռվում ենք քսանհինգ հազարի հասնող թշնամու դեմ։

Իսկ դուք, դուք, եղբայրնե՜ր, դուք ձեր պարտքը չկատարեցիք։ Ամո´թ ձեզ, հազա´ր ամոթ... Մե՜ղք, մե՜ղք...

1920 թվականի հոկտեմբերի տասն էր։ Մինչև Հաճընի անկումը մնացել էր 5 օր...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Վերջին հարձակման շնորհիվ գրավված պարենը վաղուց սպառվել էր։ Դալկացած, հյուծված, խոռոչացած աչքերով ու կմախքացած դեմքերով մարդիկ մեկ աղոթում էին, երդիկներից ու խրամատներից սարեր֊ձորեր սփռելով Տեր ողորմյան, մեկ կատաղած վագրերի պես մռնչալով, բռունցք էին թափ տալիս անգութ ճակատագրի դեմ։ Բռունցք էին թափ տալիս ու բռունցք դարձած սպասում վերջին բախմանը։ Ու երգում էին՝ սովը, վախը, դառնությունը խլացնելու համար.

Կռվեցե´ք, տղերք, կռվեցե´ք քաջ֊քաջ,
Անվեհեր կանգնած թշնամու առաջ։

Ցանկալի է մեզ միշտ ազնիվ մահը,
Հեռու մեզանից ոսոխի ահը։

Իսկ թշնամին թարմացնում էր իր ուժերը ու վայրի գազանի ախորժակով սպասում էր, թե երբ է հնչելու հարձակման ազդանշանը։

Հոկտեմբերի 11֊ին թուրքերը մեծ աղմուկ֊աղաղակով, հարայ֊հրոցով սկսեցին իջնել Հաճընը բոլոր կողմերից շրջապատող լեռներից։ Թեև մեր թնդանոթն անդադար աշխատում էր, շուտով հասկացանք, որ անկարող ենք թուրքերի առաջն առնել։ Անմիջապես հետախույզներ ուղարկեցինք՝ թշնամու թիվն ու ռազմամթերքի քանակը ճշտելու համար։

Հոկտեմբերի 14֊ին հետախույզները վերադարձան ու հայտնեցին, որ Հաճընը պաշարված է 50 հազարանոց բանակի կողմից և որ թուրքերն իրենց տրամադրության տակ ունեն ռազմամթերով բեռնված 80 կառք և երեք թնդանոթ։

Անհրաժեշտ էր շատ արագ որոշում կայացնել։ Արամ Կայծակն անմիջապես 200 հոգանոց խումբ հավաքեց։ Խմբի կեսը պետք է Արշակ Սահակյանի գլխավորությամբ Գրտեթի ձորով աննկատ անցներ թշնամու թիկունքի այն հատվածը, որտեղ ամենամեծ թնդանոթներն էին տեղակայված, իսկ Կայծակն իր 100 հոգանոց խմբով պետք է բարձրանար Կիլիկիայի թաղամասով թշնամուն ընդառաջ։

Արշակ Սահակյանի խումբը շարժվեց դեպի ձորը, սակայն երբ տղաներն արդեն մոտենում էին թշնամու դիրքերին, պահակախումբը կրակ բացեց ու նրանք ստիպված եղան թաքնվել ժայռերի հետևում։ Արդեն լուսանում էր, և Ճեպեճյանը հրամայեց տղաներին վերադառնալ Հաճըն։ Այս անգամ չկարողացանք իրականացնել մեր ծրագիրը։

Հաջորդ օրը նույնպես չկարողացանք։ Հանդիպակաց լեռներին կուտակված թուրքերի բազմությունն ու հաղթական աղաղակները ոչ մի կասկած չէին թողնում, որ մի քանի ժամ հետո Հաճընը վերածվելու է ավերակների։

Զինվորները արդեն երեք օր է ոչինչ չէին կերել։ Մի քանի երիտասարդներ չգիտես որտեղից ճարած գոմեշի ու այծի կաշի էին ծամում, մնացածները ջուր էին տաքացնում ու խմում։ Հաճընը լուռ էր։

Եվ հանկարծ լռությունը պայթեց։ Թշնամին սկսեց բոլոր կողմերից ռմբակոծել քաղաքը։ Ռումբերը քանդում էին շենքերը, փշրում ապակիները, իսկ մենք խրամատներում թաքնված գրկել էինք մեր հրացաններն ու սսկվել։ Պատասխան կրակ չէինք բացում, որովհետև զուր վատնելու փամփուշտ չունեինք։ Սպասում էինք, որ թուրքերը ավելի մոտ գան և ամենքս կարողանանք մեռնելուց առաջ գոնե մի քանիսին սատկացնել։

Հաշվի առնելով ստեղծված իրավիճակը, մեր հրամանատարը խոստացավ, որ եթե մեզանից մեկնումեկը քաջություն ունենա հասնել Կենտրոն և այնտեղից փամփուշտներ բերել, որպես պարգև լրացուցիչ 50 փամփուշտ կստանա։

Մինչև հիմա չգիտեմ, թե ինչը ստիպեց ինձ ընդունել այդ առաջարկը։ Գուցե հոգնել էի սպասելուց, դաժան ու անվայել պահմտոցիից։ Ինչևիցե, ասացի, որ ես կգնամ, ու մինչ տղաները զարմանքով հետևում էին գործողություններիս, մի մեծ պարկ կապեցի մեջքիս ու դուրս եկա խրամատից։ Հավատս չէր գալիս, որ տեղ կհասնեմ։ Երկու ժամ հետո, չգիտեմ կրակոցներից ու թնդանոթների դղրդյունից, թե ականջներումս դխկդխկացող սրտիս զարկերից կիսախլացած հասա Սահակ֊Մեսրոպյան վարժարան։ Ճեպեճյանն այստեղ էր, այս շենքի առաջին հարկ տեղափոխված հիվանդանոցում։ Հրամանատարը հանձնարարեց ինձ գնալ Ս. Աստվածածին եկեղեցի և պարզել, թե ինչ վիճակում է Հովհաննես Ժամկոչյանը։ Թուրքերն արդեն հասցրել էին ռմբակոծել ու քանդել եկեղեցու զանգակատունը, որը մեր կարևոր դիտակետն էր, և ոչ ոք հույս չուներ, որ այնտեղ կենդանի մարդ է մնացել։ Ժամկոչյանի կինը գրկեց ինձ, աղաչեց֊պաղատեց, որ չմերժեմ։ Ես չէի կարողանում որոշում կայացնել։ Եղբայրս՝ Տիրանը, զբաղված էր վիրավորներով, ոչինչ չէր տեսնում ու չէր լսում, որբանոցի սաները վերևի հարկում իրենց «մայրիկի»՝ տիկին Վերոնիկա Փափազյանի շուրջը հավաքված աղոթում էին։ Մի պահ քարացա, պապանձվեցի. աջուձախ էի նայում ու մտածում էի, որ երևի թե հենց սա է դժոխքը։ Այդ վիճակից ինձ դուրս բերեց Ճեպեճյանի ձայնը, բայց ես մերժեցի հրամանատարի խնդրանքը, ասելով, որ տղաներն ինձ են սպասում, փամփուշտ չունեն, և եթե ես տեղ չհասնեմ, ոչխարների պես կկոտորվեն։ Պարկս լցրեցի փամփուշտներով, բոլորին մնաս բարով ասացի ու գնացի։

Ընկերներս չէին սպասում, որ կվերադառնամ։ Երեկվա հաղթանակից հաղթանակ, ռազմադաշտից ռազմադաշտ մրրիկի պես սուրացող քաջերն այսօր վերածվել էին խրամատներում ու գետնահարկերում կծկված ուժասպառ մահապարտների։ Ինձ տեսան՝ ուրախացան։ Ուրախացան, որ քաջերի պես կզոհվեն, որ իրենց վերջին շունչը նվաստացած, արժանապատվությունը կորցրած մարդու շունչ չի լինի։ Այդպես էլ եղավ։ Զգաստացան, հավաքվեցին, մոռացան սովն ու վախը, անեծքներն ու լացուկոծը, աչքները կտրեցին երկնքից, կենտրոնացան երկրի այն փոքր կտորի վրա, որը դեռ իրենց հայրենիքն էր, ու կռիվ տվեցին։

Արամ Կայծակը որոշ ժամանակ դիրքից դիրք էր վազում՝ մարտիկներին քաջալերելու համար, բայց, հասկանալով, որ այս անգամ տղաները չեն կարողանա դիրքերը պահել, շտապեց Ճեպեճյանի մոտ, որպեսզի վերջին անգամ զեկուցի հրամանատարին։ Հետո իմացանք, որ Ճեպեճյանը, տեսնելով Արամի հուսահատ դեմքը, թույն էր պահանջել, բայց Արամը խնդրել էր մի քիչ էլ սպասել, հուսալով, որ թուրքերը չեն համարձակվի սպանել ամիսներ շարունակ իրենց հիացմունքն առաջացնող հերոս հրամանատարին...

Ահա հասա պատմությանս այն հատվածին, երբ պետք է փորփրեմ հիշողությանս ամենադառը անկյուններն ու բառերի վերածեմ Հաճընի վերջին ժամերն ու իմ վերջին հանդիպումը ընտանիքիս հետ։

Մեր դիրքում կռվող քսանհինգ տղաներից մնացել էին յոթը։ Չէինք տեսել, թե մնացածներն ուր են գնացել, չգիտեինք, ողջ են, թե ոչ։ Թուրքերը շարունակում էին իրենց ալլահին կանչելով առաջանալ, իսկ մենք շարունակում էինք կրակել։

Հանկարծ լսեցի եղբորս ձայնը։ Լաց լինելով ինձ էր կանչում։ «Մայրիկը կարծում է, որ դու արդեն չկաս,— գոռում էր,— տուն արի, հանգստացրու նրան»։ Ստիպված տուն վազեցի։ Եղբայրներս, հայրս, մայրս՝ բոլորն այնտեղ էին, ինձ էին սպասում։ Երբ հասկացան, որ չեմ մնալու, տան եղած֊չեղած ուտելիքը լցրեցին պարկի մեջ ու ինձ տվեցին, որ տանեմ, ընկերներիս հետ կիսեմ։ Հետո գրկել, բաց չէին թողնում։ Պոկվեցի, բղավեցի.

— Մի՞թե չեք հասկանում, որ ոչ ոք չի փրկվելու, լացուկոծն անիմաստ է, մեր միակ քաջությունը հիմա մահից չվախենալն է...

Հիմարի մեկն էի, կարծում էի, վախենում են։ Չգիտեի, թե ինչ են պատրաստվում անել։ Չզարմացա, որ եղբայրներս տանն են։ Չհասկացա, որ կանչել էին ինձ վերջին անգամ գրկելու համար։

Բոլորը լռեցին։ Գուցե մնամ ընտանիքիս անդամների հետ, մտածեցի, ու իրենց պաշտպանելով մեռնեմ։ Բայց չէր կարելի, պետք էր վերադառնալ տղաների մոտ... ես դասալիք չեմ։

Բոլոր ընտանիքներում նույն վիճակն էր։ Բոլորը ուզում էին վերջին անգամ տեսնել դիրքերում կռվող իրենց զավակներին, եղբայրներին, ամուսիններին...

Փողոցներում խուճապահար մարդիկ դեսուդեն էին վազում, փորձելով գտնել իրենց հարազատներին և փախչել... Բայց ո՞ւր։ Փախչելու տեղ այլևս չունեին։ Արդեն խելք չէր մնացել, սթափ մտածելու կարողություն չէր մնացել, մնացել էր միայն բնազդը, և այդ բնազդն էր դրդում մարդկանց այս կամ այն քայլին դիմել...

Թուրքերն առաջանում էին, երբեմն կանգ էին առնում ու իրար ձայն տալիս.

— մի սրանց տես, դեռ չեն փախել...

— սրանք իրենց քաղաքը հեշտ հանձնողը չեն...

— դե լավ, գյավուրներ, տեսնենք ինչքան կդիմանաք...

— քիչ մնաց...

Դիրքերում փամփուշտները սպառվում էին, բայց բոլոր հրամանատարները իրենց տեղերում էին ու շարունակում էին կռվել։ Որոշ ժամանակ անց Ղանլը֊Բազարի և Կելիկի դիրքերում կռվող տղաները ստիպված եղան նահանջել և հանձնել ամիսներ շարունակ աննկարագրելի հերոսությամբ ու համառությամբ պահած այն դիրքերը, որոնք հազարավոր թուրքերի գերեզման էին դարձել։

Մենք տեղեկություն չունեինք մնացած դիրքերից։ Հանկարծ տեսա Ղանլը֊Բազարի տներից բարձրացող և աստիճանաբար թանձրացող բոցն ու ծուխը։ «Տղանե´ր,— գոռացի,— Հաճընն այրվում է...

Կացիններով, մսագործի դանակներով ու սրերով զինված թուրքերը նվաճել էին մեր քաղաքը, որն այրվում էր, ծխում, աղաղակում թշնամու ականջ խլացնող ու սիրտ մաշող հաղթական ոռնոցով, ամպրոպի որոտի պես գոռացող թնդանոթներով ու գնդացիրներով...

Վերջացավ մեր քաղաքը, կործանվեց...

Մեր փոքրիկ խումբը նետվեց դեպի հրամանատարության շենքը։ Գիտեինք, որ բոլոր ողջ մնացածներն այնտեղ են հավաքվելու։ Եվ իսկապես, հրամանատարության շենքին կից դաշտում մոտ երկու֊երեք հազար մարդ կար։ Մենք խելացնոր սրա֊նրա մոտ էինք վազում, ծանոթ դեմքեր փնտրում, որ իմանանք, թե ո՞ւր են կռվող տղաները, ո՞ւր են դիրքերի մարտիկները, բայց մեր հարցերի պատասխանը ոչ ոք չգիտեր։ Վերջապես կռահեցինք, որ, հավանաբար, հավաքվել են Յաղը թաղում։ Ադանա գնալու համար Հաճընի այդ թաղից էինք դուրս գալիս։ Բայց թուրքերը հենց այստեղ էին դրել իրենց գնդացիրները, որոնք ուղղակի հնձում էին փախուստի դիմող մարդկանց։ Կամրջի շրջակայքում արդեն մոտ երկու հազար մարդ էր սպանվել, և նրանց դիակները խցանել էին փախուստի ճանապարհը։

Հետ վազեցի, ճանապարհին տղաներից մի քանիսին տեսա, հետո գտանք Արամին։ «Պետք է փորձենք լեռներով փախչել,— ասաց,— ուրիշ ելք չունենք»։

Գնացինք Արամի հետևից։ Երբ խումբ֊խումբ լեռ էինք մագլցում, ինձ մի մարդ մոտեցավ ու ասաց.

— Քեզ կօգնեմ գետի ճանապարհով բարձրանալ, եթե խոստանաս, որ տասը զինվոր կմարզես։

Անմիջապես հավաքեցի մեր դիրքերի տղաներին և հետևեցինք նրան։

Հաղթահարելով հերթական բարձունքը, շրջվեցինք, որ վերջին հրաժեշտը տանք Հաճընին։ Կրակն այնքան էր սաստկացել, որ գրեթե ամբողջությամբ լուսավորել էր քաղաքը, և մենք կարող էինք տեսնել դժոխային տեսարանի բոլոր մանրամասները։ Լեզուս չի պտտվում, գրիչս չի ենթարկվում, բայց պետք է պատմեմ...

Արյան հոտից վերջնականապես գազազած հրեշները հավաքում էին մանուկներին ու ոտքերից բռնած նետում կրակի մեջ, փախուստի հույսը կորցրած կանայք ու աղջիկները իրար գրկած հեկեկում էին սվինների տակ, աղաչում էին, որ իրենց սպանեն։ Մարդիկ արդեն չէին փախչում, միակ ցանկությունը արագ մեռնելն էր։ Տեսանք, թե ինչպես բռնկվեց վարժարանի շենքը, հրկիզելով ներսում կողպված վիրավորներին... տեսանք...

Բավական է, ուղեղս կպայթի, աչքերս կկուրանան, ականջներս կխլանան եթե շարունակեմ նկարագրել այդ զարհուրելի տեսարանը...

Չեմ հիշում, թե ինչպես շարունակեցինք ճանապարհը։ Խելքներս կորցրել էինք, չէինք հասկանում, թե ուր ենք գնում, ինչու ենք գնում, ատում էինք ինքներս մեզ, իրար չէինք նայում, իրար հետ չէինք խոսում, քայլում էինք ու քայլում։ Ամեն մեկիս աչքի առաջ իր ընտանիքն էր և ամեն մեկս երանի էր տալիս, որ նրանց տանջանքները վերջացած լինեն...

Հանկարծ ձայներ լսեցինք, ու քիչ անց մի խումբ մոտեցավ մեզ։ Մերոնք էին, մոտավորապես քառասուն հոգի, հիմնականում կանայք։ Երևի այդ կանանց հայտնվելը փրկեց մեզ, հասկացանք, որ պետք է պաշտպանենք նրանց, նրանք էին հիմա մեր ընտանիքը։ Որոշեցինք գնալ դեպի քարանձավները և այնտեղ թաքնվել, բայց դա մի վեց ժամվա ճանապարհ էր, պետք էր վազքով գնալ, իսկ կանայք ուժասպառ էին, ոչ միայն վազել, քայլել անգամ չէին կարողանում։ Ցավից տնքում էին, հեծկլտում, ոմանք ուշագնաց ընկան, մոտեցանք, որ բարձրացնենք, տեսանք՝ չեն շնչում, այդպես էլ մնացին ճանապարհին։

Հասնելով Չալխանի մոտերքում գտնվող աղբյուրին, մի քիչ շունչ քաշեցինք ու շարունակեցինք վազքը։ Հոկտեմբերի 16֊ի լուսաբացին հասանք Սաղր֊Սեքի կոչվող անտառախիտ բլրին։

— Արա՛մը,— բղավեց տղաներից մեկը։

Իսկապես Արամն էր 150 ռազմիկներով։ Ենթադրել էին, որ եթե իրենք կարողացել են ճեղքել ճակատը, ուրեմն ուրիշներն էլ կկարողանային, ու որոշել եին սպասել, հուսալով, որ էլի մարդիկ կմիանան։

Մեկ ժամ սպասեցինք, և երբ երկու հարյուրի չափ մարդ հավաքվեց, որոշեցինք շարժվել։ Ճանապարհին մի մեծ խումբ էլ միացավ մեզ։ Հանդիպումը շատ հուզիչ էր. եղբայրը գտավ եղբորը, հայրը՝ որդուն, կինը՝ ամուսնուն։ Ես էլ փնտրեցի, բայց ընտանիքիս անդամներից ոչ մեկին չգտա։ Տղաներից մեկը, սխալ մեկնաբանելով արցունքներս, ասաց.

— Հե՜յ, տղա, մի հուզվիր, այ կտեսնես՝ բոլորս փրկվելու ենք։

Սթափվեցի, շրջվեցի, ժպտացի։ Այնպես, ինչպես կժպտար մի քանի ժամ առաջ բոլոր հարազատներին կորցրած որբը...

Հետո աչքս ընկավ Արամի վրա։ Արդեն գործի էր անցել։ Հասկացա, որ դեռ անելիք ունեմ...

ԱՐԱՄ ԿԱՅԾԱԿԸ

Շատ էի վախենում, որ մարդիկ կկորցնեն զգոնությունն ու կարգապահությունը, այդ պատճառով տղաներին շարեցի, որպեսզի զինվորական նոր կարգադրություններ տամ, նոր հրամանատարներ նշանակեմ։ Զենքը շատ չէր, բաժանեցի նորակազմ չորս վաշտերի լավագույն մարտիկների միջև։ Հետո դարձա իմ հյուծված, տանջված, դառնացած, զայրացած քույրերին ու եղբայրներին ու խնդրեցի, որ խոսքս լսեն։ Անմիջապես հավաքվեցին շուրջս.

Իմ սիրելի հայրենակիցներ և զինակիցներ,

Երբեք չմոռանաք, որ ինը երկար ամիսներ անոթի ու ծարավ դիմադրեցինք հսկայական, ժամանակակից զենքով զինված թուրքական բանակին։ Կռվեցինք, միշտ բարձր պահելով հայ ժողովրդի դրոշը, փառքն ու պատիվը։ Այսօր, սակայն, իրավիճակը տարբեր է։ Օգտվելով մեր սովամահ վիճակից, թշնամին կարողացավ իր ստվար բանակով ճեղքել մեր ինքնապաշտպանության ճակատը, գրավել մեր սիրելի հայրենիքը՝ Հաճընը և մեր աչքի առաջ ջարդել, այրել, փշրել այն, մեր աչքի առաջ բռնաբարել մեր քույրերին։

Հիմա լավ լսեք։ Այս ամենին ականատես հաճընցուն վայել չէ լքել իր հայրենիքը և վախկոտ հավի պես փախչել Ադանա։ Այսօր կարողացանք շունչ առնել և լեռնային պտուղներով ու խոտերով կտրել սովի ձայնը։ Ուրեմն, իմ քաջ զինակիցներ, այս վայրկյանից սկսած հանգիստ չենք տալու Տավրոսյան լեռնաշղթայի և Դաշտային Կիլիկիայի մեր հողերը գրաված թշնամուն։ Հաճընի մեր ամեն մի նահատակի դիմաց թշնամու տասնապատիկ զոհերը տալուց հետո միայն կգնանք Ադանա՝ մեր հայրենակիցների մոտ։ Միայն այդ դեպքում կկարողանանք ճակատներս բաց ասել, որ կատարեցինք հայ զինվորի մեր պարտքը, որ, թեև հերոսական Հաճընը իր վեց հազար բնակչությամբ ամիսներ շարունակ պայքարելուց հետո նահատակվեց, նրա զավակները կարողացան 60 հազար թուրք վերացնել։ Ուրեմն, հպարտորեն անցնենք մեր պարտականության ճանապարհը, և թող Աստված մեզ պահապան լինի։

Երբ խոսքս ավարտեցի, բոլոր զինվորները երդվեցին, որ մինչև վերջին շունչը կռվելու են՝ Հաճընի փառքը բարձր պահելու և նահատակների վրեժն առնելու համար...

Մեր առաջնային նպատակը ֆրանսիական գոտի հասնելն էր։ Գրեթե անկարելի թվացող այս ծրագիրը ռազմավարական հմտություն և հետախուզական ճարպկություն էր պահանջում։ Մոտենալով Մավի գետի կամրջին, որոշեցինք սպասել նախապես առաջ ուղարկած հետախույզների վերադարձին։ Հոկտեմբերի 16֊ի երեկոյան տղաները եկան ու պատմեցին, որ կամուրջը շրջապատված է դարանակալած զինվորներով. հազար հոգու չափ կլինեն, դիրք բռնած՝ որսի են սպասում։

Ժողովուրդը բորբոքվեց։ Ինչ գնով ուզում է լինի, պետք է անցնենք գետը, ասում էին, ում վիճակված է մեռնել՝ կմեռնի։ Շատ չդիմադրեցի, թեև հասկանում էի վտանգի աստիճանը։

Եվ այսպես, չորս շարք կազմած շարժվեցինք։ Հազիվ քսան քայլ էինք անցել, տեղատարափ անձրև սկսվեց, և մենք ստիպված եղանք թաքստոց փնտրել։ Տեղավորվեցինք նոճիների տակ, ու թեև մեր պարագայում դա անթույլատրելի շքեղություն էր, կրակ վառեցինք, որովհետև բոլորը ոտքից գլուխ թրջվել էին ու սրթսրթում էին։

Լուսադեմին վերադարձանք մեր նախկին՝ ավելի ապահով դիրքերը։ Բնությունը խղճաց մեզ, արև դուրս եկավ և մասամբ չորացրեց մեր հագուստը։ Ժողովրդի վճռականությունը նվազել էր, բոլորը հասկանում էին, որ կամրջով անցնելն ինքնասպանության պես մի բան է։ Երևի, անսպասելի անձրևն էլ իր դերը խաղաց, մարդիկ դա որպես նշան ընկալեցին։ Աստված արգելեց մեզ այս ճանապարհով գնալ, ասում էին, ուրեմն պետք է ուրիշ ելք գտնենք։ Ուրիշ ելքը միակն էր՝ Վահկայի անանցանելի սարերը, այսինքն՝ Տավրոսի արևմտյան լեռնաշղթան։ Այս ճանապարհով կարող էինք իջնել Ադանա։ Որոշեցինք, որ այդպես էլ կանենք։

Երեկոյան ժամը ութին ճամփա ընկանք, սակայն ընդամենը մի քանի րոպե հետո հասկացանք, որ շրջապատված ենք թուրքերով։ Ընդհարումն անխուսափելի էր։

— Հայե´ր, հանձնվե՛ք,— քրքջում էին թուրքերը,— Աստված վկա, բան չենք անի, միայն թե սոված ենք, էնպես որ ութ ամիս հրացան գրկած ձեր ձեռքերը պիտի կտրենք, խորովենք ու անուշ անենք...

Թուրքերը թվով շատ չէին գերազանցում մեզ, սակայն անգամ եթե գերազանցեին, միևնույն է կռիվ էինք տալու։ Ծրագիրը հետևյալն էր, մեծով֊փոքրով, ահել֊ջահելով հարձակվում ենք, ցրում ենք թշնամուն, հետո բաժանվում ենք մի քանի խմբերի ու շարժվում ենք դեպի Հաճըն։ Քաղաք չհասած, գյուղերից մեկի մոտով թեքվում ենք դեպի Աթման ու բարձրանում Զենճիթլի կոչվող լեռնագոտի։ Վստահ էինք, որ թուրքերի մտքով չի անցնի, թե մենք կարող ենք վերադառնալ Հաճըն, և մինչ նրանք մեզ այլ տեղերում կփնտրեն, մենք անարգելք կհասնենք նախօրոք ընտրված վայրը, կմիավորվենք ու կշարունակեինք ճանապարհը։

Ծրագիրը վատը չէր, համենայն դեպս, այդ պահին միակն էր։ Բոլորը ընդունեցին, և հարձակումը սկսվեց։

Անակնկալի եկած թուրքերը անմիջապես ցաքուցրիվ եղան։ Երկու ժամ անց բոլոր խմբերը տեղ հասան, մի քիչ հանգստացանք ու շարժվեցինք։ Երբ իջնում էինք Ս. Հակոբի զառիվայրով, հանկարծ թփուտներից մեկը ձայն տվեց։ Հաճընցի էր, ասաց, որ զգույշ լինենք, որովհետև Կյուլլեշենում մեզ հազար հոգանոց թուրքական հեծելազոր է սպասում։

Փրկության միայն մի ճանապարհ էր մնում՝ անանցանելի լեռնաշղթան։ Եթե երկու ժամ առանց կանգնելու քայլեինք, կհասնեինք կապույտ գետի կամրջին, բայց վստահ էինք, որ այն թուրքերի կողմից գրավված է։ Հրամանատարների հետ խորհրդակցելուց հետո հավաքեցի ժողովրդին ու ասացի, որ պետք է շտապենք, որպեսզի հասցնենք կամուրջը լույսով անցնել, այլապես բոլորիս կջնջեն...

ՍՈԿՐԱՏԸ

Այլևս մի անելիք ունեինք՝ քայլել ու քայլել, առանց կանգնելու, առանց տրտնջալու, առանց մի կտոր հացի ու մի կում ջրի։ Չգիտեմ, բախտներս բերեց, թե ծրագիրն իրոք լավն էր, բայց կարողացանք անցնել գետի մյուս ափը և ապաստանել Հաճընից ութ ժամ հեռավորության վրա գտնվող մի փոքրիկ գյուղում։ Այստեղ մեզ միացան ևս 15 տղաներ։ Հաճընի անկման հաջորդ օրը փորձել էին պաշտպանվել, հասկացել էին, որ հույս չկա, թաքնվել էին և, օգտվելող անձրևի շնորհիվ ստեղծված պատեհ առիթից, մթնով փախել էին քաղաքից։ Պատմեցին հաջորդ օրվա ջարդի, թալանի, առևանգումների, մի խոսքով՝ թուրքին վայել սպանդի մասին։

Արամը հարցրեց Ճեպեճյանի մասին։ Տղաները պատմեցին, որ ժամանակին Ռումլուից գերի բերված չերքեզ բժիշկն արգելել է հրամանատարին թույն խմել, ասելով, որ կկարողանա պաշտպանել նրան։ Սակայն թուրքերը չեն ճանաչել բժշկին, կապել են նրա ձեռքերը, հետո մոտեցել են հրամանատարին ու հարցրել.

— Իսկ դու ո՞վ ես։

— Ես Ճեպեճյանն եմ,— պատասխանել է հրամանատարը,— այն մարդն եմ, ով ութ երկար ամիսներ իր մի բուռ սոված ու ծարավ կտրիճներով դիմադրեց ձեր 60 հազարանոց բանակին, թնդանոթներին ու գնդացիրներին։ Հպարտ եմ, որ ազգիս համար եմ մեռնում։ Գիտեմ, ազգս չի մոռանա իր զավակին։

— Դե այդ հույսով էլ ճամփա ընկիր,— քրքջացել են թուրքերը։

Երկու ժամ չարչարելուց հետո ոտքերն ու ձեռքերը կտրել են ու նետել են հիվանդանոցի բոցերի մեջ, իսկ գլուխը տարել են Դողանին նվեր...

Հե՜յ գիտի հրամանատար։ «Մենք պետք է մեռնենք,— ասում էր,— որպեսզի մեր մայրերն ու քույրերը տեսնեն վաղվա արշալույսն ու ողջագուրվեն օգնության հասած ազատարար բանակի զինվորների հետ...»։

Նա պետք է մեռներ ու մեռավ։ Մեռան մեր մայրերն ու քույրերը, ու չողջագուրվեցին օգնության չհասած ազատարար բանակի զինվորների հետ։

Արամը, թուրքերի ահուսարսափ, անվախ, անկոտրում Արամ Կայծակը գլուխը ափերի մեջ սեղմած հեկեկում էր։ Ասում էր, որ ինքն է մեղավոր, ինքը թույլ չտվեց իր սիրելի հրամանատարին հանգիստ հանգչել, ինքը գցեց նրան շների բերանը։ «Առյուծներն այդպես չպետք է մեռնեն,— ասում էր,— առյուծներն իրենք են որոշում, թե ինչպես մեռնեն։ Իսկ ես չպաշտպանեցի նրան։ Ինչպե՞ս եմ դուրս գալու այս մեղքի տակից»։

Ի՞նչ կարող էինք ասել։ Ամեն մեկս մեր բաժին ցավն ունեինք, բայց Ճեպեճյանի մահը բոլորիս ցավն էր։

Հավաքվել էինք տղաների շուրջը, հարցուփորձ էինք անում մեր հարազատների մասին։ Ես էլ հարցրեցի։ Գիտեի, որ ոչ մի հուսադրող պատասխան չեմ ստանա, բայց հարցրեցի։ Ձեռքերս, ծնկներս, շրթունքներս դողում էին, բայց հարցրեցի։

Դե գնա ու ապրիր սրանից հետո, Սոկրատ տղա։

Գնա ու ապրիր, իմանալով, որ Տիրան եղբորդ կացնահարել են, Պետրոս եղբայրդ, հայրդ, մայրդ, ամբողջ ընտանիքդ անձնասպան է եղել։

Գնա ու մխիթարի քեզ այն մտքով, որ չեն մորթվել, չեն բռնաբարվել, չեն բզկտվել։

Գնա ու քարշ տուր կյանքովդ այս մրմուռը, ու ժպտա աշխարհին, ու սեղմիր աշխարհի ձեռքը...

Ես այդ աշխարհի....

Մի մարդ չէր՝ միլիոնավոր մարդիկ էին։

Մի ընտանիք չէր՝ տասնյակ հազարավոր ընտանիքներ էին։

Մի գյուղ չէր՝ հազարավոր գյուղեր էին։

Մի քաղաք չէր՝ հարյուրավոր քաղաքներ էին։

Մի ազգ էր, և միայն դա էր համրվում՝ եզակի թվով։

Եվ այդ ազգի հիշողությունը պղտորվեց, մթագնեց, դարձավ լացուկոծ, կսկիծ, կատաղություն, խռովում։

Ազգի հիշողությունը դարձավ սգավոր ու իր թանձր, սև, անխնա ճահճի մեջ քաշեց ազգի մարմինը։

Ու Աստված գիտեր, թե երբ բաց կթողնի իր ճանկերից, երբ ու որտեղից կգա նոր հիշողությունն ու կուլ կտա հինը...

* * *

Երևան, 21 սեպտեմբերի, 2014թ.

— Երևի արդեն կռահեցիք՝ այստեղ ընդմիջում եմ վերցնելու, որ հարցնեմ. հարյուր տարի է անցել, նոր հիշողությունը դեռ չի՞ կուտակվել ու դարձել այնքան հզոր, որ կուլ տա հինը։ Պատահական չէ, որ մեր այս զրույցը հենց այսօր է տեղի ունենում։ Քսաներեք տարի առաջ հռչակված անկախությունը չի՞ դարձել այդ նոր հիշողության ձևավորողը։

Արտաշես. Կարծում եմ, որ, չի դարձել։ Հռչակված անկախությունը բավական չէ, որ ազգի կործանումը մոռացվի։ Եվ հետո, ինձ չի թվում, որ մենք կարող ենք մեզ անկախ համարել։ Ամեն դեպքում, նոր հիշողության սկիզբ կարող է դառնալ միայն հավասարազոր ուժգնության դրական պայթյունը։

— Ղարաբա՞ղը։

Արտաշես. Կարող էր, բայց, կարծում եմ, չդարձավ։

— Ի՞նչն էր պատճառը։

Արտաշես. Հիմա եթե սկսենք դա քննարկել, շատ կշեղվենք։ Գուցե, Ղարաբաղի ճանաչումը կգրանցի հաղթանակը մարդկանց գիտակցության մեջ։ Չգիտեմ, դժվարանում եմ ասել։

Սոնա. Կամ էլ, փոքր դրական պայթյունների այնպիսի քանակը, հաճախականությունն ու սփռվածությունը, որ որակ դառնա։

Վրեժ. Կարծում եմ, որ հինը հիշողություն չի դարձել, դա միշտ եղել ու շարունակում է մնալ առօրյա, հատկապես Սիրիայում կատարվող իրադարձություններից հետո։ Երկար այսպես է մնալու, ուղղակի պետք է ուրիշ բաների մասին էլ մտածել, գուցե դա ժամանակի ընթացքում պտուղներ տա։

Հրանուշ. Կարո՞ղ եմ միջամտել։

Դավիթ. Կարող ես, վերջիվերջո դու մեր սանիկի մայրն ես, այսինքն՝ ընտանիքի անդամ ես։

Հրանուշ. Հին հիշողություն չկա, կա հիշողություն։ Հիշողությունը մեր մեջ է՝ իմ, քո, բոլորիս մեջ է։ Թե անհատական, թե կոլեկտիվ, թե հասարակական։ Հիշողությունն է, որ փորձ է դառնում։ Այլ հարց է, թե արդյո՞ք մեր հիշողությունն արդեն փորձ է դարձել, թե միայն ցավ է, մորմոք, և ամենակարևորը՝ միայն անցյալ։ Կարծում եմ Վրեժն իրավացի է, մեր «հիշողությունը» դեռ հիշողություն չի, կամ, լավ կլինի ասել, մերը հիշողություն չի, մերը իրողության իմացություն է, որն այնքան ներկա է, առօրյա, այնքան մեր կյանքի մաս է, որ դեռևս հիշողություն չի դարձել, ուրեմն նաև փորձ չի դարձել։ Վրեժի հետ համաձայն չեմ մի բանում՝ Սիրիան չի «թարմացրել» այդ հիշողությունը, Սիրիան միայն վերահաստատել է մեր իմացությունը, ընդ որում Սիրիայից առաջ այն վերահաստատել են «սումգայիթն» ու «բաքուն»։ Հարցին, թե «երբ ու որտեղից կգա նոր հիշողությունն ու կուլ կտա հինը...», կարող եմ պատասխանել. «երբ գա այն նոր իրողությունը, որը վերջապես մեր ա՛յս իմացությունը հիշողություն, ուրեմն նաև փորձ կդարձնի»։

— Իհարկե, դու իրավացի ես, հիշողությունը մեր մեջ է, բայց թե ինչ է անում այն մեզ հետ, ինչպես է ազդում մեր կյանքի վրա, մեծապես կախված է մեր գոյության հանգամանքներից, այդ հանգամանքներն են մեր մեջ արթնացնում հիշողության այս կամ այն շերտը։ Չեմ կարծում, որ իմ ու քո ասածի մեջ էական տարբերություն կա։ Երբ ես ասում եմ «կուլ կտա», նկատի չունեմ, որ այդ շերտերից որևէ մեկը կվերանա, պարզապես կփոխվի նրա դերը ներկայում։ Ինձ թվում է, որ դա հենց այն է, ինչը դու փորձ ես անվանում, այսինքն՝ միտքը, գործը, վարքագիծը սնող գիտելիք։

Միքայել. Պատասխանը այլ տեղ է պետք փնտրել։ Եղածը զարգացնելու, տուն կառուցելու, վերածնվելու միասնական գաղափարի տերը դառնալու մեջ, ինչը հաջողության դեպքում Ղարաբաղ էլ կբերի, ցեղասպանության ճանաչում էլ, ու շատ ուրիշ բաներ էլ։

Դավիթ. Պետք է մի քիչ ավելի համբերատար լինենք։ Անհնար է շատ արագ ադապտացվել մի լրիվ տարբերվող իրողությանը, մտնել մի խաղի մեջ, որի կանոններն առանձնապես չես հասկանում։ Բոլոր դեպքերում, այսօր մի շատ կարևոր գործընթաց է տեղի ունենում. մեր ազգի երկու հատվածները, որոնք իրարից դարեր շարունակ կտրված էին ու աստիճանաբար հեռանում էին թե՛ լեզվական, թե՛ մշակութային և թե՛ մնացած բոլոր էական առումներով, այսօր նորից ձգտում են միավորվել բոլոր այդ առումներով։ Իհարկե, դա չի կարող արագ տեղի ունենալ, սակայն գործընթացը կա և արագություն է հավաքում, ինչը նշանակում է, որ հնարավոր է միասնական համակարգի ձևավորում։ Բացի դա, հենց այդ միավորումը և համակարգի ստեղծումը նոր հիշողության, նոր տեսլականի, նոր խնդիրների հիմք կարող է դառնալ...

ԱՐԱՄ ԿԱՅԾԱԿԸ

Երբ մտանք թուրքական գյուղերից մեկը, մուխթարը՝ Հասան աղան ուրախ֊ուրախ ընդառաջ եկավ մեզ, հետո հասկանալով, թե ովքեր ենք, կտրուկ շրջվեց ու փորձեց փախչել։ Ճամփան կտրեցի, չդիմացա, հարցրեցի։

— Մեզ ո՞ւմ տեղը դրեցիր։

— Տեսա, որ ոչ թուրք եք, ոչ ֆրանսիացի,— ասաց,— ու մի պահ շփոթվեցի, հավատս չեկավ։

— Իսկ ո՞վ եմ, ճանաչեցի՞ր ինձ։

— Ճանաչեցի, բա ասածս ի՞նչ է։ Մի քանի օր առաջ գլուխդ գյուղից գյուղ էին տանում, ցույց տալիս։

— Ի՞նչ ասեմ, քանի անգամ է այդպես եղել, բայց տես որ միշտ հարություն եմ առել։ Լավ, ասա տեսնեմ, որտե՞ղ է Դողանը։

Պարզվեց, որ Ռումլուի մարտի ժամանակ Դողանը վիրավորվել էր և այժմ գտնվում էր Վահկայի հիվանդանոցում։

— Իսկ ո՞վ է իրեն փոխարինել։

— Թուֆան բեյը։

— Հաճընի վրա բերած ուժերը որտեղի՞ց էին հավաքել։

— Ամբողջ Կիլիկիայի տասնյոթից հիսուն տարեկաններին զենքի տակ առան, Անատոլիայից էլ թուրք, քուրդ, չերքեզ ու լազ բերեցին, որ բանակի թիվը հասնի հիսուն֊վաթսուն հազարի։

Լավ, այսքանն իմացանք, հիմա կարելի էր սննդով զբաղվել, չորս օր է ոչինչ չէինք կերել։

Հասանի գյուղը հարուստ էր, լավ էլ ձմեռվա պաշար ունեին. չորս հարյուր չէ՝ չորս հազար մարդ կկշտացնեին։ Գիտեինք, որ լավ մեղր ունեն։ Տղաները վազեցին փեթակների մոտ ու դիակ բզկտող անկուշտ ագռավների պես թափեցին մեղրի վրա։ Մեղուները պտտվում էին շուրջները, խայթում, բայց ո՞վ էր ուշադրություն դարձնողը։ Մի ուրիշ խումբ կենտրոնացել էր ալյուրի ամբարներում, մի քանիսը դդում էին կրծում, մյուսները այծ էին մորթել ու հում֊հում ուտում էին։

Զարհուրելի տեսարան էր, մարդուն վայել տեսարան չէր, բայց դե կարելի՞ է արդյոք սովից մեռնող արարածներին մարդ համարել։ Չգիտեմ, ուզում եմ մոռանալ այդ օրը։

Ինչևէ, կերանք, կշտացանք, հետո էլ մի քանի օրվա կերակուր լցրեցինք պարկերի մեջ ու երեկոյան ժամը յոթին դուրս եկանք գյուղից։

Ինչ մեղքս թաքցնեմ, որոշեցի տղաների տրամադրությունը ստուգել։ Հիմա, հարցրեցի, երբ Աստված խղճաց մեզ ու փրկեց սովամահ լինելու անարժան վախճանից, պատրա՞ստ եք արդյոք շարունակել պայքարը և կռվել 10 հազարանոց բանակի դեմ։ Այո, պատասխանեցին զինվորներս, պատրաստ ենք։ Հետո մոտ կանչեցի Հասանին ու ասացի.

— Հիմա տես, թե ինչ է մեր ուզածը։ Վերցրու այս նամակն ու տուր Թուֆան բեյին։ Բայց նախ ինքդ կարդա, թող բոլորը լսեն։

Հասանը կարդաց.

Հակառակ պատերազմի օրենքներին, վայրի գազանների պես կոտորեցիք գերված վեց հազար ժողովրդին։ Այժմ շարժվում եմ դեպի Ջիհան, որպեսզի համաձայնական տերությունների միջոցով հաշիվ պահանջեմ ձեզանից։ Թե՛ ես և թե՛ մեր սահմաններից դուրս բնակվող բոլոր հաճընցիները նահատակների արյան վրեժը պիտի լուծենք։

Չմոռանա՛ս այս օրերը, Թուֆան բեյ։

Արամ Կայծակ

ՍՈԿՐԱՏԸ

Հոկտեմբերի 19֊ին հասանք Կարա֊Ղույու կոչված ստորոտը։ Հասանք ու ապշած կանգ առանք, տեսնելով հարյուրավոր դատարկ վրաններ։ Դատարկ ասելով նկատի ունեմ, որ մարդ չկար, բայց կար կաթ ու մածուն, հաց ու պանիր, յուղ ու ալյուր, այծ ու ոչխար։ Երևում է, հապճեպ փախուստի էին դիմել։ Այսպես բախտը երկրորդ անգամ ժպտաց մեզ։ Բաժանվեցինք մի քանի խմբերի, կրակ վառեցինք, բոլորովին չանհանգստանալով, որ ծուխը կգրավի թուրքերի ուշադրությունը։ Մեր նպատակն էլ հենց դա էր։

Թշնամին մոտեցավ ու փակեց այն ճանապարհը, որով մենք, իր կարծիքով, պատրաստվում էինք առաջ գնալ։ Իրականում մենք նորից կարողացանք խաբել այդ հիմարներին։ Բոլոր երևացող տեղերում խարույկները վառած թողեցինք՝ իբրև թե պատրաստվում ենք մինչև լույս այստեղ մնալ, իսկ ինքներս լրիվ այլ ճանապարհով սկսեցինք լեռը մագլցել։

Հոկտեմբերի 20֊ի կեսգիշերին հասանք լեռան գագաթն ու որոշեցինք մի երկու ժամ քնել։ Այս անգամ արդեն մենք հիմարություն արեցինք։ Պարզ էր, որ 48 ժամ չքնելուց հետո երկու ժամով չէինք բավարարվի։ Մի խոսքով, մեր անմտության պատճառով պաշարվեցինք, և այն էլ ինչպես պաշարվեցինք։ Արթնացանք ու տեսանք, որ բոլոր հնարավոր բլուրներից ու բլրակներից մեզ են նայում գնդացիրների՝ կրակ արձակելուն պատրաստ երախները։ Թուրքերը սպասում էին, թե երբ ենք արթնանալու ու շարժվելու ուղիղ գնդացիրների վրա։

Ու նորից ալլահ֊ալլահներ, փամփուշտների կարկուտ, մեկը մյուսի հետևից ընկնող ընկերներ։ Ու նորից Արամի ուժ տվող կտրուկ հրահանգները. տղանե´ր, առա՜ջ, չվախենա՛ք, ընդամենը թուրքեր են, դուք հո լավ գիտեք դրանց, մի փոքր ճիգ՝ ու նապաստակի պես կփախչեն։ Եվ իսկապես, երկու ժամ տևած ահեղ կռվից հետո թուրքերն անհայտացան, իսկ մենք շարժվեցինք առաջ ու քայլեցինք այնքան, մինչև գրավեցինք Պուճախ կոչվող բլրաշղթաներից մեկը, որից այնկողմ սկսվում էր դաշտային Կիլիկիան։

Հոկտեմբերի 21֊ի երեկոյան թուրքերը նորից պաշարեցին մեզ։ Բարեբախտաբար, մեր խմբում կային այս լեռների բոլոր ծակուծուկերն իմացող մարդիկ, այնպես որ կարողացանք դուրս պրծնել պաշարման շղթայից ու շարժվել դեպի Թլանի ջաղացը։ Քայլում էինք ու լսում, թե ինչպես են թուրքերը, կարծելով, որ մենք դեռ այնտեղ ենք, բոլոր կողմերից գնդակոծում Պուճախը։

Հազիվ հասցրեցինք մտածել, որ այս անգամ էլ բախտներս բերեց, երբ թուրքերը կտրեցին մեր ճամփան։ Ո՞վ եք, հարցրին։ Մենք առանց երկար֊բարակ մտածելու տվեցինք Հաճընը պաշարած զորամասերից մեկի անունը։ Չհավատացին, կրակ բացեցին, պատասխանեցինք, նահանջեցին, շարժվեցինք առաջ՝ դեպի Թլան։ Անհավատալի է, բայց հոկտեմբերի 22֊ի լուսաբացին տեղ հասանք և բավականին արագ լռեցրեցինք այստեղ արդեն մեզ սպասող պահակախմբին։ Հույս ունեինք, որ կկարողանանք մի քիչ շունչ քաշել, մանավանդ, որ ջաղացում ալյուրի ու ցորենի պարկեր էինք հայտնաբերել։ Բայց թուրքերը ժամանակ չտվեցին։ Ուզում էին առաջին իսկ հարձակումով կոտորել մեզ։ Վստահ էին, որ ուժասպառ ենք եղել և չենք կարողանա երկար դիմադրել։ Բայց մեր հրամանատարներն իրենց գործը լավ գիտեին։ Անմիջապես բաժանեցին մեզ երկու մեծ խմբի և բացատրեցին, թե որ խումբն ինչ պետք է անի։

Հոկտեմբերի 23֊ի արշալույսին թուրքերն արդեն կենտրոնացրել էիր իրենց բոլոր ուժերը, բայց չգիտես ինչու, միայն ջաղացի աջ թիկունքում։ Երևի կարծում էին, որ մենք փամփուշտ չունենք և պատրաստվում էին շատ արագ մեր հարցը լուծել կամ, ինչպես իրենք էին սիրում ասել, հավի պես մորթել մեզ։

Այդ տխմար ինքնավստահությունը հերթական անգամ կոտրելու նպատակով Արամ Կայծակն ու մնացած հրամանատարները որոշեցին անակնկալի բերել թուրքերին և անսպասելի հարձակում սկսել։ Բոլորը նախազգուշացված էին և սպասում էին ազդանշանին։ Տեսնելով մեր տղաների խիզախությունն ու վճռականությունը, թուրքերը նահանջեցին, բայց շատ չհեռացան։ Արդեն գիտեինք, որ նոր ուժեր են բերելու։

Գիշերը, քանի թշնամին զբաղված էր իր դիակներով, հավաքվեցինք խորհրդակցելու։ Արամն առաջարկեց երկու կամավոր ուղարկել Ադանա։ Այո, որքան էլ դա զարմանալի ու անհեթեթ թվա, նորից փորձում էինք օգնություն ստանալ։

Այս որոշումը արդարացնելու համար փորձեմ նկարագրել իրավիճակը։ Թշնամին չէր հեռանալու, ավելին՝ թարմացնելու էր իր ուժերը և ավելի ու ավելի էր սեղմելու պաշարման շղթան։ Մեր փամփուշտները սահմանափակ էին, անզեն մարդիկ կային, վիրավորներ կային, որոնց չէինք կարող լքել։ Բոլորս հասկանում էինք, որ հաջորդ մարտը վերջինն է լինելու։ Այդ վերջին մարտին պատրաստ էինք, բայց, մյուս կողմից, Ադանան շատ մոտ էր։ Մի խոսքով, որոշեցինք փորձել։ Արամն իր հերթական խորամանկ ծրագիրն առաջարկեց, բայց մինչ ծրագրին անցնելը չմոռանամ ասել, որ Թլանը գրավելիս ջաղացում ալյուր աղալու եկած 11 թուրք գերի առանք։ Արամն իր մոտ կանչեց Քյուչյուք Ալի անունով մեկին ու առաջարկեց մեր տղաներին անցկացնել պաշարման գծով ու հասցնել Ադանա, խոստանալով, որ հաջողության դեպքում տեղում շռայլ վարձատրություն կստանա։ Վերցրու այս նամակը, ասաց, ու տեղ հասնելուն պես հանձնիր մերոնց, որպեսզի ստանաս պարգևդ։ Մի ուրիշ նամակ էլ տվեց, որը թուրքը պետք է հանձներ թշնամու բանակի հրամանատարին։ Ահա այդ նամակը.

Այդ մենք էինք, որ ամիսներ շարունակ ծարավ ու անոթի կռվում էինք ձեր դեմ։ Մենք հարձակվելու, ջարդելու կամ թալանելու նպատակ չունենք։ Առաջարկում ենք պարապ տեղը արյուն չթափել։ Բացե´ք ճանապարհը և թույլ տվեք մեզ ազատ առաջանալ։

Իհարկե գիտեինք, որ պատասխանը բացասական է լինելու։ Պարզապես ուզում էինք ժամանակ շահել և, քանի դեռ թուրքերը զբաղված կլինեն նամակը քննարկելով, մի քիչ շունչ քաշել։ Այդ ընթացքում մերոնք կհասնեին Ադանա և օգնություն կբերեին, եթե, իհարկե, ճանապարհին չբռնվեին ու չսպանվեին։

Մութն ընկնելուն պես Արամը ձայն տվեց, ասելով, թե նամակ ունի իրենց համար։ Երբ Քյուչյուք Ալին մոտեցավ թուրքերի դիրքերին, պահակները խմբվեցին նրա շուրջը։ Համոզված էին, որ մենք պատրաստվում ենք հանձնվել, և ուզում էին իրենց աչքով տեսնել, թե ինչ ենք գրել։ Այդ ընթացքում մեր տղաները կարողացան աննկատ դուրս պրծնել պաշարման օղակից։

Թուֆան բեյը մերժեց։ Գրեց, որ մեր միակ ելքը հանձնվելն է։ Արամը գրելով չընկավ, բանավոր պատասխան տվեց, որ բոլորը լսեն։

Նայիր ինձ, Թուֆան բեյ, Հաճընում շան ու կատվի միս ուտելով ութ ամիս դիմադրեցինք։ Այստեղ յուղ, մածուն, հաց, միս ու ալյուր ունենք, այնպես որ 16 ամիս էլ կդիմանանք։ Երբևէ լսած չկամ, որ զինված հայը հանձնվի։ Վստահ եմ, որ դու էլ չես լսել։ Այնպես որ, ահա քեզ ռազմադաշտը։ Արի կռվենք։ Մենք քեզանից ոչ զինադադար ենք ուզում, ոչ էլ վերջնաժամկետ։ Թող հայոց պատմությունը գրի և հայ սերունդները կարդան, թե ինչ պատասխան տվեց քեզ պաշարված հայերի հրամանատարը։

Սրանով բանակցություններն ավարտվեցին ու կռիվը սկսվեց։ Մեր վիճակը գրեթե անհույս էր։ Փամփուշտերը սպառվում էին, նահանջի տեղ չունեինք, ինքնապաշտպանության համար հարմար դիրք գրավելու հնարավորություն էլ չունեինք։ Մութն այնքան թանձր էր, որ իրար չէինք տեսնում։ Ստիպված սկսեցինք կամաց֊կամաց նահանջել դեպի ջաղացը։ Թուրքերը գրավեցին բլուրը, շարեցին գնդացիրներն ու սարսափելի կրակ բացեցին։ Եթե դուրս գայինք ջաղացից, անմիջապես կհայտնվեինք բանակի գրկում, այնպես որ պատերի տակ դիրք բռնեցինք, կապեցինք վիրավորների վերքերն ու սկսեցինք սպասել հաջորդ օրվա մարտին։

Հոկտեմբերի 26֊ին երկնքում օդանավ երևաց։ Աստվա՜ծ իմ, ինչ կատարվեց։ Վերջապես, մտածեցինք, մեր ձայնը տեղ հասավ, վերջապես օգնություն եկավ։ Օդանավն այնքան մոտ էր, որ կարող էինք տեսնել մեջը նստած մարդկանց։ Շապիկները հանել թափահարում էինք, բղավում, կանչում... Օդանավը մի քանի պտույտ արեց... ու հեռացավ։ Երևի գնաց ասելու, որ «Թլանի շրջակայքում ոչ ոք չկար»։

Այլևս ոչ մի մեկնաբանություն...

Հաճընի պաշարման ամբողջ ընթացքում մի ելք միշտ ունեցել ենք. կռվել ու զոհվել։ Այդ ելքն այս անգամ էլ ունեինք։ Կարող էինք ինքներս հարձակվել, մի քանի հարյուր թուրք ոչնչացնել ու ջախջախվել։ Երկրորդ ելքը ինքնասպանության պես մի բան էր՝ փորձել նահանջել մի ճանապարհով, որը թուրքերը չէին փակել, քանի որ դա ոչ թե ճանապարհ էր, այլ անանցանելի ճահճուտ։ Երբ հրամանատարները քննարկում էին նահանջի այդ հնարավորությունը, թուրք գերիներից մեկը մոտեցավ Արամին ու ասաց, որ ինքը 5 տարի այս կողմերում վանքի գոմեշներին է արածացրել և լավ գիտի, թե ինչպես է կարելի անցնել ճահճուտով։

Թուրքի առաջարկն ընդունվեց։ Սկսեցինք հավաքվել։ Արամը մռայլ էր, ձայն չէր հանում, ոչ մի հրահանգ չէր տալիս։ Բոլորս գիտեինք պատճառը։ Մի քանի ծանր վիրավորներ ունեինք։ Այդ մարդկանց չէինք կարող տանել հետներս։ Չէինք էլ կարող թողնել, լավ գիտեինք, թե կատաղած թուրքի վրեժն ինչ է դառնալու մեր խեղճ հայրենակիցների համար։ Արամը հասկանում էր, որ իր վրա պետք է վերցնի այդ սարսափելի պարտականությունը, սակայն երբ մոտեցավ վիրավորներին, նրանք խնդրեցին, որ իրենց տեղափոխենք թուրքերի դիրքերի մոտ և զենք տանք ձեռքները։ Միևնույն է մեռնելու ենք, ասացին, իսկ այսպես կզբաղեցնենք թշնամուն, կշեղենք նրա ուշադրությունը և դուք մի քիչ ժամանակ կշահեք։

Թուրքի հետևից շարք կազմած՝ քայլեցինք մեր վերջին հույսի խարխուլ ճանապարհով։ Դժվարությամբ հաղթահարելով ճահճուտը, գիշերվա 12֊ին հասանք ցամաքին ու նորից ընկանք գնդակոծության տակ։ Պարզվեց, որ այստեղ երկու պահակախումբ էր տեղակայված։ Հետդարձի ճանապարհ չունեինք, ուրեմն պետք է հարձակվեինք։ Մեզ ուղեկցող թուրքը ճարպիկ մարդ էր։ Եկեք մի քիչ սպասենք, ասաց, այս վայրերում շատ խոզեր կան, եթե թուրքերի աչքին չերևանք, կարող է ենթադրեն, որ սխալվել են, խոզերին մարդկանց տեղ են դրել։ Այդպես էլ եղավ։ Մի քիչ կրակելուց հետո թուրքերը սկսեցին իրար ձայն տալ.

— Գյավուրներ չեն...

— Վերջ տվեք կրակին...

— Խոզեր են...

— Իզուր փամփուշտ մի ծախսեք...

Դանդաղ, աշխատելով ձայն չհանել, շարունակեցինք քայլել և վերջապես դուրս եկանք եղեգնուտից։

Առջևում Ջիհանն էր, իսկ ետևում՝ թուրքերի կողմից անդադար ռմբակոծվող ջաղացը։ Հետո իմացանք, որ թուրքերը մինչև լույս կրակել են դատարկ ջաղացի վրա ու իրար կոտորել։

Քաղաք մտնելուց առաջ մի քիչ հանգիստ առանք Ջիհան գետի ափին։ Մեզ կարգի բերեցինք։ Չէինք շտապում, չէինք անհանգստանում, քանի որ ֆրանսիական գոտում էինք։ Արամը տղաներին շուրջը հավաքեց, վերջին անգամ դիմեց իր զինվորներին։ Չմոռանալու կոչ էր, ապրելու ու սիրելու կոչ էր։ Շատ հուզվեցինք, թեև կարծում էինք, որ արցունք արդեն չի մնացել։ Հետո միասին աղոթեցինք, և Արամը մի փոքր խումբ ուղարկեց քաղաք, որ գնան ու ասեն բոլորին՝ հերոսական Հաճընի զինվորներն այստեղ են, թե ուզում եք՝ գնացեք տեսեք։

Եկան։

Կառքերով եկան, վազքով եկան, ուտելիքով եկան։

Զարմացան (ֆրանսիացիները), արտասվեցին, գրկախառնվեցին (հայերը), հարցուփորձ արեցին (ֆրանսիացիներն ու հայերը)։

Տարան, տեղավորեցին, հագուստով ապահովեցին, կերակրեցին։

Շնորհակալ ենք, ասացինք, ու հիշեցինք մեր սոված օրերը։

Շատ բարի եք, ասացինք, ու հիշեցինք օդանավը։

Չենք մոռանա, ասացինք, ու հիշեցինք խոստումները...

Հետո մամուլը պոռթկաց, հեղեղվեց բոթերով, կոչերով, բողոքներով, անեծքներով.

Գուժկան... գուժկան... սև բոթ...

Դյուցազնական Հաճընն ընկավ...

Ամիսների հերոսական պայքար...

Բարձրաղաղակ ողբանք...

Մեր ցավը... մեր վիշտը... մեր պապերի հողը...

Ո՜վ հեգնանք... սև ճակատագիր... եղերական անկում....

Ո՞վ է պատասխան տալու... անգութ աշխարհ...

Հերոսների քաղաք... ռազմատիպար Հաճըն...

Խիզախ կտրիճներ...

Հիանում ենք... խոնարհվում ենք... ծունկի ենք գալիս

Մեր ազգի ֆիզիկական և բարոյական գոյությունը...

Քաղաքակրթության անկում...

Նախատինք քրիստոնյա աշխարհին...

Փա՜ռք հաղթվածներին...

Փառքի գողգոթան...

Կեցցե՛ Հաճընը...

Ադանայի թուրքական մամուլը նույնպես արձագանքեց։ Ուշագրավ նյութ էր, վերնագիրն արդեն ինչ ասես արժեր՝ «Հաճընի դեպքը»։ Ահա թե ինչպես էր ներկայացվում այդ «դեպքը»։

Օրերս հաճընցու հետ զրուցելու առիթ ունեցանք։ Ելնելով թե՛ այդ մարդու պատմածներից և թե՛ մեր տրամադրության տակ եղած տեղեկություններից, հասկանալի է, որ դեպքը աղետալի բնույթ է ունեցել։ Այսուհանդերձ, ստույգ տեղեկություններն առայժմ պակասում են։ Հասկացանք, օրինակ, որ հաճընցիների մի մասը, մասնավորապես՝ կռվող ուժերը ռմբակոծության ընթացքում թողել են Հաճընը, ժողովրդի մի մասն էլ կարողացել է այստեղ֊այնտեղ ցրվել։ Մեր զրուցակից հաճընցին պատմեց, թե Հաճընից փախչելուց հետո տեսել է, որ քաղաքը կրակի էին տվել։ Ամեն պարագայում Հաճընի աղետը կատարված փաստ է։ Ինչևիցե, ամբողջ ճշմարտությունը դեռ չգիտենք։

Կասկած չկա, որ Հաճընի դեպքն ամբողջ աշխարհում բացասական արձագանք է ունենալու և մեր հայրենիքն ավելի մեծ վտանգների առջև է կանգնելու։ Կցանկանայինք իմանալ, թե ի՞նչ են մտածում այս կապակցությամբ քեմալականներով ու բոլշևիկներով հիացողները։

Մեր մամուլն այնքան էր տարված սեփական ախուվախերով, որ չարձագանքեց այս հոդվածին։ Թեև, մյուս կողմից, ի՞նչ կարող էր անել։ Ի՞նչ էինք կարողացել անել 1895֊ին, 1909֊ին, 1915֊ին։

Հետո եղան սգահանդեսներ՝ Ադանայում, Կահիրեում և այլուր։

Դպրոցներ փակվեցին, սև դրոշակներ կախվեցին, ճառեր արտասանվեցին։ Այս մի բանը լավ ենք անում՝ կազմակերպված, տեղը տեղին։

Հետո եղան նամակներ։ Հարազատները փնտրում ու գտնում էին իրար։ Հորեղբայրս գտավ ինձ։ Գրեց Պոլսից։ Կանչում էր, բայց ես արդեն գիտեի, որ Թուրքիայում չեմ մնա։

Հետո մեր խումբը ցրվեց։ Ոմանք մնացին Կիլիկիայում՝ իրենց ազգականների մոտ, ոմանք էլ շարունակեցին ճանապարհը՝ դեպի Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկա...

Մեծ, ուրախ, երջանիկ ընտանիքիցս մնացինք միայն ես, քույրս՝ Երանուհին և կրտսեր եղբայրս՝ Արտաշեսը։

Քույրս փրկվեց, որովհետև Բեյրութում էր։

Արտաշեսը փրկվեց, որովհետև, երբ Հալեպից վերադարձանք Հաճըն, հայրս նրան ուղարկեց Պոլսի Բերբերյան վարժարան։ 1920֊ին Բարեգործական հիմնադրամի օժանդակությամբ նա մեկնեց Գերմանիա՝ կրթությունը շարունակելու Ցվիկաու քաղաքում, իսկ 1926֊ին տեղափոխվեց Խորհրդային Հայաստան, ընտանիք կազմեց, ապրեց Հայաստանի տարբեր քաղաքներում, այնուհետև հաստատվեց մայրաքաղաք Երևանում։

Հաճընցի Թերզյանների ծառը կայծակնահար եղավ, բայց չչորացավ։

Մի մեծ ճյուղ ձգվեց, գնաց հասավ Հայաստան։

Արտաշես Թերզյանը դուստր ունեցավ և անունը դրեց Դշխուհի։

Հետո որդի ունեցավ և անունը դրեց Հարություն։

Հետո երկրորդ որդին ունեցավ և անունը դրեց Հակոբ։

Արամը երկար չմնաց։ Գնաց Հունաստան։

Արամի կռիվը դեռ չէր ավարտվել։

Իսկ ես հայտնվեցի Արգենտինայում...

Փրկվածները բաժանվեցին, խումբ֊խումբ և առանձին֊առանձին ցրվեցին, սփռվեցին իրենց աշխարհից դուրս, նոր աշխարհներում նոր հայրենիքներ ստեղծելու ջանքեր թափեցին, համեմատեցին, մերժեցին, կարոտեցին, ընդունեցին, սիրեցին, յուրացրեցին, հպարտացան ու նորից համեմատեցին՝ այս անգամ արդեն նոր հայրենիքը մնացած աշխարհի հետ, ու դարձան բարդ գոյականներ, կրկնակի ինքնության կրողներ՝ ազգային ինքնությունը տեղափոխելով բառիմաստի երկրորդ՝ հայերենի և միայն հայերենի քերականական օրենքներով շեշտակիր հատվածը, իսկ հայերենից դուրս բարդ գոյականը բաժանվեց մասերի և վերջինը՝ շեշտակիրը տարրալուծվեց նկարագրական հեղուկում...

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

* * *

Երևան, 20 հոկտեմբերի, 2014թ.

— Սոկրատի երկրորդ գրքի հենց առաջին տողերում դառնություն ես զգում, հեգնանք, ընդ որում չի ասում դուք կամ նրանք, ասում է՝ մենք, թեև փորձում է ցույց տալ, որ համենայն դեպս ինքը գիտակցում է իրավիճակի, կամ հոգեվիճակի, կամ կարգավիճակի արհեստականությունը։ Վստահ չեմ, որ արհեստականություն բառը տեղին է, պարզապես նկատի ունեմ, որ երբ ճանապարհի սկիզբը քո սեփական որոշման հետևանքը չէ, ինչ֊որ բաներ խեղաթյուրվում են, խախտվում են, իսկ հետո արդեն ժամանակ, կամ ցանկություն, կամ ուժ, կամ չգիտեմ էլ ինչ չես ունենում, որ փորձես հասկանալ, թե ինչ է տեղի ունեցել, ինչպես փոխես կամ պետք է փոխել թե՞ ոչ։ Ես ուրիշ երկիրը հայրենիք դարձնելու փորձ չունեմ և կարող եմ միայն ենթադրել, թե ինչպես է մարդն անցնում այդ ճանապարհը, բայց Սոկրատի գրքերը կարդալիս այն տպավորությունն է ստեղծվում, որ նա մեծ դժվարությամբ է հաշտվել նոր հայրենիքի մտքի հետ, թեև կյանքի մեծ մասն այնտեղ է անցկացրել։ Քեզ եմ դիմում, որովհետև դու այդ փորձն ունես։ Դու երկար տարիներ ապրել ես և շարունակում ես ապրել ծննդավայրիցդ դուրս։

Արտաշես. Իմ դեպքը տարբերվում է Սոկրատինից. նախ, ես չեմ կտրվել Հայաստանից, տարվա ընթացքում առնվազն երեք֊չորս անգամ գալիս եմ։ Թուրքիայից փախչելուց հետո Սոկրատը շարունակել է մնալ հայկական միջավայրում, որը հասկանալի պատճառներով սահմանափակ էր։ Ես դրսում հայերի հետ գրեթե չեմ շփվել, իսկ եթե շփվել եմ, ապա որպես ինձ համար հետաքրքիր անհատների։ Ընդհանրապես ես ինձ աշխարհի մարդ եմ համարում։ Ես ինձ շատ երկրներում եմ լավ զգում, այդ թվում և Հայաստանում։ Գիտես, որ շատ հաճախ եմ գալիս Հայաստան։

— Հյուրանո՞ց է։

Արտաշես. Չէ, տուն է։

— Եթե ծնողներդ այստեղ չլինեին, հաճա՞խ կգայիր։

Արտաշես. Չգիտեմ, չէ, երևի։

— Հիմա հազար ու մի ուրիշ հարց առաջացավ։ Եթե ենթադրենք, որ դրսում ապրող հայերի համար անձնական հարմարավետության առումով քո տարբերակն ամենալավն է, արատավոր շրջան ենք ստանում։ Պարտադի՞ր է, որ հայությունը Հայաստանի պահանջ զգա, կարոտի, բոլորը հաճախ գան։ Արյունակցական կապից բացի ի՞նչը կարող է ձգել։ Գուցե ճիշտ է դառնանք աշխարհի ազգ, իսկ Հայաստանը պահենք որպես հորական տուն, երբ ուզենք՝ գանք։

Դավիթ. Մի կարևոր տարբերությունը նշվել է արդեն. նրանք իրենց տներից, հողից, պատմությունից, նախնիների գերեզմաններից, այսինքն՝ իրենց սեփական, պապերից ու ապուպապերից ժառանգած տարածությունից և ժամանակից իրենց կամքով չեն կտրվել, օտարվել, հեռացվել։ Բռնի ուժով է արվել, այսինքն՝ անխնա արմատախիլ են արվել։ Ստիպված են եղել պատմությունն էլ, աշխարհագրությունն էլ զրոյից սկսել այնտեղ, ուր ճակատագրի կամքով հայտնվել են։ Անցյալը շատ արագ դարձել է հիշողություն, պատրանք, իսկ հետո՝ միֆոլոգեմների շարք. Կորուսյալ դրախտի, Արդար դատի, Վերջնական հատուցման և այլնի շարքից։

Երկրորդ կարևոր հանգամանքը նույնպես կապված է ժամանակի և տարածության կատեգորիաների հետ։ Շնորհիվ ինտերնետի, ինքնաթիռների, սկայպի և հաղորդակցման այլ տեխնոլոգիաների դու հեռու ես ֆիզիկապես, սակայն որևէ բանից չես բացակայում թե՛ հոգով, թե՛ զգացմունքով, թե՛ մտքով։ Այսինքն, մարդն իր նախկին պատմությունից կտրվում է միայն իր որոշմամբ, այլ ոչ թե հանգամանքների բերումով։

Եվ, վերջապես, երրորդը։ Իմ կարծիքով, «աշխարհի մարդ», «կոսմոպոլիտ» և նմանատիպ այլ եզրերը այլևս իմաստ չունեն, քանի որ ժամանակակից աշխարհի ցանկացած կետ ոչ միայն հասանելի է, այլ, և սա շատ կարևոր է, այդ հասանելիությունը չի պահանջում լուրջ ֆիզիկական և բարոյական ջանքեր։ Այստեղ, իհարկե, ինքնության հիմնական չափանիշների փոփոխության սկզբունքային խնդիրն է առաջ գալիս, սակայն դա այլ թեմա է։

Վրեժ. Իմ փորձը տարբերվում է Արտաշեսի փորձից։ Ես դրսից եմ եկել ներս, այլ ճանապարհ եմ անցել և այդ ճանապարհի մասին եմ ուզում ասել։ Տեխնիկապես շատ հայերի համար նոր հայրենիք ձեռք բերելը կամ ուրիշի հայրենիքում մինի հայրենիք ստեղծելը դժվար բան չէ, որովհետև մշակված մեխանիզմներ կան։ Մի քանի բաղադրյալ է պետք՝ եկեղեցի, դպրոց, ակումբ (նախընտրելի է առնվազն երկու հատ), ստանդարտ միջոցառումների ու զրույցների շարք, և նոր հայրենիքը պատրաստ է։ Բայց որքան էլ դա արագ իրականացվի, այնուամենայնիվ մի կարևոր բան պակասում է, մի բան, որը երբեք ստեղծել չես կարողանա, և դրա բացակայությունը միշտ քեզ ձգելու է դեպի այն երկիրը, որտեղ քո ինքնությունը մեծամասնության մաս է կազմում։ Համայնք չես ու ինքդ քեզ ինչ֊որ բաներ ապացուցելու կարիք չունես։ Դու ես ու քո երկիրը, և այդ առումով ազատ ես։ Բայց այլ առումներով ավելի խոցելի ես, որովհետև լավն էլ է քոնը, վատն էլ։

Միքայել. Շատ կարևոր է, թե ներսում, կամ դրսում արածդ կամ անելիքդ ինչպես ես պատկերացնում։ Դրանով են պայմանավորված ընկալումներդ, կապերդ ու պատկերացումներդ։ Այսօր Հայսատանում ծնված֊մեծացած մարդկանցից շատերի համար Հայաստանը ժամանակավոր կացարանի կարգավիճակ ունի, որովհետև մարդիկ իրենց գործունեությունը ոչ մի տիրույթում չեն պատկերացնում, և հակառակը՝ դուրսը ծնված մարդիկ իրենց առանց Հայաստան չեն պատկերացնում, որովհետև իրական կապերը մարդու գլխի մեջ են, ոչ թե շուրջը։

Սոնա. Քանի որ փորձից խոսվեց, ուզում եմ իմ վերջին շրջանի փորձով կիսվել։ Հայաստանի մոնոէթնիկ լինելը շատ հետաքրքիր իրավիճակ է ստեղծում։ Դրսում, թեև այդ դուրս ասածը շատ տարբեր է, ամեն մի նոր շփման ժամանակ, սովորաբար՝ համեմատաբար վաղ փուլում, պետք է ներակայանաս որպես հայ, ու կախված նրանից, թե ում ես ներկայանում, հղումները տանում են դեպի ցեղասպանություն, առաջին քրիստոնյա ազգ, Ռուսաստանի մաս, Պարսկաստանի և Թուրքիայի հարևան, լավագույն դեպքում՝ դարավոր պատմություն։ Ու բոլոր այդ հղումների հետ դու այս կամ այն չափով խնդիր ունես։ Նախ, որովհետև դրանք հիմնականում վաղ անցյալի հետ են կապված ու ներկայիս Հայաստանը չեն նկարագրում։ Երկրորդ, որովհետև ներկայիս Հայաստանը նկարագրելու տեքստ չունես, երրորդ՝ գոնե ինձ համար, որպես ցեղասպանված ազգի ներկայացուցիչ ընկալվելը չափից դուրս ցավոտ ու պասիվ դիրք է։ Ու սկսում ես խոսել ու պատմել, թե մենք ինչ լավն ենք... ու, եթե լավ ես պատմում ու խոսում, խթանում ես Հայաստանում տուրիզմի զարգացումը... Բայց եթե այդ շփումը շարունակություն է ունենում, ապա դու ինքդ ես դառնում Հայաստանի «այցեքարտը», իսկ դա շատ պատասխանատու, հաճախ հոգնեցնող և բարկացնող, բայց գոնե ինձ համար՝ շատ հետաքրքիր փորձառություն է։ Հետաքրքիր է, որ մենք դուրսը շատ արագ ենք հարմարվում, շատ արագ ենք կողմնորոշվում, բայց մինչև որոշակի կետ։ Մի տեղ է գալիս հասնում, որ քարի նման ենք դառնում։ Բնականաբար, այս նկարագրածս տարբեր մարդկանց համար տարբեր ծավալ և բովանդակություն է ունենում, մարդիկ էլ կան, որ ուրանալու և հեգնանքի միջոցով են անցնում այդ սթրեսի միջով։

Իսկ հետո գալիս ես Հայաստան ու հանկարծ զգում ես մի աննկարագրելի թեթևություն, երբ ոչ մեկին ոչինչ բացատրել պետք չէ։ Ու հետդ բերում ես դրսում քո ինքնությանն ավելացածը, ու հանկարծ ամռանը տեսնում ես, որ թեև էթնիկ առումով հիմնականում միևնույն է միատարր, բայց բազմազգ մայրաքաղաքի է նմանվում Երևանը, և քանի որ առաջնային շատ բաներ բացատրելու կարիք չի լինում, խոսակցությունները միանգամից խորքից են, շատ խիտ, միայն լուրջ բաների մասին։ Այսօրվա Հայաստանը շատ հետաքրքիր է, միաժամանակ շատ ծեր ու իմաստուն, երիտասարդ ու անփորձ։ Մենք էլ անհամբեր ենք, որովհետև, քանի որ ծեր ենք ու իմաստուն, գիտենք, թե ինչն ենք սխալ անում, բայց քանի որ երիտասարդ ենք ու անփորձ, դեռ չենք կարողանում փոխել։ Վախենում ենք, որ եթե էսպես շարունակվեց, պատմությունը կկրկնվի... ու չգիտենք, թե ոնց բացատրել աշխարհին, որ մենք ամեն ինչ էլ գիտենք։

Հետո նորից վերադառնում ես «քո դուրսը», բայց ավելի վստահ ես դառնում, համ քո հայկականության մեջ, համ էլ քո դրսում ադապտացվելու խիզախության մեջ։ Այնպես որ, այո, ցանց ենք ու պետություն էլ ունենք։

— Ասում եք, այսօրվա պետությունը տեքստ չունի, իսկ ցա՞նցը։

Դավիթ. Չէ, չունի։ Կան տարերային, բնական գործընթացներ, բայց տեքստի շուրջ կազմակերպվող գործընթաց չկա։

— Համահայկական խաղեր, մրցույթներ...

Դավիթ. Դրանք միջոցառումներ են, տեքստ չեն...

— Հիմա արդեն ես եմ սկսում վախենալ, որ այս խոսակցությունը շատ կծավալվի, որովհետև, թերևս, այսօրվա համար ամենակարևոր թեմաներից մեկն է։ Սոկրատին չմոռանանք։

Դավիթ. Չենք մոռանա, վերջիվերջո, Սոկրատի շնորհիվ ենք հավաքվել, և այն, ինչի մասին խոսում ենք, նաև հաճընցիների հիշատակը հարգելու ձև է։ Բայց ճիշտ ես, վերադառնանք գրքին։

— Վերադառնանք։ Երբ ասում են այսինչ ընտանիքի, կամ համայնքի, կամ ազգի պատմություն, հիմնականում հասկանում են կարևոր իրողությունների, ձեռքբերումների, կորուստների, պատճառահետևանքային կապով պայմանավորված այլևայլ՝ կամային կամ պարտադրված անհատական կամ խմբային գործողությունների ուղղահայաց ցանկի պես մի բան։ Առօրյան, կենցաղը, պարզ մարդկային հարաբերությունները, աննշան թվացող երևույթները, այդ երևույթների վերաբերյալ ձևավորվող մոտեցումները, սովորական մարդկանց մտահոգությունները, մի խոսքով՝ մարդու և խմբի կյանքը լցնող հորիզոնականը, այդ ցանկից դուրս է մնում։ Սոկրատի երկրորդ գիրքը հենց այդ մասին է. տարիների ընթացքում գրի առնված դրվագներ, մտորումներ։ Գրքի նախաբանում Սոկրատը բացատրում է, թե ինչու է գրել և նույնիսկ հրատարակել այդ գիրքը։ Գծանկարներ են, ճիշտն ասած, գեղարվեստական առումով թույլ են, թեև շատ անկեղծ...

Արտաշես. Դե ուզո՞ւմ ես, այդ գիրքը չմտցնենք։

— Չէ, լավ կլինի մտցնենք, ընտանեկան պատմությունը չպետք է կտրվի։ Այսպիսի պատմություններն են գտնում իրար, մտնում մեկը մյուսի մեջ ու դառնում մեծ պատմություն։ Պատկերացրու մի տուփ, որը բացում ես ու մեջից դուրս են գալիս պատմություններ, որոնք չեն վերջանում. յուրաքանչյուրի վերջը մյուսի սկիզբն է, ընդ որում ամեն նախորդի վերջին և ամեն հաջորդի առաջին բառերը բացում են պատմության իմաստը։

Արտաշես. Երբ այսպես նկարագրում ես, դուրս գալիս է...

— Հասկանում եմ, ուզում ես հարցնել, վստա՞հ ես, որ կստացվի։

Արտաշես. Երևի...

— Վստահ չեմ, որովհետև պատմությունների բովանդակությունը փոխել չեմ կարող։ Այս երկրորդ գրքի պարագայում միակ ազատությունը, որ կարող եմ թույլ տալ ինձ՝ գրքի վերակառուցումն է, որոշ կրճատումներ, զգալի ոճական շտկումներ, մի խոսքով՝ պատմություններն այդ տուփի մեջ տեղավորելը։ Պատմությունները պարզունակ են, կերպարները՝ պարզ, խոսքը՝ միամիտ կամ վերամբարձ, բայց դա է եղել այդ մարդկանց կյանքը։ Փորձում էին նորից կայանալ, փիլիսոփայելու ժամանակ և ուժ չունեին, աղոտ ապագան ու անվստահությունը ճնշում էին, անցյալը խեղդում էր, մնում էր ներկան, և այդ ներկայի անխուսափելի ու միանգամայն կանխատեսելի փորձությունները սպառում էին ստեղծագործական միտքը։ Ինձ թվում է, որ այդ կյանքը, այդ ապրումները գրական կամ գրաքննադատական խնդիր դարձնելը տվյալ պարագայում մեծամտություն է։ Թող ներկայանան Սոկրատի աչքերով։ Գուցե սխալվում եմ, չգիտեմ։ Մի խոսքով, փորձելու եմ չհրաժարվել այս երկրորդ գրքից։

Արտաշես. Ի՞նչ ասեմ, փորձի՛ր...

ՍՈԿՐԱՏԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՆԱԽԱԲԱՆԸ

Բուենոս Այրեսի մոտ 40 հազարանոց հայությունը ներկայացավ ինձ անժպիտ դեմքերով, անցյալի հուշերով, անհանգրվան երազներով, հայ մնալու երդումներով։

Անշտապ, խորհրդավոր, Կիլիկիայի լեռների ինքնամփոփ էությունը ժառանգած, բայց արդեն արգենտինահայ դառնալու ճանապարհը բռնած հայրենակիցներս նայում էին այս նոր աշխարհին դիտողի, ուսումնասիրողի, մի քիչ էլ օտարի աքչերով ու տեսնում էին անծայրածիր երկնաքեր շենքեր, շքեղ ցուցափեղկեր, միմյանց հրմշտող, անվերջ ինչ֊որ տեղ շտապող, իսկ երեկոյան ժամերին լույս փնտրող չղջիկների պես կենտրոնական փողոցներով հոսող մարդկանց ամբոխ, բազմալեզու զրույցներ, հմայիչ տեսարաններ, այլևայլ ապրումներ...

Մենք էլ եկանք մեր ապրումներով։ Զգուշավոր, անվստահ, բնակվեցինք արվարձաններում՝ տեսանելի ու անտեսանելի վտանգներից հեռու։ Համարձակներն ու ունևորները, արագ հաստատվել ու նոր կյանքին հարմարվել ցանկացողները գերադասեցին կյանքի անցուդարձն իր երակներով տանող֊բերող կենտրոնը։ Ժողովվեցինք ու գծեցինք մեր նոր սահմանները՝ եկեղեցիներով ու դպրոցներով, ակումբներով ու կուսակցություններով, խանութներով ու հյուրանոցներով, թերթերով ու ամսագրերով։ Փոքրիկ Հայաստան ստեղծեցինք ու արգենտինահայերից վերածվեցինք արգենտինահայության, որ հայերով ժողովներ գումարենք, հարցեր քննարկենք, որոշումներ կայացնենք, պառակտվենք, միանանք, կռվենք, հաշտվենք, մի խոսքով՝ վերականգնենք կամ գուցե վերստեղծենք ծանոթ, հարազատ աշխարհը։

Մրցակցության նոր դաշտ ստացանք ի դեմս արաբների, հրեաների, տեղացիների և այլ ազգերի։

Եկանք, կամաց֊կամաց հաստատվեցինք ու ապրեցինք այնքան, որ հասանք եզրակացություններ անելու շեմին։ Համենայն դեպս, ես հասա։

Մինչև հաջորդ դուռը բացելը վերջին անգամ հետ նայեցի ու տեսա, որ քիչ գործ չենք արել մի քանի տասնյակ տարիների ընթացքում։ Կարողացել ենք ստեղծել գաղթաշխարհի ամենամեծ հայոց թատերասրահը և եկեղեցին, խուսափել լուրջ միջկուսակցական գզվռտոցից, միավորել մարդկանց բազմաթիվ հայրենակցական և այլ կարգի միություններում, ձեռք բերել ազգային իշխանություններին և Առաքելական եկեղեցուն պատկանող հողեր, մեծ թվով միլիոնատերներ աճեցնել և ավելի մեծ թվով ունևորներ...

Փաստացի արդյունքներից բացի կան հետևություններ՝ շատ անձնական, բայց կարծում եմ՝ կարևոր։

Այդ հետևությունների մասին եմ ուզում խոսել։

Գրական երկասիրություն ներկայացնելու հավակնություն չունեմ։ Ավելին, պետք է խոստովանեմ, որ գրել եմ շտապ֊շտապ, ոտքի վրա՝ օրվա տպավորության տակ։ Բայց այժմ, երբ կարդում եմ տարիներ առաջ պատկերված փոքրիկ դրվագները, տեսնում եմ, որ դրանք չեն կորցրել իրենց այժմեականությունը։

Արվեստ մի փնտրեք՝ չեք գտնի։ Մտահոգությունս, ապրումներս, մտորումներս հանգիստ չէին տալիս ինձ, և որոշեցի թղթին հանձնել դրանք, հուսալով, որ, թերևս, այդպես կկարողանամ թեթևացնել սիրտս ճնշող բեռը։

Տեղ֊տեղ երգիծական ոճով գրելու փորձ եմ արել՝ այն դեպքերում, երբ հումորը միակ ելքն է թվացել ինձ։ Մեծահոգի եղեք, եթե թերացել եմ։

Գաղթաշխարհում գիրք հրատարակելը, թերթ հրատարակելը հաճախ ավելորդ պերճանք է համարվում, սակայն ես համառորեն շարունակում եմ պնդել, որ գիրքը գոյության պայքարի հզոր զենք է և որ այդ զենքից միայն տգետներն են հրաժարվում։

ԳԻՇԵՐ ՄԸ ԲՈՒԵՆՈՍ ԱՅՐԵՍԻ ՍՐՃԱՐԱՆՈՒՄ

Մի օր չորս ընկերներով աննպատակ չափչփում էինք Բուենոս Այրեսի փողոցները։ Գնալու հատուկ տեղ չունեինք, ուղղակի դուրս էինք եկել զբոսնելու։ Քայլելով եկանք հասանք հայաշատ թաղերից մեկը։ Որոշեցինք մի տեղ նստել, սուրճ խմել։ Այդ թաղում մի սրճարան կար, որտեղ հիմնականում հայեր էին հավաքվում։

— Մտնե՞նք,— հարցրեց ընկերս,— թե՞ ժողովի հավես չունեք։

— Մտնենք,— ժպտացի,— մի քիչ ժողովվենք։

Դրսից տեսանք, որ ազատ տեղեր կան, մտանք։ Հայերը խումբ֊խումբ նստած էին սեղանների շուրջ։ Խմբերից մեկն աշխարհի քաղաքական անցուդարձն էր քննարկում, մյուսը՝ աշխարհի հայության անցուդարձը, երրորդը վայելում էր դուշեշներն ու դուբեշները, չորրորդը սրճարանի կողքով անցնող կանանց էր քննարկում։

Ազատ սեղան գտանք, նստեցինք, պատվերը տվեցինք ու սկսեցինք դեսուդեն նայել։ Հանկարծ տղաներից մեկը զայրացած բացականչեց.

— Մի սրան տեսեք, ամոթը կորցրել է։

— Ո՞վ,— հարցրեց մեր միջի ամենակատակասերը,— որտե՞ղ է կորցրել։

— Չէ, լուրջ բան եմ ասում, այն նարդի խաղացողը։ Տեսա՞ք։

— Ըհը,— ասացի,— հիմա բամբասանքը կծորա։

— Ի՞նչ բամբասանք... հորը երեկ թաղեցինք։ Թաղման փող չուներ, մենք հավաքեցինք, տվեցինք։ Իսկ այսօր փողով նարդի է խաղում։

— Լավ, մի բորբոքվիր,— ասացի,— գուցե իսկապես փող չունի, փորձում է նարդի խաղալով շահել։ Սովորական բան է։

— Դե, դու փիլիսոփա մարդ ես, ամեն ինչը սովորական ես համարում։

— Բայց փողով նարդի խաղալու մեջ ի՞նչ անսովոր բան կա։ Այ իմ պատմությունն իրոք որ արտառոց է։ Եթե շատ խնդրես՝ կպատմեմ։

— Պատմիր, միևնույն է բանուգործ չունենք անելու։

— Մի քանի ամիս առաջ գնացել էի մի ծեր կնոջ թաղմանը։ Խմբից խումբ անցնելով իմացա հանգուցյալի կյանքի պատմությունը։ Խեղճ կինը չարքաշ տարիներ էր ապրել։ Քսան տարի աշխատել էր քաղաքի գործարաններից մեկում, որպեսզի կարողանա ամուսնացած որդու ընտանիքը տեղափոխել այստեղ։ Որդու երեխաներից բացի ուներ նաև այլ չափահաս թոռներ, որոնց հաճախ չէր տեսնում, որովհետև Բուենոս Այրեսից բավականին հեռու գտնվող վայրում էին ապրում։ Երբ խեղճ կինը ծերացել էր ու ստիպված էր եղել թողնել աշխատանքը, հարսը, ցանկանալով ազատվել նրան խնամելու պարտականությունից, սկսել էր այստեղ֊այնտեղ բողոքել սկեսրոջից, ասել, որ կյանքն անտանելի է դարձել, երեխաները հանգիստը կորցրել են, տուն գալ չեն ուզում, որովհետև այնտեղ խելքը թռցրած պառավ է ապրում։ Մի խոսքով, երևի արդեն հասկացաք. մի քիչ սպասել է, որ լուրը հարևանից հարևան անցնի, ուռճանա, ու պառավին տեղափոխել էր հիվանդանոց։

— Բա ամուսի՞նն ուր էր նայում։

— Ամուսինն ամբողջ օրը տանը չէր, այնպես որ կնոջ բերանին էր նայում։ Թողեք շարունակեմ։

Մեծ թոռները իմանում են, որ տատը հիվանդանոցում է, և որոշում են գալ իրենց մոտ տանել, բայց մինչև հասնում են, կինն արդեն մահացած է լինում։

— Հետո՞... սովորական բան է,— ասաց իմ արձագանքը չմոռացած ընկերս։

— Համբերիր, հասա ամենահետաքրքիր մասին։ Թաղմանը եկած մարդիկ հերթով մոտենում, ցավակցում էին ընտանիքին։ Սրահում, բնականաբար, լռություն էր տիրում։ Եվ հանկարծ այդ լռության մեջ լսեցինք «դու ես մեղավոր» ճիչը, ու սարսափելի տուրուդմփոց սկսվեց, այնպես որ դագաղն ընկավ, քահանան զայրացած թողեց գնաց, կռվողների թիվը գնալով ավելացավ, ներկաները չկարողացան բաժանել ծեծկռտվող ազգականներին ու ստիպված եղան ոստիկաններ կանչել։ Քիչ անց ոստիկանները եկան, երեք հոգու ձերբակալեցին, իրավիճակը հանդարտվեց, դագաղը մի կերպ հավաքեցին, դրեցին կառքի մեջ ու տարան.

— Ջանըմ, թուրքեր կլինեին,— ասաց հարևան սեղանից մեր խոսակցությունը լսող մեկը։

— Չէ, թուրքը ծնողասեր է, երևի օտարներ էին։ Դրանց մոտ մեծերից ազատվելը սովորական բան է,— ասաց մյուսը։

Ընկերս այնպես նայեց նրանց, որ ամեն ինչ պարզ դարձավ...

Սրճարանը ալեկոծվեց, սեղաններն իրար մոտ քաշվեցին.

— Մեղա քեզ տեր Աստված...

— Ի՜նչ օրն ընկանք...

— Ո՞վ կարող էր հայից նման բան սպասել...

— Է՜հ, շատ ենք փոխվել...

— Խայտառակ եղանք...

— Ի՞նչ կմտածեին ոստիկանները մեր ազգի մասին...

— Այս կյանքը մերը չի...

— Դե լավ, մի՛ բորբոքվեք։ Ճիշտ է ժողովուրդը ասում, բավական է մի խենթ ջուրը քար նետի, հարյուր խելոքներով հավաքվեն՝ չեն կարողանա հանել։

— Մեկը չի, երկուսը չի...

— Դրանք շուռ տված հայ են...

— Շուռ տվածը ո՞րն է, դրանք հայ չեն...

ԴՐԱՆՔ ՀԱՅ ՉԵՆ

— Սկսվեց...

Բոլորս շրջվեցինք ձայնի ուղղությամբ։ Դպրոցի տարեց ուսուցիչներից մեկն էր։ Ընտանիք չուներ, մենակ էր ապրում ու երեկոները հաճախ էր այստեղ անցկացնում։ Շատ քաղաքավարի, ուսյալ, միշտ կոկիկ հագնված, փողկապի փոխարեն papillon կրող, անբաժան ձեռնափայտը ձեռքին, մաքուր հայերենով խոսող, երբեք ձայնը չբարձրացնող մարդ էր։ Աշակերտները շատ էին սիրում նրան։

— Ի՞նչը սկսվեց։

— Բարի եղեք բացատրել, երիտասարդ, թե ի՞նչ ի նկատի ունենք, երբ, ցանկանալով մեկին վիրավորել, զայրացած բղավում ենք. «Լսի՛ր, դու հայ չե՞ս»։ Դա դեռ ոչինչ, հաճախ պարզապես հաստատում ենք. «Չէ, դու հայ չես»։ Ի՞նչ ենք ուզում դրանով ասել։

Հարց տալու ոճը մի պահ շփոթեցրեց «երիտասարդին»՝ հիսունին մոտ պարենավաճառ Սարգսին։ Երևի այդ պատճառով պատասխանը կոպիտ հնչեց.

— Ուզում ենք ասել, որ մարդ չի։

— Ընդունում եմ ձեր պատասխանը,— շարունակեց Ուսուցիչը (անունը չեմ կարողանում մտաբերել),— հավանաբար, այդպիսով ուզում ենք շեշտել, որ տվյալ անձնավորությունը զուրկ է մարդու, այսինքն՝ հայի համար բնորոշ դրական հատկանիշներից, այն է՝ բարոյականություն, խիղճ, մտավոր կարողություններ և այլն, և այլն։ Բացառո՞ւմ ենք արդյոք նման մոտեցմամբ անբարոյական, անխիղճ, անմիտ հայերի առկայությունը։ Շատ խորամանկ ձևով ենք բացառում։

— Այդ ինչպե՞ս։

— Ի՞նչ է նշանակում այդ դու հայ չես֊ը։ Այն, որ մենք անմիջապես շտապում ենք օտարվել նման մարդուց։

— Խոսքդ շաքարով կտրեմ, պարոն,— միջամտեց Սարգիսը և նույնիսկ ոտքի կանգնեց։ Հավանաբար, այս անգամ օտարվել բառն արձագանք չգտավ նրա բառապաշարում։

— Թույլ տվեք ավարտեմ, երիտասարդ, կարծում եմ անգամ շաքարով խոսքը կտրել պետք չէ։ Ես Ուսուցիչ եմ, սիրում եմ օրինակներ բերել։

ՈՒՍՈՒՑՉԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Այսպես, ուրեմն։ Մի ծանոթ ունեմ, անունը չեմ ուզում տալ, հավանաբար, բոլորդ ճանաչում եք նրան. չեմ սիրում այդ մարդուն։ Ոչ, սիրելը սխալ բառ է, սիրելը պարտադիր չէ։ Չեմ հարգում, չեմ գնահատում, պետք է խոստովանեմ, որ անգամ արհամարհում եմ։ Շատերը չեն կիսում կարծիքս։ Կարգին մարդ է, ասում են, լավ, ճարպիկ առևտրական է, տես թե մի քանի տարում ինչ հարստություն է կուտակել։

Հարստությունը ամեն ամոթ ծածկում է, ասում են պանդոկներում, ակումբներում, խանութներում տաք֊տաք վեճի բռնվող մեր ինքնուս փիլիսոփաները։ Գուցեև ճիշտ են։ Համենայն դեպս, այս մարդն ու նրա պես շատերը հարստությամբ քողարկել են իրենց անգրագիտությունն ու ագահությունը։ Անծանոթ մեկը տեսնի, կասի մուրացկան է, փնթի, կեղտոտ, աչքերն անվերջ այսկողմ֊այնկողմ են վազում՝ հաճախորդ են փնտրում, օտարամոլ և օտարավախ, հարստությունը դիզող և չծախսող, չվայելող, վերցնող ու չտվող, իր ազգից դժգոհ, հեռացող և ուրացող։ Հիշում է, որ հայ է, միայն երբ փորձում է իր խանութի ապրանքը, ներողություն արտահայտությանս համար, սաղացնել հայրենակիցների վրա։ Այս մարդուն դու֊հայ֊չես֊ով չես վիրավորի։ Ճիշտ հակառակը՝ կուրախացնես։ Ձևացնում է, որ հայերենը մոռացել է, բայց ոչ մի կերպ չի կարողանում ձևացնել, որ իսպաներենը սովորել է։ Այդպես էլ ապրում է՝ օդում կախված, իր խանութի անկյունը մտած մկան պես աշխարհին նայելով։ Միակ ուրախությունը օրեցօր ավելացող հարստությունն է։ Ինձ համար նա հայի ամենաանընդունելի տեսակն է, բայց դու֊հայ֊չես ասելով, ես չեմ վերացնի այդ տեսակը։ Ամենածիծաղելին այն է, որ նա էլ իմ տեսակն է արհամարհում։ Նրա կարծիքով, անհաջողակը, կյանքից ոչինչ չհասկացողը, կյանքը չվայելողը ես եմ։ Ուրեմն նրա համար էլ իմ տեսակն է անընդունելի, սակայն նա նույնպես չի կարող ինձ վերացնել։ Այսպես միմյանց մերժելով, մենք ո՞ւր ենք հասնում։

— Ո՞ւր,— հարցրեց Սարգիսը։ Նա այդպես էլ չէր նստել։ Հավանաբար, հույս ուներ, որ կանգնած մնալով ավելի լավ կհասկանա Ուսուցչի ասածը և կսփոփի իր վիրավորված ինքնասիրությունը։

— Անհեթեթության ենք հասնում, երիտասարդ,— Սարգսի դեմքը նորից խոժոռվեց,— միմյանց մերժելով՝ ինքներս մեզ վերացնում ենք։

Այս անգամ արդեն Սարգիսը պոռթկաց։

— Գիտեք թե ինչ կասեմ ձեզ, պարոն, դուք իհարկե կրթված, աշխարհ տեսած մարդ եք, ինձ էլ երևի վերևից եք նայում։ Ես գրքեր֊մրքեր չեմ կարդում, օրուգիշեր աշխատում եմ, որ ընտանիք պահեմ, բայց մի բան հաստատ գիտեմ. ուզում եմ, որ բոլոր սրիկաները, տականքները, գողերը, մարդասպանները, ավազակները իրենք հայտարարեն, որ հայ չեն ու պրծավ֊գնաց, հարցը կլուծվի...

— Ցավում եմ, երիտասարդ, բայց չի լուծվի,— ժպտաց Ուսուցիչը։ Ժպիտը տխուր էր, ձայնը՝ հաստատակամ։

— Այս նյութը իր հակառակ կողմն էլ ունի,— միջամտեց ընկերս։ Իրավունք ունի՞ արդյոք հայրենիքից, լեզվից, կրոնից հեռացած մարդն ասել «ես հայ եմ»։

ԵՍ ՀԱՅ ԵՄ

Սրճարանում նորից աղմուկ բարձրացավ։

— Ի՞նչ կա որ, ասում է՝ թող ասի...

— Ասի֊չասի, օգո՞ւտն ինչ...

— Վստահ եմ, անկեղծ չի լինի...

— Ինչո՞ւ չի լինի, ստիպողն ո՞վ է...

— Լավ կյանքից չի ասի...

— Համաձայն եմ...

— Համաձայն չեմ...

— Դե մի օրինակ բեր...

— Ես կբերեմ,— ասաց սրճարանի տերը՝ Ասատուրը։ Վաղուց արդեն միացել էր մեզ, մոռանալով, որ ուրիշ հաճախորդներ էլ ունի, թեև պետք է ասեմ, որ սրճարանում նստած օտարները չէին բողոքում, ասես հասկանում էին, որ անծանոթ լեզվով խոսող այս տարօրինակ մարդիկ ինչ֊որ կարևոր հարց են քննարկում։

— Ես կբերեմ,— կրկնեց Ասատուրը,— մի պատմություն գիտեմ, որը, կարծում եմ, հենց այս նյութին է վերաբերում։

— Պատմի՛ր, հետաքրքիր է,— լսվեց բոլոր կողմերից։

ԱՍԱՏՈՒՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— 1930֊ին աշխատանք գտնելու հույսով գնացել էի Սանտյագո դել Էսթերո։ Իսպաներեն չէի խոսում, իսկ այնտեղ հայեր չկային։ Բախտս բերեց, որ արաբներ կային, այնպես որ արաբերենս օգնեց ինձ։ Շատ արագ ընկերացա արաբ տղաների հետ։ Մի օր առաջարկեցին որսի գնալ, ես էլ ընդունեցի հրավերը։ Չորս երիտասարդներով լցվեցինք հին ու խարխուլ մեքենան և ճամփա ընկանք։ Ճանապարհին ընկերներս աջուձախ կրակելով զվարճանում էին։ Վերջապես տեղ հասանք և որոշեցինք մի քիչ հանգստանալ։ Հազիվ էինք հասցրել տեղավորվել փարթամ նոճու ստվերում, երբ անտառից գոռգռալով մի ոստիկան դուրս թռավ, մոտեցավ մեր խմբին ու ինչ֊որ բան ասաց ընկերներիս։ Երևում էր, որ զայրանում է։

Տղաները փորձեցին առարկել, հետո վեր կացան ու գնացին ոստիկանի հետևից։ Ես չէի հասկանում, թե ինչ է կատարվում, ի՞նչն էր այդպես ջղայնացրել ոստիկանին և ուր է տանում մեզ այդ մարդը։ Վերջապես ընկերներս բացատրեցին, որ մեզ ձերբակալել են, որովհետև կրակելիս պատահաբար խոզ էինք սպանել, և ոստիկանը պահանջում էր, որ մենք 50 պեսո վճարենք, այն դեպքում, երբ խոզի գինը մեկ պեսո էր։ Պարզ է, որ տղաները հրաժարվում էին, և ոստիկանն ասաց, որ մեզ պետք է տանի մոտակա գյուղի ոստիկանատուն։

Ի՞նչ արած, ստիպված գնացինք։ Ոստիկանատուն կոչվածն իրականում նպարավաճառի խանութ էր, որի հետևի մասում մի փոքր սենյակ կար՝ մի սեղանով ու երկու աթոռով։ Շարվեցինք, սկսեցինք սպասել ոստիկանապետին։ Վերջապես մեծ աղմուկով ներս մտավ կարճահասակ, կրակոտ աչքերով ու խիստ դեմքով մի մարդ ու անմիջապես անցավ ընկերներիս հարցաքննելուն։ Իսկ ես այդ ամբողջ ընթացքում մտածում էի, թե ինչպես եմ դուրս գալու այս անախորժ վիճակից։ Բանն այն է, որ ինքնությունս հաստատող թուղթ չունեի ու վախենում էի, որ խնդիրը լրջանա։ Վերջապես հերթը հասավ ինձ։ Անունս ու ազգանունս լսելով ոստիկանապետը վեր թռավ, գունատվեց, հետո մեղմացավ, մոտեցավ ինձ, ձեռքերը դրեց ուսերիս ու հարցրեց.

— Հա՞յ ես։

Շփոթվեցի, լեզուս կապ ընկավ, հազիվ կարողացա գլխով անել։ Ոստիկանապետի աչքերը լցվեցին։ Ընկերներս ապշած մեզ էին նայում...

Իսպանական անուն֊ազգանուն կրող ոստիկանապետը՝ դոն Խուանը, ներս տարավ ինձ, ներկայացրեց իր տիկնոջն ու զավակներին, հետո մոտեցավ պահարանին ու մի հին, մաշված գիրք հանեց։

— Սա է մնացել ինձ,— ասաց,— Հին Ավետարան է, հայերեն տառերով...

Հետո պատմեց իր պատմությունը։

Տարիներ առաջ, ամենայն հավանականությամբ 1896֊ին, Հալեպում, երեսուն որբերի են հավաքում՝ Եվրոպա ուղարկելու համար։ Հոմսեցի մի մեծահարուստ արաբ տղաներից մեկին իր մոտ է վերցնում, մեծացնում, դաստիարակում, ուսում է տալիս։ Տղան սովորում է անգլերեն, ֆրանսերեն և արաբերեն։ Երբ Սանտյագո դել Էստերո նահանգի արաբները դպրոց են բացում, երիտասարդին հրավիրում են աշխատելու այդ դպրոցում։ Այստեղ արդեն Հովհաննեսը դառնում է դոն Խուան։ Իսկ երբ դպրոցը փակվում է, նրան նշանակում են գյուղի ոստիկանապետ և դատավոր...

— Ոչ մի վայրկյան չեմ մոռացել իմ ով լինելը, հոգուս խորքում միևնույն է Հովհաննես եմ մնացել, բայց ի՞նչ կարող եմ անել. կինս իսպանուհի է, երեխաներս հայերեն չեն խոսում, այստեղ ինձանից բացի հայ չկա։ Բայց ես կամ, թեև իմ գոյության մասին հայերը չգիտեն։ Քո այստեղ հայտնվելը իսկական տոն է ինձ համար։ Դեռ երկար եմ ապրելու այս հանդիպման հիշողությամբ, դեռ...

Հանկարծ ինքն իրեն ընդհատեց, վեր թռավ, վազեց գրկեց ինձ։

— Մի՛ գնա,— ասաց,— խնդրում եմ, մի՛ գնա, մնա՛ տես թե երկուսով ինչեր կանենք...

Չմնացի, որոշ ժամանակ անց վերադարձա Բուենոս Այրես, բայց Հովհաննեսի հետ ժամանակ առ ժամանակ հանդիպում եմ, միշտ հետաքրքրվում է հայերով, հարցնում է, թե ինչով կարող է օգտակար լինել։

Հիմա այդ մարդը հա՞յ է, թե չէ։

Որոշ ժամանակ ոչ մի արձագանք չեղավ։ Բոլորը, ընկած իրենց սեփական փորձի հետևից, օրինակներ էին փնտրում, որ պատասխանը համոզիչ լինի։ Հետո աստիճանաբար աշխուժացան, իսկ քիչ հետո աշխուժությունը վերածվեց աղմուկի.

— Չէ, եղբայր, ի՞նչ հայ։

— Անունը արդեն հայի չէ, ազգանունը հայի՞ է։

— Ոչ։

— Երեխաները հայերեն խոսո՞ւմ են։

— Նույնիսկ ինքը կարգին չի խոսում։

— Շրջապատը գիտե՞, որ հայ է։

— Չեմ հարցրել։

— Կինն էլ արտասահմանցի է։

— Էլ ի՞նչ հայ։

— Բայց մարդն ասում է՝ հայ եմ։

— Դրանք գեղեցիկ բառեր են։

— Մարդը հուզվեց, աչքերը լցրեց, գրկեց, իսկ դու ասում ես՝ գեղեցիկ բառեր։

— Չեմ հասկանում, ուզածդ ի՞նչ է։

— Ես ուզելու ոչինչ չունեմ, ինձ համար նա հայ է, ինքներդ սկսեցիք այս խոսակցությունը։

— Կինը հայ չէ...

— Հոյակապ կին ունի, ինձ շատ ջերմ ընդունեց, հյուրասիրեց, հարցուփորձ արեց։

— Հյուր էիր՝ հյուրասիրեց, դա դեռ ոչինչ չի նշանակում։ Հավատա ինձ, եթե կինը հայ չէ, ամուսինը վաղ թե ուշ կպոկվի իր արմատներից։

— Ճիշտ է ասում...

— Համամիտ եմ...

— Տասնյակ դեպքեր գիտեմ...

— Դրանք տուն բերելու բան չեն...

— Ո՞ւմ մասին եք խոսում, ո՞վ տուն բերելու բան չէ,— հարցրեց այդ պահին սրճարան մտած և միայն վերջին նախադասությունը լսած ծանոթներիցս մեկը։

— Օտարազգի հարսները։

ՕՏԱՐԱԶԳԻ ՀԱՐՍՆԵՐԸ

— Ուրեմն ճիշտ ժամանակին հասա,— ասաց նա։— Այսօր շատ հուզիչ հանդիպում եմ ունեցել։

— Ո՞ւմ հետ...

— Սպասեք, շունչ քաշեմ, հերթով պատմեմ։

ԲԱՐԵԿԱՄԻՍ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Կեսօրին անցնում էի հայկական թաղերից մեկով։ Արևի ճառագայթներից ճաքճքած դռան առջև, մեջքը պատին տված նստած էր ծանոթներիցս մեկի մայրը։ Սուրբ Գիրքը ձեռքին երգում էր։ Սպասեք հիշեմ.

Աստուած իր որդին
Ղրկեց երկինքէն,
Ու նա զոհուեցաւ,
Իմ սիրոյս համար։

Ինձ տեսնելով, գիրքը մի կողմ դրեց, լռեց։ Շտապում էի, բայց չկարողացա անտարբեր կողքով անցնել։ Մոտեցա, նստեցի կողքին։

— Ի՞նչ կա֊չկա, մամի՛կ, ասա տեսնեմ։

Մամիկի դեմքը մռայլվեց։ Զգացի, որ մատս բաց վերքին եմ դրել։

— Ինչո՞ւ չես խոսում, մամի՛կ, լսել եմ, տղայիդ ամուսնացրել ես սինյորիտա Նիքսոնորա Կարմեն Մագդալենա Էլենա Խոսեֆինա Ռամոնայի հետ։

— Է՜հ, ի՞նչ կայ, քի՛։

— Պատմիր, տեսնեմ, հարսիցդ գո՞հ ես, դժգո՞հ ես։

— Եավրուս, տահա անունը չեմ սորված։

— Օրինակ, չե՞ս կարող արտասանել Կարմեն Մագդալենա։

— Իսկի էս տարիքիս նոր լեզո՞ւ պիտոր սորվիմ։ Կար ըսեմ նէ ան կուգայ։ Ան ալ ինձի վիէխա կը կանչէ։ Եթէ ես չեմ սորված իր անունը, ան ալ իմ անունը Հռիփսիմէ ըսելու տեղ՝ Հէրիւֆ կ՚անուանէ զիս։ Է՜հ, ի՞նչ ընենք, ան ալ իրաւունք ունի՝ ես ալ։

— Ճիշտն ասա, կռիվ֊ծեծկռտուք կա՞ մեջներդ։

— Ձգէ՛, եավրում, ուրիշ բանի մասին խորաթէ։

— Ի՞նչ խոսեմ, մայրիկ, հարևանները բամբասում են, ասում են, հարսդ մինչև ժամը տասնմեկը քնում է, ամաններն էլ դու ես լվանում։

— Է՜հ, տահա՛, տահա՛։

— Շարունակե՞մ։ Ասում են, ոտքը ոտքի վրա գցած՝ հրամաններ է տալիս, դու խոհարար ես, նա՝ իշխանուհի, դու ծառա ես, նա՝ տիրուհի...

— Վե՞րջը։

— Էլ ի՞նչ...հա, իբրև թե հարսդ ասել է. «Ե՞րբ է այս պառավը սատկելու, որ իր ոսկե ատամներն ինձ վերցնեմ, մատանի սարքել տամ»։

— Ուրի՞շ...

— Ասում են, ամեն երեկո կինո է գնում։ Դու մի օր հիվանդ ես եղել, գործ չես կարողացել անել, տղադ է ամանները լվացել։

— Կը բաւէ՛, կը բաւէ՛,— ասաց տատիկը,— քա՛, էսքան բաներ ուրտեղէ՞ն լսեցիք։ Մեր տան պատերը ծա՞կ են, որ մարդիկ բան֊գործ չունին, մեր ետևէն ինկած են։ Ի՞նչ ընենք, հազար անգամ ըսի տղուս, որ հայը հայուն հետ դժուար կ՚ապրի, ո՛ւր մնաց սպանիացին...

— Լաց մի լինի, մայրիկ, մեղք ես, քեզ մի՛ տանջիր։

— Է՜հ կիտի ժամանակ, մենք ալ հարս եղանք։ Ողորմած գլխաւորս երբ դռնէն ներս մտնէր, տղա՛ս, դէմքը նայելու կ՚ամչնայինք։ Օր մը կեսուրս ըսաւ. «Հա՛րս, ասյօր փիլաւը դուն եփէ»։ Իրիկունը սեղան նստան բոլորը։ Խաչ վկայ՝ փիլաւի տեղ չորպայ եփած եմ, բայց, օրհնեալ ըլլայ յիշատակը կեսուրիս, խաթրիս չդպաւ, և լռութեամբ իր գոհունակութիւնը յայտնեց...

— Հարսդ գոնե եփում֊թափո՞ւմ է։

— Հիմակուան հարսները... Է՜հ, եավրում, կերակուր եփել չի գիտեր։ Կը վախնայ որ, տղա՛ս, խօսքը մէջերնիս, ձեռքերը կը մաշի, եղունգի պոյան կ՚երթայ, բիբերու ներկը թափի։ Շրթունք ներկելէ զատ, փառք Աստուծոյ, հարսս բան չի գիտեր։ Է՜հ, ուրիշ բան խորաթէ, տղա՛ս, ի՞նչ ընենք, եօլա պիտի երթանք։

— Բա տղադ ի՞նչ է ասում։

— Տղաս ալ հարսիս պես մոտեռնա է, ըսել կ՚ուզեմ քի մոտաճի է, հարս ըսածդ, կնիկ ըսածդ ասանկ ըլլալու է, կ՚ըսէ, ամմա՛, եկուր տէ իր սրտին հարցուր։

Էլ չխոսեց։ Աչքերը վեր բարձրացրեց, հայացքը հառեց երկնքին ու նորից սկսեց իր երգը երգել։

Ամբողջ օրը ցերեկվա հանդիպումը մտքիցս դուրս չի գալիս։ Խեղճ կինը ջարդից փրկվեց, եկավ ամերիկաներ հասավ, որ օր ծերության մղկտա ու մղկտա։ Չեմ հասկանում, հայ աղջիկներ չկա՞ն այս երկրում։

— Ինչի՞ չկան,— անմիջապես արձագանքեց մեր այս անսպասելի ժողովը հյուրընկալած Ասատուրը։— Ես երկուսն ունեմ, երկուսն էլ սիրուն, խելացի, համեստ։ Ի՞նչ գործ ունեք տանը նստած, հարցնում եմ, գնացե՛ք, զվարճացե՛ք։ Արդեն երեսունն անց եք, ո՞ւմ եք սպասում։ Սպասում են, թե երբ է որևէ հայ երիտասարդ իրենց վրա ուշադրություն դարձնելու, իսկ հայ երիտասարդները օտար աղջիկներից աչք չեն կտրում։ Նրանք ժամանակակից են, ասում են, աչքաբաց, կյանքին թեթև են նայում։

— Կյանքին թեթև են նայում, իսկ մեզ՝ վերևից,— ընդմիջեց բարետես մի երիտասարդ,— ես այլևս երբեք օտար աղջիկների հետ գործ չեմ ունենա. դեմքիդ ժպտում են, սեր են խոստովանում, իսկ հետևիցդ ինչ ասես ասում են։

Բոլորը նկատեցին, որ տղան հուզված է, խնդրեցին, որ պատմի, թե ինչ է պատահել։

Տղան երկար չտատանվեց. սիրտը լցված էր։

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Երկու տարի առաջ ծանոթացա մի հրեա աղջկա հետ։ Լավն էր, ինչ մեղքս թաքցնեմ, գեղեցիկ էր, կրթված էր, մեջը կայծ կար։ Մինչև հիմա նրան հիշելիս սիրտս թրթռում է։ Մի խոսքով, սիրահարվեցի։ Ինքն էլ չէր թաքցնում, որ անտարբեր չի իմ նկատամամբ։ Մերոնք դեմ էին։ Ի՞նչ գործ ունես հրեաների հետ, ասում էին, դրանք ինչքան գետնի երեսն են, տասը այդքան գետնի տակ են։ Կփոշմանես՝ ուշ կլինի։

Չլսեցի։ Հարսանիքից երկու օր առաջ գնացի հարսնացուիս տուն՝ խնջույքի վերաբերյալ վերջին կարգադրությունները անելու համար։ Մայրն ասաց, որ պետք է մի քիչ սպասեմ, լողանում է։

Անցա հյուրասենյակ, մայրը սուրճ բերեց և այդ վայրկյանին լսեցի աղջկա ձայնը։ Շատ հստակ լսեցի, որովհետև լոգարանից էր բղավում։

— Մա՜մ, մա՜մ, թուրքոն եկա՞վ։

Մայրը կարմրեց, շփոթվեց, փորձեց կատակի վերածել, բայց ես շնորհակալություն հայտնեցի սուրճի համար, վեր կացա, հրաժեշտ տվեցի ու այլևս երբեք չվերադարձա։ Մի քանի ամիս առաջ ամուսնացա հայ աղջկա հետ, բայց...

— Ի՞նչ բայց, սրտովդ չի՞։

— Չէ, սրտովս է, շատ եմ սիրում կնոջս, բայց սերը պատվերով չի լինում։ Իմ բախտը բերեց, ուրիշներինը կարող է չբերել։

— Ճիշտ է ասում, բավական է տղաներին քննադատեք,— չդիմացավ հետս եկած ընկերներիցս մեկը։ Ես արդեն քառասուն տարեկան եմ, բայց ամուսնացած չեմ։ Հարցրեք, թե ինչո՞ւ։

— Դե, ասենք հարցրեցինք...

— Վախենում է,— ասացի։

— Ամուսնությունի՞ց։

— Ոչ, աղջկա ձեռքը խնդրելուց։

— Ի՜նչ ամաչկոտն ես...

— Ամաչկոտ չեմ, բայց երբ աղջկա հայրն ու մայրը առաջին հերթին բանկային հաշիվդ են պահանջում, իսկ ընտրյալդ՝ բնակարան ու կահկարասիք, ամուսնանալու ցանկությունդ իսպառ վերանում է։

— Բոլո՞րն են այդպիսին։

— Այո, այդ թվում և մեր սուսուփուս, խելացի, համեստ հայ աղջիկները։

— Չափդ մի՛ անցիր,— վիրավորվեց Ասատուրը,— մեր աղջիկները տուն֊տեղ դնելու, օջախ ստեղծելու համար են ամուսնանում, ոչ թե օտարի պես փորձանք դառնալու, տուն քանդելու համար։

— Համաձայն եմ, բայց տուն֊տեղն ու հարմարավետ օջախը մինչև ամուսնանալն են պահանջում,— ասաց ընկերս։

— Ասում եմ, չափդ մի՛ անցիր,— այս անգամ արդեն բարկացավ Ասատուրը,— իմ աղջիկները...

— Պարապ խոսակցություններ են,— ընդհատեց նրան երկար ժամանակ լուռ նստած Ուսուցիչը։— Խոսենք֊չխոսենք, ինքնության պաշտպանության, ինքնահաստատման, չվերանալու խնդիրը չի լուծվում։ Գաղութի կյանքով սահմանափակվելը սխալ է, դուրս գալը՝ վտանգավոր։ Ի վերջո, ամեն մարդ ինքն է որոշում, թե ինչպես ապրի, և ինչ էլ որոշի, արդարացում է գտնում։ Լավն ու վատը բոլոր ազգերն էլ ունեն։ Ես մի ուրիշ կարևոր խնդիր եմ տեսնում, բայց մինչև այդ խնդրին անցնելը ուզում եմ մի պատմություն պատմել։ Ըստ էության (բոլորը լարվեցին, նախապատրաստվելով Ուսուցչի խելացի, սակայն շատերի համար լեզվի առումով բարդ խոսքին), այս պատմությունս կարելի է դիտարկել որպես նշածս խնդիրը ներկայացնելու նախաբան (այս բառերի վրա սրճարանում քար լռություն տիրեց)։ Խոսքս քայլելու մասին է լինելու։ Չեք հավատա, բայց այս նյութը վերջերս մամուլում քննարկվող առարկա է դարձել։

Եվ ինչո՞ւ ոչ։ Եթե մարդու նկարագիրը, կենցաղը, շարժուձևը կարող է գիտական վերլուծությունների նյութ լինել, ապա ինչո՞ւ պետք է անտեսվի մարդու քայլվածքը։ Պատկերացրեք, որ չի անտեսվում. քայլվածքով որոշվում է մարդու բնավորությունը, հոգեվիճակը և անգամ ազգությունը։

Հիշում եմ, երբ նոր էի եկել Բուենոս Այրես, տեղացի մի օրիորդ, նայելով ինձ, ասաց ընկերոջս.

— Այս տղան քայլել չգիտի։

Պետք է ենթադրել, որ ուզում էր ասել, թե քայլվածքը մատնում է օտարին։ Համենայն դեպս, ես այդպես հասկացա։ Ճիշտն ասած, ինքս նույնպես նկատում էի, որ քայլվածքս տարբերվում է տեղացիների ազատ, ուրախ, անմիջական քայլվածքից։

Այդ օրվանից սկսեցի հետաքրքրվել հատուկ գրականությամբ։ Մասնագետների պնդմամբ յուրաքանրյուր ազգ իր յուրահատուկ շարժուձևն ու քայլվածքն ունի։

Պատկերացրեք, որ փողոցում եք։ Նայեք, այս մարդը քայլում է ոտքերը լայն բացած, գլուխը բարձր, դեմքը՝ վստահ, հայացքը՝ դեպի առաջ։ Սա, անշուշտ, գերմանացի է։ Իսկ այն մեկը քայլելիս ամբողջ մարմինը շարժում է, շուրջը նայում, բոլորին ժպտում։ Գոհ է, անհոգ է։ Սա, անկասկած, արգենտինացի է։ Հիմա շրջվեք և ուշադրություն դարձրեք պարզ հագուստով, ճտպտան փողկապով, փնտրող հայացքով դեսուդեն նայող այն մարդուն։ Քայլում է այնպես, ասես ամեն տեղ իրեն տանն է զգում։ Տեսա՞ք։ Սա ամերիկացի է։ Այն նիհարակազմ, առնական սուր դեմքով սևուկը, որ մոտեցավ անցորդին՝ սիգարետը կպցնելու համար, իսպանացի է, իսկ այս կլորիկ դեմքով, վառվռուն աչքերով, ոտքերը համարձակորեն հետուառաջ նետողը ֆրանսիացի է։ Դե իսկ հիմա նայեք այս մոլորված գառնուկի պես ոտքերը դանդաղ շարժող, աչքը ցուցափեղկերից չկտրող մարդուն։ Սա մեր հայրենակիցն է...

Քայլել սովորեցնելու համար դպրոցներ չկան։ Նվաստիս կարծիքով, սա ճաշակի հարց է, իսկ ճաշակ ասվածը առաձգական երևույթ է, ամեն մեկն իր ուզածին պես է մեկնաբանում։ Քայլվածքը մատնում է մարդու կենսակերպը։ Դեմքիդ կարող ես դիմակ քաշել, մարմնիդ՝ ոչ։ Բայց կարող ես սովորել տիրապետել մարմնիդ, թույլ չտալ, որ այն նվաստացնի քեզ, որ տրամադրությանդ գերին դառնա։ Քայլելը ճանապարհ անցնել է. ինչպես փողոցով ես քայլում, այնպես էլ կյանքով ես անցնում։

Ասածս այն է, որ այս փոփոխությունները վայրկենական չեն կարող լինել։ Մարդու աշխարհընկալումը պետք է փոխվի, հոգեվիճակը պետք է փոխվի, ինքնընկալումը պետք է փոխվի։ Եթե արտաքին տեսքդ ներքին վիճակիցդ առաջ է ընկնում, հեգնանքի առարկա ես դառնում։ Եթե ներքուստ փոխված ես լինում, իսկ արտաքուստ՝ անփոփոխ, շրջապատդ դադարում է վստահել քեզ։ Ամեն ինչ պետք է բնական ձևով ընթանա, ինչը, դժբախտաբար, հազվադեպ է պատահում։

Հիմա գանք մեր խոսակցության նյութին. Մենք հուզվում ենք, զայրանում ենք, բորբոքվում ենք, որովհետև այդ անխուսափելի փոփոխությունները մեր աչքի առաջ են տեղի ունենում և, ինչպես արդեն ասացի, հաճախ մեր տեսանկյունից անճոռնի կամ անհեթեթ ձևով են դրսևորվում։ Խնդրում եմ, ուշադրություն դարձնել անխուսափելի բառին։ Փոքրիկ գետակից օվկիանոս տեղափոխված մարդը չի կարող շարունակել գետակի տրամաբանությամբ ապրել...

— Պարոն Ուսուցիչ, հազար ներողություն եմ խնդրում, դուք ուսյալ մարդ եք, ես՝ համալսարաններում չսովորած խանութպան եմ...

Բոլորի գլուխները դարձան դեպի խոսողը։ Ես նրան չէի ճանաչում, բայց, ըստ երևույթին, նա այս սրճարանի մշտական հաճախորդներից էր։ Երևում էր, որ այս վայրում իրեն վստահ է զգում և նյարդայնանում է, որ այսօրվա խոսակցությունը տարբերվում է այստեղի համար սովորական վեճ֊բամբասանք֊բողոքներից.

— ... փորձում եմ հասկանալ, թե ինչ եք ուզում ասել, ու չեմ կարողանում։ Կարո՞ղ եմ խնդրել, որ ավելի պարզ խոսեք։

— Ընդունում եմ ձեր նկատողությունը,— ներողամտաբար արձագանքեց Ուսուցիչը ու փորձեց փոխել ոճը։— Ասածս այն է, որ մենք բոլոր խնդիրները լցնում ենք մի կաթսայի մեջ, այդ կաթսան սկսում է եփել, ու մենք արդեն չենք կարողանում գտնել դրանց միջև եղած կապերը...

Լռեց, նայեց խանութպանին, փորձեց հասկանալ, թե ինչ արձագանք ստացավ իր ասածը, չհասկացավ ու շարունակեց.

— Լավ, եթե խնդրեմ, որ ասեք, թե որոնք են մեր ցավոտ տեղերը, ի՞նչ կասեք։ Առայժմ այն տպավորությունն ունեմ, որ մեր ամենամեծ ցավը օտարազգի հարսներն են։ Համաձայն չեմ, որովհետև այդ երևույթը զանգվածային բնույթ չունի...

Ինքն իրեն ընդհատեց, հասկացավ, որ նորից սխալ ճանապարհով գնաց, բայց սրճարանի արձագանքն արդեն ձևավորվել էր.

— Իհարկե կասենք, դժվար բան չէ...

— Բոլորս էլ գիտենք...

— եկեղեցին...

— դպրոցը..

— ընտանիքը...

— բարքերը...

— շահամոլությունը...

— ազգի ջոջերը...

— մշակույթը...

— օտարամոլությունը...

— վախը...

— անվստահությունը...

— Բավական է,— ասաց Ուսուցիչը,— արդեն տեսնում եմ, որ ձեր թվարկած խնդիրները բաժանվում են պատճառների և հետևանքների...

Նորից շփոթվեցին.

— Այսի՞նքն...

— Դե, կան խնդիրներ, որոնք տեսանելի են, և հիմնականում հենց այդ խնդիրներն ենք մեջտեղ բերում, իսկ կան թաքնված խնդիրներ, որոնց մասին խուսափում ենք խոսել։ Արդեն գիտեմ, թե ինչ պատասխան եմ ստանալու, բայց ասացեք, խնդրեմ, թե ո՞րն է, ձեր կարծիքով, ամենացավոտը, ամենավտանգվածը։

Եվ սրճարանը միաձայն ու միաբերան պատասխանեց.

— Ընտանիքը, հայի ընտանիքը։

ՀԱՅԻ ԸՆՏԱՆԻՔԸ

— Ի՞նչ ընտանիք, ի՞նչ բան, վերջացավ֊գնաց հայի ընտանիքը...

Թաթոսն էր, ինչպես միշտ՝ հարբած էր։ Այս մարդը վերջերս շատ էր փոխվել։ Ամեն երեկո գալիս էր այստեղ, նստում անկյունում, վրա֊վրա գարեջուր էր պատվիրում ու լուռ խմում էր։

Ամեն երեկո նույն պատմությունն էր կրկնվում. սրճարանը փակելուց առաջ Ասատուրը մոտենում էր նրան ու ասում.

— Թաթոս եղբայր, արդեն ուշ է, արի քեզ տուն տանեմ, ձերոնք երևի անհանգստանում են։

Եվ նույն պատասխանն էր ստանում.

— Ինձ մի՛ քշիր, Ասատուր, ավելի լավ է նստիր միասին խմենք...

Այս անգամ էլ Ասատուրը հոգոցով վեր կացավ ու մոտեցավ Թաթոսի սեղանին.

— Ի՞նչ ես մենակ֊մենակ խմում, միացիր մեզ։

Թաթոսը գլուխը կախեց.

— Չէ, Ասատուր, թող ես իմ դարդով տապակվեմ։

— Ի՞նչ դարդ, եղբայր, լսել եմ, զավակներդ լավ աշխատանք ունեն, պատիվ֊հարգանք են վայելում։ Էլ ի՞նչ ես ուզում։

Գարեջրի բաժակը մի շնչով դատարկեց, հետո արդեն շաղվող աչքերը բարձրացրեց Ասատուրի վրա.

— Տեսնում եմ, լուր չունես, որ աշխարհի վերջը եկել է։

— Աշխարհի վերջը գալիս է այն պահին, երբ մարդը մեռնում է, իսկ դու կարծես թե ողջ֊առողջ ես։

— Ո՞մ է պետք իմ ողջ լինելը։

— Դե լավ, սկսիր պատմել։ Հայը դժբախտ լինելու երկու պատճառ կարող է ունենալ. կամ աշխատանքը, կամ ընտանիքը։ Ասա տեսնեմ, թե դրանցին որն է քեզ այս օրը գցել։

— Աշխատանք, փա՜ռք Աստծո, ունեմ, շուկայում ճանաչված, հարգված մարդ եմ։

— Լավ, ուրեմն ընտանիքումդ խնդիր կա։ Չեմ կարծում կնոջդ հետ կապված լինի։ Կարգին կին է։ Զավակնե՞րդ են։ Եթե չեմ սխալվում, երկուսն են։

— Չես սխալվում, երկուսն են, ու երկուսն էլ պատիվս գետնով տվեցին։

— Ամուսնացա՞ծ են։

— Երկու տարվա մեջ երկուսն էլ ամուսնացան, եթե դա կարելի է ամուսնություն համարել։

— Լավ, պարզ է, հարսներդ հայ չեն։

— Թող հայ չլինեն, ես խնդիր չունեմ։

— Արդեն ոչինչ չեմ հասկանում։

— Կարծում ես, ե՞ս եմ հասկանում...

Լռեց, ձեռքը տարավ շշին ու հետ քաշեց։

— Խոսի՛ր, Թաթոս եղբայր, սիրտդ թեթևացրու։

— Եթե խոսելով թեթևանար, բերանս չէր փակվի, բայց թե ուզում ես խոսեմ՝ կխոսեմ։ Դուք այստեղ գեղեցիկ բառեր եք ասում նոր կյանքի մասին, առաջընթացի մասին։ Մի ասեք տեսնեմ, թե ինչ լավ բան կա այդ նոր կյանքի մեջ։ Խոսե՞մ, ասում եք։ Լավ, լսե՛ք։

ԹԱԹՈՍԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Տղաս քսանութ տարեկան է, աղջիկս՝ քսանյոթ։ Երկուսն էլ դպրոցը գերազանց ավարտեցին... ես դրանց ցավը տանեմ... Տղաս ընդունվեց համալսարան և հենց նույն օրը հայտարարեց, որ ուզում է առանձին ապրել։ Ճիշտն ասած, չզարմացա, սպասում էի դրան։ Լավ, ասացի, ուզում ես ինքնուրույն կյանքով ապրել, թող այդպես լինի, ես դեմ չեմ։ Մայրը դեմ էր, բայց ձայն չհանեց։

Մի տարի հետո աղջիկս ընդունվեց համալսարան և պատմությունը կրկնվեց։

Այս անգամ մայրը չդիմացավ.

— Ո՞վ է տեսել չամուսնացած աղջիկը մենակ ապրի, ուզում ես բամբասանքի թիրա՞խ դառնանք։

Աղջիկս փշերը ցցեց.

— Ավելի լավ է բամբասանքի առարկա դառնամ, քան ծիծաղի։ Բոլոր ընկերուհիներս արդեն վաղուց ծնողների հետ չեն ապրում։ Ես չափահաս մարդ եմ, թողեք իմ խելքով ապրեմ։

Մի տարվա ընթացքում զավակներս բնակարաններ վարձեցին ու մեկը մյուսի հետևից տեղափոխվեցին։ Առաջին ամիսները վատ չանցան։ Հաճախ էին գալիս, նույնիսկ ավելի էին ջերմացել։ Հետո սկսեցին հազվադեպ գալ, բավարարվում էին հեռախոսազանգերով։ Դա էլ հանգիստ ընդունեցի. սովորում էին, հետո աշխատում էին, զբաղված մարդիկ էին։ Կինս ծանր էր տանում, օրերով չէր խոսում։ Ջղայնանում էի, հերիք է բողոքես, ասում էի, կյանք է, մեծացել թռել են բնից։ Մենք ոչ առաջինն ենք, ոչ էլ վերջինը։

Այդպես ապրեցինք հինգ֊վեց տարի։ Իսկ մեկուկես տարի առաջ փողոցի մեջտեղում քիչ մնաց կաթվածահար լինեի։

— Սպասիր կռահեմ,— ասաց Ասատուրը,— տեսար տղայիդ օտար աղջկա հետ գրկված։

— Ոչ, ասում եմ քեզ, օտար աղջիկներն ինձ չեն անհանգստացնում։ Երեկոյան տուն էի վերադառնում, կանգնեցի խանութի մոտ, որ միրգ վերցնեմ։ Հանկարծ մեկը հետևից ուսերս թափ տվեց։

— Բարև, խնամի։

Շրջվեցի, տեսնեմ գործարար բարեկամներիցս մեկն է՝ դոն Ալեխանդրոն։

— Բարև... ի՞նչ... ո՞վ...

— Բարև, ասում եմ, խնամի։ Չգիտե՞ս, որ արդեն երկու շաբաթ է ինչ խնամիներ ենք։

Լեզուս կապ ընկավ։ Ի՞նչ ասեի։ Որ տղայիս ամուսնության մասին գաղափար չունե՞ի։ Որ հարազատ զավակս չէ՞ր բարեհաճել հորն ու մորը տեղյակ պահել։

— Քաղաքում չէի, երեկ եմ վերադարձել,— կմկմացի ու շտապեցի հեռանալ։ Չէ, չհեռացա՝ փախա ու ամոթս էլ հետս փախցրեցի։

Ճանապարհին մտածում էի, թե ինչպես եմ կնոջս հայտնելու որդու ամուսնության լուրը։ Ոչինչ գլուխս չեկավ։ Դուռը բացեցի ու բղավեցի.

— Կնի՛կ, աչքներս լույս լինի, տղադ ամուսնացել է Ալեխանդրոյի աղջկա հետ։

Չգոռաց, չուշաթափվեց, գլխին չտվեց, նույնիսկ լաց չեղավ։ Լսեցի միայն, որ, ասես ինքն իրեն դիմելով, շշնջաց. «Քոռանան մորդ աչքերը», հետո շրջվեց, մտավ ննջարան, դուռը ներսից կողպեց ու մինչև լույս դուրս չեկավ։ Իսկ ես մինչև լույս խմեցի։ Կյանքումս առաջին անգամ հարբեցի։

Հաջորդ օրը երեկոյան տղաս ու հարսս եկան մեր տուն։ Երևի, աներ պապան պատմել էլ մեր հանդիպման մասին։

Ոչ մի բացատրություն, ոչ մի ներողություն.

— Հայրիկ, մայրիկ, ծանոթացե՛ք, կինս է։

Մայրը ծպտուն չհանեց, իսկ ես մի կերպ հավաքեցի ինձ ու, դառնալով աղջկան, ասացի.

— Felicitaciones señora...36

Մայրը սուրճ ու անուշեղեն բերեց, սուսուփուս դրեց սեղանին, հետո մոտեցավ բազմոցին, նստեց կողքիս ու ձեռքս բռնեց։

Այնքան շնորհակալ էի նրանից այս լուռ տեսարանի համար, որ տղայիս տուն մտնելու վայրկյանից կոկորդս բռնած գունդը սկսեց հալվել ու վերջապես կարողացա շունչ քաշել։

Մի քիչ նստեցին, հետո աչքաբաց տղաս իր աչքաբաց տիկնոջ թևը մտավ ու գնաց... սպասեք, սա դեռ վերջը չէ։ Աղջիկս որոշեց եղբորից հետ չընկնել։ Այսօր էլ նա իր նորաթուխ ամուսնուն տուն բերեց։

— Շնորհավորում եմ, աղջիկս,— ասացի։

— Շնորհավորում եմ, աղջիկս,— ասաց կինս։

— Շնորհավորում եմ, տղաս,— ասացի։

— Շնորհավորում եմ, տղաս,— ասաց կինս։

Շատ լավ հասկանում էր, թե ինչ հարված հասցրեց մեզ։ Եվ ի՞նչ։ Ոչինչ։ Կյանքս, պատիվս, սիրտս, հոգիս ոչ մի արժեք չունեն զավակներիս համար։ Հե՜յ գիտի, Թաթոս, ինչ օրն ընկար...

— Ճիշտ է ասում մարդը, ծնողն այսօր հարգանք չունի...

— Ո՞ւմ է պետք դրանց ստացած կրթությունը, եթե ծնողներին խայտառակ են անում...

— Մի փորձեինք մենք նման բան անել...

— Փչացած սերունդ է մեծանում...

— Լավ, թացն ու չորը մի խառնեք,— ասացի,— նոր սերունդը վատը չէ։ Ի՞նչ անեն։ Նոր աշխարհում են ծնվել, սա է նրանց հայրենիքը։ Մերը չդարձավ և չէր էլ կարող դառնալ, բայց երիտասարդ սերնդինը սա է։ Մեր օրենքները, մեր բարքերը մնացին անցյալում։

Թաթոսը շիշը դատարկեց։

— Ճիշտ ես, գիտեմ, որ ճիշտ ես, բայց վերքս չի փակվում։ Ես ու կինս դողում էինք մեր զավակների վրա, երկուսիս համար էլ նրանց ցանկությունը օրենք էր, ամեն ինչ անում էինք, որ իրենց երջանիկ զգան... Գուցե սխալ ենք դաստիարակել, գուցե շատ ենք երես տվել, չգիտեմ...

Վեր կացավ, փորձեց մեջքն ուղղել, չստացվեց։ Ու այդպես էլ հեռացավ՝ առանց ետ նայելու, մեջքը ծռած, աչքերը գետնին հառած, ծխախոտը բերանում։ Միայն հասցրեցինք տեսնել, որ ձեռքը տարավ գրպանը, հանեց թաշկինակն ու մոտեցրեց աչքերին։

Նոր էր Թաթոսի հետևից դուռը փակվել, բամբասանք֊քննարկումը սկսվեց.

— Սովորել ենք ամեն ինչում երիտասարդներին մեղադրել, բայց ծնողներն էլ մեղքի իրենց բաժինն ունեն։

— Այդ ի՞նչ բաժին է, որ։

— Չլսեցի՞ր, ինքը խոստովանեց, որ երես է տվել զավակներին, որ նրանց ամեն մի խնդրանքը օրենք է եղել իր համար։

— Համաձայն եմ, խիստ հայր չի եղել։

— Ջանըմ, լինելու բանը լինում է...

— Չէ, ճիշտ դաստիարակությունը կարևոր է...

— Վստահ եմ, որ տնից չի քշել, ներել է, հիմա էլ տանջվում է, խելքը խմելուն է տվել...

— Չներեր, ի՞նչ պիտի աներ, ունեցած֊չունեցածը այդ զավակներն են։

— Դե ուրեմն, թող չբողոքի։

— Ձայնդ տաք տեղից է գալիս, քո ընտանիքում այդ խնդիրը չկա։

— Ես պնդում եմ, որ ծնողը պետք է խիստ լինի։

— Ուզո՞ւմ եք այդպիսի ծնողի մասին մի պատմություն լսել,— հարցրեց ոսկերիչ Արամը։

— Պատմիր, հիմա ճիշտ ժամանակն է։

ՈՍԿԵՐԻՉ ԱՐԱՄԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Կինս ծերանոցում է աշխատում, այս պատմությունը նրանից եմ լսել։ Խրատի պես մի բան է, այդպես էլ կպատմեմ։

Լինում է, չի լինում՝ մի մարդ է լինում։ Այս մարդը երեք որդի է ունենում։ Բոլորին մեծացնում է, կրթություն տալիս, տեղ հասցնում, ամուսնացնում, տնով֊տեղով ապահովում ու պատրաստվում է ծերությունը վայելել զավակների ու թոռների գրկում։ Վերջին տղային նոր է ամուսնացրած լինում, կինը մահանում է։ Հարսները հավաքվում են, որ որոշեն, թե ով է խնամելու ծերունուն։ Վիճում են, գոռգոռում են, իրարից խռովում են, մի խոսքով, համաձայնության չեն գալիս։ Օգնության են կանչում ամուսիններին, սրանք էլ ասում են, որ իրենք կլուծեն հարցը։ Հաջորդ օրը գնում են հոր մոտ ու ասում.

— Հայրիկ, պատրաստվիր, գնում ենք քաղաքով պտտենք։

Հանում են տնից, նստեցնում են մեքենան, մի քանի պտույտ անում, վերաջապես հասնում են ծերանոցի շենքին։

Ներս են մտնում, տղաներից մեկն ինչ֊որ բան է փսփսում ծերանոցի տնօրենի ականջին, հետո, դառնալով հորը, ասում է.

— Մի քիչ այստեղ մնա, շուտով կվերադառնանք։ Մինչև մեր գալը զբոսնիր պարտեզում, մտիր սենյակները տես, մարդկանց հետ զրուցի։

Հայրը կռահում է, թե տղաներն ինչ են ուզում գլխին բերել, բայց ձայն չի հանում։ Երբ վերադառնան, մտածում է, կասեմ, որ տեղը վատը չի, բայց իմ տնից լավը չկա։

Տղաները դուրս են գալիս, նստում մեքենան ու հեռանում։

Մի քանի ժամ անց ծերանոցի տնօրենը մոտենում է ծերուկին ու ասում.

— Սինյոր, արդեն քնելու ժամն է։ Եկեք ուղեկցեմ ձեզ ձեր սենյակը։

Ահա թե ինչ, մտածում է, ուրեմն որոշումն արդեն կայացրել են։ Հետո դիմում է տնօրենին.

— Կարո՞ղ եմ թուղթ ու գրիչ խնդրել, ուզում եմ տղաներիս նամակ գրել։

— Իհարկե, պարոն,— պատասխանում է տնօրենը, ուրախանալով, որ ծերուկը գլխացավանք չի դառնա իր համար։

— Միայն թե ձեռքերս դողում են, ես թելադրեմ, դուք գրեք։

— Ինչպես կասեք, պարոն։

Ու գրում է. «Սիրելի զավակներս, ուրախ եմ, որ այստեղ տեղավորեցիք ինձ։ Ես ինձ լավ եմ զգում, սնունդը համեղ է, պարտեզը իսկապես որ շատ գեղեցիկ է։ Մի խոսքով՝ անհոգ եղեք։ Միայն թե խնդրում եմ, որ վաղը ձեր տների սեփականության թղթերը վերցնեք և գաք այստեղ։ Որոշ կետեր ունեմ լրացնելու»։

Հաջորդ օրը տղաները բերում են փաստաթղթերը, տալիս հորը։ Որդիներին ճանապարհելուց հետո նա մոտենում է տնօրենին.

— Պարոն տնօրեն, այս օրվանից իմ երեք տները պատկանում են ձեր ծերանոցին։ Խնդրում եմ, նոտարին հրավիրեք, որպեսզի հաստատի ստորագրությունս։ Իսկ ես մինչև կյանքիս վերջը կմնամ այստեղ...

— Դե, ի՞նչ կասեք,— հարցրեց Արամը։

— Կեցցե՛ ծերուկը, պինդ մարդ է...

— Իսկ տղաներն ի՞նչ արեցին։

— Ի՞նչ կարող էին անել։ Հայրը հետևեց իրենց օրինակին, արհամարհեց իրենց ցանկությունը, այնպես որ բողոքելու տեղ չունեին։

— Դաժան պատիժ էր, ինչ ուզում է լինի, հարազատ զավակներն են։

— Իսկ հայրը հարազատ չէ՞ր, օտա՞ր էր։

— Պատկերացրեք, ես դեմ չէի լինի ծերանոցում ապրել,— ասաց Սարգիսը։— Գիտե՞ք, թե ինչ շքեղ ծերանոցներ կան։ Զավակներիս համար էլ բեռ չէի դառնա։ Մենք ծերանոցներից շատ ենք վախենում, բայց աշխարհում դա ընդունված բան է։

— Դրա ի՞նչն է լավ, բանտի պես բան է։

— Համաձայն եմ, մարդ պետք է ծերության օրերին իր հարազատներով շրջապատված լինի, ոչ թե հիվանդ, հալից ընկած տարեկիցներով։

— Աղջիկ ունենար՝ ծերանոց չէր ընկնի...

— Մի ընդհանրացրեք, աղջիկներ կան՝ տղաներից ճարպիկ են,— ասաց ընկերներիցս մեկը։— Ես մի անհավատալի պատմություն գիտեմ այդպիսի աղջկա մասին։

— Դե պատմիր, քո հերթն էլ հասավ,— ասացի։

— Ուրեմն, օրեր առաջ դուրս էի եկել զբոսնելու։ Հասա կինոթատրոնին այն պահին, երբ դռները բացվեցին և մարդկանց բազմությունը հեղեղեց մայթերը։ Փորձելով խուսափել հրմշտոցից, ոտքերիս տակ նայելով, շարունակեցի ճանապարհս։ Հանկարծ ծանոթ ձայն լսեցի։ Գլուխս բարձրացրեցի ու տեսա վաղեմի բարեկամիս՝ Թեոդորոյին։ Քսան տարի առաջ անունը Թորոս էր։

— Արի մտնենք սրճարան, մի քիչ զրուցենք,— առաջարկեց Թորոս֊Թեոդորոն։ Հարյուր տարի է չենք տեսնվել։

Մտանք, նստեցինք, սուրճ պատվիրեցինք։ Խոսում էր, բայց զգում էի, որ ասածի վրա չի կենտրոնանում։

— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեցի,— մի տեսակ ցրված ես։

— Ճիշտ ես,— ասաց,— ցրված եմ ու շփոթված։ Երևի, հասել եմ կյանքիս այն փուլին, երբ պետք է ինքս ինձ հաշիվ տամ, թե արդյո՞ք անկեղծ եմ եղել իմ բոլոր դատողություններում ու մոտեցումներում...

— Մարդկա՞նց հանդեպ...

— Ոչ, կյանքի, իմ կյանքի, համայնքի կյանքի։ Երևի, հիշում ես, որ ես երբեք չեմ շտապել քննադատել կամ մերժել ժամանակակից բարքերը, միշտ ասել եմ, որ մենք պետք է հարմարվենք դարին, ոչ թե դարը՝ մեզ։ Անգամ խնդիրներ եմ ունեցել մեր հայրենակիցների հետ, քանի որ ես նրանց նեղմիտ եմ համարել, իսկ նրանք ինձ՝ հայության շահերի դավաճան։ Դե գիտես, մերոնք շատ են սիրում անմիջապես վերամբարձ պիտակներ կպցնել։ Բայց վերջերս...

— Ի՞նչ։

— Չգիտեմ, պատմեմ, թե չէ։ Ճիշտն ասած, դեռ ոչ մի հստակ գնահատական չեմ տվել այդ... չեմ կարողանում ճիշտ բառը գտնել... երևույթին ասեմ, թե դեպքին, թե...

— Դու պատմիր, հետո միասին կփորձենք գնահատական տալ։

— Լավ, բայց չծիծաղես...

— Ծիծաղելու բան կա՞։

— Դա էլ չգիտեմ... Դե լավ, լսիր։

ԹՈՐՈՍԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Մի քանի օր առաջ ծանոթներիցս մեկը մեր տուն էր եկել։ Կերանք, խմեցինք, ասեցինք֊խոսեցինք։ Հանկարծ լռեց, շփոթվեց, անգամ կարմրեց։ Զգացի, որ ասելիք ունի, բայց ինչ֊որ պատճառով չի համարձակվում սկսել։

— Ի՞նչ ես ուզում ասել, ասա, մի՛ հուզվիր...

— Ախր ասելու բան չի։ Գիտե՞ս, թե գալուս իրական պատճառն ինչն է։ Եկել եմ տղայիդ ձեռքը խնդրեմ։

Չկարողացա թաքցնել զարմանքս.

— Սպասիր, սպասիր, այսինքն, ինչպես թե տղայիս ձեռքը խնդրես։ Դո՞ւ ես այդպես որոշել։

— Ոչ, աղջիկս։ Սիրահարվել է տղայիդ, քունը կորցրել է, ամուսնանալ է ուզում։ Նման բան տեսած կա՞ս։ Աշխարհը շուռ է եկել։

— Լավ, մի հուզվիր, իսկ տղաս աղջկադ սիրո՞ւմ է։

— Սիրում է, բայց ամուսնության մասին չի խոսում։ Աղջիկս, ասում եմ, ամոթ է, դու չես կարող առաջինն այդ քայլը անել։

— Իսկ նա՞։

— Ո՞վ է որոշում, թե ինչն է կարելի, իսկ ինչը՝ ոչ, ասում է։ Եվ դեռ վիրավորվում է։ Դու, ասում է, քեզ առաջադեմ մարդ ես համարում, բայց իրականում ուրիշներից չես տարբերվում։

Թորոսը գլուխը մոտեցրեց ականջիս ու շշնջաց.

— Այս մեղադրանքն է, որ անհանգստացնում է ինձ։ Չէ՞ որ ես էլ եմ ինձ առաջադեմ մարդ համարում, բայց տես, որ շփոթվել եմ։

— Ի՞նչ ասեմ, եթե սիրում են իրար, ես խնդիր չունեմ, թող Աստված բարին կատարի...

Սրճարանում սպասողական լռություն էր տիրում։

— Այդքա՞նը,— հարցրեցի։

— Կարելի է ենթադրել, որ ամեն օր նման պատմություններ ես լսում,— փնթփնթաց ընկերս։

— Ի՞նչ ես ուզում լսել, լավ էլ պատասխան է տվել Թորոսը,— ասացի,— աղջիկը գոնե հա՞յ է...

Այս բառերիս վրա սրճարանում հավաքված ժողովուրդը փռթկաց, աշխուժացավ, սուրճ ու գարեջուր պատվիրեց, հետո վերադարձավ, նորից գրավեց իր տեղերը, որ շարունակի զրույցը։

— Չհասկացա միայն, թե ինչով էր բացատրվում Թորոսի շփոթմունքն ու հուզմունքը,— ասաց սուրճի գավաթներն ու գարեջրի դատարկ շշերը սեղաններից հավաքող մատուցողը։— Այս պարագայում աղջկա հայրը պետք է անհանգստանար, ոչ թե տղայինը։

— Կարծում եմ, որ նա շփոթվելու երկու պատճառ ուներ,— ասաց Ուսուցիչը։— Առաջինն այն էր, որ աղջկա քայլը իրեն անակնկալի էր բերել։ Մարդը ինքն իր մասին որոշակի կարծիք ուներ՝ ես անկեղծ եմ, առաջադեմ եմ, երկերեսանիություն չեմ սիրում, տեսնում եմ օտարների լավն ու մեր վատը ու չեմ թաքցնում իմ կարծիքը, բամբասանքներին չեմ հավատում, համայնքում տիրող մթնոլորտը պետք է փոխել, հայերը պետք է դադարեն աշխարհից վախենալ և այլն, և այլն։ Եվ հանկարծ հասկանում է, որ այդ բոլոր դրական հատկանիշներով հանդերձ իրեն պահել է «շարքային» հայի պես. ապշել է, ներքուստ մերժել է։ Մի խոսքով, շփոթվել է, որովհետև չի կարողացել անմիջապես կողմնորոշվել։

— Ճիշտն ասած, իրավունք ուներ, նման բան ամեն օր չես լսի,— ասաց մատուցողը։

— Հենց դա էր Թորոսի խնդիրը, տղաս — ասաց Ուսուցիչը,— Թորոսը համարում էր, որ ինքն այդ իրավունքը չունի...

— Իսկ երկրորդ պատճառը ո՞րն էր,— ընդհատեց Ասատուրը, վախենալով, որ Ուսուցչի հերթական դասախոսությունը կձանձրացնի իր սրճարանի հաճախորդներին, որոնք շարունակում էին ուտելիք ու խմիչք պատվիրել։

— Երկրորդ պատճառը ավելի բարդ է,— ասաց Ուսուցիչը։— Հասկանում եք, այս պատմությունը ցույց տվեց իրեն, որ աղջիկն ավելի համարձակ է, վճռական, ինչո՞ւ չէ՝ նաև ուժեղ կամքի տեր, քան իր տղան։ Եվ եթե այդ զույգն ամուսնանար, ինչպես ասում են, տան տղամարդը, որոշում կայացնողը, հավանաբար, աղջիկը կլիներ։ Այստեղ արդեն Թորոսի հայրական ինքնասիրությունն էր վիրավորվել։ Եթե ընտանիքի տղամարդը իրեն նվաստացած է զգում, ընտանիքը չի կարող երջանիկ... Կարապե՛տ, դու գրչի մարդ ես, մի՞թե այս հարցերը քեզ չեն հետաքրքրում։

«Գրչի մարդ» Կարապետն իրականում դերձակ էր։ Մի քանի տարի առաջ նա որոշեց չբավարարվել երկարատև լուռ աշխատանքի ընթացքում իր գլխում ծագող տարբեր մտքերը միայն իր հաճախորդների հետ կիսելով ու սկսեց թղթին տալ դրանք։ Այն օրվանից, երբ նրա առաջին նյութը լույս տեսավ հայկական թերթում, Կարապետի խոսքն առատորեն համեմվեց «ես՝ որպես գրչի մարդ» արտահայտությամբ։

Միապաղաղ դասախոսությունից և խմած գարեջրի քանակից թմրած ու ննջած Կարապետը, չզգալով Ուսուցչի հեգնանքը, անմիջապես արթնացավ, դեմքին համապատասխան արտահայտություն տվեց ու սկսեց.

— Ես՝ որպես գրչի մարդ (ժպիտներ, ծիծաղ, թեթև ծափահարություններ) կարող եմ հաստատել, որ այդ խնդիրը լայնորեն արծարծվում է արգենտինյան մամուլում։ Հարգարժան ներկաների ուշադրությունն եմ հրավիրում այն փաստի վրա, որ Հյուսիսային Ամերիկայում որոշ տղամարդիկ յուրահատուկ ներընտանեկան գործադուլ են հայտարարել։ Պահանջում են տանը պատրաստված կերակուր, ընդ որում օրը երեք անգամ։ Այլապես հրաժարվում են պարտեզը ջրել, տան առջևի խոտը հնձել, մի խոսքով՝ կատարել տան տղամարդու պարտականությունները։ Վերջերս աչքովս մի հոդված ընկավ, որը կփորձեմ պարզեցված ձևով (պարզեցված բառը շեշտվեց) ներկայացնել ձեզ։ Արգենտինացի տղամարդիկ մերժում են իրենց ներկայիս կարգավիճակը։ (Հիշեց իր խոստումն ու անցավ խոսակցական լեզվին)։ Է՜հ, տնքում են տղամարդիկ, այս աշխարհում մարդ պետք է կին ծնվի։ Եղբա՜յր, արածներն ի՞նչ է։ Ամբողջ օրն իրենց տրամադրության տակ է։ Կուզեն՝ հարևանին կայցելեն, ժամերով չաչանակություն կանեն։ Կուզեն՝ օրը ցերեկով կպառկեն հանգստանալու։ Մեկը հարցնի՝ ինչի՞ց են հանգստանում։ Երեկոյան հոգնած, սոված֊ծարավ տուն ես գալիս, կինդ մի քանի օրվա ճաշը դնում է առաջդ։ Իսկ եթե, Աստված մի արասցե, մի քիչ ուշանաս, վերջ՝ բարի եղիր, ինքդ ճաշը տաքացրու։

Մեծարգո ներկաներ, ես՝ որպես գրչի մարդ կարող եմ ասել...

Կարապետը դեռ երկար կխոսեր, բայց նրան ընդհատեց Ուսուցչի խանդոտ ձայնը.

— Ի՞նչ արած, քաղաքակրթության հետևանքներն են։ Կենցաղը փոխվում է, կինը տղամարդուն հավասար իրավունքներ է ձեռք բերում։ Նոր բարքերի, ընտանեկան նոր հարաբերությունների դարաշրջան է սկսվում, և մենք նույնպես աստիճանաբար դառնում ենք այդ նոր բարքերի կրողը։ Քահանայի ավանդական «հնազա՞նդ ես» հարցն այլևս անիմաստ է դառնում։ Թեև պետք է ասեմ, որ Հարավային Ամերիկայում մերոնք դեռ քիչ թե շատ կարողանում են պահպանել ընտանեկան ավանդույթները։ Ընտանիքը միշտ մեր ազգի սյունն է եղել, և մեզ, անշուշտ, մտահոգում է, որ այդ սյունը սկսել է երերալ։ Եթե ի մի բերենք մեր խոսակցության...

— Պարոն Ուսուցիչ, քանի դեռ ի մի չեք բերել, ես էլ եմ ուզում մի պատմություն պատմել,— ասաց Տիրանը։

Տիրանը բոլորիս կողմից շատ հարգված բժիշկ էր։ Տասնհինգ տարի առաջ մասնավոր բուժարան էր բացել, հաճախորդների թիվն անհամար էր, բայց գիտեինք, որ շատ համեստ է ապրում, որովհետև շատերին անվճար է բուժում։ Հայերը լիովին վստահում էին Տիրանին և բոլոր հարցերով նրան էին դիմում։ Շատ էի սիրում այդ մարդուն։ Ազնիվ էր, բարի էր, հանգիստ էր, մեծամիտ չէր, դատարկախոս չէր և վերջապես՝ եղբորս անունն էր կրում։

— Պատմությունս դարձյալ մի տարեց մամիկի մասին է, եթե չեք ձանձրացել՝ պատմեմ։

— Պատմի՛ր, պատմի՛ր...

— Քեզ լսելը միշտ հաճույք է...

— Ի՞նչ ձանձրանալ, նոր ենք սկսել...

— Էլ ե՞րբ ենք այսպես հավաքվելու...

— Դե լսեք։

ՏԻՐԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Տանս հարևանությամբ մի տատիկ է ապրում։ Շատ եմ սիրում զրուցել հետը, երբեք առիթը բաց չեմ թողնում։

Մի օր տեսավ ինձ, ձայն տվեց.

— Քա եավրում, եգուր քովս նստե, մի քիչ խորաթենք։

— Խոսենք, մայրիկ ջան, ինչո՞ւ չէ։ Միշտ պատրաստ եմ։ Դուք եք մնացել մեր հին օրերից, ձեզ էլ որ չլսենք, էլ ո՞ւմ պետք է լսենք։

— Նստիր, նայինք, ինչպե՞ս եք, աղե՞կ եք։

— Լավ ենք, մայրիկ։ Տղայիդ ամուսնացրեցի՞ր։

— Ա՜խ, հիմակվան աղջիկները...

— Կարծես թե դժգոհ ես, մայրիկ։

— Օղուլ, ինչպե՞ս գոհ ըլլամ, մեր ժամանակ տղա աղջիկ կ՚ամուսնանային առանց ակնկալության, առանց զարդեղենի և մոպելիայի, իսկ հիմա...

— Դարը փոխվել է, մայրիկ, Ամերիկայում ենք, բախտի անիվը արագ է պտտվում, փոխում է մարդկանց կենցաղը, ապրելակերպը, ընկերային կյանքը։ Երեկվա սուրբը սատանա է դարձել, ավազակը՝ վարչապետ, առավ֊փախավը՝ դատավոր, գինեմոլը՝ փորձագետ... ո՞ր մեկին հիշեմ։

— Բայց մենք ինչո՞ւ կը փոխվինք, հայը հայ պետք է մնա, ուր որ ալ ըլլա ան, առանց շրջապատեն ազդվելու։ Եկուր տես որ մենք ետքեն եկանք Ամերիկա, բայց կարծեմ մոտաճիներն ալ պիտի նախանձին մեզի։ Քա՛, տղաս, տեսնված բա՞ն է որ այսքան դժվարություններ հարուցանեն ամուսնության համար։

— Լեզվիդ տակ բան կա, մայրիկ, ասա տեսնեմ, ի՞նչ է պատահել։

— Ի՞նչ պիտի ըլլա, տղաս, զավակս նշանվեցավ, բարով խերով նշանված չըլլար, որոշեցինք ամուսնացնել։

— Վե՞րջը։

— Վերջը մեր հարսնցուն ըսավ թե, մոպելիան իմ սիրածս պիտի ըլլա։ Թող ըլլա, ըսինք։ Մոպելիաճիե մոպելիաճի պտըտեցանք։ Ան սուղնոց կուզեր և մենք՝ աժան։ Վերջապես հարսնցուն 20 հազարանոց մոպելիա մը հավնեցավ և նշանածին հայտարարեց թե ասիկա պիտի գնես, եթե ոչ չեմ ամուսնանար։ Տղաս շվարեցավ, գույնը նետեց, կապտեցավ, բայց լռեց։ Հարսնցուն տուն գնաց, և մենք ալ՝ մեր տունը մեկնեցանք և մինչև առավոտ տղուս հետ գլուխ֊գլխի խորաթեցինք և եկանք այն եզրակացության թե պետք է հետաձգել ամուսնությունը։

— Հրաժարվե՞ց նշանածից։

— Տղաս ուրտեղե՞ն քսան հազար պեսո միայն մոպելիայի պիտի ծախսե։

— Մայրիկ, բոլորին նույն աչքով մի՛ նայեք։ Բոլորը չէ որ նույն ձևով են դաստիարակված։ Աղջիկներ կան, որ միայն սիրելով են ամուսնանում, թեև ոմանք, իհարկե, դրամի հետևից են ընկած։ Ծնողներն են մեղավոր, երեխային փոքրուց է պետք ճիշտ խորհուրդներ տալ։

— Իմ խելքս չի հասնիր, տղաս, թե ինչո՞ւ մեր աղջիկներ այսքան պահանջկոտ կը դառնան։

— Որովհետև սերը Ամերիկայից փախել է, իր տեղը զիջելով մեծամոլությանը, դրամին, շքեղ կահ֊կարասիքին, արդուզարդին, բարձր դիրք ձեռքբերելու ցանկությանը։ Չեն մտածում, որ այդ ամենը հաճախ տներ է քանդում, ընտանիքներում անվերջ վեճերի առարկա դառնում։ Հուսանք, մայրիկ, որ ժամանակը խելքի կբերի բոլոր մոլորվածներին։

— Աստված տա, այդպես ըլլա,— ասաց մամիկն ու լռեց, գլուխը ափերի մեջ առնելով։

Տիրանն ավարտեց իր պատմությունը, և ես անմիջապես խոսք խնդրեցի.

— Համաձայն եմ, որ ագահ ենք ու ցուցամոլ, բայց համաձայն չեմ, որ դրա պատճառը Ամերիկան է։ Միշտ սիրել ենք մեղքը մեր վրայից հանել՝ ուրիշի վրա գցել։

— Համաձայն եմ Սոկրատի հետ,— ասաց ընկերս՝ նա, որին Կատակասեր էի անվանել։ Այս անգամ լուրջ էր, երևի սրտից խոսեցի։

— Համաձայն եմ,— կրկնեց,— որ ագահությունը միշտ ուղեկցել է մեզ և մեր շատ խնդիրների պատճառ է...

— Ո՞վ է ուղեկցել... ի՞նչն եմ բաց թողել,— Ասատուրը ինչ֊որ գործով դուրս էր եկել սրճարանից և նոր էր ներս մտել։

— Ոչինչ բաց չես թողել,— ասացի,— դժբախտաբար, բաց թողնելու բան չի։

— Ի՞նչը,— կրկնեց Ասատուրը։

— Հայի ագահությունը։

ՀԱՅԻ ԱԳԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Այդ մասին ես այնքա՜ն պատմություններ գիտեմ,— համարյա քթի տակ մրթմրթաց Ասատուրը։

Մնացածները միացան։

— Ես էլ գիտեմ...

— Իմն ավելի լավն է...

— Թողեք ես պատմեմ...

— Ես դեռ չեմ խոսել...

Ուսուցիչը, տեսնելով, որ զրույցը վերածվում է աղմուկի, որոշեց ստանձնել նախագահողի դերը։

— Հանգստացե՛ք, հասկանում եմ, որ ցավոտ նյութ է, վստահ եմ, որ բոլորդ ասելիք ունեք, բայց խնդրում եմ, մի ընդհատեք իրար։ Բոլորիդ հերթը կհասնի։ Միհրան, սկսի՛ր, դու իսկապես դեռ չես խոսել։

Միհրանը կարմրեց։ Երևի չէր սպասում, որ առաջինը իրեն խոսքը կտան։ Ամաչկոտ, սուսուփուս մարդ էր։ Կարծեմ, մեր կողմերից էր։ Չգիտեի, թե ինչով է զբաղվում։ Ենթադրում էի, որ մանր֊մունր առևտրով։ Հետաքրքիր է, մտածեցի, եթե նույնիսկ Միհրանը ուզեց խոսել, ուրեմն հասել ենք ամենակարևոր կետին։

— Պատմի՛ր, Միհրան,— թույլ տվեց Ուսուցիչը։

ՄԻՀՐԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Այս պատմությունը խանութիս հաճախորդներից մեկն է պատմել (հա, ուրեմն ճիշտ էի հիշում),— ասաց Միհրանն ու մի բաժակ ջուր խնդրեց։ Հուզվում էր։ Հավանաբար, երբեք չէր եղել ուշադրության կենտրոնում։ Ջուրը մի շնչով խմեց ու շարունակեց։

— Օրեր առաջ այս հաճախորդս գնացել էր մի պոլսեցի հայի տուն, թեև, իր ասածով, դժվար է տուն անվանել այն խուցը, ուր նա ապրում էր։ Կոշկակարի նեղ ու մութ խանութի պես մի բան էր, կողքին՝ խոնավ, անօդ ու անարև մի խուց, որը, հավանաբար, որպես ննջասենյակ էր ծառայում։ Ինքն ու կինը նույնքան խղճուկ տեսք ունեին։ Սիրտս կծկվեց... այսինքն, հաճախորդիս սիրտը կծկվեց...

Միհրանը խառնվեց, չէր կարողանում հասկանալ, թե երբ է պետք առաջին դեմքից պատմել, իսկ երբ՝ երրորդ։

— Շարունակիր, Միհրան, հասկացանք,— ասացի։

— Նկատելով հաճախորդիս դեմքի արտահայտությունը, ամուսինը մոտեցել է պատուհանին ու, ցույց տալով դիմացի չորսհարկանի տունը, ասել է.

— Տեսնո՞ւմ ես այս հոյակապ շենքը։ Սա մեր սեփականությունն է։

— Տեսնում եմ և չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ եք այս խցում ապրում։

— Ի՞նչ չհասկանալու բան կա, յուրաքանչյուր հարկ հազար պեսոյով ենք հանձնում։ Հազար պեսոյով... Պա՞րզ է։

— Ոչ, պարզ չի։ Խե՞նթ եք, ինչ է, ո՞ր օրվան եք սպասում, ե՞րբ եք պատրաստվում վայելել կյանքը։

Ամուսինը մեղավոր աշակերտի պես գլուխը կախել էր, իսկ կինը քթի տակ մրթմրթացել.

— Ինչպե՞ս կարող ենք այդքան դրամ բերող տանը ապրել...

— Պատկերացնո՞ւմ եք։

Այս վերջին բառը Միհրանն արդեն իր անունից ասաց՝ ցույց տալու համար, որ պատմությունն ավարտվել է և ինքը սպասում է մեր արձագանքներին։ Բոլորը լուռ էին։ Երբ երկրորդ բաժակ ջուրը խմեց, որոշեցի օգնության հասնել.

— Լավ պատմություն էր։ Սա, այսպես ասած, «մաքուր» ագահություն է, կամ ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ ժլատություն։

— Ագահության մի ուրիշ տեսակն էլ կա,— ասեց մատուցողը,— կոչվում է կամ ինձ, կամ ոչ մեկին։ Պատմե՞մ։

Բոլորը գլխով արեցին։

ՄԱՏՈՒՑՈՂԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Աչքովս տեսած բան եմ պատմում։ Մի օր գնացել էի հարևանիս այցելելու։ Հիվանդ էր, կարելի է ասել՝ մահամերձ էր։ Երկու աղջիկ ուներ, երկու փեսա։ Սրանք չեկան֊չեկան, վերջը հասկացան, որ կտակի հարց կա ու բարեհաճեցին գալ հորը տեսնելու։ Շատ չմնացին հիվանդի մոտ և սենյակից դուրս գալուն պես սկսեցին վիճել, թե ում է հասնելու նրա տան կահ֊կարասին։ Վիճաբանությունն ավարտվեց իրար քիթ֊բերան ջարդելով։ Այդ պահին ծերունու սենյակից դուրս եկավ բժիշկն ու ասաց, որ հիվանդը կարծես թե դեպի լավն է գնում, գուցեև ոտքի կանգնի։

Ծերունին ոտքի չկանգնեց, ութ օր հետո մեռավ։ Թաղեցին ու անմիջապես նետվեցին փաստաբանի մոտ կտակը տեսնելու։ Փաստաբանն ասաց, որ կտակ չկա։ Երևի ծերունին, ենթադրելով, որ այս անգամ մահը իր կողքով անցավ, կտակ չէր գրել։ Եվ ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ արեցին այդ խելագարները։

— Կիսեցին...

— Մեկը ամբողջն իրեն վերցրեց ու կեսի փողը տվեց քրոջը...

— Ոչ, ասում եմ ձեզ, այդ կանանց ագահությունը չափ ու սահման չուներ։ Գնացին հոր տուն, եղած֊չեղածը հանեցին դուրս ու կրակին տվին։ Ամբողջ փողոցը հավաքվել նայում էր, թե այս աննորմալ հայերն ինչ են անում։ Մի՞թե չեք լսել այս պատմությունը։ Կարծեմ, նույնիսկ թերթերում գրվեց։

Թերթ բառի վրա Կարապետը թփրտաց։ Երևում էր, որ փորձում է հիշողության անկյուններից մի օրինակ հանել։ Փորձը հաջողությամբ պսակվեց, և նա ուրախ֊ուրախ վեր թռավ։

— Այդ մեկը աչքովս չի ընկել, բայց մի քանի ամիս առաջ մի ուրիշ հոդված եմ կարդացել։ Պատմությունը ներկայացվում էր որպես զվարճալի դեպք, բայց ես առանձնապես չզվարճացա, որովհետև հոդվածի հերոսը հայ էր, այս անգամ՝ լոնդոնաբնակ։

ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Լոնդոնի հարկային տեսչությունը հայտնաբերել էր, որ շինարարություններից մեկում աշխատող հիսնամյա մի բանվոր մոտ յոթը հազարի հարստություն ունի։ Անմիջապես կասկած էր առաջացել, որ ապօրինի առևտրով է զբաղվում։ Կանչել են հարցաքննության, և մարդն ապացուցել է, որ այդ գումարն իր ազնիվ աշխատանքի արդյունքն է։

— Անհնար է,— տեղից բղավեց ինչ֊որ մեկը։

— Հնարավոր է, բարեկամս,— ասաց Կարապետը,— բայց ի՞նչ գնով։ Պարզվել է, որ նա փոքրուց իրեն զրկել է բոլոր հաճույքներից, ո՛չ շաքար, ո՛չ քաղցրեղեն, ո՛չ խմիչք, ո՛չ կին, ո՛չ հագուստ, ո՛չ կոշիկ։ Պատկերացնո՞ւմ եք, հայրը պահակ է աշխատել, և ինքը ցերեկները հոր կոշիկներն է հագել, իսկ գիշերները տնից դուրս չի եկել։ Ի՞նչ կասեք։

— Ի՞նչ ասենք, ավանակի մեկն է...

— Մեղք է, կյանքից ոչ մի հաճույք չի ստացել...

— Ա՛յ, այստեղ չարաչար սխալվում եք,— ասաց Ուսուցիչը,— նրա կյանքի գերագույն հաճույքը փող կուտակելն էր։

— Ագահությունը բազմաթիվ դեմքեր ունի,— ասաց Սողոմոնը,— ուզո՞ւմ եք տեսնել այդ դեմքերը՝ համեցե՛ք Օնսե։

Օնսեն Բուենոս Այրեսի հայտնի առևտրի կենտրոններից մեկն էր։ Եթե «Այդ ո՞ւր» հարցին լսես «Օնսե» պատասխանը, ուրեմն մարդը գնում է մեծածախ առևտուր անելու, պարտքը վճարելու կամ ազգային հարցերը քննարկելու։

Երեսուն տարի առաջ Օնսեն Հրեաստան էր, այսօր՝ Հայաստան է։ Երեսուն տարի առաջ այստեղ լսվող հիմնական խոսակցությունները առևտրի մասին էին, այսօր՝ ազգային գործերի։

Հայի խանութ մտնելուն պես դառնում ես մեջքները պատին տված վաճառականների փսփսոցի առարկան։ Ականջ դնելու կարիք չկա, փսփսոցի բովանդակությունը հայտնի է՝ տեսնես ի՞նչ գործով է զբաղվում, ինչքա՞ն փող ունի, քանի՞ տուն ունի, գործարանատեր է թե՞ խանութպան, աշխատողները շա՞տ են, շահույթը մե՞ծ է... շա՞տ է, փո՞քր է, քի՞չ է...

Սողոմոնն այստեղ խանութ ուներ։ Խանութը միշտ լեփ֊լեցուն էր մարդկանցով։ Գալիս էին ոչ այնքան առևտուր անելու, որքան Սողոմոնի պատմությունները լսելու համար։ Արդեն ուզում էի խնդրել, որ մի հետաքրքիր բան պատմի, երբ լսեցի անունս։

— Սոկրատ, այդ ինչի՞ վրա ես ժպտում, ո՞ր մի պատմությանս։

— Ինչ էլ իմացար, որ քո մասին էի մտածում,— ասացի ու դարձա մնացածներին,— ասեք, թող փաթեթի պատմությունը պատմի։

— Լսում ենք, Սողոմոն։

— Այդ ի՞նչ պատմություն է։

— Մարդը լավ է պատմում, թող պատմի։

— Փաթեթի՞նը ասում ես։ Լավ, թող փաթեթինը լինի։ Հարմար է, ագահության մասին է, ավելի ճիշտ՝ ագահության դեմքերից մեկի։

ՍՈՂՈՄՈՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Մի հաճախորդ ունեմ։ Ամեն անգամ այդ մարդուն տեսնելիս, հիանում էի նրա կեցվածքով, պարկեշտությամբ, խոնարհությամբ, բարեմտությամբ ու ազնվությամբ... Ի՞նչ է, Սոկրատ, բան ունե՞ս ասելու։

— Ասա, որ հայ էր։

— Հայ էր, բա ի՞նչ էր։ Ուրեմն այսպես, մի օր այս մարդը գալիս է Օնսե առևտուր անելու։ Մտնում է հրեայի նոր բացված խանութ, անում է իր գնումներն ու դուրս գալիս։ Մուտքի մոտ մի մեծ փաթեթ է տեսնում։ Ենթադրելով, որ ինչ֊որ մեկը մոռացել է իր գնած ապրանքը, ճարպկորեն թռցնում է փաթեթն ու ուրախ֊զվարթ տուն է վերադառնում։

— Կնի՛կ,— կանչում է դռնից,— հրեայի խանութից փաթեթ եմ թռցրել, արի տեսնենք, ինչ է մեջը։

— Դռներն ու պատուհանները փակիր, հարևանները չտեսնեն,— ասում է կինը, մոտենալով ամուսնուն։— Ծանր է...

Դուռ֊պատուհան փակում են, փաթեթը բացում են ու ի՞նչ տեսնեն... ձմերուկի կեղևներ։

Ամուսինը սկսում է ծիծաղել, իսկ կինը բարկանում է։

— Ա՜յ մարդ, կյանքումդ տեսած կա՞ս, որ հրեա վաճառականը իր ապրանքը խանութի դռան մոտ դնի։

— Դե լավ, անցած լինի, տես, հանկարծ բերանիցդ չթռցնես։

Խեղճ մարդ, այդ ե՞րբ է կինը կարողացել բերանը փակ պահել։ Շատ շուտով փաթեթի պատմությունն իրար էին պատմում հարևանները, հետո հարևանների հարևանները, հետո ամբողջ գաղութը։ Ահա ձեզ ագահության դեմքերից մեկը՝ ուրիշինը գողանալու անսպառ ցանկությունը,— մատը բարձրացնելով, եզրակացրեց Սողոմոնը։

— Չգիտես, ծիծաղես, թե վշտանաս,— ասաց վարսավիր Մեսրոպը,— ասա՝ ա՜յ տղա, ի՞նչդ էր պակաս, որ ծանր տեղդ թեթևացրեցիր, ծիծաղի առարկա դարձար։ Ես նման պատմություններից բաղկացած մի ամբողջ վեպ կարող էի գրել, ափսոս գրելու շնորհք չունեմ։ Ինքներդ գիտեք, որ վարսավիրանոցները բամբասանքների, ասեկոսեների, բերնեբերան թռչող լուրերի կենտրոն են։ Երբեմն լուրերը քեզ արդեն աղավաղված ձևով են հասնում, բայց ավելի հաճախ դրանց զարգացումը հենց աչքիդ առաջ է տեղի ունենում և վարսավիրանոցից արդեն լրիվ այլ ձևով է դուրս գալիս։ Երեկ մի այդպիսի պատմության ականատեսը դարձա, պատմեմ, որովհետև դա նույնպես ագահության դեմքերից մեկի մասին է։

ՄԵՍՐՈՊԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Երեկ կեսօրից հետո վարսավիրանոցումս ահագին մարդ էր հավաքվել։ Գիտեի, որ անպայման ինչ֊որ լուր է մեջտեղ բերվելու, հետո ծավալվելու է, նոր երանգներ է ստանալու ու թևեր առած դուրս է ճախրելու։

Այդպես էլ եղավ։ Ինչպես միշտ, խոսակցությունը սկսվեց «բա չե՞ք իմացել» խոստումնալից նախաբանով։

Բոլորս լավ գիտենք, թե այս բառերը սովորաբար ինչ ազդեցություն են ունենում։ Բոլոր ներկաներն անմիջապես կտրվում են իրենց գործերից և հայացքների հարցական ու անհամբեր արտահայտությամբ դառնում են խոսողին՝ ցանկացած պահին ընդմիջելու պատրաստակամությամբ։

— Կիրակի օրը եկեղեցի էի գնացել, տեսա ժողովուրդը բակում հավաքված ինչ֊որ բան է քննարկում։ Հեռվից կարողացա լսել միայն «ի՜նչ ամոթ», «ես այդ կնոջը երբեք չեմ հավանել», «խայտառակ եղանք», «ագահ ենք, ագահ» բացականչությունները։

— Ի՞նչ կա,— հետաքրքրվեցի,— այս ի՞նչ ժողով է։

— Այսօրվա թերթերը չե՞ս կարդացել,— հարցրեցին։

— Դեռ չեմ հասցրել։

— Ուրեմն լուր չունես։ Երկու շաբաթ առաջ Բարսեղի թաղմանը գնացե՞լ էիր։

— Չէ, չէի ճանաչում այդ մարդուն։

— Տեսած կլինես, կարճլիկ ճաղատ մարդ էր։

— Այս քաղաքում ինչն է շատ՝ կարճլիկ ճաղատ հայերը։

— Ես ճանաչում էի,— միջամտեց վարսավիրանոցի հաճախորդներից մեկը։ Զզվելի կին ուներ։ Խեղճ մարդու հոգին դուրս էր գալիս այդ անկուշտի համար հագուստ ու զարդեղեն առնելով։ Լսել եմ, ամուսնու մեռնելուց հետո կինը...

— Սպասի՛ր, մի՛ խանգարիր, թող պատմեմ։

— Լավ, դու քոնն ասա, հետո էլ ես իմը կասեմ։

— Ուրեմն, այս մարդը սովորություն ուներ վիճակախաղի տոմսեր գնել։ Հույս ուներ, որ մի օր բախտը կժպտա իրեն ու վերջապես կգոհացնի կնոջ ախորժակը։ Ճիշտ ես ասում,— դարձավ ընդհատողին,— կինը անպետքի մեկն է։ Ամեն անգամ, երբ ամուսինը տոմս էր գնում, բոլոր տոմսերի թվերը գրանցում էր հատուկ տետրի մեջ։ Երկու շաբաթ առաջ խեղճ մարդը մեռավ։ Պարզ է՝ սուգ ու շիվան, լացուկոծ, տխուր դեմքեր, ցավակցություններ, մի խոսքով՝ թատրոն։

Անցնում է մի քանի օր, և կինը, ստուգելով վիճակախաղի վերջին տոմսը, հայտնաբերում է, որ այն հսկայական գումար է շահել։ Ամբողջ տունը տակնուվրա է անում, բայց տոմսը չի գտնում։ Գնում է վիճակախաղի գրասենյակ, ցույց է տալիս տետրում գրանցված թիվը, բայց գրասենյակի պաշտոնյաները հրաժարվում են վճարել գումարը։ Այ աստեղ իսկապես որ սուգուշիվան է սկսվում։ Էլ չգիտեմ թե ինչպես, բայց վերջիվերջո կռահում է, որ տոմսը մնացել է ամուսնու բաճկոնի գրպանում ու նրա հետ միասին հողին է հանձնվել։

— Ինքը չի կռահում, սիրեկանն է հուշում,— նորից մեջ ընկավ անհամբեր հաջախորդը։

— Սիրեկան֊միրեկան չգիտեմ, ինձ այդպես են պատմել։

— Իսկ ես գիտեմ, թաղման օրը բոլորն այդ մասին էին փսփսում։

— Դե լավ, թող սիրեկանը լինի։ Այդ մանրամասները էական չեն։ Էականը հաջորդ քայլն է։ Գնում է դատարան, որ գերեզմանը քանդելու արտոնություն ստանա...

— Մենակ չի գնում, սիրեկանի հետ է գնում։

— Ասում եմ, դա կարևոր չէ...

— Ոչ, կարևոր է, սիրեկանը իրավաբան է, նա չօգներ՝ ոչինչ չէր ստացվի։

— Լավ, քո ասածն է։ Գերեզմանը քանդում են, դագաղը բացում են ու տեսնում են խեղճ մարդու մերկ դիակը։

Ամուսնուն երկրորդ անգամ թաղելուց հետո կինը վազում է ոստիկանատուն։ Ոստիկանները գտնում ու ձերբակալում են գողին։ Գողը ցույց է տալիս այն խանութը, ուր վաճառած է լինում մեռելի հագուստը։ Բարեբախտաբար, բաճկոնը դեռ խանութում է լինում։ Երջանիկ տիկինը բաճկոնի գրպանից հանում է երջանիկ տոմսը և ստանում է իր միլիոնը։

— Փա՜ռք Հարավային Ամերիկայի ազնիվ գողերին,— բացականչեց ինչ֊որ մեկը։

— Եվ այս պատմությունը տպվել է թերթո՞ւմ,— հարցրեց մյուսը։

— Մի քանի թերթերում։

— Անուն֊ազգանունո՞վ։

— Իհարկե, բա ինչպե՞ս իմացանք, թե ում մասին է խոսքը։

— Իսկապես որ խայտառակ եղանք։

— Դե լավ,— ծիծաղեց Տիրանը,— շատ մի բարդացրեք։ Վերջիվերջո իր հարազատ ամուսնու գնած տոմսն էր։ Ոչ մի սարսափելի բան չկա։ Զվարճալի է, բայց ոչ սարսափելի։ Ավելի լավ է հիշեք, թե որոշ հայրենակցական միություններ ինչ անհամբերությամբ են սպասում հերթական հայի մեռնելուն, որ ողջ մնացածներից դրամ շորթելու պատեհ առիթ ստանան։ Եվ ինչ լրջությամբ են վերաբերվում այդ վեհ առաքելությանը։ Անմիջապես հանձնախումբ են ստեղծում, որը, թուղթ ու գրիչն առած, հայտնվում է մեռելատանն ու գործի անցնում։

Ծանոթ իրավիճակ էր։ Բոլորը ժպտացին։ Ասատուրը թուղթ ու գրիչ վերցրեց, մոտեցավ Կարապետին, կռացավ ու լացակումած շշուկով հարցրեց։

— Որքա՞ն եք տալու, պարոն։

Կարապետն անմիջապես կողմնորոշվեց.

— Իսկ ինչ, դա պարտադի՞ր է։ Կարծես թե, հանգուցյալի ընտանիքը փողի կարիք չունի։

Ասատուրի շշուկը ողբերգական երանգ ձեռք բերեց.

— Պարո՜ն, մի՞թե ազգանվեր գործը մի քանի (մի քանի հարյուր, մի քանի հազար) պեսո չարժե...

— Ու մարդիկ ավելորդ փսփսոցներից խուսափելու համար ստիպված են լինում ձեռքը գրպանը տանել,— եզրակացրեց Տիրանն ու շարունակեց.

— Գիտե՞ք թե ինչով են տարբերվում մեր սգավոր ավազակները Արգենտինայի գերեզմանափոր գողերից։ Միայն մեկ բանով. մերոնք դիակը չթաղած են սկսում կողոպուտը, իսկ արգենտինացի գողերը՝ դիակը թաղելուց հետո։

Խոսակցությունը որոշ ժամանակով ընդհատվեց։ Վախենալով, որ սրճարանը աստիճանաբար կդատարկվի, Ասատուրն անսպասելի հարց տվեց.

— Կարո՞ղ եք ասել, թե ո՞րն է հունվար ամսին Բուենոս Այրեսի փողոցներում, տներում, սրճարաններում, խանութներում հնչող հիմնական հարցը։

— Այո՛,— բացականչեց երիտասարդներից մեկը։

— Ե՞վ...

— Տոմսակ գնե՞լ ես։

— Բրավո, տեսնում եմ, դու էլ ես այդ մոլուցքով տառապում։

Երիտասարդը նեղացավ.

— Այո, երբեմն մի քանի տոմսակ եմ գնում, բայց դրա ի՞նչն է մոլուցք։

— Իսկ ի՞նչ անուն տամ մի հոգեվիճակի, երբ միլիոնավոր մարդիկ սրտատրոփ սպասում են այդ երանելի օրվան, թաքուն կամ բացեիբաց աղոթում են, որ հենց իրենց բաժին ընկնի քառասունհինգ հազար տոմսերից մեկը, միակը։

— Կարելի՞ է հարցնել, թե ինչի մասին է խոսքը,— Ուսուցիչը նյարդայնանում էր, որ ինչ֊որ հարցում թերացել է։

— Վիճակահանության, պարոն Ուսուցիչ,— հուշեց կողքի նստածը,— բայց չեմ հասկանում, թե ինչ կապ ունի դա նախորդ պատմության հետ։

— Կարծում եմ, հասկացա, թե ինչը ստիպեց Ասատուրին այդ հարցը տալ,— ասաց Ուսուցիչը, ուրախանալով, որ կարող է անմիջապես վերականգնել իր մի քանի վայրկյանով խարխլված հեղինակությունը։— Մարդ կա, իրեն ամեն ինչից զրկում է, որ փող կուտակի, մարդ էլ կա, ուզում է, քրտինք չթափելով, արագ հարստանալ։ Առաջին տեսակին քիչ առաջ ավանակ անվանեցիք, իսկ երկրո՞րդ տեսակին ինչ անուն կտաք։

— Ես դրանց բախտամոլներ եմ անվանում,— ասաց Տիրանը։

— Կեցցե՛ս, Տիրան,— ասացի,— շատ լավ բառ է, և շատ հայկական։

— Հասկացա,— ժպտաց Տիրանը,— ուզում ես ասել, հասանք մեր զրույցի հաջորդ նյութին։

— Այո, ճիշտ հասկացար։

— Այդ ի՞նչ նյութ է,— լսվեց տարբեր կողմերից։

— Կարևոր նյութ է. հայի բախտը։

ՀԱՅԻ ԲԱԽՏԸ

— Բախտամոլության խելագար մրցավազքում մերոնք չեն ուզում ուրիշներից հետ մնալ։ Հարյուրավոր տոմսեր են գնում, հազար ու մի հնարքներ մոգոնում բախտի հետ այդ անհավասար խաղում։ Զարմանալին այն է, որ ոչ մեկի բախտը չի բերում, բայց մարդիկ շարունակում են խաղալ ու խաղալ։ Անգամ սեփական վիճակագրությունն են հորինում, սեփական հավանականության տեսությունը. ամեն հերթական պարտությունը ավելացնում է հաջորդ անգամ հաղթելու շանսը։ Իսկ ոմանք ավելի հեռու են գնում։ Ճակատագիրը հարյուրամյակներ շարունակ անողոք է եղել մեր նկատմամբ, ասում են, ուրեմն հիմա մեր ժամանակն է եկել, հիմա բախտը պետք է ժպտա մեզ։ Ամեն տարի հունվարի առաջին օրերին, բախտախաղի ավարտից հետո, մեր բարոյալքված ու հուսաբեկ հայրենակիցներն իրար հանդիպելիս ասում են. «Եղբայր, մարդ պետք է ունեցածով բավարարվի»։ Եվ հաջորդ օրվանից սկսում են նոր տոմսակներ գնել։ Հայը երբեք իր ունեցածով չի բավարարվում՝ ո՛չ աղքատը, ո՛չ հարուստը։ Բոլորն ավելին են ուզում։ Դուք ճանաչո՞ւմ եք այդ վիճակախաղի շնորհիվ միլիոնատեր դարձած որևէ հայի։

— Ես ինքս չեմ ճանաչում,— ասաց մատուցողներից մեկը,— բայց ինձ մի անհավատալի պատմություն են պատմել...

— Մի՞թե շահել է....

— Սուտ կլինի...

— Հայի բախտն իր հետ է...

— Թողեք մարդը պատմի, բան հասկանանք...

ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՏՈՒՑՈՂԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Մի մարդ վիճակահանության տոմս է գնում։ Ընդամենը մի տոմս։ Համարը արտագրում է թղթի վրա, դնում գրպանը, իսկ տոմսը պահում է հատակի տակ գտնվող թաքստոցում։ Տոմսը միլիոն պեսո է շահում, և երբ երջանկությունից խենթացած մարդն ուզում է թաքստոցից հանել իր գանձը, տեսնում է, որ մկները կրծել են։

— Ասում եմ, չէ՞, հայի բախտն իր հետ է։

— Հետո, ի՞նչ է անում։

— Չգիտեմ, ինձ այսքանն են պատմել։

Տիրանը ժպտաց.

— Այդպիսի պատմություններ շատ կան։ Ես էլ եմ նման մի բան լսել։ Իբրև թե մի խաղամոլ իր ունեցած֊չունեցածը վատնելուց հետո, գրավ է դնում մոտը եղած վիճակահանության տոմսերից մեկը, իսկ մի քանի օր հետո այդ տոմսը շահում է մեկ միլիոն պեսո։ Ինձ թվում է, դրանք հեքիաթներ են և հատուկ տարածվում են մարդկանց ավելի գրգռելու համար։ Բայց իմ պատմությունը, դժբախտաբար, հավաստի է։ Հիշեցի, որովհետև մենք վիճակախաղից անցանք խաղամոլությանը։ Երկուսն էլ անբուժելի հիվանդություններ են։ Համենայն դեպս, ես, բժիշկ լինելով, դրանց բուժման ձևը չգիտեմ։

ՏԻՐԱՆԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Մի անհաջող ազգական ունեմ՝ ծույլ, անխելք, աշխատանք չունի, ընտանիք չունի, ամբողջ օրն իր նման անբանների հետ թրև է գալիս։

Մի քանի ամիս առաջ մայրն առանց նախազգուշացնելու եկավ մոտս։ Աչքերն ուռած էին, դեմքը գունատ։

— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեցի,— հիվա՞նդ ես։

— Ոչ,— ասաց,— երանի հիվանդության պատճառով եկած լինեի։

Հասկացա, որ տղան հերթական պատմության մեջ է ընկել։

— Լավ,— ասացի,— նստիր, հանգստացիր, պատմիր, տեսնեմ, այս անգամ ինչ է բերել գլխիդ։

Արցունքներ։

— Կռի՞վ է արել։

— Ոչ։

— Գողությո՞ն։

— Ոչ։

— Ինչ֊որ մեկին վնասե՞լ է։

Հեկեկոց։ Վախեցա։

— Որտե՞ղ է։

Լռություն։

— Բանտո՞ւմ։

Շշուկով.

— Մար դել Պլատայում...

Այս բառերի վրա սրճարանը լցվեց քչփչոցով։

Այստեղ պետք է մի փոքր շեղվեմ և բացատրեմ, թե ինչ ասել է Մար դել Պլատա։ Օվկիանոսի ափին փռված այս քաղաքը մեծ համբավ է ձեռք բերել իր ժամանակակից շենքերի, շքեղ առանձնատների, ծովափի երկայնքով ձգվող լայն պողոտաների, օդի, ջրի, կիզիչ արևի, զով գիշերների և խաղատների շնորհիվ։

Կեսօրից հետո մարդիկ մեղրի վրա եկող ճանճերի պես սլանում են դեպի խաղատներ։ Մեծահարուստներն ու միջին դասակարգը, աշխատավորներն ու աղքատները գալիս են այստեղ իրենց հաստուբարակ դրամապանակները լցնելու հույսով։

Պաշտոնական համազգեստով դռնապանը, լուրջ դեմքով մուտքի արտոնագիրը զննելուց հետո, ներս է թողնում անհամբեր հաճախորդներին։ Առաջին տպավորությունն իրոք որ շլացուցիչ է. անծայրածիր սրահներ, շքեղ կահավորանք, լույսեր, լույսեր, զուգված տղամարդիկ, զարդարված կանայք, խմիչք, ճառագայթող աչքեր, ջղաձիգ դեմքեր, արցունքներ, ծիծաղ, հրճվանք, հուսահատություն...

Քայլում ես սրահներով, անցնում ես սեղանից սեղան, ծանոթ դեմքեր փնտրում։ Առաջին հերթին՝ հայերին։ Գտնում ես, բարևում ես, ժպտում ես, քանի որ դրանք ճգնաժամից ամենաշատը բողոքողներն են։ Որ հարցնես, թե ինչ գործ ունեն այստեղ, կասեն՝ ինչ կա որ, տեղացիներից ինչո՞վ ենք պակաս...

Մտքերս ընդհատեց ընկերոջս ձայնը։

— Սոկրատ, քեզ հարց տվեցին։

— Ո՞վ...

— Ես։

Կարապետն էր։

— Տեսնում եմ, հիշողությունների գիրկն ես ընկել։ Չլինի՞ թե Մար դել Պլատայի մշտական հաճախորդներից ես։

Կարապետը չէր սիրում ինձ։ Մի անգամ չկարողացա զսպել ինձ ու ասացի, թե ինչ կարծիք ունեմ նրա գրական վարժանքների մասին։ Այդ օրվանից ինձ խայթելու ոչ մի առիթ չէր կորցնում։

— Մշտական հաճախորդը չեմ, բայց մի քանի անգամ եղել եմ,— ասացի։

Իմ անվրդով պատասխանը բորբոքեց Կարապետին։

— Խաղացե՞լ ես։

— Իհարկե, եթե խաղատուն ես գնում, պետք է խաղաս։

— Շահե՞լ ես։

— Շահել եմ, կորցրել եմ և շատ արագ ձանձրացել եմ։

— Ուզում ես ասել...

— Ուզում եմ ասել, որ Տիրանի պատմությունը կիսատ մնաց։

— Շարունակեմ,— ասաց Տիրանը։— Պարզվեց, որ մի քանի օր առաջ այդ անբանը ամուսնացել էր և իր նորաթուխ կնոջը հաճոյանալու համար որոշել էր մեղրամիսը Մար դել Պլատայում անցկացնել։ Ամբողջ ունեցած֊չունեցածը վատնել էր ու դատարկ գրպանով տուն վերադարձել։ Կինը թողել֊հեռացել էր, ասելով, թե անհաջողակ ամուսնու հետ գործ չունի... Դե հիմա ասեք հայի բախտ։

— Կուզե՞ք լսել, թե բախտը ինչ կատակ խաղաց հետս,— հարցրեց Մանուկ Շխրտմյանը։

Մանուկը Հաճընցի էր։ Գրեթե միաժամանակ էինք եկել Արգենտինա և շատ հաճախ էինք տեսնվում, Հաճընի ու մեր չփրկված հարազատների կարոտը առնում իրարից։ Գիտեի, թե ինչ է պատմելու։ Փորձեցի կանխել։

— Մանուկ, հերիք է տանջես քեզ, բոլորիս հետ կարող էր պատահել։

— Թող պատմեմ, Սոկրատ, ուզում եմ բոլորն իմանան կյանքիս ամենաայլանդակ արարքի մասին։

— Սոկրատ, մի՛ խառնվիր...

— Մարդու սրտով անցել է, թող պատմի...

— Լսում ենք, Մանուկ...

— Պատմի՛ր, եղբայր...

ՄԱՆՈՒԿԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Այն օրերի մասին է պատմությունս։

Լռեց, ասես ժամանակ տալով, որ հասկանանք, թե որ օրերի մասին է խոսքը։ Ժամանակ տալու կարիք չկար. բոլորն անմիջապես հասկացան։

— Հալեպից քշվեցինք Դեր Զոր։ Ավազն ու փոշին կուլ տալով, մերկ, սոված ու ծարավ քարշ էինք տալիս մեր կիսակենդան մարմինները, երանի տալով նրանց, ում աչքերն այլևս չէին տեսնելու անծայրածիր տափաստանով մեկ շաղ տված իրենց հայրենակիցների քրքրված մարմինները, ոսկորներն ու գանգերը, ում ականջները չէին լսելու լացն ու ճիչը, աղաչանքն ու անեծքը, ում սիրտը այլևս կտոր֊կտոր չէր լինելու, հոգին չէր փշրվելու, միտքը չէր մթագնելու։

Կարելի է դիմանալ շոգին, մտրակներին, ցավին, վշտին, անգամ անարգանքին, բայց եթե մահը չի շտապում ազատել մարդ արարածին սովից ու ծարավից, նա աստիճանաբար սկսում է կորցնել մարդկային կերպարանքը։ Նայում էի դիակների միսն ուտելուն պատրաստ, կմախքացած, գազանացած, միմյանց վրա կիսախելագար հայացքներ նետող մարդկանց ու հասկանում էի, որ միակ ելքը փախչելն է։ Բայց ո՞ւր փախչեմ, ինչպե՞ս փախչեմ։ Անապատը սահման չունի, ավազն արահետ չունի, ո՛չ թաքնվելու տեղ կա, ո՛չ էլ դիմադրելու ուժ։ Միևնույն է, ես այսպես մեռնողը չեմ, մտածեցի, միայն թե լավ կլինի մեկին գտնեմ, որ մենակ չմնամ։ Մի քսանհինգամյա պոլսեցի տղայի հետ մշակեցինք փախուստի ծրագիրը ու գիշերով, երբ չեչեն պահակներն իրենց օրվա պարտականությունը կատարելուց հետո խորը քուն մտան, կարողացանք անցնել պահակագիծը։ Մեռնելու վախ չկար, մահն արդեն վաղուց սովորական բան էր դարձել, այնպես որ չէինք դողում, սթափ էինք ու վճռական։

Ամբողջ գիշեր քայլեցինք, իսկ երբ լույսը բացվեց, մի խումբ չեչեններ դուրս եկան մեր դիմաց։ Որոշեցինք տարբեր կողմեր փախչել։ Ընկերոջս սպանեցին, իսկ ես կարողացա փրկվել։ Որոշ ժամանակ լսում էի հետևիցս ընկած ձիավորների բղավոցը, հետո ձանձրացան ու ձեռք քաշեցին ինձ բռնելու մտքից։

Մի քանի օր քայլեցի դիակների միջով, երբեմն հացի փշրանք գտնելով դիակների գրպաններում կամ կողքներն ընկած պարկերում։

Ճանապարհին երկու երիտասարդ տղաներ միացան ինձ։ Երկու օր միասին քայլեցինք, բայց տղաներից մեկը չդիմացավ, որոշեց մոտակա գյուղը հասնելուն պես հանձնվել թուրքերին։

Մյուսի հետ հասանք Աբուհարանի մոտակայքը։ Հեռվից կրակ տեսանք, մոտեցանք։ Արաբներ էին, խարույկ էին վառել, տաքանում էին։ Մեզ ցորենի մի֊մի խուրձ տվեցին, հագանք գլխներիս ու այդպես՝ խրտվիլակ դարձած, նստեցինք խարույկի մոտ, որ մի քիչ շունչ առնենք ու ոսկորներս տաքացնենք։

Հաջորդ օրը մտանք Աբուհարան։ Սովից ու ծարավից այնքան էինք հյուծվել, որ այլևս քայլելու ուժ չկար։ Մի սայլ գտանք, թաքնվեցինք տակը, քնեցինք։ Առավոտյան արթնացա ու տեսա, որ ընկերս այլևս չի շնչում։ Դե ինչ, հերթն իմն է, մտածեցի։ Հանգիստ էի, պարզապես մտքումս գրանցեցի անխուսափելին։ Շրջվեցի, տեսա, որ ինչ֊որ ընտանիք կրակ է վառում, որ կերակուր պատրաստի։ Վերջին ուժերս հավաքեցի, ոտքի կանգնեցի, մոտեցա, առաջարկեցի օգնությունս։ Հույս ունեի, որ ինձ էլ մի պատառ հաց կհասնի։ Սխալվեցի։

— Կորի՛ր այստեղից,— բղավեց ամուսինը,— չե՞ս տեսնում, քանի երեխա է սպասում այս ապուրին։

— Եղբայր, ուզածս մեծ բան չի, ես էլ եմ հայ քրիստոնյա, մի պատառ հացով կյանքս կփրկես,— ասացի։

Աղաչանքս տեղ չհասավ։

— Չհամարձակվես մոտենալ,— մռնչաց տղամարդը։

Ի՞նչ հայ, ի՞նչ քրիստոնյա, ի՞նչ սիրտ, ի՞նչ հոգի... այստեղ արդեն ես կատաղեցի։ Գիտեմ, արարքս մարդու արարք չէր, բայց այդ պահին ինձ հազիվ թե կարելի էր մարդ համարել։ Թռա, վերցրեցի տաք ապուրով ամանն ու փախա։ Վազում էի ու ձեռքերով բերանս լցնում տաք֊տաք ձավարը։ Այնպիսի արագությամբ էի վազում, որ հետևիցս չհասան։ Երևի, ես իրենցից սոված էի։

Վերջապես հեռվում երևաց Հալեպը։ Ուռած ոտքերով, սև դեմքով, վայրի կերպարանքով մտա քաղաք։ Ազգականներս հազիվ ճանաչեցին ինձ։ Մի քանի ամիս ապրեցի նրանց մոտ։ Նոր էի կարգի եկել, ոստիկանները ձերբակալեցին ինձ, բայց այս անգամ ոչ թե Դեր Զոր քշելու, այլ Օսմանյան հայրենիքին ծառայելու նպատակով։ Բանն այն է, որ ես կեղծել էի անունս ու հայրանունս, ներկայացել էի որպես Հաշիմ, բնիկ Ադանացի, 66֊րդ զորագնդի պահեստային գումարտակի զինվոր։ Զինվորական իշխանությունները չկարողացան ճշտել պատմությունս, և այդպես փրկվեցի ու ուղարկվեցի Եդեսիա՝ զինծառայության։

Եդեսիայի հայությունից միայն հատուկենտ արհեստավորներ էին մնացել։ Աշխատում էին շատ աչքի չընկնել, ապրում էին սուսուփուս, գլուխները կախ իրենց գործն էին անում։ Դրանցից մեկի կինն ինձ համար կերակուր էր եփում։

Անցան ամիսներ։ Ծառայությունս գնահատվեց, շատ արագ տասնապետի աստիճան ստացա։ Պարապ ժամերս հայ կոշկակարի մոտ էի անցկացնում։ Մի օր ասաց, որ հայ փախստականներից մեկը փնտրում է կնոջը։ Գիտեր միայն, որ երբ իրեն քշել էին ծառայության, կինը որոշել էր այս կողմերը գալ, որ ամուսնու հետքը չկորցնի։

Երկու օրում խնդրանքը կատարեցի։ Երբ հրաժեշտ էինք տալիս իրար, նայեցի ամուսնու դեմքին ու հարցրեցի.

— Չե՞ս հիշում ինձ։

— Չէ, չեմ հիշում...

— Մի լավ նայիր...

Նայեց երկար, հետո խոժոռվեց, հետո ժպտաց.

— Աստված իմ, դու ապուրս փախցնողն ես... ո՞ւմ մտքով կանցներ, որ կհանդիպենք...

— Իմ մտքով էլ չէր անցնի, որ կարող եմ կերակուր փախցնել,— ասացի,— իմ մտքով շատ բան չէր անցնի...

Այս վերջին բառերն արդեն մեզ էին ուղղված։

— Ճիշտ է ասում Սոկրատը, Մանուկ, իզուր ես քեզ տանջում։ Հազարից մեկը նույնը չէր անի։

— Մինչև այդ դեպքը ես մեծամտաբար ենթադրում էի, որ հազարից մեկն եմ, հոգով ու մարմնով ուժեղ մարդ եմ։

— Մարմինդ հյուծվել էր, այդ պատճառով հոգիդ հանձնվեց։

— Այդպես չպետք է լիներ։ Այդ մի բուռ ձավարի պատճառով երեխաներից մեկը կարող էր մահանալ։

— Մահացա՞վ։

— Չէ, փառք Աստծո, չմահացավ։

— Աստծո անունը ճիշտ ժամանակին տվեցիր։ Աստված տեսել էր տանջանքներդ ու որոշել էր փրկել քեզ։ Եթե դու սովամահ լինեիր, այդ մարդն իր կնոջը չէր գտնի։

— Գիտե՞ք ինչ,— ասացի,— կարծում եմ, որ բախտ կոչվածը այնուամենայնիվ մարդուց անկախ բան չէ։ Դա կյանքի նվերն է մարդուն ինչ֊որ բանի դիմաց, ինչ֊որ բանի համար, իսկ թե ինչի համար՝ ամեն մարդ ինքը պետք է հասկանա։

— Շարունակեմ միտքդ,— ասաց Տիրանը։— Հայերս ճիշտ հակառակ ձևով ենք հասկանում դա։ Ինչ էլ անես, վերջնական որոշումը քոնը չէ՝ բախտինն է։ Բախտդ կարող է բերի, կարող է չբերի, ու դու չես այդ բերողը կամ չբերողը։ Սա թուլացնում է մարդու կամքը, դարձնում է նրան բախտին սպասող, բախտից կախված։

— Ընդունում եմ։ Ասածս գիտակցելու համար մարդ պետք է հավատա իր և իր բախտի միջև եղած կապին, մինչդեռ այդ երկուսը հաճախ որպես հականիշներ ենք ընկալում։ Ավելին, հավատի ու դավանանքի կապն ենք խզում։ Վերջիվերջո դավանել առաջին հերթին նշանակում է ընդունել, իսկ ընդունելու համար հավատալ է պետք։

— Սոկրատ, հարգելիս,— ասաց Ուսուցիչը,— դու մտար մի շատ կարևոր և նուրբ խնդրի քննարկման մեջ։ Կարծում ես, իմաստ ունի՞ շարունակել։

— Չգիտեմ, որոշողը ես չեմ։ Եթե կարիք կա՝ քննարկենք։

— Այդպես էլ գիտեի, որ վերջը դրան ենք հասնելու...

— Քննարկենք, հետաքրքիր է...

— Ասենք թե քննարկեցինք, վե՞րջը...

— Խոսենք, ես ասելիք ունեմ...

— Ես էլ ունեմ,— ասացի,— բայց ինքներդ գիտեք, հայերիս համար հավատքն անձեռնմխելի հասկացություն է, անմիջապես լարվում ենք, ներքին արգելքներ են սկսում գործել...

— Ոչինչ, խոսենք, հայի հավատքը կարևոր նյութ է...

ՀԱՅԻ ՀԱՎԱՏՔԸ

— Ես սկսեմ,— ասաց Սողոմոնը,— նախ՝ տարիքով մեծ եմ, երկրորդը՝ սիրտս լցված է։

Ու նորից սրճարանում տարբեր զգացմունքների ալիք բարձրացավ։

— Հանդարտվե՛ք,— ձեռքը սեղանին խփելով, բղավեց Ուսուցիչը, հետո, հավանաբար հասկանալով, որ սխալ վայրում է փորձարկում չկայացած առաջնորդի իր հավակնությունները, ժպաց։

— Սողոմոն Իմաստունն է խոսք ուզել։

ՍՈՂՈՄՈՆԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Աստված վկա,— սկսեց Սողոմոնը,— հայ ժողովուրդը շինծու ապրումների, վերամբարձ ելույթների, ցուցամոլության սիրահար է։ Մեր նախնիները գոնե պատկառանք ունեին եկեղեցու հանդեպ, այս նորերը սկսել են տերևաթափ անել և արմատից պոկել մեր տոհմային բարքերը։ Եվ ամեն ինչ սկսվում է հենց Աստծո տաճարից։

Հազաց, ջուր խմեց։

— Ապրիլի 22֊ին, սգո օրվանից երկու օր առաջ, մտա Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ Շատ չառաջացա, կանգնեցի դռան մոտ։

Հանկարծ աջուձախից հրմշտոց զգացի և ակամա ականջ դրեցի խոսակցությանը։

— Մի այն կնոջը նայիր, ինքը, գլխարկը. մի քիչ էլ երկար լիներ, Ս. Գրիգորի մորուքին կհասներ...

— Իսկ այն զույգին տեսնո՞ւմ ես։

— Ո՞ր։

— Այն աղջկան, որ իր հսկա ընկերոջ թևն է մտել։

— Օտարներ են, երևի։

— Օտարները եկեղեցում իրենց անպատկառ չեն պահում։

— Գուցե ամուսի՞նն է կամ փեսացո՞ւն։ Վախենում է, եկեղեցուց փախցնեն։ Ասում են, Սուրբ Սարգիսը հույն աղջիկ է փախցրել։

— Քա՛, եկեղեցի՞ն էլ պետք է սիրաբանության կենտրոն դառնա... Վա՜յ, այս մեկին չէինք նկատել, մի սրան տես...

Շշուկներն այնքան բարձր էին, որ քահանայի խոսքը չէի լսում։ Ջղայնացա, դուրս եկա բակ ծխելու։ Բակում կանգնած մարդիկ, դեմքիս նայելով, հասկացան, թե ինչն է ստիպել ինձ դուրս գալ։ Նրանցից մեկն ասաց.

— Ի՞նչ, Սողոմոն եղբայր, չդիմացա՞ր։

— Դիմանալու բա՞ն է։ Ի՞նչն է այս մարդկանց եկեղեցի բերում։

— Ո՞վ է ասել, որ բոլոր նորույթները օտարներից են գալիս։ Մենք էլ ձեռքներս ծալած չենք նստել։ Ի՞նչ պարտադիր է եկեղեցում մոմ վառել կամ աղոթել։ Կարելի է շատ ավելի հետաքրքիր ժամանակ անցկացնել։ Օրինակ, կարելի է քննարկել կանանց գլխարկների ձևը, կամ երիտասարդների վարքագիծը, կամ սրբազանի քարոզը։ Կարելի է հաշվել՝ կանա՞յք են ավելի շատ, թե՞ տղամարդիկ, մեծե՞րը, թե՞ երիտասարդները, բակո՞ւմ հավաքվածները, թե՞ եկեղեցում, անելիք շատ կա, ո՞ր մեկն ասեմ...

— Սողոմոն, չե՞ս նկատել, որ հայերը հազվադեպ են աղոթում։ Մենք դիտորդ ենք, փիլիսոփա ենք, կողքից ենք նայում ամեն ինչին,— ասաց Մանուկը։

— Այդպես չի եղել,— ասացի,— ճիշտ հակառակն է եղել։ Վերջերս մի հոդված ընկավ ձեռքս, հեղինակը ամերիկացի միսիոներ էր։ Ջարդից հետո գնացել էր Թուրքիա ու մի թուրք ուղեկցողի հետ անցել այն շրջաններով, որտեղից հայերը քշվել էին։ Ուզում էր գտնել ողջ մնացած երեխաներին և տանել ամերիկյան որբանոց։ Հետի թուրքը նախկինում սպա է եղել ու մասնակցել է հայերի ջարդերին։ Երբ մոտեցել են մի եկեղեցու փլատակներին, թուրքը պատմել է, թե ինչ է տեղի ունեցել այդտեղ։ Եկեղեցում մի քանի հարյուր մարդ է թաքնված եղել, խեղճերը հուսացել են, որ տաճարի պատերը կփրկեն իրենց։ Թուրքերից մեկը մոտեցել է դռանը, դուրս է կանչել քահանային ու ասել, որ եթե բոլոր հայերը ընդունեն իսլամը, նրանց ձեռք չեն տա։ Հիմա չեմ ուզում մանրամասնել, այդ պատմությունները բոլորս լավ գիտենք։ Առաջարկը մերժվել է։ Մարդիկ դուրս են եկել եկեղեցուց, որ ընդունեն իրենց մահը։

— Էֆենդի,— ասել է թուրքը,— մի բան այդպես էլ չկարողացա հասկանալ. նրանք մեզ չէին տեսնում, մեր դեմքերին չէին նայում, ասես մենք գոյություն չունենայինք։ Բոլորը նայում էին դեպի վեր, կարծես երկնքում ինչ֊որ բան էին տեսնում։ Մենք էլ նայեցինք, բայց ոչինչ չտեսանք։ Ոչ մեկը լաց չեղավ, անգամ երեխաները, բոլորը մեռան տարօրինակ ժպիտները դեմքներին։

Եվ ամերիկացին պատմել է իր ուղեկցին Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի37 պատմությունը։

— Ես հավատում եմ, որ նրանք վեր նայելիս իսկապես տեսել են Քրիստոսին,— ասացի։— Չեմ հասկանում միայն, թե ինչ տեղի ունեցավ հետո, ինչ է տեղի ունենում այսօր։ Մի՞թե խաղաղ պայմանները փչացնում են մեզ, դարձնում են անդեմ, անհավատ, նյութապաշտ։

— Իսկ ես բոլորովին չեմ մեղադրում եկեղեցի չեկողներին,— ասաց Սողոմոնը,— այդ մարդիկ շատ ավելի ազնիվ են։ Բայց երեսպաշտներին ատում եմ։ Փորձիր եկեղեցականների ներկայությամբ ասել, որ կրոնը նահանջ է ապրում, որ մարդկանց կյանքում հավատքի դերը հետզհետե նվազում է, մի տեսեք, թե ինպես են բորբոքվում։ Ի՞նչ եք ասում, աղաղակում են, կրոնը ոչ միայն չի նահանջել, այլև առաջնային դեր է ստանձնել օտարության մեջ ապրող հայերին հայ պահելու գործում։

Մեկը լինի, հարցնի. ինչպե՞ս եք չափում այդ դերը։ Եթե երիտասարդները զոռով֊շառով Ավետարան են կարդում, վարդապետի փեշերն են համբուրում ու շոկոլադ են նվիրում նրան, ուրեմն ի՞նչ, համարենք, որ նրանք հա՞յ են մնալու... Հարցնում ես, թե ի՞նչ է տեղի ունենում այսօր, Սոկրատ, ես կասեմ քեզ, թե ինչ։ Դավանափոխություն։ Այն, ինչ թուրքերը չկարողացան անել, ինքներս ենք անում։ Այսօր մենք երեսպաշտություն ենք դավանում...

ՀԱՅԻ ԵՐԵՍՊԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Ուզում եմ շարունակել Սողոմոնի միտքը,— ասաց Մանուկը։— Այս մակերեսային պատկերը հանգստացնում, քնեցնում է համայնքը, վաղվա օրը պարապ խոսակցություններից, ճառերից դուրս չի գալիս, հոգս չի դառնում։ Եկեղեցիներում միայն իրենց օրերը հաշվող ծերունիներին ես տեսնում։ Դպրոցները ոչ թե ձգում են, այլ վանում են աշակերտներին, որովհետև կրթությունը հետ է ընկել կյանքից։ Ընտանիքները զբաղված են օրվա հացը վաստակելով։ Համայքի իրական հոգեվիճակը քողարկվում է ցուցամոլությամբ, և որքան ավելի է խորանում ներքին ճգնաժամը, այնքան ավելի ճոխ տեսք է ստանում ցուցամոլության քողը։ Ազգային պետություն չունենք, իսկ այդ դերը ստանձնած եկեղեցին, դպրոցն ու ընտանիքը աստիճանաբար վերածվում են փուչ կառույցների։ Սուտը դարձել է ապրելակերպ։ Գիտեմ, կնեղվեն հայրենակիցներս, կզայրանան, երես կդարձնեն ինձանից, բայց միևնույն է պետք է ասեմ. Թուրքիայից վաղուց ենք հեռացել, բայց թուրքերեն բառերն ու թուրքական սովորությունները հետներս աշխարհով մեկ պտտում ենք։

Ու մի մեղադրեք երիտասարդներին։ Նրանք հիմքեր են փնտրում, իսկ մենք չենք կարողանում տալ նրանց այդ հիմքերը։ Ճառում ենք այն մասին, որ նոր սերնդին հայեցի դաստիարակություն ենք տալիս, և չենք ուզում ընդունել որևէ քննադատություն և որևէ առարկություն։ (Ուսուցիչը տեղից վեր թռավ ու սկսեց հետուառաջ գնալ)։ Թող ներեն ինձ համեմատության համար, բայց այս փուչ, պարզապես ասվելու համար արտաբերվող բառերը ինձ ակամա հիշեցնում են առաջին աշխարհամարտի ժամանակ թուրք ղեկավարների կողմից նահանգից նահանգ ուղարկվող հեռագրերը, որոնք տեղեկացնում էին բնակիչներին «ամեն կողմ տիրող խաղաղության» մասին։

Կողք֊կողքի շարված սեղանների հեռվից լսվեց մեկի անվստահ ձայնը։

— Հարգելի պարոն Մանուկ...

— Ո՞վ է։

Խոսողը կանգնեց ու տեսանք, որ դա տասնյոթ֊տասնութ տարեկան երիտասարդ է։

— Ես եմ։ Այստեղ պատկառելի մարդիկ են հավաքվել, ու ես չէի համարձակվում միջամտել, բայց եթե թույլ տաք, ես էլ մի դեպքի մասին կպատմեմ։

— Իհարկե, պատմիր...

— Քաղաքավարի տղա է երևում...

— Տեսնես, ո՞ւմն է...

— Վերջապես երիտասարդության ձայնն էլ կլսենք...

— Խոսի՛ր, տղաս...

ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Եղբայրս երկրորդական վարժարանի ուսանող է։ Նախակրթարանն ավարտելուց հետո հայտարարեց, որ այլևս չի ցանկանում հայկական դպրոցում սովորել։

— Ի՞նչ է պատահել, տղաս,— հարցրեց հայրս,— քեզ այնտեղ նեղացնո՞ւմ են։

— Ոչ, չեն նեղացնում։

— Թվանշանների՞ցդ ես դժգոհ։

— Ոչ, բարձր թվանշաններ ունեմ։

— Չեմ հասկանում, ինչո՞ւմն է բանը։

Եղբայրս գլուխը կախեց։

— Հետաքրքիր չէ, հայրիկ, ձանձրալի է։ Երբ արգենտինացի ընկերներս պատմում են իրենց դպրոցների մասին, նախանձում եմ։

Հայրս ու մայրս երկար խորհրդակցեցին ու որոշեցին հարգել եղբորս ցանկությունը։ Փոխեցին դպրոցն ու այլևս այդ հարցին չվերադարձան։

Երկու ամիս առաջ եղբայրս շնչասպառ տուն մտավ ու դռնից կանչեց.

— Մայրի՛կ, ո՞ւր ես...

— Այստեղ եմ, տղա՛ս, ի՞նչ է պատահել։

— Այսօր մեր դպրոց տեսուչ էր եկել։ Աշակերտների անվանացանկը կարդալուց հետո ասաց. «Սինյորներ, ուրախ եմ, որ ձեր շարքերում պատվարժան ազգի զավակ կա։ Մի ազգի, որին պատկանելը մեծ պատիվ է»։

— Հետո՞,— հարցրեց մայրս։

— Բոլորս սկսեցինք իրար նայել, փորձելով հասկանալ, թե ում մասին է խոսքը։ Բայց տեսուչը անուն չէր տալիս, միայն շարունակում էր գովասանքը։ Վերջապես, նորից նայելով անվանացանկին, ասաց.

— Բարսեղյանը թող ոտքի կանգնի։

— Պատկերացնո՞ւմ ես, մայրիկ, այնքան էի հուզվել, որ հազիվ էի կարողանում լացս զսպել,— ասաց եղբայրս ու, չսպասելով մորս պատասխանին, վազեց իր սենյակը։

Այդ օրվանից ամեն ինչ փոխվեց։ Եղբայրս սկսեց հետաքրքրվել հայոց պատմությամբ, հայերեն վարժ չէր կարդում, օրերով նստեց, սովորեց, սկսեց հայ ընկերներ փնտրել, գտավ, ծանոթացավ, ընկերացավ։ Հետո խոստովանեց, որ մինչև այդ դեպքն ամաչում էր իր հայ լինելուց։

— Իսկ դպրո՞ցը։

— Դպրոցը նույնը մնաց, բայց իր կյանքը փոխվեց։ Հիմա բոլորիդ մի հարց եմ ուզում տալ. արդյո՞ք ինքնությունդ, ազգդ գնահատելու համար պետք է անպատճառ հայկական դպրոց հաճախել։

Տիրանը ուզեց պատասխանել, բայց Ուսուցիչը առաջ ընկավ։ Ձեռքերը վեր բարձրացրեց ու (հավանաբար, դիմելով Աստծուն) բացականչեց.

— Ի՞նչ է կատարվում այս ազգի հետ։ Ծովեր֊օվկիանոսներ են կտրում, երկրներ են փոխում, մինչև վերջապես գտնում են այն հողակտորը, որտեղ որոշում են խարիսխ գցել, տնավորվել, նոր արմատներ ստեղծել։ Եվ չեն հասկանում, որ իրենց հետ այս նոր հայրենիք են բերել ամենակարևորը՝ ծագումը, անցյալը, էությունը, այն, ինչը մարդուն «ես» է դարձնում։ Եվ սկսում են ամաչել այդ անցյալից, այդ «ես»֊ից։ Հրաժարվում են լեզվից, պատճառաբանելով, որ օտար երկրում այդ լեզուն կարող է միայն խոչընդոտ դառնալ։

Հետո ձեռքերը իջեցրեց ու արդեն դիմելով մեզ՝ ասաց ողբերգական ձայնով.

— Իսկ մենք տեսնում ու լռում ենք, զայրանում ու համբերում ենք։

Տիրանը չդիմացավ։ Վեր ցատկեց, ճիշտ նույն ձևով ձեռքերը վեր բարձրացրեց ու ճիշտ նույն ձայնով բացականչեց.

— Ի՞նչ անենք։ Եկե՛ք ընկնենք աշխարհով մեկ, գտնենք օտար մտավորականների, բերենք նստեցնենք հայերի մեջ, որ հայերին հայերի մասին պատմեն։ Ուրիշ ճար չունենք, որովհետև օտարի խոսքը հայի համար ոսկի է, իսկ հայինը՝ թիթեղ...

Հետո դարձավ Ուսուցչին.

— Եթե խոսում ենք, եկեք լուրջ խոսենք, առանց ողբի ու պաթոսի։ Քիչ առաջ հենց դա էինք քննադատում։ Երիտասարդի տված հարցը շատ կարևոր է, բայց այդ հարցին դեռ կանդրադառնանք։ Հիմա ուզում եմ հիշեցնել, թե Սոկրատն ինչ ասաց բախտի մասին։ Տես, տղաս, ծնողներդ ճիշտ վարվեցին, երեսպաշտությանը կուլ չգնացին, չվախեցան, որ համայնքում ասեկոսեների առարկա կդառնան, որովհետև եղբորդ կրթության հարցը առաջնային համարեցին։ Եվ ի՞նչ եղավ. բախտը ժպտաց ձեր ընտանիքին։

Կարապետը վեր թռավ։

— Ի՞նչ ես առաջարկում, Տիրան, սպասենք մինչև մեր բոլոր աշակերտների կյանքում մի այդպիսի օտա՞ր հայտնվի։

— Ոչ, մեծարգո Կարապետ,— Տիրանի ձայնը կոշտացավ,— ես այդքան հիմար չեմ։ Ասածս այն է, որ ճիշտ, ազնիվ արարքը վաղ թե ուշ վարձատրվում է։ Օտարը տվյալ դեպքում ընդամենը փոխաբերություն է։ Այդ երեխային փոքրուց ցույց են տվել, որ իր սեփական որոշումը կարևոր է և որ այդ որոշման համար ինքն է պատասխանատու լինելու։ Իսկ շատերը, կուրորեն սիրելով իրենց զավակներին, չեն հարգում նրանց, անգամ ամուսնության խնդիրն են իրենց ձեռքը վերցնում։ Շարունակե՞մ, թե պարզ է։

Կարապետը փքվեց։

— Կարելի՞ է ես շարունակեմ,— այս անգամ ավելի վստահ ձայնով հարցրեց մեկ ուրիշ երիտասարդ։

— Մի տես, ջահելությունն աշխուժացավ,— ժպտաց Տիրանը,— իհարկե կարելի է, նույնիսկ անհրաժեշտ է։ Երևում է, որ շատ մտահոգ ես։

ԵՐՐՈՐԴ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Իմ դեպքը ճիշտ հակառակն է,— ասաց,— ծնողներս երբեք չեն հետաքրքրվել իմ կարծիքով։ Մինչև վերջերս իմ կյանքը ներկայացման պես մի բան էր, բայց այդ ներկայացման հեղինակը հայրս էր։ Երազում էր, որ բժիշկ դառնամ, անուն ձեռք բերեմ, որ ուր էլ գնա, իմ գովքը լսի, միշտ Տիրանին էր օրինակ բերում...

— Վատ օրինակ չէ,— ասացի։

— Շատ լավ օրինակ է, բայց Տիրանն իր կամքով է բժիշկ դարձել, իսկ ես միայն հորս կամքով եմ ապրել։ Դպրոցում լավ էի սովորում, առաջինն էի դասարանում։ Ընդհանրապես, գլուխ չգովեմ, հիմար տղա չեմ, բայց հենց դա էլ խանգարում էր ինձ...

— Խե՞լքը։

— Խելքը, սեփական սկզբունքները, սեփական նպատակները, բայց հայրս միշտ առաջ էր ընկնում, ինքն էր նկարագրում իմ փայլուն ապագան ու երբ տեսնում էի, թե ինչպես է ոգևորվում, չէի կարողանում ընդհատել, մեղքս գալիս էր։ Մի խոսքով, ենթարկվեցի՝ ընդունվեցի բժշկական համալսարան։ Հայրս յոթերորդ երկնքում էր։ Ճաշկերույթ կազմակերպեց, բարեկամներին, հարևաններին, ծանոթ֊անծանոթներին կանչեց։ Ամբողջ երեկո մարդկանց գլուխը տարավ իմ արտակարգ հաջողությունների մասին պատմելով։ Մեջս եռում էր, սիրտս խառնում էր, որոշեցի բոլորի ներկայությամբ ասել հորս, որ ձայնը կտրի, որ այդ անիծյալ համալսարանը սրտովս չի, որ հոգնել եմ այս ստից ու երեսպաշտությունից։ Բաժակս բարձրացրեցի, դուրս եկա սենյակի կենտրոնն ու ասացի.

— Սիրելի հյուրեր...

Հայրս ու մայրս շրջվեցին, տեսա նրանց դեմքի արտահայտությունը, հասկացա, որ պատրաստվում եմ մի վայրկյանում փշրել նրանց երազներն ու...

— Թույլ տվեք իմ խորին շնորհակալությունը հայտնել...

Չեմ ուզում կրկնել, թե ինչ հիմարություններ դուրս տվեցի։ Կարծում եմ, բոլորդ հասկացաք։

Այդ օրվանից այլևս չկարողացա դուրս պրծնել ստի ճանկերից։

Այդպես ապրեցի երկու տարի։ Տանը մի մարդ էի, դրսում՝ ուրիշ մարդ։ Լավ էի սովորում, սովորելու հետ երբեք խնդիր չեմ ունեցել, բայց այդ մասնագիտությունը սրտովս չէր։

Մի օր դասախոսներիցս մեկը խնդրեց, որ դասամիջոցին մոտենամ իրեն։ Ինձ շատ էր սիրում, գիտեի, որ ինձ հետ մեծ հույսեր է կապում։ Մոտեցա, սենյակի դուռը փակեց ու ասաց։

— Տղաս, ի՞նչ է կատարվում, սիրահարվե՞լ ես։ (Դա էլ կար, բայց դրան քիչ հետո կգամ)։

Էլ չդիմացա, պայթեցի։ Խոսեցի, խոսեցի, ամեն ինչ պատմեցի, ներողություն խնդրեցի, հետո նորից խոսեցի ու նորից պատմեցի։

Լուռ լսեց մինչև վերջ։

— Այդպես չեղավ,— ասաց,— պետք է վերջակետ դնես։

— Կդնեմ,— ասացի,— հենց այսօր էլ կդնեմ։

Իսկապես սիրահարված էի, բայց այստեղ էլ խնդիր ունեի։ Տեսնում եմ, որ բոլորդ կռահեցիք։ Քայլում էի ու պատկերացնում, թե ինչպես եմ հիմա տուն մտնելու ու ասելու, որ պատրաստվում եմ համալսարանը թողնել, աշխատանք գտնել ու ամուսնանալ օտարազգի աղջկա հետ։ Երևի, այդ պահը մի քիչ հետաձգելու համար մտա սրճարան, ընտրեցի անկյունի սեղանը ու նստեցի մեջքով դեպի դուռը, որ կարողանամ մտքերս իրար բերել։ Հանկարծ հարազատ ձայն լսեցի։

— Ափսոս, տղայիս չես ճանաչում, բժշկական համալսարանում է սովորում։ Բժիշկ է դառնալու, բժի՛շկ... Պատկերացնո՞ւմ ես... Ուսուցիչների պարծանքն է, ընկերների պարծանքն է, իմ ու կնոջս մասին էլ չասեմ... մեր հպարտությունն է, մեր աչքի լույսն է, վստահ եմ, որ փայլուն ապագա է ունենալու...

Հայրս շարունակում էր խոսել, իսկ ես լսում էի ու... գիտեք, կարծես ուրիշի մասին խոսեր, ուրիշի կյանքը պատմեր։ Ես ինձ փոքրիկ, կիսադատարկ խանութի շքեղ ցուցափեղկ էի զգում։

— Եվ ի՞նչ, դրեցի՞ր վերջակետը,— հարցրեցի։

— Դրեցի, բայց ամենաանճոռնի ձևով։ Սուտս վերջակետով չավարտվեց։ Հաջորդ օրը դիմում գրեցի, դուրս եկա համալսարանից, մի քանի օրվա ընթացքում աշխատանք գտա և անմիջապես ամուսնացա։

— Ծնողներդ ներեցի՞ն։

— Ծնողներս չիմացան... արդեն մի քանի ամիս է չեմ տեսել նրանց, հետս չեն շփվում, չեն խոսում, անունս լսել չեն ուզում... մի՛ նայեք այդպես, գիտեմ, թե ինչ անշնորհք բան եմ արել, բայց հավատացե՛ք, հուսահատությունից եմ արել։ Մինչև կոկորդս ճահճի մեջ էի ու չկարողացա ինքս ինձ այդ ճահճից հանել... Գիտե՞ք, եթե այս պատմությունը հայրս պատմեր, դուք լրիվ այլ...

— Ես գիտեմ,— ասացի,— լսել եմ։

— Լսե՞լ եք, ե՞րբ։

— Վերջերս պատահաբար հանդիպեցինք փողոցում։ Տեսա, որ այլայլված է, հարցրեցի, քաշեց ինձ սրճարան, պատմեց։ Երկար նստեցինք, բայց ես ոչ մի խորհուրդ չկարողացա տալ հորդ։ Հենց առաջին բառերիցդ հասկացա, թե ում տղան ես։ Գիտե՞ս, այն ճաշկերույթին ինձ էլ էր հրավիրել, բայց զբաղված էի, չեկա։ Ափսոս, եթե եկած լինեի, գուցե կնկատեի վիճակդ, կկարողանայի օգնել։

— Իսկ հիմա չե՞ք կարող։

Հարց չէր, աղաչանք էր։

— Կարող եմ,— ասացի,— համենայն դեպս, կփորձեմ։ Բայց ինձ քո օգնությունն է պետք, Տիրան։ Ճաշի կհրավիրենք, կնստենք, կբացատրենք...

— Մորս էլ հրավիրեք,— խնդրեց երիտասարդը,— մեղկ է...

— Լավ,— ժպտացի։

— Ասացեք նրանց, որ ես անպայման կշարունակեմ կրթությունս, բայց ուզում եմ ճիշտ կողմնորոշվել...

— Լավ...

— Ասացեք, որ կինս հոյակապ աղջիկ է...

— Լավ...

— Ասացեք, որ շատ եմ կարոտում...

— Լավ...

— Ասացեք, որ շուտով թոռնիկ են ունենալու...

— Ա՜յ տղա, դե դրանից սկսեիր, դա մեր գործը շատ կհեշտացնի...

— Չենք բացվում,— ասաց Մանուկը,— հասկանում եմ, թե ինչու։ Զգուշավուրությունը, վախը դեռ հետապնդում են մեզ։ Առանձին֊առանձին ենք փակ, ընտանիքներով ենք փակ, համայնքով ենք փակ, իսկ այն, ինչ բացում ենք, երիտասարդի ասած ցուցափեղկն է, ուզում ենք շքեղ երևալ, անհոգ երևալ։ Կարծում եմ, մեր երեսպաշտության հիմքերը այստեղ է պետք փնտրել։

— Համաձայն եմ,— ասացի,— այդ երեսպաշտությունը ոչ միայն մեր կենցաղում է տիրում, այլև մամուլում, բանավոր ու գրավոր խոսքում։ Չենք կարողանում ազատվել միօրինակ նկարագրություններից, կաղապարված բառերը որոճալուց, անօրինակ նեղմտությունից, սրտխառնոց առաջացնող անճաշակությունից ու համբակ գրչի բթամտությունից։

— Երբ ինքնս ինձ հարց եմ տալիս, թե ո՞ւր կորան մեր տաղանդները, որտեղի՞ց հայտնվեցին այս թուղթ մրողները, գալիս եմ այն եզրակացության, որ կարգին, խելացի, կրթված քննադատներ չունենք,— շարունակեց Տիրանը,— մեր քննադատությունը սկսվում է «լավ»֊ով ու վերջանում է «կեցցե»֊ով։ Այսպես կոչված քննադատները կարող են նույնիսկ չդիտել մեր հանդեսները, ներկայացումները, համերգները։ Կանխավ գիտեն, թե ինչ են գրելու։ Բոլոր դերասանների, երգիչների կամ ասմունքողների հասցեին նույն երգն է երգվում։ Սա մի կողմից, իսկ մյուս կողմից՝ վերլուծելու ո՛չ կարողություն ունեն, ո՛չ էլ պահանջ։ Գիտե՞ք թե ինչն է ինձ ամենաշատը զայրացնում։ Վերջապես մեր ժողովուրդը հետամնաց բազմություն չէ. ճաշակ ունի, բծախնդիր է, հարգում է արվեստն ու գրականությունը։ Մինչև չազատվենք միմյանց չգովելու, չշոյելու, չհաճոյանալու վախից, ոչինչ չի փոխվի։

Ուզում եմ հասկանալ, սպասելի՞ էր արդյոք այս ամենը և ի՞նչ անենք, որ հայությունը չվերածվի փոքր ու մեծ առևտրականների ազգի։ Ես գնահատում եմ առևտրականներին, բայց, դա քիչ է, մենք ավելին ենք կարող։ Ինչի՞ պակաս ունենք։ Գուցե սերունդներ պետք է փոխվեն, որ նոր հայրենիքը կարողանա սնել մեզ։

— Այո,— ասացի,— սերունդներ պետք է փոխվեն, հաջորդ սերունդները աստիճանաբար կազատվեն մեր այսօրվա արատներից, իրենց ավելի վստահ կզգան, կարգին կրթություն կստանան ու քննադատությունը չեն փոխարինի բամբասանքով։

— Երեսպաշտությունը մեր կյանքի բոլոր ոլորտներն է գրավել,— ասաց Մանուկը,— այդ թվում և կրթությունը։ Դպրոցներ ենք կառուցում, բայց աշակերտները փախչում են այդ դպրոցներից։ Նոր սերունդը նոր կրթություն է ուզում, իսկ մենք կենտրոնացել ենք միայն մեր լեզվի ու պատմության վրա։ Ես վստահ եմ, որ կրթության հարցերով այսօրվանից է պետք զբաղվել, վաղը ուշ կլինի...

— Միայն կրթությա՞ն — նեղացավ Ուսուցիչը, հավանաբար, որպես անձնական վիրավորանք ընկալելով Մանուկի քննադատությունը։— Իսկ մշակո՞ւյթը...

ՀԱՅԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

— Իմ խոնարհ կարծիքով,— շարունակեց Ուսուցիչը,— արտասահմանի հայ մշակույթը ոչ միայն չի զարգանում, այլև նմանվել է ծովից դուրս շպրտված ձկան։ Քանի որ այս նյութը ես առաջ քաշեցի, թույլ տվեք մի պատմություն պատմեմ։

ՈՒՍՈՒՑՉԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Վերջերս գնացել էի արվեստի տուն։ Չկարծեք թե խոսքս ուսումնական կամ մշակութային հաստատության մասին է, ոչ։ Այդպես որակեցի այն բնակարանը, որտեղ ապրում ու աշխատում է մեր անվանի նկարիչներից մեկը, նա, ով իր տաղանդի շնորհիվ պատվավոր տեղ է գրավել Արգենտինայի գեղարվեստական կյանքում։

Բուենոս Այրեսի արվարձաններից մեկում է բնակվում։ Ճանապարհը մեկուկես ժամ տևեց։ Վերջապես հասա, դուռը թակեցի, բացեց ժպտերես մի մարդ։

Արվեստագետի տունը ողողված էր գույնզգույն ծաղիկներով։ Ներս մտանք։ Հյուրասենյակում ուշադրությունս գրավեց պատից կախված մեծ նկարը։ Շատ պարզ պատկեր էր. սեղան, կիսված սեխ սեղանի վրա և մի դանակ սեխի կողքին։ Թվում էր թե այդ պտուղի հյութը պատրաստ է ծորալ հատակին, բայց ինչ֊որ անհասկանալի ուժ պահում է այն կտավի վրա։

Հետո արվեստագետի հետ անցանք մի փոքր սենյակ, ուր կողք կողքի սեղաններ էին շարված։

— Սրանք աշակերտներիս համար են,— ասաց նկարիչը։— Չորսն են։

— Աշակերտնե՞ր էլ ունեք։

— Այո, վերջերս սկսել եմ դասավանդել։ Դեռ շատանալու են։

Նկատեցի, որ պատին զանազան թռչուններով ու կենդանիներով թերթիկներ էին փակցված։ Այդ պատկերներն արդեն տեսել էի Արգենտինայի դպրոցական դասագրքերում ու մանկական պարբերականներում։

— Սրանք ձե՞ր աշխատանքներն են,— հարցրեցի։

— Իմն են,— ժպտաց նկարիչը։— Եկեք բարձրանանք երկրորդ հարկ։ Արվեստանոցս այնտեղ է։

Բարձրացանք երկրորդ հարկ ու հայտնվեցինք ծաղիկների, դաշտերի, լեռների, ձորերի ու տարատեսակ մարդկանց մի գունեղ աշխարհում։

— Գնվո՞ւմ են,— հարցրեցի։

Տեսնելով նկարչի մեղմ ժպիտը, ամեն ինչ հասկացա։

— Մեր արվեստը նման է ագռավի ու աղվեսի պատմությանը։ Հիշո՞ւմ եք։ Ասածս այն է, որ բոլորը երազում են իմ կտավները որպես նվեր ստանալ։ Ուզո՞ւմ եք մի պատմություն պատմեմ։

— Իհարկե։

— Անցյալ տարի ծանոթներիցս մեկը հյուր էր եկել։ Սիրահարվեց նկարներիցս մեկին։ Գնի շուրջը չկարողացանք համաձայնության գալ, և նա գնաց։ Հաջորդ օրը մի երիտասարդ եկավ և այդ մարդու անունից խնդրեց, որ նկարը մի քանի օրով իրեն տամ։ Շուտով կվերադարձնենք, ասաց։ Կարո՞ղ եք պատկերացնել, որ մեկը գնա խանութ, ասենք, գորգ գնելու, գինը չհավանի ու ասի վաճառողին. «Տվեք մի քանի օրով տանեմ, օգտագործեմ ու հետ բերեմ»... Դժբախտաբար, ունևորների համար արվեստի գործերն ընդամենը ապրանք են։ Առաջին հերթին նայում են, թե որքանով նկարը կսազի իրենց տան պատերին ու կահույքին...

Լռեց։ Չէի ընդհատում։

— Ի՞նչ ասեմ, վաճառում եմ, իհարկե, բայց ինքներդ գիտեք. մարդիկ ոսկեղեն են գնում, ոչ թե արվեստի գործեր։

Անցանք հարևան սենյակ։ Այստեղ նույնպես աշխատանքային մթնոլորտ էր տիրում։ Ուշադրությունս գրավեցին սեղանի վրայի ամսաթերթերը։

— Յոթ անուն ամսաթերթ եմ ստանում,— ասաց վարպետը։

— Եթե բոլոր հայերը այսքան ամսաթերթեր դուրս գրեին, մեր խմբագիրները միլիոնատերեր կլինեին,— ասացի։

— Նրանց էլ է պետք քաջալերել։

— Թերթ հրատարակելն էլ ձեր արվեստի նման մի բան է։ Թերթերը ավելի շատ ձրի կարդացողներ ունեն, քան բաժանորդներ։

Այս խոսքիս վրա նկարիչը ցույց տվեց շրջակա արվարձաններում բնակվող հայերի անվանացանկերն ու ասաց.

— Գույումջյան վարժարանի հոգաբարձության անդամ եմ։ Կարելի է ասել, որ անձնական գործերիցս ավելի ազգային գործերով եմ զբաղվում։ Մեր շրջանում երեք հարյուր ընտանիք է բնակվում՝ մոտ երկու հազար մարդ։

Ոգևորվեց, սկսեց պատմել իր երազած ազգային ծրագրերի մասին, իսկ ես լսում էի ու մտածում. այս մարդը մեր արժեքն է, մեր հպարտությունը։ Մենք պետք է գուրգուրենք նրան, օգնենք, որ կարողանա միայն իր արվեստով զբաղվել։ Ազգային գործերով պետք է ուրիշները զբաղվեն։ Ուրիշներն էլ կան, իհարկե, բայց ավելի լավ է չլինեին...

— Այս պատմությունը ինձ դպրոցի տեսուչին հիշեցրեց,— ասաց Մանուկը։— Մի տեսեք թե գնողների ինչ հերթ կառաջանա, եթե նրա նկարները մի քանի օտարներ գնեն, մանավանդ եթե այդ օտարները անունով լինեն։

— Կամ եթե վստահ լինեն, որ շահավետ գնում են անում,— ասաց Տիրանը։ Մի հոդվածագիր բարեկամ ունեմ, գրելու շնորհքով օժտված եզակի հեղինակներից է։ Մի օր հարցրեցի նրան.

— Չե՞ս ուզում հոդվածներդ միավորել և մեկ գրքով հրատարակել։

— Ուզում եմ,— ասաց,— միջոցներ չունեմ։

Ապշեցի.

— Միլիոնատեր ազգականներ ունես, խնդրիր, թող օգնեն։

Ամաչեց, շփոթվեց.

— Խնդրելը խնդրեցի։ Գիտե՞ս, ինչ պատասխանեցին։

— Կռահում եմ...

— Գրածներդ շուկայում ինչքանո՞վ կգնան։

— Եվ ի՞նչ, գիրքը լույս չտեսա՞վ,— հարցրեց Ասատուրը։

Տիրանի փոխարեն ես պատասխանեցի.

— Տեսավ, կարգին մարդ այնուամենայնիվ գտնվեց, գիտե՞ք թե ով էր այդ կարգին մարդը։

Տիրանը կարմրեց, ընդհատեց ինձ.

— Լավ, դա կարևոր չի։ Կարևորն այն է, որ դիզում ենք, պալատներ ենք կառուցում, ուտում֊խմում, էլի դիզում, որ նոր պալատներ կառուցենք ու հարևանի աչքը հանենք, հետո հերթական ազգականը կամ բարեկամը մահանում է, գնում ենք թաղելու, կեղծ հոգոցներ ենք քաշում, կեղծ խոստումներ տալիս, թաքուն ուրախանում ենք, որ այս անգամն էլ հերթը մեզ չէր հասել, հետո վերադառնում ենք, անմիջապես մոռանում բոլոր խոստումներն ու շարունակում նույն մրցավազքը։ Եզակիներն են, որ փորձում են իրական հետք թողնել, և այդ եզակիների շնորհիվ է, որ դեռ կանք։ Բա ի՞նչ ենք անելու, երբ դրանք էլ գնան։ Ինչի՞ շնորհիվ են մեզ հիշելու... Բարեգործության նպատակը պետք է լինի բարիք ստեղծելը, ոչ թե ողորմություն տալը։ Արդյո՞ք մեր կրեսոսները հասկանում են դա։

— Ո՞վ է հասկանում...

— Չլսեցի...

— Այդ ո՞վ է, տեղը չբերեցի...

— Կրեսոսները։ Մեր պատվարժան մեծահարուստները։ Ասում եմ, արդյո՞ք մեր մեծապատիվ ունևորներն ու միլիոնատերերը հասկանում են, թե ինչ բան է իրական բարեգործությունը։

ՀԱՅԻ ԲԱՐԵԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Բոլորդ վարսավիրանոցումս եղել եք,— ասաց Մեսրոպը,— գիտեք, թե այդ նյութը ինչ հաճախ է շոշափվում։ Վերջերս պատմում էին, որ Բուենոս Այրեսում մի հայ երիտասարդ է մահացել՝ հարուստ, բայց անժառանգ, անընտանիք, անազգական ու անբարեկամ։ Ոչ մի տող չգրվեց նրա մահվան մասին։ Միշտ իրեն հեռու էր պահում համայնքից, այդպես հեռվում էլ հեռացավ֊գնաց։ Լուրեր էին պտտվում, որ երկու միլիոն է թողել ու որ մեռնելուց առաջ որոշ մարդիկ խորհուրդ էին տվել հարստությունն ազգի կարիքների համար օգտագործել։

— Եվ ի՞նչ էր պատասխանել։

— Իբրև թե ասել էր. «Իսկ ազգս ինձ ի՞նչ տվեց»։

— Հետո՞։

— Եվ ի՞նչ, հարցրել էին, շների՞ն ես թողնելու ունեցած֊չունեցածդ։

— Ինչ կա որ,— ասել էր,— թող շները ուտեն, միայն նրանք են ինձ նվիրված եղել...

— Հիշեցի,— ծիծաղեց Սողոմոնը։

— Ի՞նչ հիշեցիր։

— Նման մի պատմություն հիշեցի։ Մի քանի օր առաջ բարեկամներիցս մեկը մի թերթ դրեց առաջս ու ասաց.

— Կարդա՛, բարձրաձայն կարդա։

Կարդացի. «Կ. Չիլինկիրեան, որ Քալիֆորնիոյ կողմերը մեռաւ, իր ամբողջ ունեցածը — 41 հազար տոլառէ աւելի — Պոպիին թողած էր կտակով։ Պոպին, այն բախտաւոր շունն է, որ խոշոր հարստութիւն մը ժառանգեց իր հայ տիրոջմէն»։

— Երջանիկ շուն,— արձագանքեցինք բոլորս միասին։

— Ահա այսպես,— շարունակեց Սողոմոնը,— մերոնք էլ սկսեցին շներին կտակել իրենց ունեցվածքը, այն դեպքում, երբ 41 հազարով կարելի էր քառասուն հազար արցունք սրբել և առնվազն մեկական պնակ կերակուր տալ հազարավոր չքավորների։

— Դարը փոխվել է...

— Չէ, մենք ենք փչացել...

— Ճիշտ է, մենք ենք փչացել, մի տեսեք թե օտարներն ինչ ազգանվեր գործեր են բռնում...

— Հիանում ես ու նախանձում, իսկ մենք...

— Ի՞նչ մենք։ Մենք֊ը չկա... փշրվեց֊գնաց...

— Շատ մեծահարուստներ իսպառ կտրել են իրենց կապը համայնքի հետ,— ասաց Տիրանը,— գուցե հենց այդ պատճառով էլ կարողացել են հարստանալ։ Եթե որևէ նպատակով դրամահավաք է կազմակերպվում, առաջին հերթին հասարակ մարդիկ են մասնակցում, սակայն անգամ դա չի ստիպում հարուստներին տեղից շարժվել։ Բայց մյուս կողմից էլ մտածում եմ. իրավունք ունե՞նք արդյոք պահանջել նոր ոտքի կանգնող մարդկանցից թողնել իրենց անձնականը և նվիրվել ընդհանուրի շահերին։ Ի՞նչը կարող էր նպաստել դրան։

— Գիտես, Տիրան,— ասացի,— շատերի կարծիքով բարեգործությունը գթասրտության արդյունք է։ Ես համաձայն չեմ։ Իսկական, անկեղծ բարեգործությունը պետք է իր հիմքում գաղափար ունենա։ Հակոբ աղան ուներ այդ գաղափարը։

— Ո՞վ էր, ճանաչո՞ւմ եմ։

— Չես ճանաչում։ Կարճլիկ, կլորիկ, փոքր, բայց վառվռուն աչքերով, խոնարհ ու խոհուն մտքով, մեղմ, համեստ, անգամ ամաչկոտ մարդ էր Հակոբ աղա Գրքաշարյանը՝ Հաճընի մեծ բարերարը։

— Ես ճանաչում էի,— ասաց Մանուկը,— ճիշտ է ասում Սոկրատը, Հակոբ աղայի համար բարեգործության նպատակը ապագա հայությունը աննահանջ, առաջադեմ ու հավատավոր ժողովուրդ տեսնելն էր։ Զավակներ չուներ, բայց որդեգրեց Հաճընի երիտասարդ սերնդին ու դարձրեց իր ուսումնատենչ էության ժառանգը։ Նրա շնոհիվ փոքրիկ, աղքատ Հաճընը ամբողջ Տավրոսով մեկ հայտնի դարձավ իր կրթօջախներով։ 80֊ական թվականներին մասնակցեց Վարդանանց Ընկերության հիմնադրամի ստեղծմանը, բայց դրանով չբավարարվեց, իր թևի տակ առավ Հաճընի որբերին։ 1908֊ին Հակոբ աղան երկու հազար ոսկի նվիրեց Հայ Բարեգործական ընդհանուր միությանը։ Այն ժամանակների համար դա մի հսկայական գումար էր, որը պայթած ռումբի ազդեցություն ունեցավ։ Լուրը հասավ մինչև Եգիպտոս ու թափ տվեց շատ մեծահարուստների քսակները։ Հակոբ աղան դարձավ օրվա մարդը, իր անունը թերթից թերթ պտտվեց, ամեն անկյունում լսելի դարձրեց իր ծննդավայրը, և դա այն պարագայում, երբ հայը հայի մասին տեղեկություն չուներ։ Հայրս պատմում էր, թե ինչ ոգևորություն էր տիրում Հաճընում։ Քաղաքը հպարտացավ, զգաց իր կարևորությունը։ Սիրելի քաղաքի տրամադրությունը բարձր պահելու նպատակով Հակոբ աղան Եվրոպայից երեք մեծ երգեհոն բերել տվեց Հաճընի եկեղեցիների համար։

Ես շարունակեցի։

— Երբ 1915֊ին տեղահանվեցինք ու քշվեցինք Հալեպ, Հակոբ աղան որբի պես ապրում էր իր եղբոր տղայի տանը, բայց ժամանակ առ ժամանակ տեղափոխվում էր մեր տուն։ Շատ էինք սիրում զրուցել նրա հետ, լսել նրա պատմությունները։ Մեծի հետ մեծ էր այդ մարդը, մանուկի հետ՝ մանուկ, աղքատի հետ՝ աղքատ, հարուստի հետ՝ հարուստ։

— Զավակներս,— սիրում էր կրկնել,— մի պատգամ ունեմ. շուտ ամուսնացեք, որ հասցնեք շատ երեխաներ ունենալ։

Իսկ մենք՝ անբեղ, անփորձ պատանիներս, ճիշտ է, չէինք հակաճառում, բայց չէինք էլ հասկանում, թե ինչ ամուսնության մասին կարող է խոսք լինել, երբ ազգը կոտորվում, վերանում է, իր հետևից տանելով ապագայի հետ կապված բոլոր հույսերը...

Այդ անգամ սպանդից փրկվեցինք, օր ու արև տեսնելու բախտին արժանացանք։ Մեծամեծ հույսերով ու երազներով վերադարձանք մեր ծննդավայրը։ Գիտե՞ք ինչ կասեմ։ Հայն ինքնին երազ է, իր գոյությամբ ասես երազկոտ աշխարհին է պարտական, և այդ աշխարհում մրցում են խանդավառությունն ու սնափառությունը, հույսը, հավատն ու անհեռատեսությունը։ Այդ աշխարհում շատերս երազեցինք ազատ ու անկախ Կիլիկիայի մասին։ Այո, ոչ ավել, ոչ պակաս՝ Ազատ ու Անկախ Կիլիկիայի։

Իսկ Հակոբ աղան գործը երազով չէր փոխարինում։ Նա թուրքի դեմ կռվեց ոչ թե զենքով, այլ որբերին օթևան տալով, կրթելով ու հուսադրելով։ Հենց այդ որբերին ժառանգեց իր կյանքի գործը, իր բարեսիրության ու բարեգործության հիմքում ընկած գաղափարը։

— Չփրկվե՞ց,— հարցրեց Ասատուրը։

— Չէ, չփրկվեց, բայց ոչ էլ մորթվեց։ Իր երազներն իր հետ տարավ, անձնասպան լինելով Հաճընի անկման օրը։

— Հայրդ էլ քիչ բան չի արել Հաճընի համար, Սոկրատ,— ասաց Մանուկը։

— Արել է, անշուշտ արել է, բայց Հակոբ աղային իմ ճանաչած մարդկանցից ոչ ոք չի հասնի։

Մանուկը ժպտաց, գնահատելով իմ համեստությունը։

— Կան իհարկե ազնիվ հայրենասերներ, հանրային կյանքը իրենց անձնականից վեր դնողներ։ Օրինակ, Հրանտը։

— Այո, այդ մարդուն մինչև հիմա հիշում ենք, թեև նա վաղուց հեռացել է մեզանից,— ասաց Սողոմոնը,— պարզ մարդ էր, քննադատական միտք ուներ։

— Հայացքը, հայացքը չեմ մոռանա, այնպես էր նայում, կարծես բոլոր մտքերդ կարդում էր։

— Ճիշտ ես, Ասատուր, զննող, խորաթափանց հայացք ուներ ու հոգատար սիրտ։

— Որտեղի՞ց էր։

— Եթե չեմ սխալվում, Զմյուռնիայից։ Այտեղ հայտնի վաճառական էր։ Պատմում էր, որ փոքրածախ առևտրից էր սկսել, հետո ձանձրացել էր ու անցել մեծածախին, սկսել էր շրջել քաղաքից քաղաք, նմուշներ ցույց տալ, հետո դրանից էլ էր ձանձրացել, որոշել էր գաղափարներ առաջարկել...

— Երկար ժամանակ նրա գաղափարներն արձագանք չէին ստացել,— շարունակեց Տիրանը,— բայց չէր հուսահատվել, տարբեր դռներ էր ծեծել ու մի օր էլ մեծ վարկ էր վերցրել, սեփական խանութն էր բացել և իր խելքի, հնարամտության ու ճաշակի շնորհիվ շատ արագ համբավ էր ձեռք բերել։ Եթե չեմ սխալվում, Զմյուռնիայի աղետը հնձել էր նրա հարստությունը...

— Չես սխալվում,— ասացի,— մի վայրկյանում ամեն ինչ կորցրել էր, մերկ ու բոբիկ փախել Հունաստան, իսկ այնտեղից եկել էր Բուենոս Այրես։ Երբ եկավ այստեղ, արդեն հասուն մարդ էր, բայց չխեղճացավ, նոր գործ դրեց ու ընդամենը մի քանի տարի անց քաղաքով մեկ հայտնի դարձավ... Սողոմոն, դու լավ կհիշես նրա մեծ նվիրատվության պատմությունը։

— Այսօրվա պես հիշում եմ։ Երբ Հրանտի անունն ու հարստությունը հայտնի դարձան, հայերն անմիջապես հավաքվեցին շուրջը։ Հրանտն իրեն հեռու էր պահում գաղութից, իր գործն էր անում ու առանձնապես չէր հետաքրքրվում հայերի կյանքով, ու երբ Բուենոս Այրեսում հայտնի մարդ դարձավ, մերոնց առաջին արձագանքը եղավ նախանձն ու բամբասանքը. «Մե՞զ ինչ օգուտ», «Ինքն է, իր հարստությունը»։ Ու մի օր գաղութը թնդաց։

— Այսի՞նքն,— հարցրեց երիտասարդներից մեկը։

— Ինչ֊որ մեկը իմացել էր, որ նա սուսուփուս հարյուր քսան հազար պեսո է տվել եկեղեցին շինելու համար։ Լուրը բերնից բերան թռավ, թաղից թաղ, խանութից խանութ պտտվեց։ Մարդիկ տարբեր ձևով էին արձագանքում։ Լավատեսները բացականչում էին. «Կեցցե՛, այ մարդ եմ ասել», հոռետեսները չէին հավատում, դժգոհներն ասում էին. «Թող մյուսներն էլ օրինակ վերցնեն»... Մի խոսքով, մի քանի օր գաղութը միայն այդ մասին էր խոսում։ Երբ լուրը հաստատվեց, մեր ջոջերը որոշեցին անցնել հաջորդ փուլին։

— Այդ ի՞նչ փուլ է,— նորից միջամտեց հետաքրքրասեր երիտասարդը։

— Մինչև հիմա չե՞ս հասկացել, մեծարման ու շողոքորթության փուլը։ Հրանտի պատվին ճոխ ճաշկերույթ կազմակերպվեց։ Խոսեցին ու խոսեցին՝ իրար ընդհատելով, առաջ ընկնելու, աչք մտնելու անթաքույց ցանկությամբ, մեղր ծորաց, ժպիտներ հոսեցին, խոսեցին աշխարհի բոլոր լեզուներով՝ ասես միջազգային հանդիպում լիներ։

Մարդը նեղվեց։ Ես, ասաց, միջազգային աղոթատեղի չեմ շինում, այսպես որ շարունակվի, եկեղեցու դուռը կկողպեմ, բանալին էլ բարձիս տակ կդնեմ։

Չկողպեց, գաղութին նվիրեց ու որպես մեծագույն պարգև ստացավ Սրբազանի համբույրը... Հա, չմոռանամ ասել, որ այն օրը, երբ Հրանտի նվիրատվության լուրը տարածվեց գաղութով, Բարեգործականի շրջանակում փսփսուք սկսվեց ու շարունակվեց մի քանի ամիս։

— Այս մարդը միակն է,— ասում էին ոմանք,— միայն նա կկարողանա հզորացնել Միությունը, եկե՛ք այս առիթից օգտվենք ու պատվո նախագահ նշանակենք։

— Քանի՞ պեսո կտա Բարեգործականին,— տարակուսում էին մյուսները։

— Նրա անունն արդեն հարստություն է,— շարունակում էին «կողմ»֊երը...

— Իսկ եթե չտա՞,— չէին հանգստանում «դեմ»֊երը...

— Կտա, կտա, նույնիսկ եթե միանվագ գումար չտա, տարվա ընթացքում մաս֊մաս կքաշենք...

Վերջապես որոշումը կայացվեց ու նամակն ուղարկվեց։

— Ի՞նչ նամակ,— չէր հանգստանում երիտասարդը։ Այնքան էր հետաքրքրվել այս պատմությամբ, որ եկել նստել էր Սողոմոնի կողքին։

— Տղաս, այդ կարգի բոլոր նամակները նույն բովանդակությունն ունեն։ Հիմա անգիր չեմ հիշում, ես կարևոր բառերն ասեմ, մնացածը ինքդ լրացրու։

— Ասա,— ժպտաց երիտասարդը։

— Մեծահարգ Տիար... հետո գալիս է տվյալ մարդու անունը, Ազնվամեծար Ազգասեր... հետո գալիս է բուն բովանդակությունը։ «Այսինչ միությունը կամ այսինչ միության տեղի մասնաճյուղը, տեսնելով (կամ հաշվի առնելով) Ձեր ազգասիրական, հայրենասիրական և աղքատասիրական առատաձեռն զոհողությունները, նշանակում է Ձեզ...» և այլն։ Վերջում իհարկե նշվում է տվյալ միության ղեկավար կազմը՝ անուններով, ազգանուններով ու պաշտոններով։ Այս վերջին մասն ավելի շատ տեղ է գրավում, քան նամակի բովանդակությունը։

Այս ճշգրիտ նկարագրությունը բոլորիս զվարճացրեց, տարբեր կողմերից լսվեցին բացականչություններ։

— Սողոմոն, դու պետք է գրող դառնայիր...

— Բա ի՞նչ եք ուզում, մարդը գաղութային կյանքի մեծ փորձ ունի...

— Բոլորս էլ ունենք, բայց այդպես պատմել չենք կարողանում...

— Շարունակի՛ր, Սողոմոն...

— Շարունակեմ... Որոշումը կայացնելուց հետո ամեն ինչ փոխվեց, այլևս վերացան «դեմ»֊երը, ամեն կողմից լսվում էր.

— Ի՜նչ բախտավորություն...

— Այս մարդն ազգի փառքն է...

— Մեր Պողոս փաշան է...

— Բարեգործականի պատիվն է...

— Բարեգործականն իր վերելքով նրան է պարտական...

— Ինչո՞ւ միայն Բարեգործականը, նրան պետք է նստեցնել ազգի փառքի պատվանդանին...

Մի խոսքով, թերահավատները սխալվեցին. Հրանտը ոչ միայն ինքն օգնեց գաղութին, այլև շոյեց հարուստների քսակները։

— Եվ ի՞նչ,— դարձյալ երիտասարդն էր։

— Հրանտին մերժելը դժվար էր՝ հանձնվեցին, ոմանք հոժարակամ, ոմանք էլ՝ ամոթից...

— Գիտե՞ք,— ասացի,— ես դեռ չտեսած լսել էի Հրանտ Նիքոթյանի մասին, Արամ Կայծակն էր պատմել...

— Այդ ո՞ր Կայծակը, Հաճընի՞...

— Այո, Արամը ազգականս էր, Կայծակը նրա մարտական մականունն էր, իրականում Արամ Թերզյան էր... Նա դեռ Թուրքիայում էր ծանոթացել Հրանտի հետ։ Ասում էր, որ միշտ օգնության էր հասնում մարդկանց։ Պատմում էր, որ տարիներ առաջ սուրը քաշած Իզմիրի Առաջնորդարան էր խուժել իր խմբով, պահանջելով օգնել Հաճընի վերապրողներին։ Առաջնորդարանում այդ պահին ժողով գումարած ջոջերն իրար են անցել, բայց Նիքոթյանը սաստել է նրանց.

— Ազգին միշտ պետք է տալ,— ասել է,— սա իմ սկզբունքն է և պետք է դառնա ձեր սկզբունքը։ Ունեցողի ձեռքը միշտ պետք է գրպանում լինի։— Ու ժպտալով շարունակել է.— Բայց մի ձեռքի արածը մյուս ձեռքը չպետք է իմանա...

— Դե ինքը հենց այդպես էլ ապրեց,— եզրակացրեց Սողոմոնը։

Մի քիչ լռեցինք։

— Զարմանալի ազգ ենք,— ասաց Ուսուցիչը,— հոգով֊սրտով ուրախանալ չգիտենք։ Տեսեք, կարծես թե որոշեցինք զվարճալի պատմություններ հիշել, բայց միևնույն է բոլորի մեջ դառնություն կար, հեգնանք կար։ Նախանձում եմ, երբ տեսնում եմ, թե ինչպես են ուրախանում արգենտինացիները։ Հիշեք թեկուզ Բարեկենդանը։ Մարդիկ իսկական տոն են դարձնում, պարեր, դիմակներ, կատակներ, երգ ու ծիծաղ, իսկ մենք...

— Ուզո՞ւմ եք Բարեկենդանի հետ կապված մի պատմություն պատմեմ,— ասաց Մանուկը, չգիտես ինչու կարմրելով։

Իհարկե ուզում էինք։

— Այդ Բարեկենդանը մինչև կյանքիս վերջը չեմ մոռանա,— ասած Մանուկը,— ճիշտ է, պետք է խոստովանեմ, որ ամեն ինչ պատահաբար ստացվեց։

ՄԱՆՈՒԿԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Տարիներ առաջ էր։ Բարեկենդանին կնոջս առաջարկեցի գնալ պարասրահ, մի քիչ զվարճանալ։

— Չէ, չեմ գա,— ասաց կինս

— Ի՞նչ է պատահել։ Հիվա՞նդ ես։

— Չէ, աշակերտներիս տետրերը պետք է ստուգեմ։ Դու գնա, իսկ ես տանը կմնամ։

Մի քիչ չեմուչում արեցի, բայց վերջը գնացի։

Պարասրահում ասեղ գցելու տեղ չկար։ Բոլորը դիմակներով էին։

— Ինչ հիմարն եմ,— մտածեցի,— մտքովս չանցավ դիմակ վերցնել։

Ինչևիցե, խառնվեցի ամբոխին, պարեցի, երգեցի, զվարճացա, արդեն ուզում էի տուն վերադառնալ, աչքս ընկավ գնչուհիների տարազով չորս դիմակավոր կանանց վրա։ Նկատեցին, որ իրենց կողմն եմ նայում, կանչեցին.

— Արի, սիրուն տղա, արի բախտդ բացենք։

Քեֆս լավ էր, մոտեցա։ Սրանք սկզբից ձևացրեցին, որ բախտս են գուշակում, հետո բացեիբաց սկսեցին համարձակ առաջարկներ անել։ Որոշ ժամանակ դիմադրում էի։ Վերջապես նրանցից մեկը վեր թռավ, ձեռքս բռնեց ու տարավ պարելու։ Այդպես պարելով դուրս հանեց ինձ պարասրահից...

— Հիմա հասկանում եմ, թե ինչու կարմրեցիր,— ասացի։

— Ասում եմ չէ՞, քեֆս լավ էր, բայց շարունակությունը լսիր։

— Արի գնանք կողքի սրճարանում սուրճ խմենք,— ասաց կինը խռպոտ ձայնով։

Մտանք սրճարան, ազատ սեղան գտանք, նստեցինք և այդ պահին կինը հանեց իր դիմակը...

Մանուկը լռեց։

— Հը՞...

— Ինչի՞ լռեցիր...

— Տղամա՞րդ էր...

— Ծանո՞թ էր...

— Ոչ,— ասաց Մանուկը,— կինս էր։

— Բրա՛վո...

— Այո, ես էլ ասացի բրա՛վո, սինյորա, 12 տարի անց կարողացանք մի քանի ժամով վերադառնալ մեր երիտասարդության օրերը։

— Մանուկ, խոստովանիր, եթե կինդ չլիներ...

— Վերջ,— կտրեց Մանուկը,— իմ պատմությունն ավարտվեց, նոր նյութ գտեք։

— Ամեն ինչի մասին խոսեցինք, բացի մեր քաղաքագետներից,— ասացի։

— Ո՞ր մեկի մասին խոսենք, ամբողջ ազգը քաղաքագետներից է բաղկացած,— ասաց Սողոմոնը,— մի անգամ եկեք խանութս, նստեք ու լսեք, թե ինչ են խոսում։

— Կամ վարսավիրանոցս,— ասաց Մեսրոպը։

— Այո,— ասաց Ուսուցիչը,— մտեք եկեղեցի՝ քաղաքականության մասին են ճառում, մտեք դպրոց՝ աշակերտներն իրենց դասերից ավելի քաղաքականությամբ են հետաքրքրվում, մտեք տները՝ առաջին խոսակցությունը քաղաքականության շուրջն է, մոտեցեք փողոցում զրուցող մարդկանց՝ դարձյալ զրույցի նյութը քաղաքականությունն է... Եվ իհարկե, բոլոր խոսակցությունների կենտրոնում թուրքն է։

Վերջին մեկ֊երկու րոպեները Տիրանը քթի տակ ծիծաղում էր։

— Տեսնում եմ, զվարճալի բան ես հիշել,— ասացի,— պատմիր, մենք էլ ուրախանանք։

— Պատմելու բան չէ,— ասաց Տիրանը, շարունակելով ծիծաղել։

— Ուրեմն հաստատ պետք է պատմես,— պնդեցի։

— Դե լավ, բայց նախազգուշացնում եմ, որ նման անհեթեթություն լսած չկաք։ Ես էլ մի այդպիսի ինքնուս քաղաքագետների խումբ գիտեմ։ Ամեն կիրակի հավաքվում են՝ օրվա հարցերը ծեծելու և թարմ լուրերը ուղտի պես ծամելով՝ վճիռ կայացնելու համար։ Բոլորդ գիտեք, թե մոտավորապես ինչ են խոսում։

— Գիտենք,— ասացի,— օրինակ՝ կտեսնեք, վերջը Գերմանիան հարձակվելու է թուրքի վրա...

— Չէ, եղբայր, թուրքը սատանա է, մի ճար կգտնի,— վրա բերեց Ուսուցիչը...

— Հա, ուրիշին խաղացնել լավ գիտի,— շարունակեց Մանուկը...

— Ասում եմ ձեզ, վերջը երկու քարի արանքում կճզմվի, կգնա,— դերի մեջ մտավ Ասատուրը...

— Դրանք հին խոսակցություններ են,— ասացի,— 1941֊ին թուրքի թեման մղվեց երկրորդ շարք...

— Ճիշտ է,— ասաց Տիրանը,— սպասիր հիշեմ... հա, Գերմանիան հաղթելու է...

— Չէ, ռուսները դրանց լավ դաս կտան...

— Անգլիացիների բախտը բերեց...

— Լավ, լավ, հիշում եք,— ասաց Տիրանը,— թողեք շարունակեմ։

ՏԻՐԱՆԻ ԵՐՐՈՐԴ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

— Մի օր կողքից լսում էի այդպիսի քաղաքական վերլուծություն, երբ խմբին մոտեցավ շիկահեր մի երիտասարդ.

— Վերջ տվեք այս անիմաստ խոսակցությանը և աղոթեք։

— Աղոթե՞նք, ինչի՞ համար։

— Խենթ է, չեք տեսնում...

— Սպասիր, թող տեսնենք, թե ինչ է ասում։

— Աղոթեք, որ բոլոր ազգերը մեր բախտին արժանանան...

— Այդ ի՞նչ ես խոսում...

— Թող բոլորը կոտորվեն, որ մենք վերջապես այս աշխարհը կարգի բերենք...

— Այդ ինչպե՞ս։

— Անգլիան կտանք հաճընցիներին, նրանք ուսում սիրող են, Բալկանները՝ զեյթունցիներին, որ պետք եղած դեպքում կռիվ տան, Գերմանիան՝ այնթափցիներին, որ գործարաններ աշխատացնեն, Ռուսաստանը՝ Հ. Մ. Ը. Միությանը, որ մի գլուխ ֆուտբոլ խաղան, Ֆրանսիան՝ պոլսեցիներին ու իզմիրցիներին, բարեկիրթ են ձևանում, թող ապացուցեն, Եգիպտոսն ու Լիբիան՝ ադանացիներին, որ բամբակ ցանեն...

— Բա վանեցինե՞րը...

— Վանեցիները տեղներում հանգիստ չեն մնում, դրանք համաշխարհային երթևեկությամբ կզբաղվեն...

— Իսկ Բարեգործակա՞նը...

— Աշխարհի հարստության պահապան...

— Կաթոլիկներին մոռացար։

— Դե դրանցը պարզ է՝ Հռոմ կուղարկենք։

— Իսկ բողոքականների՞ն...

— Երուսաղեմ, որ այլևս Քրիստոսի կարոտը չքաշեն...

Եվ այսպես աշխարհի ապագայի հարցը հինգ րոպեում լուծվեց...

— Թուրքի ականջից հեռու,— ասացի ու վեր կացա։— Չգիտես՝ ծիծաղե՞ս, թե լաց լինես։ Լավ, քանի դեռ չենք վերադարձել տխուր պատմություններին, եկեք վերջակետ դնենք։ Հանդիպելու առիթներ դեռ շատ կունենանք։ Գիտե՞ք, որ արդեն լուսանում է...

Ես ու Մանուկը սրճարանից միասին դուրս եկանք։

— Ոտքո՞վ ես գնալու,— հարցրեցի։

— Երևի... մի քիչ քայլեմ, շատ նստեցինք։

— Ես էլ կքայլեմ, քեզ մինչև տուն կուղեկցեմ։

Մի քանի րոպե լուռ քայլեցինք։

— Լսիր, Սոկրատ, քեզ չի՞ թվում, որ մենք ուրիշի կյանք ենք ապրում։

— Թվում է, ավելի շատ անցյալով եմ ապրում, քան ներկայով։

— Բայց վատ չենք ապրում, ընտանիք ունենք, զավակներ ունենք, ինչո՞ւ չենք կարողանում հանգստանալ։

— Մեղավոր ենք զգում մեզ, որ այնտեղ չէինք։

— Մե՞նք էլ պիտի մեռնեինք։

— Չգիտեմ։

Մի քիչ էլ լուռ քայլեցինք։

— Եղբայրներիդ լավ եմ հիշում,— ասաց Մանուկը,— մանավանդ Հակոբին։ Գիտե՞ս, թե ինչն էի ամենաշատը հավանում ու գնահատում։

— Ի՞նչը։

— Իր գործի մեջ շատ լուրջ էր ու բանիմաց, իսկ կենցաղում թեթև ու կատակասեր։

— Ասացիր գործի մեջ լուրջ էր, մի դեպք հիշեցի։ 1922֊ին, երբ փորձում էի Պոլսից փախչել, վիզայի համար գնացել էի Ֆրանսիայի դեսպանատուն։ Առջևս կանգնած մարդը հարցրեց, թե ով եմ, ասացի, որ ապրիլի 24֊ի զոհերից մեկի՝ դեղագործ Հակոբ Թերզյանի եղբայրն եմ։ Մարդն աշխուժացավ, ժպտաց ու մի պատմություն պատմեց.

— Մի օր գիշերվա կեսին փորացավից արթնացա։ Ցավը շատ ուժեղ էր, չկարողացա մինչև լույս դիմանալ, գնացի արթնացրեցի եղբորդ ու խնդրեցի, որ մի ճար անի։ Նա ինչ֊որ հեղուկ տվեց, սպասեց, մինչև ցավս անցնի ու տուն ուղարկեց։ Մի քանի օր անց նորից դիմեցի Հակոբին, որ նույն դեղից տա՝ ցավս հանգստացնելու համար։ Ծիծաղեց.

— Լսիր, տվածս սովորական ջուր էր, եթե ուզում ես, կարող եմ նորից տալ... Շատ եմ կարոտում մերոնց, Մանուկ։

— Բա ի՞նչ անենք։

— Հայաստանում եղե՞լ ես։

— Չեմ եղել։ Հարցիդ վրա էլ ես մի պատմություն հիշեցի։ Մի քանի տարի առաջ ընկերներով գնացել էինք Ռոսարիո քաղաքը։ Մեր եկեղեցու երգչախումբն այնտեղ պետք է ելույթ ունենար, որոշեցինք գնալ լսել։ Ելույթից հետո հայերով առանձնացանք, գնացինք գետափ ու տեղավորվեցինք մի մեծ ծառի տակ։ Լուռ էինք, վայելում էինք բնության խաղաղ տրամադրությունը, սակայն այդ լռության մեջ ինչ֊որ ընդհանրացնող, միավորող բան կար։ Երևի դա միայն իմ ընկալումը չէր, որովհետև տղաներից մեկը սկսեց երգել։

Երգը տարավ մեզ հեռավոր Հայաստան, Կոմիտասի հետ բարձրացանք Արարատ լեռը, իջանք Մշո դաշտերը, պտտեցինք գյուղերով։ Երգն ավարտվեց, պատկերը կախվեց օդում, հետո իջավ, տարածվեց շուրջներս, լցվեց կարոտով...

Հանկարծ մեկը պոռթկաց.

— Քանի տարի է անցել, իսկ մենք մինչև հիմա Հայաստանի մասին ենք երազում...

— Բա ինչո՞ւ հեռացար Հայաստանից, քո սիրելի Երևանից, Աբովյան փողոցից, գնացել էիր՝ մնայիր...

— Եղբայր, գործ չկար անելու։ Պետությունը սեփականացրեց առևտուրը, մնացինք անգործ։ Հիմա եկել ենք, գործ ունենք, կուշտ ենք, բայց տես որ շարունակում ենք անցյալով ապրել։ Եղած երգերը երգում ենք, իսկ նորերը չենք ստեղծում, գրված գրքերը կարդում ենք, իսկ նորերը չենք գրում։ Զայրանում ենք, երբ մեր զավակները մեր երգերը չեն երգում ու մեր գրքերը չեն կարդում։ Բա ի՞նչ անենք, թողնենք գնան, դառնան օտա՞ր, լեզուն կորցնեն, անունները փոխեն, մոռանա՞ն..

— Նրանք հիշելու բան չունեն, որ մոռանան, հիշելը մեր գործն է, իսկ նրանց պետք է ազատել այդ բեռից, որ առաջ գնան, միայն այդ դեպքում նորը կստեղծեն, հակառակ դեպքում չեն զարգանա...

Ինքն իրեն ընդհատեց, կանգնեց։

— Ի՞նչ եղավ, Մանուկ։

— Ի՞նչ ես կարծում, Սոկրատ, այդ նորը ո՞ւմը կլինի, մե՞րը։

— Չգիտեմ, թող ստեղծեն՝ կտեսնենք...

Մի քիչ էլ լուռ քայլեցինք։

— Հասանք,— ասաց Մանուկը,— կմտնե՞ս։

— Չէ, ես էլ գնամ տուն։ Հաջողություն, եղբայր։

— Իսկ դու եղե՞լ ես,— պատասխանի փոխարեն հարցրեց Մանուկը։

— Չէ, չեմ եղել։

Մանուկը գնաց դեպի տան դարպասը, իսկ ես շրջվեցի, որ շարունակեմ ճանապարհս։ Հանկարծ լսեցի.

— Սոկրա՛տ...

Շրջվեցի։

— Գնա, անպայման գնա...

Ճանապարհս երկար էր, բայց որոշեցի քայլել։

Քայլում էի ու մտածում, որ տարիները սահում են ժամացույցի սլաքի պես, ու չես նկատում, թե ինչպես են դառնում տասնամյակներ։ Ժամանակը միայն առաջ է գնում, բայց մարդու անհանգիստ հոգին դադար չի տալիս հիշողությանն ու անվերջ խախտում է սլաքի բնական ընթացքը։ Անցյալը, ներկան ու ապագան իրար հետևից շարված ժամանակահատվածներ չեն, արդեն տեղի ունեցածը չի վերանում, արդեն չբռնվող ձեռքերը, չշոյվող դեմքերը, չբաբախող սրտերը գալիս լցնում են միտքդ ու դառնում շատ ավելի ներկա, քան այն ամենն, ինչ տեղի է ունենում իրականում, այս պահին և այս տեղում։ Կյանքն ու մահը հաշտվում են հիշողությանդ մեջ ու վերացնում են ժամացույցի սլաքի իմաստը։

Ականջներս չէին ուզում մոռանալ Մանուկի ասածը.

— Գնա, անպայման գնա...

Կան շատ անձնական մտքեր ու հուզումներ, որոնք ամաչում ես հրապարակ հանել, որովհետև պարզ ու բնական զգացմունքներդ վերածվում են վերամբարձ խոսքի։

Ո՞ւմ և ինչպես պատմեմ, որ այսօր օտար է իմ երդիկը, արևն ու հողը, բայց Հայաստանը հետս է, որ չեմ դադարում լսել նրա ձայնը ու զգալ ամբողջ էությունս լցնող նրա շունչը։

Ինչպե՞ս բացատրեմ, թե ինչու է Հայաստանի զավակը լինելու պատիվը սեղմում կոկորդս, այրում երակներս։

Միայն քեզ կարող եմ ասել, ու թող ոչ ոք չլսի։

Մանկությանս օրերին քո պատկերը երազեցի արնաքամ հողի վրա, և այժմ նույն այդ անունդ եմ դարձրել փշրված երազներիս հենարանը։

Աչքս հառած անհասանելի հորիզոնին՝ միայն մի աստղ եմ տեսնում, որ շարունակում է մնալ հավատիս, հույսիս ու ներշնչանքիս միակ աղբյուրը, հոգիս ու սիրտս։

Պիտի ներե՞ս արդյոք, եթե առանց քեզ տեսնելու փակեմ աչքերս, անսահման սերս օտար հողին հանձնած։

Պիտի հիշե՞ս արդյոք ինձ։

Խնդրում եմ, չմոռանաս, որ ես էլ էի քո զավակը։

Արևելքիդ առաջին և արևմուտքիդ վերջին ցոլքն էի։

Մատաղացու ոչխարդ էի, որ հեռացավ քեզանից հեռու, սակայն մինչև վերջին շունչը անունդ կրկնելով...

— Այդ ո՞ր Հայաստանի մասին ես խոսում, Սոկրատ,— լսեցի սեփական ձայնս։

Ու ինքս իմ հարցից պապանձվեցի, հետո լցվեցի անսպասելի պարզությամբ ու հանգստությամբ։

— Հիմարի մեկն ես, Սոկրատ տղա։

Շրջվեցի ու հետ վազեցի։ Հասա Մանուկի տանը ու շնչասպառ բղավեցի։

— Մանո՛ւկ, դուրս արի, բան ունեմ ասելու։

Մանուկը բացեց պատուհանը, վախեցած՝ գլուխը դուրս հանեց։

— Ի՞նչ է պատահել...

— Գնում եմ, Մանո՛ւկ, գնում եմ Հայաստան՝ Արտաշեսիս մոտ...

* * *

Երևան, 28 հոկտեմբերի, 2014թ.

— Եկա՞վ Հայաստան, Արտաշես, տեսա՞վ պապիկիդ։

— Չհասցրեց։ Տոմսը գնեց, գործերը կարգի բերեց, բայց գալուց մի քանի օր առաջ մահացավ։

— Գիտեմ, որ երկու աղջիկ ուներ, նրանց հետ կապ կա՞։

— Մի ժամանակ կար, վերջերս հազվադեպ ենք շփվում։ Այնուամենայնիվ լեզվի խնդիր կա։

— Գիտե՞ս, թե երբ է մահացել Սոկրատը։

— Չէ։

— Ես գիտեմ, հետևեցի քո խորհրդին՝ դիմեցի հորեղբորդ։ Ծնվել է 1898֊ին, մահացել է 1968֊ին։ Հոկտեմբերի 28֊ին։ Այսօր նրա մահվան օրն է։

— Հատո՞ւկ ես կազմակերպել այսօրվա հանդիպումը։

— Չէ, բայց կարծում եմ, որ բոլոր պատահականությունների մեջ որոշակի օրինաչափություն կա։

— Համաձայն եմ։

— Գիտեմ, որ ծնողներդ, քույրդ և հորաքույրդ Հայաստանում են։ Հորաքույրդ ընտանիք ունի՞։

— Երեք տղա ունի ու մի աղջիկ։ Մի տղան Ամերիկայում է, մնացածը՝ Հայաստանում։ Թոռներ ունի։

— Իսկ հորեղբա՞յրդ։

— Մոսկվայում է, բայց կարծես թե ուզում է վերադառնալ։ Նա էլ մի տղա ունի։

— Փաստորեն, Հարություն պապի հինգերորդ սերունդը բավականին մեծ ծածկույթով ցանց է։ Դու այդ ցանցում հանգո՞ւյց ես։

— Չգիտեմ, չեմ մտածել։

— Ես մտածել եմ, հանգույց ես։

— Գրքի պատճառո՞վ ես ասում։

— Նաև գրքի։ Բայց ավելի կարևոր բան կա։

— Ի՞նչ։

— Հոգս ունես։ Հոգս ունեցող հանգույց ես։

— Այդքան չեմ խորացել...

— Ազգանունդ շարունակե՞լ ես։

— Շարունակել եմ։

— Քանի՞ տարեկան է։

— Երեսուներկու։

— Անունն ի՞նչ է։

— Հարություն...

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բնաբան

1 Կյանքն ինձ համար հալվող մոմ չէ։ Այն սքանչելի ջահի պես մի բան է, որն ընդամենը մի ակնթարթով ընկել է իմ ձեռքը, և ես ուզում եմ անել այնպես, որ այդ ջահը բոցավառվի հնարավորին չափ պայծառ լույսով այնքան ժամանակ, մինչև կհանձնեմ այն գալիք սերունդներին։— Բեռնարդ Շոու

Նախապատմություն

2 Արտաշես Թերզյանը Սոկրատ Թերզյանի կրտսեր եղբոր՝ Արտաշեսի թոռն է։

3 Հաճընը (այժմ կոչվում է Սաիմբեյլու) — պատմական Լեռնային Կիլիկիայի հինավուրց քաղաքներից մեկը, գտնվում է ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Ադանա նահանգի հյուսիսում, Սարոսի գետի վտակ Գյոքսուից 10 կմ արևմուտք, եռանկյունաձև բլրի վրա։ Եղել է Հռոմեական (պահպանվել են մ.թ.ա. I դ. բերդի ավերակները), Բյուզանդական կայսրությունների, Կիլիկիայի հայկական պետության կազմում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ ունեցել է 30֊35 հազար ազգաբնակչություն, բացառապես հայեր, որոնք 1915֊ի եղեռնի ժամանակ զինաթափվել ու աքսորվել են Դեր Զորի անապատները, ուր նրանց մեծ մասը ոչնչացվել է։ 1918֊ի հոկտեմբերի 30֊ի Մուդրոսի զինադադարից հետո, հավատալով դաշնակից տերությունների քաղաքական ու զինվորական պատասխանատու անձանց շռայլ խոստումներին, Դեր Զորի սպանդանոցներից փրկված հաճընցիները Հալեպից, Ադանայից, Սիսից ու այլ վայրերից մեկնում են իրենց հարազատ քաղաք՝ այն ավերակների միջից բարձրացնելու, հայրենի օջախները վերակենդանացնելու համար։ 1919֊ի վերջին Հաճընում վերահաստատվել էին 6 հազար հայեր։

(Աղբյուրը՝ «Հայկական հարց» հանրագիտարան, հատ. 6, Երևան, 1980թ.)։

4 Խոսքը Հակոբ Թերզյանի «Ատանայի կեանքը» (Կ. Պոլիս, 1909(1911)), «Կիլիկիոյ աղետը. Ականատեսի նկարագրութիւններ, վավերաթղթեր, պաշտոնական տեղեկագրեր, թղթակցութիւններ, վիճակագրությիւններ, ամենեն կարևոր պատկերներով» (Կ. Պոլիս, 1912) և Սոկրատ Թերզյանի «Հաճընի ութամսյա դյուցազնամարտը» (Բուենոս Այրես, 1956) գրքերի մասին է։

Հարություն Թերզյան

5 Վահկա — բերդաքաղաք Լեռնային Կիլիկիայում, Սարոս գետի վերին հոսանքի աջ ափին։ VII֊VIII դդ. Արաբական խալիֆայության դեմ պայքարում եղել է Բյուզանդական կայսրության կարևոր ռազմական հենակետ։ 1097 թվականին Կիլիկիայի Հայոց իշխան Կոստանդին Ա֊ն բյուզանդացիներից ազատագրել է Վահկան և հռչակել իր իշխանապետության մայրաքաղաք։ Նրա հաջորդը՝ Թորոս Ա֊ն (1100֊1129), վերակառուցել է Վահկայի ամրությունները, հիմնել դղյակ, պալատներ և այլ շինություններ։ 1137 թվականին բյուզանդիայի կայսր Հովհաննես Կոմնենոսը խոշոր բանակով պաշարել է Վահկան, գրավել և գերեվարել պաշտպաններին, այդ թվում Մեծ իշխան Լևոն Ա֊ին ու նրա որդիներին՝ Ռուբենին ու Թորոսին։ 1145 թվականին Վահկան ազատագրել է գերությունից փախած Թորոս Բ Մեծ իշխանը։ Նրա եղբայրը և հաջորդը՝ Մլեհը, 1173 թվականին իշխանության մայրաքաղաքը հռչակել է Սիսը և գահանիստը Վահկայից տեղափոխել Սիս։ Այնուհետև Վահկան հիշատակվում է որպես ըմբոստ իշխանների ու պալատականների կալանատեղի։ Կիլիկյան Հայաստանի պետականության անկումից (1375) հետո Վահկան մնացել է Աճապահյանների գերդաստանի ձեռքում (մինչև XIX դար)։ XIX դարի վերջին Վահկան ավան էր (հայերն անվանում էին Վաքա, թուրքերը՝ Ֆեքե) և համանուն գավառակի (կազայի) կենտրոնը՝ մոտ 800 հայ բնակչությամբ։ Վահկայի միջնադարյան եկեղեցիներից հիշատակվում է XIV դարի Սուրբ Նշանը։ XIX դարում Վահկայում գործում էին Սուրբ Հրեշտակապետ, Սուրբ Թորոս, Սուրբ Մինաս, Սուրբ Գևորգ եկեղեցիները և Սուրբ Հովհաննես մենաստանը, որի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հիմնադրումը վերագրվում է Ներսես Շնորհալուն։ Վահկայի հայերը բռնի տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց զգալի մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին, սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։ Վահկայի ամրոցը տեղադրված է բարձր լեռնագագաթին և ձգվում է հյուսիսից հարավ (երկարությունը 180մ, լայնությունը մեջտեղում՝ մոտ 25մ)։

(Աղբյուրները՝ Հայկական հանրագիտարան, հատ։ 11, Երևան, 1985թ.։ Հայոց պատմություն։ Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը։ Երևան, 2012թ.)։

Հարություն պապը

6 Ռումլու — գյուղ Կիլիկիայի արևմտյան մասում, Օսմանյան կայսրության Ադանայի նահանգում։ Բնակչության մեծ մասը զոհվել է Մեծ եղեռնի ժամանակ։

7 — Գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիա քաղաքից հարավ֊արևմուտք։

8 — Վարչակազմի ղեկավարը նահանգներում։

Հակոբը

9 Կիլիկիայի հայերը թուրքերի նման օգտագործում էին թուրքերեն «Էրմանիստան» բառը, նկատի ունենալով Օսմանյան Կայսրության արևելքում գտնվող Արևմտյան Հայաստանի տարածքը։

10 — Հաճընի առաջնորդ Ներսես եպիսկոպոս Դանիելյանը։

11 — Հայ Կաթողիկե եկեղեցու առաջնորդ։

12 — Կայծքարով կրակող հրացաններ։

13 — Նահանգի կառավարիչ Արևմտյան Հայաստանում։

14 Միսիս (Մսիս, Սալմիստրա, Մամեստա, Մամեստիա, Մամեստրա, Մամիստա, Մամեստրա, Մամիստրան, Մամիստրիա, Մամուվեստիա, Մամպսիստա, Մամսուեստիա, Մամուեստիա, Մամուստրիա, Մանսիստա, Մապսսուհեստիա, Մապսուհիստիա, Մասիսե, Մասսիսա, Մեսիսե, Միսեսուր Ջեհան), քաղաք Դաշտային Կիլիկիայի կենտրոնական մասում, Պիռամոս (Ջահան) գետի ափին, Ադանա քաղաքից 25 կմ հյուսիս֊արևելք։ Հելլենիստական դարաշրջանում եղել է բարգավաճ ու ինքնավար քաղաք։ Հռոմի տիրապետության ժամանակ դարձել է կայսերական կարևոր հենակետ Արևելքում։ Մ.թ.ա. 80֊70֊ական թթ. Մամեստիան Դաշտային Կիլիկիայով հանդերձ անցել է Հայաստանին։ Քրիստոնեության հաստատումից հետո եղել է ինքնավար արքեպիսկոպոսի աթոռանիստ։ IV դ. վերջին և V դ. սկզբին Մամեստիայի արքեպիսկոպոսն էր հռչակավոր գիտնական Թեոդորոս Մոպսուեստացին, որի հետ նամակագրական սերտ կապերի մեջ էին Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթևը, Եզնիկ Կողբացին և ուրիշ հայ գործիչներ։ Հռոմեական կայսրության բաժանումից (IV դ. վերջ) հետո Մամեստիան մնացել է Բյուզանդիայի տիրապետության ներքո։ VII֊X դդ. Մամեստիան տիրել են մե՛րթ արաբները, մե՛րթ բյուզանդացիները։ X֊XI դդ. հայերը կազմել են Մամեստիայի բնակչության գերակշռող տարրը։ XI դարի 1֊ին կեսին Բյուզանդիան այն հանձնել էր հայ իշխան Աբուղարիբ Արծրունուն։ Նույն դարի վերջին, Մամեստիայի քաղաքապետ Ասպետ հայ իշխանի շրջանում, Մամեստիան նվաճեցին խաչակիր ասպետները։։ XII դ. 1֊ին կեսին հզորացած Ռուբինյանները հաղթեցին խաչակիրներին և ամբողջ Դաշտային Կիլիկիան, Մամեստիայով հանդերձ, միավորեցին Կիլիկյան Հայաստանին։ Մամեստիան դարձավ համանուն նահանգի կենտրոնը։ 1188֊ին Լևոն Բ Մեծը Մամեստիայի հսկողությունը հանձնարարեց Չորտվանել Սասնեցու որդի Հեթումին՝ նրան կնության տալով իր եղբոր՝ Ռուբենի դստերը՝ Ալիծին։

(Աղբյուրը՝ Հայկական հանրագիտարան, հատ. 7, Երևան, 1981թ.)։

15 — Սուլթան Աբդուլ Համիդ II, Օսմանյան կայսրության սուլթան 1876֊1909֊ին։ Հայտնի է նաև «Կարմիր սուլթան» մականունով, որ ստացել է հայկական արյունալի ջարդեր կազմակերպելու համար։

16 — Մուհամմեդ V Ռեշադ, Օսմանյան կայսրության սուլթան, 1909֊1918 թթ.։

17 1908թ. երիտթուրքերի հեղափոխության հետևանքով Թուրքիայում վերականգնվեց 1876թ. սահմանադրությունը, և երկրում առժամանակ հաստատվեց մամուլի ազատություն։ Սակայն շատ շուտով երիտթուրքերը, մոռանալով հեղափոխության ընթացքում իրենց սատարած ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներին տված խոստումները, կտրուկ փոխեցին իրենց քաղաքականությունը։ 1909֊ի մարտի 31֊ին Ադանայի վալիի գլխավորությամբ կայացած նահանգային խորհրդի նիստի մասնակիցներն ընդունեցին Ադանայի հայերին ոչնչացնելու որոշում։ Ջարդն սկսելու վերաբերյալ հատուկ գաղտնի գրություններ ուղարկվեցին գավառներ։ Կոտորածի նախօրեին իշխանությունները մեծաքանակ զենք ու զինամթերք բաժանեցին իսլամադավան բնակչությանը, բանտերից արձակեցին շուրջ 500 ոճրագործների։ Ապրիլի 1֊ին թուրք ամբոխը խուժեց քաղաքի փողոցները, հրապարակները, թաղամասերը և սկսեց կոտորել հայերին։ Առաջին ջարդը տևեց երեք օր։ Ապրիլի 12֊ին կարգ ու կանոնը «վերականգնելու» նպատակով Ռումելօայից Ադանա ուղարկված երիտթուրքական վաշտերը վերսկսեցին ջարդը, որն իր չափերով և իրականացման եղանակներով գերազանցեց նախորդին։ Ապրիլյան կոտորածների հետևանքով զոհվեցին մոտ 30000 անմեղ հայեր, 300 կալվածք այրվեց, հափշտակվեց ավելի քան 10000 գլուխ անասուն, իսկ նյութական վնասները հասան 20 միլիոն թուրքական լիրայի (մոտ 500 միլիոն ֆրանկի)։ Կոտորածներից անմիջապես հետո, որպես կոտորածների մեղավորներ, Մերսինում և Ադանայում բազմաթիվ հայեր բանտարկվեցին։ Ադանայի կոտորածը ձերբազատեց հայերի մի ստվար մասին երիտթուրքերի ազատական քաղաքականության վերաբերյալ ունեցած պատրանքներից։ Ամենաիրատեսները վստահ էին, որ Ադանան գալիք կոտորածների նախերգանքն էր միայն, սակայն այս ամենը մնաց իբրև հեռավոր ու վերացական մի վտանգի կանխազգացում և քաղաքական կուսակցությունների, ազգի ներքին պառակտումների պայմաններում քիչ բան արվեց միանգամայն հնարավոր աղետին պատրաստվելու համար։

(Աղբյուրներ՝ Թերզյան Հ., Կիլիկիո աղետը, ԿՊ, 1912։ Զապել Եսաեան, Ավերակներու մեջ, Կ. Պոլիս, 1911թ., Աշճյան Հ., Ատանայի եղեռնը և Գոնիայե հուշեր, Նյու Յորք, 1950։ Ա.Խառատյան, Ադանայի 1909թ. կոտորածի լուսաբանումը արևմտահայ մամուլում։ Ղալթախչյան Տ. Ադանայի 1909թ. կոտորածների առաջին արձագանքները արևմտահայ մամուլում, Ա.Ադոսիդես, Հայեր և երիտթուրքեր (Կիլիկիայի կոտորածները), Երևան, 2012թ.)։

Պետրոսը

18 — Հաճընի հոգևոր առաջնորդ Պետրոս արքեպիսկոպոս Սարաճյանը։

19 Ջեմալ փաշա Ահմեդ (1872֊1922) — թուրք պետական գործիչ, «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության պարագլուխներից մեկը, երիտթուրքերի ղեկավար «եռյակի» (Թալեաթ, Էնվեր, Ջեմալ) անդամ, հայերի ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչներից։ 1914֊ին նշանակվել է ծովային նախարար։ Եղել է օսմանիզմի, պանիսլամիզմի և պանթյուրքիզմի ջատագով, այդ գաղափարների իրագործումը կապելով Գերմանիային դաշնակցելու հետ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914֊1918) տարիներին զբաղեցրել է Սիրիայում գործող թուրքական 4֊րդ բանակի հրամանատարի պաշտոնը։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Արմ. Հայաստանից և Կիլիկյան Հայաստանից հայերի զանգվածային տեղահանմանն ու կոտորածին։ Ջեմալը ճնշել է արաբների ազգային ազատագրական շարժումները Սիրիայում, Լիբանանում և Պաղեստինում։ Պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից (1918) հետո փախել է Գերմանիա։ 1919֊ին Կ. Պոլսի ռազմական ատյանը հեռակա կարգով մահվան է դատապարտել Ջեմալին։ Իր հուշերում փորձել է արդարացնել իր և գործընկերների հանցագործութունը, հայ֊թուրքական հարաբերությունների վատացման մեջ մեղադրելով Ռուսաստանին։ 1922֊ի հուլիսի 25֊ին Թիֆլիսում Ջեմալին սպանել են հայ վրիժառուներ Պետրոս Տեր֊Պողոսյանը և Արտաշես Գևորգյանը։ Վերջիններս 1937֊ին գնդակահարվել են ԽՍՀՄ ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակ։

20 — Թուրքական աքսորավայր, 1915թ. ապրիլի 23֊ի լույս 24֊ի գիշերը հայ մտավորականները ձերբակալվեցին Պոլսում և Հայդարփաշա կայարանից տարվեցին դեպի Այաշ, Չանղըրը և մյուս սպանդանոցներ։

21 1915թ.֊ին բանաստեղծ, արձակագիր և բժիշկ Ռուբեն Սևակը (իսկական ազգանունը՝ Չիլինկիրյան), որպես զինվորական բժիշկ, զորակոչվել է թուրքական բանակ։ Որոշ ժամանակ անց ձերբակալվել է և աքսորվել թուրքական Չանղըրը բնակավայր. այստեղ Սևակը բուժել է մի թուրք աղջկա, որը սիրահարվել է նրան։ Աղջկա հայրը փորձել է համոզել Սևակին մահմեդականություն ընդունել, ամուսնանալ աղջկա հետ և փրկվել անխուսափելի սպանությունից, սակայն Սևակը հրաժարվել է՝ հավատափոխությունը համարելով ազգադավություն։ Տեղափոխելու պատրվակով Սևակին ուղարկել են Այաշ, ճանապարհին նահատակվել է։

22 «Բյուզանդիոն» օրաթերթը հրատարակվել է Կոնստանդնապոլսում, 1896֊1918֊ին։ Խմբագիրներ՝ Բ. Քեչյան, Պ. Քեչյան և Ա. Քեչյան, Արշակ Ալպոյաճյան, Ա. Սանտալճյան։

Տիրանը

23 1918թ. հոկտեմբերի 30֊ին Անտանտի ներկայացուցիչների և Թուրքիայի միջև կնքվեց Մուդրոսի զինադադարը, որի Հոդվ. 16֊ով նախատեսվում էր թուրքական զորքերի դուրսբերումը Կիլիկիայից։ Հոդված 24֊ում ասված էր, որ «Հայկական նահանգներից որևէ մեկում անկարգությունների դեպքում դաշնակիցներն իրենց իրավունք են վերապահում գրավելու դրա մի մասը»։ 1919֊ի հունվարի վերջին Անտանտի գերագույն խորհուրդը որոշում ընդունեց Օսմանյան կայսրությունից Հայաստանի, Սիրիայի, Պաղեստինի, Արաբիայի և Միջագետքի անջատման մասին։ Հետագայում սակայն Անտանտի պետությունները ոչ մի լուրջ քայլ չձեռնարկեցին իրագործելու Մուդրոսի զինադադարի այն պայմանները, որոնք կնպաստեին Հայկական հարցի արդարացի լուծմանը։ Անկարայում կազմված Մուստաֆա Քեմալի թուրքական կառավարությունը մերժեց Մուդրոսի զինադադարը և հասավ դրա փաստական վերացմանը։

24 Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ Թուրքիայի դեմ պատերազմող Ֆրանսիան առանձնահատուկ շահեր էր հետապնդում Պաղեստինում և Կիլիկիայում։ Հայությունը, ձգտելով ազատագրվել թուրքական լծից, ամեն կերպ աջակցում էր հակաթուրքական ուժերին։ 1916թ. հոկտեմբերին Հայոց ազգային պատվիրակության ղեկավար Պողոս Նուբար փաշան Լոնդոնում հանդիպում է Ֆրանսիայի և Անգլիայի ղեկավարների՝ Ժորժ Պիկոյի և Մարկ Սայքսի հետ, առաջարկելով նրանց Անտանտի զորաբանակների մեջ ստեղծել առանձին հայկական զորամիավորումներ, որոնք պետք է կռվեն բացառապես պատմական Հայաստանի տարածքում։ Պատերազմի ավարտից հետո Ֆրանսիան պարտավորվում է իր հովանու ներքո ինքնավարություն տալ հայկական Կիլիկիային, իսկ Հայկական լեգեոնը հետագայում պետք է կազմեր Կիլիկիայի հանրապետության բանակի կորիզը։ 1916թ. նոյեմբերի 16֊ին Ֆրանսիայի կառավարության հրամանագրով ստեղծվում է Հայկական լեգեոնը, ատանալով «Արևելյան լեգեոն» պաշտոնական անվանումը։

(Աղբյուրը՝ «Հայկական հարց հանրագիտարան», Երևան, 1996թ.)։

25 1918թ. սեպտեմբերին Պաղեստինում անգլո֊ֆրանսիական ուժերն ընդհանուր ճակատով հարձակման անցան։ Թեժ մարտեր էին ընթանում հատկապես Արարա լեռան մատույցներում, և Հայկական լեգեոնի առջև դրված էր հենց Արարայի բարձունքները գրավելու խնդիրը։ Տալով ընդամենը 23 զոհ և 76 վիրավոր՝ հայկական լեգեոնը գրավեց Արարայի բարձունքները։ Այդ հաղթանակը մեծ փառք բերեց Հայկական լեգեոնին։ Դրան հաջորդեց Բեյրութի ազատագրումը, որից հետո Հայկական լեգեոնը կենտրոնացավ իր հիմնական նպատակի՝ Կիլիկիայի ազատագրման շուրջ։ 1918թ. դեկտեմբերի 17֊ին հայ լեգեոնականները մուտք գործեցին Կիլիկիա և մինչև 1919թ. մայիսի վերջը համառ մարտեր մղելով և ստանալով ազգաբնակչության աջակցությունը, ազատագրեցին Կիլիկիան թուրքերից։

(Աղբյուր՝ «Հայկական հարց հանրագիտարան», Երևան, 1996թ.)։

26 Գնդապետ Բրեմոն (1868֊1948) — 1919֊1920 թթ. Կիլիկիայի կառավարիչ։ Այդ պաշտոնն ստանձել է 1918թ. դեկտեմբերի 25֊ին։ Կիլիկիա գալու օրվանից ուշադրությամբ հետևելով տարածաշրջանում տեղի ունեցող իրադարձություններին, նա շատ արագ իր սեփական կարծիքն է կազմել թուրքերի մասին, որը չի համընկել ոչ գեներալ Գուրոյի (այդ տարիներին Ֆրանսիայի Գերագույն կոմիսար Սիրիայում և Կիլիկիայում), ոչ էլ ֆրանսիայի Արտաքին գործերի նախարարության ղեկավարության հետ։ Գուրոյին ուղղված զեկուցագրում նա նախազգուշացնում էր, որ երիտթուրքերի քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ կարող է ողբերգական հետևանքներ ունենալ և առաջարկում էր վերանայել Ֆրանսիայի մոտեցումները։ Գեներալ Գուրոն տեղեկացնում է Փարիզը, որ գնդապետը անկարող է խաղաղություն հաստատել Կիլիկիայում և որ նրա մոտեցումները հակասում են Ֆրանսիայի շահերին։ 1920թ. սեպտեմբերին գնդապետ Բրեմոնը ազատվել է պաշտոնից և վերադարձել Ֆրանսիա։

27 1393թ. նոյեմբերի 29֊ին Փարիզում 53 տարեկան հասակում մահացել է հայոց վերջին թագավոր Լևոն Զ Լուսինյանը և թաղվել սբ. Քրիստինե վանքում։ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից հետո՝ 1794թ., նրա սպիտակ մարմարե արձանով տապանաքարը փոխադրվել է Սեն Դընի արքայական դամբարան։

28 — Քաղաք֊նավահագիստ նախկին Կիլիկիայի տարածքում։

29 Իրականում «Ազգային ուխտ» կոչվող ծրագիրը օսմանյան խորհրդարանի կողմից ընդունվել է 1920֊ի հունվարի 28֊ին։ Այն արտացոլում էր քեմալական շարժման ազգային քաղաքականության հիմնական սկզբունքները, որոնք մշակվել էին 1919֊ի սեպտեմբերին Սեբաստիայում (Սվազում) կայացած քեմալականների կոնգրեսում։ Ազգային ծրագրի հիմքում ընկած էր «ազգային սահմանի» սկզբունքը, որը պահանջում էր Թուրքիայի տարածք ճանաչել այն բոլոր հողերը, որոնք Օսմանյան կայսրության կազմում էին Մուդրոսի զինադադարի (1918) կնքման պահին՝ առանց արաբական երկրների (մոտավորապես այժմյան Թուրքիայի տարածքը)։ «Ազգային ուխտը» ոտնահարում էր հույների, քրդերի, ասորիների և այլոց կենսական շահերը և բացառում էր միացյալ և անկախ Հայաստանի ստեղծումը Փոքր Ասիայի արևելքում։

(Աղբյուրը՝ «Հայկական հարց հանրագիտարան», Երևան, 1996թ.)։

30 Առաջին համաշխարհային պատերազմում պարտված երկրների հետ հաշտության պայմանագրերի նախապատրաստման և կնքման նպատակով հաղթող տերությունները հրավիրել են միջազգային համաժողով, որն ընդմիջումներով անց է կացվել Փարիզում 1919֊ի հունվարի 18֊ից 1920֊ի հունվարի 21֊ ը։ Մասնակցել են Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, ԱՄՆ֊ը, Իտալիան, Բելգիան, Ճապոնիան, Չինաստանը, Լեհաստանը, Բրազիլիան և Անտանտի կազմում պատերազմած կամ գերմանական խմբավորման հետ դիվանագիտական հարաբերությունները խզած այլ պետություններ։ Գերմանիային և նրա նախկին դաշնակիցներ Ավստրո֊Հունգարիային, Թուրքիային, Բուլղարիային թույլատրվել է մասնակցել համաժողովին, երբ հաշտության պայմանագրերի նախագծերը պատրաստ են եղել։ Խորհրդային Ռուսաստանը համաժողովին չի հրավիրվել։ Համաժողովի հիմնական հարցերը որոշել են Մեծ Բրիտանիան (պատվիրակության ղեկավար՝ Դ. Լլոյդ Ջորջ), Ֆրանսիան (Ժ. Կլեմանսո) և ԱՄՆ֊ը (Վ. Վիլսոն)։ Փարիզի հաշտության համաժողովը հաշտության պայմանագրեր է պատրաստել Գերմանիայի (Վերսալի հաշտության պայմանագիր), Ավստրիայի (Սեն Ժերմենի հաշտության պայմանագիր), Հունգարիայի (Տրիանոնի հաշտության պայմանագիր), Բուլղարիայի (Նեյիի հաշտության պայմանագիր) և Թուրքիայի (Սևրի հաշտության պայմանագիր) հետ, որոնք կազմել են հետպատերազմյան Վերսալ֊Վաշինգտոնյան համակարգը։ Հայաստանի Հանրապետությունը Փարիզի հաշտության համաժողովին չի հրավիրվել։ Այդուհանդերձ, 1919֊ի փետրվարին, հայկական երկու պատվիրակություններ (Ազգային պատվիրակությունը՝ Պողոս Նուբարի գլխավորությամբ և Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակությունը՝ Ա. Ահարոնյանի գլխավորությամբ) ժամանել են Փարիզ և դիմել դաշնակից տերություններին՝ հայերի ազգային պահանջները հարգելու խնդրանքով։ Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ս. Պիշոնը հայ պատվիրակներին առաջարկել է մի հուշագիր պատրաստել, որը և ներկայացվել է 1919֊ի փետրվարի 12֊ին։ «Հայերի պահանջների վերաբերյալ հուշագիրը» պարունակում էր հետևյալ դրույթները. Հայկական անկախ պետության ճանաչում հայկական յոթ նահանգների (վիլայեթների) և Կիլիկիայի սահմաններում՝ դրանց միացնելով Կովկասի Հայաստանի Հանրապետության տարածքը։ Դաշնակից տերություններից մեկը կամ Ազգերի լիգան պետք է երաշխավորեր ստեղծվող հայկական պետության տարածքային ամբողջականությունն ու անձեռնմխելիությունը։ Դաշնակից տերություններից մեկին լիազորություններ պետք է տրամադրվեին՝ 20 տարով ստանձնելու Հայաստանի մանդատը։ Հայաստանը պետք է փոխհատուցում ստանար կրած կորուստների համար, պատերազմի տարիներին բռնի տեղահանված հայերը պետք է հնարավորություն ստանային վերադառնալ իրենց հայրենիքը։ Հայերի զանգվածային ոչնչացման մեղավորները պետք է պատժվեին։ Այս փաստաթուղթը պատշաճ արձագանք չգտավ։ Դաշնակից տերությունները զբաղված էին պարտված Գերմանիայի հարցերով և չէին շտապում քննարկել թուրքական հարցը, որի հետ սերտորեն առնչվում էին Հայկական հարցն ու հայկական միասնական պետության ստեղծումը։ Այդուհանդերձ, Փարիզի հաշտության համաժողովը 1920֊ի հունվարի 19֊ին դե ֆակտո ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետությունը։ Հետագայում Հայկական հարցը քննարկվեց 1920֊ի Սան Ռեմոյի կոնֆերանսում և իր արտահայտությունը գտավ Սևրի հաշտության պայմանագրում (1920)։

(Աղբյուրներ՝ Կիրակոսյան Ա., Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը, Երևան, 2006թ.։ «Հայկական հարց», հանրագիտարան, Երևան, 1996թ.)։

31 Ֆրանսիայի արևելյան քաղաքականության մեջ տեղի ունեցած կտրուկ շրջադարձը կապված էր Սիրիան պահպանելու և Թուրքիայում ունեցած տնտեսական խոշոր առանձնաշնորհումները վերականգնելու հետ։ Այդ ծրագիրը իրականացնելու նպատակով Ֆրանսիան առանձին բանակցություններ սկսեց Թուրքիայի հետ, հաշտություն կնքեց և պարտավորվեց Կիլիկիան հանձնել թուրքերին։ Պարզ է, որ նման պարագայում Հայկական լեգեոնի գոյությունն ավելորդ բարդություններ կառաջացներ, և 1920թ. օգոստոսի 19֊ին Ֆրանսիայի կառավարությունը պաշտոնապես լուծարեց Հայկական լեգեոնը, իսկ 1921թ. դեկտեմբերին ֆրանսիական հրամանատարությունը զինաթափեց այն։

Ասատուր Չալյանի և Սոկրատ Թերզյանի օրագրերը

32 Միհրան Տամատյան (1863֊1945) — հասարակական֊քաղաքական գործիչ, գրող, մանկավարժ։ 1890 թվականին Գում֊Գափուի ցույցին մասնակցելու համար հետապնդվել է և Պոլսից տեղափոխվել Աթենք։ 1891 թվականին վերադարձել է Սասուն և տեղի հայերին նախապատրաստել ինքնապաշտպանության։ 1893 թվականին ձերբակալվել է և մեկ տարի բանտարկվել Պոլսում։ 1897 թվականին հեռացել է հնչակյան կուսակցությունից, հետագայում մասնակցել ռամկավար կուսակցության ստեղծմանը։ Որպես Կիլիկիայի լիազոր ներկայացուցիչ ընդգրկվել է Պողոս Նուբարի գլխավորած ազգային պատվիրակության կազմում։ 1920 թվականի օգոստոսի 4֊ին Ադանայում ազգային գերագույն խորհուրդը, Տամատյանի նախագահությամբ, հռչակվել է անկախ հանրապետություն՝ Ինքնավար Հայաստան Ֆրանսիայի հովանավորության ներքո, որը, սակայն, ցրվել է դեպի Թուրքիա հակված ֆրանսիական զինվորական իշխանությունների կողմից։

(Աղբյուրը՝ Տեփոյան Պ., «Միհրան Տամատյան», Կահիրե, 1956)։

33 — Ալեքսանդր Միլերանը (1859֊1943) 1920 թվականին զբաղեցրել է Ֆրանսիայի Նախարարների խորհրդի նախագահի և արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը, իսկ նույն թվականի սեպտեմբերին ընտրվել է Ֆրանսիայի նախագահ։

34 Գեներալ Անրի Գուրոն (1867֊1946) — 1919֊1923 թթ.֊ին եղել է Մերձավոր Արևելքում ֆրանսիական զորքերի գլխավոր հրամանատարը։ 1920թ.֊ի սեպտեմբերին Գուրոյի հրամանով լուծարվել է Հայկական լեգեոնը և զինաթափվել են հայ կամավորները, որոնք պատրաստվում էին օգնության հասնել պաշարված Հաճընին։

Գուրոյին են պատկանում՝ «Սևրի պայմանագիրը փոխել այնպես, որ ընդունելի լինի թուրքերի համար», քանի որ «թուրքերը երկար ժամանակ մեր բարեկամներն էին. իսկ այնուհետև մեր քաջ և հավատարիմ թշնամիները» («Le Temps», 10.12.1920) խոսքերը։

Արամ Թերզյան

35 Ֆեյսալ I (1883֊1933) — Սիրիայի (1920֊ին) և Իրաքի (1921֊1933 թթ.) թագավոր Հաշիմյանների դինաստիայից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914֊1918 թթ.) ժամանակ ամիրա Ֆեյսալը գլխավորել է արաբական ապստամբների հյուսիսային բանակը, որը 1918 թվականին թուրքերից ազատագրել է Սիրիայի և Անդրհորդանանի տարածքը։ 1920֊ի մարտին Ֆեյսալը հռչակվել է Սիրիայի թագավոր, սակայն ֆրանսիացիների կողմից Սիրիայի գրավումից հետո վտարվել է երկրից։ 1921 թվականի օգոստոսին անգլիական իշխանությունների աջակցությամբ հռչակվել է Իրաքի թագավոր։

Գիշեր մը Բուենոս Այրեսի սրճարանում

36 — Շնորհավորում եմ, սինյորա (իսպ.)։

37 Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա (Ստեփանոս անունը հունարեն է, նշանակում է պսակ) — I դարի քրիստոնյա, անդրանիկ վկան, որն իր արյունը թափեց՝ Հիսուս Քրիստոսին Աստծո Որդի վկայելով։ Սուրբ Հոգու զորությամբ քարոզել է Հիսուս Քրիստոսին, ինչի պատճառով արտասահմանից եկած հրեաները Ստեփանոս Նախավկայի դեմ են գրգռել Երուսաղեմի հրեա ժողովրդին, քահանաներին ու օրենսգետներին և նրան հանձնել բարձրագույն ատյանին։ Ի պատասխան այդ բանսարկության՝ Ստեփանոս Նախավկան ատյանում սկսել է Սուրբ Հոգով մեկնել Հին կտակարանը և, եզրափակելով՝ ասել է. «Ձեր հայրերը մարգարեներից որի՞ն չհալածեցին։ Եվ սպանեցին նրանց, որոնք նախօրոք պատմեցին Արդարի գալստյան մասին, որի մատնիչներն ու սպանողները եղաք դուք այժմ, դուք, որ հրեշտակների հրամանների միջոցով օրենքը ստացաք, բայց այն չպահեցիք» (Գործք 7.52–53)։ Ստեփանոս Նախավկային քարկոծելով սպանել են Երուսաղեմի շրջակայքում, երբ նա բացականչել է. «Ահա տեսնում եմ երկինքը բացված և մարդու Որդուն, որ կանգնած է Աստծո աջ կողմը» (Գործք 7.55)։ Ստեփանոս Նախավկան, Աստծուց թողություն խնդրելով իրեն քարկոծողների համար, մեռել է (Գործք 7.59)։ Նրա սպանությանն ականատես և կամակից Պողոսը (ապագա Պողոս առաքյալը) հետագայում, դարձի գալուց հետո, գրել է. «Եվ երբ թափվում էր քո վկայի՝ Ստեփանոսի արյունը, ես ինքս էի, որ նրա մոտ էի կանգնել և համաձայն էի լինում նրա սպանմանը. և նրան սպանողների զգեստներն էի պահում» (Գործք 22.20)։ Ստեփանոս Նախավկայի անունով Հայաստանում վանքեր ու մատուռներ են կառուցվել, որոնցից նշանավոր են Ջուղայի Ս. Ստեփանոս Նախավկա, Դարաշամբի Ս. Ստեփանոս Նախավկա, Աստապատի Ս. Ստեփանոս Նախավկա վանքերը։

(Աղբյուրը՝ «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան)։

Ընտանեկան պատմություն
վեպ

Աշխատասիրությամբ՝
Նունե Դիլանյանի

Երևան — 2016