Նորայր Ադալյան

ՍԵՎ ՔԱՌԱԿՈՒՍԻ ԿԱՐՄԻՐ ԱՆԱՊԱՏՈՒՄ

վեպ

Երևան — 2013

Ադալյան, Նորայր

Սև քառակուսի կարմիր անապատում։ [Վեպ] / Ն. Ադալյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան գրքի).— Եր.: Յավրուհրատ, 2013.— 288 էջ։ Արտատպվում է հետևյալ հրատարակությունից՝ Երևան: Լուսաբաց, 2008։ 288 էջ; 21 սմ։

Նորայր Ադալյանի «Սև քառակուսի կարմիր անապատում» վեպն արժանացել է 2009թ. ՀՀ նախագահի գրականության մրցանակին։ Վեպում հեղինակը բացում իր հոգու այն էջերը, որոնցում ասես «տեսագրված» է Եղեռնը։ «Ցեղասպանության տեսիլքները մշտապես ներկա են իմ ստեղծագործական կյանքում, եթե նույնիսկ դրանք որևէ ժանրով չեմ վավերագրում: Իմ մեջ են իբրև արթուն զգացմունք, ժողովրդից ինձ ժառանգված հիշողություն, կենդանի ցավ ու տառապանք». Ն. Ադալյան:

© Նորայր Ադալյան, 2008

© Յավրուհրատ, 2013

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Էլեկտրոնային այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Black Square in the Red Desert by Norayr Adalyan

Copyright © 2008 by Norayr Adalyan

Copyright © 2013 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ

Սև քառակուսի կարմիր անապատում

Վեպն արժանացել է 2009թ.
ՀՀ նախագահի գրականության մրցանակին

Նորայր Ադալյանի «Սև քառակուսի կարմիր անապատում» վեպում հեղինակը ոչ թե խոսում է անցյալի, այլ ներկայի հետ և բացում իր հոգու այն էջերը, որոնցում ասես «տեսագրված» է Եղեռնը։ Արյան հիշողության առարկայականություն՝ այս տեսանկյունով է գրողը ինքնաստուգում կատարում։

Ն. Ադալյանը կարող է հոր՝ երզնկացի Մարտիրոսի աչքերով տեսնել ու տեսածը պատմել, մասնակից լինել «կարմիր անապատի սև քառակուսու» անցուդարձին, քարավանի 178 մարդկանցից մեկը լինել։

Թումանյանն է մեր ժողովրդին համեմատել Ճամփա ընկած քարավանի հետ։ Քարավանի ճամփան դրամատիկ իրադարձությունների հրապարակ է։ Այստեղ ընկածների թիվը ճիշտ ու ճիշտ է։ Ն. Ադալյանը Եղիշեի օրինակով տալիս է ընկածների անունները։ Հարություն՝ անուն առ անուն. ահա նպատակը։

Գրողը Երզնկայի պատումը վաղ էր արել («Կապույտ Երզնկա»), տուրք տվել կարոտի գրականությանը, սակայն նոր վեպում փոխում է պատումի նպատակը։ Նա մտովի չի գնում Երզնկա, ժամանակների հեռվից չի խոսում ինքն իր և ծննդավայրի հետ։ Ադալյանը վերապրում է Եղեռնը, որքանով Եղեռնը ապրում է իր մեջ։ Գրողի հոգում սևը, ծուխը, ճիչը, մահը այն օրերինն են։

Վիպասանը օգտագործում է Եղիշեի պատմության, «Սասնա ծռեր» էպոսի, Աբովյանի, Րաֆֆու վեպերի պատումներին առնչակցող ձևեր, ընթերցողի համար ճշտելով իր ստեղծագործության գաղափարական սահմանները, փորձելով հաստատել պատմական արժեքները։ Նա ընթերցողին շրջագայության է տանում Արևմտյան Հայաստանով մեկ։ Նպատակը թե՛ պատմական աշխարհագրության «դասերն» են, և թե՛ կոտորածի, զուլումի պատկերումը։

«Սև քառակուսի կարմիր անապատում» վեպը դրվագային է։ Դաժան ճակատագիրն է միահյուսում դրվագները։

Վեպում իր տեղն ունի նաև հերոսական֊ասքայինը։ Հեղինակն, այնուամենայնիվ, կենտրոնացած է եղեռնապատումի վրա, ցանկանալով ներկայացնել Եղեռնը՝ հակագոյաբանական իր ողջ սարսափով։ Կյանքը դադարում է նաև ապրող մարդու ներսում։ Հիշենք տիկին Սիրունյանի խոսքերը՝ «Քար կուզեմ ըլլալ, չորացած ծառ մը կուզեմ ըլլալ, վախճան, վերջավորություն»։

Վեպի գաղափարը ծավալվում է հակագոյաբանական մութ ուժի շուրջ։

Մուրադի տան վրա հարձակված թուրքերը բարձրաձայն հղանում են սպանելու՝ նախամարդուն բնորոշ ձևեր։ «Մի՞թե ունայնության համար ստեղծեցիր մարդուց բոլոր որդիները»։ Հեղինակն է պատասխանում՝ այո։ Տեղահանված, մահ տեսած հայը ունայնության համար է ստեղծվել, որքան էլ ճիգ ու ջանք թափի գոյությունը շարունակելու համար։

Դա չեն վկայում աչքերի ու սրտի վրա չոր աղ նետելու, ճզմված բուի վերստին թռիչքի և այլ պատկերները։

Աստծու մեջ մեռնում է ստեղծումը։ Դրախտի գետը փոխվում է դժոխքի գետի։ Մինչև Արաքսի ափ անցնելը քարավանն անցնում է զոհասեղանի վրայով։ Երզնկան չիջավ զոհասեղանից, նրա հետ՝ ողջ Արևմտահայաստանը։ Երզնկայի պատկերը իր որդիներին ետ, դեպի իրեն էր կանչում։

Քաղաքի վերջին պատկերի դիմաց դեպի ծննդավայր շրջվեցին Փառանձեմ տուտուն, խահվեճի Արամը՝ իր ընտանիքով, Սիմոն Տեր֊Մարուքյանը, Արտավազդ Հովեյանը՝ թոռան հետ, Սիրարփին, Ենոքը, Աննա ու Սոֆի քույրերը և էլի ուրիշներ։ Նրանք դուրս են գալիս Նոյ նահապետի տապանից և ընդունում ջրհեղեղը։

Հետո, երբ քարավանը առաջ էր գնացել, Հեթումն է խնդրում՝ «Ինձ տարեք իմ քաղաքը» (նախընտրելի է ծննդավայրում մեռնելը)։ Չուքուրյան Կարապետ աղան ավելի ուշ է վերադառնում («Կուզեմ մերիններուն ոգիին քով ըլլալ»)։ Ետ դարձի էպիկական թելը չի կտրվում։ Ոսկե ձին է գնում, վերադառնում։ Քարավանը տեղ հասցնելուն պես՝ Մգրոն։ Վերադարձը նաև Ներսես Ալթունյանի մտքում էր։

Վերադարձողները քաշվում են բուն էպիկականության տարածք։

Վեպի կառուցվածքում էական տեղ ունեն խորհրդանշանները, հատկապես Բրաբիոն ծաղիկը։ Բրաբիոնը տեսել է Արաբոն, պատմել Աղբյուր Սերոբին, նա՝ Գևորգ Չաուշին, Չաուշը՝ Քեռիին, սա էլ՝ Անդրանիկին, Անդրանիկը՝ Մուրադին...

Մենք հանդիպում ենք էպոսի փոխանցական գծին։

«Սև քառակուսի» և «կարմիր անապատ» կապակցությունները սոսկական համադրություններ չեն։ Պատմական հիշողությունը սեղմվում է սև քառակուսու մեջ։ Այստեղ են մնում Երզնկան, Բիթլիսը, Ալաշկերտը, Սեբաստիան, Դիարբեքիրը..., մեր պատմական աշխարհագրությունը։ Երկրաչափական պատկերը կնքում է ճանապարհ ու ճակատագիր։ Ազգի տոհմածառը («Հազար մարդ ձեռք֊ձեռքի տված չէր կարող գրկել նրա բունը»), ներկայացվում է «կայծակնահար», «մնացել էր ահռելի, կանգուն, անթաղ կմախքը»։

Գրողը մեր ժամանակի պատվիրակն է «կարմիր անապատում»։ Նա է խոսում գաղափարական վեպի բոլոր հերոսների միջոցով։ Գերիշխում են անհատականացված խոսքն ու մտորումը։ Սակայն, ըստ հեղինակի, մեկ անձն էլ ժողովուրդ է, ուստի մեկի խոսքն էլ բազմաձայնական է։

Ն. Ադալյանին հաջողվում է հաղթահարել ժամանակի հեռավորությունը և «կարմիր անապատում» տեսնել Եղեռնը։ Նա կանգնում է կոտորածի գրիչների շարքում։ Կարծես նա տարեգրում է հընթացս (Եղիշեի պատմության պոետիկան դրա արդյունքն է)։

Քարավանը հասնում է փրկության հանգրվան, բայց չի ցավազրկվում։ Ցեղասպանության չափումները անփոփոխ են։

Վեպում հանդիպում ենք մի անեծքի. «Յոթ տարի, յոթ դար, յոթ հազարամյակ քոռ նստիս, գորշ գայլ, դու ու քո ծնողները, դու ու քո եղբայրները, դու ու քո արյունակիցները, դու ու քո ազգուտակերը, քոռ, քոռ նստիք, մինչ աշխարհի վերջ...»։ Անեծքով մենք դեմ ենք առնում միֆամտածողության արքետիպային շերտին։

ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ

Նվիրում եմ Հայոց ցեղասպանության
նահատակների անմահ հոգիներին։

ՀԵՂԻՆԱԿ

ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԻՍ

Ցեղասպանության տեսիլքները մշտապես ներկա են իմ ստեղծագործական կյանքում, եթե նույնիսկ դրանք որևէ ժանրով չեմ վավերագրում։ Իմ մեջ են իբրև արթուն զգացմունք, ժողովրդից ինձ ժառանգված հիշողություն, կենդանի ցավ ու տառապանք։ Հայոց Ցեղասպանությունը պատմական անցյալ չէ միայն, այլև ներկայի իրողություն, որ հարաբերում է ամեն ապրող հային այսօր և վաղը, այնքան ժամանակ, քանի դեռ մեր ճշմարիտ ու ազնիվ պահանջատիրությունը լուծում չի ստացել։ Երանելի կլինի այն օրը, երբ մեր անօրինակ ողբերգությանը կնայենք իբրև հեռավոր անցյալի պատմության։

Այս վեպը իմ միակ երկն է, որը տարիներ առաջ գրելուց հետո կրկին ու դարձյալ ծայրեծայր գրի եմ առել՝ փորձելով դարձնել ավելի կատարյալ ու ամբողջական՝ բավարարում տալու իմ ներքին մարդու հուզաշխարհին։ Այժմ ամենավերջին տարբերակն եմ հանձնում ձեզ։ Բառա֊շարահյուսական խմբագրումից բացի, վեպն այստեղ ներկայանում է բոլորովին նոր գեղարվեստական կառուցվածքով, անընդմեջ շարադրանքի փոխարեն՝ երեք պատմողական գործողություն, այդ հյուսվածքում ամբողջովին նորություն է ընդարձակ երկրորդ մասը, որը կամրջում է առաջին և երրորդ մասերում Ցեղասպանությունից փրկվելու հոգեկան ու մարմնական աներևակայելի ջանքեր գործադրող քարավանի ողբերգական մեղեդիները։

Ն. ԱԴԱԼՅԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍ

Երզնկա։ Քարավանը։ Եփրատ։ Ներսես Ալթուն։ Մգրո։ Ոսկե ձիու առասպելը։ Օսան և Աթլաս։ Նանե։ Ճակատագրի սև բուն։ Իսմայիլ։ Լուսնի մանգաղը։ Մնացյալքը՝ վեպի մեջ։

Ձին վրնջում էր և օգնություն կանչում, բայց ոչ ոք չէր լսում նրա աղիողորմ ձայնը։

Ինչպես միշտ և հազար ու ավելի տարիներ առաջ, 1918 թվականի գարունը Երզնկա քաղաքում լուսացավ կայծակ֊ամպրոպներով ու տեղատարափներով, կարկուտ խփեց, ցուրտ ու տաք քամիներ եկան անցան, կոտրվեց սառույցը, պղտոր ջրեր ու հեղեղներ հոսեցին և, ճանկռտելով հողի երեսը, քանդելով ցանկապատ ու պարիսպ, մատղաշ ծառեր արմատահան անելով, թավալգլոր վազեցին դեպի դաշտ՝ լցվելու Եփրատ մայր գետի մեջ։

Երկնքի սևաթույր վերմակը կայծակներից ճեղքվեց և պատառ֊պատառ եղավ։

Աստղերը, որոնք Եկեղյաց գավառում ավելի պայծառ են, քան աշխարհի ամենամաքուր և շողշողուն ադամանդը, բյուր հազարներով զարդարեցին գիշերային տիեզերքը և տարածության անհուններից լույս մաղեցին խոշտանգված երկրի վրա։

Բյուրակն֊Մնձուրյան լեռնաշղթայի թիկունքից ելավ մեծ ու գունեղ արևը։

Դաշտը կանաչեց։

Դեղձենու անուշահոտ ծաղկի առէջքում բզզաց մեղուն։

Տաք քարին երգեց խատուտիկ արտույտը։

Լեռների փեշերից ձյուները բարձրացան երկնահաս գագաթները, որտեղ նրանց հավերժական սահմաններն են։

Դրախտի գետը դուրս ելավ ափերից և, ագահորեն լափլիզելով դաշտի հողն ու քարը, հարբած վիշապի նման փորսող գնաց գոռում֊գոչյունով զարկվելու Քեմախի սև֊անդունդ կիրճի ապառաժներին։

Եփրատ գետը, դրախտի գետը՝ ըստ Սուրբ Գրքի, և դժոխքի գետը՝ պատմության ճակատագրով։ Այդ գարուն ո՞ւր էր հեռանում նա և ինչո՞ւ էր հեռանում՝ մարդկանց անպատմելի դժբախտություններին անտեղյակ և ձիու աղաչական կանչին խուլ ու անտարբեր։

Քաղաքի թուրք բնակչության ուշադրությունը չգրավելու համար գաղտնի պայմանավորվածություն եղավ հավաքվելու կեսգիշերին, Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու հրապարակում, և լույսը չբացված բռնել Էրզրումի ճանապարհը։

Այդ օրվան հայ տների վերջին բեկորները երկար էին սպասել՝ ամբողջ խստաշունչ ձմեռը, որ ուղեկցվում էր իշխանության հալածանքով, սպանություններով ու հրդեհներով, կողոպուտով։ Ռուսական բանակը մի քանի ամիս առաջ նահանջել էր Կարս։ Վեհիբ փաշայի զորքը և քուրդ խուժանը անարգել մահ֊կրակ էին տեղում քաղաքի ու գավառի վրա։ Սեբաստացի Մուրադը հօդս էր հանել Եփրատի կամուրջը, ողջ մնացած իր մի բուռ տղաներով գնացել արևելյան հողեր և այժմ, լուրեր էին պտտվում, հուսահատ ու անհեռանկար կռիվներ էր մղում երկրի ու ժողովրդի փրկության համար։ Դպրոցները փակ էին։ Երեկվա աշխույժ, ուրախ փողոցները ամայի էին և ահասարսուռ, մերթընդմերթ, չադրայով գեղեցիկ դեմքը ծածկած, սևորակ աչքերի կայծկլտոցով, հպարտ ու տիրականորեն անցնում էր թրքուհին։ Եկեղեցիները պղծված էին։ Ողջերն աղոթում էին տանը՝ առ Մարիամ Աստվածածին և Քրիստոս Հիսուս, առ արդարություն, լույս և փրկություն, դագաղի կափարիչի պես խուլ կողպված դռների հետևը։ Երզնկան և երզնկացիները մնացել էին մեն֊մենակ. աշխարհում, ժողովուրդների մեծ ընտանիքում, տիեզերքում։

Սուրբ Փրկիչը քաղաքի հինգ եկեղեցիներից մեկն էր՝ քարուկիր սյուներով ու բարձր կամարներով ամրակուռ մի շինություն, որին 1886 թվականի մեծ երկրաշարժն անգամ չէր վնասել։

Ամեն եկեղեցի ուներ իր կենսագրությունը և որևիցե նշանավոր մասունք, որ անկրկնելի էր դարձնում նրան՝ շրջապատելով հատուկ սիրով ու բարեպաշտությամբ։

Սուրբ Նշանը աթոռանիստ մայր եկեղեցի էր։ Ավանդությունն ասում էր, որ նրա հիմքում Գրիգոր Լուսավորչի կառուցած համանուն եկեղեցին է՝ Հռոմից բերված Տրդատ թագավորի խաչով։ Այստեղ էր գտնվում նաև 12֊րդ դարի երզնկացի ականավոր քերականագետ ու մատենագիր Հովհաննես Պլուզի գերեզմանը։ Շիրմաքարին փորագրված էր. «Այս է տապան հանգստեան Յովհաննես Պլուզ Ծործորեան, էր վարդապետ ճարտասան»։

Սուրբ Երրորդությունը նոր ու մեծաշուք կառույց էր՝ ժամանակակից երզնկացու կյանքի ու մտածողության հայելին, ուներ ընդարձակ սրահ, բարձր ատենաբեմ, առաջնորդանիստ ամպհովանի, կամարակապ որմնախորշերը, առաստաղը, լայնակոնք սյուները զարդարված էին ոսկեզօծ նկարներով և շողշողուն կանթեղներով։ Գավիթում էր գտնվում մարդահասակ սուրբ խաչքարը, որի վրա ջերմեռանդ հավատացյալները մոմ էին վառում՝ իրենց բաղձանքը իրականացած տեսնելու համար։

Սուրբ Սարգիս եկեղեցին աղքատն էր իր եղբայրների մեջ. հասութաբեր կալվածքներ, հարուստ սպասքներ, աչքառու պերճանքներ ամենևին չուներ, միակ նշանավոր ունեցվածքը մագաղաթ ու գրչագիր «Կոլոչ Ավետարանն» էր՝ փղոսկրե կողերով ու միջնադարյան զարդանկարներով։ Տարին երկու անգամ՝ Սուրբ Սարգսի պահքի շաբաթը և մեծ պահքի առաջին շաբաթվա չորեքշաբթի օրը, Ավետարանը հանդիսավորությամբ բերվում էր գավիթ և ընթերցվում ժողովրդին։ Այդ օրերը եկեղեցու դուրսն ու ներսը լեփլեցուն էին տեղացիներով և հեռավոր գյուղերից եկած ուխտավորներով։ Ամեն մարդ ուզում էր սեփական աչքով տեսնել մագաղաթե մատյանը, ձեռք տալ, հույս֊հավատով համբուրել։ Եվ երբ հաջողվում էր մատներով դիպչել նրան, մանավանդ՝ հուզված շուրթերով համբուրել, ուրեմն երջանիկ էր լինելու ամբողջ տարին, ամբողջ կյանքը՝ մինչև խոր ծերություն։

Սուրբ Աստվածածինը ավելի պատմական հուշարձան էր, քան գործող եկեղեցի։ Երկրաշարժերը կործանել էին նրա գմբեթը, խարխլել պատ ու խոյակ, որոնց ճեղքերում ծիծեռնակը ամեն գարուն շինում ու վերաշինում էր իր բույնը։ Աստվածածնի բակում հին գերեզմանոց կար՝ գեղեցիկ խաչքարերով ու տապանաքարերով։ Տարին միայն մեկ անգամ՝ Սրբուհու տոնին, ժողովուրդն ուխտի էր գալիս այստեղ, և քաղաքում հայտնի Եզնիկ քահանան կատարում էր եկեղեցական ծեսեր ու պատարագ։

Իսկ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին նշանավոր էր իր վիթխարի զանգով, որն անցյալ դարում Հողկրողյան ընտանիքն էր բերել Ռուսաստանից։ Տոն լիներ թե ողբանք, ուրախություն թե վիշտ անանձնական՝ Փրկչի զանգը ղողանջում էր քաղաքում, հասնում շրջակա գյուղերը՝ իր խրոխտ ու գեղեցիկ երգեցողությամբ մարդկանց ներշնչելով հոգու անդորրություն, հորդորելով մխիթարել իրար և սիրել միմյանց։ Քանի՜֊քանի անգամ բարբարոս թուրք խուժանը փորձեց իջեցնել զանգը և ջարդուփշուր անել, նրանից կացին ու յաթաղան ձուլել։ Շատ անմեղ արյուն թափվեց Սուրբ Փրկիչում, զոհվեցին երիտասարդ այրեր ու կանայք, բայց պահպանեցին զանգի թանկ ու սրբազան ազատությունը։

Կեսգիշեր դեռ չեղած, առաջինը եկեղեցուն մոտեցավ Ներսես Ալթունյանը՝ քսանյոթ տարեկան, բարձրահասակ, ջլապինդ մի երիտասարդ. նա էր քարավանի առաջնորդը։ Ներսեսն ավարտել էր Կեդրոնականը և ապա, իր շատ հայրենակիցների նման, Վենետիկի Մուրադ֊Ռափայելյան վարժարանը։ Խաղաղ տարիներին աշխարհագրություն ու երգարվեստ էր դասավանդում Արամյան և Քրիստինյան աղջկանց վարժարաններում։ Նա Երզնկայի հանրային կյանքի գործունյա դեմքերից էր, նրա նախաձեռնությամբ կազմակերպվեց տարբեր վարժարանների տղա և աղջիկ սաների միացյալ երգչախումբը, որը կիրակի ու տոն օրերին եկեղեցիներում հանդես էր գալիս հոգևոր ու ազգային երգ֊երաժշտության զմայլելի կատարմամբ՝ անսահման հպարտություն պատճառելով ժողովրդին։ Մեծ ու նշանավոր գերդաստանի շառավիղն էր Ներսես Ալթունյանը, նրա մեջ գիտության և արվեստի նրբազգացողությունները զուգակցված էին հայրենասեր հոգու մարտնչող ու անձնվեր վրիժառությանը։ 1915֊ից ի վեր Ներսեսը սեբաստացի Առյուծ Մուրադի գլխավորությամբ կռիվներ էր մղում Տերսիմում, Ակնի ու Սանսայի ձորերում, Մուշում և, իհարկե, հայրենի գավառում, որտեղ թուրքական մահաբեր լեղին առանձնահատուկ թունդ էր ու առատ։

Նա միակ արու զավակն էր Սրբուհի և Պարգև Ալթունյանների, Ռոզեթ, Սաթենիկ և Հռիփսիմե կույսերի եղբայրը, որոնք դաժանորեն խոշտանգվեցին իրենց բնակարանի մեջ և կրակբոցի մատնվեցին։

Նրա մորենական պապը Երզնկայի թատրոնի հիմնադիրն էր՝ Մահտեսի Կարապետ աղան, որը պատրաստեց «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը՝ խանդավառելով ժողովրդին հայրենասեր ցնծությամբ։

Նրա հորեղբայրը համբավավոր երկաթագործ֊զինագործ Տիգրանն էր։

Նրա կնքահայրը,— կնունքը տեղի էր ունեցել Սուրբ Երրորդություն եկեղեցում,— Ոսկան պեյ Մարտիկյանն էր՝ սահմանադրության տարիներին Թուրքիո փոստ֊հեռագրատան նախարարը։ Վտարվեց պաշտոնից այն պատճառով, որ նոր թողարկության նամականիշների եզերքին հայ տառերին նմանվող զարդանախշեր էին տպված։

Նրա հորաքրոջ տղան Հայկ Քաջյանն էր՝ բժիշկ, լեզվագետ, ընտիր նկարիչ, Ապտուլլահ փաշայի հրամանով քառատվեց Սերայի հրապարակում հեղափոխական գործունեության համար։

Կարելի չէր այդ գիշեր բոլորին տեսնել անուն առ անուն, որովհետև ցուրտ էր գիշերը և մթին, իսկ ամեն մեկը՝ անտանելի կսկիծ, ցավ ու կարոտ։

Նա դրկիցն էր և զենքի ընկերը Սողոմոն Թեհլերյանի. կանցնի ընդամենը մի քանի տարի, և Մուրադի խմբի ամենակրտսերը՝ գեղեցիկ ու նրբակազմ Սողոմոնը, Բեռլինի փողոցներից մեկում լույս օրով գնդակահար կանի օսմանյան դժոխքի նախկին վարչապետ, հայ ժողովրդի դահիճ Թալեաթ փաշային, իր անունը զարդարելով հավերժական փառքի լուսապսակով։ Բայց Ներսեսը ոչինչ չի տեսնի, ոչինչ չի իմանա, ոչինչ չի լսի...

Նրա կինը Լուսին Սրապյանն էր՝ բարակիրան, թխահեր, ծիծեռնակի թևի պես սուր հոնքերի ստվերում միշտ ժպտացող աչքերով, իր երկու անմեղների հետ քշվեց անապատ և, ասում են, մեռավ շիկացած ավազների մեջ։ Սուտ են վկայում, սուտ են ասում, հնարում են, խաբում են, հնարում ու խաբում են, խաբում են, խաբում են։

Նա տեսել էր Քեռիի կախաղան բարձրանալը, որ տեղի ունեցավ 1903 թվականի հունիսի 10֊ին, Ցորյանի հրապարակում, ապա և՝ հերոսի ժողովրդական թաղումը. դագաղը իրենց ուսերի վրա տանում էին Քեռիի զենքի ընկերները՝ Կայծակ Առաքելը, Ավոն, Շեկ Պեռոսը, Սեպուհը և Առյուծ Մուրադը։ Դագաղն ուղեկցող սգավոր ժողովուրդը երգում էր. «Բացվի՛ր, բացվի՛ր, հայոց վարդը, ժպտի՛ր, ժպտի՛ր, հայոց բախտը»։

Նա հիշում էր Զեքի փաշայի դեմքը՝ մանր ու կլոր աչքերի խորամանկ ժպիտով։ Զեքի փաշան էր, որ հրի մատնեց Սասունը և անձամբ ղեկավարեց Երզնկայի 1895 թվականի կոտորածը շուկաներում, դպրոցներում, հիվանդանոցներում, եկեղեցիների մեջ։ Տակավին երեխա՝ նա միտք արեց սպանել նրան։

Նա խաղացել էր Գալուստ Սյուրմենյանի հետ, լողացել Եփրատում, նրա հետ դպրոց հաճախել։ Կար մի աղջիկ, մի հիանալի ու գեղեցիկ հայուհի, ի՞նչ էր անունը, Գալուստը նրան սիրում էր, սիրում էր, սիրում էր, ի՞նչ էր անունը... Հիմա որտե՞ղ են նրանք, ո՞ղջ են, թե՞ մեռած, ի՞նչ էր այն աղջկա անունը, ո՞ղջ են, թե՞ արդեն նահատակ, անունը, անունը, նրա անունը... Կանցնեն շատ տարիներ, և Գալուստ Սյուրմենյանը սրտի հիշողություն ու հիշատակ գիրք կգրի և կանվանի «Երզնկա»։

Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու բակում Երզնկայի վերջին գիշերվա սառը երկինքն էր։ Հարդագողի ճամփան աստղերի փոխարեն լցված էր հարյուր հազարավոր հայերի երամով։

Սահակ վարդապետ Օտապաշյան. խաչ հանվեց Գարահիսարում։

Քէպապճի Ղուկաս. շիկացած շամփուրներ խոթեցին մարմինը, և մեռավ ահավոր֊ահավոր ցավերից։

Ադամ Ադալյան. ազգային երեսփոխանական ժողովի անդամ, իրեն և կնոջը սրախողխող արեցին հայոց գերեզմանատան մեջ, երբ նրանք սգում էին ծնողաց շիրիմները։ Մնաց Մարտիրոս տղան. քիչ հետո նա վերջին երզնկացիների հետ տարագրության կելնի դեպի արևելք, ամիսներ անց սովալլուկ ու բոկոտն կհասնի Երևան, կամուսնանա այնուհետև Սեդա, Ռուբեն, Նորայր, Ռաֆֆի զավակներին կպատմի իր տեսածը, գլխով անցած֊դարձածն ու տառապական ապրումները՝ առանց որևէ թել ավելացնելու կամ պակասեցնելու, նրանք էլ կասեն֊կպատմեն իրենց զավակներին, վերջիններս էլ՝ իրենց, սրանք էլ իրենց նորածիններին կպատմեն, նորածիններն էլ՝ իրենց ուստրերին ու դուստրերին, բոլորը բոլորին դար ու դարեր կպատմեն Ադամ֊Եվայից ծնված երկրի ու ժողովրդի բռնադատությունը, և այդ անընդհատ ու հարատև պատմությունը՝ կենդանի հիշողության դաշտը, կյանք և ծաղիկ կտա նրանց հողմահար֊կացնահար֊խորշակահար ծառին։

Ճիզմեճյան մեծ ընտանիք, բաղկացած 27 հարազատներից. բոլորը, բոլորը նահատակ են։ Ճիզմեճյան ազգանունն այլևս չկա։ Եղել էր։ Կար ու ապրում էր։ Իսկ հիմա չկա, չկա Ճիզմեճյան հիանալի, աննման, հրաշք ազգանունը, մեռել է, անշունչ ոսկոր է դարձել, փոշիացել է, չկա։

Անուշ Մնձուրյան, գեղուհի Անուշ, ամբողջ Եկեղյաց գավառի ծաղիկ զարդը. բռնաբարված է խմբովին և տանջամահ արված։

Վերին փողոցից խուլ ու ծանր ոտնաձայներ լսվեցին։

Գալիս են։

Գևորգ Հալաճյան. իր ազգուտակից միակ ողջ մնացածը, տարիներով կթափառի աշխարհի տարբեր քաղաքներում, անտուն ու անընկեր, և կխելագարվի վերջ ի վերջո։

Մեսրոպ Քաջբերունի, անունն անգամ ահ ու սարսափ էր թուրքերին, կախաղան հանվեց Սեբաստիայում։

Զապել, Վարսենիկ, Շողակաթ, Հայկանուշ, Նուարդ, Արևալույս, Նոյեմզար քույրեր. Ակնի մոտ, բարձր ժայռից իրենց նետեցին Եփրատի հորձանքը՝ ասկյարներին չհանձնվելու համար։

Խաչիկ Սեյիսյան. մեռա՞ծ է, թե՞ ողջ֊առողջ Խաչիկը... Երևանում, խոր ծերության հոգեվարքից մեկ֊երկու րոպե առաջ նա ապրող հարազատներին կպատգամի. «Էրզինճանի մեր տունի երդիկեն ձունը վար առնել չմոռնաք։ Մեր ծիրանի ծառը պաղ ջուր շատ կսիրե, ջուր չխնայեք անոր։ Ուխտ կերթաք Մեծ Լուսավորչա վանք, ժողովուրդ ըսվածը ուխտով կուժեղանա։ Ականջ կախեք, հացին բույրը անպակաս ըլլա մեր տուն ու տեղեն։ Ամեն եկող֊գացողի, հարուստ ըլլա թե աղքատ, անուշ հյուրասիրություն կընեք, տուն ու մեծի պատիվ բարձր պահելու եք, մինչև ես երթամ Սեպուհ լեռան ստորոտեն խաս պողիկ ժողվեմ ու ետ դառնամ»։

Նա՝ Ներսես Ալթունյանը, հիշեց ու աստղի լույսով տեսավ ինչ֊որ թերթում ամիսներ առաջ տպագրված սարսափելի լուսանկարը՝ «Հայ նահատակաց դիակները Դեր֊Զոր անապատին մեջ»։ Անհամար դիեր, կմախքների ու դիերի բլուրներ, կողոպտված, լլկված, ճզմված դիերի անապատ։ Ներսեսի մարմինը ցնցվեց սարսուռներից, նա ձեռքն արագ տարավ զենքին և վրեժի ու ատելության ձայնով գոռաց.

— Հե՜յ, ո՞վ է...

Մոտեցողը Վահրամն էր՝ առավոտ լուսո սկսվող տաԺանակիր ճանապարհի իր օգնական թևը։ Նա էլ էր մի քանի շաբաթ առաջ Մուրադի հանձնարարությամբ ծպտյալ վերադարձել Երզնկա՝ կազմակերպելու ողջ մնացած հայերի տեղափոխության գործը։

Տեղափոխություն, տեղաշարժ, տեղահանություն... Եկե՞լ էին, որ այժմ էլ պիտի գնային։ Հյուր ու եկվո՞ր էին, որ հիմա էլ ժամն ու ժամանակն էր հեռանալու։ Ինչո՞ւ, ինչի՞ համար... Իրենց նախասկիզբն է, իրենց մայր հողը, իրենց Հայկյան արգանդը, իրենց աշխարհագրությունը, իրենց Արարատյան երկիրը, իրենց բնությունը, իրենց ոսկեհատ Անահիտը, իրենց քաղաքը, իրենց տունը։ Ախր ինչո՞ւ, ինչի՞ համար այդ ամբողջը պիտի բաշխեն֊նվիրեն օտարին, թշնամուն, գող ու ավազակին, ոճրագործին, արյունախում մարդասպանին։

Գաղթի ղեկավար մարմնի անդամների, ինչպես նաև գաղթականների միջև, վերջին օրերը, երբ ձյուներն արագորեն սկսեցին հալչել ու ճամփաները բացվեցին, շատ խոսք ու վիճաբանություն եղավ. գնա՞լն է ճիշտ, թե՞ մնալը, դեպի ո՞ւր մեկնել՝ ամենուրեք մահ է ու ամայություն, և եթե մնալու են իրենց հողի վրա՝ ինչպե՞ս պիտի տոկան ու ընդդիմանան թուրքի նոր հարձակումին, որ արդեն սպասվում է ամեն օր ու ժամ։

— Աս իմ էրգիրն է, տունես պի չի ելնիմ։

— Կգերադասիմ թաղվիլ իմ հողին գիրկը։

— Մինչև հիմա ո՞վ թաղվեցավ, բոլորը քշվեցան անապատները, սպանվեցան կիրճերուն մեջ, իջան Եփրատին հատակը, ձուկերու բաժին եղան, գայլերը լափեցին անոնց սառած արյունը, գիշանգղը հոշոտեց անոնց միսը, կարիճներն ու օձերը անոնց մարմիններում թունավոր բույներ շինեցին, նույն հալածանքն ու վախճանը մեզի կսպասե։

— Էրգրես քայլ մը անդին պի չի ընեմ։

— Լուր առա, խուժանը կփայլեցնե իր յաթաղանը, խելամիտ ըլլալը մեզի փրկություն է, արդեն նա կապրի մնացորդացս մարմիններուն վրա իր ժանիքը նորեն սրելու հաճույքին հեռանկարը։

— Սպանեցեք զիս, հիմակուհիմա ձեզի կխնդրեմ, սպանեցեք զիս։

— Փասափուսադ ժողվե, տուն ապրելու ես։

— Մեռնիլ, մեռնիլ կուզեմ։

Վաթսուներեքամյա կաշեգործ Փըրափիյոնը դեռ երկար, շատ երկար կապրի և ժամանակներ հետո ծնված իր աղջիկ թոռան անունը, հակառակ բոլոր հարազատների ընդդիմության, կկնքի Փըրափիյոն։

— Էրգան֊բարակ խոսելու միջոց չէ, ախպար, օր առաջ ճամփա ելնելու ենք։

— Ո՞ր ճամփան։

— Դեպի Սվազ երթանք։

— Առ Բաբերդ։

— Տրապիզոնեն առաջացող Վեհիբ փաշան կրնա փակել մեր ճամփաները և բնաջինջ ընել մեզ։

— Սբնգորեն հիմա անցնիլը անկարելի է, լեռնանցքները ձյունին մեջ են տակավին։

— Մալաթիա֊Ուրֆային ճամփան բաց է։

— Խե՞նթ ես, ատ ճամփան Սուրիո անապատները կերթա, Դեր֊Զոր դժոխքը, ուրդեղեն ոչ ոք, ոչ մեկ հայ գլուխն ազատեց, հարյուր հազարներով մեռան սովեն, հուսահատության ցավեն, համաճարակներեն, սպանվեցան գազանաբար, կանայք մերկանդամ խաչվեցան, երեխաները ողջ֊ողջ թաղվեցան ավազներուն մեջ, տղամարդիկ ցից ու կախաղան հանվեցան, եթե Աստված մեզի կամենա ապրիլ, պիտի խելագարվինք ազգովին։

— Թուրքի ուզածն ալ ադ է։

— Չարաչար կսխալիս, ան կուզե հայու ծուխը տակնուվրա մարել, մարդկային հիշողությունեն անգամ վարել մեր հայրենիքը, մեր սիրտը, մեր բարբառը, մեր մտածությունները։

Մերժվեց նաև Քեմախի ճանապարհը, որ գնում հասնում էր Ակն, Արաբկիր, Խարբերդ։ Քեմախի կիրճում անհնարին է չհանդիպել գորշ գայլերի հրոսակներին, անվտանգ անցնել Եփրատի հորձանքը, որ հատկապես գարնանը դիվոտ է ու փրփրաբերան։ Քանի՜֊քանի տարագիր քարավաններ կիրճի անդունդներում գտան իրենց դժնդակ մահը, կամովին կամ բռնությամբ կուլ գնացին Եփրատին, նրանց անշունչ մարմինները փրկվեցին միայն և վտառներով լողացին֊լողացին դեպի հեռու հարավները։

— Ամեն տեղ ալ կոտորածի վերջին արարն է։

— Ի՞նչ կուզես ըսել։

— Կայնինք և մեր կյանքի համար մաքառինք մինչի վերջ։

— Աֆերի՜մ... Ի՞նչ բազուկներով... Արդեն ծերեր, կիներ ու երեխաներ մնացեր ենք։

— Ես կերթամ, քալելով կերթամ մայր Եփրատին հոսանքն ի վար, չորեքթաթ սողալով, քար ու տատասկ ուտելով, գետինը ճանկռոտելով կհասնիմ անապատ, ուրդեղ Չուքուրյան մերիններուն դիերն են. կուզեմ լսել անոնց վերջին բառերը, զգալ անոնց վերջին շունչը, տեսնիլ անոնց վերջին տեսածը, հայերեն կխոսիմ, կհասկնա՞ք ինձի։

Հասկանում էին և չէին հասկանում. նրանց թվում էր, թե ամեն մեկն ուրիշ ցավ է լացում. այնինչ բոլորը նույնն էին և մեկ մարդ ու մարմին՝ նույն և նույնանուն հուսահատությունը, կորուստը ողբագին աղաղակը, սև մութը, տվայտանքը, միայնությունը, փակ դուռը, շղթայակապ ճակատագիրը։ Եվ դա ուժեղացնում էր նրանց։ Եվ նրանք այդ չգիտեին։

— Բոլոր ճամփաներն ալ դեպի մահ և անէություն կտանին։

— Արդեն ամբողջ Տաճկաստանը գերեզման ու մեռելատուն դարձած է։

Այո, բայց...

Տաճիկն ապրում էր։

Ծիծաղ և չարություն էր դեմքին։

Սփռում էր ավերակ և սուգ, արյուն և տառապանք։

Հանգիստ քնում էր։

Երգում էր. «Անխնա կոտորենք հայերին ամբողջ երկրագնդի վրա, արևելքում թե արևմուտքում, հյուսիսում թե հարավում»։

Երազ էր տեսնում՝ հյուր է կարմիր սուլթաններին. ճաշը՝ համեղ ու առատ, հարեմի կանայք՝ մեկը մեկից կրքահույզ, նվագածությունը՝ արբեցնող և մեղրի պես քաղցր ու ծործոր։

Մզկիթներում աղոթում էր ծնկաչոք, մեջքը յաթաղանի նման ծռած, գլուխը գետնին քսելով. «Թուրքիան միայն թուրքերի համար... Գործի՛ր, օ՛հ, թուրք... Գործի՛ր, ինչպես գորշ գայլ...»։

Տաճիկն ավելի էր տաճիկ կտրում՝ Ադանայում, Տրապիզոնում, Երզնկայում, Բաբերդում, Արաբկիրում, Դիարբեքիրում, Քոնիայում, Մալաթիայում, Էրզրումում, Բիթլիսում, Խարբերդում, Սվազում, Մուշում, Այնթափում, Ամասիայում, Մարզվանում, Սասունում, Ակնում, Կեսարիայում, ամեն տեղ, ամեն տեղ, ամեն տեղ։ «Ուրֆայում 3000 հոգու փակեցին եկեղեցում և կենդանի֊կենդանի խորովեցին հրդեհի մեջ»։

Հոդված ու ոտանավոր էր գրում. «Յուրաքանչյուր զինվոր պետք է վերադառնա բարբարոսության օրերին, պապակի արյան, լինի անգութ՝ մանուկներին ու կանանց, ծերերին ու տկարներին սպանելիս»։

Բաժակ էր բարձրացնում և ճառում իր համաթուրանական երկրի կենացը, որ տարածվելու է Միջերկրականից մինչև Արալյան ծով։

Կոչ էր անում. հայերին չխնայել, կենդանի շունչ չթողնեք, հող, կայք, եղած֊չեղած ամեն բան հափշտակեք, դպրոց, եկեղեցի, խաչքար, բերդ ու պարիսպ, մատյան, ջրաղաց, ակումբ գետնին հավասարեցրեք, ձայնը պարանով քարկապ արեք, մեխերով գամեք, անունը, անունը, անունը իջեցրեք մութ ու խուլ մոռացության վիհը, որ հարյուր հազար տարի հետո էլ դուրս չգա։

Պորտապար էր խաղում։

Լամուկներ էր ցնկնում։ Կրկին ու դարձյալ ցնկնում էր։ Ցնկնում էր, ինչպես շունը, կատուն, գայլը։

Ստամբուլը փրկություն էր ինչ֊որ չափով։ Եվրոպայի աչքի առջև տաճիկը բաղդատաբար զուսպ ու համեստ էր ցեղասպանություն անում՝ սիրալիրության, ամոթի, բարեպաշտության դիմակ հագած։ Այնտեղից, մտածում էին, կարելի է գնալ միջերկրյածովյան երկրներ և նույնիսկ Ամերիկա, որ Տաճկաստանից ապահովապես պաշտպանված է խոր ու հսկա օվկիանոսով։ Բայց դժոխքի յոթ սար ու ձոր ճանապարհով ինչպե՞ս ողջ կամ մեռած հասնել Ստամբուլ։

Անկարելի է։

Անլինելի։

Անհնար, անհնար, անհնար։

Ի վերջո, որոշեցին գնալ դեպի Էրզրում։ Այդ ճանապարհը, մյուսների համեմատությամբ, ուներ իր առավելությունն ու աննպաստ կողմերը։ Բավականաչափ ավեր վիճակում էր, մինչև իսկ փոստի ձիակառքերին մի քանի օր էր անհրաժեշտ տեղ հասնելու համար։ Քուրդ ավազակախմբերի հարձակումն անխուսափելի էր, նրանք վրա էին տալիս հանկարծակի, զինյալ ու ձիավոր, և կայծակի արագությամբ թալան անելով, նույնքան արագ էլ հեռանում իրենց ամպ ու մշուշ լեռները։ Այդ կողմերում մշուշը շատ էր, և արևը թաց ու սառը աչքերով էր նայում հողին։ Դա լավ էր, մշուշներն օգնում էին աննկատ մնալ, բայց՝ ոչ զինավառ քրդից, որն առանց տեսնելու էլ տեսնում էր հայ քարավանների դանդաղ ու հոգնաբեկ շարժումը։ Եղեռնի ու պատերազմի հրդեհն արդեն անցել էր շատ գավառներով՝ հետևում թողնելով ավերակներ, մեռած հող ու մոխրակույտեր՝ ինչպես հզոր երկրաշարժից ու հրաբխից հետո։ Եվ դեռևս մխում էր ծանր ու մահաշունչ։ Երբեմն այս ու այնտեղ ժայթքում էին նոր բոցեր, հոսում էր անմեղ արյունը, և թվում էր ամեն ինչ սկսվում է վերստին՝ ամենա֊ամենասկզբից։ Համատարած սով էր։ Սակայն արևելքի ճամփան նախընտրելի էր ու հուսատու։ Այդ կողմերում կռվում էին զորավար Անդրանիկն ու Սեբաստացի Մուրադը, որոնք կարող էին օգնության հասնել իրենց։ Կար նաև շատ կարևոր մի հանգամանք, թերևս՝ ամենակարևորը, որը Ներսես Ալթունյանը գնահատում էր և հաշվի առնում ամենից առաջ, քարավանը իր երկրից գնալու էր դեպի իր երկիրը և ոչ թե օտարություն, օտար ափեր, իր երկիրը, իրենը, իր հայրենիքը, որն ապրում է Ռուսիո քրիստոնյա հովանու տակ։

— Ինչո՞ւ են ուշանում,— ինքն իրեն և բարձրաձայն հարցրեց Ներսեսը։

— Մնացել են մի քանի մարդ ու ընտանիք,— ասաց Վահրամը,— քիչ հետո այստեղ կլինեն։

Ներսես Ալթունյանը հիմա միայն տեսավ, որ Սուրբ Փրիկչի չորս կողմը լցված է մարդկանցով։ Նա մթության մեջ չճանաչեց նրանց դեմքերը, բայց պարզ հասկացավ, որ դրանք իր համաքաղաքացիներն են, և տխուր, բոլորի աչքին անտես ժպտաց։

Հարավ֊արևելքում, որտեղ Մթին լեռան բարձր գագաթն է, երևաց Արուսյակը և իր առկայծող պայծառությամբ խամրեցրեց երկնքի աստղաբույլը։

Աքաղաղը կանչեց։

Ինչ֊որ տեղ կողկոնձաց շունը։

Շաղ իջավ եկեղեցու մամռագույն քարին։

— Ժողովուրդ, ականջ արեք,— դիմեց Ներսեսը հավաքվածներին։— Երեք հազար տարի մենք ապրել ենք Երզնկայում։ Հիմա ժամն է մեկնումի։

Բազմությունը հուզմունքից ծանր ու խուլ ծփաց։ Նրանք միայն այժմ տեսան, որ կանգնած են անդունդի եզրին՝ ողբերգական ու անշրջելի իրենց ճակատագրի առջև, զգացին, պարզ զգացին՝ բաժանվում են, մեկնում են, հեռանում են իրենց ծննդավայրից, իրենց հարազատից, իրենց շունչ ու հոգի մարմնից։ Դաժան իրականությունը սարսուռ բերեց, ցնցեց նրանց։

Սուգ ու ողբի խուլ հառաչներ բարձրացան երկինք։

Երեխաները աղիողորմ լաց եղան։

Եղավ քար լռություն։

Ներսեսը գիտակցեց, որ ինքը չունի իրավունք՝ աղ լցնելու ժողովրդի վերքին, բայց կուլ տվեց կոկորդում գունդ ու կծիկ դարձած հուզմունքը և ասաց.

— Դժվար և տաժանելի է լինելու մեր ճամփան դեպի սուրբ լյառն Արարատ, բայց ավելի ծանր կլինի պատասխանատվության խաչը, որ ծանրացած է բոլորիս և ամեն մեկուս վրա։— Նա լռեց, չգիտեր՝ խոսի՞ այն, ինչ սրտի լեզուն էր թելադրում։— Մենք ողջ մնացած վերջին հայերն ենք, լավ գիտցեք, վերջինը, ամենավերջինը... Աշխարհում այլևս չկան հայեր մեզմե բացի, բոլորը մեռան, արդեն բոլորը նահատակ են... Մենք կարող ենք մոխրակույտից հարություն տալ մեր էրգրին՝ եթե ապրենք, իսկ եթե մեռնենք՝ նրան գերեզման կդնենք վերջնականապես։ Կհիշե՞ք Նոյ նահապետի պատմությունը, անշուշտ կհիշեք, մեր քարավանը նման է Նոյ նահապետի տապանին, պիտի լողանք, պիտի նավենք գիշեր֊ցերեկ՝ մեր ահավոր, սոսկալի ջրհեղեղից փրկության հանգրվան գտնելու համար։ Չեմ ուզեր ինձ և ձեզ օրորել սին պատրանքներով, չգիտեմ՝ կգտնվի՞ այդ հանգրվանը և կկարողանա՞նք հասնել նրան, չեմ ուզեր խաբել ինձ և ձեզի։— Նա իսկույն հասկացավ, որ այս վերջին նախադասությունը սխալ էր ու ավելորդ, թեև՝ դառն ու դաժան իրականություն, և փորձեց արագ շտկել իրեն։— Մեր ձեռքերում է մեր սիրեկան, հոգեհատոր ժողովրդի ու էրգրի փրկությունը, մեր այս ձեռքերում, մեր այս տառապած ու բազմաչարչար ձեռքերուն մեջ... Մենք դատապարտ ու դատապարտված ենք ապրելու։— Նա տեսավ ինչպես են առաջ պարզված ձեռքերը դողում հուզմունքից, բռունցքեց մատները և զգաց իր տաք արյան տրոփյունը։— Կարգելեմ մեռնել ծերերին, թող նրանք ամեն կերպ և ամեն գնով տոկան իրենց ծերությունը։ Կարգելեմ մեռնել հիվանդներին և տկարներին, թող նրանք խեղդեն, լռեցնեն իրենց վերքերն ու ցավերը։ Կարգելեմ մեռնել մեր քույր ու մայրերին, թող նրանք իրենց փուխր ու դյուրաբեկ մարմիններում զորություն արթնացնեն՝ հաղթահարելու փշոտ ճանապարհը։ Կարգելեմ, կարգելեմ մեռնել մանուկներին, նրանք են, որ ծնելու են նոր հայեր, խոսելու են հայերեն և պատմելու են աշխարհին համայն դժնի պատմությունը այս։— Նա լռեց։ Չգիտեր էլ ինչ ասի, ինչպես ավարտի միտքն ու մտածմունքը, և ասաց.— Մենք, մենք մեզ աստված և պահապան։

Ժողովուրդը ելավ ու շարժվեց դեպի փողոց։

Ինչ֊որ տեղ տուն էր այրվում, և խրխնջում, աղաչական ձայնով կանչում, վրնջում էր ձին։

Եկեղեցու բակում Ներսես Ալթունյանը մնաց մենակ։ Նա մեջկապի պատյանից դուրս քաշեց դաշույնը, մոտեցավ եկեղեցու դռանը և փայտին դաշույնի ծայրով սկսեց գրել։ Քանի՞ րոպեներ անցան։ Առանց տառն անգամ տեսնելու, որովհետև դեռևս մութ էր, կարդաց գրածը և դարձյալ կարդաց։ Հետո դռան երկու փեղկերը քաշեց֊մոտեցրեց իրար, երկաթե օղակներից ծանր կողպեք կախեց և բանալին դրեց խոր գրպանը։ Շրջվելուց առաջ նա նորից նայեց դռան փորագրությանը. «Այս սուրբ դուռը այլևս ոչ ոք չի բացի, փակ է հավիտյանս հավիտենից»։

Նա վազեց՝ հասնելու քարավանին։

Նրան թվաց՝ ծառերից մեկի վրա կանգնած է բուն և սուր֊արթուն աչքերով ճանապարհում է իրենց։

Հեռվում երևաց բերդի մութ ստվերագիծը։

Լուսանում էր։

* * *

Քարավանը ձգվել֊երկարել էր լեռներով շրջապատված կանաչ դաշտում, որտեղ քափ ու քրտինք կտրած հոսում էր ձնհալներից փքված Եփրատը։

Արևը բարձրացել և ժպտերես նայում էր հարթավայրին։

Խոտերն ու ծաղիկները թրթռում էին մեղմ հովից։

Եղեգները շնկշնկում էին։

Ծփում էին հակինթ լճակները։

Մնձուր, Մերջան, Սեփիկյոր, Միքրետ լեռնագոտին թափանցիկ և ոսկեկապույտ մշուշների մեջ էր։

Օդը լցված էր հողի ու կանաչության անուշ բուրմունքով։

Ճահճուտներից արագիլը թև առավ դեպի քաղաք՝ բարդիների անհաս կատարներին նորոգելու ձյուն ու հողմերից ավերված իր անկողինը։

Անտառոտ ու ժայռեղեն բարձունքներից այծյամը շշուկով իջավ, երկարեց վիզը, նայեց՝ հո իրեն տեսնող չկա, և, ճկվելով, համբուրեց Եփրատի շուրթը։

Տաք ու հարավ երկրներից վերադարձած երգասան թռչունները, ձայն ձայնի տալով, գեղգեղում էին վաղորդյան մեղեդին։

Բարձր երկնքում աննկատելի թևաբախությամբ դանդաղ լողում էր մոխրագույն, խոշոր ճանկերով ագպապա անգղը և փնտրում իր զոհին։

Զորավար Անտոնիոսը՝ մեր թվարկությունից առաջ, և ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն՝ մեր թվարկության միջնադարում, Երզնկայի դաշտում եղել են գարնան հենց այս օրերին և կարծել, թե արքայության մեջ են, դրախտում, երանության գրկում։ Դրախտ էր իսկապես։ Դրախտային էին ոչ միայն գետը, այլև ամբողջ բնությունը՝ օդը, ջրերը, բուսականությունը, թռչուններն ու կենդանիները, հողը, քարերը, մարդը։ Թվում էր՝ աչքին երևացող ու աներևույթ ամեն ինչ դրախտի հեքիաթի պես հնագույն է, սկիզբ ու ամենասկիզբ, նախա֊նախագոյություն և, միաժամանակ, հարահոս ու մշտնջենավոր։ Նրանք չիմացան, որ կանցնի ընդամենը մի քանի շաբաթ, գուցե քիչ ավելի, և դաշտը կտոչորվի արևի կիզիչ ճառագայթներից, հողը ճաքեր կտա, թռչունները ապաստան կորոնեն այգիներում ու ծերպերի մեջ, խոտ ու ծաղիկ կմահանան, լճակները կսուզվեն գետնի ընդերքը, Եփրատը կխեղճանա ու կհանդարտվի վերջապես և, սանձահար առյուծի նման, մտնելով իր բնական հունը, կհոսի հոգնած խաղաղությամբ, և կփչեն, օր ու գիշեր կփչեն հարավ֊արևելյան տաք ու հեղձուցիչ քամիները։ Նրանք չիմացան նաև, որ իրենցից հետո կլինի ահավոր հրդեհ ու ավեր, կկարմրեն երկնաբարձ լեռների ձյուներն անգամ, կմթնի արևի դեմքը, դրախտի գետը կլցվի լերդ արյունով՝ իր թանձր ընթացքի ոլորաններում առաջացնելով արյան ճահիճներ և սառած, լերդացած, մեռած կղզյակներ։

Դրախտի մեջ նրանք չզգացին ու չտեսան դժոխքի բարբարոս ներկայությունը, որը բյուզանդացու, արաբի, սելջուկ թուրքի, մոնղոլի, օսմանցու զենք֊զրահով անցյալում, ներկայում և ապագայում քանդում էր, այրում, սպանում, ավերում, փոշիացնում ամեն ինչ, նույնիսկ՝ խուլ քարը, անշունչ քարը, համր քարը, միայն, ականատեսի, պատմաբանի, տեսանողի վկայությամբ, «սակավ մանկունս և աղջկունս ապրեցուցեալ՝ վարեցին ի գերութիւն»։

Քարավանում կար 178 մարդ։ Բոլորը եկել էին, բացի Արմենակ Սեփեճյանի ընտանիքից՝ ինքը, մայրը, կինը և աղջիկները։ Վերջին պահին, երևի, որոշել էր մնալ, մայրը ծեր էր ու հիվանդ, ինչպե՞ս պիտի դիմանա գաղթական կյանքի դժվարություններին, որոնք կարող են ավելի ծանր լինել, քան իրենք պատկերացնում են, թեև, զարմանալի է ու տարօրինակ, նա ոչ մի անգամ կասկածի տակ չառավ Երզնկայից ելնելու իրենց որոշումը և երեկ ամբողջ օրը ճանապարհի պատրաստություն էր տեսնում՝ հարազատների հետ կապկպելով ամենաթանկ, կարևոր ու անհրաժեշտ իրերը։

178 մարդու արյան մեջ տրոփում էր պատմությունը՝ կռապաշտական շրջանից մինչև քսաներորդ դար։

Պատմությունն ասում էր. քո սկիզբն ու ելքը Արամազդից է ու Անահիտից, Տիրից ու Միհրից, Վահագնից ու Աստղիկից, իսկ հիմա քո վերջն է ու վախճանը, և քեզ չի փրկի նույնիսկ կենաց ու մահվան, հերոսականի ու ողբերգականի, հարության ու զոհաբերության, հաճույքի ու տառապանքի, վերածննդի ու նահատակության հզոր աստված Վանատուր֊Դիոնիսիոսը, նա էլ, ինչպես բոլոր աստվածները, հոգու մխիթարություն է միայն, հեքիաթ, շաքարաջուր, խաղալիք և ոչ թե մարմնի ցավող վերքերին դեղ ու դարման։

178 մարդ քայլում էր պատմության առջևից և ուզում փրկվել։

Ապրել, ապրել։

Շարունակվել։

Սիրել։

Սիրել մերձավորաց, ազգն ու հայրենքը, գիրը, խոսքն ու բանը, աշխարհը։

178 մարդ ժողովուրդ էր։

Ժողովուրդը թվով չէ, այլ էությամբ՝ արյունով, սրտով և ուղեղով, իր պատմության մատյանով։

Նույնիսկ միլիոններ ունեցող զանգվածը կարող է և ժողովուրդ չլինել, այլ՝ ամբոխ, բազմություն, խուժան, եթե շինելու փոխարեն քանդում է, լլկում, այրում հարևանի տունը, փուշ ցանում, ճիվաղություն անում, ատում լույսը և իմաստությունը, չունի պատմություն, որովհետև չունի հիշողություն՝ ինչպես օձը, թշվառական մանկուրտը, բորենին, իր արյան մեջ ապրող սաղմերով ծնում ու վերածնում է բարբարոսությունը, անգթությունը, վայրագությունը, գազանությունը, կրակ ու պատուհաս է մարդկության գլխին, մահ տարաժամ, սև ցավ, ժանտախտ, ժանտախտ, ժանտախտ։

Մի մարդն էլ ժողովուրդ է,— ասում էր քարավանի 178 մարդուց ամեն մեկը,— եթե իրեն ընկեր է առաքինությունը, բարին, գեղեցիկը։ Եվ իր ողբերգության մեջ անգամ սրտի ձայնով երգում էր. «Բարի, գեղեցիկ, առաքինի ընկերը մարդու»։

Պետք չէ զարմանալ, որ մի մարդն էլ կարող է ժողովուրդ լինել՝ արտահայտել նրա դեմքն ու պատկերը, միտքն ու զգացմունքը, կենսագրությունն ու ճակատագիրը՝ ընդհանուր գծերով և շոշափելի գծագրությամբ։ Արյան ձայնով։ Արյան գույնով։ Արյան կառուցվածքով։

Ծովի կաթիլը ծով է։

Ոսկու հյուլեն ոսկի է։

Երկնքի պատառը երկինք է։

Լույսի ճառագայթը լույս է։

Մի մարդը ժողովուրդ է, եթե հալածյալ է և ոչ հալածիչ՝ ինչպես իր մայր հողն ու ժողովուրդը։

178 հալածական մարդ մեծ ու մեծաքանակ ժողովուրդ էր, իմ ժողովուրդը, քո ժողովուրդը, մեր, մեր ժողովուրդը։

Մեր տառապանքը,

Մեր հույսը։

Մեր ապագան։

Մեր փրկությունը։

1918 թվականի գարունն էր։ Քարավանն անցնում էր առավոտի միջով՝ լուռ ու դանդաղ։ Ոչ ոք չէր խոսում։ Ոչ այն պատճառով, որ բան ու խոսք չունեին իրար ասելու, այլ՝ շատ ունեին, ահռելի քանակությամբ՝ մտքերի, իրադարձությունների, զգացմունքների հրաբուխ սարեր կային նրանց հոգիներում, նրանք պատմության միլիարդատեր էին՝ միլիարդ թելերով կապված անցյալ դարերին, իրենց ժամանակին, ներկա օրերին։ Ո՞ր մեկն ասեին։ Ինչպե՞ս ասեին, որ կիսատ֊պռատ չմնար։ Ինչո՞ւ ասեին։ Որ ի՞նչ։ Նրանք տանում էին իրենց պատմության ծանր, ծանր, ծանր բեռը։ Լուռ տանում էին՝ մեջքն ու ծնկները ճռռացնելով։ Բեռան տակ ճզմվելուց չէին վախենում, չէ ու չէ, վախենում էին տեղ չհասցնեն այդ բեռը՝ իրենց անուն֊ազգանունը, ինքնությունը, մեռոնն ու մկրտությունը, եսը, աշխարհում իրենց խոսքն ու իրավունքը։

Այդ վախը նրանց մեջ առաջին անգամ շարժվեց երեկ՝ մինչև քաղաքից ելնելը, իսկ այժմ դա արդեն բավականին շոշափելի զգացմունք էր, որ գնալով խորանալու էր և ահագնանալու։

Պատմությունը նրանք դարսել֊բեռնավորել էին ամենաապահով տեղը՝ իրենց հոգուն, սրտին ու հիշողությանը։ Որ չարակամ աչք չտեսնի։ Որ յաթաղանի թունոտ բերան ու մահաբեր գնդակ չդիպչի։ Որ կախաղան չհասնի նրան։ Որ հրդեհ չայրի։ Որ գող ու ավազակ չհարձակվի։ Որ նրան բորենի, օձ, կոկորդիլոս փորսող տալով չմոտենան։

Տեղը ճիշտ էր ընտրված։ Հարկավոր էր միայն դիմանալ ու պաշտպանել իրենց հոգու, սրտի ու հիշողության գոյությունը, մարմնի կյանքը՝ շումեր ու աքքադացի, Բաբելոն ու Ասորիք չդառնալու համար, թե չէ հազարավոր տարիներ հետո օտար ու այլակերպ մարդիկ կգան և իրենցից ընդամենը փշրանքներ կգտնեն հողի խոր շերտերում և լավագույն դեպքում կասեն ամենածանր խոսքը, որ դանակի պես կմխրճվի սիրտը և արյուն չի կաթի. նրանք երևի կային, բայց անհիշատակ կորել են, վաղուց, վաղուց ի վեր, վաղուց չկան։

Առաջապահների մի խումբ՝ Վահրամի գլխավորությամբ, աջ ու ահյակ ուշադիր նայելով մոտիկ ու հեռու տարածություններին, ապահովում էր քարավանի շարժումը։ Նրանք ձիավոր էին, զինված վեցհարվածյան հրացաններով և դաշույններով, կռվի փորձառություն ունեցող երիտասարդ այրեր։ Բոլորն էլ մասնակցել էին դիմադրական շարժումներին, ապրել ամեն օր ու ժամ զոհաբերության պատրաստ, խիզախ, անանձնական ֆիդայու կռիվ ու բոց կյանքը, երդում արել ամբողջ հոգով՝ չխնայել արյան վերջին կաթիլը հարազատ ժողովրդի ու երկրի փրկության համար, իսկ մի քանիսն արդեն ճաշակել էին ցավոտ֊ցավոտ, քուն ու դադար չտվող վերքերի տառապանքը, որոնք իրենց հպարտությունն էին, պատիվ, շքանշան։

«Թող ձեր արյունը ձեր հայրենիքի հողը ներկե, ձեր դիակները լեռներուն գազանները հոշոտեն, միայն մի՛ բաժնվիք ձեր նվիրական հողեն, մինչև որ ծածանի ազատության սրբազան դրոշը հայրենի լեռներուն ու դաշտերուն վրա»։

Այս պատգամը նրանց տվել էր Մուրադը, երբ նրանք, դեռևս անփորձ երիտասարդներ, թողած տուն ու տեղ, ծնող և հարազատ, զինվորագրվեցին նրան։

Մուրադին այդ պատգամը տվել էր Անդրանիկը։

Անդրանիկին այդ պատգամը տվել էր Գևորգ Չաուշը։

Գևորգ Չաուշին այդ պատգամը տվել էր Աղբյուր Սերոբը։

Աղբյուր Սերոբին այդ պատգամը տվել էր Արաբոն։

Արաբոյին այդ պատգամը տվել էր իր հայրը։

Նրան այդ պատգամն անցել էր իր հորից։

Սրան էլ՝ իր։

Վերջինիս էլ իր հայրն էր պատգամել։

Նրան՝ իր հայրը։

Դարեր ու հազարամյակներ հայրը պատգամել էր որդուն։

Այս պատգամը ծնվել էր հուրհեր Հայկ նահապետից՝ Արարատյան աշխարհի առաջին ֆիդայուց, որը սրտի հայրենասիրության բոցով հրդեհեց իր սերունդների արյունը։

Եվ հիմա գնում էին՝ ընդդեմ և հակառակ հայկյան պատգամի։

Չէին ուզում և գնում էին, նույնիսկ շարժում, տանում, առաջնորդում էին քարավանը։ Ամաչում էին՝ դասին անպատրաստ աշակերտի նման։ Մտածում էին՝ դավաճանում են պատգամին, խնայում իրենց կյանքը, չեն ուզում հայրենի հողը ներկել իրենց արյունով։ Զգացմունքները կատարում էին գիտակցության հրամանը. գնա՝ փրկվելու, հեռացիր՝ ապրելու համար։

Առանձնապես տխուր էր Ներսես Ալթունյանը, իրարամերժ մտքերն ու զգացմունքները շփոթեցրել էին նրան, տրամադրությունը ճնշում էր մարմինը։ Նա ձիու ոտքը կախ էր արել և ընթանում էր քարավանի պոչից։

Նա թողնում էր հարազատ ու թանկ հիշատակներ։ Նրան թվում էր՝ իր հիշատակներն ամենանվիրականն են։ Այդպես էր կարծում յուրաքանչյուր ոք՝ ամենանվիրականը, թանկից թանկը, ամենահարազատը իրենն է, իր գոյությանը, իր սիրտ ու հոգունը, իր արյանը, առանց որի ինչպե՞ս ապրել և ինչո՞ւ, ինչո՞ւ ապրել։

Նա հեռանում էր իր գերեզմաններից։ Երեկ, վաղ առավոտյան, երբ քաղաքը դեռ ամայի էր, շուն էլ չէր հաչում, նա գնաց Քեմախի ճանապարհի վրա գտնվող հայոց գերեզմանատունը, որտեղ թաղված էին նահատակ ծնողների և քույրերի նշխարքները։ Գերեզմանը ծաղկել էր։ «Սա Ռոզեթի ծաղիկն է, սա՝ Սաթենիկինը, իսկ սա Հռիփսիմեն է»։ Նա ջուր խմեց գերեզմանատան աղբյուրից, որ տարիներ առաջ շինել էին բարեպաշտ ազգայինները։ Քեռիի գերեզմանին քառակողմյան շիրմաքար֊կոթող կար, որի երեք երեսներին արձանագրված էին Սեպուհ լեռան հերոսների անուններն ու գործերը, իսկ չորրորդ կողմում Քեռիի բարձրաքանդակ պատկերն էր։ «Դու երջանիկ ես, Քեռի, դու հավիտենորեն այստեղ ես»։

Նա հեռանում էր իր քաղաքից, որի յուրաքանչյուր փողոցը, շինությունը, ծառը, քարը, աղբյուրը արթնացնում էր մի պատմություն, մի դեպք, մի անմոռանալի հուշ։ Կային տխուր պատմություններ, կային և ուրախները, նաև՝ այնպիսիք, որոնց տեղը սրտի խորքն է, միայն քո տառապած սրտին կարող ես վստահել քո գաղտնիքը և հավատալ, որ նա ոչ մեկին երբեք, երբեք ոչինչ չի ասի, մինչև մութ գերեզմանի դուռը, հուր հավիտյան գաղտնիքը կպահի իր մեջ։ Արշակ թագավորի վաղնջական օրերից մնացած Արշակա կամուրջ... Դարերի ընթնցքում Եփրատը իր հունը փոխել էր, և կամուրջը հայտնվել էր քաղաքի շրջագծում՝ իր փլատակ, հողի մեջ մինչև գոտկատեղը սուզված կամարներով։ Շատ տարիներ առաջ, կամուրջի տաք քարերի մոտ նա Լուսինեին՝ իր ապագա կնոջը, ասաց. «Չե՞ս տեսներ, ես քեզ կսիրեմ»։ «Ինչպե՞ս կսիրես»,— շիկնելով հարցրեց Լուսինը։ Նա ո՛չ այդ օրը, ո՛չ իրենց հարսանյաց հանդեսին, ո՛չ այն ժամանակ, երբ կնոջ աստվածային ծոցում ծաղկում էին իրենց երկվորյակները, ո՛չ հետագայում և ո՛չ նույնիսկ վերջին անգամ նրանից բաժանվելիս չասաց, թե ինչպես է սիրում։ Միայն սիրտը լսեց և իմացավ։

Ներսես Ալթունյանն ըմբոստացավ իր դեմ, մեղադրեց, հայհոյեց, դատապարտեց իրեն, դարձավ իր թշնամին։ Ինչո՞ւ չասացի, որ նրան երկնքի չափ եմ սիրում, եթե իմանար, նրա համար ավելի հեշտ կլիներ մեռնելը անապատի այրող ավազների մեջ, անսահմանորեն սիրված լինելու երջանկությունը կթեթևացներ նրա տառապանքը։ Խղճմտանքի ձայնը խեղդում էր նրան։ Ի՜նչ անխիղճ, ահավոր֊ահավոր, դժոխային ձայն է. «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ չասացիր»։ Նրա համար ավելի դժվար, տառապալից, անտանելի կլիներ մեռնելը, եթե իմանար ինչքան եմ սիրում իրեն, սիրո կորստի ցավից կխելագարվեր նա, ինչպես այժմ ինքն է խելք֊միտքը կորցնում, խելագարվում, մեռնում, խելագարվում։

Նա հեռանում էր իր հորենական տուն֊օջախից։ Երզնկայի տները նման էիր իրար, մեծ մասամբ՝ հում աղյուս ու փայտ, հիմքերը միայն քարից էին, որովհետև քարը հեռու էր՝ լեռներում, դժվար էր բերել քաղաք։ Տափարակ կտուրները շոգ ու հեղձուցիչ ամռան գիշերներին դառնում էին ննջարան, այստեղ ամբողջ օրը խաղում էին երեխաները, աղավնի ու օդապարիկ թռցնում։ Շատ բակերում հարդանոց կար, ախոռ, հավաբուն և իրենց բնական կյանքն ապահովող այլ շինվածքներ։ Ամենապատվելին ձին էր, թեև պահում էին նաև կով, թռչուններ, շուն։ Ձին երզնկացու ընտանիքի հարազատն էր, նրան սիրում էին և խնամում՝ ինչպես մարդուն, բայց ոչ բոլորը ձի ունեին, իսկ ցեղական ընտիր ձիերը քիչ էին և շատերի ուշադրության առարկան։ Վերջին տարիներին իշխանությունները ձիերը քաշեցին տարան, ինչպես տներում պահվող զենքերը, աշխատանքային գործիքները՝ եղաններ, քլունգներ, բահ ու մուրճ, կացիններ, որոնցով իրենք տան սյուն պատրաստելու նպատակով ծառ էին հատում, վառելիք կոճղեր կոտրատում, խլեցին տարան գարի, ցորեն կալսելու կամերը. ինքն ինչքա՜ն էր կանգնել կամին, ոգևորել լծկանին և ծիծաղել անսահման հաճույքից։ Ամեն ինչ տարան, և եղավ սով։ Տարան՝ եղաններով փորոտիք թափելու, քլունգներով ոսկոր քանդելու, բահ ու մուրճով գլուխ ջարդելու, կացիններով պարանոց կտրելու, կամերով, կամերի կայծքարե սուր ատամներով մաշկ կրծելու, մարմին ճզմելու։ Եվ տներում սուգ եղավ և ամայություն։ Թոնիրը պաղեց։ Մառանները դատարկվեցին։ Ջրհորներում բնավորվեցին գորտերն ու օձերը։ Իրենց հյուրասենյակը, որ այնքան պատվելի մարդիկ էր տեսել, համրացավ։ Երդիկի աչքին, որտեղից ներս էր գալիս լույսը, նստեց սև ու խոշոր սարդը։ Գեղաքանդակ պահարանում պղնձյա ամանները լռեցին։ Մարդկային տաք շնչառության կարոտից բորբոս ու խոնավություն իջավ ծալքում դարսված անկողինների վրա։ Միայն դառն ու քաղցր հիշողություններ մնացին տանիքի սյուների տակ, թանկ սերեր, ցավ ու հեծեծանք, իրենց ընտանիքի անձեռագիր պատմության էջերը։ Հիշողությունն ավելի զորեղ է, անջնջելի, հավերժական՝ քան գիրը,— խորհեց նա, նայեց հրացանին և էլի մտքի մեջ ընկավ,— հիշողությունը անպարտելի զենք է, որ միշտ ինձ հետ է,— հետո նայեց առջևից ընթացող քարավանին և դարձյալ մտածեց,— հիշողությունը կփրկի նրանց այս անհայտ ճանապարհին։ Եվ հարցում արեց մտքին ու չեղավ պատասխան. կփրկի՞։ Միտքը լուռ էր, ինչպես քարսիրտ քարը։

Նա հեռանում էր իր բնությունից։ Եվ արդեն զգում էր՝ ինչքան է կարոտելու իր լեռներին, ձյուներին, արևին, քամիներին, անձրևներին, Եփրատին, թռչուններին, երկնքին, ձայներին, գույներին, ծիածանին, կիրճերին, աղբյուրներին, հողին, անտառներին, ամպրոպներին, շոգին, ամպերին, կայծակներին, կայծակներին, կայծակներին։ Տարին բոլոր՝ ձմեռ լիներ թե ամառ, գարուն լիներ թե աշուն, երգում էր նախշունիկ արտույտը։ Հորթուկները բառաչում էին մանկան պես։ Ձին խրխնջալով վարգում էր ազատ դաշտում՝ պոչը քամուն տված։ Ձկները խայտում էին Եփրատի ալյակներում։ Ձմռան բքաշունչ գիշերներին գայլը լեռներից իջնում էր քաղաք՝ ողնաշարին կպած քաղցած փորը կշտացնելու հույսով։ Նա լավ գայլ էր, չէր վնասում մարդկանց, նա բնության զավակն էր՝ բարի ու ազնիվ գայլ, նման չէր մարդկային ցեղի գորշ գայլերին, որը կուշտ ու կուռ ժամանակ էլ շողացնում է գազան աչքը, սրում ժանիքները, արյուն, արյուն տենչում։ Յոթ տարի, յոթ դար, յոթ հազարամյակ քոռ նստիս, գորշ գայլ, դու ու քո ծնողները, դու ու քո եղբայրները, դու ու քո արյունակիցները, դու ո քո ազգուտակերը, քոռ, քոռ նստիք, մինչև աշխարհի վերջը, մինչև ժամանակը իր վախճանին հասնի և արևն ու լուսինը փոշիանան։

Ներսես Ալթունյանը կարծեց, թե մարմինն է գնում, առարկա մարմինը, նյութ մարմինը, իսկ ինքը՝ հոգին ու սիրտը մնում են այնտեղ։ Նա պարզ զգաց իր երկկերպությունը, խորին ճեղքվածքը, երկփեղկվածությունը և տագնապախռով ու նյարդային շարժումով քաշեց սանձը։ Պողպատե լկամի պատճառած ցավից ձին խրխնջաց, բայց չենթարկվեց նրան։

Նա ուժեղ ու զինյալ տղաների փոքր խմբեր էր կարգել քարավանի նաև աջ ու ձախ կողմերում, որպեսզի նրանք դիմագրավեն թևերից գորշերի անակնկալ հարձակումը։ Նրանք նույնպես կենաց֊մահու կռվի դպրոց անցած մարդիկ էին, որոնց Ներսեսը հավաքագրել էր երկրի տարբեր վայրերում դեռևս գործող հայդուկախմբերից։ Գալշոն Սասունից էր։ Զոհրապ Մշեցյանը՝ Մշո դաշտի Ցրոնք գյուղից։ Լևոնը՝ հեռավոր Զեյթունից։ Համբարձումը՝ Ուրֆայից։ Գեղամ և Ժիրայր եղբայրները՝ Տրապիզոնից։ Խաչատուր Դևրիկյանը՝ հարևան Ակնից։ Մամիկոնը՝ Բաբերդից։ Ղազարոսը՝ Ադանայից։ Եփրեմը Սեբաստիայից էր, Մուրադի խմբի առյուծասիրտ տղաներից մեկը, իրենց մեջ ամենաավագը, սակայն Մուրադը իրեն հանձնեց երզնկացիների տարագրության ընթացքի ղեկը, որովհետև Եփրեմը բնավորությամբ խենթ էր ու տաքգլուխ և չուներ բարդ ու դժարին իրադրությունների մեջ սառնարյուն, կշռադատված որոշումներ կայացնելու շնորհք։ Թեև շատ բարի էր, երեխայի չափ պարզ ու միամիտ, բայց զուրկ նաև մարդկանց անհրաժեշտաբար մխիթարելու, ոգևորելու կարողությունից, որը զարդարում էր ամենից ավելի Ներսեսին։ Հաբեթը Շապին֊Գարահիսարից էր ու թեև իր հռչակավոր հայրենակցի՝ զորավար Անդրանիկի բանակում երբեք չէր եղել, բայց իրեն համարում էր նրա զինվորը։ Կարոն՝ Բիթլիսի վիլայեթի Վարդո գյուղաքաղաքից։ Տասներեք բնիկ երզնկացի տղաներ կային Ներսեսի ձեռքի տակ, որոնք, ինչպես և ինքը, արդեն ոչ մի արյունակից֊հարազատ չունեին աշխարհում։ Նրանց համար իրենց համաքաղաքացիներին մահվան ճիրաններից փրկելն ու ապահով եզերք հասցնելը սուրբ գործ էր, Աստծո պատվիրան։ Արշակը Մալաթիայից էր։ Հեթումը՝ Տիգրանակերտից։ Թորգոմը՝ Վանից։ Եղիա Պետիկյանը՝ Համշենից։ Մկրտիչը՝ Կարմիր Վանքից։ Դանիելը՝ Սևավերակից, որի անունն այնքան անհարիր էր իր չքնաղ տեսքին ու բնությանը։ Յուրաքանչյուրի համար իր հողն ու ջուրը եզական էր ու չնաշխարհիկ, և նրանք, հին հայկական սովորությամբ, վիճաբանում էին և գերապատվությունը տալիս իրենց ծննդավայրին՝ ամենալավն է, ամենահայկականը, ամենասուրբը, սուրբ սրբոցը, Գրիգոր Լուսավորիչը իրենց հողին է առաջին անգամ ոտք կոխել։ Եվ Ներսես Ալթունյանը, հիշում է, մի անգամ ասաց. թե ամենապատվականը իր ծննդավայրն է, քաղաք նման չիք մեր Երիզայի, սակայն բոլորն էլ Հայաստան են, իսկ իրենք՝ նույն և նույն հայ ժողովուրդը։ Ապա ավելացրեց, թե տեղային նեղմիտ զգացմունքները ցրում են և թուլացնում մեր հավաքականությունը։

Այդ բոլոր տեղանուններն արդեն անցյալ էին, վկայաբանություններ հիշողության պատին։ Այդտեղից, ինչպես մորեխի լափլիզող ամպը, անցել էին թուրքերը՝ ամեն ինչ դարձնելով մոխիր ու ավերակ։

Ներսեսի առջևից ծանր ու դանդաղ ընթանում էր մի սայլ, որին վերմակով փաթաթված նստել էին երեք ծեր կին։ Նրանցից մեկին նա ճանաչեց։ Դա Փառանձեմ տուտուն էր՝ մայրը Հորաքույր մականվանյալ Սրբուհի Յանգյանի, որն ազգային գործունեության համար 101 տարի ցմահ բանտարկության պատիժ ստացավ, մոտ ութ տարի ապրելով տաժանելի բանտային կյանքով՝ ազատվեց օսմանյան սահմանադրությամբ, իսկ հետո շատ կանանց ու աղջիկների հետ բռնի տարագրվեց Երզնկայից և շուտով մեռավ Ակն չհասած, ասում են՝ ուղեկցող ենիչերու տևական ծեծ ու խոշտանգումներից։

— Բարի առավոտ, Փառանձեմ տուտու։

— Բարին իջնե աշխարքի և ամենիս վրա,— եղավ պատասխանը։

Մեկ ուրիշ սայլի բարձված էին անկողիններ, մի հին բազկաթոռ, պարկեր, իսկ ընտանիքի մեծ ու փոքրը քայլում էին աջ ու ձախ կողմերից։

Ներսես Ալթունյանը մտքում ուրախացավ. քարավանում շուրջ երեք տասնյակ սայլ կար, ուրեմն առնվազն այդքան էլ լծկան, որ ոչ միայն կարագացնեն իրենց առաջշարժումը, այլև, անհրաժեշտության դեպքում, կերակուր կդառնան մարդկանց։ Իսկ այդպիսի անհրաժեշտություն, նա չէր կասկածում, կլինի՝ հենց որ պարենը վերջանա և սկսվի որովայնն առնետի պես կրծող սովը։ Հետո նրա հայացքը տխրեց. շատ֊շատերը ոտավոր էին՝ իրենց ունեցած֊չունեցածը շալակած, ծանր ու դանդաղ գնում էին սայլերի հետևից։ Գնում էին, գնում, գնում։ Ո՞ւր էին գնում։ Ի՞նչ էին մտածում։ Փրկվելո՞ւ էին, թե՞ ոչ։ Պիտի ապրեի՞ն, թե՞ մահն էր նրանց սպասում կապույտ լեռների թիկունքում։

Տղամարդկանցից մի քանիսն իրենք էին լծվել երկանիվ սայլակներին, որոնց վրա տեղավորված էր նրանց աղքատիկ ունեցվածքը՝ մեծ մասամբ առաջին անհրաժեշտության կենցաղային իրեր, հագուստ, ուտելիք։

Մանգաղ ու փոցխ ուսած՝ իր առաջացած տարիքին անսովոր առույգությամբ քայլում էր Մամփրեն։

— Մամփրե, Մամփրե, մանգաղը ինչի՞դ է պետք, անկողին շալակիր, ձավարի պարկը տար, երեխա գրկիր,— բղավեց Ներսեսը։

— Աշխարքը հո չվերջացա՞վ,— բղավեց Մամփրեն,— աշխարքը մանգաղով կապրե։

Ճիշտ է ասում,— մտքում համաձայն եղավ Ներսեսը և ամաչեց իր անխոհեմությունից։

Փոքրիկ մի տղա գրկել էր չալպտուրիկ մի շուն. իր շունն է, իր սիրելին, իր հարազատը, իր ընկերը, նրան ոչ մեկին չի տա, կմեռնեն միասին, կխաղան միասին, կապրեն միասին, չի տա, ոչ մեկին, ոչ մեկին չի տա։

Քարավանում մի քանիսը հավ էին տանում, բադ, կակաչի պես կարմիր աքլորներ։ Մատղաշ գառներ էլ կային, որոնք մայում֊կանչում էին իրենց մորը, իսկ մայրեը բացակա էին, եղել էին, ծնել իրենց երեխաներին և տխուր֊նեղացած հեռացել աշխարհից։ Նեղացրել էին նրանց։ Իսկ մի կին պարանով քարշ էր տալիս փարթամ կրծքով, մեծ ու պարարտ, կեռ կոտոշներով կովին։

Ձուն՝ երեխաներին, կաթը՝ երեխաներին, միսը՝ երեխաներին,— մտածեց Ներսեսը և դարձյալ մտածեց։— Կյանքը՝ երեխաներին, փրկությունը՝ երեխաներին, արևը՝ երեխաներին, առողջությունը՝ երեխաներին, ծաղկումը՝ երեխաներին, հայոց լեզուն՝ երեխաներին, երգը՝ երեխաներին, սերը՝ երեխաներին, հիշողությունը՝ երեխաներին, պատմությունը՝ երեխաներին, ուժը՝ երեխաներին, ամեն ինչ նրանց, բոլորը՝ նրանց։

Արևը ելել էր երկինք և արդեն քայլում էր իր հավերժական ճանապարհով՝ դեպի Սեպուհ լեռան մշուշապատ գագաթները։

Եփրատը խուլ շառաչում էր։

Ներսես Ալթունյանին թվաց, որ ճակատագիրը, քարավանը մատաղացու գառի նման հետևից քաշելով, տանում է զոհաբերելու, մատաղ անելու, զոհ տալու... Բոլորիս՝ տարիքավոր ու երեխա, կին ու տղամարդ, բոլորիս մեկտեղ, ամբողջ, ամբողջ քարավանը։ Արդեն աղոթել են իրենց գլուխը, ականջը կտրել֊արյունոտել, աղել բերանը, և հիմա տանում են չար, վայրենաբարո, ժողովրդասպան ու երկրաքանդ, արյունախում, դժոխքի ծնունդ աստվածներին ի հարգանս։ Ներսեսի հոգին ծառս եղավ նախ իր դեմ, հետո՝ ճակատագրի. բողոքեց, նզովեց, ատեց, դատապարտեց, ըմբոստացավ, վանեց իրենից քրիստոնեական հլու֊հնազանդությունը, թիկունք դարձրեց բարությանը, որը երբեք, երբեք չարժանացավ պատվի ու ըմբռնողության բիրտ հարևանի կողմից, դեն նետեց կյանքի, մարդու, բնության նկատմաբ սերը, որը նույն հարևանի կացնով տաշված սիրտը համարում էր թուլության նշան։ Եվ իսկապես էլ թուլություն էր, անպետք զգացմունք, հիվանդություն։ Ատամներով ու մատներով բռունցք արեց՝ արթնացնելու կամքը, վրեժը, ձգտումը, որ լուռ ապրում էին իր մեջ։ Նա ոտքերով թեթևակի խթանեց ձին և, շատ չանցած, արդեն քարավանի առջևում էր։

Վահրամը ժպտաց. տես, արևը տաքացնում է, խաղաղ է բնությունը, իրենք արդեն հեռու են քաղաքից, առաջին օրը լավ է սկսվել, իրենց հետ է Աստված։

Ներսեսը նրա ժպիտին չպատասխանեց։ Պատճառ կար։ Թուրք հարևանը մտավ տարագիրների տուն, քիթ֊բերանով հոտմտաց շուրջը, քսվեց լքյալ առարկաներին, դանդաղ սողաց սենյակից սենյակ, մառանից դեպի թոնիրը, ամբարից հասավ ծալքին, կծիկ դարձավ, ապա կրկին ձգեց մարմինը, կեռագծով շարժվեց ուրիշ անկյուններ, անկյունից անկյուն, սառնաշունչ ֆշշաց, թույն կաթեցրեց, մի պահ կանգ առավ ծանոթ խմբանկարի մոտ, որ տանտերը շտապելուց մոռացել էր վերցնել և մինչև իր օրերի վերջը պիտի տանջվեր դրա համար, նրանք ապրում էին այստեղ, մարմինը մի համր պտույտ գործեց խմբանկարի չորսդին, լեզվով դիպավ նրան, թաց ու թունոտ լիզեց, դարձյալ օղակվեց, գունդուկծիկ եղավ, սեղմվեց֊խտացավ, էլի սեղմվեց, քարի պես ամրացավ և իր միջուկում խեղդամահ արեց խմբանկարը։ Ճմռթեց, խեղդեց, ճզմեց Անահիտ քույրիկին, որի գաթայի համը հիմա էլ իր լեզվի վրա է, Երվանդ ախպարին, որն անցյալ տարի իրեն բժշկեց ջերմից, Էխսո մամեին, որը բարի մաղթանքներ էր անում իրեն՝ զավակներովդ ուրախանաս, դժբախտությունը հեռու մնա ձեր տունուտեղեն, Թորոս հայրապապին, որն ամեն գարուն էտում էր իր այգին, որպեսզի բերք֊բարիքը առատ լինի և անուշ, Ղազար, Մանուշակ, Հովե երեխաներին, որոնք ամբողջ օրը խաղում էին իր լամուկների հետ և քիչ առաջ, խմբանկարում, խոնարհ ու գեղեցիկ նստած էին գետնին, իրենց ծնողների ոտքերի մոտ։ Նա թուլացավ, չգիտես՝ որձ էր թե էգարմատ, բացեց մարմնի կծիկը, երկարեց և լեզուն խաղացնելով, սառն ու կանաչ աչքերը իրերին հառած՝ շարժվեց֊սողաց ուրիշ կողմ։ Այդ ամենը հիմա իրենն են։ Դուրս ելավ։ Իրենն են ընդարձակ բակը, գոմը, ծառերը, փայտանոցը, ջրհորը։ Գնաց՝ ցանապատին քսվելով։ Հիմա իրենն են հայոց բաղնիքը, եկեղեցիները, որոնք, եթե ոչ հենց այսօր, ապա վաղն անպայման՝ մզկիթ կդարձնի։ Առաջնորդարանի երկհարկանի շենքը, Ժամուն հրապարակը, խանութները, որտեղ ընտիր կերպաս ու գորգեր կան։ Հայոց գերեզմանատունը հողին կհավասարեցնի, կջարդի, հող ու փոշի կդարձնի տապանաքարերն ու խաչքարերը, որ հանգուցյալներից հետք֊հիշողություն չմնա։ Իրենն են դպրոցները, բերդն ու պարիսպները։ Սողաց Արշակա կամուրջի տաք քարերի վրայով և դարձյալ օղակ եղավ օղակին ու գնդվեց՝ դուրս թողնելով միայն երկայնագանգ գլուխը. կամուրջը հիմա իրենն է՝ իր պատմության հին շրջանի քարե վկայությամբ, ինքն է շինել իր ձեռքերով, ո՞վ է ասում՝ ինքը վայրենի քոչվոր է, բնիկ եմ ես, լեզուդ թույնեմ, լեզուդ աքցանով քոքահան անեմ, լեզուդ լեզվովս ծամեմ, բնիկ եմ և վերջ ու վերջակետ, արդեն ոչ ոք չի կարող հակառակը ապացուցել, իրողությունը ասել, ճշմարտությունը փաստել։ Ինքն է ստեղծել Երզնկա քաղաքը, իրենն են դաշտը, լեռնաշղթան, Եփրատ գետը, Նոյ նահապետը թյուրք է, դե գնա, այս եդեմը իրենն է արդեն հուր հավիտյան։ Այնքան քաղցր է, ալլահը վկա, նվաճված երկրի արյունը...

Վերելք սկսվեց։

Քարավանը ճռռաց֊ճռնչաց։ Բարձրանում էին դանդաղ, ծանրաշունչ, քայլ առ քայլ։ Ձիերն ու եզները, մյուս լծկանները՝ մարդ ու անասուն, ուժը տվեցին ոտքերին։ Լռեցին ու փոքրացան։ Ոտավորներն ավելի կռացան բեռան տակ։ Պրկվեցին ձեռք ու թիկունքի մկանները։ Ոչ ոք չիմացավ՝ զառիվերը ինչքան տևեց, քանի ծանր ու դժվարին պտույտ գործեցին անիվները, որքան բութ ցավ բաժին հասավ հեգ ու տկար ուսերին. ահագին ու շատ, շատ ու երկար։

Ներսեսը հրաման արձակեց՝ կարճ դադար առնել։ Ցրված քարավանը եկավ հավաքվեց մեկտեղ՝ հարթ լեռնադաշտում, որտեղից ճանապարհը լեռան մեջքին գոտի կապելով՝ գնում էր անտես հեռուները։

Քարերի մեջ գլգլում էր սառն ու վճիտ առվակը. վերևներում դեռ ձյուն կա։

Մարդիկ իջան սայլերից։ Ջուր խմեցին ու շունչ առան։ Մեկնվեցին խոտերի վրա։ Ընդարմացած ոտքերն ուշքի եկան։ Ուտելիքի կապոցները բացվեցին։ Մի քանիսը սկսեցին ծխել։ Օդը լցվեց Տրապիզոնի թութունի կապույտ ծխով ու անուշահոտությամբ։ Ձի, արջառ, էշ ու ջորի դադարից օգտվելով՝ որոճում էին ցողաշատ խոտն ու ծաղիկը։

Ներսեսին թվաց՝ դադարը երկար տևեց. դեռ շատ ճանապարհ կար մինչև Բզուան, որտեղ, որոշված էր, անցկացնելու էին գիշերը։

— Ժողովուրդ, ոտքի ելե՛ք, ժողովուրդ...— բարձր կանչեց Ներսեսը։— Գնում ենք... Հրաժեշտ տվեք ձեր Երզնկային, այստեղից քաղաքը երևում է վերջին անգամ, էլ հետո չեք տեսնի, բաժանվում ենք նրանից, գնում ենք, բաժանվում ենք, ամենավերջին անգամ նայեք ձեր ծննդավայրին, ձեր քաղցր օրորոցին, մնաս բարով ասեք, ձեր աչքերի մեջ, ձեր սրտում դրոշմեք նրա չքնաղ դեմքը, աչքերով գրկեք, աչքերով հրաժեշտի համբույր տվեք նրան...

Քար լռություն և սարսուռ իջավ։

Ով պառկած էր՝ դանդաղ բարձրացավ տեղից, նստածները ոտքի ելան, բոլորը դեմքով շրջվեցին ետ՝ դեպի դաշտը։

Շուրջը լեռնոտ, մեջտեղը՝ պարտեզ, Երզնկան էր։

Երկար, շատ երկար նայեցին՝ առանց մի բառ ասելու։

Նա էր՝ թափանցիկ ու կապույտ մշուշում։

Լռության մեջ մեկը սրտակեղեք ճչաց.

— Վա՜խ, սիրելի Էրզինճան...

Ճիչը կայծակի պես զարկվեց քարավանին։

Ողբ ու հեծեծանքը պատեց մարդկանց։ Նրանք կարծես սգում էին սիրասուն հարազատի դիակը՝ իրենց Երզնկան, որ աչքերը փակ մեկնվել էր դաշտի մեջ, այդքան գեղեցիկ՝ չէր շնչում, չէր խոսում, չէր լսում, ոչինչ, ոչինչ չէր տեսնում։

Դարձյալ իջավ սև ու սգավոր լռություն։ Քարավանն արձանացավ, քար կտրեց կորստի ու բաժանման ցավից։ Սրտին դանակ զարկեիր՝ արյուն չէր կաթի։ 178 մարդուց բաղկացած խմբաքանդակ էր դարձել։ Քարացել էին և ձիերը, ամեն կենդանի շունչ։

Ի՞նչ ձայն է, այդ ի՞նչ ձայն է, տեր իմ Աստված, ի՞նչ ձայն է...

Ներսես Ալթունյանը ցնցվեց, չհավատաց ականջին. զարկ֊զարկում, ղողանջում էր Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու զանգը։ Իրականությո՞ւն է, թե՞ երազ, քաղցր֊ահավոր երազ, խաբեություն... Ո՞վ է զանգահարը... Նա կա՞, թե՞ չկա... Զանգը կա՞, թե՞ չկա... Ձայնը կա՞, թե՞ չկա... Ո՞վ է զանգահարում ու կեղեքում իր սիրտը։

Զանգի ղողանջները փռվում֊տարածվում էին դաշտի վրա և ձայն տալիս լեռան քարքարոտ լանջերին։

— Վա՜խ, սիրելի Էրզինճան, վա՜խ, Էրզինճան, վա՜խ, սիրելի, սիրելի Էրզինճան,— աղաղակում էին մեծ ու փոքր, հող ճանկռում, կուրծք ծեծում։

Փառանձեմ տուտուն հարևանների օգնությամբ իջավ սայլից և քայլեց ճանապարհն ի վար՝ դեպի Երզնկա։

Նրան լուռ հետևեցին մի քանի կանայք։

Խահֆեճի Արամը՝ իր ընտանիքով։

Սիմոն Տեր֊Մարուքյանը։

Արտավազդ Հովեյանը՝ թոռան հետ։

Սիրարփին։

Ենքոը, խենթ, բարի Ենոքը։

— Ո՞ւր ես գնում, Ենոք, կանգնիր... Բայց Ենոքը նույնիսկ գլուխը չշրջեց։

Քարավանից անջատվեցին Աննա և Սոֆի քույրերը։

Գորգավաճառ Կալուստ աղան և իր կինը՝ Զարուհին։

Էվան։

Տաճատոս Ռուբինյանը։

Սեդրակը իր զենքը, ձին և պարենը թողեց ու գնաց նրանց հետևից։

Վաղարշակը գնաց։

Ավետիսը։

Շուշոն։

Ներսեսը որևէ փորձ չարեց կանգնեցնելու, ետ պահելու նրանց ինքնասպան քայլից, որովհետև, մտածեց, ինքնասպանության ճանապարհին են նաև իրենք։

Մնացողները լուռ և սարսափած նայում էին նրանց թիկունքներին, որ հետզհետե հեռանում էին, փոքրանում, անէանում։

Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու զանգը լռել էր։

Քարավանը շարժվեց։

* * *

Մինչև միջօրե սգավոր թափորի նման շարունակեցին ճանապարհը։ Մեծ մասամբ նրանց զգեստներն էլ էին սև, քարավանի ընդհանուր գույնը մուգ էր ու մռայլ։ Զովասուն ձորակում, սառն ու վճիտ ակնաղբյուրի մոտ կանգ առան կարճ դադարի։ Լեռնագոգը կանաչ էր ու ծաղիկ։ Գարնան սկզբին, արդեն քանի տարի ու դար, երզնկացին իր մեղուները բերում էր այստեղ և պահում մինչև հոկտեմբերի վերջը՝ երբ երկինքը թխպոտում էր և գալիս էին մշուշ ու անձրև օրերը։ Փեթակներն արագ ուռճանում էին, մեղրը ավելի թանձր էր, ոսկեգույն, բուրավետ ու անուշ, քան մեղրը, որ մարդ երբևիցե ճաշակել է իր կյանքում։ «Մեղրի մեջ կենաս»,— շնորհակալություն էր ասում երզնկացին հարազատին, բարեկամին, օտարին՝ ի պատասխան նրա առաքինի գործողությանը, որովհետև գիտեր, թե իր մեղրը որքան ազնիվ է՝ կամոքն բնության և Աստծո։

Ոտքի ելան, խմբվեցին մեկտեղ և դարձյալ ճանապարհ ընկան, որ երկարել էր լուռ և ամայի բնության գրկում։

Եփրատը հեռացել էր, և չէր լսվում նրա խռովահույզ ձայնն անգամ։ Բայց նա կրկին կմոտենա իր փոքր ու մեծ վտակներով։ Դա կլինի վաղը, մի քանի օրից, կամ էլ,— մտածեց Ներսես Ալթունյանը,— չի լինի երբեք։

Մի թռչուն էր երգում մոտիկ֊հեռու տարածություններում։ Ուշադիր ականջը կիմանար, որ դա վարդագույն արտույտն է։ Նա երգում էր այնպես, կարծես խոսում էր, այդպես երեխան է գեղգեղում՝ «մայր» և «հայր» բառերը թոթովելուց առաջ։ Երգում էր վարդագույն արտույտը իր անմեղ ու միամիտ սրտի մեղեդին, և ոչ ոք չէր լսում նրան։ Ուրիշ ժամանակ լիներ՝ ճանապարհորդը, մանուկ թե հասակավոր, ձայնակից կդառնար արտույտին, և նրանք միասին կգնային իրենց ճամփան, որը որքան էլ երկարեր խոչ ու խութերով՝ կթվար դյուրին և ուրախ։

Արտույտը լռեց։

Արևը իջնում էր մայրամուտ, և լեռներն ու բլուրները կապույտ ստվերներ էին տարածում հորիզոնի վրա։ Որքան աչքը կտրում էր՝ ոչ մի տեղ շունչ֊կենդանություն, որևէ շարժում չկար, մինչև իսկ խոտերն էին պապանձվել։ Քարավանն էր միայն քաշում իր ծանր բեռը, մեջքով տնքում, ուժ տալիս ծնկներին, և դա նշան էր ու ապացույց, որ աշխարհը կա տակավին և ապրում է։

Մութը չընկած՝ շեղվեցին գլխավոր ճանապարհից և մտան Բզուան լեռնային գյուղը։

Բզուանը երկու տասնյակի չափ ծուխ ունեցող փոքրիկ գյուղ էր Քեշիշ Տաղ լեռան հարավ֊արևելյան լանջին, քարաշատ գոգահովտում, որի թիկունքից սկիզբ էին առնում Սոսյաց նշանավոր անտառները և ընդմիջվելով մեծ ու փոքր բացատներով՝ հասնում Դերջանի գավառ։ Լռակյաց և աշխատասեր մարդիկ էին բզուանցիք։ Դա նրանց բնությունից էր, վեց ամիս դաժան ձմեռ էր լինում Բզուանում, աշխարհի ձյունը կարծես թափվում էր այստեղ, ճանապարհը փակվում էր, խրճիթները մինչև կոկորդը թաղվում էին ձյան մեջ, նույնիսկ անհնարին էր դառնում տնից տուն գնալ, գյուղը ոտ ու գլխով ծածկվում էր սպիտակ վերմակով և տեսողությունից վերանում իսպառ։ Մարդը հանձնվում էր ձյան գերությանը՝ իր հարազատի և անասունի հետ։ Գարունը Բզուան էր մուտք գործում դանդաղ, անզուգական գույն ու բուրմունքով. մայում էին գառներն ու հորթուկները, խոխոջում էր լեռնային առվակը, թռչունները օդը լցնում էին զվարթ երաժշտությամբ, հարսի սրտի տակ ծաղկում էր մանուկը՝ ինչպես խոտ ու ծաղիկներն էին ժամեժամ փթթում սարի լանջերին։ Ամառը կարճ էր, և ավելի համառոտ ու կարճ էր թվում, որովհետև այնքան աշխատանք կար անելու՝ հարկավոր էր նորոգել ձմռանն ավերված պատ ու տանիքը, խոտ հնձել, հատապտուղ ժողովել, անասուն կթել, բանջարեղեն աճեցնել, վառելափայտ կուտակել երկար ձմռան համար։

Իր բարիքներից բզուանցին ոչինչ չէր ծախում, թեև, օրինակ, կաթնամթերքը համեղ էր ու առատ։ Միակ ապրանքը, որ նա սայլերով հանում էր Երզնկայի և մեկ֊երկու այլ քաղաքների շուկաները, սոսու բնափայտն էր, որ իր ամուր ու թեթև հատկությունների շնորհիվ աննման նյութ էր ատաղձագործության մեջ և բավականին թանկ էր գնահատվում։ Այդ վաճառքից ստացված գումարով առնում էին թեյ, օճառ, ցորեն, թարմ ու չորացրած մրգեր, ձիթայուղ, շաքար, օղի, որ իրեց կողմերում չկար, կանանց ու հարսների համար՝ արծաթ զարդեր, զանազան ու գունավոր կերպասներ, որ ներմուծվում էր հեռավոր Հալեպ քաղաքից, իրենց աշխատանքում և տնտեսության մեջ անհրաժեշտ առարկաներ՝ թի, արոր, բահ ու քլունգի երկաթե մասեր և ուրիշ երկրագործական գործիքներ, ինչպես նաև ապակեղեն ու պղնձե ամաններ, տրեխ ու վերնահագուստ, որ կարվում էին շուկայի դերձականոցներում տեղական ու բերովի կտորներից։ Նա վաստակած փողը քաղաքում ծախսում էր մինչև վերջին կոպեկը։ Եթե, պատահում էր, էնթերու խոր գրպանում մի քանի ղուրուշ էր մնում՝ ուրեմն անհաջողակ է եղել իր առևտուրը, և նա տունդարձի ամբողջ ճանապարհին, որ սովորաբար վերջանում էր առավոտվա կողմ, մութուլուսին, մտածում էր ու տանջվում, թե որտեղ է սխալվել, և երբեք չէր գտնում այդ սխալը։

Նա սիրում էր իր ձմեռը, գարունը, ամառը և աշունը։ Նա անսահման նվիրվածությամբ ծառայում էր իր տանը, ամուսնուն, երեխաներին, կով ու շուն, ձի և ոչխար իր աչքին մարդ էր։ 1915 թվականի մի գիշեր, երբ ամբողջ Բզուանը երկար օրվա անդադրում աշխատանքից խոնջացած քնի մեջ էր, թուրք խուժանը մտավ գյուղ, կրակի մատնեց խրճիթ ու հարդանոց և բոցերի լույսով կոտորեց ամեն կենդանի էակ՝ չխնայելով մինչև իսկ դեռևս չծնած կանանց, դեռևս չծնված մանուկներին։

Այն չարաղետ գիշերից հետո Բզուանը միանգամից և վերջնականապես լռեց։

Կենդանիներին արձակեցին խոտ ու ծաղկի մեջ, իսկ իրենք մտան ավերակ խրճիթները, գոմերը, հարդանոցները։ Մի քանի բակերից շուտով ծուխ բարձրացավ։ Էշը զռաց։ Հաչեց չալպտուրիկ շունը։ Մալանչ֊մալանչ հեծկլտաց երեխան։ Արդեն մթնում էր, և սառը լռությունն իջնում էր, իջնում, իջնում մարդկանց վրա ու նահատակ հիշատակների։

Մարեցին կրակները։

Ներսես Ալթունյանը գիշերապահներ կարգեց գյուղի մուտքի մոտ և թիկունքին, որի վերևներում, լավ գիտեր, մի քանի բլուր հյուսիս֊արևմուտք թուրք բնակավայր կար, իսկ ինքը քայլերն ուղղեց դեպի այն տունը, ուր գիշերել էր չորս թե հինգ տարի առաջ, երբ Էրզրումից լեռների կարճ, բայց խուլ ու դժվարանց ճանապարհով վերադառնում էր Երզնկա։

Տունը գյուղի աջ թևում էր, մյուսներից զգալիորեն կտրված, այդ վայրերի համար անսովոր ընդարձակ տափարակում։ Հիշում է, բարի ու սրտաբաց մարդ էր տանտերը, ափսոս՝ անունը մոռացել է, չորս արու զավակ ուներ և սպասում էր հինգերորդին, որը, հավատացած էր, աղջիկ է լինելու, անունն էլ՝ Զարուկ։ Իսկ ինչո՞ւ Զարուկ։ Հըբա ի՞նչ,— զարմացավ նա, և ավելի շփոթվեց ու զարմացավ կինը, բայց ձայն չհանեց։ Նանե։ Իսկ ինչո՞ւ Նանե։ Կինը բարձրացրեց աչքերը, որ խոնարհված էին ձեռագործին, և անհանգիստ նայեց ամուսնուն։ Նրանք իրենց դստերը չէին պատկերացնում մեկ ուրիշ անունով։ Որտեղի՞ց գիտեք՝ աղջիկ է ծնվելու։ Սուրբ Մարիամը խոստացել է,— վստահաբար ասաց ամուսինը։ Կինը շիկնեց և ավելի գեղեցկացավ իր երջանկությունից։ Այդ կողմերում Սուրբ Մարիամի մատուռն էր, որին ուխտ էին գնում հատկապես կանայք և աղոթում իրենց հարազատների առողջության համար։ Հաճախ տղա կամ աղջիկ զավակ էին խնդրում նրանից՝ համապատասխանաբար զոհ բերելով տնային թռչունների արուն կամ էգը, և բարի Սուրբ Մարիամը հուսախաբ չէր անում նրանց։ Զարուկն էլ չկա,— մտածեց Ներսեսը։— Նրանք սպանեցին նրան, ձեռքները չդողացին, սիրտը չխղճահարվեց, նրանք սառն ու անտարբեր սպանեցին այն կնոջ երջանկությունը։

Խրճիթի դուռը կիսաբաց էր, և երբ նա մտավ լեռ քարերով ցանկապատված տափարակը, դուռը զգուշորեն ճռռալով փակվեց։ Մերոնցից են,— անցավ Ներսեսի մտքով, և նա մի քանի վայրկյան վարանեց՝ ներս մտնի՞, թե՞ ոչ։ Այդ պահին գոմից լսելի եղավ ոչխարի մայունը, և սև ու փռչոտ գամփռը, ասես գետնի տակից բուսնելով, թշնամական ու կատաղի հաչոցով վրա վազեց նրան։

— Մխո՜,— Ներսեսի ուղեղում իսկույն արթնացավ տանտիրոջ անունը,— շունդ ետ պահիր։

Դռան մեջ հայտնվեց մի մարդ և սպառնաց շանը, որն իսկույն սսկվեց։

Դա Մխոն չէր։

— Ո՞վ ես։

— Քո թուրք եղբայրը,— խոնարհ ժպիտով պատասխանեց մարդը։— Ներս արի, եղբայր, հյուրը աստծունն է, մի կտոր հաց կիսենք։

Ընդարձակ սենյակի կիսամթում Ներսեսը տեսավ հատակին տարածված փսիաթին ոտքերը տակն արած թուրքի կնոջը՝ թխսկան հավի պես շրջապատված մանր երեխաներով։ Նա հիշեց Մխոյի, նրա կնոջ ու երեխաների դեմքն ու ձայները այդ նույն հարկի ներքո, կարծես երեկ էր ու հազար տարի առաջ, և դարձյալ Զարուկին հիշեց ամենայն մանրամասնությամբ, որին չէր տեսել։

Թուրքն զգաց, որ նրա սիրտը տանջող մտքերի մեջ է, անհանգստացավ, սառը վախ սողոսկեց մաշկի տակ, բայց նույն հլու֊հնազանդ ժպիտը դեմքին ասաց.

— Իմ ընտանիքն է, եղբայր... Սա Իսմայիլն է,— մատնացույց արեց երեխաներից ամենափոքրին, որ ճանճի նման կուչ էր եկել մոր պարարտ ու մեծափոր գրկում։— Սա էլ է Իսմայիլը։ Սա էլ է Իսմայիլ։ Իսմայիլն է։ Իսմայիլ։ Իսմայիլ։ Իսմայիլ։ Իսմայիլ։ Իսմայիլ։— Մատը կանգ առավ երեխաներից մեկի վրա, անո՞ւնը մոռացավ, թե՞ լեզուն քարկապվեց։— Իսմայիլն է։ Իսմայիլ։ Իսմայիլ։ Մեծ Իսմայիլ։— Նայեց կնոջ թխսկան փորին։— Շուտով նոր Իսմայիլ կծնվի։

— Իսկ քո անունն ի՞նչ է,— մռայլ հարցրեց Ներսես Ալթունյանը։

— Իսմայիլ, սիրելի եղբայր։

— Դու եկվոր ես։

— Մեր գյուղը սարի հետևն է։ Էստեղ ավելի լավ է անասունի համար, խոտը առատ, ջրերը սառն ու քաղցրահամ, արևը մոտիկ։

Թուրքը լռեց։

Լուռ էր նաև Ներսեսը։

Ամեն մեկը լուռ էր յուրովի, ոչ մի նմանություն և ընդհանուր եզր չկար նրանց լռության միջև։

Լռությունը երկարեց այնքան, մինչև սենյակում կատարյալ մթություն եղավ։

— Նստիր, եղբայր, ինչո՞ւ ես կանգնել, նստիր,— մթում լսվեց թուրքի ձայնը, որի մեջ և՛ անհանգստություն կար, և՛ հյուրընկալության շունչ ու զգացմունք, և՛ ինչ֊որ չարանենգ նպատակի կայծ, որը միայն իր հոգուն էր գաղտնաբար լույս տալիս։

Սակայն Ներսեսը շրջվեց և առանց որևէ բառ ասելու ելավ տնից։

Երկինքը աստղել էր, և ցուրտ շաղ էր մաղում գյուղի վրա։

Թուրքը շեմին կանգնած նայում էր նրա հեռացող թիկունքին և ոչ ոք, իրենից բացի, չգիտեր՝ ինչ է մտածում, և մտածո՞ւմ է արդյոք, թե՞ ոչ։ Նա նայում էր Ներսեսին նույնիսկ այն ժամանակ, երբ վերջինս արդեն չէր երևում, ձուլվել էր խավարին, և չէին լսվում ոտնաձայներն անգամ։ Նա շատ զգուշորեն, որ ձայն դուրս չգա, վրա բերեց դուռը, վերադարձավ սենյակ և մեկնվեց կնոջ տաք մարմնի կողքին։ Կատարվեց այն, ինչ տեղի էր ունենում իր ամուսնական կյանքում ամեն գիշեր, որից հետո նա անմիջապես քնում էր խոր ու անզգա քնով մինչև լուսաբաց։ Բայց այս անգամ քունը աչքերին մոտ չեկավ։ Աչքերը փայլում էին կույր մթության մեջ, գնում մինչև դուռը, ետ գալիս ու դարձյալ պառկում գետնին, հետո նորից շարժվում դռան կողմը, դուռը բացում֊փակում, դուրս գալիս ու ներս մտնում, անվերջ ներս ու դուրս անում բորենու նենգ զգուշավորությամբ։

Հոգնած լռություն էր բոլոր խրճիթներում։

Ներսեսը գիշերապահներին խստորեն կարգադրեց լինել զգոն, քուն մտնել փոխնիփոխ, բայց չասաց, որ գյուղում թուրք կա՝ չարթնացնելու նրանց վրիժառությունը։

Ժամ ու ժամանակ անցավ։

Աստղերը խամրեցին։

Լիալուսինը ելավ սարի թիկունքից և կաթնագույն լույս սփռեց չորս բոլորը։

Հաչեց֊կողկոնձաց շունը։ Ներսեսը ճանաչեց, թուրք շունն էր։

Մեկը երգում էր մեղմ ու տխուր.

Լուսինգա, լուսըդ շադնա,Իմ յարին գյանքը մէձնա,Աս գիշեր յարիս կէրթամ,Լուս տուր, օ, շիդագ էթամ։

Ներսեսը գնաց ձայնի ուղղությամբ։ Այդ բառերը Երզնկայի երիտասարդ աղջիկները հաճախ էին երգում, երբ ծագում էր լուսինը։ Ամեն տղայի թվում էր, թե նրանք հալումաշ են լինում իր համար։ Բայց դա այդպես չէր։ Իրականում սիրահարված աղջկա շուրթերից այդ երգը հազվադեպ էր հնչում, սովորաբար նա լռում էր, շիկնում և փակ սրտին պահ տալիս իր զգացմունքը։ Մեծ մասամբ երգում էին նրանք, ում հոգու մեջ ծաղկում էր սերը, ինչպես ծաղիկն է արթնանում գարնանային բնության գրկում անխուսափելիորեն, և չգիտեին՝ արդյո՞ք մի օր հասնելու են իրենց երազանքին, թե՞ նա չի գալու երբևիցե։

Տներից մեկի պատի տակ, վերմակով փաթաթված, նստել էր մի աղջիկ։ Նա էր երգում։ Նկատելով Ներսեսին՝ օտար ձայնից վախեցած թռչնակի նման լռեց, շփոթահար ոտքի ելավ և ասաց.

— Բարի երեկո, հրամանատար։

— Կեսգիշեր է արդեն, ինչո՞ւ քնած չես։

— Լուսինն ալ քնած չէ։

Պատասխանը Ներսեսին շատ դուր եկավ։

— Անունդ ի՞նչ է։

—Նանե։

Տխրությունն ու ժպիտը խայտացին Ներսեսի սրտում, նա անակնկալի եկավ և չհավատաց ու կասկածեց՝ արդյոք ճի՞շտ է լսել անունը նրա...

— Ի՞նչ...

— Նանե, հրամանատար,— ասաց աղջիկը,— անունս չե՞ս հավներ։

— Հիանալի անուն է,— ասաց Ներսեսը։— Եթե դու էլ քու անվան պես բարի ես ու գեղեցիկ, ուրեմն պատիվ է մեր քարավանին։

Շիկնանքն ու հուզմունքը մի պահ լուսազարդեցին աղջկա դեմքը, և Ներսեսը այդ լույսն զգաց իր աչքերի վրա ու այնքան հոգեմոտ։

— Ես կմնամ այստեղ, որ դու չվախենաս,— ասաց նա և նստեց քարին՝ աղջկա դիմացը, որովհետև ինքը, ինքը վախեցավ Նանեի կյանքի համար, որին, իրեն թվաց, սպառնում էին թուրք մարդը և թուրք շունը։

Նրանք նստել էին դեմառդեմ՝ Նանեն, ինչպես քիչ առաջ, վերմակը վտիտ ուսերին, իսկ Ներսեսը՝ մոսինին հենված։

— Ես քեզ առաջին անգամ կտեսնեմ։

— Իսկ ես քեզ լավ կճանչնամ, դու Ներսես Ալթունն ես։ Երբ ես սովորում էի Քրիստինյան վարժարանում, դու մեզ երգեցողություն էիր դասավանդում, դու մեզ սորվեցրիր Աղբյուր Սերոբի և Գևորգ Չաուշի երգերը, դու ասացիր՝ ամեն հայ երիտասարդ, տղա թե աղջիկ, պիտի իմանա ու երգի այդ երգերը։ Դու ասացիր, դիմելով մեզ, այդ երգերը պիտի դառնան ձեր հոգու այբ֊գիմը, մոռցե՞ր եք, պարոն Ալթունյան։

Ներսեսը հիշեց 1912 թվականը, երբ, ընդամենը մի քանի ամիս, երգ֊երաժշտության դասատու եղավ Քրիստինյանում՝ նախապատրաստելու վարժարանի հիմնադրման քսանհինգամյակի հանդիսավոր ցերեկույթում աղջիկների երգչախմբի ելույթը։

— Դու երկար հյուսքով, սևլիկ ու չարաճճի այն աղջիկը չե՞ս...

— Այո, ուսուցիչ։

— Քո հայրը Թովմասն էր, նպարեղենի փոքրիկ խանութ ուներ ժամուն բակի աջ թե ձախ անկյունը, մորդ անունը՝ Սառա, գեղեցիկ կին էր մայրդ, դու նման ես անոր։

— Շնորհակալություն, ուսուցիչ, որ չես մոռցեր իմ ծնողաց անունը։

— Դու Նանեն ես։

— Այո, ուսուցիչ։

— Ինչքա՜ն ես մեծացել, Նանե, հիմա մորդ չափ գեղեցիկ ես և դեռ առավել։

— Նա ավելի գեղեցիկ էր, նա ամենագեղեցիկն էր աշխարքում։

— Դու հիանալի ձայն ունեիր, սակայն շատ բարձր էիր երգում և խաթարում խմբերգի ներդաշնակությունը։ Ես քեզ անվերջ նկատողություն էի անում, իսկ դու համառորեն շարունակում էիր բոլորից բարձր երգաբանել, ամենաբարձրը։

— Որքա՜ն լավ կհիշես, ուսուցիչ։

— Ինչո՞ւ էիր այդպես երգում, իսկ քիչ առաջ, ես լսեցի, ձայնդ տխուր էր ու մեղմանուշ։

— Այն ատեն մենք ուրախ էինք ու երջանիկ, հիմա ամեն տեղ սուգ է ու ավերակ։

— Կհիշե՞ս, ես քեզ փրկեցի Եփրատում խեղդվելուց։ Ամռան մի շոգ ու հեղձուցիչ օր ես բոլոր աղջիկներին տարա գետեզերքի զով այգիները։ Առանց ինձ զգուշացնելու, դու մտար ջուրը, որտեղ գետը խորն էր ու արագահոս, և քիչ մնաց խեղդվեիր։ Ես տաբատով նետվեցի քո հետևից և քեզ ափ հանեցի։

— Իզուր փրկեցիր իմ կյանքը, ուսուցիչ, երանի խեղդված ըլլայի այն օրը և աչքերս չտեսնեին մեր ահավոր֊ահավոր չարչարանքները։

Նանեն կուչ եկավ վերմակի տակ և հեկեկաց։

Ներսես Ալթունյանը, չնայած տղամարդ էր ու զինվոր, փխրուն հոգի ուներ։ Երանելի անցյալն ու դառը իրականությունը կպան նրա սրտին, արյունը տակնուվրա եղավ հակընդդեմ զգացմունքներից, և նա կոկորդում ու աչքերի մեջ հազիվ խեղդեց արցունքները։

Հաչեց այն նույն շունը։ Այս անգամ նա իր և լուսնի վրա չէր հաչում թշնամի կաղկանձյունով, այլ ասես լսեց լուռ, զգույշ, թաքուն մի ոտնաձայն և, կեսգիշերային մրափից բացելով աչքը, բարեկամորեն ձայնեց իր տիրոջը կամ ծանոթին։

— Հիմա ո՞ւր են ծնողքդ, դու միայնա՞կ ես այստեղ...

Աղջիկն անմիջապես չպատասխանեց, բայց քիչ հետո, երբ լացն անցավ սրտի խորքը, ասաց թույլ ձայնով.

—Ես միս֊մենակ եմ։

Ամպ իջավ գյուղի վրա։ Մռայլվեց երկնքի դեմքը։ Կաթկթեց անձրևը։ Փչեց քամին։ Գիշերն ավելի ցրտեց։ Թվաց՝ լռությունը չունի սկիզբ և անվերջ է ու անվերջանալի։

— Դու միայնակ չես, քեզ հետ է քո ուսուցիչը։

— Ինձ զենք տուր, ուսուցիչ։

Ներսեսի աչքերը հիացմունքից պայծառացան։

— Ինձ զենք տուր,— կրկնեց իր խնդրանքը Նանեն։— Ես կուզեմ կռվիլ։

— Զենքը կայրի քո ձեռքերը, դու ստեղծված ես ծաղիկներ ժողվելու համար։

— Զինվորը մարդուս մարմինը չէ, այլ զգացմունքը, սիրտը, նրա մեջ ապրող անքուն վրեժը, հոգին, ատելության ձայնը։ Սիրտն է կռվում թշնամու դեմ, և սիրտն է հաղթում ու մեռնում իրեն ծնած հողին վրա։

— Մենք պիտի ապրենք,— ասաց Ներսեսը մի հաստատակամությամբ, որ այդ պահին ծագեց անհույս ապագայի տագնապից։

— Ես մեռնելու եմ, և դա ցավ չէ ինձ անձնապես։

— Մեզ խաղաղությունն է սպասում, որին երազել ենք դար ու դարեր, մենք շարժվում ենք խաղաղության կողմը։

— Երբեք չի լինի խաղաղություն մեզի համար, նահատակների հիշատակը անթիվ տարիներ այրելու է մեր ու հետնորդներիս հոգիները, մինչև աշխարքի վերջը հիշողության ցավեն պիտի տապակվինք ազգովին, եթե հրաշքով ողջ մնանք։

— Ես շնորհակալ եմ Աստծուն և երջանիկ, որ մի կարճ ժամանակ քեզի ուսուցիչ եղա։

Նանեի սրտին ուրախություն պատճառեց Ներսես Ալթունյանի այդ խոստովանությունը, նա ուզում էր իր համանման զգացմունքներն ու տրամադրությունը փոխադարձել նրան, բայց համարձակություն չգտավ իր մեջ և կարկամեց ներքին հուզմունքից։

— Մի երգ ասա,— խնդրեց Ներսեսը։

— Ի՞նչ երգ։

— Որ քիչ առաջ կերգեիր։

— Չէ, ուսուցիչ,— ասաց Նանեն։— Մարդիկ քնած են։

— Ո՞ւմ համար էիր երգում «Լուսինգան»։

Ներսեսն անմիջապես զգաց, որ հարցը կպավ աղջկա սրտին, որովհետև նա շփոթվեց ու շիկնեց այնպես, կարծես տեսել էին իր խոր ու անգին գաղտնիքը։

— Լուսնի։

— Լուսինը կարոտ չէ մեր երգին, նրա համար երգում են աստղերը։

— Ասում են՝ նա ողջ չէ արդեն... բայց ես չեմ հավատար...

— Երբեք չհավատաս։

— Մի՛ հարցրու անոր անունը։

— Չեմ հարցնում։

— Տարիներ են անցել, բայց կարծես երեկ էր, երբ նա ասաց ինձ կսիրե։

— Իսկ դու ինչո՞ւ նրան չխոստովանեցիր քո սերը։

— Որտեղե՞ն գիտես։

— Աղջիկները ժլատ են սիրո խոստովանություններում։

— Ես ասացի միտքիս մեջ, ներիր, ուսուցիչ, երանի բարձրաձայն ասեի, և նա լսեր։

— Մտքինն էլ է լսելի։

— Ուրեմն նա լսե՞լ է...

— Իհարկե։

— Նա սպանվեց լեռներում, ջանֆիտայի էր քեզի նման, ես հասկացա նրա մահը իր ծնողներեն. նրանք սև հագան֊կապեցին։

— Բոլոր մեռածները ողջ են։

— Իրա՞վ...

— Հավատա ինձի։

— Ես քեզ կհավատամ։

— Հայրենիքի համար զոհվածները կապրեն հավիտենորեն։ Վաղը ես զենք կտամ քեզի, իսկ հիմա քնիր, վաղը ավելի դժվար կլինի մեր ճամփան։

Ներսես Ալթունյանը ոտքի ելավ և գնաց գիշերապահների կողմը։ Երբ լուսինը պատռեց ամպե վերմակը, Ներսեսի սիրտը խաղաց. այնպե՜ս կուզեր լինել այն տղան, որին այժմ լուսինը տեսնում է, մեռներ ու անէանար նրա պես, և Նանեն իրեն հիշեր այդքան ազնիվ ու գեղեցիկ հոգեկան տվայտանքով։

Քիչ ներքև, հսկա ընկուզենու մոտ նա հանդիպեց Վահրամին։

— Բարի երեկո, Վահրամ։

— Չլսեցի՞ր, աքաղաղը կանչեց, շուտով կլուսանա,— ասաց Վահրամը։

— Հայերե՞ն կանչեց...

— Չեմ գիտեր...

— Պարտավոր ես գիտնալ։

— Չուքուրյան Կարապետ աղան գնաց,— ասաց Վահրամը սև բոթ հայտնելու պես։— Ահա այն փլատակեն մեկ ժամ առաջ ելավ ու գնաց, ես նրան ուղեկցեցի մինչև մեծ ճամփան։

— Ո՞ւր գնաց,— չհասկացավ Ներսեսը, որովհետև դեռևս այնտեղ էին իր մտքերը, որտեղ Նանեն էր, լուսինը, անանուն տղան և թուրքը։

— Գնաց Երզնկա։

— Ինչո՞ւ։

— Չեմ կրնար քնանալ ծննդավայրես դուրս,— ասաց և հոնգուր֊հոնգուր լաց եղավ։— Կուզեմ մերիններուն ոգիին քով ըլլալ։

— Թող այդ ըլլա կյանքիդ վերջին սխալը, Վահրամ,— խիստ ձայնով կշտամբեց Ներսեսը։ Կարգելեմ որևէ մեկի վերադարձը Երզնկա։ Կըմբռնե՞ս, մենք իրավունք չունենք ժողովուրդը ցիրուցան ընելու։

Նա կարգադրեց ոտքի հանել մարդկանց, չպատահի հանկարծ մեկը քնով մնա և իրենք գնան, հաշվառել յուրաքանչյուրի ներկայությունն անուն առ անուն։

Շուտով ձայներ լսվեցին, վաղորդյան սառը մթի մեջ կանչում էին իրար, շտապեցնում, հավաքում լծկան կենդանիներին, որոնց երբեք այնպես խանդաղատալի չէին սիրել, ինչպես այժմ։

Երբ լուսացավ, քարավանն արդեն հեռացել էր Բզուանից։

Ամպի մռայլ քուլաները պատել էին լեռները, իսկ հովիտներում ու ձորակներում թանձր մշուշ էր։

Սև ջրի վերին հոսանքը քանդել էր փայտե կամրջակը և փրփրաբերան վազում էր դեպի Եփրատ։ Ամեն գարուն կամուրջը վերաշինում էին առաջին ճամփորդները։ Այս անգամ դա նրանց էր վիճակվել։ Տղամարդիկ իսկույն գործի անցան, մոտակայքից քաշեցին֊բերին ծառաբներ, կապկպեցին հաստ պարաններով և պատրաստի տախտակամածը կանգնեցնելով դիքշիտակ՝ գլուխը դանդաղ իջեցրին գետակի հանդիպակաց ափը։ Երբ քարավանի վերջին մարդն ու կենդանին անցան, Ներսեսը, ի զարմանս իր օգնականների, կարգադրություն արեց կամուրջը քանդել կամ շուռ տալ ջրի մեջ։ «Այն մեզանից ոչ մեկին արդեն հարկավոր չէ,— նայելով գետի հորձանքին կուլ գնացող տախտակամածին՝ մտածեց նա և դարձյալ մտասուզվեց,— թող ոչ ոք մեր հետևից չգա»։

Երկրորդ անգամ Ներսես Ալթունյանը սխալվեց։

Հազիվ էր քարավանը մոտ երեք ժամվա ճանապարհ կտրել՝ դուրս գալով Վասկերտի լուսավոր հովիտը, երբ լսվեց Եփրեմի տագնապահար աղաղակը.

— Քյուրդե՜րը...

Ոչ, թուրքերն էին։

Չորս տասնյակի չափ ձիավոր թուրքեր՝ զինված հրացաններով ու յաթաղաններով, կարճակոթ բահերով, սրածայր երկաթներով, քլունգներով ու կացիններով, մի այնպիսի արյունախում կատաղությամբ հարձակվեցին քարավանի վրա, որ միամիտ ու անտեղյակ մարդուն կարող էր թվալ վրեժ են ուզում առնել փոքր ու մեծից, ողջ ու մեռածից, որոնք քիչ առաջ, անցած գիշեր լլկել են իրենց անմեղներին, այրել տուն֊տեղը, խլել հողը, պղծել հիշատակները։ Իրականում՝ ատելության, գազանության, բռնության, մարդատյացության ծովից ելած ցեղի արյունն էր հեղեղի նման խոյացել քարավանի վրա, և Ներսես Ալթունյանը, ամեն հայ մարդ լավ գիտեր, որ դա յաթաղանից ավելի ահավոր է, կարիճի, օձի, սարդի թունոտ խայթոցից քստմնելի, ժանտախտից առավել չարանենգ։

Խաղաղ ու անվրդով հովտում պայթեցին հրացանները։

Քարավանում սկսվեց իրարանցում֊խուճապ. փախչում էին ուր պատահի, կանայք ճչում էին, երեխաները լաց էին լինում վախեցած ու աղիողորմ, ինչ֊որ մեկը խոշտանգված բղավեց. դա մահվան ձայնն էր, որ մի պահ վեր բարձրացավ ընդհանուր շփոթ աղմուկից, իրար խառնվեցին թուրք վայրահաչոցն ու հայ լեզուն, որոնք այնքան տարբեր էին և՛ արտահայտման կերպով, և՛ էությամբ՝ մեկը խոսում էր սատանայի հետ, մյուսը՝ Աստծո, մի ձի, տաք ու արյունոտ փորոտիքը քաշկռտելով, լուռ վարգում էր սարն ի վեր՝ կանաչ հեռուներում հանդիպելու իր երանելի մահին։

Անակնկալ հարձակումն ու առաջին րոպեների շփոթմունքը ծանր եղավ քարավանի համար։ Բայց շուտով, որ թվաց մի ամբողջ անվերջանալի ժամանակ, հայ մարտիկներին հաջողվեց ճեղք բանալ թուրքերի ու ժողովրդի միջև և երես առ երես, կրծքով կանգնել հրոսակի դեմ֊հանդիման։

Քարավանը, ինքնապահպանության բնազդով, որ այդ իրավիճակում արթնացավ ամեն մարդու մեջ, քաշվեց մի կողմ և, առանց ետ նայելու, գործադրելով ամբողջ ուժերը, արագ գնաց դեպի հարավ, որտեղ Սև ջրի ընդարձակ, ճահճոտ, բարձր եղեգներով պատված գետաբերանն էր և այնուհետև՝ Եփրատը։

Թուրքերը շատ էին հայերից, բայց վերջիններս բոլորն էլ հրացան ունեին և առատ փամփուշտ, իսկ նրանք մեծ մասամբ զինված էին սառը զենքով։ Նրանք փորձում էին մոտենալ, ձեռնամարտի նետվել, մոտենալ՝ գործարկելու կացին ու յաթաղան, ատամի տակ պահված մահաբեր թույնը, որ գիրկընդխառն գոտեմարտելիս, հաճախ խրում էին զոհի կոկորդը, իսկ հայերի հնարավոր հաջողությունը, կասկած չկար, պայմանավորված էր հեռահար ու դիպուկ կրակոցներով։ Դա հեշտ չէր իրագործել թուրքի գազանային ու գիշատիչ վարքի ներկայությամբ։

Եթե մենք սպանվենք այս կռվում, նրանք կհարձակվեն բոլորովին անզեն քարավանի վրա և կհոշոտեն նրան, կխեղդեն ճահիճներում, կնետեն Եփրատը,— սարսռաց Ներսես Ալթունյանը,— կվերանա ժողովուրդը, կամայանա երկիրը, կավարտվի պատմությունը, որ իրենց ամենամեծ ու թանկ հարստությունն է։

Պիտի մաքառենք՝ միայն հաղթելու համար։

Ներսեսը հրամայեց խմբովին ետ քաշվել, ձիերն ազատ արձակել՝ չվտանգելու նրանց կյանքը, որ իրենց դեռ շատ անհրաժեշտ կլինի, և հարմար դիրքեր գրավել հովտի քարքարուտներում։

Շիկացած գնդակները թափվում էին երկու կողմերի վրա։ Հայերն ավելի դիպուկ էին կրակում, և դա Ներսեսին հույս էր տալիս. իրենք ընտրեցին կռվելու միակ ճիշտ գործելակերպը, և ամեն ինչ անհուսորեն կորած չէ տակավին։

Մի քանի թուրք, ձիերը խթանելով, յաթաղաններն առաջ պարզած, արյան ծարավի աչքերով խոյացան դեպի դիրքերը, բայց գլորվեցին կես ճանապարհին վիրավոր ու շանսատակ։ Նրանց օրինակը ահաբեկեց մնացածներին՝ մղելով զգույշ և աչալուրջ գործողությունների։

Շուտով Ներսեսը թուրքերի խառնակ շարքերում նկատեց մեկին, որը ցեղակիցների ուշադրությունն էր սրում իր վրա, քսի տալիս նրանց, հրահրում իր դեմ։ Գնդակները սկսեցին հաճախակի թռչել իր կողմը, իսկ մեկ֊երկուսը քիչ մնաց կպչեին գլխին։ Ո՞վ է... Կրակելու կարճ դադարներին նա հայացքն ուղղում էր նրան։ Թուրք է։ Հապա էլ ո՞վ կարող է լինել... Նրա արձակած գնդակը դիպավ ձիավոր թուրքերից մեկին և գետին տապալեց։ Դարձյալ շրջվեց այն կողմ, ո՞վ է, նայեց ավելի լարված և ուշադիր. կարծես մի ժամանակ ինչ֊որ տեղ տեսել է նրան, թե՞ իրեն թվում է... Այդ պահին միանգամից բազմաթիվ գնդակներ շաղ եկան Ներսեսի շուրջը, և եթե գլուխն ու ամբողջ մարմինը վայրկենապես չկծկեր քարի հետևը, պիտի սպանվեր անխուսափելիորեն։ Ո՞վ է այդ թուրքը...

Հանկարծ նա ճանաչեց՝ Իսմայիլն է, և ամեն ինչ հասկացավ։

Իսմայիլն էր, հենց նա՝ բզուանցի Մխոյի տան թուրքը։ Նա է դավել իրենց և ոհմակը այստեղ բերել՝ հոշոտելու անմեղ մարդկանց։

Ես նրան կսպանեմ,— Ներսես Ալթունյանի ատամները սեղմվեցին հոգու ցավից, վիրավորանքից, խաբվածությունից, վրեժից,— ես շանսատակ կանեմ քեզ։

Նա հրացանին փարվեց, պառկած ոտք ու ձեռքերը ձգվեցին, կանգ առավ շունչը, ուշադիր ու երկար նշան բռնեց Իսմայիլին, արյունը հորդաց սրտի մեջ, ողնաշարը գալարվեց ու քարացավ միանգամից, աչքի շանթը թռավ դեպի թշնամին, և նա ատելությամբ քաշեց ձգանը։

Հեռու էր շուն շանորդին, գնդակը կպավ նրա մոտ գտնվող մեկ այլ շան ծիծ կերածի և, ըստ երևույթին, ընդամենը մի թեթև վիրավորեց։ Ներսեսը պարզ տեսավ, թե ինչպես նա բռնեց ուսը և հայհոյանք վնգստաց։

Ներսես Ալթունյանը՝ հրացանից դժգոհ և դժգոհ իրենից, քար ու թփերի միջով սողեսող առաջ գնաց՝ մոտենալու Իսմայիլին, մոտենալու, ավելի մոտենալու, որպեսզի իր կրակոցն այս անգամ մահ և գերեզման դառնա նրան։

Սակայն արյան հոտն առած և, մանավանդ, վիրավոր գազանի մարմնում խլանում է զգուշավորության բնական ձայնը, և նա կուրորեն նետվում է իր զոհի ու թշնամու վրա։ Հանկարծ թուրքերը գոռում֊գոչյունով հարձակման անցան կռվի ամբողջ ճակատով, և Ներսեսի հայացքը այդ խառնաշփոթության մեջ կորցրեց Իսմայիլին։

Միայն թուրքն է կռվում, որ աչք հանի, ողնաշար ջարդի, լեզու պոկի, ուղեղ ու սիրտ հոշոտի, ոսկոր ծամի, մորթազերծ անի, արյուն լափի։ Զազիր ու ահավոր միջոցներով սպանելը նրա կռվի բուն խնդիրն է, ոգևորիչ նպատակը, զգացմունքի ու մտքի վերին բավականությունը։ Քանի՜֊քանի անգամ էր Ներսեսը ներկա գտնվել այդ բավականության խելահեղ գործողությանը և միշտ, կյանքի ու մահվան ծայրահեղ լարված գոտեմարտում, չէր հավատացել աչքին, թվում էր՝ սարսափելի պատրանք է, որ մարդը, աստծո որդին, միակ բանական արարածը ի վիճակի է այդքան գազանանալու։ Բայց ներս ու դրսից, ոտ ու գլխով պատրանք էր հենց այդ պատրանքը։ Գազանից ավելի գազան էր նա։ Հրեշից էլ հրեշ։ Կոկորդիլոսից էլ կոկորդիլոս։ Յաթաղանից էլ յաթաղան։ Քարից էլ քարսիրտ։ Խորշակից ավելի ու առավել խորշակ։ Եվ, ինչպես հաճախ էր պատահել վերջին տարիներին, նա անիծեց իր հորը՝ Աստծուն, որ նա իրեն՝ իր որդուն դատապարտել էր մի դժխեմ ու վայրագ հարևանության և, օ՜, ճակատագիր, հավիտյանս ու հավիտյանս հավիտենից։

Ներսեսը դարձյալ հրամայեց ետ քաշվել, թշնամուն պահել հրացանազարկի տարածության վրա, բայց այս անգամ դա նրանց չհաջողվեց։

Թուրքը ճակատով խրվեց հայերի դիրքերը։

Ձիերն ու մարդիկ հայտնվեցին մի ընդհանուր շրջանակում, որ գնալով նեղանում էր՝ սպառնալով դառնալ անքակտելի գունդ֊կծիկ, որտեղ մաքառում էին մահն ու կյանքը, և մահը ավելի գործնական էր, ջերմեռանդ ու հարձակողական։

Բախվեցին կացիններն ու հրացանակոթերը։ Յաթաղան ու դաշույն կրակ ցայտեցնելով լիզեցին իրար։ Զարկվեցին քար ու երկաթ։ Ձեռքերը կատաղի նյարդայնությամբ ձգվեցին դեպի հակառակորդի աչքը, կոկորդը, քիթ ու բերանը, փորը, ամորձիքը՝ կեռված մատներով դուրս բերելու նրանց մեջ տրոփող տաք արյունը։

Հրացանները չլռեցին. դիմահար կրակով խոցում էին, ցավատանջում, դող ու թունդ հանում, սպանում։

Զարհուրած աչքերով ձիերը ծառս էին լինում, խրխնջում, գալարվում֊ջղաձգվում էին վերքերից։

Ո՞վ էր ճչում։

Բզկտվում։

Հող չանգռում։

Սարսափով հրաժեշտ տալիս կյանքին, բնությանը, արևին, որ այդ ժամանակ արդեն փայլում էր պայծառորեն։

Ցնորվում՝ տեսնելով սեփական արյան լերդացումը։

Լեզուն ծամում։

Շնչահեղձ լինում։

Խռխռում։

Գրկում իր խոշտանգված մարմինը։

Քոռանում։

Լալկվում։

Խուլ դառնում։

Մեռնում, մեռնում, մեռնում ու չէր մեռնում...

Խումբը, կռիվ տալով, դարձյալ նահանջեց։ Բայց այլևս տեղ չկար։ Հետևում, քիչ ներքևները՝ քարավանն էր։

Թուրքերի ձեռքը փորձում էր երկարել և հասնել քարավանին՝ կատարելու իր ջարդը, եղեռնագործությունը, նախճիրը։

— Այլևս ոչ մեկ քայլ ետ,— լսվեց Ներսես Ալթունյանի տագնապալից ձայնը, որը հրաման լինելուց ավելի՝ ճակատագրի հորդոր էր ու պարտադրանք,— պիտի մեռնենք այստեղ։

Եվ, այդ նոր իրադրությունում, նա, բարձրացնելով երկսայրի սուրը, առաջինը մարտի նետվեց՝ ցանկանալով ցույց տալ, թե ինչպես կարելի է մեռնել։

Նրա օրինակը վարակիչ եղավ յուրայիններին, որոնք անհապաղ հետևեցին նրան։ Ոմանց ձեռքին յաթաղան ու կացին կար, որ կռվի ընթացքում խլել էին վիրավոր թուրքերից, և հիմա այդ ամբողջ անմարդկային զենքն ուղղվեց նրանց դեմ։

Երբ ցասումը, անիրավությունը ծովանում են, Աստծո պատվախնդիր զավակի մեջ զարթնում է առյուծի ազնիվ ու հերոսական սիրտը։ Մի քանի րոպեում հայերը նոր կերպարանք առան, ձայն ձայնի տալով, հուժկու բռունցքի նման վեր ելան և հարված, հարված, հարված զարկեցին դարավոր ոսոխի մարմնին։

Հրացանները լռել էին։

Պողպատն էր թնդում ու շառաչում՝ փայլելով արյան շիթերով։ Կյանքն ու մահը գիշատիչ ճանկերով կրծոտում, խեղդամահ էին անում միմյանց, և կարծես չկար, չկար փրկություն նրանցից որևէ մեկի համար։ Ահ ու սարսափից ծռվել ու այլանդակվել էին աչքերը։

Հանկարծ թուրքը կռնակ դարձրեց. պատճառն ամենևին էլ կասկածանքն ու անվստահությունը չէին իր հաջողության նկատմամբ, այլ՝ սրտդողը, վախը, զարհուրանքը, որ ի սկզբանե, ցեղագրությամբ անբաժան էր նրա գազանային բնավորությունից։

Հայերը, ոգևորված և նոր ուժով սկսեցին հալածել նրանց՝ սրազարկ անել, ջարդ֊ջարդ տալ, հողին խառնել։ Մի թուրք էր սարսափած, կաղկղալով փախչում՝ ազատելու գլուխը վերահաս մահից։ Սևավերակցի Դանիելը հասավ նրան և իր վիթխարի մարմնի տակն առավ՝ խեղդում էր, խեղդում, հետո, մազերից բռնած, գլուխը շուռ տվեց, որ վեր հանած դաշույնը թափով մխրճի կոկորդը։ Մոտ գտնվող Ներսես Ալթունյանը փշաքաղվեց. Իսմայիլն էր.

— Չսպանես,— խնդրեց ու որոտաց Ներսեսը,— չսպանես... նա երեխաներ ունի...

Դանիելը ապշած ու խիստ անբավական ետ քաշեց դաշույնը և ծանր հևալով ոտքի ելավ։

Իսմայիլը սողաց, չորեքթաթ արեց, դժվարությամբ բարձրացավ գետնից և վիրավոր, ծեծված շան նման, ստեպ֊ստեպ ետ նայելով՝ գնաց իր փախչող ոհմակի հետևից։

— Ներսես Ալթունյան, բացատրիր արարմունքդ,— մեղադրելու պես ասաց Դանիելը։

Ներսեսը չպատասխանեց։

Այսուհետև այդ հարցը ինքը կտա իրեն հաճախակի, քանի դեռ Աստծո ու ճակատագրի ողորմածությամբ ապրում է, կտվայտվի միտքը, հոգին, զգացմունքը կասկածների ցանցում, և խոսք չի գտնի ասելու, որովհետև պատասխանը մշտապես կլինի ճիշտ և սխալ։

Հովտում ծանր ու դժվար լռություն իջավ՝ խոշտանգված դիակների ցիրուցան տեսարանով։

Շուտով Սև ջրի գետաբերանից սկսեցին մի առ մի, հետո փոքր ու մեծ խմբերով գալ, հավաքվել արյունոտ սարահարթում, և բերան֊բերան մղկտացին, լաց եղան, ողբացին հարազատների ու մերձավորների կորստյան համար։

— Քանի՞սն են,— Ներսեսի լեզուն չպտտվեց արտաբերելու սպանվել, վախճանվել, նահատակվել բառերից և ոչ մեկը։

— Երեսունչորսը,— ասաց Վահրամը։

— Որտե՞ղ է Հեթումը, ես նրան չեմ տեսնում...

— Նահատակված է։

— Արա՞մը...

— Նահատակված է։

— Մամիկո՞նը...

— Նահատակ է։

— Ադանացի Ղազարո՞սը...

— Նահատակ է։

— Հակո՞բը...

— Վիրավոր է, Ներսես Ալթուն։

— Ղուկա՞սը...

— Ծանր վիրավոր է։

— Գալշո՞ն... Ո՞ւր է Գալշոն, ո՞ւր է Գալշոն...

Վահրամը չպատասխանեց, որովհետև գիտեր, թե Ներսեսը որքան էր սիրում ու գնահատում նրան։

— Շավա՞րշը...

— Ծանր վիրավոր է։

— Պետո՞ն...

— Վիրավոր է։

— Գրիգո՞րը...

— Նահատակված է։

— Մինա՞սը...

— Նահատակ է։

— Ժիրայր և Գեղամ եղբայրնե՞րը...

Վահրամը սեղմեց ատամները, որպեսզի չխոսի։

— Ժողովրդի մեջ կա՞ն վիրավորներ...

— Ավելի շատ։

— Այն փոքրիկ տղան, որ իր պես չալպտուրիկ շուն ուներ...

— Ողջ է։

— Կիրակոսյան ընտանի՞քը...

— Բոլորը ողջ են։

— Մանգաղ ու փոցխ ուսած Մամփրե՞ն...

— Ողջ է, ողջ է։

— Տեր և տիկին Սիրունյաննե՞րը...

— Էրիգը չկա այլևս։

— Սառա՞ն...

— Ծանր վիրավոր է, չի ապրի։

— Հովակի՞մը...

— Ողջ է։

— Տաճա՞տը...

— Հոգեվարքի մեջ է։

— Վարդանո՞ւշը...

— Կարծեմ ողջ է։

— Կասպա՞րը...

— Նահատակ է։

— Իսկուհի՞ն...

— Նահատակված է։

— Սարգիս Ճանճապանյա՞նը...

— Նահատակ է։

— Քեռի Հմայա՞կը...

— Նահատակված է։

— Շահե՞նը...

— Նահատակված է։

— Սեղբո՞սը...

— Նահատակված է։

— Էվգինե՞ն...

— Նահատակված է։

— Երվանդ Իկիլիկյա՞նը...

— Նահատակ է։

Ներսես Ալթույանի զգացմունքները դողացին՝լռիր, նոր անուն չտաս, լռիր։

— Էլի կա՞ն...

— Քեզ ո՞վ է հետաքրքրում...

Ներսեսը սարսռաց այդ հարցից և չպատասխանեց։ Ահավոր սոսկումից պտտվեց գլուխը, ահավոր֊ահավոր սոսկումից սիրտը կարծես մաղ դարձավ, ահավոր սոսկումից հոգին խենթանում էր։ Ինչո՞ւ է հարցնում։ Ինչո՞ւ այդպես հարցրեց։

Նա հայացք դարձրեց ցիրուցան ժողովրդին։ Եվ որոնում էր, և վախենում էր գտնել, և որոնում էր սրտի երկյուղով։

Ոտքերը առաջ֊առաջ եղան։ Կանգնեց։ Դարձյալ գնաց մեկ այս, մեկ այն կողմ։ Նա է... Ոչ, նա չէ... Մոտենում էր խումբ֊խումբ հավաքվածներին, առանձին մարդկանց և նայում ու չէր նայում, անցնում էր, նայում ու չէր ուզում տեսնել։ Աչքերը հատկապես դիերից էին երկյուղում, ինչպես կայծակից. նրանք պառկած էին երեսնիվայր կամ մեջքի վրա՝ ծածկված սառն ու կարմիր լռությամբ։ Սիրտն ու միտքն ասում էին՝ չնայես, հանկարծ չնայես, հեռացիր, գնա, հեռացիր... Այդուամենայնիվ, բերանքսիվայր քնած դիակներից մեկի մոտ նա կանգնեց, ոտքերը կորացան, սիրտը պապանձվեց, աչքերը սառեցին, նա ծնկի եկավ և դողդոջուն ձեռքերով գիրկն առնելով նահատակի մարմինը՝ դեմքը զգուշորեն, ահասարսուռ սպասումով ու հուսահատ շրջեց իրեն։

Իսկուհին էր։

Ներսես Ալթունյանը բարձրացավ֊կանգնեց։ Թուլացած ոտքերը, թուլացած սիրտը, թուլացած աչքերը շարժվեցին այս ու այն ուղղությամբ։ Ետ եկան։ Մոլոր գնացին խմբից խումբ։ Նորից անցան դիերի մոտով։ Ոչ մեկին չէր հարցնում՝ դու տեսե՞լ ես նրան։ Լուռ էին։ Հա՜մր֊համր։ Արյունն էր ճչում, գալարվում, բզկտվում, այրվում֊այրվում հուսահատության ցավից։ Եվ դա, իրեն թվում էր, տեսնում է, զգում, լսում միայն ինքը, միայն ինքը։

— Ես այստեղ եմ, ուսուցիչ...

Լսե՞ց, թե՞ իրեն թվաց։

Մղձավանջից արթնացածի պես նա դանդաղ ու վարանքով շրջվեց. տեսի՞լ է, թե՞ իրականություն։

— Ես եմ, ուսուցիչ...

— Նանե...— շշնջաց Ներսեսը և ավելի ցածր, որ իմացավ լոկ իր սիրտը, ասաց.— ողջ ես, ողջ ես...

Արևն արդեն ջերմացրել էր հովիտը՝ տխրամած կանաչությունը, արյունոտ քարերը, սգավոր օդը։

Ներսեսը իր մոտ կանչեց Վահրամին.

— Հրացան տուր Նանեին, թող մեզ հետ միասին ինքն էլ պաշտպանե իր կյանքը։

— Ամենքիս կյանքը,— ասաց Նանեն։

Մի մեծ փոս փորեցին, հայ նահատակ մարմիններն ամփոփեցին այնտեղ և ծածկեցին հողով։

Ներսեսի ցանկությամբ՝ Գալշոյին դամբանեցին առանձնակի, բարձր բլրի վրա և Մգրոն հայդուկի երգով կնքեց նրա անմեռ հիշատակը։

Քարավանը ճամփա ելավ։

Թուրք դիակները թողին անթաղ, անգղներին կերակուր, որոնք արդեն թևածում էին երկնքում՝ ծանր ու գիշատիչ պտույտներ գործելով։

* * *

— Մարդիրոս...

— Ի՞նչ կուզես ինձմե...

— Այբ֊բենը գիտե՞ս...

— Այբն ավետիս ազատության, բենն է բողոք դեմ բռնության...

— Ո՞վ սորվեցուց...

— Դպրոցը...

— Կարդալ֊գրե՞լ ալ գիտես, ախպերիկ...

— Ամեն բան ալ գիտեմ և կհասկնամ...

— Աֆերիմ, Մարդիրոս...

— Ի՞նչ կուզես ինձմե...

— Կուզեմ ինձի եղբայր ըլլաս...

— Ինձ կսիրե՞ս...

— Քեզ շատ պիտի սիրեմ...

* * *

Մորեմերկ մի ձի էր սլանում քարավանի հետքով։ Բաշը այրված էր։ Հետևի ոտքերը վարից վեր այրված էին և երևում էր խանձված մաշկը։ Պոչը այրված էր ամբողջապես։ Մեջքին այրուցքներ կային, որոնցից մեկում դողում էր ածխացած կոնքոսկրը։ Միայն աչքերն էին փրկվել կրակից, որոնք մարմնի ցավերից խոշորացել և աղաղակում էին անձայն։ Եվ սիրտը, սիրտը։ Սակայն այդ լուռ աղաղակի, ճիչի, գոչյունի, մռնչոցի, խրխինջի մեջ միայն մարմնական կծու տվայտանքը չէր, որ սեղմում էր շնչափողը, այլև այն, ինչ տեսան աչքերը, երբ եղավ լույս առավոտ։ Չտեսան։ Ահավոր տեսարանից խելագարվեցին։ Լցվեցին արյուն֊արցունքով։ Շանթահարվեցին։ Համրացան։ Հող ու քար չանգռեցին։ Ծառս եղան, պտտվեցին լլկված ոտքերի վրա և փախան... հեռո՜ւ, հեռու։

Նա դիվահար խրխնջոցով վարգեց քաղաքի փողոցներով և մի տեղ՝ Իզզեթ փաշա ճամիսիի մո՞տ էր, թե՞ Սերայի հրապարակում, ոտքի տակ առավ չադրայով գեղեցիկ դեմքը ծածկած, հպարտ ու տիրականորեն անցնող թրքուհուն։ Քիչ հետո հետևից կրակեցին։ Նա չզգաց գնդակի պատճառած ցավը, որովհետև ամբողջ մարմինը ցավում էր։ Շուկայի կողքով անցնելիս նրան վրա քշեցին շները, որոնցից մեկը՝ հսկա մի գայլաշուն, առջևի թաթերով կառչեց գավակից և ժանիքը խրեց լերդացած վերքի մեջ։ Սարսափելի ցավից թե պաշտպանության բնազդով նա գավակը կտրուկ վերուվարեց և աքացիով գետին տապալեց շանը։ Շան ոռնոցին խուլ ու անտեղյակ՝ նա մի քանի փողոց ու հրապարակ էլ կրնկակոխ արեց և դուրս ելավ բաց դաշտ։

Նրա դեմքը շոյեց գարնան արևոտ ու ձյունաշունչ քամին։ Նա վազում էր դաշտի միջով մեկ այս, մեկ այն կողմ, վազում էին աչքերը, վազում էր սիրտը։ Հանկարծ ուղիղ դիմացը երևաց Եփրատը՝ ծովի պես մեծ ու խռովահույզ։ Իր մանկության գետն է։ Ձիական զգացմունքները սարսռացին՝ իր սկիզբն է և իր վերջը։ Որքան կամք և դեռևս ուժ կար հալածական մարմնի մեջ՝ նա սլացավ առաջ. եթե մեռնելու է՝ ուրեմն միայն այնտեղ, եղեգնուտի հետևը, այն ապառաժի մոտ, նրա գրկում։ Եղեգները չանգռում էին մարմինը, երբ քառատրոփ անցնում էր նրանց միջով։ Նա ժայռը մագլցեց դժվարությամբ՝ սայթաքելով, ողնաշարը գալարելով, վերքերը քսելով սուր և անզգա քարերին։ Հասնելով ապառաժի գլուխը՝ նա բարձր խրխինջ արձակեց, հետո պրկեց չորս ոտքը, պարանոցը ձգեց վեր, ինչքան հնարավոր էր, թեքեց գլուխը, բացեց սպիտակ ատամնաշարը և ահուդող ռունգերով դարձյալ վրնջաց, կարծես ցանկանալով ճանաչել իրեն և վերջին անգամ լսել իր ձայնը։

Սիրտն ու աչքերը առան մարմինը և ժայռից նետեցին Եփրատի մեջ։

Պղտոր հորձանքը գրկեց նրան և քաշեց իր անդունդը, որտեղ մութ էր՝ ինչպես երազի անկողնում։ Ոտքերը ջղաձիգ եղան։ Մարմինը թուլացավ և պառկեց հատակին։ Գլուխը հենվեց քարին։ Դունչը հանեց լեզուն և լպստեց ջրիմուռը, որը քաղցրահամ էր։ Մի ցուրտ հուզմունք բախեց սիրտը՝ սա վերջ է ու վախճան, և նա ինքն իր մեջ խրխնջաց։

Նա առաջին անգամ հասկացավ, որ ժամանակը անվախճան է, իսկ մինչ այդ անվախճան էին դաշտը, Եփրատը և արևը։ Այդ միտքը դանդաղ փոխանցվեց մկաններին, արյանը, երակներին, և մի երանելի զգացմունք, որն անուն չուներ, թեթև ու փափուկ վերմակի պես ծածկեց նրան։

Նա զգաց, որ մահանում է, բայց որևէ փորձ չարեց ապրելու համար։ Երբ ջրահորձանքը հատակից խլեց նրան և շրջշրջելով քաշեց վեր, նա նույնիսկ չարացավ ու դժգոհեց, որ ալեկոծ փրփուրների միջից կրկին տեսավ իր արևը, իր Եփրատը և իր կանաչ֊կապույտ դաշտը։

Եփրատը նրան խոչ ու խութերին զարկելով արագ տարավ հոսանքն ի վար։ Հետո կողերը քսեց առափնյա քարերին, սեղմեց֊սեղմեց, կարծես ուզում էր նրանից քամել արյան վերջին կաթիլները։ Նրա մտքով չանցավ վրնջալ, թեև բաց֊խուփ արեց բերանը, դողացրեց ռունգերը և խրտնած աչքերից կայծ թափեց։ Վերջապես կարողացավ փոքր֊ինչ շրջել մարմինը, ոտքերին ուժ տալ և նետվել գետի միջին հոսանքը, որ համեմատաբար խաղաղ էր ու ապահով։ Մեկ֊երկու անգամ նա կարող էր ափ դուրս գալ և մեռնել դաշտում, պայծառ արևի տակ, բայց արյան ձայնը շշնջաց՝ դա թող կատարվի Եփրատի մեջ։

Նա ծալեց ոտքերը, պարանոցը քաշեց ներս, կծկեց մարմինը, աչքերը կողպեց և զգաց՝ սուզվում է։ Բայց այս անգամ նրան վիճակված չէր հասնելու գետի հատակին։ Տղմոտ հոսանքը նրան հրեց վերև։ Քիչ հետո նա երկրորդ փորձն արեց սուզվելու։ Եվ՝ դարձյալ անհաջող։ Նա լայն բացեց բերանը, որպեսզի ջուրը խուժի ներս, տիրանա մարմնին, զբաղեցնի իր մեջ դեռևս ապրող կապույտ երկնքի տեղը, ծանրացնի, քարացնի և քարի նման կլլի, կուլ տա իրեն։ Մյուս և հաջորդ պահերին նա խռխռաց։ Բերանից փրփուր, տիղմ ու արյուն ժայթքեց։ Նա զայրացավ ու գարշեց իր մարմնից, որ չի կարողանում խորասուզվել հատակը և ոտները ձգել, գլուխը վայր դնել, սրտի թելը կտրել, շունչը փչել, ոսկորները հանգստացնել, մեռնել֊դիանալ այնտեղ։

Եփրատը նրան քշում էր մի ափից մյուսը, խփում ստորջրյա քարերին, խեղդում հորձանապտույտի մեջ, խլացնում, սեղմում, ոլորում, ջարդում կողոսկրները, հալածում, շնչահեղձ անում, տանջում, խաչ հանում, կարծես ուզում էր նրանից խլել ինքնակամ մեռնելու հնարավորությունն ու իրավունքը...

Երբ նա աչքերի վրայից ծանր կոպերը հեռացրեց, պառկած էր տիղմի մեջ, և Եփրատը լիզում էր իր ոտքերը։ Առաջին զգացողությունն այն եղավ, որ մարմնի հրդեհը մարել է։

Հրդեհը մարել էր՝ ավերակված մարմնին կապելով բութ ցավով տնքացող մի մրմուռ։

Եթե նա ձի չլիներ, այդ պահին կարելի էր նրան շփոթել ցանկացած կենդանու հետ՝ արժանապատվությունը նվաստացնելով։ Բայց նա ձի էր, և սրտի մեջ ու երակներում տրոփում էր ձիական արյունը, որ զարդարված էր ոսկե հիշողությամբ։

Երբ նա աշխարհում աչք բացեց և Եփրատի մեջ առաջին անգամ տեսավ իր դեմքը, ժպտաց և փորձեց խրխնջալ ուրախությունից, ինքն այնքան նման էր իր հորը և՝ առավել պապին, որին իր կապույտ աչքերը չեն տեսել և չեն հիշում։ Դաշտը ծաղիկ էր ու կանաչ, կարկաչում էին զմրուխտ առվակները, ձյուն ու մանուշակ էր լեռնագլուխներին, երգում էին թռչունները։ Նա տրտինգ էր տալիս իր անսանձ երամի հետևից՝ շիկավուն աղվամազերն ու կարճ պոչը մեղմանուշ քամուն տված։ Պապը նման է եղել հորը և իր պապին, որ իր ապուպապն է։ Նա խրխնջաց երեխայի ձայնով, և կուրծքը լցվեց առաջին հպարտությամբ։ Ապուպապը շիկավուն ձի էր, կապույտ աչքերով՝ ինչպես իր նախնիք, որոնք սաղմնավորվել էին աստծո ձեռքով ստեղծված Բարձր Հայքի հող ու ջրից, քամուց, լույս ու արևից, և անհիշելի ժամանակներից ի վեր, երբ աշխարհը դեռևս աշխարհ չէր, անհոգ վարգում էին այս հեքիաթային դաշտում, Եփրատի ափերին, լեռնահովիտներում, խրխնջում էին արծաթաձայն, ծառս գալիս, կաքավում, սիրում իրար, ինչպես կարող է սիրել միայն ձին, ծիծաղում ուռուցիկ ու շողշողուն աչքերով, լռում, լռում, որի ժամանակ ողորկ մաշկի տակից լսվում էր արյան խտղտացնող սոսափյունը, իսկ գիշերները ծածկվում էին երկնքի աստղազարդ վերմակով և ծնվում էին նոր շիկավուն ու կապտաչյա ձիեր։

Ապուպապը լավ գիտեր իր ցեղի կենսագրությունը և խրխնջալով պատմում էր բոլորին՝ իբրև երգ ու վիպասք, որ ոչ սկիզբ ունի, ոչ վերջ։

Այդ նախապատմական ժամանակներում իրենք պաշտում էին Արեգակը, Եփրատը և Լուսինը։ Եփրատը ամենահարազատն էր, ամենամոտիկը, ամենասիրելին, նրա հետ էր իրենցից յուրաքանչյուրի կյանքը՝ հրաշք ծնունդից մինչև առասպելական մահ։ Նա իրենց ոգևորում էր, ապրեցնում, ուժ տալիս արյանն ու մկաններին, գեղեցկացնում առավել, պատսպարում՝ երբ բարկացած աստվածները շանթ ու որոտ էին թափում երկնքից։

Նա դանդաղ ձգեց֊երկարեցրեց հետևի ոտքերը, որպեսզի վիրավոր ծնկները խորասուզվեն ջրի մեջ և չմղկտան։

Հազարավոր տարիներ, ամեն գարուն, բրաբիոն ծաղկի արթնացման օրը իրենք ձի էին զոհաբերում Եփրատին։ Գիշերը լինում էր մութ և աստղազարդ։ Երկինքը ցող էր մաղում։ Տիեզերքի անճանաչ հեռուներից ձայներ էին գալիս, որոնք նման էին սրբազան ու խորհրդավոր զանգակների։ Ձայները կախարդում էին նրանց, շշուկով թափանցում մաշկի տակ և հալվում արյան մեջ։ Արյունը սարսռում էր, ինչպես մահվան կամ ծննդի համբույրից։ Սարսռում էին աչքերն ու սիրտը և Եփրատի սիրուց ու նրան շուտով զոհաբերվելու հուզմունքից դողում։ Դա քաղցր դող էր, մոտիկ ու հարազատ, արցունքի պես վճիտ, որին իրենք արյան անիմանալի զգացողությամբ սպասում էին ամբողջ տարին։ Կեսգիշերից հետո մի պայծառ ասուպ էր կորագծով ընկնում ներքև և, դաշտին չհասած, հանգչում։ Պատմում էին՝ Եփրատը կանգ էր առնում մի քանի ակնթարթ և պահում շունչը։ Գիշերը տնքում էր վաղորդյան երազի մեջ։ Եվ այդ ժամանակ մեղմիկ շրշալով բացվում էր բրաբիոն կարմիր֊սև ծաղիկը։

Արթնանում էր օրը։

Ծագում էր արևը։

Դաշտը ժպտում էր իր օրվան և արևին։

Ձիերի երամակը կրճտացնում էր ատամները, կրակոտ աչքերով նայում մոտիկ ու հեռու տարածություններին, մեկ այս, մեկ այն ոտքով դոփում գետինը և խրխնջալով վարգում։ Այդ խրխինջը հրճվանք էր, տխրություն, մորմոք, տագնապ, վիշտ, հաղթանակ, ոգեշնչվածություն, հույս և հուսահատություն, զարմանք, թախիծ, անձկություն, տենդ, հիացմունք, ուրախություն, տեսիլք։

Ականջները սրած՝ վազում էին դաշտի երկայնությամբ, Եփրատի ոլործուն ափերով։ Փողփողում էին բաշերն ու պոչերը։ Բերանները շեփորում էին սրտի ալեկոծությունը։ Ոտքերը խուլ ու ծանր թնդացնում էին գետինը։ Երբ մարմինը քրտնում էր, և քաղցր֊աղի կաթիլներն ուլունքաշար էին դառնում վզի շուրջը, հպարտորեն վեր պարզած ճակատին, նրանք նետվում էին գետի զովասուն ալիքների մեջ, որոնք նրանց գրկում էին զավակին կարոտած ծնողի խելահեղ սիրով՝ փրփրում, ծառս գալիս, շառաչում։ Լողը տևում էր երկար՝ մինչև իրիկնադեմ, երբ լեռների կապույտ ստվերները ծածկում էին դաշտը, և արևը մարում էր։ Նրանք, դժվար շնչելով, ելնում էին ափ և շարան֊շարան, գլխիկոր հեռանում Եփրատի զոհասեղանից, դանդաղ ձուլվում հետզհետե թանձրացող աղջամուղջին։ Գետի ծոցում մնում էր իրենցից մեկը, որին այլևս ոչ ոք չէր տեսնելու, բայց արյան խորքերում, մինչև խոր ծերության հոգեվարքը, պիտի հիշեին նրա կապույտ աչքերը, նրա ձայնը, նրա կաքավաքայլը. նա իրենց մեջ ամենահրաշքն էր, մի զարմանալի ու տարօրինակ էակ, ոչ ոք Եփրատին այնպես նվիրված չէր, ինչպես նա։ Եվ նրա մասին շուտով երգ էին հորինելու, չքնաղ մի մեղեդի, որ պետք է հնչեր իբրև հավերժական խրխինջ։

Նա թեթևակի ցնցեց մարմինը և զգաց ոտքերի ներկայությունը, գլխի, մեջքի, սրտի, կրծքի, գավակի, որոնք հառաչեցին խուլ ցավից։ Նա դժկամորեն հասկացավ, որ ինքը դեռ կա։

Ինքն ապրում էր, և կար ձիերի իր ցեղի հիշողությունը։ Այդ հիշողությունը՝ ապուպապը, կապույտ աչքերով շիկավուն ձին, պատմում էր իր որդուն։ Նա էլ իր որդուն էր զրուցում։ Սա էլ պատմեց իր զավակին, որ իրեն պապ էր գալիս և շատ նման էր կապտաչյա շիկավունին։ Իսկ սա իր որդուն պատմեց, որպեսզի նա էլ իմանա իրենց ով և ինչ լինելը և այդ ամենը փոխանցի մի օր աշխարհ եկող իր որդուն։ Նա թռչկոտում, վազ էր տալիս իր հոր կողքից՝ ականջը նրա բերանին քսելով, և լսում ոսկե ձիու մասին պատմությունը, որն այնքան իրական էր, կարծես երբեք չէր եղել։

Երբ հազարամյակներ բոլորեցին, ոչ ոք չի կարող ստույգ ասել, թե քանի անգամ ծաղկեց բնությունը, ինչքան երկրաշարժ ու հրաբուխ եղավ, քանի անգամ Եփրատը ողողեց Երզնկայի դաշտը, նրանք մի ոսկե ձի պատրաստեցին՝ իրենցից ամենահրեղենի կերպարանքով, և կանգնեցրին բարձր ժայռի վրա։ Սեպուհ լեռը նրան թիկունք էր, իսկ հայացքի առջև հարատև ու անդադրում ընթանում էր Եփրատը։ Նրան կարելի էր տեսնել ամեն կողմից, եթե նույնիսկ չէր երևում, թռիչքի պատրաստ ազդրերը պրկած, նուրբ ու երկար պարանոցով, լայնկեկ կրծքում կապույտ երկինքը, աչքերի մեջ և բերանում խրխինջի ղողանջներ, որոնք հորդում էին հուզմունքից ձգված մարմնի խորքերից։ Շուրջը, մոտիկ ու հեռու, Արամազդի, Միհրի, Տիր աստծո, Անահիտի, Վահագնի ու Աստղիկի պաշտելի անդրիներն էին, որոնք, ի տարբերություն ոսկե ձիու, ոչինչ չէին տեսնում, ոչինչ չէին լսում, ոչինչ չէին զգում, այլ լուռ, երկնային ինքնահաճությամբ նայում էին իրենց ներսը։ Ոսկե ձին Եփրատին էր նվիրված, Երզնկայի դաշտի պատվին էր, ամբողջ Բարձր Հայքի, որն իրեն շրջապատող մշուշապատ լեռնաշղթաների, անդնդախոր ձորերի, փրփաբաշ ջրվեժների, ծաղկավետ հովիտների հետ արդեն կոչվում էր Հայաստան արտասովոր ու զարմանալի անունով։ Այստեղ ապրող թռչունները, ձիերը, գազանները, մարդիկ հայ էին։ Արեգակը, աստղերն ու լուսինը՝ նույնպես։ Հայ էին քարերը, ծաղիկները, հողն ու երկինքը, ձյունն ու անձրևը, գետերը, ամպերը։ Բոլորը խոսում էին հայերեն։ Ի սկզբանե էր բանը և բանն էր հանճարեղ։ Հայերեն էր խրխինջը, որոտը, կարկաչը, մռնչյունը, լացը, աղաղակը, մայունը, դայլայլը, ծիծաղը, հառաչանքը, սոսափյունը, շառաչը։

Ոսկե ձին ոչնչով չէր տարբերվում իսկական ձիուց. նրանց պես բոցեղեն էր՝ կրակ ու բոց էին աչքերը, թվում էր՝ հիմա կպոկվի ժայռից, կխրխնջա և կվարգի դաշտով։ Ավելին. ոչ թե նա էր նման իրենց, այլ իրենք էին նման նրան։ Եվ որքան դարերը գալիս, անցնում էին, այնքան խորանում էր այդ նմանակերպությունն անբավ աշխարհի, անեզր ժամանակի տեսողության առջև։

Հետո եղավ մեծ երկրաշարժ և հրաբխություն։ Ճեղքվեց հողը։ Փլվեցին֊փոշիացան լեռների գագաթները և ծնվեցին նոր կիրճեր, քարափներ, անդունդներ։ Եփրատը մահացու խայթվածի պես դողաց, տակն ի վեր դարձավ և փոխեց հունը։ Գետնի ընդերքն անցան շնչավոր և անշունչ էակները, նաև՝ ոսկե ձին։ Պատմում են՝ կատաղի անձրևն ու չար ամպրոպը յոթ օր ու գիշեր մտրակեցին Երզնկայի դաշտը։ Հաջորդ պահին սգավոր լռություն տիրեց ամեն կողմ։ Կարծես ամեն ինչ մեռավ։ Վերջ։ Բայց շուտով երգեց թռչունը, խրխնջաց ձին, շարժվեց խոտը մեղմ ու հարազատ շրշյունով։ Դա նոր սկիզբ էր, որ արդեն գնում էր իր վախճանին։

Հեռու անապատներից, որտեղ աշխարհի օձերն ու կարիճներն էին բույն դրել, հոտոտելով, սողեսող, նենգորեն եկան նրանց ժառանգները՝ գորշ գայլերի և շերտավոր բորենիների ցեղերը։ Նրանք թունավոր խայթոցներով հալածում էին ձիերին, հոշոտում, փորձում նրանց հոգում տնկել իրենց պաշտամունքը՝ ատելության ու չարության ծառը, որի պտուղը եթե ճաշակում էիր, արյունդ իսկույն որակափոխվում էր. նախանձի թույնը, բարբարոսությունը, դաժանությունը, խարդավանքը, անգթությունը, չարադավությունը, արյան ծարավն էր համակում քեզ։ Աչքերդ գազանանում էին։ Սիրտդ անմեղ զոհ էր որոնում։ Երակներդ լցվում֊հագենում էին օձի լեղիով։ Դու դառնում էիր գայլ՝ հաճախ ավելի գորշագույն, քան գորշ գայլը։ Շատ ձիեր վերածվեցին գայլ ու բորենու և խառնվեցծին նրանց ոհմակներին։ Մեծամասնությունը, սակայն, մնաց ձի՝ ինչպես Աստված նրանց ստեղծել էր։ Ոսկե ձին վաղուց չկար այլևս, բայց ապրում էր նրա առասպելը։

Նա շարժեց մարմինը, ոտքերը քաշեց Եփրատի շուրթից, վիզը ձգեց֊գալարեց և լեզվի ծայրով հասավ իրեն ժպտացող հոտավետ դեղնածաղկին։

Բարձրահասակ, գեղեցիկ դեմքով, արագաշարժ մի երիտասարդ կար, որ վայրի ձիեր էր որսում, ստրկացնում սանձ ու թամբին և վաճառում մարդկանց։ Նա ամբողջ ամառը հետապնդեց իրեն. մեկ իր կապտասև վարգաձիուն հեծած՝ սլանում էր կրնկակոխ, ջանալով օձագալար պարանի օղակը գցել վզին, մեկ ծուղակ էր լարում, մեկ կտրում էր ճանապարհը և մեղմ ու քաղցր խոսքերով փորձում մտերմանալ, բայց իրեն միշտ հաջողվում էր փախչել֊ազատվել նրանից։ Իրեն թվում էր՝ դա զվարճալի խաղ է։ Մի անգամ, լավ հիշում է, նա նունիսկ թռավ իր մեջքին և ուզեց բերանին սանձ դնել։ Ինքը խրխնջալով ծառս եղավ, պտույտ եկավ հետևի ոտքերին և ընդոստնելով նրան գետին տապալեց։ «Հրեղեն է»,— լսեց իր հետևից նրա ցասկոտ ու հիացական խոսքը։

Իր հրեղեն ժամանակն էր։ Աչքերը կապույտ բոց էին։ Արյունը եռ էր գալիս շիկավուն, ողորկ մաշկի տակ։ Մկանները թրթռում էին յուրաքանչյուր քայլափոխի հետ։ Նա կարող էր առանց շնչահեղձ լինելու վարգել դաշտի մի ծայրից մյուսը, Եփրատին դեմընթաց լողալ, թռչել Սև անդունդի վրայով, երբ ուրիշները գահավիժում էին և նրա զարհուրելի երախում գտնում իրենց մահը։ Նրա խրխինջը նման էր գարնան ամպրոպի։

Այդ օրը, երևի, նա հաստատ որոշել էր սանձահարել իրեն։

Գիշերը անձրև եկավ, իսկ առավոտյան ամբողջ դաշտը թանձր մշուշի մեջ էր։ Նույնիսկ արևը չկարողացավ մշուշները ցրել։

Այդ օրը արևը չերևաց։ Կեսօրին սարերից խիտ ամպեր իջան, և երկինք֊գետինը ավելի մթնեց։ Լռություն էր ամեն կողմ։ Նա, դանդաղ փոխելով ոտնաքայլերը, դունչը ստեպ֊ստեպ քսելով խոտ ու ծաղիկներին, գնաց դեպի Եփրատը, որը մոր ձայնի պես անուշ խշշում էր ականջներում։ Եղեգնուտի մոտ զգաց, որ օձակերպ մի բան սուլեց ուղիղ աչքերի առջև և արագ փաթաթվեց պարանոցին։ Նա դիվոտած ծառս եղավ և ետ֊ետ գնաց՝ ազատվելու այդ օձից, բայց օձն ավելի ամուր սեղմեց վիզը։ Գեղեցիկ տղան էր կանգնած իր առջև, պարանը երկու ձեռքով ամուր բռնած, և ցնծալից, հաղթական ծիծաղում էր։ Իր ներսում ճողփաց ատելության ալիքը տղայի հանդեպ, ոչ միայն այն պատճառով, որ նա կապել է իրեն, այլև նրա համար, որ դա արեց այդպիսի խարդախությամբ՝ նենգորեն դարանակալելով, գաղտագողի սպասելով մի հարմար պահի, ստորաբար օգտվելով ամպ ու մշուշից՝ ինչպես գայլը։ Մի՞թե կարելի է խաղն այդպես փչացնել։ Նա չափ ընկավ այս ու այն կողմ՝ ուր մշուշոտ աչքը կտրում էր։ Սկզբում պարանի օղակը չէր սեղմում վիզը, որովհետև տղան վազում էր իր կողքից։ Երբ նա հոգնեց ու հետզհետե ետ մնաց, օղակը սկսեց ցավեցնել։ Շուտով ցավը դարձավ սուր ու տանջալից, ասես սղոցում էին պարանոցը, բայց նա կանգ չառավ, գիտեր, որ փրկվելու համար պետք է վազել։ Քիչ հետո նա լայն բացեց բերանը, քթանցքները ծռմռեց, շատ ուզեց խրխնջալ՝ դուրս ածելու մարմնի ներսում կուտակված արդարացի, բնական ու անմեղ մոլեգնությունը, բայց միայն ծանր ու անկապ խռնչոց ելավ։ Տղան ուժասպառ ընկավ գետնին, բայց պարանը ձեռքից բաց չթողեց։ Այնքան մեծ էր հաղթելու տենչանքը, որ նրանցից ամեն մեկը դրա համար պատրաստ էր մեռնել։ Պարանոցի երակները տաժանորեն պրկած՝ նա քաշում էր ժայռի պես ծանր տղայի մարմինը դաշտի միջով։ Արդեն չէր վազում, քայլում էր՝ ապավինած պարանոցում տրոփող տաք արյանը և վերջին շնչին։ Նա մի անասելի ցավ և մահացու խեղդուկ զգաց կոկորդում։ Թեև սիրտը չէր ուզում՝ կանգ առավ։ Սկզբում առջևի ձախ ոտքը ծալվեց, հետո՝ մյուսները։ Եվ նա փուլ եկավ կողքի վրա։

Աղջամուղջ էր, երբ բացեց աչքերը։ Օղակը պարանոցին էր, բայց արդեն ցավ չէր պատճառում։ Գեղեցիկ դեմքով տղան շոյում էր մեջքը, ճակատը՝ մեղավորի սիրով ու խղճահարությամբ։ Ինքը հասկացավ, որ պետք է կանգնի և գնա նրա հետևից ի քաղաքն Երզնկա, որ մեկ֊երկու անգամ տեսել էր շատ հեռվից և երբեք չէր եղել այնտեղ։ Նա տակավին չգիտեր՝ դա ինչ է նշանակում, միամտաբար կարծում էր, թե խաղի շարունակությունն է։

Նա կուլ տվեց քաղցր դեղնածաղիկը և, գլուխը բարձրացնելով, նայեց դաշտին ու լեռներն ի վեր։

Տղան ներս տարավ նրան ընդարձակ ախոռը, որ գերաններով բաժանված էր մի քանի մեկուսարանների, և թեթևակի, ասես ներողություն խնդրելով, հրեց դրանցից մեկի մեջ։ Քիչ հետո բերեց չոր խոտ, մի դույլ ջուր և գնաց։ Պարանի օղակը դեռ վզին էր, իսկ ծայրն արդեն կապված էր հաստ, կանգուն գերանին։ Խոտն անհամ էր, այնտեղ չկար իր սիրած ծաղիկներից և ոչ մեկը։ Ջուրը դառն էր ու ճահճոտ, և նա այրող պապակ զգաց Եփրատի կարոտից։ Ախոռում ձիեր կային, բայց ինքն ուշադրություն չդարձրեց նրանց վրա։

Դա իր առաջին անսովոր գիշերն էր։ Ամեն ինչ խորթ էր, սառն ու օտարոտի։ Մի ձի փռնչում էր։ Մյուսները լուռ էին, հաշտ ու խոնարհ իրենց ճորտական վիճակին։ Նա զայրալի դոփդոփեց գետինը բոլոր ոտքերով, ըմբոստորեն խրխնջաց, բայց ոչ ոք չարձագանքեց նրան։ Իր և երկնքի միջև առաստաղի գերաններն էին և խիտ հյուսված եղեգնատանիքը։ Այդ եղեգները նա ինչ֊որ տեղ տեսել էր կարծես, լսել նրանց շնկշնկոցը վաղորդյան մեղմ քամուց։ Որտե՞ղ էր տեսել, ե՞րբ, որտե՞ղ, երբ... Անձրև էր գալիս, որը նրան հիշեցնում էր հարազատ դաշտը։

Տղան եկավ առավոտյան և, առանց մյուսներին նայելու, մոտեցավ իրեն։ Որքան տխուր էր ինքը, այնքան նա ուրախ էր։ Ոգևորված շոյեց բաշը, տաք ձեռքով թփթփացրեց մեջքին, նույնիսկ ջերմեռանդ համբուրեց ճակատը, բայց պարանի օղակը վզից չհանեց։ Նա անվերջ խոսում էր, որից ինքը ոչինչ չէր հասկանում։ Այդ բառերը դեռ օտար էին իրեն և նման չէին իրենց՝ ձիերի լեզվին։

Մոռացիր դաշտդ, լեռներդ ու գետդ,— ասում էր տղան,— հրաժեշտ տուր խենթությանդ, սերերիդ, ազատությանդ։ Քաղաքակրթվիր, նմանվիր սրանց, դարձիր բեռնաձի։ Մոտեցիր մարդկանց, հաշտվիր նրանց հետ, ծառայիր նրանց կարիքներին։ Ես քեզ կսովորեցնեմ ինչպես դա պիտի անել։ Նախ և առաջ քո մեջ խեղդիր, խլացրու֊խլացրու, սպանիր վայրենաբարոյությունը։ Ես քեզ կօգնեմ, եթե դրա համար անհրաժեշտ լինի քեզ ձաղկել, մեջքդ փորից կակուղ դարձնել, մտրակահարել, մի՛ նեղացիր, խնդրում եմ, քո շահը այդպես է պահանջում։ Քո շահը պահանջում է մոռանալ անցյալը և վերադառնալ ներկային։ Եվ որքան շուտ՝ այնքան լավ երկուսիս համար։ Ես քեզ վաղուց էի նկատել երամակի մեջ և արդեն սիրահարված էի քեզ,— ասում էր նա։— Ես քեզ սիրում եմ, դու երիտասարդ ես, գեղեցիկ, ուժեղ, երեկ քիչ մնաց ինձ սպանեիր, բայց ես չեմ նեղանում, ես քեզ իրավ սիրում եմ։ Բայց եթե պետք լինի, եթե ինձ ստիպես, ես քեզ կծեծեմ, հասկանո՞ւմ ես, կհասցնեմ մահվան դուռը և ետ կբերեմ, դու դեռ չգիտես ինչ է դա նշանակում։ Մենք պիտի ջանանք արագ և առանց իրար նեղացնելու անցնել այս օրերը, դա քեզանից է կախված, միայն քեզանից։ Հետո ես մեջքիդ թամբ կդնեմ, թամբը թեթևացնում է բեռը և մեջքը պաշտպանում կոշտ շփումներից, որոնք աննկատելի քայքայում են մաշկը և երբեմն շատ ցավոտ վերքեր առաջացնում։ Դու կսկսես ծամել սանձի երկաթե լկամը։ Սկզբում դառնություն և խիստ անհարմարություն կլինի, սակայն ատենոք, կամաց֊կամաց, քաղցրություն կզգաս, երբ լկամը կծածկվի լեզվիդ փրփուրներով։ Մի՛ շտապիր, սմբակներդ կնալենք ավելի ուշ, այդ երանելի օրն էլ կգա։ Ի՞նչ ես ուզում դառնալ... բեռնաձի՞, կրկեսի՞ ձի, թե՞ վարգաձի... Լավ, դա թող որոշի իմ քավոր Արմենակ Սեփեճյանը, ես քեզ նրա համար եմ որսացել։ Երեկ գիշեր ես նրան հայտնեցի, որ դու արդեն այստեղ ես։ Արմենակը շատ պատվական և առաքինի մարդ է, նա տենչում է քեզ նման մի ձի, որը կիսով չափ լինի նաև հեքիաթ, ոսկե ձի կամ տեսիլք։ Դու հենց այդպիսին ես էությամբ։

Ինքը խածնելու չարացած շարժում արեց։

Դե՜, դե՜... Տղան ետ֊ետ գնաց, նույնիսկ վախեցավ։

Նա ախոռի ձիերը քշեց բակ։ Իր հետևի ոտքերը, կոճերից քիչ վերև, շղթայի զարկեց, գերանից քանդեց պարանը և իրեն էլ քաշեց֊տարավ դուրս։

Իր արևն էր ծագել։ Նա բացեց բերանը և զիլ ու պայծառ ղողանջներով խրխնջաց արևին ու նրա համար։

Բակի մեջտեղում երկաթե սյուն կար, և տղան պարանի ծայրը քարկապ արեց նրան։ Բակն ընդարձակ էր՝ շրջափակված հաստ գերաններից շինված հասակաչափ պարսպով։ Իրեն անսահման զարմանք պատճառեց, իր ձիական սիրտը մինչև իսկ զայրացավ, ատամները կրճտացին, որ առանց պարանի, ոտքերին շղթա չունեցող ձիերը հաշտ ու խաղաղ կանգնել կամ քայլում են ծուլորեն, չեն թռչում պարսպի վրայով դեպի իրենց դաշտը, իրենց լեռները, դեպի իրենց Եփրատը, որի ձայնը թեև չի լսվում, բայց օդի մեջ կա, թրթռում է նրա շունչը։ Բերանը պատռվելու աստիճան բացվեց, քթանցքները լայնացան, կուրծքը մեծացավ, և նա զգաց, ինչպես այդ շունչը դուրեկան տաք ու հով արեց թոքերին։

Նա ազատ ոտքերով քայլ֊քայլ էր անում, իսկ շղթայվածներով՝ ցատկոտում, և դա, ծիծաղելի լինելուց առավել, ցավալի էր ու նվաստացուցիչ։ Այդպես՝ երկու թե երեք շրջան գծեց պարսպի հարևանությամբ։ Արյան թելադրա՞նքն էր, թե՞ սրտի պահանջը. նա բարձրացրեց առջևի ոտքերը, հետևի ոտքերից ուժ առավ և վեր֊վեր ոստնեց։ Պարանի օղակը սուր ցավ պատճառելով ետ քաշեց վիզը։ Նա կրծքով խփվեց պարսպին և վայր ընկավ։

Տղան, որ հեռվից հետևում էր իրեն, քահ֊քահ ծիծաղեց։

Բարձրանալիս՝ նա մեջքին և ազդրերի վրա զգաց մտրակի կծու խայթոցը։

Նա ժամանակը իմանում էր տարվա եղանակներից. երբ հալվում էին ձյուները, և դաշտը կանաչ ու ծաղիկ էր հագնում, լինում էր շոգ ամառ և քաղցրանում էր Եփրատը, հետո ամեն կողմ տարածվում էր մեղմ ու բարի աշունը, որ իր ամենասիրելին էր, ապա երկինք֊գետինը դարձյալ ծածկվում էին ձյան վերմակով, և ցուրտ ու տխուր մենակությունն էր տիրում իրեն։ Իսկ հիմա նա չիմացավ, թե քանի շաբաթ ու օրեր եկան֊գնացին։

Նա այն ձիերից չէր, որոնք հեշտությամբ գլուխ են խոնարհում ուժի առջև ու հաշտվում ստրկության հետ։ Տղան դա շուտով հասկացավ և սկսեց նրան խարազանել, որ երբեմն, հատկապես կատաղության պահերին, հասնում էր ինքնամոռաց ու կույր դաժանության։ Նա պարանի օղակը վզից հանեց, բայց շղթայեց նաև առջևի ոտքերը։

Մեջքին արդեն թամբ կար, իսկ լեզվի վրա՝ սանձի լկամը։ Նա այնպես ուժեղ էր սանձը ձիգ տալիս, որ բերանը քիչ էր մնում պատռվեր։ Նա իրեն ստիպում էր դանդաղ ու հնազանդ քայլել բակում, հետևից քաշ տալ ծանր սայլը, որը լցված էր անպետք իրերով։ Դանդաղը բավականին լավ ստացվում էր, դրան օգնում էին ոտքի շղթաները, որոնք թույլ չէին տալիս արագ ու լրիվ քայլ գցել, սակայն իրեն ոչ մի կերպ չէր հաջողվում խոնարհություն ցույց տալ։ Թեև զայրանում էր, մռայլվում, դողում ամբողջ մարմնով, բայց գոհ էր իր հպարտությունից։ Նա վրնջում էր ցասումով լի, խածնում ողորմելի ձիերին՝ արտահայտելով իր ատելությունը նրանց հանդեպ, մի անգամ նույնիսկ շուռ տվեց սայլը, որի համար տղան իրեն գանահարեց անխղճորեն։ Իսկ այդ դեպքից որոշ օրեր հետո ինքը նրան թամբից տապալեց գետին, ուզեց ոտքերի ու շղթաների տակն առնել, սակայն նա վերջին ակնթարթին կարողացավ շուռումուռ գալով դուրս պրծնել իր տակից։

Նրա վիրավոր մարմինը կանգնեց դաշտում, օդի մեջ զգաց քարավանի հոտը և Եփրատից դանդաղ ու մոլորված շուռ եկավ։ Քարավանը կանչեց նրան։

Կեսօր էր, երբ տղայի ուղեկցությամբ բակ մտավ մի մարդ։ Ինքը ենթադրություն արեց, որ դա Արմենակ Սեփեճյանն է և եկել է իր հետևից։ Եվ չսխալվեց։ Դեռ հեռվից Արմենակի աչքերը փայլեցին, դեմքը զարմանք֊հիացմունքից երկարեց, երբ տեսավ իրեն։

— Օհո՜, սովորական ձի չէ կարծեմ թե...

Նա, հայացքը իրենից չկտրելով, մոտեցավ, մի քանի անգամ պտտվեց շուրջը, ձեռքը հուզաթաթավ սահեցրեց մարմնի վրայով, խառնեց բաշը, ինչպես սիրած երեխայի գանգուրներն են խճճում, շոյեց կուրծքն ու ազդրերը՝ իր ամեն քայլն ու շարժումն ուղեկցելով զմայլական բացականչություններով։

— Ծո տղա, նկարագրածիդ հազարապատիկն է անտարակույս, ինչպե՞ս կարողացար ձեռք գցել աս ոսկե ձին, ճիշտ իմ տեսածն է, ճիշտ և իրավ երազանքս է։ Ինչպե՞ս, ինչպե՞ս ձեռք գցեցիր, մաշալլա։ Որքա՞ն վճարելու եմ...

— Սրտիդ չափով։

— Սիրտս աշխարհ կկշռե, սակայն չպիտի զղջամ բնավ, սանքի աս ձին ոսկուց ալ անգին է և անկշռելի։

Նա քսակն ամբողջությամբ դատարկեց տղայի բռան մեջ։

— Հույս ունեմ մեկ֊երկու շաբաթեն առոք֊փառոք հանձնել քեզի։

— Ո՛չ, հիմակ կտանեմ։

— Վտանգավոր է, կփախչի։

— Եթե փախչելու է՝ Աստծո կամքն է։ Քակիր շղթաները։

— Լավ մտածե, քավոր։

— Ինձի խե՞լք կսորվեցնես։

— Կզգուշացնեմ իբրև հարազատ։

— Ատանկ խոսք մտիկ ընելու ախորժակ չունիմ։

— Ինքդ քակե, այս պահեն սկսյալ ձին քոնն է։

— Փողերեդ կվախնաս, անիրավ,— զվարթ ասաց Արմենակ Սեփեճյանը,— և աս ոսկե հոգին շղթաներու մեջ կպահես։— Նա ծնկի իջավ և քանդեց նախ առջևի, հետո հեհևի ոտքերի շղթաները։— Անիծվի ան օրը, երբ քեզի քավոր կարգվեցա։

Շղթաների ստրկությունից ազատվելով՝ ինքը դոփդոփեց գետինը, ծառս գալով խրխնջաց և ուրախ ու թեթև վարգեց ցանկապատի շուրջբոլորը՝ հիացմունքի նոր ալիք առաջացնելով Արմենակ Սեփեճյանի հոգում։

— Կկարծեի հայ քրիստոնյա ես, բայց գազան ես, գազանեն ալ վատթար, որ ասանկ հրաշքը կտանջեիր բիրտ շղթաներուն մեջ, հիմակ կտեսնիմ ինչ ծնունդ ըլլալդ։ Երկաթե վանդակ մը պիտի շինել տամ, քեզի անոր մեջ ամփոփիմ ցկյանս, դռնակը ծանր փականքով զմռսելու եմ, բանալին ալ միշտ խոր գրպանս պի ըլլա, սանքի դուն անչափ վտանգավոր ու սադայելական երևույթ մըն ես ձիերուն ու մարդոց համար։

Ձին խլշտացրեց ականջները, մարմինը եռեփ եկավ, և ցատկեց ցանկապատից անդին։

— Ամա՜ն...

— Կտրե ստոր ձայնդ, ան քեզնե կփախչե...

Նրանք վազեցին դուրս։ Ձին շփոթված կանգնել էր փողոցի մեջտեղում և մեկ այս, մեկ այն սմբակով, հուզմունքից խռովված, ճանկռտում էր հողը։

Արմենակ Սեփեճյանը մոտ գնաց և չզարմացավ, որ ձին փախչելու որևէ շարժում չարեց։

— Կուզես գնա քո դաշտը, ձերիններուն քով,— ձիու ճակատն ու պարանոցը շոյելով շշնջաց նա,— ինքդ ընտրե սեփական ճակատագիրդ։ Արդեն ես երջանիկ եմ, որ քեզի նորեն տեսա։

Նա շրջվեց և հեռացավ։

Ինքը հետևեց նրան։

Նա չբանտարկեց իրեն մութ ախոռի մեջ։

Վզին պարանի օղակ չհագցրեց։

Չշղթայեց։

Բերանը չդառնացրեց լկամով։ Նույնիսկ թամբ չդրեց մեջքին։

Ինքը մի անդամն էր նրա ընտանիքի՝ ինչպես մեծ մայրիկը, մեկ֊երկու֊երեք աղջիկները, կինը, որի անունը Աստղիկ էր։

... Այդ պատմությունը նա իմացավ ավելի ուշ։ Մի քանի տարի առաջ Արմենակ Սեփեճյանը գնաց Սեպուհի անտառուտները՝ վայրի խոզ որսալու։ Խաղաղ ու պայծառ ժամ էր։ Բայց, անսպասելի, աշխարհը շրջվեց։ Ուժեղ քամի բարձրացավ։ Հսկա ծառերը ճարճատեցին։ Երկինքը մթնեց օր ցերեկով։ Շանթեցին կայծակները։ Խփեց տեղատարափ անձրև։ Ծանր քարեր գլորելով՝ գոռգոռացին հեղեղները։ Բնության ահեղ ու անսանձ տարերքից ազատվելու համար նա վազեց զառիվայրներով՝ չիմանալով որ կողմ և դեպի ուր։

Հանկարծ ոտքերի տակ գետինը պատռվեց, և նա ընկավ խոր փոսի մեջ։ Աչքերին չհավատաց՝ երազ էր, խաբկանք, ձի էր իր կողքին։ Ձեռքերը դողդողալով շոշափեցին առաջ ու վեր մեկնված ոտքերը, գլուխը, կուրծքը, մյուս ոտքերը, որոնք մինչև ծնկները թաղված էին հողում, վախվորած անցան ողորկ մեջքի վրայով, որը սառն էր։ Ձին մեռած էր, բայց շողում էր ոսկու փայլով։ Արձա՞ն է, թե՞ ձի, իրականությո՞ւն է արդյոք, թե՞ առասպել, գուցե աստվածային տեսի՞լք, զառացա՞նք, հիվանդ երևակայության ակնթարթային բռնկո՞ւմ, ամպ ու մշո՞ւշ՝ բնության արկրկնելի ու խենթ տարերքի շարունակությունը, որ մի պահ հետո ցնդելու է և այլևս գոյություն չի ունենալու երբեք։ Մի՞թե ոսկի է,— կայծակեց Արմենակ Սեփեճյանի գլխում, աչքերի մեջ, սրտի պատին, որը, թվաց, ճաք տվեց հուզմունքից։ Նա հանեց որսորդական դանակը, որ կախված էր կաշեգոտուց, և սուր ծայրով փորձեց ձիու պոչից մի փոքրիկ կտոր փրցնել։ Նա աշխատեց երկար ու անդադրում։ Փոթորիկը շարունակվում էր նոր ուժգնությամբ։ Հետո բարձրացավ փոսից, աչքերով մտքում դրոշմեց շրջակայքը և ուժասպառ ու թրջված վերադարձավ քաղաք, երբ մութ գիշեր էր արդեն։

Պատմում էին, ինչպե՞ս չհավատալ, Արմենակ Սեփեճյանը ծանր հիվանդացավ և օր ու գիշերներ զառանցեց. ա՜խ, ձին... ա՜խ, ձին... ա՜խ, ձին... Եվ հրաշք էր, որ չմեռավ, Աստված պահեց նրան իր մոր ու հարազատների համար։

Երբ ապաքինվեց, առաջին գործը եղավ գնալ շուկա, բարեկամ ոսկերիչի մոտ, որի փորձառությանը հավատում էր անսահմանորեն։

Օննիկը ձեռքն առավ փայլուն մետաղը, կծեց սեղանատամներով, տաքացրեց ու սառեցրեց, չափեց ու կշռեց, ասեղով մի քանի գիծ քաշեց վրան, խորասուզեց ինչ֊որ հեղուկի մեջ, սնդիկ քսեց, մաքրեց անմիջապես, ուշադիր զննեց խոշորացույց ակնոցով և գոհ֊երջանիկ ժպտաց։

— Ասքան որակյալ օսկի կյանքիս մեջ տեսած չեմ։ Բացարձակապես անխառնուրդ է և ազնիվ։ Ուրդեղե՞ն ձեռքդ անցավ։

— Քեզի ի՞նչ։

— Չքնաղ մադնի պի շինեմ քեզի համար։

— Չեմ ուզեր։

— Է, ծախե ինձի։

— Շատ լավ կգիտակցիմ աղվես ըլլալդ։

Նույն օրն իսկ Արմենակն ուսով արեց հրացանը, իբրև թե որսի է գնում, առավ դրկից հորեղբորորդու բեռնաձին և արագ քշեց անտառ։ Լուռ էր անտառը։ Կապույտ էր երկինքը։ Ճռվողում էին անտես թռչունները։ Ծիծաղում էր արևը։ Ծաղկաբույրով էր լցված օդը։ Սեպուհի անտառուտը և զառիթափերը դրախտ էին հիշեցնում, կարծես ընդամենը մի քանի օր առաջ բնությունը չէր ալեկոծվել, երբեք չէր եղել սոսկալի փոթորիկը և երբևիցե չէր լինելու։ Բավականին մոտ խռնչաց ու փախավ վայրի խոզը, բայց նա ուշադրություն չդարձրեց։ Քարերը, ծառերի արմատները, կածանները, ձորակները, ապառաժները, մասրենու թփերը, ամեն֊ամեն բան, ինչ կար երկրիս երեսին, նայում էին հազարամյակների խորքից՝ իրենց անսասանելի, կայուն ու հավերժական դիրքով։ Ոչ մի նշան չկար, որ հիշեցներ ծանոթ տեղանքը։ Հրաշք փոսը չէր հայտնվում։ Չկար ոսկե ձին։

Այդ օրը նա գիշերեց անտառում և տուն վերադարձավ միայն հաջորդ երեկոյան՝ հոգնած, մռայլ ու հուսաբեկ։

Սակայն հետևյալ առավոտյան նա կրկին գնաց այնտեղ և թափառեց ամբողջ օրը՝ որոնելով իր հիշողության մեջ դրոշմված գոնե մեկ պատկեր, որը նրան կմոտեցներ ոսկե ձիու կացարանին։

Շաբաթ անցավ։ Անցան շատ օրեր։ Ոսկե ձին անհետացել էր այնպես, ինչպես որ մի ժամանակ հանկարծակի հայտնվել էր։ Հեղե՞ղը քար ու տիղմով ծածկեց նրան, ի՞նչ եղավ, շունչ ու ոգի առնելով ո՞ւր գնաց։ Եվ մի հարց հետզհետե ավելի ու ավելի էր տանջում Արմենակ Սեփեճյանի միտքը, քաշքշում զգացմունքները, տառապեցնում կյանքը. ներկայումս նա կա՞, թե՞ չկա, ցնդել֊անէացե՞լ է, գոյություն չունի՞ արդեն։

Նա շարունակեց որոնումները մինչև դեկտեմբեր, երբ ճամփաները ծածկվեցին խոր ու անանցանելի ձյուներով։

Գիշերները նա հաճախ երազ էր տեսնում և երազի մեջ ձայն տալիս. ա՜խ, ձին... ա՜խ, ոսկե ձին... ա՜խ, ձին...

Գարունը ոչ մի նորություն չբերեց, ինչպես նաև՝ շոգ ու երկար ամառը։ Նրա ալեկոծված հոգին կամաց֊կամաց խաղաղվեց, բայց ոսկե ձիուն չմոռացավ։

Որտեղ նստում, վեր էր կենում, պատեհ֊անպատեհ ամեն ժամանակ պատմում էր ձիու մասին մի այնպիսի ոգևորվածությամբ, կարծես ընդամենը մի քանի րոպե առաջ կամ երեկ էր տեսել նրան։ Ձայնը դողում էր հուզմունքից, աչքերը երջանկորեն փայլում էին, երևակայությունը նրան պատկերելու համար փնտրում էր ամենագեղեցիկ ու արտակարգ հատկանիշները և գտնում էր միշտ։ Շատերը հավատում էին, որ ինչ֊որ տեղ ապրում է ոսկե ձին և խրխնջում, ծառս գալիս, հողմի պես սուրում Եփրատի ափերով։ Իսկ չար ու չարակամ մարդիկ, նախանձները, բանսարկուները, հոգով աղքատները, տգեղները, օձի կծածները, ապերախտները, պատվից զրկվածները, քինախնդիրները, շան կաշի երեսները, բթամիտները, հացկատակները ձեռ էին առնում նրան և լեզու֊բերան ծռմռում։ Նրանց վրա որևէ տպավորություն չէր թողնում նույնիսկ ոսկե մասունքը, որը նա հանում էր գրպանից և ցույց տալիս իբրև պատմության վկայություն ու փաստարկ։

Նա կարող էր խենթանալ այդ մարդկանց վերաբերմունքից, եթե արդեն խենթ չլիներ ոսկե ձիու սիրուց։

Այդ ժամանակ էլ նա իր սանիկին պատվիրեց մի հրեղեն ձի որսալ, որը «աս անբախտ աշխարքիս վերա» փոխարինի իր հոգում ապրող ոսկե ձիու պատկերին։

Ինքն այդ հրեղենն էր։

Արմենակ Սեփեճյանն ուր որ գնում էր՝ իրեն տանում էր հետը։ Մի քանի շաբաթից ամբողջ Երզնկան տեսավ ու ճանաչեց իրեն։ Բոլոր նրանք, ովքեր կոչվում էին մարդ, զմայլվում էին իրենով։ Երբ նա անցնում էր փողոցով, մարդիկ կանգնում էին և հիացած ասում. ոսկե ձին է։ Շուտով իրեն սիրահարվեց բովանդակ Եկեղյաց գավառը։ Գալիս էին մոտիկ֊հեռու բնակավայրերից և Արմենակին խնդրում֊աղաչում վաճառել ձին, առաջարկում էին բերքատու այգիներ, առատ ոսկի, տնային կենդանիներ։ Արմենակը երջանիկ ժպտում էր.

— Սիրտը կծախվի՞, աչքերը կծախվե՞ն, ջիգյարը կծախվի՞։

Տհասները համառում էին.

— Կծախվի, ինչո՞ւ ոչ։

Այդ խոսքի վրա Արմենակ Սեփեճյանը բղավում էր.

— Սեր չունեցող մարդը էշ է, կհասկնա՞ս, ես իշու մը ձի ծախող չեմ։

Քանի՜֊քանի անգամներ փորձեցին իրեն հափշտակել։

Մի գիշեր դյութական երա՞զ տեսավ, ապուպապի կապույտ աչքե՞րը կանչեցին, գինու պես թունդ արյո՞ւնը եռաց, ցեղի զրնգուն ձայնե՞րը կախարդեցին հեռվից. նա մոռացավ իրեն, խրխնջաց, ծառս եղավ, վրնջաց խենթորեն և վարգեց դեպի իր կարոտի դաշտը։ Ամայություն էր ամենուրեք, ոչ մի կենդանի շունչ, գորշ գայլերն անցել էին այդտեղից։ Տխուր էր դաշտը, և ավելի Եփրատն էր տխուր ու մենակ։

Մեկ֊երկու օր հետո նա վերադարձավ տուն։

Լավ հիշում է, մի հարևան թուրք կար, մսագործ, որը հաճախակի ասում էր.

— Ոսկե ձին տուր ինձ։

— Ինչո՞ւ։

— Լավն է։

— Նորություն չըսիր։

— Ալլահը վկա, տունդ կվառեմ, ընտանիքդ ջարդ֊փշուր կանեմ, ձին կսպանեմ, կաշին կքերթեմ, միսն ու փորոտիքը շներին կտամ։

Արմենակ Սեփեճյանը ծիծաղում էր՝ կարծելով կատակ է։

Երբ ինքն ու նա հասկացան, որ թուրքը չի կատակում, արդեն շատ ուշ էր, շատ սարսափելի, շատ մութ և անհույս։

Կեսգիշերից հետո, երբ իրենք արդեն պատրաստ էին գնալու Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու բակը, անսպասելիորեն ներս խուժեցին գայլի դեմքով մարդիկ՝ հարևան թուրքի գլխավորությամբ։ Իրեն կողպեցին ախոռում։ Նա ոչինչ չէր տեսնում, բայց ձայներից հասկացավ, թե ինչ է կատարվում տան մեջ։ Մեծ մայրիկը միայն մեկ անգամ խուլ ու ցավագին ճչաց։ Արմենակ Սեփեճյանը խելագարի ձայներ էր հանում՝ կարծես մաս֊մաս պոկում էին սիրտը, աչքերը քաշում դուրս, ողնաշարը ջարդում։ Նրա կինն անդադար բղավում էր, մինչև որ լռեց։ Առավել զարհուրելի էին մանուշակի նման նուրբ ու լուսերես աղջիկների աղաղակները...

Հետո հրդեհն էր։

Եփրատից բաժանվելու երկրորդ օրվա երեկոյան կողմն էր, երբ նա հեռվում՝ լերկ ու ցուրտ ձորի մեջ, տեսավ ծանր ու դանդաղ շարժվող քարավանը։

Հրդեհի կրակ լեզուները լափլիզում էին ախոռի գերանները, դուռը, պատերը և մարմինը ցավեցնում, այրում, խորովում։ Աչքերը հեկեկում էին թանձր և կծու ծխից։ Նա չէր հիշում ինչպես դուրս փախավ։ Տան շեմին դիակ կար, որը նրան հիշեցրեց ժամանակներ առաջ լեռներում գայլերի կողմից հոշոտված աշխետ զամբիկին։ Դա Արմենակ Սեփեճյանն էր։

Քարավանում իրարանցում սկսվեց, երբ նկատեցին սրարշավ մոտեցող ձիուն, կարծեցին նոր հարձակում է։ Ձին հավասարվեց նրանց, խրխնջալով առաջ անցավ և կանգնեց։ Զարմացումի, ծանր լռության ու տարակուսանքի պահ էր։ Բոլորը քարացան կենդանու աներևակայելիորեն չարչրկված տեսքից, որը նրա ցեղային պատկանելությունը գրեթե անճանաչելի էր դարձրել։

— Ո՞վ է...

— Ձիու կնմանի...

— Քիչ մը...

— Ժամանակով ձի եղած է...

— Հիմակ ալ ձի է կկարծեմ...

— Փախստական է մեզի պես...

Ներսես Ալթունյանը մոտեցավ, պտտվեց ձիու շուրջը, որը չէր շարժվում, ասես արձան էր կտրել։ Միայն աչքերում կապույտ ու թրթռուն լույս կար։ Ներսեսը երկար նայեց այդ աչքերին, որոնք պաշտպանություն, սեր, կարեկցանք էին աղերսում նրանից։

— Դուն ոսկե ձին ես,— փշաքաղվեց Ներսեսը։— Այս ինչ դժբախտության մեջ ես, ոսկե ձի։

Ձին իսկույն աշխուժացավ մարդկային ջերմ ու գթասիրտ խոսքից, կափկափեց ծնոտները, վերքերով ծածկված մաշկը դողդողաց, ոտքերը ճանկռեցին գետինը, նա մի զվարթ֊թախծոտ խրխնջյուն արձակեց։

— Ոսկե ձին է,— իրար ասում էին մարդիկ։— Մե՜ղք, մե՜ղք, մե՜ղք...

Տեղի ունեցավ զարմանալի ու տարօրինակ մի բան, որ կարող է պատահել միայն սարսափելի տառապանք ապրող մարդու հետ և մեկ էլ՝ երզնկացու։ Քարավանում ամեն ոք մոռացավ իր դժբախտությունը, ցավը, տանջանքը, ահավոր֊ահավոր կորուստները, վախը, հուսահատությունը, փորձանքը և սկսեց անհանգստանալ ու մտահոգվել միայն ձիու մասին՝ կարծես նրա գոյությամբ էր պայմանավորված մայր երկրի լինելը, չլինելը, կյանքը, մահը, կան ու չկան։

— Չի մեռնես հանկարծ, նայիր, որքան քիչ մնացեր ենք։

— Ապրիլ, ապրիլ պարտավորված ես։

— Սիրտդ ի՞նչ կզգա, ոսկե ձի։

— Միտքդ ի՞նչ կխորհի։

— Ես մեռնիմ, դուն ապրես։

— Ոտքերդ համբուրեմ։

— Ցավդ ինձ տուր։

Լուռ էր ձին, շփոթված, անշարժ, սգավոր։

— Աչքերդ ի՞նչ տեսան, ոսկե ձի,— հուզված հարցրեց Ներսես Ալթունյանը՝ նայելով նրա կապույտ աչքերի մեջ։

Արմենակ Սեփեճյանի ընտանիքը գոյություն չունի այլևս, տունն այրված է։

Փառանձեմ տուտուի մարմինն ընկած է Եփրատի ափին, գիշանգղը հոշոտում է նրան։

Ղահֆեճի Արամին, կնոջը, երեխաներին ծեծելով տարան մզկիթ, ստիպեցին կրոնափոխ լինել, երբ կտրականապես հրաժարվեցին, նրանց մերկացրին, ծաղր ու ծանակ անելով քայլեցրին փողոցներով և սուր֊սուր երկաթներով սպանեցին Սերայի հրապարակում։ Մարաջախտի հրամանն էր՝ դիերը չթաղել, թող փողոցի շների կերակուր դառնան։ Ինքը տեսավ, ինչպես մի շուն ժանիքներով փորփրում֊քաշքշում էր ղահֆեճիի մարմինը։

Տեր֊Մարուքյանը, Սիրարփին, Արտավազդ Հովեյանը՝ թոռնիկի հետ, և էլի մի քանիսը տանջահար սպանվեցին բերդի բարձր պարսպի առջև։

— Իսկ խենթ Ենո՞քը...

Նա ողջ է, փողոցաշրջիկ է դարձել, գոռում է, լաց լինում, երգ ասում, մազերը փետում։

Աննա և Սոֆի քույրերը քաղաք չհասան, մյուսների պես սարսափելի եղավ նրանց ճակատագիրը։

Ժամագործ Գալուստ աղան և իր Զարուհի կինը սպանված են։

Էվան սպանված է, դիակը տեսա և չճանաչեցի։

Սեդրակը, Տաճատոս Ռուբինյանը և Վաղարշակը կախաղան հանվեցան շուկայի մեջ։

Ավետիսը քար ու երկաթներով ջախջախվեց։

Շուշոյին մերկացրին, վրան քարյուղ լցրեցին և այրեցին։

— Ո՞վ զարկեց Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու զանգը,— հարցրեց Ներսեսը և զգաց, թե ինչպես են իր սրտի արցունքները գլորվում աչքերից։

Զանգը ոչ ոք չի զարկել։ Զանգը լուռ էր։

— Ես լսեցի։ Խենթ Ենոքը լսեց և գնաց ձայնի կողմը։ Բոլորը լսեցին։

Պատրանք է եղել։ Թվացել է։ Երազ է եղել։

Քարավանը լռեց։

Ձիու աչքերը լռեցին։

Գիշեր իջավ։

* * *

Երեք լույս օր նրանք գրեթե անդադար կքայլեն Քեշիշ Տաղ լեռնաշղթայի հարավային դժվարանց լանջերով և դուրս կգան Դերջան գավառի Աղկալայի դաշտը, որտեղ նորից կհանդիպեն մայր Եփրատին։ Այդ ճանապարհին հիվանդություններից կմահանան երկու մանուկ և չորս հասակավոր կանայք, ինչպես նաև մեկ զինվոր՝ Վասկերտի կռվում ստացած վերքերից։ Քարավանում կմնա 137 մարդ՝ իրենց մալ ու կայքով, և ոսկե ձին։ Կլինի ցուրտ քամի։ Արևը դաշտի ձյուներին զարկվելով՝ կկուրացնի նրանց։ Մեծ֊փոքր սպասումով ու հուսահատ կնայեն իրար և դեպի սպիտակ ու ամայի հեռուները։ Կոռնա քաղցած գայլը։ Նրանց կթվա՝ Եփրատը տակավին սառցակալած իր ափերն է լիզում դավադիր և իրենց օտար է, օտար, օտար ու թշնամի։ Ձմեռը կարծես կգա ետ և կթափանցի նրանց մարմինների մեջ՝ անամոք համաճարակի դաժանությամբ։ Արձակ ու անկենդան դաշտում մեկը աղիողորմ կբղավի՝ Երզնկա՜, Երզնկա՜... Չալպտուրիկ շունը կուչ կգա փոքրիկ տղայի գրկում, և նրանք կտաքացնեն իրար։ Բոլորի հոգում կդողա կասկածանքը, հույսը, երկյուղը՝ չվերադառնա՞ն քաղաքն ու ծննդավայրն իրենց, քանի դեռ շատ ուշ չէ։ Սակայն կշարունակեն քայլել, ոտքերը կգնան առաջ, իսկ միտքն ու աչքերը՝ ետ, և շուտով կհասնեն Փիրիչ՝ ժամանակով շեն ու աղմկոտ, այժմ համր ու ավերակ գյուղը։ Այստեղ կառնեն առաջին երկար դադարը՝ ապաքինվելու անցած ճանապարհի տառապանքներից։ Հաջորդ իսկ օրը, վաղ առավոտյան, ոսկե ձին կանհետանա նույնքան անսպասելիորեն, ինչպես որ հայտնվել էր։ Նրա սրտին կհասնեն խորհրդավոր ու հմայիչ հնչյուններ, ձայն կտան, կկանչեն հեռուներից, և նա եկած ճանապարհով կվարգի ետ՝ դեպի Երզնկայի դաշտը, որտեղ իր սկիզբն ու արմատն են։ Նրանք դա կհասկանան, երբ նա վերադառնա։ Մոմիկյանները կմնան Փիրիչում և արդեն չեն խոսի ոչ մի հայերեն բառ։ Ցերեկները կծնկեն նամազի, իսկ մութ գիշերին, ամուր փակված դռան հետևում դողդոջուն շուրթերով կհամբուրեն սնդուկի խորքերից հանված իրենց խաչ֊ավետարանը։ Կանցնեն շատ֊շատ տարիներ, կգա խոր ծերություն, նրանք կկորցնեն ժամանակի հաշվեկշիռը և տխուր ու ցավագին միտք կանեն, որ այլևս չկա հայ և Հայաստան։ Եվ գաղտնի ու գաղտնապահ արցունք կթափեն այդ ծանր, ճակատագրական մենակությունից։

* * *

Նա գնում էր դանդաղ՝ ամեն քայլն զգույշ դնելով հողին, վտիտ ուսերը քիչ ետ էին քաշվել, իսկ ծաղկավոր լաչակով շրջանակված դեմքը և խոշոր, սև աչքերը ամոթխածորեն խոնարհվել էին կրծքի վրա, որի ներքևում ծանրած փորն էր։ Երկար ժամանակ նա իր փորը, որ մեծանում էր կարծես ոչ թե օրավուր, այլ ժամ առ ժամ, խնամքով թաքցնում էր մարդկանցից։ Բայց երբ տաքերն ընկան և լայնկեկ կապան այլևս անտանելի բեռ դարձավ, նա հայտնվեց աշխարհում, ինչպես սկզբում իրեն թվաց, մորեմերկ և անօգնական ու միայնակ՝ խուլ, անորոշ ու մութ անդունդի առջև, որը չգիտես ինչ բախտ էր նախասահմանել իրեն։ Այդ անորոշությունը երկյուղով էր լցնում սիրտը։ Լինում էին պահեր, երբ մարմինը նվաղում էր, աչքերը մթնում էին վախի ազդեցությամբ և իր փոխարեն նա էր քայլում։ Ինչպիսի երջանկություն էր, երբ նա առաջին անգամ դա զգաց։ Հետո նա հաճախ էր թուլացնում մկանները, սիրտը թեթևացնելու համար աչքերը փակում, հանգստացնում ոտքերը, մի կարճ ժամանակ անջատվում անքուն չարչարանքից՝ համոզված, որ եթե ընկնի էլ, նա փոքրիկ ձեռքերով կգրկի֊կբարձրացնի իրեն, չի թողնի ամայի, օտար ճանապարհի փոշիներում, և իրենք կշարունակեն միասին քայլել։ Նա գիտեր, որ ինքը վերադարձ չունի, Աստված իրեն, հիշողության ու կենդանի օրվա բոլոր տառապանքներից բացի, նաև անդունդի մութն է բաժին հանել և արդեն անխուսափելի է չիջնել նրա հատակը։ Նա մտքով ծանր ու զգուշորեն իջնում էր, պատկերացնում այն սարսափը, որ իրեն դարանակալած սպասում է այնտեղ։ Անափ հուսահատության գրկում հանկարծ երևում էր լույսի մի թրթռուն շող, որ, կասկած չկար, գալիս էր նրանից։ Նա շրջշրջվում էր, խտուտ ածում իրեն, ծիծաղում մանուշակի ժպիտով ու անուշահոտությամբ։ Նրա ձայնով էր լցվում իր ամբողջ ներսը։ Այդ պահին փորը թվում էր երկնքի չափ անհուն և կապույտ։ Նա թաքուն, շփոթված ու ամոթխածորեն էր սիրում նրան, որ իր փրկությունն էր, կյանքը, պահապան հրեշտակը, ճակատագիրը, ազատությունը, ապագայի հուսո աստղը խավար հորիզոնում։

Նրա անունը Սուսան էր, կլիներ հազիվ տասնութ տարեկան, ծնվել֊մեծացել էր Կեչուտիկ գյուղում և մի քանի ամիս առաջ հարս եկել Երզնկա։ Շատերի պես նա էլ քարավանում չուներ ոչ մի բարեկամ և արյունակից հարազատ. բոլորը փախան այս ու այն կողմ, գաղթեցին հեռու քաղաքներ, սպանվեցին ամենազազրելի եղանակներով, խառնվեցին հող ու քարին կամ անհայտ կորան։ Միայն նա էր իր հետ, իր արյան մեջ, իր հոգում, և մեկ էլ՝ ամուսնու մտապատկերը։ Նրանք միասին եղան կարճ ժամանակ՝ մեկ աշուն ընդամենը, նույնիսկ չհասցրին ճանաչել միմյանց բնավորություն և սովորույթ, չհաղթահարեցին իրենց ամոթխածությունն անգամ, երբ գիշերը պառկում էին քնելու նույն վերմակի տակ։ Իսկ այժմ նրան թվում էր, որ իրենք ապրել են մի ամբողջ երկար կյանք, անսկիզբ ու անվերջանալի, ինչպես Եփրատի հոսքը։

Քարավանով շշուկ անցավ, երբ առաջին անգամ նկատեցին նրա փորը, հատկապես աշխուժացան կանայք, բայց ոչ մեկի լեզվին չհայտնվեց ծուռ կամ չարամիտ որևէ խոսք։ Ժպտացին։ Կարծես արև ծագեց և հրեշտակ իջավ նրանց վրա։ Խաչակնքեցին։

— Աստվածային բան է։

— Աստված արևդ երկարե։

— Աստված քեզ զորավիգ։

— Ախ, յավրում, որչա՜փ գեղեցիկ ես։

— Աստված իմ կյանքից կտրե և ձերի վրա ավելցնե։

— Աստված լինի քու օգնականը։

— Աստված հասնի։

— Ախ, յավրում, որչա՜փ գեղեցիկ ես։

— Աստված չար աչքից պահի։

— Աստծո ճանապարհ անցնիս։

— Աստված օրհնե։

— Ախ, յավրում, որչա՜փ գեղեցիկ ես։

Նա ժպտաց, ինչպես ծաղիկն է ժպտում իրենով հիացող աչքերին։

Այդ մաղթանքները, որ այնուհետև կրկնվում էին հաճախակի և սովորական բառեր չէին, այլ հոգու նվագներ, թեթևացնում էին նրա տառապանքը, վախը, ծանր անհայտությունը, հույս տալիս, ուժ ներարկում ոտքերին, ապագա խոստանում։

Շուտով նա դարձավ ամբողջ քարավանի ուշադրության կենտրոնը։ Ոչ ոք՝ կին թե տղամարդ, անտարբեր չէին նրա հանդեպ։ Կարճ ժամանակում նա բարեշրջեց շատերի զգացմունքային աշխարհը՝ իր անքուն, բողբոջի պես պայթող, լուսեղեն ներկայությամբ նրանց հույս ու հավատ ներշնչելով։ Կարծես ամենատես ու ողորմած տերը նրան ուղարկեց, որպեսզի իրենք սեփական չարչարանքները բաղդատեն նրա մարմնական ու հոգևոր տառապանքի հետ, և մխիթարություն լինի։ Ամեն ինչ նրա համար էր՝ բարի խոսքը, ժպիտը, սերը, համեղ պատառը, որ, իբրև սև օրվա դեղ ու դարման, դեռ պահպանվում էր ոմանց մոտ, սրտաբաց հոգածությունը, քաջալերանքը, աղոթքը։ Հանկարծ նրան մի վատ բան չպատահի, աշխարհը չար է և խառնակ, ազգի գլխին կամար է կապել սեփ֊սև ծիածանը, իրենց ճանապարհը մութ է և անեզերք։ Նա կանթեղ էր, որ գիշեր֊ցերեկ լույս էր տալիս նրանց, հարկավոր էր նրան պատսպարել իրենց համընթաց գնացող հիվանդություններից, չար ոգուց, խորշակներից։

Նրան պատսպարելով՝ նրանք պահում֊պահպանում էին նրա մեջ ապրող երեխային, արդեն համոզված, որ նա է իրենց ճակատագիրը։ Ի՜նչ երջանկություն էր մտածել, որ նա ծնվելու է իրենց պատկերով, իրենց նիստուկացով, իրենց բարբառով։ Եվ սարսափելի էր մտքով անցկացնելն անգամ, որ նա չի լինի հանկարծ. նա էր ներկան և անցյալը, կան ու չկան, երկիրը և ժողովուրդը։ Կշարունակվենք նրա հետ, նրա շնորհիվ, նրա օգնությամբ միայն, և չենք լինի, հող կդառնանք, փոշի, ամպ ու մշուշ, կկորչենք հավիտյանս հավիտենից, եթե նա աշխարհ չգա, լքի մեզ՝ իր հարազատներին։ Այս հակընդդեմ զգացմունքները տանջում էին նրանց շոգի, անձրևի ու քամիների, սովի ու հիվանդությունների, ցրտի հետ, որը հատկապես գիշեր ժամանակ որդի պես սողոսկում էր մաշկի տակ և սրտերը դողացնում։

Սուսանը նրանց այդ ապրումները տեսնում էր և շփոթվում, տառապում անվերջ, տրամադրությամբ ու մարմնով ծանրանում առավել, մտահոգվում, հուսահատություն էր գալիս վրան, ամբողջ էությամբ փափագում այն պահը, երբ նրանց սպասումները ի կատար կածվեն՝ թեկուզև իր կյանքի գնով, որ հավասար է մահվան։ Նա ենթադրում էր, որ դա կլինի երջանիկ մահ, բայց, մտածում էր հուզված, ավելի քաղցր ու երջանիկ կարող է լինել կյանքը՝ նրա կողքին և նրա հետ։

— Կմտածե՞ք, ինչ պիտի դառնա մեր զավակը։

— Խահֆեճի։

— Ամա՜ն, խահֆեճությունն ալ արհե՞ստ կսեպես, արդեն ամեն մարդ իր տանը մեջ խահֆեճի է։

— Դերձակություն թող սորվե։

— Գեշ չէ։

— Կոշկակարություն։

— Վազ անցիր։

— Դարբին թող ըլլա։

— Ինչո՞ւ դարբին։

— Ադպես կուզեմ։

— Ես ալ կուզեմ մսագործություն ընե։

— Ատ թուրքի զբաղմունք է, մենք բարի ենք և՛ մարդոց, և՛ կենդանիներու հանդեպ։

— Համետագործի վրա ի՞նչ կխորհեք։

— Պատվաբեր չէ։

— Ինչո՞ւ ցածր արհեստներու կողմը կնայեք, բանաստեղծ, բանաստեղծ թող ըլլա, ազգը լուսավորե։

— Վճռաբար կառարկիմ, մեղք է չոջուխը, թուրքը բանաստեղծներուն մոլեռանդ ատելությամբ կվերաբերե, քարով կջախջախե անոնց պայծառ գլուխները, կաղաչեմ խենթ և անհեռատես առաջարկություններ չընել։

— Ժամագործի մը աշկերտ տանք։

— Բնավ գեշ չէ։

— Միքայելյան սհաթչի հաճի Ավետիսը իմ հորեղբոր միջնեկ որդին է, ան ողջ է, այժմ Ամերիկա, Տիթրոյթ քաղաքը կբնակվի, մեկ սրտալից նամակով քովը ղրկենք, արհեստի տակն ու վրան սորվե, նշանավոր հայրենակից մըն ալ ունենանք։

— Ախպար, չոջուխը հեռու և օտար երկրներ ճամփելու մտադրություն բնավ չունիմ, ան մեզ հետ և մեր ներսը ապրելու է։

— Կկարծեմ ոսկերչությանը ոչ մեկ մարդ հակառակ չէ, Գույումճյան եղբայրքը կհիշե՞ք, ինչ ճարտար ձեռքեր ունեին, հարկավ կհիշեք, մոռանալո՞ւ բան է, բոլորդ ալ երբևէ ոսկիի գործ բռնած եք անոնց հետ։

— Շատ կցավիմ, սիրտս կտոր֊կտոր կըլլա, սակայն անոնք ավազակ նահատակվեցան Թուաֆիե շուկային մեջ, արդեն բոլոր ոսկերիչներն ալ խաբեբա են և կեղծարար, ես մեր զավակին համար ազնիվ արհեստ կերազեմ, որ սիրտը միշտ մաքուր պահե, լեզուն և մտորումը միշտ արդար ըլլան։

— Ձուլագործությունը մոռցաք։

— Չոջուխը հնոցի բերա՞նը նետել կուզես։

— Կհիշե՞ք քեպապճի Տմպըրը, ինչ համեղ կըկարմրցներ ոչխարի մսին փափուկ տեղերը։

— Ի՞նչ կուզես ըսել։

— Ջանըմ, բան մը չըսի, բայց տղան վերջ ի վերջո մեկ արհեստ սորվելո՞ւ է։

— Բրուտություն թող ընե։

— Շատ աղեկ է։

— Աստված ալ բրուտագործ էր։

— Վեր նայենք նե, վարն ալ կկորսնցնենք։

— Երզնկայի մեջ Դանիելյաններուն ներկատունեն զատ ուրիշը կա՞ր։

— Ներկարարները սևերես են, անոնց աղջիկ տվողն ալ քիչ կըլլա։

— Հացթուխություն շատ կսիրեմ։

— Ինչո՞ւ։

— Լուսահոգի հայրս՝ Աքրիբազ աղան, հացթուխ էր, մոռցա՞ք։

— Մեկ այլ պատճառաբանություն ունե՞ս։

— Հացագործությունը մեր ազգի ոգին կկազմե, ուրիշներ յաթաղան կձուլեն, իսկ մենք հաց կուտանք մարդոց։

— Անշուշտ, հաց շինելը պատիվ է մարդուս։

— Ես ալ այդպես կկարծեմ։

— Մայրը ի՞նչ կմտածե, մորը կարծիքը ինչո՞ւ հաշվի չեք առներ։

— Կուզե՞ս զավակդ փռնչություն ընե։

Սուսանը ժպտաց, գլուխը խոնարհեց կրծքին և ասաց.

— Ֆիդայի կուզեմ ըլլա, ինչպես իր հայրը։

Բոլորը լռեցին։ Ծանր էր այդ լռությունը, ցավատանջ, տառապեցնող, անհույս, ողբերգական։ Բոլորը հասկացան, որ նա ցանկացավ ամենակենդանի ու կարևոր զբաղմունքը, որ սկիզբ և վերջ չունի հայոց մեջ։

— Աստծու կամքով ֆիդայի թող դառնա,— ուրախ և ոգևորված ասաց Ներսես Ալթունյանը, որ մինչև այդ լուռ լսում էր նրանց, և արագ առաջ քայլեց, աջ ու ձախ հորդորելով մարդկանց՝ ճամփա դուրս գալ։

Ճանապարհը գնում էր Էրզրում, բայց այն դեռ հեռու էր, օրեր էին հարկավոր՝ նրան մոտենալու համար, մանավանդ իրենք, որպեսզի թշնամու աչքին անտես մնան, շարժվում էին երկրորդական, մեծ ու փոքր խութերով լի, մանվածապատ ուղիներով, որոնք ճանապարհը կարծես անսահմանորեն ձգում էին և, ի վերջո, ոչ մի մխիթարիչ հանգրվանի չէին հասցնում։ Ամեն օրը, արևածագից մինչև մայրամուտ, կարճ էր և երկար։ Երբ մի տեղ կանգ էին առնում գիշերելու, թվում էր՝ ոչ թե առաջ էին գնացել, այլ՝ ետ, անվերջ պտտվել իրենց շուրջը և միայն ծանր ու մղձավանջային հոգնություն վաստակել։

Արդեն երկրորդ ամիսն էր վերջանում, ինչ Երզնկայից հեռացել էին, նրանց և քաղաքի միջև ժամանակն ավելի մեծ էր, քան տարածությունը, և ամեն պահ մտածում էին ու հավատում, որ կարելի է շուռ գալ՝ անտառների, լեռների հետևում տեսնելու նրան, հետո անցնել մի քանի փողոցներով և մտնել իրենց տունը։ Սակայն ոչ ոք արդեն չէր շրջվում՝ վախը հալածում, իսկ հույսը տանում էր նրանց իր հետևից։

Սև քառակուսի կարմիր անապատում։

Աչքերը խամրել էին։ Այտոսկրները դուրս էին ցցվել հիվանդ գունատությամբ, ծռվել֊կռացել էին ուսերը։ Ոտքերը ծանր ու դանդաղ քարշ էին գալիս ճանապարհով։ Զգեստները նրանց վրա կախվել էին՝ երկար գործածությունից մաշված, գորշ ու փոշոտ պարկերի նման։ Նույնիսկ ձիերի մարմիններն էին հոգնատանջ ու փլուզված, և այժմ նրանք թվում էին ավելի զառամյալ, քան իրենց սիրտն էր ու արյունը։

Քաղցը, սոված գայլի պես ողնաշարը ծռած, չորուցամաք փորը հողերին քսելով, լուռ ու դարանակալ շարժվում էր քարավանի հետևից և արդեն հեռու չէր այն օրը, երբ կհասներ նրանց։

Շատ ժամանակ էր անցել այն գիշերից, երբ Ներսես Ալթունյանը և Նանեն հիշեցին խաղաղ ու երջանիկ օրերը Քրիստինյան վարժարանում, և երկուսի հոգում շուտով բողբոջեց իրենց էլ աննշմարելի, բայց գայթակղիչ մեղեդու նման հեռու֊հեռուներից դեպի իրեն ձգող մի զգացմունք, որը տակավին անուն չուներ և մինչև անգամ՝ դեմք ու կերպարանք։ Հաճելի էր գաղտնաբար, սրտով ականջ դնել այդ ձայնին, որ աղբյուրի պես մեղմ կարկաչում էր ցերեկ թե գիշեր, երբեմն կեսգիշերի մեջ վերածվելով դաժան իրականության հետ ոչ մի առնչություն չունեցող քաղցրալուր երազի։ Աչքերի փակ վարագույրի հետևը, հոգու տաք գրկում ընդամենը մի քանի ակնթարթ էր տևում այդ երազը, սակայն թվում էր մի ամբողջ կյանք, երկնքում թռչող պայծառ ասուպի ճանապարհի չափ երկար ու անսահման։

Երբ այդ զգացմունքը, վերջապես, իր էությանը հարազատ անուն ձեռք բերեց, վախն ու շփոթմունքը պատեցին նրանց, բայց այնպիսի մի վախ, որից ոչ թե փախչում էիր, հեռանում, այլ սրտատրոփ տենչում էիր ավելի մոտենալ, սուզվել նրա խորքը, անվերջ մոտենալ և նրա հետ գրկախառնվել։

Ներսես Ալթունյանի հուզաշխարհը տակնուվրա եղավ այդ զգացմունքի գիտակցումից՝ ինչպես գարնան երկինքն է խառնվում կայծակ֊ամպրոպների ժամանակ, մեկ մթնում սևազգեստ ու մռայլադեմ ամպերով, մեկ էլ, հանկարծ ճեղքվելով, աջ ու ձախ շաղ տալիս արևի ոսկին։ Ե՞րբ սկսվեց և ինչո՞ւ։ Մի՞թե այն լուսինգա գիշերը՝ սիրազեղ երգի և նրա տրտում ու գեղեցիկ ներկայության ազդեցությամբ։ Թե՞ ավելի վաղ, հազար տարի առաջ, այն ողբերգական ու երջանիկ օրը, երբ ինքը նրան փրկեց Եփրատում խեղդվելուց։ Գուցե ավելի ո՞ւշ, Վասկերտի արյունոտ հովտում, որտեղ մտերիմ ու հարազատ դիակների մեջ որոնում էր նրան, լուռ խելագարվում, կուրանում, պապանձվում, խլանում և, բոլոր ահավոր սպասումներին հակառակ, նրան գտավ ողջ ու առողջ և մինչև իսկ՝ առավել սքանչելի, որ կարծես երկրայինին չէր պատկանում, այլ Աստծուն ու կուսական բնությանը։

Նա չիմացավ սկիզբն ու պատճառը և ամեն ինչ, ի վերջո, վերագրեց ճակատագրի խաղին, որ ահա քանի տարի հանգիստ չի տալիս իրեն, հետապնդում է ու հալածում, տառապեցնում, քաշքշում իր զգացմունքները, պատեպատ խփում, փորձում ծնկի բերել, ստրկացնել, ինքնությունը խլել, իսկ ինքը չի ուզում ստրուկ դառնալ՝ լինի թուրքինը, Աստծունը թե ճակատագրինը... Սիրտն ու միտքը կանգ առան նրա երազային անվան վրա, և հոգում ալեկոծ լռություն տիրեց։

Ներսեսը յուրաքանչյուր քայլափոխի և ամեն պահ տեսնում էր նրան, եթե նույնիսկ չէր նայում։ Նա իր սրտի, աչքերի, մտքի մեջ էր՝ սրինգի նման նուրբ կազմվածքով։ Շրջազգեստը, մեջքն ամուր գրկած, ծածկում էր նրան ամբողջապես։ Նվագում էր սրինգը։ Երգում էր շրջազգեստը։ Գլուխը փաթաթել էր մետաքսե կապույտ շորով, որի ծայրերը գոտևորվում էին երկար պարանոցին և հանգուցվում ծոծրակի վրա։ Կապույտը Երզնկայի աղջիկների ամենասիրած գույնն էր, ինչ էլ հագնեին՝ կապույտը անբաժանելի էր նրանցից։ Քարավանում նա երևում էր կապույտ ծաղկի պես։ Կապույտը և նա ծնվել էին մեկտեղ՝ իբրև մի սիրտ ու հոգի։ Հրացանը միշտ նրա հետ էր, նրանից անբաժան, կարծես նրա մարմնի մի մասը լիներ, ինչպես կապույտ գլխաշորը։ Նա իր ցոլքերով գեղեցկացնում էր հրացանը, նրբացնում, շնչավորում մարդկային բարությամբ, իսկ հրացանը, իր հերթին, նրա ներսում խառնում ու բորբոքում էր վրեժի ու հայրենասիրության կրակը, բոցավառում նրա աչքերը այդ կրակներով, որոնք, այդպես կրակված, այնքան թանկ ու սիրելի էին Ներսեսին։ Մի՞թե ամեն ինչ սկսվեց այն նույն գիշերը, նրա շուրթերից, որոնք զենք էին խնդրում և ասում. «Զինվորը մարդուս մարմինը չէ, այլ զգացմունքը, սիրտը, նրա մեջ ապրող անքուն վրեժը, հոգին, ատելության ձայնը»։ Հետո շուրթերն ասացին. «Սիրտն է կռվում թշնամու դեմ և սիրտն է հաղթում ու մեռնում նահատակվում իրեն ծնած հողի վրա»։ Ոչ մի Եվայի թոռ այդպես խոսել չէր կարող, և, ամեն անգամ այդ բառերը հիշելիս, Ներսեսին թվում էր՝ սխալ է լսել, երբեք չեն եղել դրանք, պատրանք են, իր երազի կախարդիչ ու անիրական ձայները։

Ներսես Ալթունյանն ամեն կերպ խուսափում էր նրան հանդիպելուց, սակայն դա անհնարին էր փոքրիկ քարավանի միապաղաղ ու գրեթե անփոփոխ առօրյայում։ Գիտակցությունը թելադրում էր ու հրամայում՝ չմոտենաս, շուռ արի, հեռացիր, այնինչ սիրտը, ձեռ ու ոտ եղած, իրեն անվերջ հրում էր այնտեղ, որտեղ նա էր լույս և գիշեր օրվա այդ պահին։

Թեև նա լարում էր կամքը՝ խիստ և անտարբեր երևալու, բայց իրականում երեխայի նման շփոթվում էր նրան երես առ երես պատահելիս։ Աչքերն իզուր որոնում էին այնպիսի մի անկյուն, որտեղ իրեն ոչ ոք չտեսնի։ Ներքին հուզմունքից շառագունում էր դեմքը։ Միայն սիրտն էր թունդ ելնում և տրոփում, թվում էր՝ ձիեր են վարգում իր մեջ։

Արդյոք զգո՞ւմ էր Նանեն, թե ինչ էր կատարվում նրա հոգու դաշտում։ Ոչ ոք չէր կարող ասել։ Երբ նա ժպտում էր՝ ի պատասխան իր լռությանը և շփոթմունքին, Ներսեսին թվում էր՝ նա արդեն թափանցել է իր ներսը կանացի բնազդով և ամեն ինչ տեսնում, հասկանում է, քննում։ Իր համար դա հոգեկան ամենալարված և ծանր պահն էր։

Ներսեսի կյանքում սկսվեցին տագնապալի, զգացմունքային ալեկոծության ու տվայտանքի դժվարին օրեր, որոնք ոչ մի րոպե քուն չէին մտնում՝ մի կարճ ժամանակ խաղաղություն, երանելի անդորր, լռություն բերելու իր հոգուն։

Անապատի շիկացած ավազներից ելավ և նրա աչքերի առջև ասես կենդանի շունչ ու կերպարանքով կանգնեց նահատակ կինը՝ Լուսինե Սրապյանը։ Եվ ինչքա՜ն գեղեցիկ էր։ Նրանք նորից գտան միմյանց և ողջագուրվեցին սիրազեղ կարոտի արցունքներով։ Կռահո՞ւմ էր Լուսինը, որ իր սիրտը մեջտեղից նռան պես ճեղքվել է և այժմ, տաք արյուն հեղելով, բաբախում է իր և նաև ուրիշի՝ նրա համար։

Ներիր։ Անտեսիր ինձ։ Մի՛ նայիր այդպես։ Թողություն արա մեղքիս։ Հաշտվիր։ Պաղատում եմ։ Պատժիր ամենածանր չարչարանքներով։ Խորթացիր ու պարսավիր։ Մոռացիր։ Հրամայիր մեռնեմ։ Մի՛ գնա։ Անպատվիր։ Զրկիր լույսից։ Ապավեն եղիր։ Սթափեցրու Աստծու անունով։ Սպասիր։ Քեզ երկրպագում եմ։ Դու ամենագեղեցիկն ես։ Դու՝ ամենամայր։ Դու՝ ամենաքույր։ Դու՝ ամենամարդ։ Առ սիրտս։ Եվ առ աչքերս, որ ուրիշին տեսան։ Խոսիր։ Ինչո՞ւ ես լռում։ Արհամարհիր։ Շնորհիր հույս քավության։ Անունիդ մեռնեմ։ Իմ խիղճ։ Եվ հոգի։ Եվ անմարելի տառապանք։ Իմ եղեռն։ Զոհաբերություն։ Սկիզբ և վերջ։ Աստվածամոր պատկեր։ Մեղա՜։ Թույլ տուր դիպչեմ քեզ։ Նեղացիր, ինչպես միայն դու կարող ես նեղանալ։ Սրտի խոստովանանք։ Խաչ, բան համբուրելի և աղոթք։ Ազգ սիրասուն։ Ձայն հավիտյանս հավիտենից։ Քաղցր լեզու։ Մոտեցիր։ Ավելի մոտեցիր։ Հիմա կխելագարվեմ։ Դե, մի խոսք ասա։ Ժպտա քո աննման աչքերով։ Կանգնեցրու խելագարությունս։ Ինձ ստորահոգի ասա և դարձյալ կրկնիր։ Իմ երեխաների մայր։ Դաժան հարազատ, որ չարությանս պատասխանում ես բարությամբ։ Խոնարհություն և միամտություն, քաղցրություն և օրհնություն։ Ցավդ առնեմ։ Ես մեռնեմ, դու ապրես։ Դու մեծ, ես չնչին ու փոքրոգի։ Գետինը պատռվի, մտնեմ մեջը։ Քեզ չտեսնեմ։ Քեզնով չհիանամ և չհպարտանամ այլևս։ Քեզ կորցնեմ՝ իբրև ահավոր ցավ մնացած օրերիս։ Աստված կյանք տա ինձ՝ քո կարոտից տապակվեմ։ Սիրտս կրակների մեջ թող խորովվի։ Օր֊արև չունենամ։ Ատիր և ատիր։ Աստված երեսդ թող նայի։ Հոգիդ արքայություն գնա։ Կոխած տեղդ վարդ բուսնի։ Իմ միակ։ Անձկալի գոյություն։ Մաքրություն և լույս։ Նշխար անարժանիս։ Ամենայն ինչ։ Ավետարան պսակի և սիրո։ Համբերություն։ Բազմագութ և օրհնյալ։ Ամեն ասեմ քեզ։ Եթե ներես թյուրիմացաբար, չեմ լինի ես, և չես լինի դու։

— Բարև, հրամանատար։

Ներսես Ալթունյանը շրջվեց։

Նանեն էր իր առջև։

— Դու երկու օր չես տեսել ինձի, ինչո՞վ եմ շարժել զայրույթդ, հիմա էլ չես առներ բարևս։

Թույլ ժպիտ իջավ Ներսեսի դեմքին, որովհետև նա ժպտաց, բայց իսկույն խոժոռվեց։

— Ինչո՞ւ առանց իմ համաձայնության գնացիր Վահրամի խմբի հետ։

— Եթե քեզ հայտնեի, չէիր թույլատրի։ Մենք բավականաչափ պարեն հավաքեցինք։

— Գիտեմ։

— Քրդերը հարձակվեցին մեզ վրա, իսկական մարտ եղավ, ես յոթ փամփուշտ արձակեցի, որոնցից մեկը վիրավորեց քրդին, այնպես կուզեի, որ նա թուրք լիներ։

— Տեղյակ եմ,— ավելի խոժոռադեմ ասաց Ներսեսը։

— Ես արդեն զինվոր եմ, նայիր ինձ իբրև զինվորի։

— Քեզի խստապես կարգելեմ քարավանից հեռանալ։

— Իմ կյանքը թա՞նկ է քեզ, հրամանատար,— շշնջաց Նանեն և շփոթվեց իր հարցից։

— Բոլորի կյանքը թանկ է ինձի, տես որքան քիչ ենք,— ասաց Ներսեսը, սակայն այդ պահին հոգում ուրիշ բառեր էին։

— Ես արդեն չեմ ուզեր մեռնիլ։ Կյանքը թանկ է նաև ինձի համար։ Ես կուզեմ ապրիլ երկար։

— Ինչո՞ւ...

— Չեմ գիտեր...

Ներսեսը նրա շիկնանքը չտեսավ, որովհետև լսում էր իր սրտի հուզված բաբախյունը և ավելի շատ ինքն էր շիկնել։

— Սուսանը ինչպե՞ս է...

— Լավ է, հրամանատար...

— Իսկ փոքրիկ տղան և չալպտուրիկ շո՞ւնը...

— Լավ են...

— Դու ինձ ինչ֊որ բան կուզեիր ասել։

— Գարուն է։

— Հիմա գարուն է ամենուրեք։

— Երզնկայո՞ւմ ալ։

— Երզնկայում, Սեբաստիայում, Դիարբեքիրում, Եփրատի անծայր ափերին, Մուշում, Բիթլիսում, Սասունում, մեր սրտերի մեջ, Էրզրումում, Վանում, Մալաթիայում, ամեն տեղ և ամեն տեղ։

— Ես տխուր եմ, հրամանատար։

— Բոլորս տխուր ենք։

— Բայց ես շատ տխուր եմ։

— Երբ գալիս է գարունը, տխրությունը շատանում է։

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետև ինչ֊որ բան վերջանում է և ինչ֊որ բան սկսվում առաջին անգամ։

— Ի՞նչն է առաջին անգամ սկսվում։

— Չգիտեմ։

— Իսկ ես գիտեմ։

— Ասա։

— Ծաղիկն է սկսվում։ Սկսվում եմ ես։ Արտույտն է սկսվում։

— Արտույտն ինչպե՞ս է սկսվում։

— Ամեն գարուն նա կգեղգեղա նոր երգ։

— Ես դա չեմ նկատել։

— Դու շատ բան չես նկատում, հրամանատար։

— Ի՞նչ չեմ նկատում։

— Դե, ասա, ո՞ւմ համար կղողանջե իմ սիրտը։

— Գիտեմ։

— Ո՞ւմ։

— Նրա։ Դու անունը ինձ չասացիր։

— Ինչո՞ւ միայն նրա։

— Հապա էլ ո՞ւմ։

— Կղողանջե բոլոր նրանց համար, ում մեջ նա կապրե։

— Ինչ մեծ սիրտ ունես,— հիացավ Ներսես Ալթունյանը։

— Իսկ քո սիրտը կղողանջե՞։

— Ոչ, լուռ է, ինչպես քարը։

— Ոչ մեկ սիրտ լուռ չէ։

— Իմը լուռ է, և ես դժբախտ եմ։

— Եթե կզգաս լուռ է, եթե կզգաս դժբախտությունդ, ուրեմն լուռ չէ ամենևին։

— Մի՛ խոսիր այլևս,— ասաց Ներսեսը շփոթված և խստությամբ՝ կարծելով, որ նա թափանցել է իր ներսը և ամեն ինչ տեսնում է այնպես մերկ ու անաղարտ, ինչպես կա։

Նանեն տխրեց, և Ներսեսը դա տեսավ։ Նա տխրեց այնպես, ինչպես այն չքնաղ ու զգլխիչ ծաղիկը, որի կողքով անցնում են անհոգ, ծիծաղելով, անտարբեր, և չեն նայում։ Բայց այդ տխրությունից բազմապատկվում է նրա հմայքը, և նա դառնում է առավել գեղեցիկ։

Տաք կեսօր էր։ Ճանապարհի խորդուբորդություններից ճռճռում էին երկանիվ ու քառանիվ սայլերը, թվում էր, հիմա ճաղերը կքանդվեն, անիվները դուրս կգան սռնուց և ամեն ինչ կփլվի։ Սակայն գլորվում էին՝ կոնքերը աջ ու ձախ շարժելով։ Լծկանները շնչահատ ձգում֊քաշում էին բեռը։ Առաջ դա սայլատիրոջն էր միայն, իսկ այժմ այնտեղ կիտված էր բոլորի վերջին ունեցվածքը։ Քարավանը գնում էր այնքան դանդաղ՝ կարծես չէր շարժվում։

— Մամփրե՜...— ձայն տվեց Ներսեսը։

Մամփրեն ուշադրություն չդարձրեց կամ ականջը խուլ մնաց ձայնին և շարունակեց հնձել ճամփեզրի բարձրացած խոտը։

— Ի՞նչ ես անում, Մամփրե...

— Կհնձեմ։

— Հո չե՞ս խելագարվել։

— Խելքս տակավին տեղն է, ձեռք֊ոտքս ալ առողջ, Ներսես Ալթուն,— ասաց ծերունին՝ աջ֊ձախ տարուբերելով մանգաղի կոթը, կրծքի ամբողջ օդը ամեն անգամ խռպոտ և հատու շաչելով դուրս։

— Ո՞ւմ համար կհնձես...

— Ազնիվ կենդանիներու և բարի մարդոց, տղաս։

Ներսեսը տխուր ժպտաց ծերունու խոսքի վրա և սիրեց նրան։

— Պան մըն ալ ըսեմ, չմոռնաս մինչև էրկան կյանքիդ վերջը։

— Ասա, Մամփրե։

— Մանգաղը աշխատելով կփայլի, նմանապես բահը, խոփը, փոցխը։ Երբ խոտը հասակ կառնե, ան պիտի հնձես, այլապես անոր մեջքը կծռվե, ոտքերը կսկսին ցավիլ, արյունը կսառչե, եթե գազան չես, խիղճդ կխոսե, մարդ ես մարդավայել, պի հնձես, որ մեծնա նորեն և առողջ ըլլա։ Աս է հայերուս, մերիններուն, երզնկացիներուս հողը և աստված։

— Ի՞նչ կսիրես, Մամփրե։

— Քեզի կսիրեմ։ Բնություն կսիրեմ, աշխատանք և աղոթք։ Կսիրեմ մեր Երզնկան և Եփրատը։

— Ինձ ինչո՞ւ համար կսիրես...

— Դուն կուզես մենք ապրինք և չես խնայեր կյանքդ։

— Կապրե՞նք, Մամփրե...

Ծերունին երկու ձեռքով կռթնեց մանգաղի կոթին, գլուխը խոնարհեց, մեջքը կորացավ, լռեց ծանր ու երկար և չպատասխանեց։ Ներսես Ալթունյանը քայլում էր ձիու սանձը բռնած, նայում այս ու այն կողմ, մեկ առաջ ընկնում բոլորից, ետ գալիս, խառնվում թափորին, մեկ էլ հայտնվում էր քարավան պոչում, և որքան չարչարվում էր, զգացմունքներով խռովված դիտում քար֊ծաղիկ, սար ու դաշտ, խորասուզվում մտածմունքների գիրկը, ինքն էլ չէր գտնում այդ հարցի պատասխանը։ Հարցը կար՝ դաժան պարզությամբ, չկար պատախան։

Պատասխանի բացակայությունը պատասխան է,— հանկարծ մտածեց Ներսեսը և սարսռաց։

Հեռվում՝ գորշ ու մռայլ, համրաշարժ բազմության մեջ նա տեսավ Նանեի կապույտ գլխաշորը։

Ձիերից մեկը խրխնջաց։

Բարձր երկնքում հանդարտ ու տիրականորեն թևածում էր մոխրագույն և խոշոր ճանկերով Ագպապա անգղը։

Նա ետ նայեց. Մամփրեն հնձում էր։

Անձրևի մի քանի կաթիլ ընկավ հողին։

Պտտահողմ անցավ քարավանով։

Նա փակեց աչքերը և դարձյալ տեսավ կապույտ գլխաշորը, որը արձակվել և մազերի հետ ծածանվում էր քամուց։

Ներսեսի գիտակցությունը թշնամացել էր զգացմունքին, իսկ զգացմունքը՝ ծայրաստիճան լարվել գիտակցության դեմ, կարծես մեկը հավատացյալ էր, մյուսը՝ անհավատ կամ այլադավան և, թվում էր, արդեն կազմ֊պատրաստ են ոչնչացնելու իրար վերջնականապես։ Առաջին անգամ էր նա հայտնվում այդ վիճակում՝ երկու հակառակ ուժերի միջև, որոնցից յուրաքանչյուրը փորձում էր իրեն քաշել մի կողմ, շուռ տալ, դարձնել պաշտպան ու համախոհ։ Ներսեսի համար շատ դժվար էր, եթե ոչ՝ անկարելի, ընտրություն կատարել. ո՞ւմ հետ է ինքը՝ իր մարմինը, իր էությունը, իր ես֊ը, իր կյանքը, իր արմատը։ Հատկապես արմատը, որը զգեստ չէ, որ փոխես, պատմություն չէ, որ մոռանաս, գայթակղություն չէ, որ հրաժարվես, ապրող արյուն է քո մեջ, Կենաց ծառ, Քրիստոսի խաչն ու խաչփայտը, Անահիտ աստվածուհու ճակատը զարդարող պսակ, քո հոգին։

Պատահում էր, և հաճախ, նա իր զգացմունքների հետ մնում էր առանձին, երես առ երես։ Այդ պահերին գիտակցությունը հեռվից խոշտանգում էր, հալածում նրան, իսկ երբ գիտակցության կողքին էր, ինքն ու նա իրար մեջ, զգացմունքն էր տանջում մարմինը, և դա ավելի ծանր էր, բայց և ահավոր քաղցր։

Նրա բոլոր ջանքերը՝ իր ներսում հաշտեցնելու նրանց, ավարտվեցին կատարյալ անհաջողությամբ։ Եվ նրա տառապանքը շարունակվում էր, ինչպես քարավանի ճամփան՝ դարուփոս, անհույս, քաղցած, ոլորապտույտ, ծարավ, ցուրտ ու շոգ, ուժասպառ, լուռ, հիվանդ, ցնորամիտ, անբավ ու անեզերք, ինչպես մեռյալ անապատի փոշին ու ավազը։

Լուսինե Սրապյանի տեսիլքը հետևում էր նրան ամեն օր ու ժամ, մտնում սրտի խորքը, ուղեղի խորշերը, անդուլ շրջում֊թափառում արյան մեջ, գերում հոգին, աչքերը լցնում իրմով, դառնում երգ, որ պիտի երգեիր, աղոթք, որ պիտի աղոթեիր, երդում, որ պիտի երդվեիր անցյալի, ներկա օրվա և անբարեհույս ապագայի համար։

Երզնկացիները ջերմեռանդության աստիճանի հավատարիմ էին իրենց ամուսնական առագաստին՝ լիներ այն ողջ֊առողջ թե դժբախտությամբ կամ մահվան սև ուժով խորտակված։ Վերջին պարագայում ապրող ամուսինը մինչև խոր ծերություն սրբորեն պահում֊պահպանում էր իր արևը մարած կողակցի սերն ու հիշատակը, ամեն կիրակի եկեղեցում մոմ վառում նրա համար և իր աստծո անունից միշտ ողորմի տալիս նրա լույս հոգուն։ Ներսեսը դավաճանության միայն մի դեպք է լսել՝ Սեպուհ Շարամյանի և Եվգինեի պատմությունը։ Նրանք դրկիցներ էին, բոլորից գաղտնի սիրահետեցին իրար, քանդեցին ընտանիքը, ուրացան մեծ ու փոքր հարազատներին և մի գիշեր միասին փախան Պոլիս։ Ասում էին, աստված նրանց նոր երեխա չպարգևեց, ապրում էին միս֊մենակ և կարոտում տնեցիների ձայներն ու Երզնկան, հետո տեղափոխվեցին սուրբ քաղաք Երուսաղեմ՝ իրենց մեղքին թողություն անելու։ Ուրիշը չի եղել իրենց երկնքի տակ։ Եթե պատահեր՝ կիմանար։ Եթե չի լսել՝ ուրեմն չի եղել այլևս։

Ներսեսն արդեն հասկանում էր, որ իր վիճակն ավելի ծանր է ու անսփոփելի, քան առհասարակ լինում է նման դեպքում։ Որքան իրենից վանում էր այս գիտակցությունը, այն առավել ամուր էր կառչում նրան։ Ինքը կրկնապատիկ մեղանչանք ունի հոգուն ու սրտին. բավական չի երես է դարձրել իր ձյունաճերմակ առագաստից՝ հրապուրվել է նաև մի էակով, որը սիրում է մեռած֊ողջ ֆիդայու։

Իրենց հայդուկյան պատմությունը չունի օրինակ, ըստ որի՝ զինվորն աչք զարկած լինի իր զինակցի կնոջը կամ սիրած աղջկան։ Անկարելի է երևակայել իսկ։ Իրողություն է ակներև, կինարմատները սակավաթիվ էին իրենց դժվար կյանքում. քարից կարծր պիտի լինես, որ տոկաս, և բոլորը, անխտիր, շրջապատված էին տղամարդոց անչափ հարգանքով ու ակնածությամբ։ Ո՞ւմ մտքով կանցներ սատանայի ճանապարհ մտնել։ Ազնիվ էր միտքը, և սիրտը՝ մաքուր ու միամիտ, լեզուն՝ բարի, աչքը՝ քաղցր ու հարազատ։ Կողք֊կողքի կռվում էին չարի դեմ և արդարության համար, ուս֊ուսի, շունչ֊շնչի, իրար մեջ կիսում չոր հացի վերջին պատառը, գլուխը հանգստացնում նույն ապառաժին, կապում֊դարմանում միմյանց վերք, ջուր խմում միևնույն գավից, երգում իրենց ազատատենչ հոգու, վրիժառու զգացմունքների, հայրենյաց սիրո նույն երգերը, ոգևորում իրար, հույս տալիս, օրնիբուն, մութ֊մութ գիշերներ, քամուն թե անձրևին սար ու ձոր ընկած համատեղ գնում՝ ժողովրդի փրկության զոհասեղանին միախառնելու իրենց կապույտ ու բոց արյունը։ Ավելի խոր սեր, անկեղծություն, հավատ չկա, քան արյունների ողջագուրանքը, և չկա ավելի մեծ սրբություն, քան հիշատակը նրանց։

Իրենց համար նրանք մայր էին և քույր։ Այդ ավանդույթի արմատը Աղբյուր Սերոբն էր և նրա կին Սոսեն, նրանք էին ծաղկեցրել իրենց բարոյականությունը։ Ո՞ւմ միտքը պղտորվեց Սոսեի չքնաղ տեսքից, ո՞վ նրան աչքով արեց, ո՞ւմ սրտում բողբոջեց դավադիր զգացմունքը,— մտածում֊մտածում էր Ներսեսը և չէր մխիթարվում պատասխանից։— Առյուծ Ավա՞գը. ոչ։ Փալաբեղ Կարապե՞տը. ոչ։ Զուլումաթ Օհաննե՞սը. ոչ։ Կայծակ Անդրեա՞սը. ոչ։ Լոլո Հաջի՞ն. ոչ։ Կարկուտ Թադե՞ն. ոչ։ Ոչ, Ներսես Ալթուն,— ասաց նա՝ ինքն իրեն պարսավելով։— Չի եղել, չկա, չի լինի։

Ո՞վ է, որին Նանեն հանձնեց իր սիրտը, ի՞նչ է անունը, ո՞ր քարի կողքին նա ընկավ ու հավիտյան փակեց աչքերը։ Բայց դա ի՞նչ նշանակություն ունի, մի՞թե կարևոր է՝ ինքը դեմք֊անունով ճանաչո՞ւմ է նրան, թե՞ ոչ. եղբայր է նա իրեն և անբաժանելի հարազատ, բախտի լծակից, նպատակի համախոհ, միևնույն իղձերի կրողը, զենքի բարեկամ, երդումի ընկեր։

Ի՞նչ տեսան նրա մահամերձ աչքերը վերջին, ամենավերջին շնչում։ Իհարկե՝ Երզնկան։ Իր մորը։ Եփրատը։ Լեռնաշղթայի թիկունքից յուրաքանչյուր առավոտ ծագող արևը։ Ներսեսը չէր կասկածում՝ նաև Նանեին։

Նա հիշեց Ղևոնդ Անթափյանի՝ Զայրույթ Ղևոնդի մահը, որ տեղի ունեցավ 1914֊ի ուշ աշնանը, Սխտորքար լեռան ստորոտում, Բաթմանա գետի ժայռոտ ափին։ «Շատ բարև կուտաք և ջերմ համբույրներ իմ աննման Արաքսի Իփեքյանին»,— այս եղան նրա վերջին խոսքերը։ Նանեին ի՞նչ ասաց նա՝ մեռնելիս։ Ո՞վ լսեց. մա՞րդը, քամի՞ն, հո՞ղը, գա՞յլը, դա՞շտը, մո՞ւթը, քա՞րը։ Ո՞վ տեսավ և լսեց։ Նանեն եթե իր հեռվից նույնիսկ չլսեց, իմացավ անտարակույս, չէր կարող չիմանալ, զեփյուռը շշնջաց նրան։ Այժմ լսեց Ներսեսը, որովհետև ձայները չեն մեռնում, այլ, թափառելով օդի մեջ, դառնում են ծաղիկ և ապրում հավերժորեն, սիրտն ու միտքը լսեցին, և ներսում ցավի, հուսահատության, մեղքի ալեկոծություն եղավ։

Նա քայլեց Նանեի կողմը, թեև դա հակառակ էր իր կամքին։

Լեռներում սև ամպ էր ու անձրև, իսկ քարավանի ճանապարհին՝ միջօրեի արևն ու անդորրը։

Մամփրեն չէր երևում։

Փոքրիկ տղան ուրախ վազվզում էր չալպտուրիկ շան հետևից։

Ձիերը երբեմն կանգ էին առնում՝ արածելու ճամփեզրի կանաչ ու անուշաբույր խոտը։

Սուսանը շարժվում էր ծանր ու դժվար՝ Մարտիրոսին թելադրելով իր հերթական նամակը ամուսնուն։

— Ավելի ու ավելի կհեռանանք մեր երկրեն, բայց երկիրն ալ՝ անոր ծառ ու ծաղիկը, քարաստանները, ջուրերը, ձորերուն արձագանքը, հովիտները, քամիները, անոր աչքն ու ոտքը, կհասկնա՞ս, կքալեն, կուգան, կքալեն մեր ետևեն, և մենք միասին ենք տակավին։

— Տակավին,— կրկնեց Մարտիրոսը։

— Սակայն հեռու չէ այն դժբախտ օրը, երբ մենք կբաժանվինք, խոր, անանցանելի և մութ վիհ կըլլա մեր միջև, ես կմնամ այդ վիհին մեկ ափը, դուն՝ մյուս ափին վրա, և մեր աչքերն իսկ չեն գտներ իրար, ձայները չեն գուրգուրեր զմեզ, դուն՝ անխիղճ և հեռավոր, ամենասիրելի ամուսինս, ձայն մը տուր չարչարված սրտիս, ժպիտ տուր աչքերուս, հույս տուր հուսաբեկ մարմնիս, որ կարողանամ քալել ու հասնիլ երկուքիս սուրբ և անմեղ նպատակին, որ արդեն շատ անհանգիստ կսպասե մեզի։

— Ո՞վ կսպասե,— հարցրեց Մարտիրոսը։

— Ծո, տղա, քեզի կխնդրեմ ավելորդ հարցում մըներ, կաղաչիմ գրես յուրաքանչյուր խոսքս, հանկարծ բան մը չմոռնաս։

— Գրում եմ. իմ հրեղեն, իմ բնություն, իմ աստված։

— Ուրկե՞ լսեցիր...

— Նամակներուդ մեջ աս բառերը միշտ կօգտագործես։

— Աֆերիմ, ախպերիկ, լավ հիշողություն ունիս, նորեն գրե, մեկ անգամ ևս գրե, դարձյալ գրե՝ իմ հրեղեն, իմ բնություն, իմ աստված, ես քու շուքին տակ, դուն ինձմե վերև,— Սուսանը կանգնեց շունչ առնելու։— Ամիսներ անցան, ինչ դու հեռացեր ես իզմե, անոնք երկար ու անհատնում տարիներ կթվան ինձի, կչարչարեն, կհոգնեցնեն, մենակության և անտերության կմատնեն, կվախեցնեն, կհուսահատեցնեն։ Աս ինչ սև բախտ է, թանկագինս և անփոխարինելիս։ Դուն ըսիր, գնամ հայրենիքիս պաշտպան ըլլամ, ժողովուրդի մնացորդը փրկեմ և ետ դառնամ։ Ադպես ըսիր, բառերդ ականջներս կայրեն տակավին։ Ինչո՞ւ չես վերադառնում։ Ինչո՞ւ։ Ինչո՞ւ։ Որտե՞ղ ես այժմ։ Կլսե՞ս ձայնս։ Ինչո՞ւ դրժեցիր խոստումդ, որին հավատացի ավելի, քան աղոթքին։ Որտե՞ղ կգտնես ինձի, ո՞ղջ պիտի ըլլամ, թե՞ արդեն մեռած։ Ա՜խ, այնքան կցանկանամ ողջ ըլլալ և երեսդ նայել, ողջ ըլլալ և ձայնդ լսել, ողջ ըլլալ և գրկել քեզի, ողջ ըլլալ և մեռնել քեզի համար։

— Մեռնելը չեմ գրի,— ասաց Մարտիրոսը։

— Կկասկածե՞ս անկեղծությանս...

— Չեմ ուզեր մեռնիս։

— Ինչո՞ւ։

— Դուն լավն ես։

— Եթե մեռնիմ, բոլոր նամակները հոս են, ծոցիս մեջ, աչքերդ կփակես և ծոցիս խորքեն կհանես բոլոր նամակները և կայրես։ Նա հեռուներեն կտեսնե ծուխը և ինձի կտեսնե։

— Աչքերս չեմ փակեր։

— Անամոթ։

— Չեմ վառեր։

— Ինչո՞ւ

— Դուն շատ աղվոր ես։

— Աղվորներն ալ կմեռնին։

— Եթե մեռնիս, ես լաց կլինեմ։

— Մարդիրոս, ախպերիկ, ինչո՞ւ կտանջես ինձի։

— Մեռնելդ թուղթին չեմ հանձներ։

— Ան, ինչ սրտեն կբխե, արժանի է գիր դառնալու, որքան էլ դաժան ըլլա,— ասաց Սուսանը՝ շարունակելով քայլափոխել։— Իմ աստված և իմ բնություն, մի՞թե դուն հայրենիքը ավելի կսիրես, քան ինձի, մի՞թե դուն ժողովուրդը ավելի կսիրես, քան ինձի, արևդ համբուրեմ, իմ հպարտություն, մի՞թե ես քո սրտին մեջ մեր հայրենիքը և ժողովուրդը չեմ, հապա ի՞նչ եմ, ձայն հանիր, ասա, խոսիր, եթե չես կրնար խոսիլ՝ աչքերովդ ասա, ես կհասկնամ, աչքերիդ լռությունով պատմիր, ես կլսեմ և կհասկնամ ամեն բան, աչքերիդ ձայնը մի՛ խնայիր ինձի, աչքերովդ փարատիր իմ կասկածանքները, վերացրու մեռնելուս ցանկությունը, քեզ մոտեցրու ինձ, մեռնենք մեկտեղ, ապրինք, ապրինք մեկտեղ և միասին... ծո, Մարդիրոս, ինչո՞ւ չես գրեր, մոռցա՞ր սուրբ Մեսրոպին գիրերը, ինչո՞ւ գրիչդ վար առիր թուղթեն։

— Արդեն գրած եմ մեկ քանի օր առաջ։

— Իրա՞վ...

— Ծոցիդ նամակներուն մեջ անոնք կան։

— Մարդիրոս,— սրտնեղեց և թուլացավ Սուսանը,— ճշմարիտ զգացումի, ցավի և տառապանքի, սրտի խորքերից եկող բաղձանքների կրկնումը, կկարծեմ, երբեք ավելորդ չէ։ Կխնդրեմ նորեն գրի առնիս, կաղաչեմ, ախպերիկ, մի՛ զլանար կրկնելու ձայնս և սիրտս։ Իմ հրեղեն և իմ բնություն, իմ ծառ, իմ արև, չեմ ուզեր երբևէ իմանաս քաշածներս, լսես անոնց մասին ականատեսներու բերանեն, տեսնաս զույգ աչքովդ, աչքերդ թող կույր ըլլան իմ չարչարանքներուն վրա, գրիչով չի նկարագրվիր այն ամենը, ինչ սրտիս տառապանքն է, մարմնիս ծանր ու տանջալից հոգնությունը, միտքիս տագնապները լեզվով չի պատմվիր, բառերը խեղճ ու տկար են արտահայտելու անոնց էությունը։ Ահա ամիս եղավ ծանր կքալեմ և օր օրի առավել կդժվարանա և կծանրանա կյանքս։ Թեև քարավանի մարդիկը հարազատի պես կնային ինձի, սակայն քո բացակայությունը սուգ է հոգուս, չարչարանք մարմնիս, կարոտ աչքերուս, տխրություն սրտիս...

— Վաղուց գրել եմ,— ընդմիջեց Մարտիրոսը։

— Ախպերիկ, իմ սիրուն, իմ խոստովանահայր, իմ սևուլիկ, իմ աղավնի...

— Իմ խոստովանահայր...

— Մի՛ գրեր, քեզի կըսեմ, կգրեն անոր, ով շատ հեռու է և չի լսեր։

— Գիծ մը քաշեմ վրան։

— Վա՜յ, սխալ տեղ չքաշես...

— Երեխա՞ եմ։

— Շուտ արի, թռչունի թևեր առ, ձիու ոտքերով վազիր, շուտ արի և մխիթարիր ինձ, հագեցրու պապակ կարոտս, դարմանիր ցավերս, քաղցր խոսք ասա սրտիս, անուշ ժպիտ տուր իմ ներսի քո մանուկին։ Ծո, տղա, չե՞ս ամչնար, ինչո՞ւ ադպես կչափես ինձի։

— Փորդ մեծ է,— ասաց Մարտիրոսը իբրև արդարացում։

— Մեծ չէ։

— Ո՞վ կա ներսդ։

— Քո եղբայրը, ախպերիկ։

— Ի՞նչ է անում իմ եղբայրը։

— Ան ֆիդայի է։

— Բեղ֊մորուք ունի՞։

— Հարկավ։

— Երբ ես ալ մեծնամ, ունենամ բեղեր, պիտ դառնամ ես ալ զինվոր անվեհեր։

— Աֆերիմ։ Աստված քեզի ջուրի չափ երկար կյանք տա,— Սուսանը գորովալից շոյեց Մարտիրոսի գլուխը։— Օրը իրիկուն կերթա, նամակս կես մնաց։ Գրիր... Իմ հող և արև, կզգա՞ս հեռու֊հեռուներեն, թե որչափ փոխված եմ հոգիով, մարմնապես և միտքով։ Ինձ այնպես կթվա՝ տարիներով ապրեցանք միասին, մի քանի կյանք ապրեցանք և չհագեցանք իրարմե, հազար տարի ապրեցանք, ես դարձա դուն, իսկ դուն դարձար ես, օ՜խ, ինչ երջանկություն է այսքան սուտ մտածել։ Ոտքերս կհոգնեն, կայրվեն կրակներուն մեջ, դժվարությամբ առաջ կերթան, կուզեն ծունկի գալ, փլվիլ մարմնիս ծանրութենեն, որ ժամ առ ժամ անտանելի կդառնա, թշնամի, մարմինս ինձ թշնամի, ախոյան, չար թշնամի։ Շատ ատեն, բարի ու զգայուն մարդոց ստիպմամբ, ես սայլով կերթայի գաղթի ճամփան, բայց վերջերս ի վիճակի չեմ սայլ նստելու, ան իր ամեն ցնցումին ցավ և վախ կպատճառե ինձի, հոգիս կհանե, շունչս կբռնե խեղդելու չափ, դժոխային մեքենայի նման կուզե մարմինս քանդել, ինձ քեզմե բաժանել, կտոր֊կտոր ընել։ Կքալեմ այլևս։ Սոված կքալեմ։ Ծարավ կքալեմ։ Շոգ ու ցուրտին կքալեմ։ Քամի֊անձրևին ալ կքալեմ անվերջ։ Կայծակին։ Հեղեղներուն։ Ցավերս աշխարհից մեծ են, անչափելի և անկշռելի։ Ցավերով կերթամ անհայտության երախը։ Լույս պատկերդ աչքերուս մեջ կերթամ։ Սիրտս իմ ներսի քո մանուկին փարած կերթամ։ Շատ կվախնամ քարավանը հեռանա, ես մնամ, մեր մանուկը և ես ընկնինք ճամփուն վրա, խառնվինք փոշիներուն, հալվինք փոշիներու մեջ, ձուլվինք փոշիներուն, փոշի դառնանք, գերեզման չունենանք, քամին սփռե մեր փոշիները աշխարհի չորս կողմը, մեր սրտերու, մեր արյան, մեր աչքերու փոխարեն մութ փոշի ըլլա, գերեզման չունենանք և դուն փոշիներու մեջ չգտնես, չճանաչես, չգուրգուրես մեզի։ Մարդիրոս...

— Ի՞նչ...

— Ինձ մի՛ նայե ադպես, կխնդրեմ, ախպերիկ, երբ ադպես կնայես, ես շատ կամչնամ։

— Ես քեզի չեմ նայեր, դուն ինձի հետաքրքիր չես, ես անոր երեսը կնայեմ, որ քո մեջ է։

— Ան և ես նույնն ենք, երբ աչքերիդ փայլատակումով կնայես մեզի, կամչնանք, վրաս ամոթի նեղություն կուգա։

— Ան սարին նայե՞մ։

— Սարին նայե, տես որքան գեղեցիկ է։

— Պահ մըն ալ քեզի նայեմ։

— Բայց ոչ ավելի։

Սուսանը դարձյալ կանգ առավ, մեծ ու խոր շունչ քաշեց և մի քանի ակնթարթ երանելի թեթևություն զգաց։

— Շարունակե գրել... Իմ ծառ ու արև, որտե՞ղ ես այժմ, թանկագին, միակ֊միակ, անփոխարինելի ամուսինս, ինչո՞ւ չես գալիս։ Սոսկալի է մտածելն անգամ, որ դուն մոռցեր ես մեզի, չես հիշեր, չես կարոտեր, ուժ չունիմ, որ պոռամ, ձայնս լսես։ Երազիս մեջ քեզի կտեսնեմ։ Արթմնի քեզի կտեսնեմ։ Ցավի մեջ քեզի կտեսնեմ։ Հուսահատության գրկում քեզի կտեսնեմ։ Իսկ դուն, իսկ դուն, իսկ դուն չես տեսներ ինձի։ Ինձի կսպանես, անոր խնայե։ Ինձի կարհամարհես, անոր սիրե։ Ինձի կլքես, անոր գուրգուրե։ Ան արդեն կկանչե քեզի։ Ես կտեսնեմ, կզգամ մարմնիս յուրաքանչյուր բջիջով, կլսեմ գիշեր֊ցերեկ, թե ան ինչպես քեզի ձայն կուտա։ Ինչպես քեզի կպլլվի իր մետաքս թաթիկներով։ Ինչպես անունիդ վրա կժպտա։ Կխնդրեմ, կպարտադրեմ, կաղաչեմ, կհրամայեմ պաշտպանես անոր աշխարհի անարդարություններեն, հանցագործություններեն, տառապանքներեն, խաբեություններեն, բռնություններեն, անապատներեն ու խորշակ քամիներեն, յաթաղաններեն, աքսորներեն, արյուններեն, հրդեհներեն, սև օձ֊վիշապներեն։ Արդարության և ճշմարտության մեջ ապրի։ Ցավերեն և դավերեն հեռու ըլլա։ Սեր և խաղաղություն վայելե։ Սուրբ հոգով զորանա։ Ամեն։

— Սիրելի կինդ,— շտապեց ասել Մարտիրոսը։

— Ոչ, ախպերիկ,— Սուսանը մի պահ դժվար մտքի գիրկն ընկավ, որոնում էր այնպիսի վերջաբան, որ նախորդ նամակներում չկար, և արտահայտեր այդ օրվա իր հուզմունքը։— Կինդ մինչ ի մահ։

Մարտիրոսը արագ ծալծլեց նամակը և մեկնեց նրան։ Իսկ նա թաքուն համբուրեց թուղթը և պահ տվեց ծոցին։

Երեկոն էր իջնում սարերից։

Մոտենում էին Օձնի վանքին, որ համանուն գյուղից հեռու չէր։ Այստեղ նրանց սպասում էր գիշերը։ Վանքի շրջակայքում խավրծիլ կա, քաղցրահյութ արմատներ, եղինջ, սառնորակ աղբյուր։ Պաշար կանեն հետագա օրերի համար։

Մոտալուտ հանգիստը քարավանին շունչ և թև էր տվել։ Ոչ ոք չէր խոսում, բոլորն անհամբեր շարժվում էին դեպի վանքը։

Արևն անցավ անտառոտ լեռան թիկունքը, և երկիրը ծածկվեց կապույտով։

Զով խաղաց։

Վանքի հողերում էին արդեն, երբ խրխինջ լսվեց՝ արձագանքելով անծայր բնության գրկում։

Բոլորը սարսուռով կանգ առան և ետ նայեցին։

Ոսկե ձին էր վերադարձել։

* * *

Ներսես Ալթունյանը վերջին անգամ վանքը տեսել էր նախանցյալ աշնանը, երբ իրենց խումբը ծանր ու դժվարին կռիվներ էր մղում Բաբերդ֊Էրզրում ճանապարհին և հարավ տարածվող հողերում։ Որքան թանկ եղբայրներ իրենց կյանքը վայր դրեցին հերոսաբար։ Այն ժամանակ ցուրտ ու խավար գիշեր էր, երբ, օթևան փնտրելով, հասան 1859֊ի մեծ երկրաշարժից ավերված վանքի խարխուլ ու կիսաքանդ պատերին։ Իսկ առավոտյան սկսեց ձյուն գալ՝ առաջին ձյունը, օտար ձյունը, քաղցած ձյունը, թշնամի ձյունը։ Սար, անտառ ու դաշտ ծածկվեցին ձյան հաստ շերտով։ Ձյունը փակեց ճանապարհներն ու կածանները։ Համասփյուռ ձյուն էր աշխարհում և ամեն տեղ։ Մի քանի օրից, երբ ձյան հեղեղը դադար առավ, Մուրադը կարգադրեց ամեն մարդ գնա իր տունը, փայլեցնի զենքերը, ուժ հավաքի, հանգստանա, ապաքինի վերքերը՝ մինչև գարուն բացվի և իրենք հավաքվեն Խաչկավանքում, որ հեռու է ոսոխի աչքից և ապահով դիրք ունի բարձրանիստ անտառների մեջ։ Տղաներից շատերին Ներսեսն այլևս չտեսավ։

Այժմ չքնաղ օրեր էին Օձնի վանքում և նրա շուրջը։ Ոմանք տեղավորվել էին պատերի մոտ, ներսի խորշերում, իսկ շատերը՝ փարթամորեն աճած խոտերի վրա։ Արև էր, ծաղիկ ու կանաչություն և մաքուր երկինք։ Վաղ առավոտյան Ներսեսը մի քանի տղաներ ուղարկեց համանուն գյուղը՝ իմանալու մարդ֊մարդասանք կա՞ այնտեղ, թե՞ ոչ։ Վերադարձան, ասացին՝ կենդանի շունչ չկա, փակ են բոլոր դռները, շատ տանիքներ՝ փլված, տատասկ ու մոլախոտ է պատել գյուղին, խրճիթները անտեր գերեզմանաթմբի են նման, լռություն է, մողեսներն են վազվզում քարերին, բծավոր, գորշ բուն է թառել հսկա ընկուզենու կատարին և իր խոշոր, անշարժ աչքերով նայում է մեզ, ճանապարհին մի արջառ տեսան, որ մոլորված արածում էր, քշել֊բերել են հետները։

Ներսեսը հանձնարարեց արջառը մորթել և ճաշ տալ քարավանին։ Վաղուց չկային հավերն ու կարմրակատար աքլորները, նրանք մեռան, որպեսզի մարդիկ ապրեն։ Զոհասեղանին պառկեցին լծկաններից մի քանիսը։ Բոլոր գառները, սևաչ գառները, գանգրահեր գառները, զվարթ ու չարաճճի գառները լուռ ու հոժարակամ նահատակ եղան մարդկանց։ Օսանը չթողեց իր Աթլաս կովը մորթեն։ «Ինձի մորթեք անոր փոխարեն»։ Եվ Աթլասը շարունակեց քարավանի հետ ապրել՝ իր ճոխ կրծքով, մեծ ու պարարտ մարմնով, կեռճյուղ կոտոշներով, որոնցից Օսանը մի֊մի զանգուլակ էր կախել։ Ծանր ու երերուն, ամրակուռ ոտքերը հաստատորեն դնելով հողին, քայլում էր Աթլասը, և մեղմ երգում էին զանգուլակները։ Մինչև ե՞րբ,— նրան նայելով, վերջերս տխուր մտածում էր Ներսեսը, և սիրտը ցավում, կուչ էր գալիս խղճահարությունից, նաև խղճում, փոքր եղբոր նման սիրում, կարեկցում էր Օսանին, որի կնճիռներով շրջանակված աչքերում միշտ անհանգստություն, վախ ու կասկածանք կար։ Ամեն երեկո, երբ մի տեղ կանգ էին առնում գիշերելու, Օսանը կթում էր Աթլասին ջերմ ու հարազատ խոսքերով և կաթը, մինչև վերջին պուտը, բաժանում մարդկանց։ Ինքը չէր խմում։ Արդեն կուշտ ու երջանիկ էր, որ Աթլասը այդ օրն էլ ապրեց։ Գիշերը Օսանը կծկվում էր նրա ծալապատիկ չորս ոտքերի արանքը, փորի տակ, և նրանք տաքացնում էին իրար, ինչպես մայր ու աղջիկ, և դժվար էր որոշել, թե նրանցից ով ով է։

— Ներսես Ալթուն, ժողովուրդը կխնդրե մեկ քանի օր մնանք այստեղ, հոգնած են շատ, հիվանդներ կան, սայլերը նորոգվելու են, անասունն էլ հանգստանալու պետք ունի։

— Մեկ քանին անորոշ թիվ է, Վահրամ,— ասաց Ներսեսը։— Երեք օր կմնանք, ոչ ավելի։ Այնուհետև անկանգառ կքայլենք մինչև Էրզրում։

— Գիշե՞րն ալ։

— Խե՞նթ ես։

— Ապրես, Ներսես Ալթուն,— ուրախացավ Վահրամը։

— Դու էլ ես արդեն հոգնած։

— Ես հոգնած չեմ, ես հուսալքված եմ,— Վահրամը միանգամից տխրեց։— Եվ չգիտեմ, բախտ կունենա՞մ տեսնելու մեր Նոյ Նահապետին տապանը Մասիսի ձյուներուն գլուխը։

— Պետք է տեսնես։

— Համոզվա՞ծ ես։

— Պարտավոր ես տեսնել։

— Երանի։

— Բոլորս տեսնելու ենք։

— Ի՜նչ երանելի օր է լինելու։

Սակայն Վահրամը հասկացավ, որ ընկերը կորովի, ուրախ է ձևանում, որպեսզի ինքը վերջնականապես հուսաբեկ և թևաթափ չդառնա այն ամենից, ինչ ապրեց ժողովուրդը, ինչն այսօր նրա իրականությունն է՝ ավելի մեռած, քան կենդանի, ինչ սպասվում է նրան դժխեմ գալիքի մեջ։

— Դու ևս վհատված ես, Ներսես։

— Ես հուսով եմ։

— Ինչի՞ վրա է հույսդ։

— Ամեն մեկիս և բոլորիս միասին։ Մենք դուրս կգանք այս դժոխքեն։ Ասացի՝ դժոխք, և սարսռաց մարմինս։ Կպատկերացնե՞ս, Վահրամ, հայրենիքը դժոխք մեզի՝ իր զավակներուն համար։

— Կսիրեմ այդ դժոխքը։

— Լռիր, մի՛ խոսիր, լռիր։

Մի քանի տղամարդ և կին մոտեցան։

— Ինչո՞ւ լռեցիք, մենք հայ չե՞նք։

— Վահրամին կտանջե այն միտքը, թե ինչ է անելու մեր նոր հայրենիքին մեջ,— ուրախություն ցուցադրելով, ասաց Ներսեսը։

— Կարևոր մտածմունք է։

— Ի՞նչ պիտի ընես, Վահրամ։

— Ուսուցչություն,— իսկույն պատասխանեց Վահրամը,— արդեն քանի տարի կերազեմ։

— Զարմայր Ճերմակյանին գործը կուզե շարունակել։

— Աֆերիմ, Վահրամ։

— Առանց դպրոցի և ուսուցչության ազգ մը չի կրնար առաջադիմել։

— Իսկ դու ինչո՞վ պիտի զբաղվես,— հարցրեց Ներսեսը Գալշոյի մահից հետո լռակյաց և մռայլ, դեմքը ասես սև֊մութ ամպով ծածկած Մգրոյին։

— Կռվելու եմ, Ներսես։

— Ո՞ւմ դեմ։

— Իմ դեմ պետք է կռվիմ։

Ներսեսի սիրտը ալեկոծ եղավ՝ դաժան էր պատասխանը և շանթի պես անսպասելի։ Մռայլը իր դեմքն էլ պատեց, կոկորդը մի պահ քարացավ, հետո, խոր շունչ քաշելով, հարցրեց մեկ ուրիշի.

— Դո՞ւ...

— Ապրելու եմ, եթե ողջ մնամ,— ասաց Նազարեթը։

— Ես պիտի նստիմ և միտքս բերեմ Երզնկան, հարազատներուս դեմքերը մեկիկ֊մեկիկ, անոնց ձայնը, ծիծաղը, ուրախությունները, լացը, անոնց հետ քիշեր֊ցերեկ խոսելու եմ,— ասաց մեծ Կիրակոսյանը։

— Տուն պի շինեմ, ճիշտ և նման Երզնկայի մեր տունին պատկերով,— ասաց Հակոբը։

— Իսկ դո՞ւ, Վարդանուշ...

— Ես պիտի նորեն ամուսնանամ, մեզի երեխաներ պետք չե՞ն, նորեն մայր կուզեմ ըլլալ,— հուզված ասաց Վարդանուշը և լուռ արտասվեց։

— Ծիրանի կորիզներս դնելու եմ մեր նոր հողին գիրկը և պիտի ուրախնամ անչափ, երբ անոնք ճյուղեր տան ու ծաղկին,— ասաց Մարգար Քեշիշյանը, որի ծիրանի այգին ամենանշանավորն էր Եփրատի հովտում։

— Զորավարիս անունով աղբյուր մը շինելու եմ Երևանին մեջ, ով խմե՝ փառք տա անոր,— ասաց Հաբեթը։

— Երբեք չպիտի թողնեմ սուրս ժանգ կապե, պիտի մեռնեմ անոր հետ,— ասաց Եփրեմը։

— Աստված քեզ պահի, տղաս։

— Իսկ դու, Ներսես Ալթուն, դու ի՞նչ որոշած ես,— հարցրեց ներկաներից մեկը։

Ներսեսն անմիջապես չպատասխանեց։ Տխրության ստվեր անցավ դեմքով։ Հայացքը դարձրեց նրանցից։

— Ան արդեն ուսուցիչ է։

Լուռ էր Ներսեսը։ Եվ նրանք սպասում էին այդ լռությամբ պայմանավորված մի անսովոր պատասխանի։

— Երբ բոլորս տեղ հասնենք, ես այս նույն ճամփով կվերադառնամ երկիր,— վերջապես ասաց նա։— Մուրադի խնդրանքն է և հրամանը, փրկության նոր քարավան եմ կազմելու, ոչ մի հայ չպիտի մնա գազանի բերանը, ուրիշ ծրագիր չունենք այսուհետև։

Լռությունը քարի պես ծանրացավ յուրաքանչյուրի աչքերին և սրտի վրա։

— Էրգիրը մնա գազանի թաթերուն տա՞կ,— ծառս եղավ Մգրոյի ձայնը,— ո՞վ կփրկե էրգիրը։

— Դու, Մգրո,— դարձյալ երկար լռելով, ասաց Ներսեսը։— Եփրեմը կփրկե, Հաբեթը կփրկե, Կարոն, սևավերակցի Դանիելը, Վահրամը, ակնցի Խաչատուրը, Գալշոն։

— Ան մեռած է։

— Անոր հոգին է ողջ։ Մեր պզդիկները կփրկեն, երբ մեծնան։ Մենք կփրկենք, և ուրիշ ոչ ոք, միայն մեր բազուկները կփրկեն։ Սակայն դա հեռու, գուցե և շատ հեռավոր ապագայի իրականություն է։

Մգրոյի դեմքն ավելի սևացավ։

— Ես կուգամ քեզի հետ,— ասաց Եփրեմը։

— Ես ալ,— ասաց Հաբեթը։— Զորավարիս աղբյուրը հետո կշինեմ, ան ջուրեն քաղցր է և հավերժական, ժողովուրդը կշինե։

— Ես ալ կուգամ,— ասաց Մգրոն։

— Ես ձեզի հետ եմ,— ասաց Դանիելը։

Ներսեսը ժպտալով և շնորհակալությամբ նայեց նրանց։

Մարդիկ ցրվել էին վանքի շուրջը և խումբ֊խումբ, առանձին իրենց կենցաղային հոգսերն էին քաշում կամ էլ կանաչներին թիկնած վայելում մեղմ ու արև օրը։ Զգեստ ու ոտնաման էին կարկատում։ Լվացքով էին զբաղված։ Վերանորոգվում էին սայլերը, ամրացվում ձիերի, ջորիների մաշված փոկերը, բանջար ու արմատներ էին հավաքում տոպրակների մեջ։ Օգնում իրար՝ թեթևանալու ճանապարհի հոգնությունից։ Ուշադիր ու խնամքով մաքրում էին հրազենի փողերը։ Սրբում դաշույնների ժանգն ու փոշին։ Երեք մեծ կաթսաներում եփվում էր միսը՝ կափարիչների շուրթերից ախորժ գոլորշի արձակելով։ Մամփրեն հեսանաքարով սրում, փայլեցնում, սրում էր մանգաղի շեղբը։ Ներսեսը հեռվում, երիցուկների դեղնասպիտակ դաշտում տեսավ իրար գլխի հավաքված մի քանի կանանց ու աղջիկների։ Ինչի՞ մասին են նրանք քիթ քթի զրուցում այդքան հետաքրքրասիրությամբ։

Կրակոց պայթեց խաղաղ օդում։ Բոլորի սիրտը վեր ելավ։ Տագնապի ալիքը անցավ ցիրուցան քարավանով։ Մեկ֊երկու րոպեից հայտնվեց ուրֆացի Համբարձումը՝ մի ձեռքին հրացան, մյուսում՝ սպանված վայրի աղավնի։ Ներսեսը խիստ բարկացավ նրա անզգուշությունից, որ կարող էր հրավիրել այդ կողմերում ապաստանած թուրքի կամ քրդի ուշադրությունը, և զինյալ պահակներ կարգեց վանքամոտ բոլոր ճանապարհների վրա։

Բծավոր, գորշ բուն հեռու էր, բլուրների հետևը ծվարած գյուղի ընկուզենու կատարին, և, հասկանալի է ու բնական, չէր երևում, բայց Ներսես Ալթունյանը երևակայությամբ տեսնում էր նրան։ Իր ցեղի մեջ ամենամեծն է։ Աջ ու ձախ լայնորեն տարածված են փետրավոր թևերը՝ կարծես պատրաստվում է թռիչքի, սակայն անցնում են րոպեներ, և նա չի թռչում, քարի պես կանգնել է իր ժամանակի ու տարածության մեջ։ Կտուցը կարճ է, նման կեռ դաշույնի։ Ոտքերին սուր֊սուր ճիրաններ կան։ Կլոր, անշարժ, խոշոր աչքերով իր լույս ու մութ գիշերվա խորքից նայում է քեզ, քարավանին, ամեն մարդու, ավերակված երկրին։ Հայացքում մշտնջենավոր վախն է, որով վախեցնում է մարդկանց, զարմանքը, որով զարմացնում է, չարությունը, որով չարացնում է, կախարդանքը, որով կախարդում է, հուսահատությունը, որով հուսահատեցնում է, կասկածը, որով կասկածի տակ է առնում կան ու չկան, ճշմարտությունը և սուտը, կյանքն ու մահը։ Ի՞նչ է կանխազգում, աչքերով գուշակում նա իրենց համար։

Բուն իրենց երկրում ապրող այն թռչունը չէ, որին կարելի է հանդիպել յուրաքանչյուր օր, նույնիսկ ամեն ամիս դժվար է տեսնել նրան, կարող են մինչև անգամ տարիներ անցնել, և նա չի հայտնվի քեզ իր մութ ու չարագուշակ լռությամբ։ Երբ այդպես լռելյայն գալիս է բուն և անշարժ աչքերով թափանցում քո հոգու ներսը, ուրեմն դու հանդիպել ես քո ճակատագրին, որից արդեն չես կարող փախչել, հեռանալ, ազատվել։ Դա նման է կարկուտի, որ պետք է ծեծի քեզ, փոթորիկի, որ պետք է տապալի, կայծակի, որ պետք է շանթահարի ու սևացնի, հեղեղի, որ պետք է ոսկորներդ ջարդելով քշի քեզ դեպի անհայտություն, երկրաշարժի, որ պետք է հիմնահատակ ցնցի և հողին հավասարեցնի ամբողջ կյանքը։ Բուն կարող է նաև արեգակ ծագեցնել գլխիդ վերև, բայց դա լինում է հազար տարին մեկ անգամ, հետևապես՝ երբեք ու ոչ մի ժամանակ չի լինում։

Ներսես Ալթունյանը պարզ տեսավ ու գիտակցեց, որ եկել է բուն։ Գիտակցությունն ավելի ուժեղ էր, քան տեսողությոնը։ Բուն իր սուր մագիլներով դուրս ու ներսից կարծես ճանկռում, ուտում, ծամում էր նրա ուղեղը։ Բայց ուղեղը չէր ցավում, թեև տառապում էր։ Անցավ տառապում էր մարմինը։ Տառապում էր նաև սիրտը։ Դա ցավից առավել ծանր էր և ճնշիչ։

Բուի մեջ ապրում են բարին ու չարը։ Նրա աչքերը, խոշոր, սառը, բոլորակ, անշարժ աչքերն անվերջ ուզում են, կեռ կտուցը լծակ դարձրած, հավասարակշռել նրանց, կանգնեցնել նույն արդարամիտ հարթության վրա, բայց դա երբեք չի հաջողվում։ Միշտ չարն ավելի բարձր է կանգնում, քան բարին, և բարին՝ առավել բարձր, քան չարը։ Դրա համար էլ բուի աչքերը ծննդյան օրից մինչև մահ մի քիչ շիլ են։

Ո՞վ գիտե, թե բուն ինչքան է ապրում, նա ապրում է աշխարհի ու մարդկանց հետ, և քանի դեռ կան նրանք, կա նաև բուի կռնչյունը, որ կանչում է ոչ թե իրեն, ոչ թե որևէ թռչունի կամ գազանի, ոչ թե իր նմանին՝ ինչպես բոլոր թռչունները և կենդանիներիը, այլ մարդուն։ Կանչում է, որ դժբախտացնի վերջնականապես։ Կանչում է, որ իր հետևից տանի նրան երջանկության հովիտը։ Մահ տա և ծնունդ։ Լույս։ Խավար՝ իր աչքերի և հոգու խավարը։ Մոլորեցնի։ Ծվատի։ Վախեցնի։ Խելագարեցնի։ Դարձնի իմաստուն։ Համբերատար։ Խաչակիր։ Նահատակ տառապանքի և ծանր փորձության։ Հավասարման կնիք դնի մահվան ու ծննդի միջև։ Ի սկզբանե են և անխուսափելի ինչպես ծնունդը, այնպես էլ մահը։ Նրանք քաղցր են և դառն ու լեղի՝ հավասարաչափ։ Իր աչքերով նրան ասի, որ նա ծնվել է մահվան համար։ Դա ահավոր և ահարկու գեղեցկություն է, որ կանգնեցնում է սիրտը։ Իր կռնչյունով և աչքերով նրա մեջ հաշտեցնի լույսն ու խավարը, մահն ու ծնունդը, գոյությունն ու դատարկությունը։ Լինի նրան թշնամի ու բարեկամ, սիրելի և ատելի, մոտիկ ու հեռու։ Նրա հավատը, կասկածանքը և անհավատությունը։ Ճիչը։ Լուսնոտությունը, որ ամեն ինչ տեսնում է և ոչինչ չի տեսնում։ Նրան մարդուց վերածի իր պես բուի, որ երբեք չի քնում և ամեն պահ հսկում է չար ու բարի աշխարհին։

Բուն եկել֊մոտեցել էր իրենց, և Ներսեսը արդեն լսում էր նրա ձայնը։

Գուցե նա վաղուց է եկել, հենց սկզբից, շատ վաղուց։ Երբ ինքը ծնվեց քսանյոթ տարի առաջ։ Երբ ծնվել են իր հայրը և մայրը։ Ավելի վաղ։ Երբ ստեղծվեց Երզնկան, որ մանուկ հասակում կոչվում էր Երեզ, հետո՝ Երիզա, ավելի ուշ՝ Երիզավան։ Շատ ավելի վաղ ժամանակներում։ Երբ լեռները բարձրացան երկինք, և Եփրատը խոր հուն բացեց իր համար։ Գուցե վերջերս։ Երբ եղավ անծայր կոտորած, անծայր մահ ու ավեր, անծայր անապատ։ Ե՞րբ է եկել։ Գուցե միշտ եղել է իրենց կողքին, իրենց հետ, իրենց մեջ։

Ինչո՞ւ է այդպես։ Ճակատագրի այդ ի՞նչ խաղ է։ Հենց իր և իրենց ներսո՞ւմ պետք է բնակվի բուն։ Ուրիշ տեղ չկա՞։ Հնարավո՞ր է նրանից ազատվել։

Թեկուզև պայծառ արև ծագեցնի իրենց գլխավերևում, որ դարերն էլ չեն տեսել երևի, հարկավոր է փախչել նրանից։ Թեկուզև իրենց խոստանա երջանկության ծաղկավետ հովիտը՝ իբրև հայրենի երկիր, որտեղ ոչ մի օձ ու գազան մուտք չի գործելու, դարձյալ պետք է, ամեն ջանք կիրառելով, նրանից հեռանալ։ Թող մնա ինքն իր հետ՝ սուզված իր չարագուշակ կռնչյունի, գիշերային հոգու, մութ աչքերի, քար լռության, դավադիր զգացմունքի ճահիճը։

Նա ատեց բուին՝ ինչպես նենգ, հոգին սատանային ծախած, խարդախ թշնամուն։ Դա զզվանք էր, սարսռեցուցիչ անվստահություն, բայց ամենից ավելի՝ վախ։

Ներսեսին թվաց՝ ինչ֊որ մեկը հետևից անձայն մոտեցավ իրեն և կանգնեց։ Նա չուզեց շրջվել։ Երբ քիչ հետո, հակառակ իր կամքին, շուռ եկավ, ոչ ոք չկար։ Մոտակա բարդու կանաչ ճյուղերը խշշացին։ Նա նայեց ներքևից վերև։ Գրեթե ամենավերևում նստած էր բուն։ Նա չհավատաց իր աչքերին և ավելի ուշադիր նայեց։ Բուն էր։ Երբ նրա աչքերը հուզմունքից ծայրաստիճան լարվեցին՝ բարդու կատարին ավելի պարզ ու որոշ տեսնելու նրան, բուն այնտեղ չէր։

Խաբկանք եղավ,— մտածեց Ներսեսը,— զգայարաններս մոլորեցրին ինձ։ Ճակատին՝ սառը քրտինք։ Սիրտը միանգամից վետվետաց։ Չկա բուն։ Հեռու է։ Չի տեսնում իրեն։ Թշվառական բու։ Մահադեղ։ Ջադու։ Լեշ։

Նա գիտակցեց, որ այդ ամբողջ տեսլապատկերը ելնում էր իր ներսում արդեն բավականին երկար ժամանակ խոր արմատներ արձակած քարավանի ցավոտ ճակատագրից։ Ցավը ամեն պահ և անդադար տրոփում է՝ սրտի պատին, երակներում, ուղեղի վրա, քունքերի շուրջը։ Վեր ու վար պտույտ գործում մարմնի մեջ, տնքում, կծկվում, շուռ ու մուռ գալիս, ձգվում, պայթում։ Եվ դեղ֊դեղամիջոց չկա։ Մխիթարանք։ Հույս։

Կրկին ու դարձյալ նրա առջև ամբողջ մերկությամբ կանգնեց ճակատագրական հարցը. կփրկվե՞ն, կհասնե՞ն Արաքսին, կտեսնե՞ն Մասյաց հավերժական ու պայծառ ձյուները, դաշտն Արարատյան, Սուրբ Էջմիածինը, կապրե՞ն, կգոյատևե՞ն ժողովուրդը և երկիրը, թե՞, Բաբելոնի և Ասորիքի նման, իրենք էլ կդառնան մի ցնորք դառն ու դաժան աշխարհի հիշողության հեռաստաններում։

Ներսես Ալթունյանը ծանր հուսահատության գրկում էր, որ բոլոր կողմերից սեղմում էր նրան, ճնշում, շնչահեղձ անում, պատում հոգին թանձր մութ ու մռայլով։ Այդ ե՞րբ էր և ո՞ւմ հարցրեց՝ կապրե՞նք արդյոք։ Եվ պատասխանը համր լռությունը եղավ։ Ինքն իրավունք չուներ հարցնելու։ Բոլորն ունեն, բացի իրենից։ Նա պետք է ժպտա՝ հակառակ իր մռայլ տրամադրությանն ու մտքերին, խաբի, ինչպես լարախաղացության ժամանակ ծաղրածուն է ծիծաղելով, ուրախ ցատկոտելով, հռհռալով թաքցնում իր սրտի տխրությունը, հույս և ուժ տա մարդկանց, որ տակավին ամեն ինչ կորած չէ, և կգան լույս ու բարի օրեր։

Կար մի աննման խեղկատակ֊ծաղրածու՝ արաբկիրցի Թաթոսը, որ տարին մեկ֊երկու անգամ լարախաղացի, տավուլ֊զուռնայի հետ գալիս էր Երզնկա և եկեղեցու հրապարակում՝ հայոց թաղի ճիշտ կենտրոնը, բազմամարդ և ուրախ ներկայացում տալիս։ Տարեց ու պատվական հայերը նստում էին այդ օրվա համար շինված, ժամանակավոր փայտամածներին, տնից իրենց հետ բերած կարպետի կամ փափուկ մինդարների վրա, իսկ հասարակ ժողովուրդը, երիտասարդ ու մանուկ, ծալապատիկ տեղավորվում էին գետնին՝ անքակտելի, հոծ շղթա կազմելով հրապարակի շուրջը։ Հենց որ Թաթոսը ասպարեզ էր մտնում, ժողովուրդը ալեկոծվում էր, ոչ ոք չէր կարողանում զսպել իր սրտաբուխ ծիծաղը, ուրախությունը չափ ու սահման չուներ, նրա յուրաքանչյուր ծամածռությունը, ուրախ կատակները, ճարտար գլուխկոնծին արժանանում էին անզուսպ քրքջոցի ու ծափահարության։ Հեռվից նրան դիտող թուրքերը նախանձից պայթում էին, իրենց մեջ՝ ծովից ծով բռնագրավված երկրում, չկար ոչ մի լարախաղաց և ոչ մի ծաղրածու։ Թաթոսի դեմքն ահավոր տգեղ էր. աչքերը՝ սատանայի, քիթը՝ մեծ ու կարմիր, բերանը սևով ներկել, հասցրել էր ականջներին, այտերը՝ մուգ կապույտ, ծնոտը՝ երկայնաձիգ, որ ավարտվում էր երկու ցից ու շեղ մազափնջով։ Սակայն իրականում այնքան գեղեցիկ էր՝ Քրիստոսի պատկերք։ Հաջորդ օրը, տներում առատ ու սրտաբաց հյուրասիրություններից հետո, երբ նա մեկնում էր, մի քանի շաբաթ հիացմունքն ու խոսքը չէին դադարում նրա մասին։ Շուկաներում, ընտանիքներում, խանութներում, ամեն տեղ նա էր բոլորի շուրթերին։ Բայց վերջին անգամ նա հրաժարվեց ամեն կարգի հյուրամեծարանքից։ Հանկարծ հայտնի դարձավ, որ ընդամենը մեկ ամիս առաջ նա թաղել է իր միակ որդուն։ Բոլորը շատ վշտացան։ Կարծես իրենց հարազատին էին կորցրել։ Դա վերաբերմունք էր ուրախ դեմքով սգավոր հոր նկատմամբ։

Որտե՞ղ ես այժմ, Թաթոս։ Դու հիշո՞ւմ ես մեզ։

Ներսեսը համոզված էր, որ ոչ ոք չի հիշում իրենց, որովհետև հետևում ամայություն է, իսկ առջևում՝ անորոշ ու մթին ճակատագրի դաշտը։ Ինչպե՞ս պետք է անցնեն հիվանդությունների, քաղցի, փորձանքների այդ դաշտով, որտեղ թուրքն է, բուն և քուրդը։ Ամեն անգամ, երբ Ներսեսն ուշադիր նայում էր քարավանին, այս կամ այն տղամարդուն, երեխային, կնոջը, սիրտը կուչ էր գալիս հուսահատության ցավից, աչքերը տխրում֊տխրում էին, գիտակցությունը որոնում և չէր գտնում ոչ մի մխիթարիչ պատկեր։ Երբեք հուսալքությունը նրա էության մեջ չէր թափանցել այն չափով, որքան այժմ։ Նույնիսկ երբ սպանվեցին ծնողները, ինչքան էլ վիշտն անփարատելի էր, նա չկորցրեց իրեն, մինչև անգամ սիրելի կնոջ ու երեխաների նահատակությունը խավար գիշեր չդարձավ նրան, թեև ահարկու էր, խեղդապարանի պես այրող, անողոք, մղձավանջային, դժնդակ ու անհաշտելի։ Իսկ հիմա իրականությունը նրա համար մի անդնդախոր ու վիթխարի սև քառակուսի էր սպիտակ անապատում։

Նա հաճախ մոռանում էր, որ այդ քառակուսու մեջ կա նաև իր սև ճակատագրի դեմքը։

Սուսանը կհասնի՞ փրկարար Մասիսին։ Այնքան կարևոր է, որ նա իր մանուկի հետ հասնի այնտեղ։ Շատ կարևոր է լինի մեկը, որի աչքերը տեսած չլինեն գաղթ ու կոտորած, սիրտը թաթախված չլինի իրենց ազգային ողբերգության ծովում, հոգու թելերը բզկտված չլինեն անօրինակ ցավից, հիշողությունը լույս լինի, առավոտ և նոր սկիզբ, գոնե մեկը, որը քեզ նայի, քեզ գրկի, քեզ համբուրի գարնան ծաղկազարդ ժպիտով։

Պետոն կհասնի՞... Վասկերտի կռվից հետո նա վար ու վեր ճանապարհներով, ճահճոտ հողերի, փշոտ անտառների, քարուքռա ձորերի միջով քարշ է տալիս իր անքուն վերքերը։

Կիրակոսյանները կհասնե՞ն... Եթե ոչ բոլորի, ապա մեկ֊երկուսի համար հույս կա, հո չի կարող ամբողջ ընտանիքը զոհ դառնալ։

Նազարեթը կհասնի՞...

Սեղբոսը կհասնի՞... Որքան նիհարցած է նա, կաշի֊ոսկոր։

Փոքրիկ տղան և իր չալպտուրիկ շունը կհասնե՞ն... Մեծ անարդարություն կլինի, եթե հանկարծ մնան ճանապարհին։

Մարտիրոսը կհասնի՞... Ադամի որդի Մարտիրոսը, որբ մարտիրոսը, Սուսանի գաղտնիքների պահապան Մարտիրոսը։

Հեթումը կհասնի՞... Արդեն քանի օր է՝ ոչ ուտում է, ոչ խմում. «Ինձ ետ տարեք իմ քաղաքը, կխնդրեմ, ինձ ետ տարեք իմ քաղաքը, ինձ ետ տվեք իմ գետը, կաղաչեմ, ինձ ետ տվեք իմ գետը»։

Օսանը և իր Աթլաս կովը կհասնե՞ն...

Վահրամը կհասնի՞... Պարտավոր ես հասնել, Վահրամ։ Իրավունք չունես մեռնելու։

Մամփրեն կհասնի՞... Նրա մանգաղն ու փոցխը շատ են անհրաժեշտ ժողովրդին, մեր էությունն են, առանց նրան ինչպե՞ս ապրենք։ Ինչո՞ւ չապրենք։ Ինչո՞ւ մեռնենք։ Ո՞ր մեղքի համար։ Ի սեր ո՞ւմ։ Այս ի՞նչ ահարկու֊զարհուրելի հարցական է։

Ծեր կանայք ու տղամարդիկ կհասնե՞ն... Իսկ ո՞վ, ո՞վ պիտի ականատեսի սրտով, ականատեսի աչքերով, ականատեսի հոգով պատմի դեռևս չծնվածներին իրենց նախնյաց երկրի հոգեվարքը։

Վարդանուշը կհասնի՞... Կհասնի՞ իր երազին, իր նոր երեխաներին, իր անծանոթ ամուսնուն՝ նրանց մեջ վերականգնելու իր անմոռաց կորուստները, շարունակելու նրանց, փայփայելու, սիրելու, աղոթելու նրանց կենդանի գոյության համար։

Մգրոն կհասնի՞... Պետք է գնաս֊հասնես, իմ քաջ եղբայր, Դավթի սիրտ, Դավթի արյուն, Դավթի խիղճ ու հոգի, առանց քեզ չի եղել, չկա, չի լինի Հայաստան։

Քարավանը՝ իր մարդկանցով, սայլ ու անասուններով տեղ կհասնի՞... Նոյ նահապետի տապանի պատմությունը կկրկնվի՞, արդյոք, թե՞ այս զուլումն ավելի կործանարար է, քան համաշխարհային ջրհեղեղը։

Ես կհասնե՞մ, լսեց Ներսեսը իր ձայնը, իր, որ իսկույն սուզվեց֊խլացավ֊լուծվեց արյան մեջ, և արյունը սառույց դարձավ պատասխանի բացակայությունից։

Սարգիս Ղուշյանը փորլուծությունից մեռավ անցյալ շաբաթ։ Փորհարինքը սողոսկել էր քարավան, և արդեն շատերին էր տանջում ստամոքսի ու աղիքների սուր, գալարվող ցավը։ Քարավանում բժիշկ, դեղորայք չկար։ Ներսեսը մեղադրում էր իրեն, որ ժամանակին չի մտածել այդ մասին։ Բժիշկ լիներ՝ իրենք կարող էին ծնկի չգալ որոշ դժբախտությունների առջև։ Անթառամ տուտուն, ծեր, սակայն իր անվան պես տակավին աշխույժ ու տոկուն մի կին, ոտ ու ձեռ ընկած, արյունախոտի արմատներով, խոզակաղնու կամ փշասալորի կեղևով, սպիտակ ճագոմի տերևներով ու մատղաշ ընձյուղներով փորձում էր բուժել հիվանդներին, բայց այդ միջոցները դեռևս զգալի արդյունք չէին տալիս։ Դեղաբույսերը ոմանց սակավ֊ինչ օգնում էին, թեթևացնում ցավը, մարմինն ուժեղացնում, այդուամենայնիվ, նենգ հիվանդությունը շուտով էլ կրկնվում էր, արագ փոխանցվում ուրիշներին, որովհետև տարրական պայմաններ չկային կյանքի բնականոն գործունեության համար։ Ուտում էին՝ ինչ պատահի։ Հաճախ՝ հում կամ կիսաեփ վիճակում։ Որքան շարժվում էին դեպի արևելք, գարունն այնքան շատանում ու փաթամանում էր։ Ծամում էին ճանապարհի քաղցր խոտ ու ծաղիկը, որոնցից ոչ բոլորն էին մարդուս օգտակար ու պիտանի։ Երզնկայի մաքուր և բարեկիրթ կենցաղը, որ պահպանվում էր մինչև վերջերս, արագ փոխարինվեց ճպռոտ առօրյայով, որը գիշերը պառկում, առավոտյան արթնանում էր մարդկանց ներս ու վրան դուրս տված թարախակալ վերքերի մռայլությամբ։

Հարություն Փազարյանը մեռավ։ Նա երիտասարդ չէր թեև, բայց այնքան էլ ծեր չէր, որ Գաբրիել հրեշտակապետը այցելություն անե նրան։ Նա կարող էր դեռ երկար ապրել, քանի որ իր անմիջական արմատը՝ Մատթեոս աղան, ի տեր հանգավ 127 տարեկանում և մեծ պատիվներով հանձնվեց Սուրբ Նշան եկեղեցու հողին։

Օրիորդ Բերկրուհի Ազնավուրյանը մեռավ։ Նա միանձնուհի էր և աղոթքով ու պահեցողությամբ մանեց իր կյանքի թելը։ Եվ երջանիկ էր։ Եվ հավատում էր վաղվա բարի օրվան։ «Աստված մեծ է և արդար»։ Այս էր նրա վերջին խոսքը։ Նա մեղմ ու փափուկ գոցեց աչքերը։ Դեմքը խաղաղ էր։ Շուրթերը խաղաղ էին։ Կարծես նա գոհ էր, որ ամեն ինչ այդպես վերջացավ։

Մեռավ նաև Ժան Միլիտոնյանը, քսանամյա մի երիտասարդ, որ առաջին քայլերն էր անում լուսանկարչության մարզում։ Նրա հետ անէացան դեռևս ողջերի դեմքերը՝ չհասցնելով ժպտալ նրա հրաշք գործիքին, դեռևս չծնվածները, որ կոտրված ժպիտով պիտի ժպտան իզուր տեղ, մեր քայլ առ քայլ նահանջող բնությունը՝ իր քար ու ծաղիկով, գյուղերը, լեռները, հովիտները, մեզ ընդառաջ եկող բնաշխարհը, որ պետք է որոնի ու չգտնի նրան։

Մեռավ նաև Արտաշես Թորիկյանը։ Ոչինչ չասաց։ Ոչ մեկի երեսին չնայեց։ Մեռավ անձայն։ Տխուր։ Բոլորից նեղացած, նույնիսկ՝ իրենից։ Աչքերը փակ։ Ինքն իր հետ։

Ոսկե ձին վրնջաց։ Նա անհանգիստ էր։ Հետևի ձախ ոտքով դոփում էր գետինը և ճանկռտում։ Պարանոցը երկարացրեց, նյարդայնորեն խլշտացրեց ականջները և կրակված աչքերով աջ ու ահյակ նայեց հեռուներին։

— Գնալ֊գալուդ ճանապարհին ի՞նչ տեսար, ոսկե ձի։

Ներսես Ալթունյանին թվաց՝ բնության գրկում իրենք երկուսով են՝ չկան ո՛չ վանքի պատերը և ո՛չ էլ մարդիկ, իրենց արանքում լռության սոսափյունն է և կանաչ սարալանջը։

Ոսկե ձիու մարմինը թուլացավ։ Գլուխը խոնարհվեց։ Հիմա նա բացարձակապես անշարժ էր։ Այդ դիրքով նա նման էր արևի տակ կանգնած ձիու կապույտ ստվերի։

Տեսա Սեպուհ լեռան ձյունոտ գագաթը վաղ արշալույսին։ Ձորերը դեռևս կիսամթի մեջ էին։ Իսկ Սեպուհի ճերմակ թագը արդեն շողում էր արևի լույսից։

Տեսա կայծակնահար մի ծառ,— քիչ անց լսեց Ներսեսը ոսկե ձիու ձայնը։— Մեծ ու հսկայական էր ծառն այդ՝ երկինք հասնող ճյուղերով, հազար մարդ ձեռք֊ձեռքի տված չէր կարող գրկել նրա բունը։ Կարծես լեռներից էլ բարձր էր, դաշտերից ընդարձակ։ Եվ կայծակնահար էր եղել։ Այրվել֊մեռել էր։ Մնացել էր ահռելի, կանգուն, անթաղ կմախքը։

Տեսա Ավերակված վանքեր ու գյուղեր։

Տեսա մի գունեղ արտույտ։

Լեռների կուրծքը կանաչել է։

Անտառները կանաչ են հագել։

Եփրատը խաղաղության մեջ է այժմ՝ համեմատած այն հեռավոր օրվա հետ, երբ իր ծոցում ուզում էր խեղդել ինձ։

Մեր դաշտում ծաղկել են ծառերը։

Ես երջանիկ էի։ Վարգում էի և ծառս գալիս։ Խրխնջում էի ուրախությունից։

Ես մտա քաղաք։ Ոչ ոք ինձ չճանաչեց։

Տեսա Ենոքին։ Նա չէր բղավում։ Երգ չէր ասում։ Չէր արտասվում։ Նա լուռ էր։ Համր։ Խեղճ ու աղքատ։ Սարսափելի իր և ինձ համար։ Ես մոտեցա նրան։ Նա նայեց ինձ, նայեց երկար և անձայն քլքլաց՝ աչք ու բերանը ծամածռելով։ Նրա ծիծաղից ես տխրեցի և վախեցա։

Տեսա Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու փակ դուռը և զանգակատան գլխի խաչը։

Տեսա շուկան՝ խանութներն ու արհեստանոցները կողոպտված, այրված, փլատակված։

Տեսա շատ շներ, որոնք փողոցների ու հրապարակների աղբանոցներում ուտելիք էին փորփրում։

Տեսա երեք թե չորս թուրքի, որոնք մի ոտքը քիչ բարձրացրած՝ ինչպես շունը, կողք֊կողքի միզում էին Չատրճի բաղնիքի պատին։ Ես խրխնջացի, բայց նրանք ուշադրություն չդարձրին ինձ վրա։

Տեսա մի քանի թուրքեր՝ չադրայով կին, երեսը բաց ու անլվա տղամարդիկ։ Գալիս էին մզկիթից։ Նրանցից մեկը ոսկոր էր կրծում։

Տեսա մեր տունը։ Մի փլատակ ու մոխրացած դիակ էր պառկել թոնրատան մուտքի առջև։— Դարձյալ լսեց Ներսեսը ոսկե ձիու ձայնը։— Դա Արմենակ Սեփեճյանն էր։ Ես նրան ճանաչեցի իր քստիկներից, որոնք չէին այրվել։

Ես երկու ցերեկ և մեկ գիշեր ապրեցի մեր բակում՝ Արմենակ Սեփեճյանի հետ։ Նա ինձ ոչինչ չասաց։ Ոչ մի քաղցր ու սիրալիր խոսք։ Մեջքս չշոյեց։ Շաքար չդրեց լեզվիս։ Եվ ես նեղացած շրջվեցի ու հեռացա։

Տեսա մի քանի թուրքեր՝ երեսը բաց ու անլվա տղամարդիկ և չադրայով կինարմատ։ Նրանցից մեկը ոսկոր էր կրծում,— կրկին ու դարձյալ լսեց Ներսեսը ոսկե ձիու ձայնը։— Հետո տեսա երեք թե չորս թուրքի, որոնք մի ոտքը շան նման բարձրացրած, միզում էին Չատրճի բաղնիքի պատին։

Տեսա շատ շներ, որոնք հրապարակների ու փողոցների աղբանոցներում ուտելիք էին փնտրում։ Շուկայի խանութներն ու արհեստանոցները կողոպտված էին և փլատակված։ Եվ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու զանգակատան գլխի խաչը տեսա ու փակ դուռը։

Եվ տեսա Ենոքին։ Նա լուռ էր։ Ես մոտեցա նրան։ Նա նայեց ինձ և աչք ու բերանը ծամածռելով համր ու լուռ ծիծաղեց։ Ես խրտնեցի ու փախա քաղաքից։

Երջանիկ և տխուր վարգում էի մեր դաշտում, որտեղ ծնվել, ապրել ու մեռել էին իմ հայրը, իմ պապը և շիկավուն, կապույտ աչքերով ապուպապը։ Կարկաչում էին զմրուխտ առվակները։ Դաշտը ծաղկել էր և բուրում էր հարբեցնող անուշահոտությամբ։

Եփրատը խաղաղ է այժմ՝ ոչ այն հեռո՜ւ֊հեռավոր օրվա պես, երբ ուզում էր ինձ խեղդել, ջարդել ոսկորներս իր քարերին, նահատակել։

Անտառները կանաչ են հագել։ Լեռների կուրծքը կանաչել է։

Տեսա մի գույնզգույն արտույտ։ Նա չէր երգում։

Տեսա ավերակված գյուղեր ու վանքեր։

Կայծակնահար մի ծառ տեսա։ Մեծ ու հսկայական էր ծառն այդ՝ երկինք հասնող ճյուղերով, հազար մարդ ձեռք֊ձեռքի տված չէին կարող գրկել նրա բունը։ Կարծես լեռներից առավել բարձր էր, դաշտերից ընդարձակ և կայծակվել էր։ Այրվել, մեռել։ Մնացել էր ահռելի, կանգուն, անթաղ կմախքը։

Տեսա Սեպուհ լեռան ձյունոտ գագաթը արևամուտից առաջ։ Հովիտներն արդեն կիսամթի մեջ էին, իսկ Սեպուհի ճերմակ թագը դեռ շողում էր արևի ոսկուց։

Ես չորս ոտքս չափ գցած վազում֊վազում էի առաջ և ետ նայում։ Աչքերիս մեջ լցված ամբողջ բնությունը մահվան պես լուռ էր։ Ես էի ու իմ սիրտը, որ ոչ մի անգամ կանգ չառավ։ Նա էլ էր սլանում առաջ՝ ետ֊ետ նայելով։ Նա մեկ ոտնացատկ առաջ էր, և ես անընդհատ վազում էի նրա հետևից։

Հետո տեսա քարավանը և բարձր ու զիլ խրխնջացի։

Ոսկե ձին դուրս ելավ իր կապույտ ստվերից։ Վիզը դարձյալ երկարեց։ Խլշտացող ականջները որսացին հարազատ ձայներ։ Կայծ ու կրակ հայացքը հեռուներում երևի տեսավ այն, ինչ չէր երևում։

Կյանքը, սերը, մահը Ներսես Ալթունյանին առել էին իրենց եռանկյունի գիրկը և պատեպատ էին զարկում։ Ո՞ր պատն էր ավելի բարձր, դաժան և անհաղթահարելի։ Նա չգիտեր։ Երեքն էլ թշնամի էին իրեն և մրցում էին միմյանց հետ այդ անհոգի ու վայրագ թշնամության զուգահեռականում։ Կյանքի՞ պատը. նա խուլ էր, կույր՝ ինչպես բուն և սառն ու մահաշունչ։ Սիրո պատը նրան լույս էր խոստանում, բայց քաշում դեպի խավար անդունդները, որտեղից վերադարձի ոչ մի ճանապարհ չկար։ Մահվա՞ն պատը. նա կարծես պատսպարում էր իրեն, հանգստացնում֊հանգստացնում, կարծես համոզում, որ նա է իր փրկությունը, իր հետ նա կապրի հավերժական ժամանակի մեջ, և այդ համր ու սևադեմ, խաբեական և նենգավոր խաղը ահասարսուռ էր ամենից ավելի՝ ահից թուլանում էին ոտքերը, կծկվում, ցավում էր սիրտը, մթնում էին աչքերը։ Ամեն անգամ, երբ նա խփվում֊զարկվում֊խփվում էր կյանքի պատին, երանելի էին դառնում սիրո և մահվան պատերը։ Երբ սիրո պատին էր զարկվում, աչքերի առջև կյանքի պատն էր, և մանավանդ՝ մահվան պատը, որը, տեսնում ու հավատում էր, կարող է ազատել իրեն հոգեկան խորտակիչ ալեկոծումներից։ Իսկ երբ մահվան պատին էր խփվում֊զարկվում֊խփվում, սիրո և կյանքի պատերը թվում էին փրկության հեռավոր, մշուշապատ ափեր, որոնց անհնար է հասնել, շատ ուշ է արդեն, և նա լուռ ճչում էր։

Իրենց հավատքն ասում է՝ հաղթիր մահին և հարություն առ։ Ասում է՝ սիրիր մարդուն, բնությունը, գազաններին և թռչուններին, շարժումը, կյանքը, արշալույսը։ Մի՞թե բարին անուժ է դարձել և արդեն չարն է տիրում հավիտյանս հավիտենից, նենգությունը, նախանձը, օձությունը։ Այո։ Ոչ։ Մի՞թե հավատքն այդ, երկու հազար տարի ապրելուց հետո, մեռել է աշխարհում և մարդոց հոգիներում, իսկ ինքն անտեղյակ է, քնով է անցել, խոր թմրության ու երազի մեջ է։ Ինչպե՞ս հաղթել մահին։ Ինչպե՞ս հարություն առնել։ Ինչպե՞ս սիրել։ Ինչպե՞ս ապրել։ Ներսեսը հանկարծ դաժանացավ, ինքն իրենից օտարվեց, դարձավ իր խորթությունը, իր թշնամին, իր թույնը, ինքնասպանության դանակ, որ պիտի մխրճի սիրտը, ինքնասպանության կախաղան, որով պետք է խեղդի պարանոցը, ինքնասպանության չարչարանք, որ խաչելով, տառապեցնելով, խոշտանգելով պիտի վրեժ լուծի իրենից՝ այսքան տարի ծուռ ու սխալ ապրելու համար։ Հավատքն ասում է և արյունն է ասում՝ «սպանություն մի՛ ըներ»։ Սպանելու է։ «Շնություն ու գողություն մի՛ ըներ» Պետք է անի։ «Քո դրացիիդ տունը մի՛ ցանկար, քու դրացիիդ կնոջը, կամ անոր ծառային, կամ անոր աղախինին, կամ անոր ձիուն, կամ անոր եզին, կամ անոր իշուն և քու դրացիիդ որևէ մեկ բանին մի՛ ցանկար»։ Պիտի ցանկանա, պետք է տիրի ամեն միջոցով, չխորշելով մինչև իսկ զազրելի սպանությունից։ «Սուտ խոսքեն հեռու կեցիր և անմեղն ու արդարը մի՛ մեռցներ»։ Մեռցնելու եմ։ Մի՛ սպանեք գերիները, զոհերուն սրբությունը մի՛ պղծեք, պահպանեք արդարության օրենքները, արեք խաղաղության պատարագ, խոստովանեք մեղքերը, սիրեք զմիմյանս, մի՛ խորամանկեք և մի՛ եղեք կույր ու անտարբեր։ Ճիշտ հակառակ ճամփան պետք է բռնեմ այսուհետև։ Եղեք համբերատար։ Քանի՞ դար ու դարեր։ «Եթե իմ պատվիրանքներս պահեք, խաղաղություն պիտի տամ երկրին ու հանգիստ պիտի պառկիք և վախցնող մը պիտի չըլլա ու երկրին չար գազանները պիտի հատցնեմ և ձեր երկրեն սուր պիտի չանցնի»։ Սուտ ես ասում, խաբում ես, սուտ ես խոսում։ «Ձեր ոտքին ամեն կոխած տեղը ձերը պիտի ըլլա, ձեր սահմանը Եփրատ գետեն մինչև արևմտյան ծովը պիտի ըլլա»։ Ո՞ւր է, ո՞ւր է, ո՞ւր է։ «Երանի հեզերուն, վասն զի անոնք պիտի ժառանգեն երկիրը»։ Երանի, հազար երանի անհնազանդներին։ «Չարին հակառակ մի՛ կենար, հապա եթե մեկը ապտակ մը զարնե աջ ծնոտիդ, դարձուր անոր մյուսն ալ»։ Ո՛չ, բավ է, ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման, վատությունը ավելի մեծ վատությամբ, չարիքը ավելի մեծ չարիքով կտրել։ «Սիրեցեք ձեր թշնամիները, օրհնեցեք ձեր անիծողները, բարիք ըրեք անոնց, որ ձեզ կատեն և աղոթք ըրեք անոնց համար, որ ձեզ կչարչարեն և կհալածեն»։ Ներսես Ալթունյանը վիրավորված ցասումով լի, դաժանորեն ծիծաղեց։

Ծիծաղը խեղդում էր կոկորդը՝ դառն արցունք բերելով աչքերին։ Վիրավորանքը, ցասումը, դաժանությունը ներծծվում էին արյան մեջ, սևացնում տրամադրությունը, գազանացնում զգացմունքները, ավերում միտքը, և նա գոհ էր իր այդ այլակերպումից։

Նա չգիտակցեց որքան ժամանակ անցավ։ Երեկոն էր իջնում արդեն։ Զով էր ու խաղաղություն։ Հեռու չէր գիշերը։ Ինչ֊որ թռչուն կռնչաց։ Բուն էր կամ բուն չէր։

Ձորակի կողմից, որտեղից լսելի էր գետակի խոխոջյունը, գալիս էր Նանեն։ Ձեռքին ծաղիկներ էին և հրացանը։ Նա իրեն էր մոտենում։

— Բարի երեկո, հրամանատար։

Ներսեսի սիրտը թախծեց, և թախծի կայծն ընկավ դեմքին։

— Ինչո՞ւ տխուր ես, հրամանատար։

— Ճիշտ նկատեցիր, տխուր եմ և չգիտեմ ինչու։

— Ես քեզի համար ծաղկեփունջ կապեցի,— Նանեն ծաղիկները մեկնեց նրան։

— Հիանալի ծաղիկներ են,— հոտոտելով ասաց Ներսեսը։— Որքան զանազանակերպ են ու գույնզգույն։— Կրկին հոտ առավ մեկ այս, մեկ այն ծաղկից և էլի ու դարձյալ հոտ քաշեց։

Նանեն գոհ և ուրախ ժպտաց։ Ինչ լավ է, որ ծաղիկները նրան դուր են գալիս։ Ինքը փորձեց գունեղներից ընտրել ամենագունեղը, գեղեցիկներից՝ ամենագեղեցիկն ու արտակարգը։

— Ես էի քեզ ծաղիկներ նվիրելու,— մեղավոր ժպտաց Ներսեսը։

— Մի օր նվիրիր,— շշնջաց Նանեն և ծաղկափնջի դեղնակարմիր կակաչի պես շիկնեց։

— Սա ինչ է, գիտե՞ս։

— Դեղին նարգիզ։

— Իսկ սա՞։

— Երեքնուկ։ Սա մանուշակն է։

— Շատ գեղեցիկ է։

— Ապրիմ֊մեռնիմ։

— Անունը տխուր է, բայց ինքը որքան գեղեցիկ է ու կատարյալ,— ասաց Ներսեսը։

— Անմեռուկ։

— Ապրում է երկար և չի ծերանում։

— Այս մեկը չգիտեմ ինչ է։ Սրանից ոչ մի տեղ չկա, ո՛չ անտառում, ո՛չ ձորակի մեջ, ո՛չ դաշտում, պատահաբար հանդիպեցի և պոկեցի։ Կկարծես չպե՞տք է պոկեի...

— Նանե,— շփոթվեց, զարմացավ, հուզվեց Ներսեսը,— սա բրաբիոնն է։

— Բրաբիո՞ն...

— Այո, բրաբիոնն է, երջանկության ծաղիկը։

— Երջանկության ծաղի՞կը...

— Շատ քչերն են նրան տեսել, որովհետև նա ծաղկում է հազվադեպ և մարդկանցից հեռու, բնության խորհրդավոր անկյուններում։ Ես էլ եմ տեսնում առաջին անգամ։

— Եթե չես ճանչնար, ինչ գիտես բրաբիոնն է։

— Արաբոն է տեսել Խլաթի սարերում և պատմել Աղբյուր Սերոբին։ Սա էլ պատմեց Գևորգ Չաուշին։ Գևորգ Չաուշն էլ պատմեց Քեռիին։ Քեռին էլ պատմեց Մեծ հայդուկին։ Մեծ հայդուկ Անդրանիկն էլ մի օր պատմեց սեբաստացի Մուրադին։ Ինձ պատմել է Մուրադը։

Բրաբիոնը կարմիր էր, սև սրտառէջքով և շնչառությունը նման չէր ոչ մի ծաղկի բույրին։ Ներսեսը ծաղկեփնջից զգուշորեն, դողացող մատներով հանեց բրաբիոնը, մոտեցրեց աչքերին, հոտ քաշեց և մեկնեց աղջկան։

— Վերցրու, քո ծաղիկն է, դու ես գտել, քո բրաբիոնն է...

Քարավանը Օձնի վանքում մնաց նախատեսվածից ավելի երկար։ Մի գիշեր, երբ Ներսեսը պահակակետերն էր ստուգում, հեռվից նրա ականջին հասավ Նանեի ձայնը՝ «Լուսինգա, լուսդ շադնա...»։ Լուսինը չկար։ Մութ էր երկինքը։ Չէր երևում և ոչ մի աստղ։ «Նա չի մոռանում իր սիրածին և երգում է նրա համար»,— մտածեց Ներսեսը։ Հետո ամպի պես տխրություն եկավ և խանդ կաթեց սրտի վրա։

ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՍ

Մարիամ։ Տասնապետ Նազիմ։ Արտույտը։ Մռթո։

Արևը վաղուց ծագել էր, և շրջակայքն այժմ ողողված էր լույսով ու ջերմությամբ։

Ամեն ինչ երևում էր այնքան պարզ, որ թվում էր՝ կարելի է շոշափել, մինչև իսկ՝ կապուտակ լեռնաշղթայի կնճիռները, որոնցից մի քանիսը ծռմռվելով հասնում էին ձյուների սահմանին։

Այդ առավոտ բնությունն ասես ոչինչ չէր ուզում թաքցնել մարդուց։

Ճանապարհի փոշին բարձրացնելով՝ նրանք սլանում էին դեպի Սեպուհ լեռան արևմտյան ստորոտները։ Առջևից գնում էր Մռթոյի ձին՝ շնչահատ ու քրտնած, հետո գալիս էին տասնապետ Նազիմը և իր տղաները՝ թվով տասնհինգ զինվոր։ Տասնապետը Մռթոյին շտապեցնում էր՝ խումբը րոպե առաջ տեղ հասցնել։

Ասում էին՝ Մռթոն քուրդ չէ, այլ թուրք։ Նաև լուրեր էին պտտվում, թե հայ է, բայց արդեն քանի տարի հեռացել է տուն ու տեղից, ընկերացել գավազանին ու հրացանին։

Մռթոն հին հաշիվներ ուներ Մուրադի հետ։

Մի անգամ Մռթոն հայի ոչխարներ էր հափշտակել և առաջն արած քշում էր Մամախաթուն գյուղաքաղաքը՝ թուրքերին ծախելու, երբ ամայի վայրում, ասես գետնի տակից, Մուրադն իր առջև ելավ։ Ինքը մինչև իսկ չհասցրեց հրացանն ուսից իջեցնել։ Մուրադը խլեց հրացանը, սպառնաց, որ շանսատակ կանի, եթե խեղճ մարդկանց ունեցվածքը մի անգամ էլ փորձի գողանալ, ապա հրամայեց՝ ոչխարները վերադարձնել տերերին։

Մռթոն քշում էր ձին, և վրիժառության հիշողությունները ներսից ճանկռում էին նրան։

Մարիամը... Այն ժամանակ Մարիամը Եկեղյաց գավառի ամենագեղեցիկ աղջիկն էր։ Մռթոն հո լավ է հիշում։ Երկար հյուսքերից մեկը ետ էր գցում, իսկ մյուսը բաց թողնում առջևը՝ կրծքի վրա, իրանը դյուրաթեք էր, ինչպես Եփրատի շամբուտներից քաղված եղեգը, և Մռթոյին երբեմն այնպես էր թվում, թե այդ եղեգը նվագում է իր հրալիր աչքերով, եղջերվաձագի քայլվածքով, լեռնային աղբրակի նման պղպջուն կրծքերով, որոնք նրան, պահեր էին լինում, խելագարեցնում էին ու քշում սարերը։

Հին մի դեպք գրեթե միշտ նրա հետ էր. տարիների մշուշը մեկ էլ ցրվում էր, և այդ անցյալը դառնում էր ներկա, հառաչանքի ձայներ հանելով նրա կրծքից։

Իրիկնադեմ էր։ Աղջիկների երամը ծաղկաքաղից վերադառնում էր գյուղ։ Հեռվից Մռթոն լսում էր նրանց մեղմօրոր երգը, որ հաճախ ընդհատվում էր վարակիչ ու անզուսպ ծիծաղով։ Տղան զայրացկոտ մտածում էր, որ նրանք տեսել են իրեն ու ծաղրում են։

Մարիամը բավականին ետ էր մնացել ընկերուհիներից և աղբյուրի մոտ ծաղիկներ էր փնջում, ջուր ցանում վրաները։ Ի՜նչ հրաշք աղբյուր էր, ի՜նչ սառնություն։ Փորսող տալով, քարերի հետևում պահված, ոստնելով թփից թուփ՝ Մռթոն ամբողջ ժամանակ աննկատ նրան էր հետևել։ Այժմ ամենահարմար պահն էր։ Նա դանդաղ դուրս սողաց թաքստոցից, մի քանի վայրկյան կանգնեց փոքր֊ինչ ճկված, ասես պատրաստվում էր ցատկել, ապա անձայն սլացավ դեպի աղբյուրը։ Աղջիկը դեռ իր ծաղիկներով էր հմայված, երբ հասավ ու նրան հետևից գրկեց։ Հետո շրջեց ձեռքերի օղակի մեջ, էլ ավելի սեղմեց մեջքը... «Մարիամ»... ուզեց շուրթերը համբուրել, դեմքը, վիզը... Մռթոն զգաց դիմադրության ահռելի ճիգը. աղջկա մարմինը կեռումեռ եղավ, նա դուրս պրծավ իր գրկից և, ծաղկեփունջը վայր գցելով, փախուստի դիմեց։ Թափված ծաղիկները կարծես բռնեցին ոտքերը։ Երբ շփոթմունքը անցավ, ծաղիկները ոտնակոխ անելով, քթի տակ հայհոյելով, նա մի քանի քայլ գցեց, նայեց կանաչ սարալանջով արագ իջնող Մարիամին, ասես ուզում էր հայացքով հասնել նրան։

Մռթոն երկար ժամանակ թաքնված էր ապրում։ Ներքին գործերի նախարարության հատուկ ցուցակներում նա դասվում էր Թուրքիայի ամենից վտանգավոր հանցագործների շարքը. նրա «գործը» բովանդակում էր մի քանի սպանություն և բազմաթիվ կողոպուտներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին քրեականների հետապնդումը գրեթե վերացավ. նրանց չէին ներել, բայց և չէին հետապնդում։ Եվ դա ավելին էր, քան ներում շնորհելը։

Լեռներում մենակյաց կյանքը Մռթոյին ավելի էր վայրենացրել։ Երբ զգաց, որ անպատիժ է մնալու և իջավ ներքև՝ բանուկ ճանապարհներն ու գյուղերը, գազանի պես էր՝ դյուրաբորբոք ու արյունռուշտ աչքերով։ Ոչ մի պաշտոնական ձեռք նրան չկանգնեցրեց, և նա նույնիսկ մտավ Երզնկա՝ իր մանկության քաղաքը։ Հասարակ ժողովուրդը վախենում էր նրանից. մեծից փոքր բոլորը գիտեին, որ նա Մռթոն է՝ սպանում է ու թալանում։

Այդ ժամանակ ճանապարհը նրան տարավ Կարմրի, որտեղ կարմիր էր հողը, և աճում էր ճերմակ լոբի ու մանր կորիզներով ձմերուկ։ Գյուղ մտնելուց հետո միայն նա պարզ հասկացավ, որ Մարիամի մասին հիշողություններն են իրեն այդտեղ բերել։

Գյուղն ամայի էր։ Ամեն ինչից երևում էր, որ այդտեղից անցել է թուրանական գորշ գայլերի ոհմակը։ Հրդեհված տան ավերակներին նստել էր մի պառավ կին, թվում էր՝ ոչ թե նստել է, այլ ածխացել։ Նրանից Մռթոն իմացավ, որ Մարիամի բոլոր հարազատներին սպանել են՝ որին գցել ձորը, որին սրախողխող արել։ Իսկ մինչ այդ, Մարիամը պսակվել էր ու մեկնել գյուղից։ Պառավը չգիտեր, թե որտեղ է գտնվում, ո՞ղջ է, թե՞ մեռած։

Մռթոն Մարիամին մեռած համարեց, որովհետև Ղարաքիլիսայով, Տաճրակով, Էրկանով և գավառի ուրիշ շատ գյուղերով նույնպես անցել էին գորշ գայլերը, բայց նրա սրտում բույն դրեց կենդանի, օրըստօրե խորացող մի վիրավորանք։

Կրնկելով ձիու կողերը, ատամները կրճտացնելով՝ Մռթոն այժմ էլ էր մտածում, որ Մարիամը կարող էր իր հարճը լինել, պատկաներ իրեն։ Մուրադը չթողեց։ «Դու ստոր ես,— ասաց,— դու չես կարող նրան ընկեր դառնալ»։ Այս բառերը տարիների հեռավորությունից վերադարձան և նորից աղմուկով լցվեցին ականջները, Մարիամը նրա սիրտը ասես նորից կրակ տվեց, և նա արդեն որերորդ անգամ անաստվածաբար ճիպոտահարեց ձիուն։

Ճանապարհի աջ և ձախ կողմերում կանաչուտներ էին։ Երբեմն֊երբեմն ձիերի դոփյուններից վախեցած ինչ֊որ թռչուն ծվծվոցով օդ էր բարձրանում և կորչում հեռվում։ Ծաղիկները մեղմ քամուց օրորում էին գլխիկները։ Ձյուներից առուներ էին գալիս՝ մեկ կարկաչում քարերին, մեկ էլ պահ մտնում խոտերի մեջ ու լռում։ Արևի շողերում թևածում էին պես֊պես թիթեռներ։

«Չէր երևում միայն մարդը»։

Ոչ, այժմ Մռթոն չէր սիրում Մարիամին։ Այդ զգացմունքը երևի նախկինում էլ խոր արմատներ չուներ նրա հոգու մեջ։ Իհարկե, եղավ մի շրջան, երբ ինքն այդ աղջկան կարծես սիրում էր, բայց նույն ժամանակ էլ կարող էր և սպանել նրան։ Մուրադի խոսքում չափազանցություն չկար։ Եվ դրանից նա ավելի էր կատաղում։ Կատաղությունը երբեմն հասնում էր այն աստիճանի, որ նա փորձում էր ապացուցել ոչ այլ ինչ, քան իր գազանությունն ու ստորությունը, և դրա համար ամեն բան անում էր։

Մռթոն նայեց ետ. Նազիմը և մյուսներն ընդհուպ մոտեցել էին իրեն։ Ոչ ոք չէր խոսում։ Հետո նայեց լեռներին, որոնք տեղ֊տեղ ծածկված էին անտառով, և նրա գլուխը հիշողություններից դատարկվեց։ Բայց դա տևեց ընդամենը մի քանի րոպե։ Հաջորդ պահին Մուրադը նորից արթնացավ նրա մտքում՝ փամփշտակալները կրծքի վրա խաչաձևված, հաստ, սև բեղով, հրացանն ուսից կախ, իսկ ձեռքը միշտ կաշեփոկի վրա՝ պատրաստ ամեն վայրկյան զենքը կրակային դիրքի բերելու։

Մուրադի կերպարանքում, ամբողջ գործունեության մեջ չկար մի բան, որ Մռթոյին դուր գար։ Որոշ տարածություն էլ անցնելով, նա հասկացավ, որ ինքը նախանձում է նրան՝ նրա խիզախությանը, շիտակությանը, նվիրվածությանը լեռներին, աղբյուրներին, այդտեղի մարդկանց, դաշտերին, անտառներին։ Նրան թվաց, թե այդ ամենը, որ երկիր են կազմում, իրենց հերթին՝ սիրում են նրան, համարում Մուրադին իրենց հարազատը, իրենց որդին։ Մռթոն սաստիկ չարացավ. նախանձը ավելի ցավոտ զգացմունք էր, քան ատելությունը, քան նրանից վրեժ լուծելու կիրքը, որ շատ վաղուց ի վեր ապրում էր իր մարմնի մեջ։

Նա բարձրացրեց մտրակն ու թափով իջեցրեց, և տակի սևաթույր ձին նոր ուժով սլացավ առաջ։ Մռթոն խթանում էր ձիու փորը, հետո հրացանի կոթով սկսեց խփել գավակին։ Հանկարծ մտածեց, որ ինքը գուցե սխալ է անում՝ Մուրադին գցելով թուրք գայլերի երախը, գուցե պիտի վրեժը լուծի անձամբ՝ իր ձեռքով, իր հրացանով, իր դաշույնով, ինչպես վայել է իսկական տղամարդուն, կամ գուցե ավելի ճիշտ կլինի՝ նրանից հեռու մնալ... Կասկածը սողոսկեց նրա մաշկի տակ։ Նա սարսռաց։ Կասկածը կատաղության նոր ալիք առաջ բերեց նրա ներսում։ Մռթոն շարունակ կրնկում էր ու խփում, չէր վազեցնում ձիուն, այլ ծեծում էր։ Ձին խրխնջաց։ Ծանր շնչելով՝ Մռթոն շարունակում էր ծեծել, կարծես ուզում էր դուրս տալ իր մարմնի ամբողջ զորությունը. ձին շրջեց գլուխը և նայեց նրան. աչքերում ողբալի զարմանք կար, իսկ բերանի մեջ՝ սպիտակ փրփուր։ Մռթոն ճիպոտը շեշտակի իջեցրեց ձիու դեմքին՝ աչքերի ու բերանի միջև։ Ձին որոշ տեղ էլ գնաց՝ նույն ողբերգական հայացքը դարձրած նրան, և վրնջալով ծառս եղավ։ Մռթոն սանձը հավաքեց բուռն ու շնչասպառ հարվածներ էր հասցնում. մեկ հարված, երկու, երեք, չորս... Հերթական հարվածին իսկուն հաջորդում էր նորը՝ նաև վրեժի, ատելության, նախանձի հետզհետե կուտակվող խառը մի զգացմունք էր դնում յուրաքանչյուրի մեջ։

— Ի՞նչ է պատահել,— հասնելով նրան և սանձելով իր ձին՝ հարցրեց Նազիմը։

Մռթոյի ներսում կրկին խլրտաց քիչ առաջվա կասկածը, միգուցե այդ գայլերին չտանի Կարմրի, որտեղ Մուրադն է, տանի ուրիշ գյուղ, մոլորեցնի այս լեռների մեջ։ Նա ասաց.

— Ձիերը հոգնել են։ Լավ կլինի հանգստանանք։

— Ոչ մի դեպքում,— խստությամբ ընդդիմացավ Նազիմը։— Դեռ շա՞տ ենք գնալու։

Ձիու փորքաշն ուղղելու նպատակով Մռթոն շրջվեց, որ նրա խուզարկու հայացքի տակ չընկնի։ Ապա զգալով, որ Նազիմը պատասխան է սպասում, կամաց գցեց.

— Շատ։

— Առավել ևս պիտի շտապել։ Ոչ մի րոպե դանդաղելու իրավունք չունենք։

Նազիմը ասպանդակեց ձին։ Թուրք զինվորները, որոնք նույնպես կանգ էին առել, հետևեցին նրան։

Մռթոն իջել և ձիու կրծբանդն էր ձգում, որ թուլացել էր քիչ առաջվա մոլեգին վազքի ժամանակ։ Պնդավուն կաշեգոտու ծայրը անցկացնելով ճարմանդի միջով, նա մտամոլոր քաշեց մի կողմ, և թեև հայացքն ուղղված էր զինվորներին, որոնց ձիերը ճանապարհի փոշին արդեն վեր էին հանել, զգաց, թե ինչպես երկաթագամը մտավ գոտու անցքի մեջ։

Մտքերը օձերի նման խճճվել էին նրա գլխում։

Երեք անգամ կրակեցին. Մռթոյին շտապեցնում էին՝ հասնել իրենց։

— Բուլան...— շոյելով ձիու ճակատը, որտեղ մտրակը նկատելի խարան էր թողել, ասաց Մռթոն։

Նա ոտքը դրեց ասպանդակին, և մինչև մյուսը կանցկացներ ձիու գավակով, ականջին նորից հրացանի ձայն հասավ։ Այդ կրակոցը ցրիվ տվեց նրա մտքերի կծիկը։ Նա նայեց ետ՝ իր անցած ճանապարհին, հետո՝ առաջ։ Ճանապարհը գնում էր դեպի քարափը՝ մարդու կերպարանքով ահռելի մի ժայռ, ժայռե հսկա, որի ծեր ու իմաստուն հայացքը կարծես ասում էր՝ ամբողջ բնությունն իմն է։ Այն հեռու կողմերում, Մռթոն լավ գիտեր, գտնվում էր սառն ու վճիտ Զարա լճակ։ Ամռանը լճակի ջուրը այնքան հաճելի է շոգած մարմնին։ Որ լճակը անցար, մինչև Կարմրի մնում է քիչ տարածություն. հարկավոր էր շրջանցել Սեպուհի անտառոտ լանջը և գնալ վերև, միշտ վերև՝ ծաղկաշատ արոտավայրերի կողմը։ Մռթոն նորից ետ նայեց, բայց այս անգամ՝ մտքով։ Մտքով նա ձին քշեց եկած ճանապարհով, և սիրտը անհանգիստ էր մի տեսակ, կարծես մազից էր կախված։

— Դե լավ, էլի, Բուլան,— ասաց նա, թփթփացնելով ձիու վիզը,— դե լավ, էլի...

Ձին հնազանդորեն քայլեց առաջ։ Մի քիչ գնալով՝ ծռեց վիզն ու ճամփեզրից մի երկար խոտ պոկեց։ Մռթոն տեսավ, որ նրա աչքերն արդեն խաղաղվել են։ Բուլանը առանց մտրակի սկսեց վազել։ Ինչ֊որ ուրախ տրամադրություն էր թափանցել արյան մեջ։

Մռթոն զգաց, որ ձին ներել է իրեն, և նեղվեց, կուչ եկավ թամբի վրա։

Նազիմի տղաները խառնիխուռն կերպով կծկում էին ճանապարհը։ Մերթ ընդ մերթ որևէ մեկը անջատվում էր խմբից և անցնում առաջ, իսկ հետո՝ աստիճանաբար ետ ընկնում, իր դիրքը զիջելով ուրիշին։ Ձիերին պարտադրված արագությունը, որ նրանց ուժասպառ էր անում, պայտերի դոփյունը, մռայլ, ասես կացնով տաշած դեմքերով հեծյալները, որոնք, փոքր֊ինչ կռացած, ամուր բռնել էին սանձերից, նրանց անդրդվելիությունը՝ այդ ամենը անհամատեղելի էր ողորմած բնության անդորրին, որտեղ հողը, ամբողջ բուսականությունը, որ արևի շարժման հետ շարունակ նոր ու նոր գույներ էր հագնում, երկինքն ու ջուրը՝ ամեն֊ամեն բան հաստատում էր կյանքի մաքուր և լուսավոր սկիզբը։

Բուլանը արագացրեց վազքը, կռահելով, որ պետք է հասնել առջևից ընթացող ցեղակիցներին։ Այնպես թեթև ու ազատ էր գնում, կարծես նոր էր ճանապարհ ընկել ու բոլորովին հոգնած չէր։

Ձիու ներողամտությունը Մռթոյին դուր չեկավ։ Ինչո՞ւ է մոռանում քիչ առաջվա ծեծը։ Ի՞նչ է, հիմա էլ սա՞ է ուզում իր ստորությունը ապացուցել։ Իրեն ինչո՞ւ թամբից չի գցում։ Նա ձիավարի քացի տվեց Բուլանի փորին, հետո մտրակով դաղեց ազդրը։ Բայց ձին չնեղացավ, թեև հետևի ձախ ոտքը, հոգնածությունի՞ց էր, թե՞ այդ վերջին հարվածից, ցավագին ձգվեց. նա կարծեց, թե տերն ուզում է, որ ինքը ավելի արագ վազի, և զրնգուն մի խրխինջ արձակելով, սլացավ առաջ։

«Ոնց որ մարդ լինի»,— աչքերը չռելով ձիու վրա, չարացավ Մռթոն, թունոտվեց։ Թքոտելով աջ ձեռքի ափը, որ մտրակի կոթը ձեռքից դուրս չթռչի, նա մի քանի անգամ մտրակը պտտեց օչում ու խփեց ձիու դեմքին։ Այդ հարվածի մեջ ներդրեց այնքան ուժ, որ ձեռքը, մտրակի հետ, թուլացած կախ ընկավ։

Նազիմը շրջեց գլուխը և նշանացի հասկացրեց Մռթոյին, որ իրենցից առաջ անցնի։

* * *

Մռթոն երրորդ անգամ էր հանդիպում Նազիմին։ Նա իր ցեղակիցների նման սակավախոս էր ու մռայլ։ Նրա լռությունը, սակայն, միշտ ուներ թաքնված իմաստ, կոշտ ու բթամիտ չէր մյուսների պես։ Թվում էր՝ նա ամեն րոպե ինչ֊որ բան է ծանրութեթև անում, աչքերը, դեմքի մկաններն անվերջ խաղում էին, և դա երկյուղալի էր։

Երկնքում գիշանգղներ երևացին։ Օդը լցվեց գորշ ու վիթխարի թևաբախումներով։ Մռթոն ինը գիշանգղ հաշվեց, հետո դրանց ավելացան ևս չորսը։ Օդում տասներեք գիշանգղներ էին պտտվում՝ մռայլ կռնչյուններով, անշտապ, ասես ուսումնասիրելով ներքևում գտնվող յուրաքանչյուր կետ։ Շուտով դրանց թիվը հասավ քսանմեկի, իսկ այնուհետև արդեն անհնարին էր հաշվել՝ բոլոր կողմերից գալիս էին ու խառնվում իրար։ Վերջին ժամանակները այդ թռչունները շատացել էին։ Առաջ Մռթոն դրանց հանդիպում էր միայն բարձր լեռներում, այն էլ՝ ոչ միշտ, գիշանգղները այնքան էլ չեն սիրում մարդկանց աչքին երևալ, իսկ այժմ դրանց կարելի է տեսնել գետահովիտներում, ձորերի վերևում, դաշտերում, մինչև անգամ քաղաքների երկնքում՝ ավելի ցածր թռչելիս, քան իրենց սովորությունն է։

Խառնիխուռն պտույտներ գործելուց հետո գիշանգղները սկսեցին մաս֊մաս ցրիվ գալ։ Հեռանալով՝ ավելի ու ավելի էին իջնում, և կասկած չկար, որ, արյան ծարավ ճիրանները պարզած, իջնում էին ծովից ծով հողերի վրա։

Խումբն այժմ գնում էր լճակի ափով։ Զարայի ջրերում արտացոլվում էր գիշանգղների թևերից ազատված երկինքը։ Եվ լճակը, որ սովորաբար ծաղկադաշտի նման կանաչերանգ էր, այդ պահին կապույտ էր թվում։ Մռթոն սիրում էր կանգնել Զարայի ափին և նայել, թե ինչպես են ջրերը ճողփում քարերի վրա, ինչպես է իր դեմքը արտացոլվում այնտեղ։ Իսկ այժմ նա հայացքը այդ գեղեցիկ տեսարանից փախցրել էր հեռուները և իրականում չէր տեսնում ոչ մի բան՝ ոչ ձիու ոտքերի առջև բացվող ճանապարհը, ոչ լեռները, ոչ երկինքն ու գետինը, որը ասես բուռն հուզմունքից մեկ բարձրանում էր՝ դիզվում֊սարանում, մեկ էլ թուլացած փռվում՝ դառնում հարթավայր։

Գիշանգղները տխրություն էին ներարկել Մռթոյի արյան մեջ։

Մտովի նա տեսնում էր, թե ինչպես սև ու ահռելի մի գիշանգղ ոստնում է դիակից դիակ, փնտրում ինչ֊որ բան, միգուցե՝ իր մարմինը, որ դեռ կենդանի է։ Մռթոն իր բախտին հավատում էր՝ ինչ գրված է ճակատին, բայց չի երևում, և երբեմն֊երբեմն մի տեսակ էր նայում եկող օրվան, մարդկանց, նույնիսկ բնությանը։ Հիմա նրա հոգում թերահավատության ժամանակն էր։ Թվում էր՝ Նազիմի տղաները հետապնդում են իրեն, իսկ ինքը փախչում է։ Եվ այստեղ մտրակը վրա֊վրա խայթեց ձիուն։

Արդեն մոտեցել էին Սեպուհ լեռան ստորոտին։

Առջևում խիտ անտառ էր։ Մռթոն գիտեր, որ այնտեղ արևի հատուկենտ շողեր են գետնին հասնում, և կեսօրից անմիջապես հետո մութն սկսում է ընկնել։ Անտառը այդտեղից տարածվում է հեռու֊հեռուները։ Վերևներում քարայրներ կան, լեռան կուրծքը վերքի պես մխրճված խորխորատներ, որոնք քեզ կախարդելով քաշում են դեպի իրենց խորքը։ Որ կողմ նայում ես՝ լեռներ են, կարծես աշխարհը լեռնաստան լինի։ Ո՞վ ում կարող է գտնել այդ վայրի ու անծայրածիր բնության մեջ։

Մի միտք էր շարժվում Մռթոյի գլխում, գուցե իսկապես թեքի ճամփան, փախչի անտառ ու կաշին փրկի, ի՞նչ գործ ունի թուրքերի հետ, ուզում են Մուրադին բռնել, ինքն էլ է ուզում, ավելի շա՜տ... թող առանց իր օգնության գնան բռնեն... Բայց այդ միտքը շարժվում էր ավելի դանդաղ, քան իր ձին։

Պայտերի դոփյունը արձագանք էր գտնում նրա գլխի մեջ։ Նրան թվում էր, թե Բուլանը արշավում է իր գլխի ներսում գտնվող ինչ֊որ ճանապարհներով։

Այդպես սլանալով, Մռթոն կորցրեց թուրք զինվորներից խույս տալու մի քանի հարմար պահեր։ Անտառի փեշերը արդեն քաշվել էին։ Տեղանքը բաց էր ու արևաշող։ Փախուստի փորձը հիմա կարող էր թանկ արժենալ նրան, ո՞վ գիտե, գուցե՝ ծանր պատիժ, բանտարկություն կամ նույնիսկ օր ու արև։

Մի գիշանգղ էլ երևաց երկնքում, պտույտ գործեց և գնաց դեպի հարավ՝ Եփրատի կողմերը։

Սև քառակուսի կարմիր անապատում։

Մռթոն երկու կրակի արանքում էր՝ Մուրադի ու հետևից եկող թուրքերի, և այժմ դա շատ ավելի լավ էր գիտակցում։ Նա սեփական նախաձեռնությամբ էր ընկել այդ փորձանքի մեջ, ոչ ոք նրան չէր հրել այնտեղ։ Երզնկայի կառավարիչը հարյուր օսմանյան հնչուն ոսկի էր խոստացել այն մարդուն, որը Մուրադի գլուխը կհանձներ իրեն։ Երեք շաբաթ էր, ինչ հայտարարությունը փակցված էր սերայի, կառավարչատան, զորանոցի և պաշտոնական ուրիշ շենքերի պատերին։ Անցած երեկոյան Ճեմինից քաղաք վերադառնալիս Մռթոն հեռվում նկատել էր Մուրադին՝ երկու իր նման ֆիդայիների հետ, ձին կապել էր ծառից ու գաղտնի հետևել նրանց։ Մուրադը կաղում էր, ընկերները թևանցուկ էին արել, երևի վիրավորված էր։ Նրանք հասել էին Կարմրի և թաքնվել Մարիամենց անտեր֊անտիրական տանը։ Մռթոյի հոգում նորից զարթնել էր վերժխնդիր անցյալը, ոսկին զրնգացել էր ականջների մեջ ու ամբողջ մարմնում։ Եվ նա առավոտյան կողմ, քրտինքն աչքերին, հասել էր Երզնկա...

Հոգնությունից, ցավից ու ոգևորությունից բթացած՝ Բուլանը բաց էր թողել իր ոտքերի ամբողջ արագությունը։ Մռթոն քաշեց սանձերը, և տասնհինգ հեծյալները աստիճանաբար մոտեցան նրան, որոշ տարածություն գնացին մեկտեղ, հետո անցան առաջ։ Ճանապարհն արդեն ինքն էր տանում Նազիմի խումբը՝ ժապավենի պես ոլոր տալով Սեպուհի լանջն ի վեր։ Այդտեղից չքնաղ տեսարաններ էին երևում, և մի պահ կարելի էր կարծել, թե աշխարհում ամեն ինչ լավ է ու գեղեցիկ։

Նրանց միջև տարածությունը հետզհետե մեծանում էր, երկարում, և Մռթոն մտածում էր, որ դա գլուխն ազատելու ամենավերջին հնարավորությունն է։

Ծանոթ֊անծանոթ մի հարց տնկվեց նրա առջև. ումի՞ց։ Բուլանի ուժասպառ վազքի հետ հարցն ավելի ու ավելի էր տանջում Մռթոյի մարմինը, որ մտքերից, անքնությունից, տագնապներից արդեն խելագարվում էր։

Մռթոն գիտեր, որ Մուրադի հետ հաշիվ մաքրելը հեշտ գործ չէ. նրա հետևում ժողովուրդ կա, նա շատ ընկերներ ունի, որոնք կարող են իրենից վրեժ առնել, եթե իմանան... Իսկ արյո՞ւնը... իր երակներում հայի արյուն է... մի՞թե հայի է... գուցե՝ քրդի, թուրքի, հույնի... Ինքը կարող է թքել արյան վրա,— թքելով շարունակեց մտածել Մռթոն,— զարհուրելին մենակությունն է, մենակ մեռնելն է՝ լուռ քարի կողքին, լուռ անտառում, հետո կգա արջն ու կսկսի հոշոտել, պատառ֊պատառ անել իր մարմինը, լափել, կամ կհայտնվի մի գիշանգղ այն գիշանգղներից...

Նրա միտքը տենդորեն որոնում էր այնպիսի հենարան, որի վրա կարելի լիներ ապահով կանգնել։

Իսկ Նազի՞մը, իսկ թուրքե՞րը... Մռթոն փշաքաղվեց։ Նրանք գիտեն սպանել այնպես, ինչպես ուրիշ ոչ ոք՝ չարչարելով սպանել, մաս֊մաս։ Հողը նրանց ձեռքին է, ամբողջ բնությունը, մարդկային ամբողջ կատաղությունը նրանցն է, զենքը, նենգությունը, ձիերը... Մռթոյի ուղեղը սաստիկ լարվել էր և չափուձևում էր այնպիսի մտքեր, որոնք այնքան էլ հաշտ չէին նրա ծանրամիտ էության հետ։ Ըստ երևույթին, շարժվում էր ոչ այնքան ուղեղը, որքան՝ մի ներքին զգացողություն, որ բնազդաբար ելք էր փնտրում՝ դուրս պրծնելու այդ վտանգավոր դրությունից. «Նրանք կառավարություն են,— բարձրաձայն, ասես իրեն վստահեցնելու համար ասաց Մռթոն,— օրենքը, իրավունքը նրանց ձեռքին է»։ Օրենքի տերը տերն է աշխարհի,— հայացքը թափառում էր բնության մի անկյունից մյուսը,— այս քարերը, խոտը, ծաղիկները, այն առուն, որ, նոր ջրեր հավաքելով, վազում է ներքև, նրանը չեն, բայց ահա նրանն են, ամեն֊ամեն ինչ նրանն են, ինքն էլ է ոտից գլուխ նրանը, ուր որ գնա՝ նրանն է, թեկուզ լեռ քարի մեջ մտնի, հաստաբուն ծառի արմատի տակ, թեկուզ հող կամ ջուր դառնա։ Մուրադի հանդեպ վախը դատարկ բան է այդ սարսափի մոտ, ի՞նչ վախ է դա... ինքը բոլորովին էլ չի վախենում նրանից, այլ ատում է, այստեղ վրեժ կա,— նա աջ ձեռքը դրեց կրծքին,— վրեժ, ատելություն... Հիմա ավելի ձեռնտու է վրեժ լուծելով Մուրադից գլուխն ազատել, քան թշնամանալ թուրքերին։ Նա ժպտաց, կարծեց Նազիմը կանգնած է իր առջև ու նորից ժպտաց, հետո ուզեց հլու֊հնազանդ վերաբերմունք ցույց տալ, տպավորել իր համերաշխությունն ու հավատարմությունը, և ժպտաց երրորդ անգամ։ «Ուզեն՝ սևը սպիտակ կանեն,— քթի տակ ասաց Մռթոն, և դեմքը թորշոմած էր, ժպտուն ու դալուկ,— մի ստոր արարածի՝ կարգին մարդ»։ Նա կառչեց վերջին մտքից. օրենքի պաշտպանությունը իրեն շատ է հարկավոր... Նա քիչ մտածեց ու ասաց. «Կյանքի չափ»։ Օրենքը կարող է իրեն նոր կյանք տալ, իրավունքներ։ Նա այլևս չի վախենա։ Գիշերները սարսափելի պատկերներ են գալիս աչքին։ Այն որսորդը, որին նախանցյալ տարի կողոպտեց, սպանեց ու թաղեց անտառում, երբեմն֊երբեմն սողալով մոտենում է և ուզում կրծոտել իրեն։ Սարսափելի այդ մտապատկերն արագացրեց Մռթոյի խորհրդածությունների ընթացքը։ Հիմա դեմքը ավելի գունատ էր, մի տեսակ՝ ժանգոտ։ Նրանք կներեն իր չարագործությունները։ «Արդեն ներել են»,— զգուշորեն շուրջը նայելով, շշնջաց նա։ Թալանելու իրավունք էլ կտան, ինչո՞ւ չէ, սպանելու էլ, եթե... Մռթոն այնքան հուզված էր, որ անմիջապես չկարողացավ իմանալ, թե ինչ է այդ «եթե»֊ն։ Հետո գլխի ընկավ ու շարունակեց, եթե այս գործը հաջողությամբ վերջանա՝ Մուրադին, ողջ կամ մեռած, Մեմտուհ Մալթա կառավարչին հանձնեն։ Հապա ոսկի՞ն... Մռթոն այդքան ոսկի մինչև իսկ երազում չէր կարող ունենալ։ Նրա ձեռքը ամենաշատը յոթ ոսկի էր անցել։ Դա տարիներ առաջ էր՝ գողացված անասուն էր ծախել քաղաքում։ Ոչ, յոթ չէր, ութ ոսկի, ութ դեղին ու զնգուն ոսկիներ։

Մռթոն չզգաց, թե ինչպես հասավ Նազիմի խմբին և նույնիսկ առաջ արշավեց։

«Մուրադը... ահա թե ումից է հարկավոր գլուխն ազատել»,— մեկ անգամ ևս մտմտաց նա, ասես ուզում էր ուղեղում ամրապնդել իր որոշումը։

Հիմա թեթև ու ազատ էր շնչում։

Մռթոյի ներսում հանկարծ վառվեցին ուրախության կայծեր, որից և երեսը պայծառացավ. նա հիշեց շատ հին մի դեպք, որ նոր թույն էր կաթեցնում իր և Մուրադի թշնամանքին։ Եվ իսկույն էլ սիրեց այդ դեպքը։

Ամռան շոգերին Երզնկայի փոքրերը սովորություն ունեին լողանալ Եփրատում՝ հին ու փլատակ կամուրջի մոտ։ Մի տղա կար, հայոց թաղից, որին բոլորը «գիժ Նեսո» էին ասում։ Քչախոս էր, նիհար, հիվանդոտ աչքերով և չափազանց բարի ու հնազանդ...

Մռթոյի գլխում կենդանացավ հեռվում մնացած այդ օրը՝ իր մանրամասներով, և նա ձիու փորը եռանդագին կրնկահարեց...

Ուռենու ճյուղով օդը թրատելով՝ Մռթոն մոտեցավ գետին։ Տասնյակ տղաներ՝ վարտիքով ու անվարտիք, մողեսների պես մեկնվել էին գետեզերքի տաք քարերին ու անշարժացել։ Այդտեղ էր և «գիժ Նեսոն»։ Ճյուղը շպրտելով գետը՝ Մռթոն նրան կոշտ ու կոպիտ հրամայեց բերել։ Նեսոն իսկույն նետվեց ջուրը և, շատ չանցած, ճյուղը ձեռքին վերադարձավ։ Երկրորդ անգամ Մռթոն ճյուղը գցեց ավելի հեռու, և Նեսոյին դեպի գետը հրեց։ Տղաները հետաքրքրությամբ նրանց էին նայում։ Մռթոն լպիրշությունից ուռել էր։ Երբ Նեսոն ծանր շնչելով հասավ ափ ու նրան հանձնեց ուռենու ճյուղը, նա թափ առավ և փայտը շպրտեց շատ հեռու, գրեթե մինչև գետի մեջտեղը, որտեղ, ստորջրյա խութերի պատճառով, ջուրը կոհակ֊կոհակ էր լինում։ «Գիժ, գնա բեր»,— ասաց նա, հետո թունոտ ժպտալով գոռաց. «Դե շո՛ւտ»։ Ոչ ոք չէր համարձակվում միջամտել այդ ծաղրուծանակին։ Նեսոն իրեն նորից գցեց ջուրը։ Գետամիջի աշխույժ հոսանքը փայտը քշում տանում էր ներքև՝ գետի վտանգավոր մասերը։ Նա հոգնած էր, ափ ելնելիս ոտքերը զարկվել էին քարերին և ցավում էին, բայց լարեց մնացած ուժերն ու լողաց դեպի ջրերի խորքը։ Բոլոր տղաները արդեն ոտքի էին կանգնել և զարմացած ու հիացմունքով նայում էին իրենց «գիժ Նեսոյին», որովհետև մինչ այդ պահը ոչ ոք չգիտեր, որ նա այդքան լավ լողորդ է։ Երբ նա, ճյուղը ատամներով բռնած, դանդաղ, ուժասպառ մոտենում էր ափին, բոլորը, Մռթոյին աչքաթող արած, արձակեցին ուրախ բացականչություններ, իսկ մի քանիսը վեր֊վեր թռնելով ծափ զարկեցին։ Նեսոն ջրից դուրս ելավ և, շնչահեղձ լինալով, կապտած, բայց երջանկությունից ժպտալով քայլեց դեպի Մռթոն...

Բուլանը կրծքին այրուցք զգաց, հասկացավ՝ տիրոջ մտրակից էր։ Այնուհետև մտրակը աջ ու ձախ դաղում էր ձիուն, ասես գրառելով Մռթոյի այդ պահի զայրույթը. «գիժ Նեսոն» Մռթոյի մտապատկերներում շարունակում էր ժպտալ, տղաները գոռում֊գոչումով ծափ էին տալիս, և նա այդքան տարիներից հետո թթվում էր ու փրփրում...

Մռթոն ճռթոցով թքեց ատամների արանքից։ «Գնա բեր»,— ուռենու ճյուղը չորրորդ անգամ գցելով գետը, ասաց նա և նորից ճռթացրեց։ Նեսոն խեղճ֊խեղճ նայեց Եփրատին, հետո տղաների կողմը։ Ժպիտը կոտրվել էր, որից և դեմքը ծռմռված էր թվում։ Նա մի քանի քայլ արեց դեպի գետը, կանգ առավ, կիսաշրջվեց։ Այժմ դեմքը գունատ էր ու տխուր։ Ճպռոտ աչքերը նայում էին այնպես սառն ու մտացիր, որ կարելի էր կարծել, թե ոչինչ չեն տեսնում, ոչինչ չեն լսում, ոչինչ չեն զգում արդեն։ Հետո մի քիչ էլ մոտեցավ ջրին, նույն ցրված հայացքով որոնեց ուռենու ճյուղը և ոտքերը էլի առաջ տարավ։ Ներկաներից շատերը հասկացան, որ նա ուժ չունի լող տալու։

Ժողովրդի մեջ տարածված հավատալիք էր՝ ամեն տարի մեկը պիտի զոհ գնա Եփրատին։ Բոլորը վախից քարացան. կարծեցին՝ այս անգամ «զոհը» «գիժ Նեսոն» է։

«Նեսո, գիժ, կանգնիր»։ Բղավողը Մուրադն էր։ Քարերի վրայով ոստոստալով նա հասավ Նեսոյին, որ արդեն ուզում էր իրեն ջուրը գցել, և ետ քաշեց։ «Թող դրան»,— հոխորտաց Մռթոն և Նեսոյին հրեց դեպի գետը։ «Ինչի՞ ես ուզում խեղդվի»։ «Հենց այնպես»,— Մռթոն իր ձևով թքեց։ Նա չէր սպասում, որ Մուրադը կխփի. ետ֊ետ գնաց, կծկվեց ցավից, ապա կրունկը դեմ առավ քարին, փռվեց ջրի մեջ...

Բուլանի երակները պրկվել էին, և նա անդադար վրնջում էր։ Ձայնի մեջ աղաչանք կար, հուսահատություն և բողոք։ Բայց Մռթոն այդ ամենը չէր նկատում՝ այնքան որ զգայարանները ենթարկվել էին հիշողության ընթացքին։ Շոշափեց դեմքը. թվաց, թե արյունը քիթ֊բերանից դեռ թափվում էր։ Արյուն չկար, կրծքի տակ կատաղության հասնող վրեժի հևքն էր...

Ուշքի գալով, նա լողաց դեպի ուռենու ճյուղը, որ դրանով Մուրադի ճաշը եփի։ Գետափին լարվածությունը մեծացավ, սպառնալիքներ տեղալով՝ Մռթոն արդեն ետ էր դառնում և հենց ելավ ջրից՝ վրա քշեց նրան։ Հարվածը դիպավ ուսին և այրող ցավ պատճառեց, բայց երկրորդը մնաց օդում՝ Մուրադը բռնեց նրա դաստակը, փորձում էր ոլորել։ Հետո... գիրկընդխառն ընկան և իրար ոտք, մեջք և թև էին ծռում։ Մուրադից պոկ գալով՝ Մռթոն չորեքթաթ հասավ մի որձաքարի. մտքով անցել էր քիթ ու բերանը մեկ անել, նրա կյանքին վերջ տալ։ Քարը գիրկն առած շրջվեց, բայց Մուրադը պառկած տեղից մեկ էլ քացով տվեց փորին, և նա քարի հետ ծանր֊ծանր ընկավ ջուրը...

Հիմա աղիքներում զարթնել էր այդ հին ցավը, այնքան իրական, որ նա կուչ եկավ թամբին, կարծես Մուրադը հենց նոր էր խփել։ Աչքերի առջև կանգնեցին տղաները, գծագրվեց ամբողջ գետահովիտը, բայց՝ մշուշների մեջ ու բավականաչափ ձևափոխված։ Երա՞զ էր, թե՞ իրականություն։ Ցավի, մշուշների, երազի մեջ նա լսեց Բուլանի խռպոտ վրնջոցը։ Թվում էր՝ ձայնը գալիս է հեռուներից, կարծես ուրիշ ձի էր, օտար ձի։ Եվ նա, վերջին րոպեների ընթացքում արդեն քանիերորդ անգամ, խարազանեց ձիու կուրծքը, ազդրերը, փորը՝ ուր որ մտրակի շիկացած ու թունոտ ոլորքները հասնում էին...

Ուռենու ճյուղը գետնին էր։ Մուրադը վերցրեց, մեկ ուզեց ազդրին ծռելով կոտրել, բայց չկոտրեց ու շպրտեց գետը։ «Դե, հիմա գնա բե՛ր»։ Մռթոն նույնիսկ շուռ չեկավ՝ տեսնելու, թե որտեղ է ճյուղն ընկել, գետաբերանի քարերին կպած՝ նա շունչը հազիվ տեղն էր գցում։

«Բե՛ր...»,— հենց որ ջրից ելավ՝ գոռաց Մուրադը և նրան ետ հրեց։

«Դե, գնա՛...»,— ոտքով զարկեց Մռթոյի կրծքին, և նա չորրորդ անգամ ընկավ գետը։

Ջրից դուրս էր սողում թե չէ՝ Մուրադը մեկ֊երկու հարվածով նրան ետ էր շպրտում։ Մռթոն սկսեց բխկբխկալ։ Վերջապես, ծանր շնչով կանգնեց ափին, մի պահ չգիտեր ինչ անել, ապա լուռ ու դանդաղ հեռացավ։ Գնում էր ծեծված շան նման և ստեպ֊ստեպ նայում էր ետ, մինչև որ չքվեց գետախորշի թավուտներում...

Մռթոն իրեն հայհոյեց այն բանի համար, որ գլխից հանել էր այդքան կարևոր մի դեպք։ Սրտի հուզմունքները հասել էին դեմքին. արյունը աչքերն էր կոխել, շրթունքները դողդողում էին, յուրաքանչյուր մկան արտահայտում էր աշխարհում ամեն ինչ ուրանալու վճռականությունը։

* * *

Արևը ահագին ճանապարհ էր անցել։ Լեռնահովիտներում ստվերները կարճացել էին։ Հողը աստիճանաբար ջերմանում էր։ Մարգագետիններից ցողերը ելնում էին վեր և անհետանում երկնքի կապույտում։

Հանկարծ Մռթոն վախեցավ. օրն արդեն կես էր լինում, չլինի՞ Մուրադը դուրս գա այդ տնից, աներևույթանա...

Նա նորից ու նորից խփեց ձիուն։ Բուլանը ձգել֊երկարացրել էր վիզը, գլուխը՝ բարձր ու փոքր֊ինչ թեք, իսկ բերանը՝ ծայրաստիճան բացազատ. նա արդեն ճչում էր, բայց ճիչ չկար, վրնջյուն չկար, նրա ամբողջ մարմինը համապարփակ լռություն էր՝ ոսկեփայլ մշուշում լողացող դաշտերի ու լեռների մեծ, ահազդու, խորհրդավոր լռության մասը։

Վերջապես գյուղը երևաց։ Մի քանի րոպեից նրանք հասան առաջին տանը։ Ծառերը ծաղկել էին, խոխոջում էր առուն։ Իսկ հյուղակները խուլ էին ու համր։ Երեկ Մռթոն չէր զգացել այդ խուլ֊համրության ամբողջ ծանրությունը։ Հիմա մարմինը փշաքաղվեց։ Դա արդեն նոր վախ էր. թվում էր լռությունը իրեն տանում է մահվան ցուրտ ու խավար գիրկը, որտեղից վերադարձի ոչ մի ճանապարհ չկա։

Մռթոն ձգեց սանձերը և, չսպասելով, որ Բուլանը կանգ առնի՝ ցած թռավ։

Քիչ հետո տեղ հասան նաև մյուսները։

Մռթոն մտրակով լռելյայն ցույց տվեց միայնակ խրճիթը, և դեմքը այդքան գունատ երբեք չէր եղել։

— Տունը շրջապատեք,— հրամայեց Նազիմը,— պիտի ողջ֊ողջ բռնենք։

— Այստեղ, տան ուղիղ հետևում անդունդն է,— դողացող ձայնով բացատրեց Մռթոն,— նա փախուստի ոչ մի ճանապարհ չունի։

— Ասա...

— Ի՞նչ...

— Ասա թող դուրս գա, հանձնի զենքը, մենք բարի նպատակով ենք եկել,— դեմքին խորամանկ մի ժպիտ դրոշմելով, տասնապետը ցուցամատով սղալեց բեղը,— ասա Մեմտուհ Մալթան մեծահոգի է, եկել ենք հաշտվելու, մենք գլխի վրա ենք պահում իսկական հերոսներին... Հասկացա՞ր։

— Շատ լավ հասկացա,— Մռթոն ծուռ ժպտաց, որը և՛ վախ էր արտահայտում, և՛ հնազանդություն։

Նազիմը ձեռքի կտրուկ շարժումով նրան հրամայեց մոտենալ խրճիթին։

Թուրքերը շոշափեցին հրացաններն ու յաթաղանները։

Մռթոն դանդաղ, զգուշորեն առաջ գնաց և ծաղկած խնձորենու տակ կանգ առավ։ Երեկ գիշեր նա հասել է մինչև այդ ծառը... Հիմա նա ահաբեկվեց, որ մեն֊մենակ եղել է Մուրադին այդքան մոտիկ։

— Է՜յ...

Վախի՞ց էր, թե՞ հուզմունքից՝ Մռթոյի ձայնը խզվեց։ Աչքերը կամաց գնացին խրճիթի պատով, թեքվեցին, հասան ձորաբերանին, ապառաժներից կառչած՝ մտքով իջան ձորի հատակն ու բարձրացան, պտտվեցին տան շուրջը, եկան ետ, մի պահ կանգ առան ավեր գոմի մոտ, հետո մոտեցան ու քսվեցին անհանգիստ սպասումից չարացած զինվորներին, քայլեցին ավելի հեռու և ներքև՝ դեպի կանաչ մարգագետինը, ուր ազատ արձակված, հոգնատանջ ձիերի երամակն էր։ Մռթոյի աչքերը նույն ճանապարհով ետ֊ետ եկան և դարձյալ կանգնեցին խրճիթի պատին, որտեղ ծանրկեկ մի դուռ կար՝ ճկիկը վրան, և երկու նեղլիկ լուսամուտ։ Լուսամուտների ապակիները մաքուր էին, նույնիսկ՝ պսպղուն։ Նրա աչքերը ճեղք գտան, մտքի թելերով ներս գնացին և սենյակի կիսամթում նշմարեցին նրան։

— Է՜յ... Մուրա՜դ...

Մեռելային լռություն իջավ ամեն ինչի վրա՝ մարդկանց, խրճիթի, որ այդ պահին ավելի խեղճ ու միայնակ էր թվում, ծաղկած ծառերի։ Ապա մեղմ շնկշնկոց լսվեց. զեփյուռն էր խաղում ծառերի մատների հետ։ Խնձորենուց մի ծաղկաթերթիկ պոկ եկավ և դողդողաց օդի մեջ։

Մռթոն մի քանի քայլ էլ առաջ գնաց, գլուխը շրջելով՝ հանդիպեց Նազիմի լուրջ ու խոժոռ հայացքին, և այն վայրկյանին, երբ աչքերը նորից դարձան տանը, նրան թվաց, թե դռան փեղկը թեթևակի շարժվում է, նույնիսկ ականջին ինչ֊որ չխկոց հասավ՝ կարծես մեկը ներսից դուռը լինգով փակեց։

— Մուրա՜դ... Լսո՞ւմ ես... Է՜յ... դուրս արի,— գոռաց Մռթոն։— Ես գիտեմ, այդտեղ ես, դուրս արի, հո շուն ու գել չենք, ինչի՞ց ես ահ քաշում... դուրս արի մի քիչ խոսք ու զրույց անենք...

Նա որոնում էր «մեծահոգի» բառը, որով Նազիմը քիչ առաջ բնորոշել էր Երզնկայի կառավարիչ Մեհմուտ Մալթային, բայց չէր գտնում՝ մեկ մոտենում էր, մեկ էլ հեռանում, և հիշողության այդ լարումը նեղում֊չարչարում էր նրա մարմինը։ Վերջապես մի բառ նրա հիշողության խորքից եկավ ու կանգնեց լեզվի ծայրին, կարծես հենց այդ բառն էր.

— Տասնապետ Նազիմը բարի է, լսո՞ւմ ես, դուրս արի... տասնապետ Նազիմի հոգին մեծ է... մե՜ծ...

Մռթոյին թվաց, թե մի ամբողջ ժամ անդադար խոսել է ու բղավել։ Շունչը կտրվում էր։ Նայեց ետ։ Նազիմի դեմքը գոհունակություն էր արտահայտում։ Մռթոն խոր շունչ քաշեց և նորից գոռաց.

— Մուրա՜դ... Է՜յ... գոնե մի ձայն հանիր... Մուրա՜դ...

Նազիմը հավանության նշան արեց գլխով, որից Մռթոն սրտապնդվեց։

— Փաշաները, լսո՞ւմ ես, ներել են բոլորին... մարդասպաններին, թալանչիներին... հասկացա՞ր... ներել են... ներե՜լ... թալանչիներին, ով անասուն է ալան֊թալան արել, հարստություն, տուն֊տեղ... Է՜յ... մարդասպաններին էլ... Կյանք ու արև փաշաներին... Երկար կյանք... ներել են... կյանք ու արև փաշաներին... ներել են... ներել են... ներել են... Շա՜տ երկար կյանք ու արև...

Մռթոյի ձայնը կրկին խզվեց, բայց այս անգամ վախը չէր պատճառը։ Մի պահ ինքն էլ հավատաց, թե իշխանությունը հանցագործներին ներելու գրավոր կարգադրություն է արել, և ուրախությունից կարծես շունչը կանգ առավ։

Շարունակելով նայել խրճիթին, Մռթոն մտածեց, որ սխալ է թույլ տվել, սակայն չգիտեր՝ որտեղ և ինչ։ Հետո այդ միտքն ուժով հեռացրեց իրենից։ Երբ մտածմունքը, ասես խրճիթի պատին զարկվելով, նորից եկավ ու դողացրեց նրա մարմինը, նա պարզորոշ լսեց լռության ձայնը։ Դա զարհուրելի ձայն էր. թվում էր՝ միլիոնավոր կատաղած շներ ուզում են վնգստալ, բայց չեն կարողանում և դառնում են ավելի արյունարբու։ Նա դանդաղ, զգուշորեն շրջվեց և տեսավ, որ թուրքերի աչք֊ունքից ժանգեր են կախվել։

— Արև... կյանք... փաշաներին...— ժպտալով գույնը թռցրեց Մռթոն։

Կարծես արձաններ էին։ Մռթոն չգիտես ինչու, հաշվեց նրանց և մեկ անգամ ևս համոզվեց, որ տասնհինգ հոգի են։ Նա փորձեց մի նոր ժպիտ խաղացնել դեմքին, բայց միայն վերին շրթունքը ցնցվեց։ Թվում էր՝ արձանները հրամայում են սև աշխարհ գնալ։ Նա այնքան էր ուզում ապրել, որ պատրաստ էր ոչ միայն Մուրադին այդ տասնհինգ մարդկանց հանձնել, այլև լեռներն ու երկինքը՝ ամեն֊ամեն ինչ, որ արևի տակ աշխարհ են կազմում։

— Ո՞ւր է Մուրադը։

Մռթոն ասես սարսափելի մի երազի մեջ էր ու հանկարծ ուշքի եկավ։ Տասնապետ Նազիմի ձայնն էր։ Իրենց դեմքի գծերով նույնն էին հարցնում նաև մնացածները՝ «ո՞ւր է Մուրադը»։

— Մուրադը չկա,— Նազիմը ետադարձ հայացքով տեսավ իրենց անցած ամբողջ ճանապարհը՝ խորդուբորդությունները, փոշին, որ շաղախվում էր իրենց ու ձիերի քրտինքին, քարերը... և նոր միայն զգաց, թե որքան է հոգնել։— Տանը մարդ չկա, ոչ ոք։

Բառերը հնչեցին ծանր մեղադրանքի նման։ Մռթոն ահուսարսափով միտք արեց, որ գուցե տանը, իրոք, մարդ արարած չկա, և անմիջապես էլ պատկերացրեց դրա հետևանքը... Թուրքերը իրեն չեն ների... և արյունով, նյարդերով, աչքերով, սրտով հավատաց, թե Մուրադն այնտեղ է... ինքը կարող է բռնել նրան, կարող է սպանել... Նրա ամբողջ մարմինը զգաց հույսի շարժումը, որ մեկ արագանում էր, մեկ էլ դանդաղում՝ դառնալով գրեթե ոչինչ։

— Նա տանն է... Երեկ գիշեր եմ տեսել... Նա վիրավոր էր, հազիվ էր քայլում... Իմ այս աչքերով եմ տեսել, այս աչքերով... Նա չի կարող ճղել, ո՞ւր պիտի գնա, ոչ մի տեղ էլ չի կարող գնալ...

Մռթոն ոտքերի ու ձեռքերի ջղաձիգ շարժումներով փորձում էր ամրապնդել իր խոսքի հավաստիությունը։ Հետո էլ ավելի մոտեցավ խրճիթին և այնքան էր համոզված, որ արդեն ուշադրություն չդարձրեց՝ շա՞տ է առաջ գնացել, թե՞ քիչ։

— Է՜յ, հիմա՞ էլ ես քո վատությունը անում, ուզում ես սրանք ինձ ջարդեն, քիթ ու բերանս մեկ անեն, հա՞... Մուրա՜դ... Տնից դուրս արի, է՜... Քեզ փրկություն չկա, ոչ մի փրկություն... Թե ուզում ես կյանքդ մի օրով երկարի՝ մինչև կախաղանդ, սուսուփուս դուրս արի տնից, լսո՞ւմ ես, թե չէ տունը հիմա կրակի կտամ։ Քեզ կախելու են, լսո՞ւմ ես, քեզ դա էլ քիչ է, ցից են հանելու... Դուռը բաց արա, դուրս արի... Հիմա տունը կվառեմ, մոխիրներից ոսկորներդ կհանեմ ու կտանեմ Մեմտուհ Մալթային... Է՜յ... սևացած ոսկորներդ, գանգդ, սևացած գանգդ, ոսկորներդ...

Խրճիթից կրակեցին։ Մռթոն ընկավ գետնին, չոքեչոք արագ ետ քաշվեց և, հասնելով խնձորենուն, որտեղ իր հրացանն էր, պառկած դիրքից երկու գնդակ արձակեց տան վրա, հետո անմիջապես պահ մտավ բնի հետևը։ Խրճիթից կրակեցին երկրորդ անգամ։ Երկու դեպքում էլ նշան էին բռնել իրեն, և նրա մարմնով դող անցավ։

Նազիմը հրամայեց չկրակել, բայց անակնկալի եկած զինվորները, դիրքեր բռնելով, գնդակ գնդակի հետևից էին արձակում։

Պատուհանների բոլոր ապակիները փշրվեցին, իսկ ծառերից սպիտակ ու կապույտ ծաղկաթերթեր ընկան ներքև։

— Նա այնտեղ է... է֊է՜յ... Մուրա՜դ... ասում էի, չէ՞, նա այնտեղ է, է՜յ...— չարանենգ հրճվանքով գոռաց Մռթոն և իրար հետևից երեք գնդակ արձակեց դեպի ծայրի պատուհանը, որտեղից, ըստ նրա ենթադրության, կրակել էին իր վրա։— Նա այնտեղ է, բա ո՞ւր պիտի գնար, այնտեղ է... է՜յ... աղոթք արա... է՜յ... կաշիդ քերթելու եմ, տիկ եմ հանելու, տիկ... այնտեղ է...

— Չսպանեք,— իր հերթին բղավեց Նազիմը,— ողջ֊առողջ պիտի հասցնենք Երզնկա, Մեմտուհ Մալթան է այդպես ուզում։

Ծեր խնձորենու բնի տակ բերանքսիվայր պառկած Մռթոն ժպտում էր երանությունից, քիչ առաջվա մարմնական ծանր տագնապներն արդեն խաբկանք էին թվում՝ հեռավոր ու անիրական։ Սիրտը ծիծաղեց, ոտքերի մկանները խթխթացին, մեջքը քոր եկավ։ Նա ծռմռեց թիկունքը, որ քորն անցնի, և ախորժալի գրգիռ զգաց։

Երբ ամեն ինչ այդպես բարեհաջող էր դասավորվել՝ Մուրադը թակարդում էր, ինքը՝ ողջ և առողջ, թուրքերը՝ իրենից գոհ ու շնորհակալ, նա միայն այժմ նկատեց այն տեղը, ուր քիչ առաջ կանգնած՝ ճիգ ու ջանք էր թափում, որ Մուրադին տնից դուրս հանի։ Դա բացազատ տեղ էր, խրճիթից հրացանի գնդակի մի հասողությունից շատ պակաս հեռավորության վրա։ Մռթոն հասկացավ, թե ինքն ինչ փորձանքից է ազատվել, և ճակատը պատվեց սառը քրտինքով։ Մուրադի ձեռքը երբեք չի դողում, դիպուկ հրաձիգ է, դեռ տարիներ առաջ նրա գնդակը չէր վրիպում, իսկ հիմա, երևի, ավելի շեշտակի է դարձել, ո՞նց տեղնուտեղը չի գնդակել իրեն... Անսահման էր Մռթոյի զարմանքն ու տարակույսը։ Մի՞թե Մուրադի աչքերը այդ պահին պղտորվել էին կամ դողացել էր ձեռքը, հրացանի նշանահատիկը՝ ծռվել... Նշանահատիկը ծռվել կարո՞ղ է,— մտքում հարցրեց նա և, պատասխան չգտնելով, ավելի ապշահար եղավ։ Հետո դեմքը լուսավորվեց. բախտը բերել է, բախտը, աստված իր հետ է եղել...

Խրճիթից դարձյալ կրակեցին, և գնդակը կպավ խնձորենուն։ Մռթոն վերջնականապես համոզվեց, որ Մուրադն ուզում է նախ և առաջ իր արևը սևացնել, բայց նրան ինչ֊որ բան խանգարում է։ Մռթոն նենգ ու ծաղրական քռքռաց, որ նրա երեք փորձից և ոչ մեկը նպատակին չի հասել։ Նա զգուշորեն ոտքի ելավ և, կրակ մաղելով պատուհաններին, ծառից ետ քաշվեց դեպի թուրքերի դիրքերը, որտեղ ավելի ապահով էր։

Արևը կիսել էր երկինքը։ Հողից գաղջ խոնավություն էր բարձրանում, օդը թրթռում էր։ Ինչ֊որ տեղ ճկճկում էր արտույտը։

— Ինչքա՞ն աչք պահենք,— ասաց առաջին թուրքը,— տունը կրակ գցենք՝ պրծնի գնա։

— Թող խորովվի կրակի մեջ,— ասաց երկրորդ թուրքը։

— Ճիշտ է, թող կաշիները պճպճան, միսը ծուխ անի, մնան ոսկորները,— ասաց երրորդ թուրքը։

— Աչքերը փորենք, լեզուն կտրենք, ականջները քյալփաթինով պոկենք,— ասաց չորրորդ թուրքը։

— Կաշին քերթենք,— ասաց հինգերորդ թուրքը։— Կաշին քերթենք, չորացնենք, տանենք տանք փաշաներին։

— Չէ, իր հրացանի վրա ցցենք,— ասաց վեցերորդ թուրքը։

Տկլորացնենք, իշամեղուներն ուտեն,— ասաց յոթերորդ թուրքը։

— Ծեծ ու ջարդ տանք՝ մեռնի, աղիները թափենք,— ասաց ութերորդ թուրքը։

— Երկու ուժեղ ճյուղ կորացնենք,— ասաց իններորդ թուրքը,— ոտքերը կապ տանք ճյուղերին, հետո ճյուղերը բաց թողնենք, թող ճղվի, երկու կես լինի։

— Գցենք ձորը, քարշ տանք ձիու հետևից, ուղեղ֊մուղեղը ցրիվ գա, ոտքերից կախենք թեժ թոնրի մեջ,— ասաց տասներորդ թուրքը։

— Մեծ պղինձը սառը ջուր լցնենք, նրան ողջ֊առողջ գցենք մեջը, դնենք կրակին, թող կամաց֊կամաց եփվի,— ասաց տասնմեկերորդ թուրքը։

— Ձեռքերը կացնահարենք, նա երգ է սիրում, մենք՝ արյուն, նրա արյունը խմենք, օխա՜յ...— ասաց տասներկուերորդ թուրքը։

— Մազերը պոկոտենք, քիթը կտրենք, ձեռքերը ջարդենք,— ասաց տասներեքերորդ թուրքը,— ոտքերը ջարդենք, աչքերը փորենք֊հանենք, լեզուն խանձենք։

— Ատամները մեկ֊մեկ քաշենք, եղունգների տակ ասեղներ խոթենք, թող ցավերից գոռգոռա, գլուխը տանք քարին, ջարդենք վիզը, ոտքերով տափակեցնենք՝ հավասարվի հողին,— ասաց տասնչորսերորդ թուրքը։

Մի մեծ քարի հետևում դարանած՝ տասնապետ Նազիմը լուռ և աչքերը փակ լսեց այդ խոսքերը։ Արտույտը դեռ դայլայլում էր։ Դայլայլը և մահավճիռները գարնանային ջինջ ու արևոտ օդում ասես խփվում էին իրար և սարսուռներ դարձած իջնում հողին։ Նազիմի կոպերը դանդաղ բացվեցին, կանաչ աչքերի հայացքը սահեց զինվորների մարմիններով, գնաց ետ, հետո եկավ առաջ, էլի ետ գնաց և կանգ առավ տասնմեկերորդի վրա։ Դա Խալիդն էր՝ միջահասակ, իր ցեղին հատուկ հավկթաձև գլխով, ամրակազմ մի արու, որ Անատոլիայի բորենիների ոհմակից էր, Եփրատի ափերին էր եղել, Դեր֊Զորում, և միայն վերջերս էր տեղափոխվել արևելյան հողեր։ Տասնմեկերորդին Նազիմը, կկոցելով աչքերը, բերանի ծայրով թեթևակի ժպտաց։

— Կրկնում եմ,— նշան բռնելով ասաց նա,— պարտավոր ենք ողջ֊ողջ տանել քաղաք, իսկ եթե ինքը չուզի, եթե համառի, եթե դիմադրի՝ կսպանենք։

Նազիմի հրացանը տրաքտրաքվեց։ Պատուհանի երկաթե վանդակորմից ձգվող թոկի վրայի լաթը, որ երեխայի վարտիքի էր նման, վայր ընկավ։

Խրճիթից կրկին մի գնդակ սուրաց և, անցնելով դիրքերի վրայով, կպավ թիթեղե տաշտակին, որ ծուռումուռ ու ժանգոտ ընկած էր անցյալ տարվանից մնացած չոփ֊չոր լոբածաղիկների մեջ։ Քիչ անց լսվեց մի կրակահերթ՝ հինգ֊վեց գնդակներ, փոքր ընդմիջումներով, ծակծկեցին օդը։ Ըստ երևույթին, կրակում էին տարբեր կետերից։ Այնուհետև մեկ֊երկու րոպե լռություն եղավ։ Նորից, բայց այս անգամ մեկ ուրիշ տեղ, ծլվլաց արտույտը, որ կրակոցների ժամանակ ձայնը քաշել էր։ Լսվեց նոր կրակոց, և քիչ էր մնում գնդակը կպներ տասնապետի գլխին։

Տասնապետ Նազիմի հրացանից գնդակներ թռան դեպի խրճիթ։ Նրա օրինակին հետևեցին մնացածները։

— Ինձ են ուզում խփել, ինձ,— մռլտաց Նազիմը և շարունակեց կրակել պատուհանների վրա։— Երևում է, նրանք շատ են։

— Շատ չեն, Մուրադը և երկու ֆիդայիներ,— ասաց Մռթոն, որ նրանից քիչ հեռու էր դիրք բռնել։

— Ի՞նչ գիտես։

— Գիշերն եմ հաշվել, երեկ գիշեր։

— Երեկ գիշեր երեկ գիշեր էր, իսկ այսօր այսօր է։

Հրացանները պայթում էին մեկը մյուսի հետևից կամ փոքր ու մեծ խմբերով։ Խրճիթից ոչ մի գնդակ չէր գալիս։ Վերջապես թուրքերը դադարեցին կրակը և լռելյայն նայեցին իրար։

— Սպանվեցի՞ն...— հարցրեց մեկը։

Ոչ ոք ձայն չհանեց։

Նորից լսվեց արտույտի գեղգեղանքը։ Այժմ նա շատ հեռվում էր՝ մասրենիների մոտ, որոնք անվար, տեղ֊տեղ կորեկի ծիլեր արձակած արտը բաժանում էին սարալանջի քարքարոտ տարածություններից։

— Սպանեցինք...— ասաց մեկ ուրիշը։

Նրանց աչքերում ուրախություն կար, ինչպես նաև՝ մաղձոտ ափսոսանք, որ ֆիդայիները ազատվել են իրենց հոգու դատաստանից։ Նրանք ուզում էին, որ խրճիթից կրակոցներ լսվեն, թեկուզև իրենցից մեկը կամ մի քանիսը վիրավորվեն կամ նույնիսկ սպանվեն... բայց հակառակորդը կենդանության որևէ նշան ցույց չէր տալիս։

— Տեսեք սպանվե՞լ են,— կարգադրեց Նազիմը և արմունկներով կռթնեց քարին։ Երևում է՝ սպանել ենք։

Մի քանի զինվորներ տարբեր կողմերից սողեսող մոտեցան խրճիթին։ Հաստապինդ դուռը ներսից փակ էր։

— Այնտեղ զարհուրելի ձոր է,— գոռաց մեկը։

— Ելումուտի ուրիշ ճանապարհ չկա, միայն այս դուռն է,— հայտնեց մեկ ուրիշը, որը հասցրել էր տան դրսի բոլոր ծակուծուկերն ուսումնասիրել։

— Պատուհանից նայեք, պատուհանից։

— Մեկ էլ տեսար խփեցին։

— Կամ մեռած են, կամ էլ՝ ողջ։

— Իհարկե, հաստագլուխ,— փնթփնթաց Նազիմը,— եթե մեռած չեն՝ ուրեմն ողջ են, իսկ եթե ողջ են՝ ուրեմն մեռած չեն, անասընը ավրադընը սիքիմ։

Արևը սկսեց շարժվել դեպի հորիզոնը։ Դաշտերում և լեռներում ոսկե մշուշը խտացավ։ Հանկարծ, մեկ այս կողմում, մեկ այնտեղ, մշուշը ցրվում էր, ոսկե վարագույրի ծայրը ասես գնում էր ետ, և երևում էր կապույտ երկիրը։

Նազիմը հազաց ու ծիծաղեց։ Ծիծաղում էր ու հազում։ Հազն ու ծիծաղը տակնուվրա էին անում նրա կուրծքը և թափվում բերանից, աչքերից, քթից։ Վերջապես, տաք ու կարմիր ճակնդեղի նման իր դեմքը նա դարձրեց Մռթոյին։ Ծիծաղի ու հազի փոխարեն դեմքին աստիճանաբար դրոշմվում էր ինչ֊որ օձություն։ Նկատելով օձային այդ գծերը, որ ստվերի պես դանդաղ ու զգուշորեն քսվում էին իրար, Մռթոյի մարմնով դող անցավ, և ճակատին քրտինքի կաթիլները սառեցին։

— Գնա դուռը ջարդիր,— ասաց տասնապետը նրան։

Մռթոն կռացած վազեց դեպի խրճիթը և, ուսը դռանը դեմ տալով, սկսեց հրել։ Նրան միացան չորս թուրքեր։ Դուռը ճռճռաց, բայց չբացվեց նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նկատելիորեն գնաց ներս։ Այդ վայրկյանին հենց գոյացած ճեղքից մուխ ու կրակ թռավ։

Բոլորը փախան ետ։

Փոխհրաձգությունը վերսկսվեց։

Գնդակների կարկուտը խրվում էր դռան հաստ տախտակների մեջ։ Քիչ անց խրճիթից արդեն չէին կրակում։

Արտույտի երգը լռությունն ավելի բացարձակ դարձրեց։ Պայծառ ու ընդարձակ լռություն էր։ Երգի ելևէջները հողից դուրս եկած ծիլերի նման էին։

— Հը՞...— Մռթոյին նայելով նեղսրտեց Նազիմը։

— Ի՞նչ...

— Ծտի ձայնը կտրիր,— ասաց նա։

Մռթոն արագ քայլեց դեպի ձայնը, կանգ առավ, հետո զգուշորեն առաջ գնաց ու, մասրենիներին չհասած, կրակեց։ Օդում ոլորված նրա հայացքից բոլորը հասկացան, որ վրիպել է։

Այժմ արտուտիկը խրճիթի առջև, սանդի վրա էր։ Իր ձայնի պես նազելի, գույնզգույն մի թռչնակ, փոքրի՜կ֊փոքրիկ, ինչպես խաղալիքը, և անհավատալի էր, որ նրա մեջ շունչ կա, կան այն բոլոր բաները, որոնք հարկավոր են ապրելու համար։

Տասնվեց հրացանների փողերն ուղղվեցին այնտեղ։ Արտույտը ճռվողում էր։ Հանկարծ զեփյուռը քսվեց նրա փետուրներին, և նա, համազարկից ակնթարթ առաջ, թռավ։ Ձգաններն արդեն ետ էին քաշվել, շիկացած գնդակները կպան սանդին և ցաք ու ցրիվ եղան։

Թուրքերը հայհոյեցին խրճիթում պատսպարված հայերին, կարծես նրանք էին այդ անհաջողության մեղավորները, իսկ երբ արտույտի անհոգ ու զվարթ ձայնը եկավ ձորի կողմերից, ու բոլորը մի ավելորդ անգամ համոզվեցին, որ նա կենդանի է, նույնիսկ չի էլ վիրավորվել, հայերի նկատմամբ նրանց արյունարբու կատաղությունն ավելի բորբոքվեց։

— Տունը կրակ գցենք, ո՞ւմ ենք սպասում։

— Արևն իջնում է, շուտով մութ կլինի։

— Է՜յ, Մուրադ, լավ է քո ոտքով դուրս գաս... է՜յ... Լսո՞ւմ ես... թե չէ մոխիրդ դուրս կհանենք,— գոռաց Մռթոն։

— Տան հետ թող վառվի, դրանից էլ լավ պատի՞ժ։

— Մեմտուհ Մալթային կասենք մութն ընկնում էր, տունը կրակ տվինք, սրանք էլ, ահա, մոխիրներն ու ոսկորները։

Բոլորը լռեցին, որովհետև տասնապետ Նազիմը ոչինչ չասաց, նույնիսկ չնայեց նրանց վրա։

Ուշադիր աչքը նրա քունքին կարող էր տեսնել, թե ինչպես է աշխատում զարկերակը։ Դա արյան հասարակ շարժում չէր, այլ մի խփխփոց, որ առաջանում է լարված մտածմունքից։ Նրա գլխում խճճվել էին բազմաթիվ հարցերի թելեր. ո՞վ է «հայ»֊ը, Մռթոն ինչո՞ւ է դավաճանում իր հայրենակիցներին, ի՞նչ բան է, վերջ ի վերջո, կոտորածը, ի՞նչ է դավաճանությունը... իսկ հայրենասիրությո՞ւնը, խի՞ղճը... դավաճանին ինչպե՞ս են պատժում, թե՞ նա մնում է անպատիժ, ինչ է պատերազմը, ինչ է սերը... Դրանցից և ոչ մեկի պատասխանը չգտնելով, նա լուռ ու մունջ տառապում էր։ Նույնիսկ չգիտեր՝ ո՞ր սերն է ելք որոնում իր մեջ՝ կնո՞ջ նկատմամբ սերը, հայրենիքի՞, թե՞ բնության։ Հարցերը այնպես էին եփվում, որ գլուխը ցավում էր, պտույտ գալիս, և աչքերը, ցավի՞ց, թե՞ կատաղությունից, պղտորվում էին։

Կարելի էր ենթադրել, թե տասնապետի հոգում շարժվում է խիղճը կամ նման մի բան, բայց դա բոլորովին էլ այդպես չէր։ Մանկության օրերին, ձմռան գիշերները նա գողեգող բարձրանում էր ծառերի վրա և հավաքում քնած ճնճղուկներին, հետո ցուցամատով ու միջնամատով պոկում գլուխները։ Ճնճղուկները նա փետրում էր, քաշում շշին ու խորովում։ Իսկ այժմ՝ կոտորածների ու թալանի ժամանակ, մարդկային ամենածանր տառապանքներին անգամ նա նայում էր սառն ու անտարբեր, կարծես ապակե աչքերով։ Միայն մի բան կար Նազիմի ներսում՝ մտածելու հատկությունը, որով նա տարբերվում էր շատ ցեղակիցներից։ Նա մտածում էր, դատողություններ անում, և դա գնահատվեց. զորակոչվելուց կարճ ժամանակ հետո նա արդեն տասնապետ էր։ Այդ բարձրացման մասին նա նամակով հայտնեց հորը և նրանից բավականին տարօրինակ պատասխան ստացավ։ Հայրը գրում էր, որ ինքը գերադասում է հողագործությունը, քան՝ ծառայել բանակում, որ լավ կլինի Նազիմը շուտ գա տուն և իրեն թև ու թիկունք դառնա։ Նազիմը երկրորդ նամակն ուղարկեց. նախանձում էր փաշաներին, ուզում նրանց ճանապարհով գնալ, այդպես էլ գրել էր՝ «նրանց ճանապարհով դեպի վերև»։

Հիշե՞ց Նազիմը այդ նամակները, դժվար է ասել, սակայն նրա ներսում խլրտաց ինչ֊որ բան։ Դա հոր կարոտն էր, որ նա զգաց, բայց չգիտակցեց։

Վերջապես, իրեն տանջող հարցերի կծիկը նա հանեց գլխից։ Իսկապես, ինչո՞ւ տունը չվառենք,— արդեն մտածում էր նա,— վառենք, քանի դեռ մեզանից որևէ մեկը չի խփվել։

Հանկարծ լսվեց լացաձայն մլավոց։

— Կատո՜ւն,— բղավեցին այս ու այն կողմից։

Մեծ ու բրդոտ մի կատու էր կուչ եկել խրճիթի դռան վերևի քիվին։

— Թողեք,— գոռաց Նազիմը,— ես եմ խփելու...

Նա այնպես հանգամանորեն, ատամները կրճտացնելով էր նշան բռնում, կարծես ուզում էր սպանել ոչ միայն կատվին, այլև արտույտին, որի նվագը ձորից հասնում էր նրանց, այլև Մուրադին, նրա ընկերներին, ազգակիցներին, կարծես ուզում էր ամբողջ Արևմտյան Հայաստանը մի տրաքոցով մաքրել հայերից ու բուսական, կենդանական աշխարհից, այո, նաև բուսական, որովհետև հանկարծ նա ատեց խնձորենիների ծաղկած գեղեցկությունը, զգաց, որ դա գեղեցիկ է, և բարկացավ։ Վերջապես կրակեց։ Կատուն ցավից ոլոր֊մոլոր եղավ և, հասնելով քիվի եզրին, թրմփաց դռան առջև։ Գետնին նա մի քանի ջղաձիգ շարժումներ էլ արեց ու, տնկելով ոտքերը, կողքի վրա անշնչացավ։

Հաղթական բացականչություններին հետևեց լռությունը։ Բոլորը գիտակցեցին, որ այդտեղ գալու իրենց նպատակը կատվին սպանելը չէր, և դա նրանց մեջ նյարդային նոր շարժում առաջ բերեց։

Խրճիթն էր, կատվի դիակը, Նազիմն իր զինվորներով և Մռթոն։

Արտույտի երգն այլևս չէր լսվում։ Գուցե նա ձորի խորքերում էր, որտեղ հոսում էր լեռնային ձյուներից ծնվող Զմրուխտ գետակը։

Եվ այդ պահին կատարվեց տարօրինակ, կարելի է ասել՝ խորհրդավոր մի բան. կատուն չէր շարժվում, շունչը փչել էր, բայց չափազանց պարզորոշ, նույնիսկ ավելի լեցուն ու ամբողջական հնչեղությամբ լսվեց քիչ առաջվա լացաձայն մլավոցը։ Բոլորը տարակուսանքով իրար նայեցին։

— Վառե՜լ...— կիսապառկած դիրքում, ձեռքը դեպի խրճիթը մեկնելով, հանկարծ բղավեց Նազիմը։— Վառե՛ք...

Խանդավառված, գոռում֊գոչյունով նրանք սկսեցին չոր ճյուղեր, այստեղ֊այնտեղ թափթփված անցյալ տարվա խոտը տեղափոխել խրճիթի կողքերն ու հետևը՝ պատերի տակ։

— Շո՜ւտ, շո՜ւտ... արևը գնում է, ահագին ճանապարհ ենք կտրելու,— գոռգոռում էր Նազիմը։

Արևի շողերն արդեն ծածկում էին լեռների գագաթները։ Լեռնոտ հորիզոնը կարծես ուղտերի քարավան էր՝ արևի մեծ ու հրաշեկ գունդը մեջքին։ Հիմա լեռները կապույտի ու ոսկու երանգներով էին ներկված։

Մի քանիսը վազեցին մոտակա ամայի տները՝ վառելիքի նոր խրձեր բերելու։

Ամեն ինչ պատրաստ էր. խրճիթը երեք կողմից շրջապատված էր չոր խոտով ու ճյուղերով, թիթեղե տաշտակում բորբոքվում էր կրակը, որ պիտի մոտեցնեին վառելիքին։

Այդ ժամանակ ինչ֊որ բան չրխկաց, ապա խրճիթի դուռը անսպասելիորեն բացվեց։ Դռան բացվածքում ոչ ոք չկար։ Երեկոյան քամին կպավ դռանը, և այն ճռռալով ավելի ներս գնաց։

Բոլորի թուքը չորացավ։ Կախարդվածների նման անշարժացան իրենց տեղերում։

Տասնապետ Նազիմը կրակեց դռանը, ստուգելու՝ մութ բացվածքում մարդ կա՞, թե՞ ոչ։

Կրակոցից թուրքերը սթափվեցին և մեկ անգամ ևս պարզ տեսան, որ դուռը բաց է։ Եվ մռնչյուններով խուժեցին ներս։

Մի պահ Մռթոն այգում մենակ մնաց։ Ասես մոլորվել էր։ Հետո հոգնած, ինչ֊որ թախիծ կրծքում, դանդաղ քայլեց դեպի խրճիթը։

Մտնելով սենյակ՝ Մռթոն ամբողջ մարմնով ցնցվեց։ Թախտին կուչ էր եկել Մարիամը և երեխային ծիծ էր տալիս։ Մռթոյի հոգում վայրկենապես կենդանացավ Մարիամի հանդեպ իր հին ու հեռավոր զգացմունքը, և դա այնքան մրմռալի էր, որ կարծես աղ լցրին բացված վերքի վրա։

— Ո՞ւր է Մուրադը,— հարցրեց Նազիմը, որ մի պահ նույնպես շփոթվել էր։

Մարիամը չպատասխանեց։ Երեխային ամուր սեղմել էր կրծքին և դողում էր։

— Բոլոր ծակուծուկերը ստուգեք,— կարգադրեց Նազիմը։

Սենյակը բավականին ընդարձակ էր։ Անկյունում մեկ ոտք բարձրությամբ սեղան կար՝ վրան փայտե գդալներ, պղնձե մի բաժակ՝ մանուշակներով, երեք կավե աման, որոնցում թանապուր էր եղել։ Թարեքի վերին դարակները դատարկ էին, իսկ ցածի լայն մասում կային երկու կուժ և երեք կաթսա։ Վեցհարվածյան հրացանը, որով մի քանի ժամ շարունակ կրակել էին, իբրև մի անպետք իր ընկած էր գետնին՝ սենյակի մեջտեղը։ Ծալքում՝ պատի մեկ այլ խորշում, խցկված էր մեկ֊երկու ձեռք անկողին։ Առաստաղի գերանից կախված էր ճոճը, որը թեթևակի օրորվում էր։ Միջանցքի տախտակե հատակի տակ նկուղն էր, բայց այն թաքստոց չուներ և ոչ էլ փախուստի որևէ անցք։

— Ո՞ւր է Մուրադը,— արդեն փրփրած կրկնեց Նազիմն իր հարցը։— Ո՞ւր է։

— Ձեր գալուց առաջ գացին։

— Դու նրա ի՞նչն ես։

— Կինը։

— Ո՞վ էր կրակում մեզ վրա...

— Ես,— շարունակելով դողացնել՝ ասաց Մարիամը։

Թուրքերն իրար երեսի նայեցին։ Անսահման էր նրանց ապշանքն ու շփոթմունքը։

— Մեզ էշի տեղ է դնում,— այս ու այն կողմից վրա տվին նրանք։

— Սրանո՞վ էիր կրակում։

Մարիամը դրականորեն շարժեց գլուխը։

— Շարունակեիր կրակել,— նենգ ժպիտ խաղացնելով դեմքին՝ ասաց Նազիմը։— Շարունակեիր, ինչո՞ւ չշարունակեցիր, շարունակեիր,— բարկությունից աչքերը խոշորացան։— Կարող է, ով գիտե, մեկ էլ տեսար, գնդակը կպներ, սպաներ մեկնումեկիս,— և նա այնպես վայրագորեն ծիծաղեց, որ նույնիսկ թուրքերը սարսռացին։

— Փամփուշտները վերջացան,— ասաց Մարիամը։

Դուռը բացեցիր, որովհետև փամփուշտ չկա՞ր, բացեցիր, որ ներե՞նք։

— Չէ,— ասաց Մարիամը։— Դուք կուզեիք տունը վառել, ես տեսա։ Սա ծնողացս տունն է, նրանք են շինել։ Ինձ սպանեք, բայց տունը թող ապրի։

— Ծնողներդ որտե՞ղ են։

— Սպանեցին։

— Առանց մարդ արարածի տունն ո՞ւմ է պետք։

— Տո՞ւնը... Տունը մեզ կկապե հողին,— դողացող ձայնով ասաց Մարիամը։

— Առանց ժողովրդի ի՞նչ հող, ի՞նչ բան,— ասաց տասնապետը, զայրույթի շեշտը դնելով «հող»֊ի և «բան»֊ի վրա։

— Հողը հայրենիք է։

Տասնապետ Նազիմն ուզում էր գոռալ՝ շան քած, բայց վերջին ակնթարթին խոսքը կուլ տվեց, որովհետև ապշած էր կնոջ զգացմունքներից և նաև հիացած, ամոթ չէ՞ր իր համար՝ պատվազրկել նրան։

— Այստեղ մի փամփուշտ է մնացել,— հրացանի փամփուշտատուփը ակամա բացելով՝ ասաց Նազիմը։

Մարիամի դեմքին երևաց ցավոտ մի ափսոսանք։ Մտածում էր՝ գուցե այդ փամփուշտը պիտի կատարեր իր ցանկությունը՝ սպաներ Մռթոյին։ Նայեց նրան, որ միայնակ կանգնել էր պատուհանի մոտ, և զգաց, որ սրտի կողմերից ինչ֊որ հեկեկոց բարձրանում է դեպի կոկորդը։

Նազիմն էլ նայեց Մռթոյին։

Բոլորը նայեցին նրան։

— Շուտով ոչ մի հայ չի լինի,— Նազիմը ծլփացրեց լեզուն։— Տես, Մռթոն թրքացել է։

— Անտառ չկա, որ իր գայլը չունենա,— ասաց Մարիամը դողացնելով։— Ստոր մարդ, ստոր... ազգի դավաճան...

Որքան էլ Մռթոն գիտեր, որ ինքը դավաճան է, բայց և այնպես այդ բառերը սաստիկ խոցեցին նրան։ Նա ձեռքը տարավ մեջքակապին, որ դաշույնը քաշի, բայց տասնապետ Նազիմը նրան հայացքով սաստեց։

— Թրքություն ընդունիր,— ասաց նա։

Մարիամը հեկեկաց։

— Աչքերդ թրքուհու աչքերի պես սիրուն են, թրքացիր, որ ապրես։

— Չէ։

Շրջվելով՝ Նազիմը հանդիպեց կնոջն ուղղված զինվորների վավաշոտ նայվածքներին, և իր արյունն էլ եփ եկավ։

— Կլինես մեր կնիկը... երեխաներ կծնես, լսո՞ւմ ես, երեխաներ կծնես մեզանից, շա՜տ երեխաներ կծնես...

Նազիմը մոտ գնաց նրան։

Սրբիչը, որի տակ Մարիամը երեխային էր կերակրում, փոքր֊ինչ տեղաշարժվել էր. Նազիմը տեսավ, թե ինչպես է երեխան մոր ծծակը բերանով քաշում, և մարմինը հուզվեց տռփոտության հեշտալի գրգիռներից։

— Դե՜...

Տեսնելով, թե Նազիմն ինչ ցանկություններ ունի, Մռթոն մոռացավ իր վիրավորանքը։ Եթե նա Մարիամին մի քայլ էլ մոտենա,— ձեռքը դաշույնի կոթին՝ մտածում էր Մռթոն,— ես նրա աղիները կթափեմ։ Մռթոյի ներսում շարժվեց այն հի՜ն֊հինը, բայց այս անգամ ի՜նչ արտակարգ բերկրանք էր ու քնքշություն։ Նրան թվաց՝ հնարավոր չէ ապրել առանց Մարիամի, որ Մարիամի համար նույնիսկ կարող է մեռնել՝ թողնել արևը, լեռներն ու գետերը, բուսականությունը, ամեն֊ամեն ինչ։

— Դե՜...— կրկնեց Նազիմը, հայացքը երեխայի բերանից չկտրելով։

— Մուրադի մազը չեմ փոխեր բոլորիդ հետ,— հեծկլտոցից խեղդվող ձայնով խոսեց Մարիամը։— Սպանեք զիս...

— Շան քա՛ծ,— այնուամենայնիվ ասաց Նազիմը։— Հիմա շանսատակ կանեմ...

Մռթոյի սիրտը գցեց, մկանները պրկվեցին։ Սրբիչն աննկատելիորեն սահեց ներքև, մերկացնելով Մարիամի ծանր ու լիք կուրծքը։ Երեխան ցնցվեց աղմուկից և, մոր ծծակը բաց թողնելով, ուլունք աչքերով ժպտուն նայեց Նազիմին։ Կարմրոտ ծծակից մի քանի սպիտակ կաթիլներ ընկան։ Երեխան չփչփացրեց բերանը և, ոչինչ չգտնելով, մլավելու պես լաց եղավ։ Մարիամը նոր միայն տեսավ, որ սրբիչն ընկել է, շփոթվեց ու ամոթ զգաց և, երեխայի գլուխը դարձնելով իրեն, հապճեպ ծածկվեց։

— Չեմ ուզում քեզ սպանել,—ցանկամոլությունից Նազիմի աչքերը խոշորացան ու փայլփլեցին,— բայց կսպանեմ, տես, կսպանեմ, եթե հենց հիմա ազգդ չուրանաս։

— Սպանիր,— արցունքների միջից երկյուղած նայելով նրան՝ ասաց Մարիամը։

— Ո՞ւմ համար ես ապրելու։

— Մերիններուն։

— Ձերոնք չկան, վերջացել են։

— Սպանիր։

— Ո՞ւմ համար ես մարմինդ պահում, մարմինդ, մարմինդ...

— Սպանիր,— կրկնեց Մարիամը։— Մենք նորից աշխարհ կուգանք։ Հողից կծնվենք, հողը մեր մեծ մայրն է, ծաղկից, ամպրոպից, ջրից կծնվենք, աղբյուրներից... Միշտ ադպես է եղել, բարությունից կծնվենք, սիրելուց, քար, ջուր, մարդ սիրելուց... Սիրողի մարմինը կմեռնի, բայց ոչ հոգին։ Արարատից կծնվենք, Արարատն է՛լ հո չեք կարող սպանել։

Բուռն հեծկլտուքից շնչակտուր՝ Մարիամը չիմացավ, թե ինչ ասաց. նրա շուրթերով հնչել էր իր նախնիների արյան ձայնը։

Նազիմը նյարդայնորեն շրջեց վեցհարվածյանի փակաղակն ու հրեց առաջ, և վերջին փամփուշտը հայտնվեց կրակային դիրքում։

— Խնայիր, մարդ աստծո,— ճչաց Մարիամը, երեխային այնպես սեղմելով կրծքին, որ նա բարձր ու մեղք ձայնով լաց եղավ։

— Ուրանո՞ւմ ես,— զայրույթից կաս֊կարմիր՝ հարցրեց Նազիմը՝ հրացանի փողն ուղղելով նրան։

— Չեմ կրնար,— թարգմանեցին նրա շուրթերը իր հոգու ամբողջ տառապանքը։

Նազիմը մատը ցուցադրաբար դրեց հրացանի ձգանին։ Մռթոն, դաշույնը քաշելով, վրա վազեց նրան։ Նազիմին թվաց, որ նա ուզում է, իրենից առաջ ընկնելով, Մարիամին խփել, և, օդում բռնելով ձեռքը, նրան նախ կանգնեցրեց, ապա և նողկանքով հրեց մի կողմ։

— Մռթո,— հևալով ասաց նա,— ի՞նչ ես ուզում այս խեղճից, Մռթո։

Նազիմին, իսկապես էլ, դուր չեկավ, որ նա փորձել էր իր ազգի կնոջն սպանել։ Ինքն այդպիսի բան երբեք չէր անի։ Լսվում էր միայն Մարիամի արդեն անուժ հեկեկոցը։

— Թող ապրի,— մի րոպե աչքերը կկոցած խորհելով, ասաց տասնապետ Նազիմը և վեցհարվածյանի կաշեփոկը քաշեց ուսին։— Վերադառնում ենք Երզնկա։

Առաջինը սենյակից դուրս եկավ Մռթոն, որ մեռելի գույն ուներ։ Նրան հետևեցին մնացածները։ Նազիմը վերջինն էր։ Նա դուռը իր հետևից մինչև իսկ ծածկեց։

Ձիերը կուշտ կերել էին և լավ հանգստացել։

Թուրքերը ձգեցին թամբակապերը և ճանապարհ ընկան։

Գյուղից դուրս գալով՝ Մռթոն ճիպոտով մեկ֊երկու անգամ դաղեց ձիուն և բոլորից առաջ անցավ։ Նա ուզում էր թուրքերին արագ հեռացնել այդ կողմերից։

Արևը մայր էր մտնում։ Գունատ էր, կարծես տխուր ու նեղացած։ Թվում էր, ամփողջ օրը երկրի վրա հոգեհարազատություն է որոնել ու չի գտել։

— Տասնապետ, դու ջահել ես, չես հասկանում,— Նազիմի հետևից հասնելով, ասաց Խալիդը,— այն կնկան ու երեխին չի կարելի ողջ թողնել։

Նազիմը շրջվեց և քամահրանքով նայեց նրան։

— Չի կարելի,— կրկնեց Խալիդը։— Թույլ տուր գնամ, մահը բերանները տամ։

Նրանց ձիերն արդեն կողք֊կողքի չափ գցեցին։

— Մի քիչ էլ այսպես գնանք, կհրամայեմ ձիերի գլուխները ետ դարձնել,— առանց Խալիդին նայելու ասաց Նազիմը։— Մուրադը չի կարող տուն չգալ, այդպիսի կնկա հետ անկողին մտնելը գիտես ինչ քեֆ է, կամ էլ... կամ էլ կինը կառնի երեխին ու կգնա նրա մոտ, նրա ծոցը... նա գիտի մարդու տեղը... գիտի՜... աչքերը կապես էլ՝ կգնա... Ամբողջ գիշեր գաղտնի հետևելու ենք դրան, պետք է նրանց հավաքել մի տեղ։ Երեքին քո ուզած ձևով կպատժենք, մի մեծ պղինձ է պետք, մե՜ծ֊մեծ, միայն այդ ձևով...

— Ի՞նչ ձևով,— Խալիդն արդեն մոռացել էր իր սարսափելի առաջարկությունը։

Պատասխանելու փոխարեն՝ Նազիմը եռանդուն կերպով խթանեց ձիուն և նրա հարևանությունից պոկ եկավ։

Նա հետզհետե մեծացնում էր արագությունը։ Շուտով անցավ իր առջևում գտնվող բոլոր թուրք հեծյալներից և Մռթոյի հետ մենակ մնաց տարածության ու ժամանակի մեջ։ Նրա ձին հաճույքով էր ենթարկվում մտրակի հարվածներին։

Մռթոն չէր նայում ետ։ Նա գիտեր, որ թուրքերն այժմ կույր֊կույր հետևում են իրեն, և դա՝ այդպես հետևելը, նրա ներսում արթնացրել էր երանելի մի հանգստություն։

Նա էր և իր այդ հանգստությունը, որ մթնող օրվա սպանիչ լարվածությունից հետո, թվում էր, նրան Բուլանի չորս ոտքերով թռցնում էր դեպի երջանիկ վայրեր... Հեռավոր անտառներում հողի մեջ կիսով չափ թաղված մի մատուռ կա, ով գիտե՝ որ ժամանակներից է գալիս,— հանկարծ հիշեց Մռթոն,— առավոտ դեռ լույսը չբացված դուրս կգամ քաղաքից ու կգնամ այնտեղ, մենակյաց կդառնամ,— ասաց նա մտքում,— կմաքրեմ մարմինս մեղքերից, կմոտենամ իմ մորը, կլինեմ այնպես, ինչպես ծնվել եմ... Նա թոքերի բոլոր ծալքերով ներշնչեց երեկոյի սառն ու կապույտ օդը և հիացած նայում էր քուն մտած գոգահովիտներին։

Մռթոյի և Նազիմի միջև ընկած ճանապարհի հատվածն արագորեն կրճատվում էր։

Նազիմն ուսից իջեցրեց հրացանը և, երբ մնում էր մի քանի ձիաքայլ տեղ, փողը Մռթոյի թիկունքին ուղղելով՝ կրակեց։

Մռթոն սուր ճիչ արձակեց և, դանդաղ թեքվելով առաջ, ձեռքերով փաթաթվեց ձիու պարանոցին։ Շուտով ձախ ոտքը դուրս եկավ ասպանդակից։ Աստիճանաբար կախ էր ընկնում։ Իսկ քիչ հետո, աջը ասպանդակին կպած, նա քարշ եկավ ձիու փորի տակ։

Բուլանը դիվաշունչ խրխնջաց, վեր֊վեր թռավ և, դուրս գալով ճանապարհից, խելագար թափով իրեն գցեց ժայռ ու քարի մեջ...

Մռթոյի վրա կրակելուց առաջ ի՞նչ մտածեց տասնապետ Նազիմը։ Ոչ ոք չի կարող ասել։

ԵՐՐՈՐԴ ՄԱՍ

Արաքս գետը։ Ներսես Ալթուն։ Կապույտ գլխաշորը։ Արարատ։

1917 թվականի վերջին, Երզնկայում, զինադադարի համաձայնություն կնքվեց ռուսների և թուրքերի միջև, և շուտով ռուսական զորքերը հեռացան Արևմտյան Հայաստանից։ Տարբեր գավառներում դեռևս վերապրող հայերի ուժասպառ, վախվորած, հիվանդ, սովալլուկ, ծեր, մանուկ ու կին խլյակներն անօգնական ու միս֊մինակ հայտնվեցին թուրք վիշապի առջև։ Լեռներից իջնող մահաբեր ձնահոսքի, պղտոր հեղեղի, հրահեղուկ զանգվածի նման վիշապը, բացված երախով, սողաց դեպի քաղաքներն ու գյուղերը, ոլոր֊մոլոր գալով, կծկվելով, փորը տրորելով պտույտ գործեց, որտեղով անցնում էր, ուր հասնում՝ վերջաբանը մահն էր, էլի մահը, դարձյալ մահը։ Հայ կամավորական փոքրաթիվ ջոկատները, ավելի թույլ ու նվազ հայդուկների խմբերը ի զորու չէին ընդդիմանալու վիշապին, որի գլուխը Վեհիբ փաշայի բազմահազարանոց բանակն էր, հոգին՝ մաղձն ու ատելությունը քրիստոնյա ժողովրդի նկատմամբ, սիրտը, հրեշ ու զարհուրելի սիրտը՝ նրան վերջնականապես բնաջնջելու ճիվաղական նպատակը։ Վիշապ֊գազանի պոչից, աջ ու ձախ կողմերից շարժվում էին քուրդ հրոսակները և երբեմն նրանից առաջ անցնում՝ ցուցադրելով գազանության ոչ պակաս պիղծ ու զազրելի օրինակներ։ Թե՛ դեպի արևելք և թե՛ արևմուտք գնացող բոլոր գլխավոր ճամփաները փակված էին։

Քարավանը կանգ առավ Էրզրումից քիչ հեռու։ Ձորակի մեջ։

Ներսես Ալթունյանը Վահրամին և Հաբեթին ուղարկեց քաղաք՝ լուր բերելու այնտեղ տիրող վիճակի մասին։

Մի քանի ժամից տղաները վերադարձան։

Էրզրումը թուրքերինն է ամբողջապես։ Քաղաքում հայ չի մնացել։ Անդրանիկը իր զինվորներով և ողջ մնացած ժողովրդով գնացել է Սարիղամիշ֊Կարս ուղղությամբ։ Մուրադի վերաբերյալ ոչ մի տեղեկություն չկա։

Որտե՞ղ ես, Մուրադ։ Ո՞ղջ ես, թե՞ առյուծ սիրտդ երկնքում է արդեն։ Որտե՞ղ ես, Մուրադ, իմ մեծ եղբայր։

Անմտություն կլիներ մտնել քաղաք, թեև կարելի էր այնտեղ պարեն հայթայթել, հանգիստ տալ քարավանին հիմնավորաբար, թեթևանալ հիվանդություններից։ Եվ որոշվեց քաղաքը հյուսիս֊արևմուտքից՝ Ծաղկանց լեռներով շրջանցել և գնալ դեպի Կաղզվան, որտեղ, գուցե, դեռ հայեր են ապրում, որոնք կարող են օգնության ձեռք մեկնել իրենց։ Եթե չօգնեն էլ՝ գոնե ժպտան, բարևեն հայոց լեզվով, հույս տան, մի կտոր չոր հաց։

Հետևում հայություն չկա, մի՞թե առջևում էլ չկանք արդեն, ընդամենը այսքանն ենք մնացել՝ 113 մարդ և մի քանի ձի ու անասուն։

Ծաղկանց լեռնաշղթայի աղեղը կանաչում էր։ Թոնդրակ լեռան բարձր գագաթը ձյուն ու սառույցի մեջ էր տակավին։ Նրա և Նպատ, Կերդահոլ լեռների ձյուներից դար ու դարեր քամվում էին անհաշիվ սառնորակ առվակներ, անդադար վազում կիրճերն ու ձորակներն ի վար և, մեկտեղվելով, շատանալով, առատանալով՝ ծնում Եփրատին։ Այստեղ ամեն բան անսկիզբ է՝ ինչպես ժամանակը։ Անսկիզբ են լեռները։ Անսկիզբ է երկինքը։ Անսկիզբ են ձյուները։ Անսկիզբ է դաշտը։ Անսկիզբ են քարերը։ Անսկիզբ է արևը։ Անսկիզբ են ձորերը։ Անսկիզբ է Եփրատը. նա միշտ եղել է, նա կա, նա կլինի նաև իրենցից հետո։

Շատ հեռվում երևացին Թեփսի և Չիֆտե մինարեների գլուխները, ուրեմն՝ նրանց տակ բարձր պարիսպներով ու աշտարակներով շրջապատված միջնաբերդն է։ Պարիսպներին հայերեն, հունարեն ու արաբերեն արձանագրություններ կան, որոնք պատմում են հնուց անտի Էրզրումի գլխով անցած֊դարձածը։ Շուտով հազարամյա քաղաքը, գերված ու սգավոր քաղաքն աչքից անհետացավ, բայց՝ ոչ սրտից ու մտածումների ցավից։ Իրենք չհեռացան, նա գնաց հեռուները, սարերի հետևը, տխուր հալվեց դաշտի մշուշներում, դուման հագավ, իրենցից նեղացած, որ ներս չմտան, չհարցրին՝ ինչ ես անում, ինչպես ես, ինչ ես խոկում լռության մեջ, դեմք ու թիկունքով շրջվեցին իրենից օտարի նման, թշնամին, նույնիսկ թշնամին փակ դուռը բացում, ներս է մտնում, իսկ հարազատը, ա՜խ, անցավ անտարբեր, նամարդի պես, դավաճանաբար։

Քարավանը մոտենում էր Կարնո շամբերին. հին մատենագիրներն այսպես են կոչել Էրզրումի սարահարթի ճահճուտները, որոնք առաջանում են Եփրատի վերին հոսանքի ջրերից։ Գարնան առատ ձնհալների ժամանակ գետի պղտոր կոհակները ողողում են դաշտի զգալի տարածություններ, լցվում փոսորակներն ու գոգահովիտները, տղմանում, շատերը չորանում են շուտով՝ հենց որ գալիս է ամառը, մի քանիսն էլ՝ խոշորները, որոնք ավելի խոր հատակ ունեն և արևից ու տաք քամիներից պատսպարված են եղեգնուտներով, գոյատևում են մշտապես՝ ամեն գարնան լրացնելով իրենց մութ ու թանձր ջրի կորսված պաշարները։ Կարնո շամբերը գորշ, կարճ ու սուր կտուցներով, կարճատուտ Զուզուի օրրանն են, նա միայն այստեղ է ապրում, ուրիշ ոչ մի տեղ չես տեսնի նրան։ Կա նաև բադ, կտցար, որի միսը շատ համեղ է, և երկարակտուց ու բարձրասրունք պեգայա։

Տեղանքին անծանոթ ճանապարհորդը կարող է մոլոր գնալ և եթե անփորձ է նաև, կարճատես ու միամիտ՝ նույնիսկ մահ գտնել արտաքուստ հանգիստ, բայց ըստ էության նենգ ու խարդախ այդ ճահիճներում։ Նրանք վտանգավոր են հատապես մշուշ օրերին և գիշեր ժամանակ, դու չես էլ զգում, թե ինչպես ընդամենը մի քանի քայլ հետո հայտնվելու ես նրանց սառը, ոտք ու ձեռքերդ երկար֊կպչուն ջրիմուռներով կապկպող, լպրծուն գրկի մեջ։

Երեք֊չորս ժամ, գուցե ավելի, քարավանն զգուշորեն, ամեն քայլն ու շարժումը չափուկշռելով, ծանր ու դանդաղ ընթանում էր ճահիճների սևահող ափերով, մեկ ետ գալիս, կիսապտույտ գործում, հետո դարձյալ շարժվում առաջ՝ մինչև որ, ի վերջո, դուրս ելավ բարձր լեռնաճյուղերով եզերված Աշկալայի նեղ հովիտը։ Ճիշտ դաշտի մեջտեղով հոսում էր Եփրատը, այն դեռևս շատ հեռու էր իր իսկական տեսք ու բնույթից՝ հազիվ մի քանի ոտնաչափ լայնություն ունեցող, վճիտ ու կայտառ գետակ, լեռնային ջահել մի գեղեցկուհի, որ դեռ հետո՝ հարավներում պիտի հղիանար հազար ու մեկ վտակներից՝ դառնալով մայր գետ։ Բայց սա զտարյուն Եփրատն էր, մաքուր, բյուրեղյա, տոհմական, անխառն Եփրատը, մայր Եփրատի հիմքն ու արմատը, նրա անմար բջիջը, սերմը, հյուլեն, շնչերակը, սրտի թելը, որը եթե կտրվեր հանկարծ՝ անապատ և ունայնություն կդառնար ամեն֊ամեն ինչ։

Երեկոյան կողմ քարավանը հասավ Եփրատի բուն ակունքին։ Մի հսկայական աղբյուր էր հորդում բարձր ժայռի ճեղքված կրծքից, շառաչյունով թափվում սուր֊սուր քարերի վրա, զովաշունչ շիթեր ցայտեցնում շուրջը, փրփրում, շուռումուռ գալիս և ձորակով տակնուվրա վազում դեպի դաշտ։ Բոլորը, բացի Ներսեսից, առաջին անգամ էին տեսնում Եփրատի ծնունդը։ Նա ծնվում էր ճչալով, ինչպես մանուկը, իսկ ժայռն ասես լարվում էր, կծկվում, գոռում֊բղավում, ուշաթափվում, գալարվում երկունքի ցավերից։ Հավերժական էր ճիչն այդ, և նույնքան հավերժական էր երկունքը։

Դարեր ի վեր աղբյուրը պաշտամունքի առարկա էր Կարին֊Էրզրումի սարահարթում ապրող հայերի համար, նրա ջուրը՝ սրբություն, որ ոչ թե բնությունից է, այլ բարի ու ամենազոր Հայր Աստծուց։

Շուրջբոլորը Անտիպոնտական լեռնաշխարհն էր։ Կապույտ երկինքը։ Եփրատի խանձարուրը։ Լռությունը։ Տխուր մտածմունքը։ Հույսը, որ անհուսությամբ էր շարունակվում։ Մենակությունը։ Կորուստների հիշողությունը։ Կարոտը։ Անհայտությունը։ Եվ դարձյալ բաժանման ցավն ու տառապանքը, որ հեռանալու են Եփրատից՝ իրենց արյունից ու սրտի հատորից, վերջնականապես։ Այլևս չեն տեսնի նրան։ Երազ ու ցնորք կդառնա։ Եվ իրենք քուն թե արթմնի կզառանցեն նրա անունով։ Կզառանցեն՝ նրա հարահոս կարոտախտը իրենց սրտի ու աչքերի մեջ։

Առավոտյան ամպ֊մշուշ էր սահում լեռներով։ Ցուրտ էր։ Գիշերը թեև անձրև չէր եկել, բայց թաց ու թոն էր իջել խոտերին։ Ոսկե ձին չկար։ Նա Եփրատի պորտալարը բռնել ու դարձյալ գնացել էր ետ, դեպի Երզնկա՝ իր անցյալը, ծննդավայրը, դաշտը։

«Էլ չեմ տեսնի նրան,— ցավ ու ափսոսանքով մտածեց Ներսես Ալթունյանը։— Երզնկան շատ հեռու է արդեն։ Նա չի հասնի այնտեղ, եթե հասնի էլ՝ հնարավոր չէ կրկին վերադառնալ իրենց մոտ, ինչպե՞ս կտրի ծով լեռներն ու հովիտները, քանի՞ սև ու ահավոր գիշեր պետք է ապրի, քանի՞ լուռ, անմարդ ու սգավոր ցերեկներ, ինչպե՞ս դիմանա միայնակ՝ ինքն ու իր սիրտը, ինքն ու իր հոգին, ինքն ու իր աչքերը։ Կվայրենանա։ Գայլերը կհոշոտեն և ավելի՝ գազան ու գայլ մարդիկ։ Կցնորվի։ Ուրվականի, ոգու, տեսիլի պես անմարմին կթափառի սար ու ձորերում։ Գերեզման չի ունենա։ Դեմքն էլ կմոռացվի, խրխինջը, վերքերի ցավը, անունը։ Այլևս չի լինի ոսկե ձին»։

Որքան հեռանում էին Էրզրումից և շարժվում դեպի արևելք՝ Կաղզվանի գավառասահմանը, այնքան օրը տաքանում էր, օրվա հետ էլ՝ մարդկանց մարմինն ու տրամադրությունը։ Շուտով լեռ ու դաշտ մաքրվեցին մշուշներից։ Երկնքի կապույտ երեսը բացվեց և ժպտաց արևի ոսկեփայլ աչք֊ունքով։

Փոքրիկ տղան բաց էր թողել չալպտուրիկ շանը և ուրախ վազվզում էր հետևից։

Լոք֊լոք գնում էր Մամփրեն, և մանգաղի շեղբը պսպղում էր արևի տակ։

Կիրակոսյան ընտանիքի մեծ ու փոքր տղամարդիկ փոխնիփոխ քաշում էին սայլը, քանի որ լծկան ջորին սատկել էր երկու շաբաթ առաջ։ Սայլը բավականին ծանրաբեռնված էր, բայց այնտեղ իրենցից շատ քիչ բան կար, հիմնականում ուրիշի իրերն էին։ Երբ դրանց տերերից որևէ մեկը փորձում էր օգնել, ուսը դեմ տալ, նրանք կտրականապես հրաժարվում էին և նույնիսկ նեղանում. մեր արաբան է, մենք ենք քաշելու։ Կանցնի ժամանակ, այլևս ոչինչ չի լինի սայլին դնելու, սակայն ընտանիքի ողջերը կշարունակեն վերջին նվաղուն ուժերով քաշել այն՝ հանկարծ թուրքին չմնա, չպղծվի, չայրվի, չջախջախվի, որովհետև այն սայլ չէր, ինչպես աչքին էր երևում, այլ իրենց Կարապետ աղա մեծ հոր, Երզնկայի ամենապատվական արաբաջու լուսե անունն ու հիշատակը։

Վահրամը, Պետոն, Հաբեթը, տղաների մեծ մասն ընթանում էին քարավանի աջ և ձախ կողմերից, օգնում ծերերին ու կանանց՝ տանելու իրենց պարկերը։

Մեղմ ղողանջում էին Աթլաս կովի զանգուլակները։ Օսանը ստեպ֊ստեպ շոյում էր նրա մեջքը և թաքուն, սրտի մեջ ժպտում. իր հետ է, քայլում է, մի քիչ նիհարել է, սակայն առողջ է և ամրակուռ։

Եփրեմը ետ էր ընկել իր ձիով, ինչպես միշտ՝ ուժեղ, կոշտ ու խոշոր դաստակը գոտուց քարշ ընկած սրի կոթին, ամեն պահ պատրաստ անհրաժեշտության դեպքում կաշեպատյանից իսկույն դուրս քաշելու այն։

Մի կին էր հերարձակ քայլում քարավանի խիտ շարքից անջատ, մենավոր կղզյակի պես։ Երբեմն կանգնում էր, ետ նայում մտազբաղ, դիտում, նայում սարերին, հետո դարձյալ շարժվում առաջ։ Վարդանուշն էր։ Ոչ ոք չգիտեր և չէր տեսնում, որ նա լաց է լինում։

«Վերքերով լի ջանֆիտա եմ, Կը թափառի՜մ, տուն չունիմ, Յարիս փոխան զենքս եմ գրկեր, Գիշերները քուն չունիմ»,— ինքն իր ներսում երգում էր Մգրոն, բայց ձայնը տարածվում էր բոլորտիքը քաղցր֊աղի քամու նման։

Նանեն թևանցուկ էր արել Սուսանին, որ շարժվում էր այնքան դանդաղ, կարծես չէր քայլում, այլ դոփում էր տեղում իր նիհար, փքուն փորի ծանրությունից ճկված ոտքերով։ Թվում էր՝ մարած մոմ է, միայն աչքերն էին առկայծում և սիրտն էր դեռևս բաբախում սաստիկ ուժասպառ ու հալումաշ մարմնի մեջ։

Այդ պահին Ներսեսն ընթանում էր քարավանի առջևից, ոտավոր, ձիու սանձը բռնած։ Նա թեև Էրզրումից արևելք առաջին անգամ էր լինում, սակայն մանրամասնորեն ուսումնասիրել էր այդ հողերի աշխարհագրությունը, հատկապես՝ գլխավոր ու երկրորդական ճանապարհների բնույթն ու դասավորությունը։ Նրա մախաղում իրենց երթուղու ձեռակերտ քարտեզն էր՝ մեծ ու փոքր բնակավայրերի նշագրումներով, որ գոց գիտեր։ Մայր ճանապարհը, որ դեռ հնուց էր հայտնի, Էրզրումից ուղիղ գծով գնում էր Կաղզվան, որտեղ ճյուղավորվում էր մի քանի ուղղությամբ՝ դեպի հյուսիս֊արևմուտք, Ճորոխ գետի ափին գտնվող Արդվին քաղաքը, ապա և՝ Կարս, հետո, քիչ հարավ՝ դեպի Կողբի նշանավոր աղահանքերն ուղղվելով, մտնում Արաքսի հովիտը և Այրարատ աշխարհ։ Այս ճամփային զուգահեռ, մոռացված, խուլ ու անմարդ բազմաթիվ արահետներ կային, որոնց Ներսեսը, քարավանի անվտանգությամբ մտահոգված, նախընտրություն էր տալիս, դրանք թեև երկար֊մանվածապատ էին, դժվարանց՝ լի վերուվարումներով, բայց՝ ավելի հուսադրող։ 1915֊ից ի վեր քանի՜֊քանի քարավաններ քայլեցին երկրի գլխավոր ճանապարհներով և տեղ չհասան, որովհետև անցնում էին վիշապի երեխի միջով՝ բզկտվում, խեղդվում, հոշոտվում։ Չփրկվեցին։ Տեղ չհասան։ Ամայություն էր հետևում։ Լռություն էր ճանապարհներին։ Մահն ու ավերը, իրենցից առաջ ընկած, իրենցից արագ ու փութաջան գնում են արևելակողմ։ Ահեղ լռություն է ամենուրեք։ Ծպնի գյուղը, որի կողքով քիչ առաջ անցան, համր ու լուռ էր գերեզմանոցի պես։ Առջևում Ախքիլիսան է։

Մարգար Քեշիշյանը, արդեն որերորդ անգամ, մարդկանց ոգևորված պատմում էր իր ծիրանուտի մասին։ Մելքոն Տեր֊Պերպերյանը նրա յուրաքանչյուր բառը գլխի հոժարակամ շարժումով հաստատում և հավանության էր արժանացնում։

— Չմոռնանք,— վերջում միշտ ասում էր տեր Մելքոնը,— քուգիտ այգիին արմատը իմիս ծիրանի կորիզն է, ինչո՞ւ ատ պարագան չար լռության կմատնես։ Ծուռ քալենք, շիտակ խոսինք։ Մեծ հայրս տվեց քու հորը մեր ծառին խոշոր և քաղցր պտուղի սերմը, դուք՝ հարազատ֊յուրայիններով, փառավոր այգի շինեցիք, աֆերիմ, բայց ինչո՞ւ տմարդորեն և դիտավորյալ կմոռնաս, որ իմ մեկ հատիկ ծառը քուգիտ ամբողջ այգիին մայրն է, ծնողը, ծծմայրը։ Արդար կըսեն, ժողովուրդ, երախտամոռները լավությունը միշտ վատությամբ կհատուցեն։ Ինչո՞ւ բարի խոսք մը, ժպիտ մը դժվարդ կուգա, կզլանաս արդարը ըսել իմ ծիրանի ծառի վերաբերյալ, չէ՞ որ ան հրաշք է, ատ տեսակ ծառ աշխարհում էլի կա՞։ Հարկավ չկա և չպիտի ըլլա երբեք։ Եվ դուն հիանալի կտեսնես, կզգաս ու կգիտակցես։ Կնախանձես իսկապես։ Ինչո՞ւ կնախանձես։ Ես քեզ բարեկամ չե՞մ։ Ես թո՞ւրք եմ։ Ես քեզմե ավելի ու սաստիկ հայ եմ։

Քեշիշյանը լռում էր, խեղճանում, ճմլվում, որովհետև տեր Մելքոնը ճիշտ էր ասում, բացի հայությունից, ինքն էլ հայ է ուղնուծուծով։

— Կխնդրեմ ազգասիրությունս չվիրավորես,— վերջապես ասաց նա,— համբերությունս մի՛ շահագործիր, դանակը ոսկորիս հասավ արդեն, ես պակա՞ս հայ եմ, անխիղճ֊անաստված։

— Այո, չունքի չես գնահատեր իմ և մերիններում ծիրանի ծառը։

Վեճը հասավ գագաթնակետին։ Այս անգամ միջամտեց Հակոբը։

— Ամոթ է, չոջուխ չեք։

Բարեկամները լռեցին և իրարից նեղացած հեռացան։ Վաղը նրանք դարձյալ կսկսեն նույն զրույցը, կասեն նույն խոսքերը, կարտահայտեն նույն զգացմունքները, իրար կներկայացնեն նույն մեղադրանքը՝ առաջին անգամվա հուզմունքով և ոգևորությամբ։

Տիկին Սիրունյանը, Վասկերտում ամուսնուն կորցնելուց հետո, լրիվ ճերմակել էր, դարձել ինքնամփոփ և լռակյաց, իր երեսնամյա տարիքում արդեն զառամյալ կնոջ տեսք ուներ։

— Հիշե որքան հարազատներ կորսնցուցինք, ժողովուրդը նահատակվեցավ, երկիրը փոշիացավ, դուն ի՞նչ կուզես աստուծմեն, կյանքիդ մնացորդը խնայե, արդեն անհայտ է վաղը ինչ պի ըլլանք։

— Քար կուզեմ ըլլալ,— ասաց տիկինը իր զրուցակցին և քայլքին համընթաց, երկար ընդմիջումներով շարունակեց իբր մենախոսություն։— Կույր և համր կուզեմ ըլլալ։ Անսիրտ կուզեմ ըլլալ։ Չորցած ծառ մը կուզեմ ըլլալ։ Մոխիր կուզեմ ըլլալ։ Անապատ կուզեմ ըլլալ, ուր շունչ֊կենդանությունը իսպառ կբացակայե։ Անզգա ավազ կուզեմ ըլլալ։ Վերջ կուզեմ ըլլալ, վախճան վերջավորություն։

Մգրոն երգում էր. Գըրող տանի քուրդ Աբոյին... Զարթիր... Զարթիր... Զարթիր... Զարթիր... Զարթիր... Մըռնիմ քըզի... Օգնե հայուն...

— Ուշ է,— սրտի խորքում մղկտաց Ներսեսը։

Մամփրեն մղկտաց։

Հաբեթը մղկտաց։

Փոքրիկ տղան լաց եղավ, կարծելով չալպտուրիկն ուզում է փախչել ազատվել իրենից։

Մելքոն Տեր֊Պերպերյանը մղկտաց, կտոր֊կտոր դարձավ, սրտից արյուն վազեց։

Փրափիյոնը մղկտաց։

Աթլասը տխուր բառաչեց։

Վահրամը մղկտաց։

Պետոն մղկտաց, վերքերն արթնացան ու խոսեցին հոգեմաշ ցավով։

Կիրակոսյան սայլի ոսկորները հուսահատությունից ճռնչացին։

Վարդանուշը մղկտաց։

Արշակ Բաբինյանը մղկտաց։

Թվում էր՝ արեգակը մղկտում է, և մղկտում է գետինը, մղկտում է լեռան կապույտ գագաթը, մղկտում է առուն, և երկինքն է մղկտում, ողբում֊կոծում, մորմոքվում Մգրոյի երգից։

Կեսօր էր, զով քամի։

Մգրոն լռեց, դաժանացավ, մռայլ պատեց աչք֊ունքը։ Նա հիշեց Գալշոյին, և կարոտը մտավ սիրտը։ Գալշոյին գրկեց։ Կարոտի ցավից կծեց շրթունքը։ Ատամը չհասավ սրտին, որ սիրտը անդուռ կարոտի ցավից ծամեր։ Ավելի դաժանացավ։ Եվ սառեց֊քարացավ անհուն վրեժով ու ատելությամբ։

Լուռ գնում էին՝ ամեն մեկը իր հետ։ 113 քար լռություն։ 113 տանջալից միտք։ 113 լարված զգացմունք։ 113 սրտի ցավ։ 113 անմար կարոտ։ 113 ցուրտ վախ։ Մոմի պես հալչող 113 քաղցր երազ։ 113 անխոսելի գաղտնիք։ 113 հավերժական սեր։ 113 քայլող հիշողություն։ 113 ծանր տվայտանք։ 113 մութ ու անորոշ փրկության ճամփա։ Բոլորը՝ առանձին, բայց և իրար հետ, մեկտեղ, իրար մեջ։ Նույն թելի կծիկը։ Մի լեզու և սիրտ։ Նույն վիրավոր արյունը։ Բոլորը մեկ մարդ ու հոգի՝ քարավան անունով։

— Որքան սրտալից երգեց Մգրոն,— խոր շունչ քաշելու համար կանգ առնելով՝ ասաց Սուսանը։— Սիրտս լեռները վազեց, և ես տեսա անոր։

— Ո՞ւմ,— հարցրեց Նանեն։

— Իմ զավկի հորը։

— Իմ սիրտը լեռները չվազեց, իմ սիրտը այստեղ էր, երբ կերգեր Մգրոն։

— Դու մոռցեր ես քու յարին։

Նանեն շփոթվեց և, կռանալով, ճամփեզրից մի կապույտ ծաղիկ պոկեց։

— Ինչո՞ւ այդպես կկարծես։

— Ես չեմ կարծեր, սիրտս կկարծե, երբ հարազատ քրոջ պես կնայե քեզի, քու աչքերուն։

— Ան ողջ չէ արդեն,— զգուշորեն ու շշուկով արդարացավ Նանեն։

— Այդ պատճառով ալ սիրտս կխղճա և շատ կսիրե քու կյանքն ու արևը։

— Իմ սիրտը մենակ է, Սուսան, ոչ ոք չի լսեր անոր բաբախյունը։ Ան մենակ կխոսե, ինքն իր հետ, ինքն իր հետ, ինքն իր հետ։

— Նոր սեր գտիր։

— Ինչպե՞ս,— Նանեի ձայնը հուզմունքից դողաց։

— Դու ազատ թռչուն ես։

— Չեմ ուզեր ազատ լինել։ Երանի վանդակում ապրեի։ Կուզեմ սրտիս կապանք դնեն, ձեռք ու ոտքերս կապ անեն, հոգիս կապկպեն։ Ինձ ո՞վ իր ստրկուհին կդարձնի...

— Դու սիրահարված ես, Նանե, ես շատոնց կզգամ։

— Սխալ կզգաս...

— Սիրտս կնայե աչքերուդ, և աչքերդ կմատնեն իրենց։

— Մի՞թե...

— Քեզ կսիրեն և շատ։

— Ո՞վ...— Նանեի սիրտը տակնուվրա եղավ իր հարցից։

— Չգիտեմ,— ասաց Սուսանը։— Մգրոն։

— Մգրոն ոսկի տղա է, բայց ինձի չի սիրեր, ան կսիրե Գալշոյին։

— Վահրամը։

— Ես նրան կնայեմ ինչպես հարազատ եղբոր։ Մի՞թե Վահրամը կսիրե ինձի։ Ոչ, ես անոր համար քույր եմ։

— Հաբեթը։

— Հոգի տղա է, բայց մենք չենք սիրեր զիրար։

— Իսկ Պետո՞ն...

— Ես կսիրեմ անոր, բայց դա ուրիշ սեր է, այդպես կսիրեմ բոլորին։

— Եփրեմը։

— Հերոս տղա է և ինձի հանդեպ կատարելապես սառն ու անտարբեր։ Ան պսակված է իր սուրի հետ։

— Կարոն։

— Ան աչք ունի ոչ թե ինձի, այլ հրացանիս վրա։ Ինչու պետք է հրացանս իրեն տամ, ես վա՞տ նշանառու եմ։

— Ներսեսը։

— Ներսես Ալթո՞ւնը...— Նանեի շուրթերը դողացին այդ անունն արտասանելիս, սիրտը վեր ելավ, աչքերը կայծեցին սև ու երկար թարթիչների ստվերում։

— Նա։

— Ան իմ ուսուցիչն է։ Աշակերտուհին կհամարձակվե՞ իր ուսուցչին սիրահարվել...

— Չեմ գիտեր։ Ես աշակերտուհի եղած չեմ։

— Իսկ ուսուցիչը... ուսուցիչը ի վիճակի՞ է սիրելու իր երբեմնի աշակերտուհուն, որն արդեն մեծ է, անօգնական է, մենակ է... ասա... ասա...

Սուսանը անմիջապես չպատասխանեց, որովհետև, հանկարծ, քարի պես ծանր մի ցավ գլորվելով անցավ մարմնով, վերից վար, սիրտը վախից կանգ առավ մի պահ, և ճակատը ծածկվեց պաղ քրտինքով։

— Ներսեսի նման գեղեցիկ հոգին, կարծեմ, կարող է ընել այն, ինչ շատերի զգացմունքներեն և ուժեն վեր է։

— Ան գեղեցիկ հոգի չունի։

— Չես ճանչնար անոր։

— Թույլ է և անկամ։

— Կսխալիս չարաչար։

— Դաժան է, քարսիրտ, քարսիրտ։

— Մեղք կընես հոգուդ։

— Միայն իր մասին կմտածե, միայն իրեն կսիրե։

— Որքան անիրավացի ես։

— Երանի ինձի ուսուցիչ չըլլար։

— Խղճիդ դեմ կխոսիս, քույրս, բայց ես կմտածեմ, թե լեզուդ հակառակ կերթա սրտիդ, և չեմ նեղանար։

— Կույր է, ոչինչ, ոչինչ չի տեսներ իր շուրջը։

— Ան կտեսնե քեզի։

— Ես չեմ պաշտեր անոր, չեմ սիրեր, չեմ փայփայեր, չեմ սիրեր, չեմ կարոտեր, չեմ սիրեր, չեմ գուրգուրեր, իմ սիրտը չի ալեկոծվեր, երբ անոր աչքերուն և սրտին կհանդիպե երես առ երես։

Նանեն ձեռքը տարավ բերանին և խեղդեց հեկեկոցը, իսկ արցունքներն ուլունք֊ուլունք գլորվեցին աչքերից։ Նա ժպտաց արցունքաշաղ։ Շարունակեց ժպտալ։ Քայլում էր ու ժպտում։ Մեղմ ու անուշ էր ժպիտն այդ՝ ինչպես գաղտնի, սրտին ու հոգուն փաթաթված երջանկությունը։ Այդ ժպիտն ուղղված էր իր խոր ու աներևույթ ներսին։ Նա ժպտում էր իրեն։

Նա արդեն չէր ժպտում, այլ ժպիտը նուրբ ու թափանցիկ պատկերն էր դեմքի վրա՝ վաղորդյան ծաղկի գոհունակ տրամադրությամբ նայող հայացքով։ Աչքերում ժպիտի ոսկե ցոլքն էր կանգ առել, իսկ շուրթերը կարծես դեռ շարունակում էին ժպտալ, խոսել, ինչպես ծաղկաթերթերն են անլսելի շշնջում իրենց շոյող քաղցր զեփյուռին, թրթռալ բացվող օրվա լուսավոր ու սիրատենչ ջերմությունից։

Օրը կիսվել էր, բայց Նանեի համար այն նոր էր սկսվում։ Օրը ինքն էր, արևն ինքն էր, դաշտը ինքն էր, աշխարհը եկել միանգամից լցվել էր սրտի մեջ, և սիրտը տրոփում էր հուզմունքների ալեկոծումից, քիչ հեռվում աղմկող գետակը ինքն էր, լեռնալանջի կանաչ անտառը ինքն էր և ինքն էր զով քամին, որ կապույտ գլխաշորն արձակել և խաղում էր մազերի հետ։

Մի՛ նայիր այդպես, մի՛ խաղա այդպես, մի՛ սիրիր այդպես,— ի՞նքն ասաց, թե՞ իրեն շշնջացին, ո՞վ խոսեց անձայն՝ քամի՞ն, խոտ ու ծաղիկնե՞րը, քարավա՞նը, ո՞վ էր, ո՞վ էր... Նա շփոթվեց֊շիկնեց և ուսերին փլված գլխաշորը հավաքեց դեմքի շուրջ՝ ցանկանալով իր ժպիտի մերկությունը ծածկել օտար աչքից։ Բայց այն դարձել էր մերկ, որովհետև մաքուր էր ու ազնիվ՝ զարմացած, երջանիկ, հուզված սիրտն էր թրթռում շուրթերի վրա ու աչքերի մեջ և չէր թաքնվում, չէր կոծկվում։

Սուսանի յուրաքանչյուր առարկություն անսահման ուրախությամբ պարուրեց սիրտը։ Նա այդ ամենը լավ գիտեր, Աստծու օրը տեսնում էր, զգում իր գոյության բոլոր թելերով, բայց հիմա կարծես առաջին անգամ էր լսում, առաջին անգամ էր գտնում, առաջին անգամ էր տիրանում Ներսեսին։ Ի՜նչ երանություն է՝ կրկին ու դարձյալ հայտնաբերել նրան, շարունակ զգալ սրտի երջանիկ ճիչը և անվերջ տառապել։ Եվ Նանեն արդեն մտքում խաղաց. «Ան գեղեցիկ հոգի չունի»։ Եվ ինքն էլ մտքում պատասխանեց. «Ոչ, խղճիդ դեմ կխոսիս»։ Որքա՜ն լուսավոր եղավ այդ ոչ֊ը, և իր խղճի անիրավության մերկացումը որքա՜ն հրաշալի էր, քաղցր ու չնաշխարհիկ։

Նա կրկին ժպտաց, և դեմքը ծածկող ժպիտի թափանցիկ պատկերը հազիվ նկատելի ալիքվեց. այդպես անշարժ և պայծառ ջրի երեսն է հուզվում, երբ նրան համբուրում է մեղմանուշ զեփյուռը, ծաղկի գինովցած թերթիկը, լուսափայլ աստղի շվաքը։ Այս անգամ Նանեն ժպտաց նրան և ուրախ էր, որ նա հեռու է՝ քարավանի գլխամասում, և չի տեսնում, թե ինչպես ի իր արյունը կրակ ընկած լույս տալիս ու մոխրանում նրա համար։ Թող չտեսնի, չիմանա, չլսի իր սրտի տրոփյունը, որ սպիտակ աղավնու փետուրներով երանությամբ ճախրում է կապույտ երկնքում։ Հանկարծ չնայի անհունին։ Նա ավելի հուզվեց և ձեռքն ու ոտքը խառնվեցին, աչքերը վախեցան, սիրտն ու հոգին քաղցր դող ընկավ, թվաց՝ Ներսեսը տեսնում է իրեն։

Նա չէր տեսնում, և հենց այդ պատճառով էլ Նանեն ուզում էր, որ տեսնի, զգա իր ժպիտը, լսի սրտի երաժշտությունը, որ հեշտալի ու հարբեցնող նվագներով հալվում֊սփռվում է արյան մեջ։ Մենակ շատ դժվար էր տառապել, և նա ուզում էր, ցանկանում, կարոտում, փափագում, ամբողջ էությամբ տենչում, որ նա լինի իր կողքին։

Իմ ժպիտը ծաղկում է նրա շնչով։

Իմ լեզուն խոսում է նրա հետ։

Իմ երջանկությունը կենդանի է նրա գոյությամբ։

Իմ աչքերը փայլում են, որովհետև նա կա։

Իմ մտածմունքը շփոթվում է նրա առջև։

Իմ հոգին ալեկոծվում է նրա ջերմությունից։

Իմ սիրտը ղողանջում է նրա համար։

Քայլում էր, և ժպիտի պատկերն աստիճանաբար ծածկվում էր տրտմության ստվերով։

Ե՞րբ սկսվեց Ներսեսը։

Ինչո՞ւ այդպես եղավ։ Ինչո՞ւ սատանան մոլորեցրեց իրեն։ Ինչո՞ւ մոռացավ նրան, նրա հիշատակը, նրա դեմքը, նրա ձայնը, նրա աչքերը, որոնք նայում էին իրեն լուսինգայի թախծությամբ։

Ե՞րբ սկսվեց։ Երե՞կ, թե՞ հազար տարի առաջ։

Ինչո՞ւ նրան չհայտնեց իր սրտի զգացմունքը։ Ինչո՞ւ չհամբուրեց, երբ մի օր Եփրատի ափին երկուսով էին՝ ինքը և նա, ինքը և նա, ոչ ոք չկար, ամայություն էր, ոչ ոք չէր տեսնում իրենց, իր սիրտը Եփրատի՞ց ամաչեց, թե՞ արտույտից, որ ինչ֊որ տեղ գեղգեղում էր անուշ ձայնով։

Ինչո՞ւ սկսվեց և ե՞րբ սկսվեց։

Ինչո՞ւ նրա սիրո խոստովանությանը պատասխանեց լռությամբ, նրա շփոթված ու թախծալի հայացքին՝ ժպիտով, անփութորեն խաղաց նրա աստղազարդ հոգու հետ, անչար ու թեթև ծիծաղեց նրա երջանկության վրա։

Ե՞րբ սկսվեց այս նոր քաղցր֊տանջալից մորմոքը։

Ինչո՞ւ սատանայի նենգ ոգին փչացրեց իրենց անմեղ ու սքանչելի խաղը։ Ինչո՞ւ խաղը վերջացավ։ Ինչո՞ւ վերջացավ։ Սպանվեց։ Երկնքին, աստղերին, լուսինգային մնաս բարով ասաց։ Սպանվեց։ Մյուս աշխարհը գնաց։ Սպանվեց։ Սև հողի բաժին դարձավ։ Սպանվեց անխղճորեն ու գազանաբար։ Հիշողության փոշի դարձավ։ Սպանվեց։ Հող, փոշի, մոխիր դարձավ։

Ե՞րբ սկսվեց։

Ինչո՞ւ նա չի նեղանում իրենից։ Ինչո՞ւ չի արհամարհում իրեն։ Չի ատում։ Չի մեղադրում։ Չի պատժում։ Չի սպանում։ Լուռ է։ Լուռ է։ Լուռ է՝ ինչպես քարը։ Քարից էլ լուռ։ Քարից էլ քար։

Նանեի ժպիտը փոխվեց տխրության։ Թախծում էին աչքերը։ Եվ որքա՜ն գեղեցիկ էին։ Շուրթերն անձայն շշնջում էին տրտմալի մտքեր, որ դանդաղ բարձրանում էին սրտի ափերից։ Եվ որքա՜ն֊որքան մեղավոր էին ու անմեղ։ Հիմա նրա դեմքին տխրության պատկերն էր՝ կապույտ գլխաշորով շրջանակված։

Իր և Ներսեսի միջև նա է, որ արդեն չկա, նրա ոգին է կապույտ, թափանցիկ պատի նման կանգնել իրենց արանքում, և չի կարելի անցնել այդ պատը, դժվար է, ծանր, անհնար, պատը ներքևից վերև պատված է փշերով, որոնք անտանելի դուրեկան ցավ են պատճառում, ցավում է սիրտը, երբ հպվում է պատին, ցավում, մորմոքում են աչքերը և շուրթերը, ցավում է հոգին, կտոր֊կտոր լինում, բզկտվում, այրվում փշերի ծակոցներից։

Նանեի սիրտը, արյան փոխարեն, անել վշտից լցվեց արցունքներով ու հեկեկաց, ինչպես քիչ առաջ երջանկությունից էր լաց եղել։ Լռիր,— ասաց նա իր սրտին,— մի՛ տանջիր քեզ, պատեպատ մի՛ խփվիր, մի՛ տանջիր ինձ, լռիր, այլևս մի՛ խոսիր, լռիր վերջնականորեն, հավիտյանս հավիտենից։ Թող ոչ ոք չիմանա, Ներսես Ալթունը չլսի ու չիմանա, թող ես չիմանամ, քարավանը չիմանա, բնությունը և երկինքը չիմանան, Եփրատը չիմանա, ոսկե ձին չիմանա, հրացանս չիմանա, Երզնկան չիմանա, նահատակները, հարյուր֊հազարավոր նահատակները չիմանան, երբեք֊երբեք չլսեն, երբեք չզգան, երբեք֊երբեք երազում չտեսնեն։

Տխրության պատկերը, որ լուռ համբուրում էր նրա դեմքը, զարդարված էր թախծոտ հպարտությամբ և կոտրված ժպիտով՝ այդպես լեռների գիրկն իջնող իրիկնամուտի արևն է նայում աշխարհին և մարդկանց։

Երևացին Ախքիլիսա գյուղի առաջին խրճիթները։ Գյուղը կանաչ դաշտահովտում էր։ Թիկունքում հսկայացան մի ժայռ կար, որ կարծես ուրիշ և հեռու վայրերից էր եկել֊լռել֊քարացել այստեղ։ Բարձր բարդիների կատարներին արագիլները բույն էին շինել։ Չէր երևում և ոչ մի արագիլ։ Ներսեսին թվաց՝ ժայռի ուսին կանգնած է բուն։

Թեև ժայռի վրա բուն կանգնած չէր, բայց Ներսես Ալթունյանը տեսնում֊տեսնում էր նրան։

Քարավանն անցնում էր գյուղամիջով՝ գրեթե քսվելով պատերին։ Չնայած երեկոն հեռու չէր, բայց ոչ մեկի մտքին չեկավ կանգ առնել այդտեղ գիշերելու։ Դրա համար պատճառ կար։ Դեռևս հեռվից զգացին՝ գյուղը լուռ է և համր։ Չի շարժվում, չի խոսում, նույնիսկ չի շնչում։

Լուռ էր առաջին խրճիթը, երկրորդը, որին կպան ձեռքով, լուռ էր՝ անբարբառ քար ու հող, երրորդը լուռ էր։

Լռությունը դանդաղ գնում էր քարավանի ոտքի հետ։

Կիսաբաց դռները լուռ էին և իրենց խորքից նայում էին միայնակ, տխուր, խավար, սգավոր լռությամբ։

Ժայռը լուռ էր։

Քարե ցանկապատները լուռ էին։

Լուռ էին ծառ ու թուփ, փուշ ու ծաղիկ։

Տանիքները լուռ էին։

Լուռ էին կախաղան բարձրացած կաշի֊ոսկոր դիակները, և անհնարին էր իմանալ՝ կի՞ն են նրանք, թե՞ տղամարդ։

Լուռ էր ցից հանված մի կմախք. ողնաշարը սարսափելի ցավերից ծռմռված, նա նայում էր հեռո՜ւ֊հեռավոր լեռնաշղթային։

Լուռ ու համր էին ցանկապատերից մեկի վրա կողք կողքի շարված գլուխները։ Նրանք ոչ մի տեղ չէին նայում։ Եվ դարձյալ դժվար էր որոշել՝ որն է նրանցից տղամարդը, որն է կինը, որն է ծերը, որն է երեխան։

Լռությունը, քարավանի փեշից կառչած, բարձրանում էր վեր, մտնում սրտերը, լուծվում արյան մեջ, գնում երակներով, թափանցում հոգու խորքը։

Ամեն մարդ լուռ էր։

Բարդիները լուռ էին, չէր շարժվում և ոչ մի ճյուղ, և ոչ մի տերև։

Արագիլների բները լուռ էին։

Լուռ էր պարանից կախված աղջնակի շրջազգեստը, որ նման էր քարացած թիթեռի։

Լուռ էր խրճիթներից մեկի մոտ գտնվող լեռքար սանդը, և նրան հենված փայտե թակիչն էր լուռ ու մունջ։

Օդը լուռ էր, ամենուրեք սառն ու անզգա տեսարան, վախեցնող լռություն, կույր ու մեռյալ ժամանակ, որ չէր շարժվում ետ ու առաջ, այլ կանգնել֊մնացել էր տեղում, սև քար կտրել։

Լուռ էր քամին, և դա ահավոր ու ահազդու էր ամենից ավելի։

Սև քառակուսի կարմիր անապատում։

Քարավանը լուռ էր՝ քայլում էր ու չէր քայլում, կար և չկար։

Ախքիլիսա գյուղը մնաց հետևում՝ ավելի մենակ, ավելի լուռ, ավելի սևավոր։

Երկար ժամանակ քարավանը լուռ շարունակում էր ճամփան։

Լռությունը խախտեց չալպուտուրիկ շունը. տխուր ու անօգնական կալանչ֊կալանչ եկավ՝ կարծես լաց էր լինում։ Փոքրիկ տղան գետնից բարձրացրեց նրան, գիրկն առավ և, ինքն էլ թնգթնգալով, քիթ֊բերանը համբուրեց։

Ճռճռացին սայլերը։

Աթլաս կովը բառաչեց։

— Մամփրե՜...

— Ի՞նչ...

— Մամփրե՜...

— Ի՞նչ կուզես ինձմե...

— Մամփրե՜...

Տեր Մելքոնն էր կանչողը, և նա չգիտեր՝ ինչ է ուզում Մամփրեից։

Սուսանը ծանր ու խուլ տնքաց, կանգ առավ մի պահ, հետո կրկին, պատառոտված ոտնամանները հողին քստքստացնելով, քայլ֊քայլ գցեց։

Ձիերից մեկը աղեկտուր խրխնջաց. դա ոսկե ձին չէր։

Կիրակոսյանները հրում֊քաշում էին սայլը՝ միմյանց հորդորելով արագ, ավելի արագ գնալ, հեռանալ Ախքիլիսայից, թեև շատ հեռու էին արդեն։

Աթլասը նորից բառաչեց, բայց զանգուլակները չղողանջեցին՝ պապանձվել էին, լռել֊լռել, համրացել էին։

Ներսես Ալթունյանը ետ նայեց և քարավանի մեջ չտեսավ ոչ մեկին։

Եփրեմը նյարդայնորեն ու չարացած խաղում էր սրի հետ՝ կիսով չափ հանում պատյանից և կտրուկ հրում ներս, հետո դարձյալ դուրս քաշում։

Վարդանուշը գնում էր և հաճախակի, առանց կանգնելու, ետ նայում։ Նրան թվում էր՝ Ախքիլիսան սողեսող գալիս է իր հետևից։

Նանեն լուռ էր։ Սակայն լուռ չէին աչքերը. նրանք խոսում էին զարհուրած սրտի լեզվով։

Մարգար Քեշիշյանը գրպանում շփում֊տրորում էր ծիրանի կորիզները։ Եվ չզգաց, թե իր հետ ինչ պատահեց, աչքե՞րը մթնեցին, գլո՞ւխը դարձավ, նա գրպանից հանեց ամբողջ բուռ կորիզները և աջ ու ահյակ շաղ տվեց օդի մեջ։ Երբ շուտով ուշքի եկավ և մարդկանց հրմշտկելով ետ վազեց, կորիզները խառնվել էին շեկ հողին, և նա խելագար փութաջանությամբ, չորեքթաթ, քրտինք կոխած որքան էլ որոնեց ու հող չանգռեց՝ ոչ մի, ոչ մի կորիզ չկարողացավ գտնել։

Վահրամի ձին ոտքը գետնին խփեց, շնչահատ փնչաց և կրծոտեց լկամը։

Բո՞ւն էր կռնչում. որտե՞ղ է նա, իր աչքերով ի՞նչ է գուժում քարավանին, երկնքին, հողին։

Սուսանի ոտքերն ուժատվեցին, նա կանգ առավ և ցավից կծկվեց։ Մոտիկ գտնվող կանայք հասկացան, որ նրա ազատվելու ժամն է։

Քարավանը ցրիվ եկավ դաշտում։ Մեծ թե փոքր կանգնեցին։ Ախքիլիսան մոռացվեց իսկույն, կարծես իրականում չէր եղել երբեք, հիվանդ ուղեղի զառանցանք էր, որ դադարեց, սարսափելի երազ էր, որ անցավ, բորբոք աչքի խաբկանք էր, որ մաքրվեց։

Առաջին րոպեներին, երբ լսվում էին ծննդաբերության ցավի բոռոցները, որոնք ընդմիջվում էին դժվար ու խուլ տնքոցներով, բոլորի աչքերում սպասումի ուրախությունն էր, ոչ ոք չէր մտահոգված Սուսանի վիճակով, այդ վիճակը չէին տեսնում, չէին գիտակցում, նրանք ամբողջ զգացմունքներով ծնվող երեխայի հետ էին, որին ամեն մեկը համարում էր իրենը, իր երջանկությունը, իր փրկությունը, իր շարունակելիությունը, իրեն բնությունից ու Աստծուց տրված պարգև։ Սուսանի ցավերը, որ անցնում էին նրանց սրտի միջով, քաղցր էին ու երանելի, և անհուն բավականության ժպիտ էին դառնում ամեն մեկի դեմքին։

Սակայն ժպիտները կամաց֊կամաց փոխվեցին անհանգստության. անցավ բավականին ժամանակ, Սուսանը չարչարվում էր, հոգեհան լինում, կեղեքվում ցավերից, բայց երեխայի լուսե ճիչը չէր լսվում։

Ի՞նչ էր կատարվում այնտեղ, ծաղկավետ ճամփեզրին, կանանց սեղմ շրջանակում։

Սուսանը գոռաց, էլի ու դարձյալ բղավեց հուսաբեկ ձայնով, քիչ հետո նորից լսվեց նրա գոռոցը։

Խումբ֊խումբ ցրված քարավանին պատեց մութն ու մռայլը։

Սուսանը դարձյալ բղավեց, բայց այս անգամ նրա ցավը միախառնված էր թույլ ու անօգնական մարմնի աղաչանքին։ Քիչ անց ձայնը երգող թավջութակի լարի պես թուլացավ֊բեկվեց, իսկ աղաչանքն ավելի սաստկացավ։ Այժմ նա միայն խնդրում էր, օգնություն կանչում, պաղատում։

Քարավանը սարսռաց մութ ու անորոշ բնազդով։

Չի կարող, անհավատալի է, չի կարող պատահել։

Այլևս բղավոց չլսվեց։ Անուժ, փլատակ, նվաղուն մարմնի հեծեծանքներն էին հասնում մարդկանց, ինչպես վերջին առկայծումներով մարմրող կրակի շունչը։

Քարավանը լռեց֊սևացավ։

Ամեն մարդ լռեց։

Քար֊սուգ լռություն եղավ սարահարթում։

Անցան մի քանի լուռ ու անշարժ րոպեներ, որ տաժանելի հավերժություն թվաց։

Մարդիկ կայծակնահար ծառերի ստվերների պես, տարբեր կողմերից լուռ ու դանդաղ շարժվեցին֊մոտեցան կանանց շղթային, որ իսկույն քանդվեց֊բացվեց նրանց առջև։

Նա անշունչ պառկած էր դալար խոտերի վրա՝ իր մեծ փորով և կապտած֊նիհար ոտքերով։ Չարչարանքներից ակոսված դեմքին պաղել էր վերջին տնքոցն ու հեծեծանքը։ Իսկ շուրթերը, թվաց, հազիվ նկատելի, մեղմ ու տժգույն ժպտում են՝ կարծես նա գոհ էր և շնորհակալ, որ ամեն ինչ ավարտվեց։

Երեկո էր արդեն, երբ Վահրամը, Պետոն, Հաբեթը և մի քանի ուրիշ տղաներ փոս բացեցին և Սուսանի մարմինը պահ տվին հողին։

Շիրմաթմբի վրա առ ամուսինն ուղղված նամակներն էին, որ Մարտիրոսը հանել էր նրա ծոցից։

Մգրոն պողպատը զարկեց կայծքարին, կարծես սրտին էր զարկել, և նամակները կրակի մատնեց։

Մարտիրոսը նայում էր վառվող նամակներին և լուռ արտասվում։ «Իմ հրեղեն և իմ բնություն, իմ ծառ, իմ արև»,— հիշեց նա։

Նամակները կապույտ ծխի փետուրներով բարձրանում էին երկինք, մեղմ ու խաղաղ պտույտ գալիս և թռչում դեպի լեռները, ուր արևն էր մայր մտնում։

* * *

Քարավանը երեք օր քայլեց֊քայլեց Կաղզվանի գավառով՝ անցնելով Ագարակ, Չուրուկ, Ենիջա, Շատևան, Ջալալ, Բաշքեյ գյուղերը, որոնք բոլորն էլ լուռ էին և ամայի։ Լալոյի Մավրակում, որ մի փոքրիկ բնակավայր էր Սարիղամիշից քիչ հարավ֊արևելք, Արաքսի վերին վտակներից մեկի հարևանությամբ, դադար առան։

Առաջին մի քանի ժամը մնացին դրսում, չհամարձակվելով կամ չցանկանալով մտնել տխուր ու լռակյաց տները, բաց երբ երկինքը ծածկվեց սև֊մութ ամպերով, անձրև֊կարկուտ տեղաց, ճայթեց կայծակ֊որոտը, բոլորը խումբ֊խումբ քաշվեցին ներս։

Անձրևը չդադարեց ամբողջ ցերեկ և գիշեր։

Առավոտյան փչեց լեռնային ցուրտ քամին՝ վնգստալով դռների մեջ և տանիքների ճեղքերում։

Սովը հիմնավորապես տիրել էր քարավանին, մտել յուրաքանչյուրի որովայնը, դարձել համաճարակ և տանջում էր, մաշում, հոգին բերանը տալիս, աղում, պատուհասում մարմինը։

Ուտում էին ծաղիկներ ու խոտ, ծառերին քարացած խեժը, արմատ ու կեղևներ ծամում, վայրի հատապտուղներ, որոնք անցյալ տարվանից էին մնացել թփուտների վրա, իսկ նոր բերք ու բարիք դեռևս չկար։

Խրճիթները թալանված էին մինչև վերջին մանրուքը։ Խոնավությունը, բորբոսն ու մգլահոտն էր ծվարել ամեն տեղ։ Հողե պատերը, ձեղուն ու հատակ, գետնափոր խորշերը դամբարան էին հիշեցնում՝ առանց աճյունի, առանց խաչ ու խաչքարի, առանց տապանագրի. ո՞վ ես, որ չկաս, հո՞ղ ես դարձել արդեն, թե՞ գնացել֊գնացել ես մահ ու նահատակություն գտնելու քո բնության, քո հոր բնության, քո պապի ու ապուպապի բնության գրկում, ո՞վ ես, որ չկաս։

Նանեն գյուղի վերին տներից մեկում էր ապաստանել՝ Վարդանուշի, տիկին Սիրունյանի և մի քանի ուրիշ կանանց հետ։ Ներսեսը գիտեր նրա տեղը, բայց ոչ մի անգամ չգնաց, թեև սիրտը քաշում էր այնտեղ, աչքերը հեռվից հեռու նայում էին նրա դռանը, հոգին անվերջ ներս ու դուրս էր անում, անձկության ու խանդաղատանքի զգացմունքները քսվում֊փաթաթվում էին պատերին։

Եփրեմը, Մգրոն և Հաբեթը գնացին Սարիղամիշ՝ պարեն հայթայթելու։ Վերադարձան հաջորդ օրվա գիշերը։ Սարիղամիշում էլ թուրքերն են, զորքն ու խուժանը կախում են, տանջամահ անում, խոշտանգում ողջ մնացած հայերին։ Եկեղեցու կաթողիկեից խաչը վար է առնված և նրա տեղ ծածանվում է յաթաղանի քիթ֊մռութով կիսալուսինը։ Լուրեր կան, մի քանի օրից զորքը հայկական գյուղերը վերջնականապես բնաջինջ անելով շարժվելու է դեպի Կարս։ Մի երիտասարդ հայուհու հանդիպեցին շուկայի հրապարակում։ Բռնի հավատափոխվել էին և նվիրել փոխքաղաքապետ Նազիմ Շևքի պեյին, որովհետև շատ գեղեցիկ էր։ Չադրայի ծալքից նա տեսավ ու ճանաչեց իրենց, որ այդ պահին, անզգուշորեն, մայրենի լեզվով մեկ֊երկու խոսք էին շշնջացել։ «Ուզեցինք բերել մեզ հետ, ազատել թուրքի ճիրաններից։ Չեկավ, որքան խնդրեցինք֊աղաչեցինք՝ չուզեց գալ։ Պիտ սպանիմ անոր, որոշած եմ, նպաստավոր պահի կսպասիմ, անունս տարեք ձեզի հետ, ես Մանուշն եմ, անունս չմոռնաք երբեք։ Նա օգնեց, որ պարկերը լցվեն հացով, նույնիսկ իր տնից շաքար, յուղ և ձավար տվեց՝ ինչքան ուներ»։

Շատ երկար ժամանակ շաքարի երես չէին տեսել, քաղցր անունն էին հիշում միայն։ Յուղի անունը։ Ձավարի անունը։ Մահով, ծայրահեղ հուսահատությամբ, անուններով էին ապրում արդեն։ Ամեն բառ ու անուն մի աշխարհ էր։ Զորօրինակ, ասում էին՝ փիլավ, դժվժիկ։ Ասում էին՝ զամպոսա. սա Նոր տարվա առիթով պատրաստված առանց յուղի խմորեղեն էր, մեջը ընկույզի խորիսխ, բաժանում էին քառանկյուն կտորների և դոշաբի մեջ թաթախելով ուտում։ Նայում էին իրար աչքերի և ասում՝ Երզնկա, վարդավառ, Եփրատ։ Իսկ երբ ասում էին՝ տուն֊տեղ, որքա՜ն հարազատ ու թանկ հիշողություններ էին իսկույն արթնանում ամեն մեկի հոգու դաշտում և ծվեն֊ծվեն անում սիրտը։

Նանեի աչքերը չէին որոնում Ներսեսին, որովհետև նա ամեն պահ իր հետ էր։

Գիշերը, երբ մութն ու լռությունը ահարկու անդունդ էին դառնում և քունը մոտ չէր գալիս աչքերին, Վարդանուշը և տիկին Սիրունյանը խոսում ու անվերջ կրկնում էին միևնույն զրույցը։

— Դուն կուզես նորե՞ն էրիկ առնել։

— Այո, կուզեմ,— ասաց Վարդանուշը։

— Ինձի ցանկությունդ երդմնազանցություն կերևա։

— Ո՞ւմ հանդեպ։

— Աստծու և մերիններուն։ Եկեղեցիի մեջ չկարգվեցա՞ր։

— Խորանին առջև։

— Կհիշե՞ս ինչ պատասխանեցիր տեր հայրի հարցումին։

— Հավիտյանս խոնարհ և հավատարիմ եմ բախտիս։

— Երանի է այն կինը, որ մեղավորներուն ճամփուն մեջ չի կենար,— ասաց տիկին Սիրունյանը կշտամբանքով։

— Ով տեր, մինչև ե՞րբ բոլորովին ինձ պիտի մոռնաս։ Մինչև ե՞րբ քու երեսդ ինձմե պիտի ծածկես։ Մինչև ե՞րբ թշնամիս իմ վրաս պիտի բարձրանա։ Լուսավորե ինձի, ով իմ տեր Աստվածս, կամք տուր և արև, ուժ ներարկիր հոգիիս, չըլլա ընկճվիմ, խելագարվիմ, մեռնիմ վերջիվերջո, չըլլա թշնամիս ըսե հաղթեցի անոր՝ Վարդանուշ Գետիկյանին, նահատակ երեխաներու դժբախտ մորը, նահատակ Գրիգորի սիրելի կողակցին, նահատակ Երզնկայի, նահատակ Սեպուհ լեռան, նահատակ Եփրատի դուստր և ծառա Վարդանուշին։

— Ո՞վ է թշնամիդ, ե՞ս եմ,— վիրավորվեց տիկին Սիրունյանը։

— Թուրքին վրա կխոսիմ, քույրս։ Չեմ ուզեր ան ինձի ճզմե, հողին հավասարեցնե, կյանքս մոխիր և փոշիի վերածե։ Նորեն պիտի ընձյուղվեմ, կանաչ֊կարմիր կապեմ՝ հակառակ ինձի դեմ ելած գազանին, անոր սիրտը ավերեմ նախանձի որդերով, աչքը, աչքը հանեմ։

— Ի՞նչ պատասխան պի տաս Գրիգորի ոգիին, որ ողջ է, կխորհե՞ս այս ուղղությամբ։

— Արդեն ան ինձի կըսե. Վարդանուշ, նորեն կանաչ ծառ դարձիր, մեր օջախը ողջացրու, մեր հողին շունչ և արևշատություն տուր, մեր լեզուն քաղցրացրու մանուկների ծիծաղով, կխնդրեմ, Վարդանուշ, ես քու մեջ կապրիմ և քեզնով կգոյատևեմ, չըլլա չորնաս, այլապես ես ալ կչորնամ ու կմեռնիմ, անհալչելի սառույց և լուռ ու համր քար կդառնամ։

— Ես անոր ձայնը չեմ լսեր։

— Դուն ինչո՞ւ անոր ձայնը պիտի լսես, դուն սեփական ամուսինիդ ձայնը լսե։

— Ան լուռ է։

— Իմինը կխոսե անվերջ։

— Աստված իմ, ինձ ինչո՞ւ թողուցիր,— հառաչեց տիկին Սիրունյանը։

— Ցորեկը կխոսե, գիշերը կխոսե, կսիրե, կչարչարե։

— Կյանքին մեջ շատախո՞ս էր։

— Ոչ։ Չափազանց քչախոս էր։ Ամբողջ օրվան ընթացքին հազիվ մեկ֊երկու բառ կըսեր։

— Աստված թող ողորմե ինձի և օրհնե ինձի։

Նանեն լուռ լսում էր և մինչև լույս առավոտ չէր քնում։

Շաքարը հավասար բաշխեցին մարդկանց։ Փոքրիկ տղան իր ամբողջ բաժինը փշուր֊փշուր դրեց չալպտուրիկի բերանը։ Նա ուրախ էր ու երջանիկ, որ իր սիրելին քաղցրացավ։ Հետո նա լիզեց շան մռութը, որ շաքարից էլ անուշ էր ու հոտավետ։

Մամփրեն հնձեց շրջապատի ծաղկալից խոտը, թողեց արևի տակ չորանա, հետո խրձեր կապեց և խնամքով դարսեց պատի տակ։

— Ի՞նչ կուզես ըսել, Մամփրե։

— Մարդս պի ընե բոլոր մեծ ու պըզդի գործերը, որի համար Աստված մեզի շունչ տվավ։

— Իմաստուն ես, Մամփրե։

— Հայրս տեսնայիր, ինձի չէիր հավներ։

Լալոյի Մավրակում գտնվելու կարճ միջոցին Հակոբը նորոգեց այն տան փլված պատը, որտեղ իջևանել էր, կարգի բերեց ձեղունը, որ հորդառատ անձրևներից չկաթի, ամրացրեց լուսամուտ ու դուռ։

Բոլորի մտքով անցավ՝ այլևս չքայլել դեպի անհայտը, մնալ այդտեղ, վարուցանք անել, օջախ դառնալ, ապրել Աստծո ողորմածությամբ, այնքան որ ամեն մեկի հոգում սաստիկ էր բնական ու մարդկային կեցության փափագը։ Սակայն ոչ ոք իր միտքն ուրիշին չասաց, որովհետև սրտին հանկարծ վախ ու դող իջավ, կին թե տղամարդ լուռ հասկացան, որ դա նշանակում է հոժարակամ հանձնվել գազանին, ա՜խ, խեղճ ժողովուրդ, նահատակվել, մեռնել, հավիտյանս մթնել։

Պայծառ, տաք, խաղաղ առավոտ էր, երբ քարավանը Լալոյի Մավրակից ելավ բաց դաշտ և առանց ետ նայելու գնաց դեպի Սիտական գյուղը։

Եղեգնուտի մոտ գտնվող Սիտականը լուռ էր։ Լուռ էին եղեգները։ Լուռ էր ընդարձակ ճահճահողը։

Քարավանը փախչում֊փախչում էր լռությունից, բայց շուտով էլ հանդիպում նոր և ավելի ծանր լռության։

Չանգլին լուռ էր։

Լուռ էին նաև Բագրան և Պիվիկ գյուղերը։

Որքա՜ն տխուր էր Խոբերանը իր լռության մեջ։

Երկիրը լուռ էր։

Քարավանը չմտավ Կաղզվան, այլ քայլեց հարավակողմի կտրտված բարձրավանդակով, քաղաքից բավականին հեռու, և շուտով ելավ Արաքսի ձորաբերանը, որի վերևներում Արտագերս հնագույն բերդի ավերակներն էին։

Ներսես Ալթունյանի ճակատը կնճռոտվեց. որտե՞ղ է կարդացել, ե՞րբ, ո՞վ է պատմել։

Շապուհ Բ֊ն Արշակ թագավորիս Տիզբոն հրավիրեց և նենգաբար զնդանեց Անհուշ բերդում, որտեղ կուրացրին նրան, ապա և տանջամահ արին։ Երկիրս մնաց անտեր֊անտիրական։ Թշնամի զորքը եկավ և ավեր֊մահ սփռեց ամենուրեք։ Փառանձեմ թագուհիս և իր որդի Պապը, տասնմեկ հազար զորական ուժերով, պատսպարվեցին Արտագերս անառիկ բերդում։ Պարսիկ մեծաքանակ բանակը պաշարեց բերդը։ Ապագա հայոց թագավոր Պապիս հաջողվեց պաշարումից դուրս գալ և փախչել հոռոմների մոտ։ Գեղեցիկ ու հպարտ թագուհիս, իշխաններս և բերդապահ զորքս մեկ տարուց ավելի դիմացան շրջապատմանը, բայց, ի վերջո, սովից, մահտարաժամ հիվանդություններից ընկճվեցին և թշնամուն անձնատուր եղան։ Պարսիկները կողոպտեցին արքունական գանձերս և բերդը տակնուվրա ավերակեցին։ Հետո գերեվարեցին Փառանձեմ թագուհուս Տիզբոն և սպանեցին Շապուհի հրամանով։ Արտագերսը հավերժորեն լռեց։

* * *

Լուռ չէր Արաքսը։

Դեմհանդիման բարձրացած լերկ ժայռերը աքցանի պես սեղմել էին նրան իրենց մեջ, և նա, փրփրալով, ափերի քարե շղթաները կրծոտելով, անդադար գոռում֊գոչյունով բողոքում էր իր գերության դեմ։

Նոր չէին նրա մոլեգին գալարումները, որովհետև շատ հին էր ստրկությունն այդ՝ անթվական և անսկիզբ, ինչպես բնությունն ու մարդը։ Արևի պայծառ ճառագայթները չէին խայտում նրա երեսին, քանի որ մարմինը բզկտված էր վերքերից, աչքերը՝ տառապանքից խենթացած, հոգին՝ մութ ու դժբախտ։ Ամեն պահ նա աղաղակում էր ավելի բարձր ու առավել անսանձ, չէր ընկճվում, քանզի ուզում էր հաղթել ժայռերին և դուրս գալ արձակ հովիտները, որտեղ երանելի խաղաղությունն է՝ ծառաստանների զով շունչը, խոտերի ու ծաղիկների բուրմունքը, շամբուտների ներամփոփ լռությունը։

Քարավանը մոլորված ու շփոթահար կանգնել և բարձրից նայում էր Արաքսին՝ նրա խռովահույզ ալիքներում, ով իմ տեր Աստված, տեսնելով իր դեմքը։

Արդեն գնացել էր մայիսը։ Լեռնագագաթների ձյուները դեռ շարունակում էին հալվել և անհաշիվ առվակներ դարձած, աղմկաձայն վազելով քարափներն ու վիհերն ի վար՝ լցվել Արաքսը։ Գետը վանդակում զնդանված ազատատենչ վագրի նման ափեափ էր զարկվում, քարեր գլորում, ծառեր արմատախիլ անում, որոնք հայտնվում էին իր ճանապարհին, ապառաժներ պոկում, փրփրաբերան մռնչում։ Նրա կատաղի ընթացքից ժայռերը դողով էին բռնվել և շառաչում էին երկաթ շղթաների պես։ Նա ոչ մեկին օգնության չէր կանչում, ոչ իսկ անպարագիծ երկնքին, չէր աղերսում որևէ մեկի գութն ու խղճմտանքը, անգամ հզոր Աստծու, թեև սաստիկ էր իր աղետը, երկրաշարժը՝ ավերիչ, և դժբախտությունը՝ խորն ու ահռելի։ Այդ տարի, ինչպես և միշտ ու դարեր առաջ, Արաքսը ապավինել էր սեփական ուժին՝ իր արյանը, հավատին ու բնավորությանը, և որոտում էր, գալար֊գալար գալիս, մռնչում սրտի խռովքները՝ քո փրկությունը քո բազուկների, քո կամքի, քո սրի ու սիրո, քո մաքառումների, քո արդար վրեժի մեջ է, ուրիշ ոչ մի տեղ մի՛ որոնիր նրան քո ոգու դաշտից զատ, այդ հրաշագեղ ու եղերական դաշտում է նա ծաղկում։

Որքան լուռ էր քարավանը, այնքան Արաքսի մռնչյունն անսանձ էր և կատաղի, թվում էր, անհաշիվ ձիեր են քառատրոփ վարգում ձորի միջով՝ վայրասուն ձիեր, խելագար ձիեր, գինով ու լուսնոտ ձիեր, նետահար ձիեր, դիվոտած ձիեր, անթիվ֊անքանակ, աշխարհի բոլոր ձիերը՝ և՛ մեռածները, և՛ ողջերը, և՛ նրանք, որ բյուր հազարներով դեռ նոր պիտի ծնվեն։

Քարավանի յուրաքանչյուր մարդ Արաքսին նայում էր ահ ու սարսափ աչքերով, կարծես նա այրվում էր ամենակուլ հրդեհի մեջ, խառնվում տակնիվեր փլատակվող ժայռերին, սուզվում երկինք֊գետին բռնած մահաշունչ փոթորկի գիրկը, և իրենցից ոչ ոք, ոչ մեկ արարած ի վիճակի չէր օգնելու նրան՝ մարելու հրդեհը, կանգնեցնելու երկրաշարժը, լռեցնելու փոթորիկը։

Նա կռիվ էր մղում ժայռերի դեմ՝ կրծում նրանց կողերը, ալիքների շղթաներով կատաղի մտրակում, կուրծքը վահանի նման դեմ տալիս ու փշրում սուր֊սուր քարերին, սմբակների տակն առնում, շանթում, մորթվող գազանի պես բոռում, խռխռում ամբողջ արյուն֊քրտինքով և պատառոտվում։

Ամեն պահ ու վայրկյան նա ապրում էր մեռնելով, բայց դա չգիտեր, մեռնում էր ապրելով, և դարձյալ չէր զգում ու գիտակցում իր խելագար վազքի մեջ։ Մահվան ու կյանքի համատեղությունը չէ՞ր նրա ուժը, երբ կյանքն անընդհատ, անսկիզբ ու անվերջ, քուն֊արթուն պաշտպանվում է մահվան հարձակումներից, ձեռք բերելով պողպատյա տոկունություն և կոփվածք, թե՞ ուրիշ խորհուրդ ու գաղտնիք կար՝ անիմանալի և՛ իրեն, և՛ Աստծուն ու բնությանը։

Սոսկում պատեց քարավանի սիրտը։ Տեսարանն այնքան զարհուրելի էր, որ մարդիկ նայում ու չէին հավատում իրենց աչքերին։ Արաքսի տվայտանքը հիշեցնում էր կոտորածն մանկանց և ծերերի, նրանք լսում էին հարազատների աղեկեզ ճիչերը, տեսնում խոշտանգումների ցավից աղավաղված դեմքերը խորունկ ձորի մեջ և ուզում էին նետվել այնտեղ՝ նրանց հետ չարչարվել ու նահատակվել, նրանց հետ գրկված խաչ բարձրանալ, նրանց հետ ապրել ու մեռնել։ Խորխորատը իր սարսափելի ձայնով խլացնում֊թունավորում֊հարբեցնում էր նրանց, կանչում դեպի իր մահատեսիլ ընդերքը, ձգում֊քաշում, աչքերը կլանում, խարդախում֊մոլորեցնում֊նենգություն անում, գլուխն ու զգացմունքները խառնում, պտույտ տալիս։ Բոլորը հավաքվել էին մի տեղ, ձերք ձեռքի տվել, ամուր բռնել իրար, խմբվել խլացուցիչ ու անողոք վտանգի դեմ։ Այդ ժամանակ արևը մտավ ամպերի հետևը, փչեց տաք քամին, օդ հանելով ավազն ու կավահողը, և օր ցերեկով ձորը մթնեց դեղին֊կարմիր փոշիներից, որ մեկ թանձր ալիքներով իջնում խառնվում էին Արաքսին, մեկ էլ կատաղորեն վեր֊վեր բարձրանում, տարածվում֊փռվում՝ վերջնականապես հուսահատեցնելու, խեղդամահ անելու, անհիշատակ փոշիացնելու ամեն կենդանի շունչ։

Ով Տեր, իմ թշնամիներս որչա՜փ շատցան։

Ելիր, ով Տեր, զիս փրկե, ով իմ Աստվածս։

Կանչելու ատենս ինձի պատասխան տուր։

Ողորմե ինձի ու լսե իմ աղոթքս։

Ով Տեր, քու երեսիդ լույսը մեր վրա ծագեցուր։

Միտքդ առ իմ աղաղակս, իմ կանչելուս ձայնին մտիկ ըրե, ես քեզի կաղաչեմ։

Քու ճամփադ շտկե իմ առջևս, արդարությունովդ ինձի առաջնորդ եղիր ընդդեմ թշնամիներուս, վասն զի անոնց բերնին մեջ ճշմարտություն չկա, անոնց ներսդին չարություն կա, անոնց կոկորդը բաց գերեզման է։ Ով Աստված, հալածե զանոնք։

Հառաչանք ընելե հոգնեցա։

Ժայռերը դղրդում էին։ Երկինքն ավելի մթնեց։ Կայծակներ շողացին։

Տիրոջ աթոռը երկինքն է։ Անոր աչքերը կտեսնեն, անոր թարթիչները կը քննեն մարդոց որդիները։

Ով Աստված, զիս պահե, վասն զի քեզի հուսացի։

Մտիկ ըրե իմ աղաղակիս։ Ականջ դիր աղոթքիս։ Աչքի բիբի պես զիս պահե։ Թևերուդ հովանավորությանը տակ զիս ծածկե։ Քու սրովդ փրկե իմ անձս գազաններեն։

Իմ Աստվածս իմ խավարս կը լուսավորե։

Մի՛ հեռանար ինձմե։ Մի՛ հեռանար ինձմե։ Մի՛ հեռանար ինձմե։

Շուտով ինձ օգնության հասիր, իմ անձս սուրեն ու կայծակներեն ազատե և կյանքս՝ շանը ձեռքեն։

Իմ տառապանքս նայե և բոլոր մեղքերս ներե։

Միանգամից զարկեց֊մտրակեց տեղատարափ անձրևը։ Շուտով օդը, ձորի անհունը, երկինքը մաքրվեցին փոշիներից։ Քարավանի ահաբեկ հայացքի առջև դարձյալ ամբողջ մերկությամբ երևաց Արաքսի խելագարված ժապավենը։

Տիրոջ ձայնը կրակին բոցերը կը ճեղքե։ Տիրոջ ձայնը կը դողացնե անապատ ու լեռներ։ Տիրոջը տվեք փառք և զորություն։

Որոգայթեն զիս հանե։ Ասպարը ու վահանը առ և ելիր ինձ օգնություն ընելու։ Նաև նիզակը քաշե ու ճամփան գոցե զիս հալածողները։

Ողորմե ինձի, ով Աստված, ողորմե, ողորմե ինձի։

Անօրինություն գործողներեն զիս ազատե և արյունահեղ մարդոցմեն փրկե։

Մի՛ հեռանար ինձմե, մի՛ հեռանար, մի՛ հեռանար, մի՛ հեռանար ինձմե։

Օ՜հ, մի՛ տանիր ի փորձություն, այլ փրկյա զմեզ ի չարեն։

Իմ օգնականս և փրկիչս դուն ես։ Ով Տեր, մի՛ ուշանար։

Ականջդ ծռե ինձի ու փրկե զիս։ Դուն ես իմ վեմս ու ամրոցս։ Մանկութենեն ի վեր դուն ես իմ հույսս։ Մորս որովայնեն իմ պաշտպանս դուն ես։ Իմ գոյությանս առարկան դուն ես։ Իմ զորավոր ապավենս դուն ես։ Ծերության ատեն զիս մի՛ ձգեր։ Ուժիս պակսած ատենը մի՛ թողուր։ Դուն, որ շատ ու ծանր նեղություններ ցուցուցիր ինձի, նորեն զիս պիտի կենդանացնես։ Ու երկրին անդունդներեն նորեն զիս պիտի հանես։ Իմ պատիվս պիտի շատցնես ու զիս պիտի մխիթարես։ Ես ալ պիտի գովեմ քեզ տավիղով քու ճշմարտությանդ համար։ Իմ լեզուս ամեն օր քու արդարությանդ մասին պիտի խոսի։

Թափե քու բարկությունդ այն ազգերուն վրա, որոնք քեզ չեն ճանչնար։

Քարավանով աղմուկի և խառնաշփոթության ալիք անցավ։ Ճչում էին, գոռգոռում լեղապատառ, կուրծք ծեծում, ձայն ձայնի տալիս, օգնություն աղերսում չգիտես իրենց համար թե Արաքսի, որ չէր հանդարտվում, չէր լռում, այլ, կայծակներով ուղեկցվող տեղատարափից հետո ավելի սաստիկ էր հոգեհան լինում, քարեքար զարկվում՝ դուրս գալու ժանտ ու մաղձոտ ապառաժների գերությունից։

Վերջապես Ներսես Ալթունյանն ուշքի եկավ և, զգալով պահի ամբողջ վտանգավորությունը՝ գոռաց, ոտք առնելու հրաման արձակեց։ Սակայն ոչ ոք չշարժվեց տեղից՝ կախարդվել֊քարացել էին իրենց սարսափից, ինչպես խորոտիկ֊մորոտիկ թռչնակն է հմայվում վիշապ օձի աչքերի ու բացված երախի առջև և հաճախ ինքնակամ կուլ գնում նրան։ Այդ ժամանակ Ներսեսը հրեց առաջին պատահած մարդուն, հետո՝ մյուսին, երրորդին, առանց ուշադրություն դարձնելու՝ կին է թե տղամարդ, ծեր է թե երեխա։ Նրա օրինակին անմիջապես հետևեցին Մգրոն, Վահրամը, Հաբեթը, Պետոն և մյուսները։ Քարավանը մեծ դժվարությամբ շարժվեց, այդպես լռված անիվներով սայլն է տարուբերվում և կարծես չի անում ոչ մի քայլ ետ կամ առաջ։ Տղաները հրում էին, խումբ֊խումբ քշում նրանց, հեռացնում ձորաբերանից՝ հանդիպելով մի տարերային, համառ, կույր ու անզգա դիմադրության։

Նրանք քշում էին քարավանը դեպի լեռնադաշտի արձակ տարածությունը, որտեղ, բավականին հեռու, անտառուտ կար։ Բայց քարավանը ոտքը կախ էր գցում, շրջվում, առաջ գնալով անվերջ ձգտում ետ. ձորը կանչում էր նրան, Արաքսի մռնչյունները վախեցնում և կանչում էին, մահը կանչում էր։ Այդ պահին գոյություն չուներ մի լույս, մի ուժ ու զորություն, մի հույս, որ հակադրվեր այդ ձայներին, կուրծքը դեմ տար, վահան լիներ ու նիզակ, պահապան դառնար, պարսպի պես կանգներ դրանց ու քարավանի միջև։

Մի կին էր հերարձակ վազում դեպի ձորը։ Տիկին Սիրունյանն էր։ Երբ նրան նկատեցին ու բոռալով հետևից ընկան՝ կանգնիր, ո՞ւր ես գնում, ո՞ւր ես գնում, կանգ առ... արդեն շատ ուշ էր։ Լսե՞ց նա իրեն խնդրող, իրեն գուրգուրող, իրեն կարեկցող ձայները՝ հայտնի չեղավ։ Մի քանի վայրկյան հետո նա բոլորի աչքին վերածվեց ահավոր երազի։ Երբ Հաբեթն առաջինը շնչասպառ հասավ ձորաբերանին ու ներքև նայեց, Արաքսի փրփուրներն էին միայն և մեկ էլ, ինչպես իրեն թվաց, քարացած մի ճիչ կար դժոխք անդունդի մեջ։

Փրկյա զմեզ ի չարեն։

Մի՞թե ունայնության համար ստեղծեցիր մարդոց բոլոր որդիները։

Սիրտս խոտի պես չորցավ, հառաչանքիս ձայնեն ոսկորներս մարմնիս փական, անքուն մնացի ու նման եղա տանիքի վրա մենակ կանգնած ճնճղուկին։

Լույսը հանդերձի պես կը հագնիս, երկինքը վարագույրի պես կը տարածես։

Զիս փրկե, զիս մի՛ ձգեր։

Ողորմե ինձի։ Ողորմե Երզնկաս։ Ողորմե հիշատակներս։ Ողորմե երկինքս։ Ողորմե անունս։

Գնում էին և աղոթք ասում, ճչում սարսափի մեջ տապակվող սրտով, մարում հուսահատությունից։

Արաքսը չէր երևում, բայց նրա խռովահույզ ձայնը քարավանի հետ էր, յուրաքանչյուրի կրծքում, և շարունակում էր դողացնել հոգին, տակնուվրա անել, չորացնել։

Ձիերը խրխնջում էին, ծառս գալիս, հուզված ու նյարդայնորեն ծամծմում փրփրուն լկամը և չէին ենթարկվում տիրոջ կամքին։

Այդպես շարունակվեց մոտ կես ժամ։ Անձրևը թափվում էր բարակ ու անհամաչափ շիթերով, որ նշան էր՝ շուտով դադարելու է։

Անտառուտին չհասած՝ ծռվեցին հարավ֊արևելք՝ գտնելու Արարատյան դաշտ տանող որևէ ճանապարհ։ Ավազուտ հողերը տեղ֊տեղ ծածկված էին օշինդրի խիտ ցողուններով, որոնց դեղին ծաղկաբույլերը թաց ու հոտավետ ժպտում էին անցորդներին՝ նրանց կրծքում դեռևս շուռ ու մուռ եկող վախին անտեղյակ։ Արաքսը լռել էր։ Ուրեմն՝ հեռու է արդեն։ Բաժանվեցին։ Իրենց ծանր տառապանքը ճեղքվեց, փուլ եկավ, կիսվեց։ Քարավանը քիչ առաջվա հոգեկան տվայտանքից սմքել էր, կտրվել էր ձայնը, լռել էր աղոթքը, միայն սիրտն էր խուլ ու հոգնած բաբախում։

Արևելյան բարձրագնա հովիտներում կամար կապեց ոսկեկարմիր ծիածանը։ Երանելի էին հովիտներն իրենց թափանցիկ, կապույտ շղարշներով, որոնց պատռվածքներից երևում էին բարձր սարերի գլուխները՝ վեհ ու տխուր ձյուների մեջ։ Նրանք չհասկացան, որ դա Հայկական Պար լեռնաշղթան է, և եթե ուշադիր նայեին, ավելի հեռվում կտեսնեին նաև Արարատ լեռան հսկա սառցադաշտերը։ Նրանք դա կիմանան մեկ քանի շաբաթից, երբ Արաքսի ոլորաններով կհասնեն Կարսի սարահարթը, որտեղ գետը փորում է մի այնպիսի ահռելի հուն, որ թվում է՝ ոչ թե երկրի վրայով է անցնում, այլ նրա ընդերկրյա խորխորատներով։

Կեսօրին մոտ ինչ֊որ աղմուկ լսվեց, որ հետզհետե մոտենում էր և ահագնանում։ Կարծես թշնամի զորքը, արյունն աչքերը կոխած խուժանը, գորշ գայլերի մարդակեր հրոսակն էր գոռում֊գոչյուններով հարձակվում քարավանի վրա։ Բնությունը մեղմ ու խաղաղ էր, երկինքը՝ այնքան ջինջ ու կապույտ, որ գլուխը դառնում էր նրա անհուն խորքերին նայելիս, չէին շարժվում անգամ խոտ ու ծաղիկները, արևից ջերմացած քարերին կպել էր բաց դարչնագույն, բարակ֊երկար պոչով մողեսը, մարդկանց ոտնաձայները նրան չէին վախեցնում, նա չէր շարժվում, քար կտրած, ուռուցիկ կոպերով նայում֊նայում էր ու չէր փախչում։ Այդ խոր ու համատարած լռության մեջ մոտեցող աղմուկը դառնում էր ավելի ահարկու։

Առանց հրամանի սպասելու, տղաները հրացանները առան և ձիերով արագ հայտնվեցին քարավանի գլխամասում՝ դեմ ելնելու արշավող գոչյուններին։ Քարավանը բնազդական երկյուղով ցրիվ եկավ, ինչպես թռչունների երամն է վայրկենապես ցաք ու ցրիվ լինում իր վրա հարձակված արծվի կռինչից ու թևաբախումներից։ Երբ հասկացան՝ ոչ թե թուրքն է ֆշշում ու շառաչում, այլ Արաքսը, արդեն գտնվում էին մութ ու սոսկալի անդունդի եզերքին։

Այժմ Արաքսի օրհասական տագնապը զարհուրելի էր ավելի, քան մինչ այդ տեսել էին ու զգացել։ Նրա հզոր մարմինը չորս կողմից սեղմել էին մռայլ ու ահազդու ապառաժները, իսկ հսկա մի ժայռազանգված սպառնալի ծռվել֊կռացել էր նրա կրծքին՝ ամեն պահ պատրաստ դղրդյունով փուլ գալու և իր անչափելի ծանրությամբ ճզմելու նրան։ Արևի ճառագայթները չէին հասնում անդունդի հատակը, որտեղ Արաքսը խելահեղ տեղապտույտներ էր գործում, խեղդվում իր իսկ փրփուրների ծոցում, անզոր կրծում, ճանկռոտում, քերում խոր ու մթամած քարանձավի պատերը, հոգին բերանից հանում, օդ և լույս աղերսում իր գոչյուններով։ Երկրի ընդերքից ալիք֊ալիք բարձրանում էր մահվան սառն ու չարահոտ շունչը։ Արաքսը եռեփ էր գալիս, մոլեգին ջանքեր գործադրում ընդարձակելու անդունդի կոկորդը, խցկվում, պայթում, մխրճվում նրա մեջ, թնդյունով գնում առաջ, բայց, ըստ երևույթին, հանդիպելով հուժկու դիմադրության, գլուխը քաշում ետ և հոգնած ու թևաթափ զարկվում ժայռերին։ Սակայն հուսահատությունը տևում էր մի քանի ակնթարթ միայն, հաջորդ պահին նա նոր և ավելի զորավոր թափով էր խուժում անդունդի որկորը, դղրդացնում, սասանում քարերը, պոկում և շրջշրջելով քշում֊տանում իր հետ։ Հիրավի, Արաքսը շռնդալից վազում էր ոչ միայն երկրի մակերևույթով, այլև ընդերքով, խոր ու աներևույթ քարանձավների, որոգայթների, անդունդների միջով, որ ինքն էր փորել հազարամյակների ընթացքում և այժմ էլ նորերն էր քանդում՝ արձակ֊ազատ ճանապարհ բացելու իր լեռնաշխարհի կապուտակ ձյուների համար։

Ձիավորներին հաջողվեց կանգնեցնել քարավանը, թույլ չտալ մոտենալու անդունդի վրա կախված քերծ ու խարակներին, իսկ հետո ապահով ճամփա հանել։

Արաքսի աղաղակները շարունակվում էին՝ մեկ խուլ և հոգնաբեկ, ասես վերջին շնչում, մեկ էլ փոթորկի ուժգնությամբ։ Թվում էր՝ նա իրենց ոտքերի տակ է, հիմա կճեղքի գետինը, դուրս կգա և բոլորին՝ ձի, մարդ ու անասուն, կառնի իր կատաղի գիրկը։

Հետո գնաց֊սուզվեց ընդերկրյա տարտարոսները։ Ձայնն ու մարմինը աներևույթացան։ Կարծես երբեք չէին եղել։

Սակայն գետի ողբերգական կանչն ու ցավերից աղավաղված կերպարանքը քարավանի արյան մեջ էին արդեն։ Քայլում էին նրա հետ և շարունակում ճչալ, սարսափեցնել, մոլորեցնել, խոշտանգել, հուսահատեցնել, մթնեցնել աչքերը, կեղեքել սիրտը, խլացնել ականջները։

Այս անգամ քարավանը լուռ էր, որովհետև արդեն ուժ չուներ օգնություն կանչելու։

Չէր աղոթում նաև, քանի որ ի խորոց սրտի ասվել էին բոլոր աղոթքները, հայտնվել բոլոր խնդրանքները, արվել բոլոր պաղատանքները, խոստովանվել բոլոր մեղքերը, տրվել բոլոր երդումները, այլևս բառ չէր մնացել, լեզուն չէր դառնում, նախադասություն չկար։

Լուռ և լուռ էր, որովհետև զգում էր գոյության անծայրածիր դատարկությունը։

Բնապատկերը դանդաղ և աննկատելի փոխվեց։ Դարուփոս լեռնաստանը իր վայրի, արդեն արևից կիզված խոտ ու փշածաղիկներով ետ էր քաշվում, առաջ էին գալիս ցածրադիր, սահունորեն միմյանց շարունակող բլուրներն ու գոգահովիտները։ Դարձյալ հայտնվեցին պես֊պես ծաղիկները՝ սարերից խոխոջալով իջնող առվակների եզերքներին։ Նրանց ջուրը սառն էր և քաղցրահամ։ Մեր լեռների ձյուներն են,— մտածեցին, ուրախացան, տխուր կարոտեցին, թեև Սեպուհը, Մնձուրյան լեռնաշղթան, Սբնգորը և ծննդավայրի մյուս սարերն արդեն այնքան հեռու էին, որ մեծազոր արծիվն անգամ չէր կարող հասնել նրանց՝ կհոգնեին թևերը, կկոտրվեին, և նա կես ճանապարհին կգահավիժեր ու կջախջախվեր անհայտ, օտար, անանուն լեռների գրկում։ Միայն մարդկային սիրտն էր ի վիճակի թռչելու ետ և համբուրելու հարազատ ձյուների երեսը։ Իսկ սիրտը դադրած ոտքերով շարժվում֊գնում էր առաջ։

Որքան իջնում էին հարթավայր, այնքան բուսականությունը ճոխանում էր։ Մասրենու առատ թփերը և հաճախակի հանդիպող վայրի փշատն ու գաճաճ թթենին աչք էին շոյում։ Փշատենին զգլխիչ բուրում էր ու հարբեցնում, իսկ թութը մեղր֊մեղր կաթում էր հողին։

Ամառը եկել֊փռվել էր արևի ոսկով ողողված հարթավայրում, ուրեմն՝ եկել է նաև բերքի, բարության ու բարիքի ժամանակը։

Քարավանը ժպտաց։

Ներքևներում տարածվող դաշտերի ու հովիտների պայծառ տեսքից ձիերն աշխուժացան և արձակեցին լուսավոր֊արծաթ վրնջյուններ։

Փչեց մեղմ ու զով քամին։

Մի արագիլ թռավ դեպի դաշտերը։ Քարավանը զմայլված նայեց ձյունաճերմակ թռչունի հետևից՝ երնեկ տալով նրան. երնեկ քո հորը, երնեկ քեզ, երնեկ քո որդուն։

Արև օրը մեջտեղից կոտրվել, կես էր եղել և արդեն անցնում էր իր երկրորդ ճամփան։ Շոգը պապանձեցրել էր խոտ ու ծաղիկ, մինչև իսկ առվակներն էին լռել, միայն առավոտից քարավանին ուղեկցող ծղրիդների միալար երգեցողությունն էր շարունակվում։ Հեռավոր լեռների կապույտ ուրվագծերը ծածկվել էին տոթ ու տապ մշուշի շղարշով։

Հեռվում, արևից շիկնած դաշտավայրում, հանկարծ գալարապտույտ, օձից խայթվածի պես շարժվեց կարմրավուն մի ժապավեն։ Առաջին րոպեներին քարավանը կարծեց խաբկանք է, աչքի մոլորություն, ցնորք։ Ժապավենը ծռմռվելով, ալիք֊ալիք գնում էր դեպի դաշտի ոսկե հեռաստանում շոգից թմրած կանաչ բլուրները։

Վիրավոր Արաքսն էր, որ այժմ խայտում, թռվռում, ցատկոտում էր քարերի վրայով, ծիծաղում, մեջքը ծռմռելով պար գալիս։

— Ազատվեցա՜վ... Ազատվեցա՜վ...— տասնյակ բերաններով բացականչեց քարավանը։

Կարծես ինքն էր ազատվել, ինքն էր փշրել ստրկության շղթաները, ինքն էր այսուհետև ապրելու, կարծես արևը իր համար էր շողշողում, իրեն էր բարևում դաշտը և նորից մեղմորեն թրթռացող քամին իր անունն էր տալիս՝ Օսան, Մամփրե, Հաբեթ, Ներսես, Վարդանուշ, Մգրո, Կիրակոս, Եփրեմ, Նանե, Փըրափիյոն...

Քարավանը սրեց ականջը։ Գետի կողմից եկող զով քամին քսվում էր խոտ ու ծաղիկներին և Գալշոյի անունն էր անվերջ երգում ու կրկնում՝ Գալշո, Գալշո, Գալշո... Բայց Գալշոյի մարմինն ու դեմքը չկային, կար նրա խոսքը, որ ծաղկում էր կարոտի, սիրո ու վրեժի բառերով, չկային ցորյանի հասուն արտերի պես խարտյաշ մազերն ու իր երկնքի կապույտ ավազանում մկրտված աչքերը, ոգին էր թափառում լեռներում ու դաշտերի մեջ, արևի ճաճանչներով դուրս գալիս և նրա հետ մայր մտնում։ Քամին փնրտում էր Գալշոյի ոգին։ Դա ամենից խորն զգաց Մգրոն։ Ցավ ու կարոտանքից Մգրոյի արյունը գլխին խփեց։ Առանց հրացանն ուսից հանելու, նա բարձրացրեց փողի բերանը և կրակեց երկինք։

Ներսես Ալթունյանը խիստ հանդիմանությամբ, շեղ ու խոժոռ նայեց֊նայեց նրան։

Մգրոն չպատասխանեց։

Քարավանն արդեն անցնում էր Արաքսի ափերով, մեկ այնքան մոտենում նրան, որ քարերին զարկող ալիքները ցայտում էին իր վրա, մեկ էլ հեռանում, ոտքը քաշում նրանից, մտնում հետզհետե ընդարձակվող դաշտը։

Շուտով Արաքսը հանդարտվեց, փռվեց֊պառկեց արևի տակ՝ ասես հանգստանում էր լեռների դեմ երկար ու դժվարին մաքառումից հետո։ Լերկ ու քարուքռա ափերը փոխարինվեցին փարթամ կանաչությամբ։ Այս ու այնտեղ ուռենիների երկար ու խոնարհ վարսերը ջուր էին խմում։ Գետն առաջացրել էր բարձր եղեգներով ծածկված ընդարձակ շամբեր, որոնք մեղմ խմբերգում էին արևի, քամու և երկնքի հետ։ Տասնյակ մեծ ու փոքր կղզյակները զմրուխտի նման զարդարել էին Արաքսի կուրծքը, և քարավանին թվաց՝ նա գոհ էր ու երջանիկ։

Երանության ժպիտ խաղաց նաև քարավանի դեմքին, և մի պահ նա մոռացավ ամեն ինչ, նույնիսկ Երզնկան, մինչև անգամ վախը, անցած երկարատև ճանապարհի տառապանքն ու կորուստները, մինչև անգամ եղեռնը, նույնիսկ հուսահատությունը, որ քայլ առ քայլ ավելի և առավել խորն էր ներծծվում իր արյան մեջ։ Ոչ, դա մի պահ չէր, այլ տևեց բավականին երկար ժամանակ, որի ընթացքում քարավանը գնա՜ց֊գնաց Արաքսի խնդուն ու կանաչավետ փեշերն ի վար դեպի Բագարան գյուղը, ուր գետը գրկում էր իր ամենախոշոր վտակին՝ Ախուրյանին։

Բագարանը դեռևս հեռու էր, երբ տաք ու խաղաղ օդը հանկարծ ալեկոծ եղավ։

Առաջինը թուրքերին նկատեց Եփրեմը և, որոտալով, ձին քառարշավ քշեց նրանց վրա՝ քարավանին կրծքով պատսպարելու։

Մի քանի րոպեի մեջ Արաքսի հովիտը դարձավ թեժ կռվի ասպարեզ։

Եփրեմին, Մգրոյին, Ներսեսին, Պետոյին, Վահրամին, զենք կրող հայերին հաջողվեց թուրքերին թույլ չտալ քարավանին մերձենալու։ Նման բուռն նախահարձակ դիմադրությունն անսպասելի էր գազանի ախորժանքով թշնամու համար, նա չգիտեր, որ դա հայերի փրկության ոչ թե բազմաթիվ տարբերակներից մեկն է, այլ միակը, անխուսափելին, պարտադրականը, որ նրանց մեջք էր տվել տակավին Վասկերտում, հիմա էլ՝ այստեղ, և դարձյալ պիտի օգնության գար։

Թուրքերը հազիվ կլինեին երկու տասնյակի չափ, աչքերը ժանգ ու արյուն, մինչև ատամները զինված և բոլորն էլ ձիավոր։ Մի քիչ պակաս էլ հայ խումբն էր։ Սակայն նրանց թվաց, թե հայերը կրկնակի շատ են, որովհետև քարավանը խուճապահար բոռում էր ու քարեր շպրտում, հայհոյում և անեծք թափում վառված սրտի խորքերից։

Մի դեմք փայլատակեց Ներսես Ալթունյանի ուղեղում։ Նրան թվաց՝ իր առջև, շատ մոտիկ, Իսմայիլն է։ Նա դիմահար կրակեց և մահացու գետին տապալեց նրան։ Բայց դա, որքան էլ Իսմայիլին նման ու հարազատ, ուրիշ թուրք էր։

Պետոն քարավանին ստիպում֊հորդորում էր ետ քաշվել կռվի ասպարեզից, բայց որևէ հաջողության չէր հասնում։ Տղամարդ և կին, երեխա ու ծեր, մի կույր ու խելագար զգացողությամբ արհամարհելով իրական մահը, ով ինչպես ու ինչով կարող էր, նետվեցին թուրքերի վրա։

Մամփրեի մանգաղը արյունլվիկ արեց մի քանի թուրքի և ձիերից մեկին, բայց նա չէր ուզում ձիուն ցավ պատճառել և զղջաց ու նզովեց իրեն՝ դժոխք ուղարկելով սեփական հոգին ու մարմինը։

Թուրքերը կռնակ դարձրին։

Հետապնդելով նրանց՝ Ներսեսը թիկունքից, հեռուներից, ասես գիշերվա խորքից լսեց բոթաբեր, խեղդված մի աղաղակ, որ կանչում էր իրեն ետ դառնալ.

— Նանե՜ն...

Նա, ասես թունավոր օձից խայթված, մի այնպիսի շեշտակի ուժով քաշեց սանձը, որ քիչ մնաց լկամը ձիու բերանը պատռեր։ Ցավահար խրխնջալով, ձին հետևի ոտքերի վրա ծառս եղավ և նախ գլուխը, հետո ամբողջ մարմինը ջղգրգիռ ծռմռելով՝ շրջվեց։ Առջևի ոտքերը դեռ գետնին չհասած՝ Ներսեսը պիրկ խթանեց ձին և սլացավ դեպի քարավանը։

— Նանե՜ն...— կես ճանապարհին դարձյալ լսեց նա, թե՞ իրեն թվաց։

Նա ձիուց ցած թռավ և, սրտում ահ ու դող, մոտեցավ հավաքվածներին, որոնց սեղմ շրջանակը իսկույն քանդվեց, մի կողմ քաշվեց, բացվեց՝ ճանապարհ տալով նրան։

Ներսես Ալթունյանի աչքերը մթագնեցին, սիրտը տեղահան եղավ, ականջները խլացան իր առջև պարզված տեսարանից. Նանեն մեկնվել էր կանաչ խոտերի վրա, ուժատված ձեռքերը հրացանի կոթին, և դեմքն այնքան գունատ էր, կարծես հնուց անտի արև չտեսած մագաղաթյա մատյանում Աստծո օրհնությամբ ծաղկազարդված գեղուհի լիներ։

Ներսեսին տեսնելով՝ Նանեն դալկահար ժպտաց։

Ծանր լություն էր Արաքսի ընդարձակ հովտում։

— Ես կրակ բացի անոնց վրա... Մեկ քանիսը վար գլորվեցան... Անոնք վիրավորեցին ինձի...— դողդոջ ու նվաղուն շուրթերով ասաց Նանեն՝ կարծես մեղք էր գործել և ուզում էր արդարանալ։— Դու ինձի կհավատա՞ս, ուսուցիչ...

— Կհավատամ,— ցնցվեց Ներսեսը։

— Դու ինձի կսիրե՞ս, ուսուցիչ, իբրև քեզի նվիրյալ զինվոր և ֆիտայի...— քիչ հետո շշնջաց Նանեն։

— Շատ կսիրեմ,— խենթացավ Ներսեսը։

Նանեն երջանիկ ժպտաց։ Եվ ոչ ոք չիմացավ, այդ թվում՝ նաև Ներսեսը, որ դա նրա ամենաթանկ երջանկությունն էր։

Ներսեսի աչքերը հանկարծ նկատեցին Նանեի շրջազգեստի կրծքի մասում ծաղկած կարմիր վարդը, որի թերթիկների պսակը վայրկյան առ վայրկյան ավելի էր բացվում ու մեծանում։

Նա իսկույն ծնկի իջավ և ձեռքն զգուշորեն ու երկյուղով սահեցրեց շրջազգեստի օձիքի տակ, որտեղ սիրտն էր։

— Ամենևին չի ցավեր,— դժվարավ շշնջաց Նանեն։

Ներսեսի ձեռքը նրա սրտի վրա էր, հայացքը՝ դեմքին, որ արդեն նման էր մարմրելով հալչող մեղրամոմի։

Մի քանի րոպեից ժպիտի վերջին շողն անէացավ, և դեմքի մոմը պաղ կտրեց։

Ներսեսը հանեց ձեռքը և չռված մատները բռնեց սոսկումից քարացած աչքերի առջև. ամբողջ ձեռքը տաք ու լերդ արյան մեջ էր։

Քարավանը ցրվել էր հովտում և լռել։ Ոտքի վրա սև քար դարձել։ Ոչ ոք չէր խոսում։ Ոչ ոք չէր նայում մեկ ուրիշի։ Ոչ ոք չէր զրուցում նույնիսկ իր հետ։ Դա աշխարհից դուրս գտնվող, այնկողմնային լռություն էր՝ իր անհունությամբ խելահեղ և զարհուրելի։

Ներսես Ալթունյանը շրջվեց և տեսավ Պետոյին։ Տեսավ Վահրամին։ Հետո տեսավ Մգրոյին ու Հաբեթին։ Տեսավ Կարոյին։ Տեսավ Մամփրեին, որի ծերացած աչքերը լաց էին լինում։

Գլխով նրանց նշան արեց հեռանալ և քարավանին ճամփա հանել։

Նա առավ Նանեին ձեռքերի վրա և Արաքսի ծանծաղուտներով քայլեց դեպի այն կղզյակը, որի կանաչությանը, թվում էր, ոչ մի մարդկային ոտք դեռ չէր դիպել։ Հասնելով այնտեղ՝ նա Նանեին զգուշորեն դրեց վարսավոր ուռենու զով շվաքում փռված ծաղկուն խոտերին և պատյանից դուրս քաշեց դաշույնը։

Ներսես Ալթունյանը դաշույնով քանդում էր հողը, ասես իր սիտն ու հոգին էր փորում, խարխլում, քանդում, ավերում, կործանում։ Հողը փխրուն էր՝ մեծ ու փոքր քարերով, որ Արաքսն էր հեռուներից տիղմի հետ քշել֊բերել այդտեղ։ Փորում էր մատներով, դաշույն խփում, ճանկռում, հողն ու քարերը խորացող փոսից նետում դուրս և խոնարհված գլխով, ծալված ոտքերով, կորացած մեջքով աստիճանաբար սուզվում գետնի խորքը։

Պողպատ դաշույնը զարնվում էր քարին կամ մինչև կոթը, որ իր մարմնի հետ խաչ էր կազմում, մխվում հողի մեջ։ Կրկին ու դարձյալ մխրճվում էր, քարին խփվելիս երբեմն սուրսայր բերանից կարմրակապույտ կայծեր արձակում, որոնք, Ներսեսին թվում էր, ծակում֊այրում են իր աչքերն ու սիրտը։ Աչքերը դեռ ոչինչ, թող կուրանան, անկորնչելի մութն ընկնեն, որովհետև էլ ի՞նչ մնաց տեսնելու, ո՞ւմ պիտի ժպտան, ինչո՞վ պիտի հիանան այսուհետև, ո՞ւմ պիտի կաթոգին գուրգուրեն, բայց սիրտը իրեն տակավին անհրաժեշտ է, սիրտը պետք է պահի֊պահպանի նրան, կարոտ քաշի, նրա անունը տա ու կրկնի, հոգեհան լինի, խոսք֊զրույց շարունակի նրա հետ, վշտից մաղ դառնա, աղոթք անի սուրբ բառերով և մինչև կյանքի վերջն ու վախճանը ղողանջի֊ղողանջի նրա համար։

Դաշույնը մտնում էր քարերի արանքը, խարխլում քարերը իրենց բնում, քանդում հողը, առանց հանգիստ֊դադար առնելու փորում ու քանդում, և որքան փոսի հատակը իջնում էր, նրա հետ էլ՝ Ներսեսի չորս կողմից սեղմված մարմինը, այնքան լռությունը դառնում էր խորհրդավոր, բնությունը՝ դատարկ ու անմիտ, մենակությունը՝ անվերջանալի։

Քարը դաշույնի հարվածից տնքում էր և խուլ արձագանք տալիս փոսի պատերին։ Հառաչում էր հողը։ Որտեղ դաշույնն անզոր էր, Ներսեսի մատներն էին գործում՝ մտնում քարերի արանքը, պոկում հողակտորները ճանկերով, կուտակում և բուռ֊բուռ թափում դուրս։ Ուռենու վարսերն անուշ լեզվով սոսափեցին, սակայն Ներսեսին թվաց՝ նա է երգում՝ «Լուսինգա, լուսըդ շադնա...»։

Փոսի հատակն արդեն թաց էր, իսկ պատերը՝ ցուրտ ու համր։

Նա շարունակում էր խորացնել թաց և ցուրտ փոսը։

Որքա՞ն անդադրում բանեց, ո՛չ ինքը իմացավ, ո՛չ իսկ մայրամուտի շեմին կանգնած արևը։

Ներսես Ալթունյանը ոտքի ելավ։ Փոսը իր ուսերից էր։ Եվ նա զգաց՝ ինչպես են ծնկները դողում, ինչպես է սիրտն ալեկոծվում, ինչպես են աչքերը մթնում, ինչպես է հոգին մոխրանում։ Առաջին անգամ նա բոլոր զգացմունքներով գիտակցեց ահավոր իրականությունը։ Եվ հավատաց, որովհետև իր առջև էր։ Եվ չուզեց հավատալ։

Բարձրանալով փոսից, նա նայեց շուրջը. կղզյակը ծածկված էր գույնզգույն և բուրյան ծաղիկների գորգով։

Նա ծաղիկներ ժողովեց՝ մեկը մեկից նուրբ ու գեղեցիկ, և նրանցով ծածկեց փոսի հատակը։

Հետո մոտեցավ Նանեին։ Նայեց երկար։ Ծնկի իջավ և ուզեց տեսնել նենգ վերքը, որ նրան խլում էր իրենից և տանում մութ աշխարհ, որտեղ փրկության ու վերադարձի ոչ մի ճանապարհ չկա։ Ներսեսը ցնցվեց. սառած֊լերդացած վերքին բրաբիոն ծաղիկն էր, երջանկության բրաբիոնը, Նանեի երջանկությունը։ Նա դողդողացող մատներով վերցրեց արյունոտված բրաբիոնը և պահեց շապիկի տակ՝ սրտին մոտ։ Այսուհետև նա իր երջանկությունն է, օր ու գիշեր քայլելու է նրա հետ, իր բրաբիոնն է, նրա հետ է մեռնելու։

Նա վերցրեց Նանեին, որի սպիտակ աղավնու փետուրի նման նուրբ ու քնքուշ մարմինն ասես մի կարճ ժամանակ քուն էր մտել ու պիտի շուտով բացեր աչքերը, և զգուշորեն իջեցրեց փոսի մեջ։

Նա դարձյալ ծաղիկներ քաղեց՝ ամենասիրունները, ամենահոտավետները, ամենագունեղները, և ծաղիկների վերմակով ամբողջովին ծածկեց նրան։

Առաջին բուռ հողը նա թեթև ու կամացուկ շաղ տվեց ծաղիկներին։ Երկրորդ բուռ հողը թեթև ու կամացուկ շաղ տվեց։ Երրորդ բուռ հողը թեթև ու կամացուկ շաղ տվեց, որ նա հանկարծ չարթնանա և չտեսնի իրեն ծաղիկների գրկում։ Ներսեսը հողը մաքրում էր քարերից, փխրեցնում մատներով և տարածում փոսի մեջ, որ հողը թեթև լինի նրա վրա։ Հաջորդ բուռ հողը նա կամացուկ փռեց հողե վերմակին։ Հետևյալ բուռ հողը թեթև ու կամացուկ շաղ տվեց։ Հողը բուռ֊բուռ թեթևորեն սփռում էր հողերի վրա, մինչև որ երեկոն իջավ և փոսը բերնեբերան լցվեց։

Նա ձեռքով հարթեց գերեզմանը և կարմիր, դեղին, սպիտակ, կապույտ ծաղիկներով զարդարեց։

Կարծես ոչինչ չէր պատահել, ոչինչ չէր փոխվել կղզյակում։ Սիրտը վշտացավ և ցավեց այդ անփոփոխությունից։ Տանջվում էր՝ ի՞նչ անել, ինչպե՞ս այլակերպել կղզյակի դեմքը։ Ալեկոծ հոգին խաղաղվեց, ցավող սիրտը հանգստացավ միայն այն բանից հետո, երբ դաշույնը կիսով չափ խրեց գերեզմանի ծաղկավետ, փուխր հողի մեջ և տեսավ, որ այն այժմ ավելի, քան երբևիցե՝ նման է խաչի։

Ներսես Ալթունյանը շուռ եկավ և արագ քայլեց՝ գտնելու քարավանը։ Գնում էր և իրեն ստիպում ետ չնայել, չշրջվել հանկարծ, ոչ մի անգամ ետ չնայել։ Սակայն, ի վերջո, կամքը խոնարհվեց զգացմունքների առջև։ Երբ նա կանգ առավ և կարոտալի սրտով, անհուն վշտից վառվող աչքերով, անմխիթար արյունով շրջվեց, համատարած մութ խավարում անձկալի կղզյակը չէր երևում արդեն և նաև խաչը չէր երևում։

Նա բղավեց Արաքսի հովտի սև լռության մեջ, ձիու նման խրխնջաց մարմնի տվայտանքը։

* * *

Քարավանը Բագարանում մնաց մեկ շաբաթից ավելի, որոշապես հայտնի չեղավ՝ որքան ապրեցին այդտեղ, քանի որ կորցրել էին ժամանակը հաշվելու կարողությունը։ Ժամանակն էլ իր հերթին չէր ենթարկվում չափ ու ձևակերպության, ջնջվել էին ցերեկ֊գիշերվա սահմանները, լույս ու արև օրն անգամ նրանց զգացմունքների խառնարանում մթնակալել էր, մութ էր հոգիներում, մղձավանջ, անսկիզբ ու հարատև աղջամուղջ։

Բագարան գյուղը իր նախորդների պես համակ ամայություն էր։ Բնակիչներն սպանվել էին կամ բռնի արտաքսվել իրենց հողից, դարձել վտարանդի, գաղթական, պանդուխտ և հայտնի չէր, որևէ կենդանի շունչ չկար՝ ականատես մարդ, գազան, հավք, սողուն չկար, որ իր լեզվով ասեր՝ փրկության ափ հասա՞ն արդյոք, քայլո՞ւմ են դեռ, ապրո՞ւմ տակավին։ Չկար մեկը, որ խաբեր հարազատ խոսքերով, թե ամեն բան դեռևս վերջացած չէ։ Հուսադրեր ու ժպտար։ Քանդեր աչքերը քոռացնող, իրենց սրտին ամուր փաթաթված, ուղեղը կեղեքող թանձր֊մութ վարագույրը և հեռվում, թեկուզև հեքիաթային ու անիրական հեռուներում ցույց տար լույսի շողը։

Լռությունն էր ամեն ինչի տերն ու տիրակալը, այն անգութ և քարհոգի անձայնությունը, որը վաղուց ի վեր դարձել էր իրենց ուղեկից, մտել սիրտը, արյան մեջ, մարմնի ծալքերը և հրամայում, բռնանում էր չխոսել, լեզուն ծամել, համրանալ, պապանձվել, ձայնը փորում խեղդել։

Մոտակայքում Ախուրյանը շաչ ու շառաչյունով ընկնում էր Արաքսի գիրկը, սակայն ոչ ոք չէր լսում նրա կորստյան ճչյունները, չէր գիտակցում և չէր զգում ինչպես է նա հալվում, կորչում, մեռնում մեծ գետի մեջ։

Ոսկե ձին չկար՝ անհետացել էր ոտք ու գլխով, մոլորվել, խելագարվել վերջնականապես, հոշոտվել, հող դարձած ոսկորները քամուն տվել։

Ոչ մի տեղեկություն չկար՝ որտեղ են մեծ հայդուկապետ Անդրանիկը և Սեբաստացի Մուրադը։

Ոչ ոք չգիտեր՝ ինչ եղավ Երզնկան։

Ոչ ոք չգիտեր՝ այնտեղ՝ հեռուներում, գիշեր֊ցերեկ ինչ է աղոթում մայր Եփրատը և աղոթո՞ւմ է արդյոք, թե՞ իր լեզուն էլ է պապանձվել, արյունը սառել երակներում, մայրական արգանդը չորացել։

Վարդավառ չկար, թեև արդեն լիակատար ամառ էր։ Աստղիկ դիցուհին խռովել է, որ իրեն վարդ ու ծաղիկներ չեն նվիրաբերում։ Ջրի, պտղաբերության, բերքահավքի աստվածները խռովել են մարդկանցից և իրավունք ունեն։ Եկեղեցիները խռովել են՝ ինչո՞ւ իրենց շեմն ու խորանները մարդիկ չեն զարդարում ցորյանի հասուն հասկերով, ծառերի դալար ոստերով, ինչո՞ւ չեն աղոթում, որ կարկուտ չլինի, մորեխը չոչնչացնի իրենց արտերը, ինչո՞ւ միմյանց ծաղկեփնջեր չեն նվիրում, անձրև չեն խնդրում, զոհաբերություններ չեն անում, իրար վրա ջուր չեն ցողում, երգեր չեն ասում, աղավնիներ չեն թռցնում, իրենց անասունների ճակատը հոտավետ ծաղիկներով չեն գեղեցկացնում, ինչո՞ւ են լռել֊համրացել։

Ոչ մի տեղեկություն, որևէ նշան, թեկուզև հեռավոր մի ապացույց չկար՝ ապրո՞ւմ է հայ ժողովուրդը, թե՞ արդեն գոյություն չունի, իրենք վերջին տառապյալներն են և անհայտ է՝ մերան կլինե՞ն ազգի հարության համար, թե՞ առջևում, այն լեռան ստորոտին իրենց ևս սպասում է հավերժական սև գիշերը։

Ամեն վաղ առավոտ Ներսես Ալթունյանը թամբում էր ձին և Արաքսի խճճված, բազմաճյուղ հոսանքով բարձրանում վեր, գլխամոլոր գնում դեպի երեկվա օրը։ Նա որոնում էր ծաղկուն կղզյակը, որտեղ բաժանվեց Նանեից։ Անդուլ որոնում էր և չէր գտնում։ Նրանք շատ էին, մեծ ու փոքր, անհաշիվ, տարբեր և իրար նման։ Որքան էլ աչքերը հարբում էին նրանց երկար նայելուց՝ շարունակում էր փնտրել, մեկ տխուր ժպտալ, որ, վերջապես, գտել է, մեկ էլ՝ ծանր հուսախաբություն ապրել. նա չէ, ուրիշ է, նման է, բայց նա չէ։

Չկար միայնակ ուռենիով կղզյակը։ Ոչ մի տեղ չկար գույնզգույն ծաղիկներով զարդարված հողե անկողինը, որը կրծքում բաբախող սրտից ավելի թանկ ու հարազատ է իրեն։ Չկար խաչ դարձած դաշույնը։ Արաքսը կարծես ջնջել էր նրան երկրի երեսից կամ շաղկապել անթիվ կղզիներից որևէ մեկին և կամ թշնամաբար, անգթորեն կուլ տվել։

Բայց Ներսեսը չէր կորցնում նրան հանդիպելու հույսը։

Ամբողջ օրը ձին քշում էր այս ու այն կողմ, գնում Արաքսի ծանծաղուտներով, երբեմն մտնում խոր հոսանքի մեջ, ուր ալիքները հասնում էին ձիու կրծքին և մինչև ծնկները թրջում իր ոտքերը, մեկ էլ երկար կանգ էր առնում, ձիու հետ անշարժանում֊քար կտրում և սևեռուն նայում մի կետի. ոչ, մենավոր ուռենին չէ, սուր֊ցից քար է դաշույնի փոխարեն, ուրիշ հողակտոր է, ոչ իր սրտի հողը։

Մեկ֊երկու անգամ Ներսեսը ձին քշեց սարերը, կրկին լսեց Արաքսի որոտմունքը, աչքերը սուզեց խորախոր կիրճի երախը և դարձյալ տեսավ նրան շղթաների մեջ, մութ ժայռերին կատաղությամբ զարկվելիս։ Այնտեղից նա իջավ դաշտ՝ հայացքից բաց չթողնելով ոչ մի քար ու թուփ, ոչ մի ճահիճ ու կղզյակ, աչքերով ստուգեց ու քննեց գետահովտի յուրաքանչյուր առարկա, ամեն տեսարան, բոլոր անկյունները։

Եվ այդպես ամեն օր, վաղ առավոտից մինչև մայրամուտ։

Մի անգամ, ոչ շատ հեռվում, Արաքսի խիտցանց երակների մեջ նա նկատեց քիչ ուռուցիկ, հավկիթաձև, ծաղկազարդ ափսեի տեսքով փոքրիկ մի կղզի, որի վրա միջօրեի տաք քամուց ծփում էր կանաչ ուռենին։ Քարքարոտ ծանծաղուտներով նա ձին արագ քշեց այնտեղ։ Սիրտը տակնուվրա էր եղել։ Աչքերը ձիուց և իրենից առաջ ընկած վազում֊արշավում էին՝ վայրկյան շուտ հասնելու կղզուն։ Նա չհամբերեց, թռավ ջուրը և ափի քարերին կառչելով բարձրացավ վեր, չորեքթաթ գնաց կղզու լայնք ու երկայնքով՝ զգուշորեն ու խանդաղատալից շոյելով խոտերը, մենավոր ուռենու բունը, ծաղիկները, գետինը համբուրող ուռենու վարսերը։ Կարծես կույր էր և ուզում էր շոշափելով ճանաչել նրանց։ Դաշույնը չկար։ Հետո ի՞նչ, որ չկա։ Ներսեսն անշարժացավ, կուրծքը հպեց կղզյակի կրծքին և քարացավ, պահեց շունչը, որպեսզի սրտով լսի նրա սրտի տրոփյունը, զգա նրա շնչառությունը, սրտով տեսնի, ոչ աչքերով, որոնք կարող են իրեն ստորաբար խաբել, նրա կապույտ գլխաշորը, ժպիտը, կարմիր վարդը։ Ծանր լռություն էր և թանձր խավար կղզու կրծքի տակ։ Ոչինչ չէր լսվում և ոչինչ չէր երևում։ Նրա արյունը մորմոքի ցավից ճչաց։ Նա ճանկեց հողը։ Մատներով փորում էր, հողը ետ տալիս, ճանկռոտում, փորում, քանդում, ավերում կղզին։

Դա իր սրտի կղզյակը չէր և ոչ էլ իր սրտի հողը։ Ուրիշ կղզի էր, որ չէր կարող իր սիրտը սփոփել։ Ուրիշ, օտար հող էր, որ չէր կարող իր սիրտը ծաղկեցնել։

Նա դանդաղ և փլված ոտքի ելավ։

Ուռենու հաստ ճյուղին կանգնած էր մի թռչուն։ Բո՞ւ է, թե՞ նման է բվի։

Ներսեսը մոտեցավ, մեկնեց ձեռքը և բվանման թռչունին վզից բռնեց։ Ամուր մատներով բռունցքի մեջ սեղմեց ու խեղդեց նրան։ Արդեն չէր կասկածում՝ բու է։ Հետո գցեց ոտքերի տակ և կոխկռտում էր, ճզմում, տրորում, փետրավոր մարմինը խառնում հողի հետ, քրքրում, հողին հավասարեցնում։ Երբ ոտքը ետ քաշեց, բուն թափ տվեց այլանդակված մարմինը, թև առավ և, կարծես ոչինչ չէր պատահել, թռավ հեռուները։

Յուրաքանչյուր առավոտ Ներսես Ալթունյանի հետ արթնանում էր հոգին կեղեքող տխուր֊տխուր կարոտը։ Նա և իր ձին գնում էին։ Հասկանո՞ւմ էր ձին՝ ինչ է որոնում տերը Արաքսի սարդոստայնում, ում և ինչի համար է նրա սիրտն այդպես մթակալել։ Ներսեսը ոչինչ չէր հարցնում նրան։ Եվ դա հարց էր, որ շնչահեղձ էր անում իրեն, օգնության պաղատանք։ Ձին խլշում էր ականջները՝ որսալու քամու հետ թռչող ամեն մի ձայն, լարում աչքերը մոտիկ ու հեռու տարածություններին, մեկ էլ կանգնում էր՝ խեղճանում, թուլանում, շփոթվում, ասես փոքրանում, լռում, անզորանում, ամաչում, որ ի վիճակի չէ սիրելի տիրոջն ուրախացնելու։

Մի օր էլ, երբ երկար ու ապարդյուն թափառումներից երեկոյան կողմ վերադարձան գյուղ, բոլորը խմբվել էին տներից մեկի առջև և այնպիսի աղմուկ֊իրարանցում էր, որ սկզբում հնարավոր չեղավ ոչինչ հասկանալ։ Դեռ հեռվից Ներսեսը լոկ մի ահարկու խոսք զանազանեց՝ «մահը բերանը տալ», որ դաժանորեն ասվում և կրկնվում էր շատ ու տարբեր ձայներով։

Ներսես Ալթունյանին տեսնելով՝ լռեցին աստիճանաբար։

Քարավանը շրջապատել էր յոթ կանանց, որոնցից երեքը մատաղահասակ աղջիկներ էին։

— Ովքե՞ր են,— շփոթվեց Ներսեսը։

— Քիթ֊գլուխներեն չե՞ս ճանչնար, թուրք են,— ասաց Եփրեմը։— Գետին եզերքը լվացք կընեին։ Ես և Դանիելը քշեցինք այստեղ, որ մորթենք, ժողովուրդի սիրտը քիչ մը հովանա։ Ձեզի պիտի մորթեմ, կլսե՞ք, ինչպես դուք մեզի մորթեցիք,— թուրքերեն դիմեց Եփրեմը նրանց՝ դաշույնը շողացնելով յուրաքանչյուրի աչքերի առջև։

— Մահը բերանը տանք,— նյարդայնությամբ ու կատաղորեն բղավեց քարավանը։— Մահը բերանը տանք։

Թրքուհիները կուչ էին եկել սարսափից և լեզուն փորը քաշել։

Եփրեմը բռնեց նրանցից մեկի երկար մազերից, կոպտորեն կոլոլեց ձախ բռունցքի շուրջը և բարձրացրեց դաշույնը նրա գլխի վրա։ Թրքուհին ճչաց։ Հայ կանայք, որ մինչ այդ Դանիելին և Եփրեմին չորս կողմից հրահրում էին ու վրեժի կոչում, աղեկտուր բղավեցին.

— Խղճա՜... սուրդ ետ առ...

Եփրեմի աջը, պատրաստ հաջորդ վայրկյանին մահարկու թափով հարվածելու թրքուհուն, կանգնեց֊քարացավ օդի մեջ։

— Ասոնց չարասիրտ արյունը կուզեմ ծով տեսնել ոտքերուս առջև,— ժանտ ու դաժան ասաց Եփրեմը,— մերիններուն անմեղ արյունը ինչո՞ւ կմոռնաք։

— Ինչո՞ւ կնահանջեք մեր վրեժեն,— ըմբոստացավ Դանիելը, որն արդեն դաշույնը պարզած մոտեցել էր թրքուհիների կծիկին։

— Վրե՜ժ... Վրե՜ժ...— գոռացին քարավանի տղամարդիկ ու կանայք։

Մի քանիսը արյուն թափելու կույր մոլուցքով շարժվեցին առաջ։

Թրքուհիների շուրջը քարավանի շղթան ավելի սեղմվեց։

— Մի՛ թուրքացեք, տղաք,— առաջ նետվելով գոչեց Ներսեսը։ — Մի՛ թուրքացեք, մի՛ թուրքացեք,— և նախ Եփրեմին, ապա Դանիելին ուժով մի կողմ քաշեց։

Դարձյալ տիրեց լռություն։ Ներսեսը տեսավ իրեն ուղղված թշնամական հայացքները։

— Մենք հայ ենք,— հուզված և հևիհև ասաց նա։— Իսկ ասոնք կին են։ Մեր հավատամքը մարդասիրությունն է ծերերի, կանանց, երեխաների հանդեպ։ Սպանելով սրանց՝ մենք ավելի շատ բան կկորցնենք հաստատապես, քան կշահենք։

— Ի՞նչ կկորցնենք,— ծաղրական ու խայթիչ մի ձայն լսվեց քարավանի շարքերից։

— Մեր սիրտը,— անվարան պատասխանեց Ներսեսը։

— Բավ է, որքան հնազանդ եղանք,— պոռթկաց Փըրափիյոնը։— Մեր սիրտը և մեր հավատամքը մեզի կործանեցին։

— Ես հնազանդության կոչ չեմ ըներ,— արդարացավ Ներսեսը։

— Հապա սիրտը ի՞նչ է,— բղավեց Կիրակոսյաններից մեկը կուրծք ծեծելով։— Չեմ ուզեր աս մսի կտորը իմ մեջ և ձեզի մեջ թռչկոտե, ձանձրացանք այլևս։

— Մեր սիրտը մեղք չունե, որ մենք այսչափ դժբախտ ենք,— իզուր Ներսեսը ջանաց հանգիստ երևալ, նրա յուրաքանչյուր բառը խոսեց ջղագրգիռ խռովությամբ։— Մեղքը մեր թշնամու սրտինն է՝ այդ չար, անխիղճ, գազան սրտինը։

— Ներսես Ալթուն,— առանց նրան նայելու խստաձայն ասաց Մգրոն և պատյանից դանդաղ քաշեց դաշույնը,— ասոնք պիտի մեռնին։

— Միայն իմ հոգին առնելուց հետո, Մգրո,— ասաց Ներսեսը և սուրն ու հրացանը նետեց գետին։— Սպանեք զիս։

Դա խաղ չէր։ Ներսես Ալթունյանն ուզում էր, ինչ գնով էլ լինի, զերծ մնալ չարիք գործելուց, չարատավորել իր հայրենակիցների բարի, գեղեցիկ, առաքինի անունը, որոնք անհատակ հուսահատության մեջ, մարմնական և հոգևոր ցավերից կուրացած ու խելակորույս, ժողովրդի արդար վրեժի դրդումով միտք են դրել սրի ճարակ դարձնել թուրքի կանանց։ Ներսեսի հոգում լուռ և աննկատելի շարժվում էր մեկ այլ զգացունք ևս. վերջին օրերը նրա մարմինն արդեն չէր կամենում ապրել, արյունը կանգ էր առնում կարծես, սիրտը փափագում էր ննջել, հանգստանալ, լռել մեկընդմիշտ, բայց նա տակավին չգիտեր դա և չէր գիտակցում։

Քարավանը կարկամեց։ Եփրեմը, Մգրոն, Դանիելը շփոթված հայացք ձգեցին իրար, հետո՝ ընկերոջ գետնին լուռ պառկած զենքերին, բայց խուսափեցին նայել նրա աչքերի մեջ, որ այդ պահին սաստիկ տխուր էին և միայնակ։

— Ասոնց եղբայրները և ամուսինները կոտորեցին մեր ազգը։

— Խլեցին մեր եկիրը։

— Ամայացրին մեր Երզնկան։

— Չորացրին մեր Եփրատը։

— Շղթայեցին մեր Սեպուհ լեռը։

— Կլսե՞ս, Ներսես։

— Ո՞ւր են, ո՞ւր են սիրասուն զավակներս՝ Պողոսը, Մաքրուհին, Գեղամը, Աննան։

— Հարազատներս կուլան հոգիիս մեջ։

— Ասոնք թուրք են, կհասկնա՞ք ինչ ըսել է թուրք։

— Արյունի տեղ արյուն, աչքի տեղ աչք, ակռայի տեղ ակռա, մահի տեղ մահ։

— Որտե՞ղ ես, Շահանդուխտ, ձայն տուր սրտիս։

— Եթե ասոնք ապրին, ես պիտի մեռնիմ։

— Ես պիտի խելագարվիմ։

— Ինչո՞ւ չես խոսեր, Ներսես։

— Եթե ասոնք ապրին, կցնկնեն նոր թուրքեր։

— Սոսկալի է։

— Նոր չարիք։

— Նոր յաթաղան։

— Նոր թույն ու նախանձ։

— Նոր խորշակ քամի։

— Նոր ժանտախտ։

— Նոր ամայություն։

— Նոր եղեռն։

— Նոր սուգ և ողբանք։

— Նոր խավար։

— Նոր հրդեհ։

— Նոր անապատ։

— Աշխարհը մեղք է, մեզանից հետո ապրողները շատ մեղք են։

Ներսես Ալթունյանը լուռ էր և անզեն, և այդ լռությունը զսպում֊կաշկանդում էր մարդկանց՝ իրագործելու իրենց մտադրությունը։

— Նրանք սպանեցին տիգրանակերտցի Հեթումին։

— Մամիկոնին։

— Սառային։

— Ղազարոսին։

— Որտե՞ղ են ծնողքդ, կինդ, զավակներդ, ինչո՞ւ չես խոսեր, Ներսես Ալթուն, ինչո՞ւ կլռես քարի պես։

Ներսեսի հոգին տակնուվրա եղավ, աչքերը լցվեցին հարազատների կարոտալի և կսկծացնող պատկերներով, դանակ խրեցին սիրտը։

— Սուսանը չկա։

— Արամը չկա այլևս։

— Գրիգորի արևը սևցավ։

— Մեր ոսկե ձին խելագարվեցավ։

— Մինասը չկա։

— Տիկին Սիրունյանը ինքնասպան եղավ վշտեն։

— Գալշոն հողին տակ է։

Գալշոյի անունը լսելով՝ Ներսեսի արյունը ճչաց, նա մատները կոտրելու աստիճանի խտացրեց բռունցքը, ինչպես սրի երախակալն էր բազմիցս սեղմել թշնամուն խոցելու պահին, և դաստակը վրեժով ու ատելությամբ, վագրի թաթի նման ցատկեց առաջ։

— Գալշոն մեր վրեժին կսպասե։

— Տաճատը։

— Օհաննեսը։

— Էվգինեն։

— Երվանդ Իկիլիկյանը։

— Ժիրայր և Գեղամ եղբայրները մեր վրեժին կսպասեն։

— Իսկուհին։

— Սեղբոսը։

— Կասպարը։

— Մեր նահատակ ժողովուրդը մեր վրեժին կսպասե։

— Հակոբը։

— Սարգիս Ճանճապանյանը։

— Շահենը։

— Ղուկասը։

— Մեր հողը մեր վրեժին կսպասե։

— Սառան։

— Քեռի Հմայակը։

— Մամիկոնը։

— Շավարշը։

— Հեթումը։

— Նանեն,— միաշունչ ձայնեցին մի քանիսը։

— Նանեն,— կրկնեց ամբողջ քարավանը՝ աչքերը չորս կողմից հառած Ներսես Ալթունյանի վրա։

— Նանեն,— վիրավոր գազանի պես մռնչաց Ներսեսը և առանց որևէ մեկին նայելու, ցավից կռացած մեջքով քայլ արեց դեպի իր սուրը։

Մի ծանր և ամրակուռ ոտք սուրը սեղմեց գետնին։

Ներսեսը բարձրացրեց գլուխը։

Մամփրեն էր։

— Արթնցեք, կխնդրեմ ձեզի, ելեք դժնիության գիրկեն,— հուզված և աղերսալի ասաց Մամփրեն,— չաղտոտենք մեր պարկեշտությունը գեշ արարմունքով։ Ինչ կընես՝ քեզի կընես, վատ կընես՝ նորեն քեզի և միայն քեզի կընես։ Վրեժը իմ սրտի մեջ ալ կեփվե,— ասաց Մամփրեն,— նահատակ հարազատներուս հառաչանքները կլսեմ ցերեկ֊քիշեր, անդադար կլսեմ և քուն չի գար աչքերուս։ Աստված մեզի արդար և բարի գործերուն համար ստեղծած է,— ասաց Մամփրեն,— անսանք անոր ձայնին և խունկն ու մոմը իրենց ճամփան կգտնեն։ Սպանելով ասոնց՝ կսպանեք զիս և կսպանեք ձեզի չարության լեղիով,— ասաց Մամփրեն,— և մեկ անգամ ևս կսպանեք մեր մեռածները, անոնք մութ հողերեն, ծանր քարերի տակեն, գետերի սառը հատակեն, շիկացած ավազների գիրկեն կպաղատեն ողջերուս՝ մինչև մեր վերջին շունչը մարդ ապրիլ և գազան չըլլալ։ Ելեք, գնացեք ձեր տուները,— ասաց Մամփրեն թրքուհիներին իրենց լեզվով,— մեզ թո՞ւրք կարծեցիք, անիրավներ, դե չքվեք ձեր գազանների քով։ Օ՜, Աստված, ինչ անգութ և արյունարբու հարևան ստեղծեցիր մեզի համար։

Թուրք կանանց կծիկը քանդվեց, կասկածանքով ոտքի ելան, ետ֊ետ գնացին՝ աչքերի մեջ չարություն, վախ և խնդություն, միմյանց հրմշտելով փախս առան։

Ոչ ոք փորձ չարեց նրանց կանգնեցնել։

Ոչ ոք չշարժվեց տեղից։

Ոչ ոք բառ չասաց։

Ոչ ոք չնայեց կողքինին։

Ոչ ոք չհաշտվեց իր հետ։

Բոլորը հասկացան և ներեցին իրար։

Մութը տարածվելու հետ ամպերը խտացան, և անձրև եկավ։

Քարավանը լուռ կանգնել էր անձրևի տակ։ Վաղուց անձրև չէր եկել։ Խոտը խարկվել էր։ Հողը՝ ծարավից ճաքճքել։ Նա կանգնել էր, չէր խոսում, չէր շարժվում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ համատարած սև մութ էր, և անձրևը խոշոր, զովասուն կաթիլներով շռնդալից թափվում էր երկրի վրա։ Անձրևը լվանում էր նրանց բաց գլուխները, կուրծքը, ուսերը, մեջքը՝ ասես փաղաքշում, մխիթարում, սիրում էր իր որդիներին։ Նրանք չէին հիշում, թե վերջին անգամ երբ են արժանացել այդպիսի ողորմած և բարեգութ վերաբերմունքի։ Գուցե եղել է, բայց այնքան շատոնց, որ թվում է չի եղել երբեք։

Անոնք պիտի կորսվին, դու պիտի կենաս։

Լուսացավ և արևը ծագեց։

Բագարանը այնքան միս֊մենակ էր ու թախծոտ, կարծես վերջին օրերը ոչ ոք չէր նայել նրան։

* * *

Ինչպես որ խոր անդունդին կախվածն է իր վերջին ուժերը, կամքը, հույսն ու մկանունքը լարում՝ բարձրանալու փրկիչ ժայռի վրա, այդպես էլ քարավանն էր թույլ և ուժահատ ոտքերից սրտով առաջ ընկած շարժվում, գալարվում, ձգվում դեպի իր ազատության ափը։ Նա գիտեր, որ իր և կախվածի ուժերը կարող են հատնել, անդունդի մութ ու սոսկալի երախը միշտ պատրաստ է ընդունելու իր հալածական մարմինը, բայց համառորեն գնում էր՝ սովահար, դուրս ընկած աչքերով, լուռ գնում էր որպես ցնցոտիավոր ուրվական։ Եղավ ժամանակ՝ նա ցանկանում էր կանգնել և այլևս ոչ մի քայլ չանել, թեկուզ գորշ գայլերը գան ու հոշոտեն իրեն, իսկ այժմ, երբ սուրբ Արարատը օրավուր մոտենում էր, խոշորանում, բացում թևերը՝ իրեն գիրկն առնելու, նա, ավելի, քան երբևիցե, ուզում էր փրկվել, ապրել֊ապրել, նոր կյանք սկսել, նոր տուն շինել, նոր ծառ տնկել, նոր ընտանիք կազմել, նոր երեխաներ ունենալ, նոր հող մշակել, նոր երգ ասել, նոր հաց թխել, նոր ուրախություն երազել։

— Չեմ կարող,— ասաց Վարդանուշը,— և չեմ ուզեր։

— Ի՞նչ չես ուզեր,— հարցրեց Օսանը։

— Չեմ ուզեր դարձյալ ամուսնանալ, կհասկնա՞ս, չեմ կարող։

Օսանը լռեց, որովհետև հասկացավ, որ դա Վարդանուշին չգոհացրեց։ Նա ցանկանում էր, որ մտնեն իր սիրտը, հոգին, արյունը և զգան ինչ կա այնտեղ, որ չի ասվի լեզվով և չի պատմվի գրով։

— Չե՞ս հասկնար։

— Շատ լավ կհասկնամ։

— Հապա ինչո՞ւ կլռես։

— Ես չեմ լռեր։ Ես կարտասվիմ։

— Ո՞ւմ համար։

— Բոլորիս։

— Դուն երջանիկ ես, որ տակավին արցունք ունիս,— ասաց Վարդանուշը,— իսկ իմը չորցավ։ Աչքերիս և սրտիս վրա չոր աղը մնաց՝ դառնություն, կսկիծ, լեղի, մղկտանք։ Լեղի֊կսկիծ սրտով և աչքերով ինչպե՞ս կրկին ամուսնանամ, ինչպե՞ս սիրեմ, ինչպե՞ս նորեն հղիանամ։ Չեմ կարող և չեմ ուզեր նաև։ Պիտի ապրիմ մենակ՝ հոգիս վրդոված, ձեռքերս ծոցիս, գլուխս քարշ արած։ Եվ ամեն իրիկուն պիտի նայիմ ետ։ Մեռած ամուսինս մութեն պիտի գա, և մենք պիտի զրուցենք մինչև առավոտ։ Մեռած երեխաներս մութեն պիտի գան, և մենք պիտի գուրգուրենք իրար ամբողջ լույս ու արև ցորեկը։ Եվ ես պիտի հարցնեմ անոնց՝ ինչպե՞ս եք, ձագուկներս։ Եվ պիտի լսեմ պատասխանը՝ լավ ենք։ Հետո անոնք պիտի հարցում ընեն ինձի՝ դուն ինչպե՞ս ես, մերիկ։ Եվ պիտի մեկ և միայն մեկ պատասխան տամ՝ դուք լավ եք, ուրեմն ես ալ լավ եմ։

Աթլասը կաշի֊ոսկոր էր դարձել, զանգուլակները ղողանջում էին և կուրծքը հիմա ավելի մեծ ու փարթամ էր երևում։

Ինչպես ամիսներ շարունակ, այնպես էլ այժմ, ամեն երեկո, երբ մի տեղ կանգ էին առնում գիշերելու, Օսանը կթում էր Աթլասին, որ վաղուց կով չէր, այլ քույր ու ընկերուհի էր իրեն, և կաթը բաժանում քարավանին։ Շոգ, հոգնեցուցիչ, քրտնակոխ ճամփորդությունից հետո, որ ամբողջ օրը շարունակվում էր գրեթե առանց դադարի, ամեն մարդ նրա կաթին սպասում էր ծարավ ու սովից նվաղած սրտի անհամբերությամբ։

— Աստված ջուրի չափ երկար կյանք տա Աթլասին, ամեն քալած տեղը կանաչ և ծաղիկ թող բուսնի։

Օսանի հոգին երջանկանում էր այդ օրհնանքից։ Նա լուռ ժպտում էր։ «Մեռնիմ քեզի»,— շշնջում էր նա՝ երեսը կովի տաք մարմնին քսելով։

Արաքսը հեռացել էր, բայց բոլորը գիտեին, որ նա շուտով նորից է մոտենալու։ Իրենք պետք է անցնեն գետը և ոտք դնեն արևելյան հողերի վրա, Արարատի մյուս երեսը, որտեղ Էջմիածինն է, Երևանը։ Իրենց հույսը։ Իրենց փրկությունը։ Իրենց ապագան։

— Մենք Արարատն ենք։

— Արարատը մենք ենք։

— Եթե օր մը զավակ ունենամ, անունը պիտի դնեմ Փըրափիյոն֊Արարատ,— ասում էր վաթսուներեքամյա կաշեգործ Փըրափիյոնը։

— Մեկ ոտքդ գերեզմանը, զավակ ինչպե՞ս պի ունենաս,— հետաքրքրվում էր Չուքուրյան Հովակիմ աղան՝ քողարկված նախանձով։

— Քեզի ի՞նչ։

— Չիմանա՞նք։

— Իմ որդիին երեխան իմ զավակը չի՞ ըլլար։

— Կըլլա, բայց...— Հովակիմի սիրտն ավելի էր նեղվում այդ իրական հեռանկարից։

— Կնախանձե՞ս։

Հովակիմ աղան լռում էր։

— Ինչո՞ւ կնախանձես։

Հովակիմը չէր պատասխանում, լռում էր, և թախիծ֊տխրություն էր իջնում դեմքին։

— Մեր դրկիցության հիսուն և ավելի տարիներու ընթացքին ես քեզի մեկ անգամ վատություն ըրի՞։

— Ոչ։

— Իմ հարազատները՝ բոլոր տունեցիք, Ակնի քույրս ու եղբայրս, որ հաճախ կուգային մեզի, կաշեգործ ընկերներս, ամուսնության քավորս, որ ամեն կիրակի, կհիշե՞ս, թութի ծառին շվաքը ինձի, երբեմն ալ քեզի հետ թավլու կխաղար, մեծ ու պզդիկ հորեղբայրներս, հացթուխ Աքրիբազը, որին շատ կսիրեի, Մանուշակ տուտուն՝ մեր տունի գրբացը, բանաստեղծ Զաքար Արիստակեսը, որին կհարգեի իր քաղցր լեզվին և պայծառ մտքին համար, կուզես բոլորի՞ն հիշեմ, չըլլար, լուսանկարիչ Ափրահամ Սեխպոսյանը, ան Ասպրամին ազգականն էր, Մարուքե քահանան, գորգավաճառ Վրթանեսը, ան մեր տուն կուգար Նազելի և Սերոբ զավակներուն հետ և սառը ջուրով խահվե կխմեր, Հրաչուհին, կհիշե՞ս Հրաչուհին, իմ Ակնի քրոջս ամուսնու քույրն էր, Երզնկա կբնակվեր, վերին թաղը, ան մի լույս աղջնակ ուներ՝ Սեդա, մորմե անտարակույս գեղեցիկ պի ըլլար շուտով։ Ես Սեդային, քիչ ալ մեծնար, հարս պի ընեի ինձի, և անոր ու իմ Գաբրիելի սիրուց պիտի ծնվեր Փըրափիյոն֊Արարատը, Քեմախ֊Բողազում մայր և աղջիկ նահատակվեցան և սիրտս կտոր֊կտոր ըրին, սա բոլոր մարդիկը քուկիններուդ օր մը ծուռ աչքով նայեցա՞ն։

— Ոչ։

— Հիսուն և ավելի տարիներ իբրև եղբայր չապրեցա՞նք մեկտեղ։

Հովակիմ աղան լռում էր։

— Իմ և քու պարտեզների միջև ցանկապատ կա՞ր։

— Չկար։

— Իմ տունը քու տունը չէ՞ր, իմ արևը քու արևը չէ՞ր։

— Իրավ ես։

— Մարդ Աստծու, օր ծերության, մեր աս դժբախտության մեջ հապա ինչո՞ւ նախանձություն կընես ինձի, չե՞ս ամչնար։

— Ներիր, Փըրափիյոն,— ի վերջո ասաց Հովակիմը։

— Պի չի ներիմ։

— Նախանձությունս արդարացում ունի։

— Նախանձությունը ինչպե՞ս կարդարանա,— զարմացավ ու զայրացավ Փըրափիյոնը։

— Դուն երջանիկ ես, Փըրափիյոն, իսկ ես շատ դժբախտ եմ,— ասաց Չուքուրյան Հովակիմ աղան։— Աշխարհումս չկա և չի լինելու մեկ մարդ֊հարազատ, որ իմ անունը վերցնե իր վրա և վրան Արարատ ավելցնե։ Բոլոր հարազատներս մեռան, Չուքուրյաններու ծառը չորցավ։ Ես մոռացության եմ դատապարտված, կհասկնա՞ս, ես վաղը չկամ այլևս։ Հովակիմ Չուքուրյանը վաղը ոչ ևս է։

— Ներիր զգացմունքներուս կուրությունը, կխնդրեմ, ներիր անխելամտությունս,— շփոթվեց ու խեղճացավ Փըրափիյոնը։— Եթե օր մը Աստված ինձի երկրորդ զավակը տա, կերդվեմ մեր Երզնկայով, անունը պիտի դնեմ Հովակիմ֊Արարատ, դուն շարունակվելու ես ինձի պես, մտիկ ըրե, ես, Արարատը և դուն անմահ ենք։

— Շնորհակալություն, Փըրափիյոն,— չափազանց հուզվեց Հովակիմը,— դուն միշտ ինձի հասեր ես նեղ և թշվառ օրերուն մեջ։

Ամառ էր, շոգ։ Անապատ հողեր էին, փշերով ծածկված աղուտներ, շիկացած քարադաշտեր և պարբերաբար հանդիպող փոքր, իսկ երբեմն էլ բավականին ընդարձակ շամբուտներ, որոնց մարդաբոյ եղեգները շնկշնկում էին տաք քամուց։ Երբ քամին սաստկանում էր, եղեգնուտները հեծում էին չարագուշակ ձայնով, թվում էր՝ նրանց մեջ դարանակալել է բուն։ Միակ հուսատու տեսիլը Արարատի սպիտակ և շողշողուն ձյունն էր, որ զովացնում էր քարավանի սիրտը, մխիթարում աչքն ու հոգին իր հավերժական խաղաղությամբ։

— Աս ի՞նչ երկիր եկանք, բարեբեր հող չկա։

— Խոտ ու ծաղիկ չկա։

— Անտառ ու պարտեզներ չկան։

— Աղբյուրներ չկան։

— Աստծու տված բնությունեն չեն դժգոհեր,— ասաց Մամփրեն։

— Ամեն տեղ տատասկ։

— Մեռած հող։

— Քար։

— Ցամաքություն։

— Հողը մենք պիտի կենդանացնենք՝ քարերը փոշիացնելով, խոտ֊ծաղիկը մենք պիտի ծաղկեցնենք,— ասաց Մամփրեն։— Անտառը, պարտեզները մենք պիտի կանաչեցնենք, աղբյուրները մենք պիտի բխեցնենք ընդերկրյա ջիղերեն։

Արարատը նրանց ընդառաջ էր գալիս ժամ առ ժամ։ Դա հատկապես նկատելի էր առավոտները, երբ արթնանում էին հոգնած քնից և տեսնում նրան ավելի պարզ ու մոտիկ, կարծես նա գիշերն էլ էր քայլել դեպի իրենց։ Ջինջ ու կապույտ հեռաստաններում նա երևում էր իր ամբողջ ամոթխած մերկությամբ, որ լվացվել, բայց դեռ չի հասցրել ծագող արևի ոսկեմշուշ թիկնոցը կույս ուսերին և կրծքին առնելու։

Փոքրիկ տղան և չալպտուրիկ շունը քայլում էին իրար գրկած՝ դունչ դնչի, սիրտ սրտի, աչք աչքի։

Կիրակոսյանների սայլը ճռնչում էր մահամերձի հիվանդ և տկար շնչառությամբ։ Նրա մեջքին այլևս ոչ մի առարկա չկար. ամեն ինչ քանդվեց, դանդաղ այրվեց, կորավ ճանապարհի փոշիներում, մաշվեց, աննկատելի ցնդեց։

Դաժան ամառ էր։ Հատկապես տանջալից էին կեսօրվա ժամերը, երբ արևը հրդեհում էր օդն ու գետինը, և գոյություն չուներ մի ստվերոտ անկյուն՝ պատսպարվելու, շունչ քաշելու համար։ Սովից առավել անտանելի էր ծարավը, որ թուրքի պես տանջում էր մարդկանց։ Ապրում էին երբեմն հանդիպող ճահիճների թանձր ու լեղի ջրով։ Ամենահուսահատական րոպեներին հիշում էին իրենց ծննդավայրի սառնորակ աղբյուրները, Եփրատի զովասուն գիրկը, իրենց այգիների հով սոսափյունը, և դա թեթևացնում էր նրանց տոչորվող հոգին։ Մի պահ թվում էր՝ այնտեղ են։ Սակայն հաջորդ ակնթարթին դարձյալ զգում էին ամբողջ դժնի իրականությունը, և ճանապարհ ու փրկություն չկար. հավիտենական էր ժամանակը և տարածությունն անվերջանալի։

Ներսես Ալթունյանի սիրտը, զգացմունքները, հոգին ճնշում էին երկու ծանր ու մութ ուժեր՝ մենակությունը և բուն։ Եվ նա տխուր էր ու հուսահատ, ինչպես մահվան դատապարտված հիվանդը, որ, թեև դեռ ամուր ոտքերի վրա, պարզ գիտակցում է իր վիճակի անելանելիությունը, տեսնում՝ արդեն կանգնած է հավերժորեն փակ դռան առջև։

Մենակության սպիտակ շշուկը նրա մեջ վաղուց էր ապրում, բայց առավել զգալի եղավ Նանեի մահից հետո, երբ, ինչպես իրեն թվաց, աշխարհը վերջնականորեն դատարկվեց, ամայացավ, լռեց հոգեմաշ լռությամբ։ Ո՞ւմ հետ խոսեր, քարերի՞, փշերի՞, քամո՞ւ, ճահիճների՞, հող ու ավազների՞... նույնիսկ ինքն իր համար դարձել էր լուռ և ունայն։ Նրա մարմնի խորքերում մենակության շշուկը երբեմն վերածվում էր լուռ ոռնոցի՝ կրծում սիրտը, երակները քաշքշում, աղ ցանում արյան վրա։ Նա կանչում էր, ձայն տալիս իրեն և մեռածներին ու ողջերին, ում գիտեր և ում չգիտեր, հներին ու նորերին, բայց ոչ մի արձագանք, պատասխան չէր լսվում։ Մի կարճ ժամանակ, որ թվաց ամբողջ երկար կյանք, Նանեն բացեց նրա հոգու չորս կողմից փակված դռները, և կյանքն ու բնությունը լաց֊ծիծաղով խուժեցին ներս։ Նա էլ, իր մահով, բոլոր դռները ներս ու դրսից խուլ փակեց. այժմ լռություն էր այնտեղ, չէր շարժվում որևէ ձայն ու աղմուկ։

Իսկ բուն, որ չկար, բայց կար, նրան տանում էր իր հետևից, և նա հնազանդ ու լուռ հետևում էր նրան, չէր բողոքում, չէր ըմբոստանում այլևս, չէր մաքառում ապրելու համար։ Նա իրեն չէր պատկանում՝ ոտքերը իրենը չէին, սիրտը իրենը չէր, աչքերը իրենը չէին, ամբողջապես բվինն էր արդեն։

— Ի՞նչ կխորհես, եղբայրս։

Ներսեսը շրջվեց և տեսավ կողքից քայլող Վարդանուշին։

— Այսօր մռայլ կերևաս ավելի, քան երբևիցե։

Ներսեսը նայեց շուրջը, ցաքուցրիվ քարավանին, որ դանդաղ շարժվում էր շեկ ու պապակ հողերով։

— Կըսեն սահմանային Արաքսը հեռու չէ։

Քարավանի մեջ Ներսեսը ինչ֊որ բան էր աչքերով որոնում։

— Մենք Արարատի շուքին տակ ենք։

Ի՞նչ էին որոնում աչքերը։

— Երբ անցնենք Արաքսը, փրկված ենք այլևս։

Նա հասկացավ, որ աչքերը որոնում են կապույտ գլխաշորը։

— Դուն ժողովուրդ փրկեցիր, Ներսես, ապրողներս քեզ չենք մոռնար։

Կապույտ գլխաշորը չկար՝ ոչ իբրև երկնքի ծվեն, ոչ իբրև ծաղիկ և ոչ իբրև թռչուն։

— Թող նոր սեր ծաղկե սրտիդ խորքը, տխուր և ազնիվ եղբայրս, սերը կշարունակե կյանքը, մոռցիր այն, ինչ չի մոռացվեր բնավ։

Կեսօրին քարավանը հասավ գաճաճ թթենիներով շրջապատված մի կիսաքանդ շինության, որ ժամանակին իջևանատուն էր եղել և վաղուց կորցրել իր նշանակությունը։ Ծառերից մեկի տակ մեռած աղբյուր կար։ Փչեց խորշակ քամին՝ տաք հողն ու ավազը բարձրացնելով երկինք։

Արևը թշնամի էր իրենց։

Քամին թշնամի էր։

Ամբողջ բնությունը թշնամի էր։

Միայն Արարատի ձյուներն էին իրենց կարեկից ու բարեկամ, նրանք էլ այնքան բարձր էին ու հեռու, որ չէին կարող օգնության ձեռք մեկնել, ընդառաջ գալ իրենց կոտրված ու ավերակված թև֊թիկունքին։

Բավականին հեռացել էին նախկին իջևանատնից, քամին թեև դադարել, բայց դեռ առաջվա պես արև էր ու տապ, երբ թուրքավարի վրա հասավ թուրքը։ Ոչ ոք նրան չէր սպասում։ Նա գրոհեց հանկարծակի՝ նախ թունոտ գլուխը, հետո, անմիջապես էլ, ամբողջ գազան մարմինը ասես բարձրացան գետնի տակից և ֆշշալով սողացին առաջ։

Ներսես Ալթունյանն ուշաբերվաց մենության ծանր թմբիրից և իսկույնևեթ հասակացավ, որ դա իրենց վերջին կռիվն է, վերջին փորձությունը։ Մեկ֊երկու վայրկյան անց նրա զգացմունքը ջնջեց քարավանի անցած ամբողջ մահաշունչ ճանապարհը. ոչ թե վերջինն է, այլ առաջինը, որ չի ունենալու շարունակություն, այժմ և միայն հիմա պետք է որոշվի իրենց կյանքն ու մահը։ Մինչև թուրք վիշապը կմոտենար, և ինքը գործողության հրամաններ կարձակեր, թեև Հաբեթը, Մգրոն, Եփրեմը արդեն ընդառաջ էին գնացել թշնամուն և մի քանի գնդակ կրակել, նրա զգացմունքը ոլոր֊մոլոր եղավ տարօրինակ ու խորհրդավոր ցնցումից. նա սարսափեց քարավանի ճակատագրի համար՝ մի՞թե վերջ է ու վերջակետ, և, հակառակ դրան, մի երանական դող անցավ սրտի միջով. եկել է պահը իր կյանքը դնելու զոհասեղանի վրա, երեկ շուտ էր այդ անել, այժմ Աստծո և բվի ժամանակն է, վաղն արդեն շատ ուշ կլինի։

— Վահրամ, Դանիել, Լևոն, որտե՞ղ եք... Խաչատուր, Կարո, Արշակ, Թորգոմ,— կանչեց նա մոլեգնաբար և զգաց, որ ձայնը խլացավ հաճախացող կրակոցներից։

— Ի՞նչ կուզես, Ալթուն,— ձին սանձելով՝ հարցրեց Վահրամը։

— Թող մեկը ժողովուրդը արագ տանե դեպի Արաքս։

— Ո՞վ...

— Ո՞վ,— հարցը կրկնեց Ներսեսը և իսկույն էլ պատասխանեց,— Մամփրեն։

— Ես պի կռվիմ,— ասաց Մամփրեն, որ այդ վայրկյանին նրանց մոտ էր։

— Ժողովուրդը անկանգառ կուղեկցես ահավասիկ այս ուղղությամբ,— վճռականորեն ասաց Ներսեսը և ձեռքը պարզեց հարավ֊արևելակողմ։— Արաքսը ձեզ կսպասե։

— Ես պի կռվիմ, տղաս,— իր ցանկությունը նույնքան վճռաբար կրկնեց ծերունին։

— Վիճաբանության ժամանակ չէ, Մամփրե,— ավելի խիստ ասաց Ներսեսը։— Ժողովրդի կյանքը քեզի կհանձնեմ։

Մամփրեն դժկամ և գլխիկոր հեռացավ։ Շուտով Ներսեսը նկատեց՝ ինչպես է քարավանը խուճապահար գնում հեռուները, ձուլվում դարուփոս հողերին։ Այդ ժամանակ նա արդեն կռվի մեջ էր։ Թուրքերը փորձեցին ճեղքել հայ դիմադրությունը, բայց դա նրանց չհաջողվեց։ Միայն մեկ֊երկուսը կարողացան, ճակատը ձախ կողմից շրջանցելով, թափանցել թիկունք, բայց մենակ մնալով՝ շտապ ետ դարձան։ Եղեգնուտների ու մացառների փոքր կղզյակներով ընդմիջվող շոգ֊փոշի դաշտավայրում կռիվը սաստկացավ։

Թուրքերը երեք տասնյակի չափ էին, ոչ թե խուժան, այլ, ամեն ինչից երևում էր, կամզ֊պատրաստ զորագունդ, իսկ իրենք՝ տասներեք մարտիկ, բոլոր ողջ մնացածները։

Գնդակներն անընդմեջ սուլում և տեղատարափով թափվում էին երկու կողմերի վրա, բայց առայժմ չէին վիրավորում, որովհետև տարածությունը նրանց միջև բավականին մեծ էր և ուղիղ ու շիտակ նշանառության հնարավորություն չէր տալիս։ Կռվի գրեթե հարթ տարածքը չափազանց անբարենպաստ էր հայերի համար։ Քարուտներ չկային, որոնց հետևը պահված՝ կրակեին ապահովապես, չկար մի ժայռ, որ իրենց վահան դառնար։ Այս պայմաններում թշնամու թվական գերակշռությունը կարող էր անուղղելի և վերջնական ողբերգությամբ ավարտվել։ Ժայռը, քարը, ապառաժը միայն քար չէր, այլ՝ իրենց ընկեր, թև֊թիկունք, իր լռությունից ավելի անկեղծ ու հավատարիմ զինակից, որ շատացնում էր իրենց ուժերը, ոգևորում, կռում֊կոփում համարձակությունը, և թուրքը դա լավ գիտեր։ Նա միշտ ձգտում էր հարթավայրերում հոշոտել, պատառոտել, գիշատել իր զոհին բազմաքանակ երախներով, իսկ իրենք փրկություն և վրեժ էին որոնում լեռների մեջ։ Եթե այժմ իրենք հաղթեն, որ անհավանական է, ոչինչ չի փոխվի՝ գորշ գայլերի ծով ոհմակները կմնան և կշարունակեն ոռնալ,— մտածեց Ներսես Ալթունյանը։— Իսկ եթե պարտվենք, եթե մեռնենք, եթե նահատակվենք, օ, Աստված, նրանք շուտով կհասնեն֊կհարձակվեն քարավանի վրա, և իր ժողովուրդը հավիտյանս հավիտենից կլռի։ Անցած ամիսներին այս տագնապը քանի՜֊քանի անգամ էր կայծակել նրա հոգում՝ ճեղքելով սիրտը, սակայն այդ պահին նրան թվաց՝ առաջին անգամ են մահն ու անէացումը դամոկլյան սրի նման սպառնում իրենց կյանքին։ Իրենց երկրին։ Իրենց հիշողությանը։ Իրենց ներկային։ Իրենց վաղվա օրվան, որին որքան մոտենում են, այնքան հեռանում է նա, անորոշանում, ծածկվում մութ ու անթափանց մշուշներով։

Ներսեսը կարգադրեց պաշտպանվելով նահանջել, թուրքին ցույց տալ, թե վախից ու երկչոտությունից փախչում են, նրան քաշել մի այնպիսի անկյուն, որտեղ կռիվը նպաստավոր լինի իրենց համար։ Թուրքերը գայթակղվեցին այդ անսպասելի շրջադարձով և սկսեցին հետապնդել հայ մարտիկներին, որոնց հաջողվեց նրանց բավականաչափ հեռացնել քարավանի գնացած ճանապարհից, մոլորեցնել վար ու վեր հողերում և, ի վերջո, հասնել Արարատի արևմտյան երեսի մերձակա քարափները։ Երբ թուրքը հասկացավ ինչ կատարվեց, արդեն ուշ էր։ Հայերը քար ու ժայռերի հետևը դիրք մտան և, մինչև գազանը կհարմարվեր նոր տեղանքին, կրակ֊կրակ տեղացին նրա վրա։ Այդ առաջին հակահարվածը թշնամուց խլեց երեք կյանք։ Լսվում էր վիրավորների հայհոյական բոռբոռոցը։ Մի քանի ձիեր խրխնջալով տապալվեցին֊ջղաձգվեցին քար ու հողերի մեջ։

— Կապրինք այստեղ կամ կմեռնինք այստեղ, մի՛ խնայեք ձեր կյանքը,— բղավեց Ներսեսը։

— Պիտի դիմանանք և կռվինք, մինչև քարավանն Արաքսն անցնե,— ձայն էր տալիս Ներսեսը տղաներին։

— Աստված մեզի հետ է,— անվերջ կրկնում էր Ներսեսը։

Սակայն, շուտով, ուժերը հավասարվեցին, թուրքը վերագտավ իրեն և աստիճանաբար սաստկացնում էր ճնշումը հայերի վրա՝ փորձելով շրջապատել ու սեղմել նրանց իր վիշապ մարմնի մահաշունչ օղակով։

— Առաքել, Մուշեղ լեռներուց իջան,— կրակում և երգում էր Մգրոն։— Մեր հայրենիք հազար տարի շղթաներով կապկպված,— երգում էր Մգրոն։— Ձայն մը հնչեց Էրզրումի հայոց լեռներեն,— արյունակից, հավատարիմ բառեր էր որոնում ու երգում Մգրոն։— Կռիվ կմղե հերոս Անդրանիկ, սարսափը տիրեց օսմանյան զորքին,— երգում էր Մգրոն։— Արիք, հայկազունք, գոչենք միաձայն, սրտագին գոչենք, կեցցե՛ Հայաստան,— երգում էր Մգրոն, և արյունը եռեփ էր գալիս, աչքերը կայծակում էին, սիրտը վրեժով ու ատելությամբ շառաչում էր հրացանից առավել սաստիկ։

Երեկոյան կողմ նրանք գրեթե շրջապատված էին։ Նահանջի մի նեղ ու բաց ճանապարհ էր մնացել, որից կարելի էր օգտվել միայն մութ ժամանակ՝ խուսափելու թուրք գնդակներից։

Պետոն, ծանր վիրավոր, անզգա պառկել էր քարի հետևը։

Համբարձումը մեռած էր արդեն։

Լևոնը մեռած էր։

Կարոն մեռած էր։

Հաբեթը վիրավոր շարունակում էր կռվել։

Խաչատուրը մեռած էր։

Մգրոն արդեն չէր երգում։

Ներսեսը հրամաններ չէր արձակում։

Դանիելը և Եփրեմը լուռ էին։

Բոլորը լուռ կռվում էին իրենց վերջին կռիվը։

Եփրեմը գոտուց քաշեց֊հանեց սուրը, երբ, սեղմելով հրացանի ձգանը, ցավով տեսավ, որ փամփուշտ այլևս չունի։

Քիչ հետո Ներսեսը քաշեց սուրը։

Արշակը դուրս քաշեց սուրը։

Թորգոմը քաշեց հանեց սուրը։

Դանիելը քաշեց սուրն ու դաշույնը։

Վահրամը քաշեց սուրը։

Մգրոն քաշեց սուրը։

Հաբեթը նետեց համր հրացանը և ծանր վիրավոր ձեռքով քաշեց սուրը։

Նրանք ելան քարերի հետևից և հարվածեցին թուրք սրերին։

Մութը մոտենում էր։

Սրերի պաղ շաչյունը թանձրացնում էր լռությունը, դաժանացնում, լռությունը դարձնում օձ, որն իր սառն ու թունոտ մարմնով դանդաղ փաթաթվում էր նրանց։

Յուրաքանչյուրը կռվում էր երկու֊երեք թուրքի դեմ, որոնք սրամարտության մեջ թեև նրանց փորձառությունը չունեին, սակայն անգերազանցելի էին իրենց կույր ու վայրենի ոգևորությամբ։

Շուտով Հաբեթը արյունաքամ եղավ նոր վերքերից և նահատակվեց։

Դանիելը մահացու դաշունահարեց իր երկու ախոյաններից մեկին, բայց ինքն էլ սրտից քիչ ներքև տաք ու ցավեցնող վերք ստացավ և ետ ու ետ գնաց։

Արշակը նահատակվեց. մի քանի թուրքի վիրավորելուց հետո, շատ տեղերից խոցված ու արյունաքամ, նա ընկավ երեսնիվայր և չգիտակցեց, թե ինչպես երկաթից էլ ծանր, գայլից էլ դաժան, խավարից էլ սև մի թաթ, իր մազերից բռնած, բարձրացրեց֊կիսաշրջեց գլուխը, և սառն ու անզգա յաթաղանը սղոցելով կտրեց իր պարանոցը։ Նա չիմացավ, որ գլուխը մարմնից անջատվեց։ Թաթը վեր պարզեց միայնակ ու անջատ գլուխը, որը ցավ ու կրակից ցնցվում էր և լուռ ճչում։ Նա չէր լսում այդ ձայնը։ Եվ չտեսավ, որովհետև աչքերը փակ էին, ինչպիսի հրճվանքով ու ժանտությամբ է թուրքը նայում իր գլխին, որից թանձր արյուն էր գալիս։ Նա ոչինչ չզգաց, և դա փրկություն էր։

— Ետ քաշվեք, փրկվեցեք, ետ քաշվեք,— հրամայաբար գոռաց Ներսես Ալթունյանը։— Հավերժական փառք մեր մեռած և ողջ մարմիններուն։

Սակայն նա չնահանջեց, այլ սուրը առաջ պարզած խոյացավ մարդասպանի վրա։

Նա հիշեց Երզնկան և Եփրատը։

Նա հիշեց Սեպուհ լեռան ձյուները՝ գարնան կապույտ հորիզոնների գրկում։

Նա հիշեց իր ծնողներին, կնոջը, երեխաներին։

Նա հիշեց բրաբիոն ծաղիկը, որ արյունոտված ապրում էր շապիկի տակ, իր կրծքի վրա։

Նա հիշեց Սուրբ Փրկիչ եկեղեցու զանգը, որ տագնապահույզ սրտի նման ղողանջում էր։

Եվ մի անուն հիշեց՝ ծաղկի պես նուրբ ու գեղեցիկ, աստղի պես հեռավոր ու պայծառ, կարոտի պես անուշ ու խելագարեցնող։

Եղավ մի պահ, երբ նա կարող էր աղջամուղջին խառնված ետ քաշվել և միանալ ընկերներին, սակայն ավելի խոր գնաց թշնամու երախը՝ սրով աջ ու ահյակ շանթելով։

Հանկարծ, ի՞նչ պատահեց՝ սի՞րտը դողաց և դավաճանեց իրեն. սուրը թռավ նրա ձեռքից հակառակորդի ոտքերին։

Նրա համար անհավատալի հնարավորություն ստեղծվեց փախչելու. թիկունքն ազատ էր, իսկ առջևում գտնվող թուրքերը շփոթվեցին, կանգ առան՝ մի քանի վայրկյան չիմանալով իրենց անելիքը։

Բայց նա, լավ գիտակցելով, որ դա ապրելու ամենավերջին դուռն է, չդիմեց փախուստի, այլ մի քանի քայլ ետ֊ետ գնաց և անշարժացավ։

Թուրքերը առաջ պարզած սրերով սկսեցին քայլ֊քայլ մոտենալ։

Նա գրպանից հանեց լուցկին, վառեց, բոցը կպցրեց շապիկին, որն իսկույն բռնկվեց չոր խոտի նման։

Թուրքերը դանդաղ առաջանում էին։

Բոցը լիզեց կուրծքը, կպավ թևերին և ուսերին, սահեց մեջքի վրայով։

Նա խորովվող ցավից սեղմեց ատամները և հասկացավ, որ հրդեհը մի քնի վայրկյան հետո առավել անտանելի կդառնա։

Կայծակի ակնթարթությամբ նա հիշեց Երզնկան և իր երեխաների ձայները։

Նա տեսավ՝ ինչպես են ոտքերը այրվում։

Նա լսեց՝ ինչպես է բուն դաժան վայով կռնչում։

Բոցը հասավ սրտին։

Նա հիշեց մի անուն՝ ծաղկից ավելի գեղեցիկ էր, և նրա կարոտը տանջում էր կրակից սաստիկ։

Բոցը խուժեց աչքերը։

Թուրքերը սարսափահար կանգ առան։

Նա, որքից գլուխ բոցավառված, մի ամեհի ցատկ արեց և գրկեց֊փաթաթվեց թուրքերից մեկին, իր կրակներով բոցավառեց նրան։

Թուրքը ճչաց։

Թուրքերը վրա ընկան՝ ազատելու իրենց ցեղակցին։

Յաթաղանները մխրճվեցին նրա կուրծքը, փորը, մեջքը, թափով իջան գլխին, և որքան խողխողում էին այրվող մարմինը, նա ավելի ամուր էր թուրքին սեղմում, տրորում, ճզմում իր գրկի մեջ։

Նրան թվաց՝ Իսմայիլին է բռնոտել։ Իսմայիլն է, մարմնի դեռևս ողջ բոլոր երակներով հավատաց, որ Իսմայիլն է։

Նա ավելի ուժգնաբար սեղմեղ֊ճզմեց թուրքին, որն Իսմայիլը չէր, և իր բոցերով վերջնականապես վառեց֊մոխրացրեց նրան։

Նա փլվեց թուրքի ածխացած մարմնին և դեռ երկար այրվում էր՝ լույս տալով։

Նա անձնասպան եղավ։

Հեռվում, մթության մեջ, բարձր ժայռին կանգնած ողջերից դա հասկացավ միայն Մգրոն։

* * *

Քարավանն ամբողջ գիշեր քայլում էր լուսնի հետ։ Միայն մի կարճ ժամանակ կանգ առավ, երբ լուսինը պահվեց ամպերի հետևը, և մութ֊խավար եղավ։

Բացվեց պայծառ առավոտ։

Հորիզոնի ու երկնքի կապույտներում ծագեց Արարատը։

Ելավ արևը և համբույր տվեց աստվածային լեռան երկնակատար ձյուներին։

Ոսկե ձին վերադարձել էր։ Նա տխուր֊հոգնած նայեց շուրջը և իր ծանոթներից շատերին չգտավ։ Նա չճանաչեց Վահրամին, Մգրոյին, Թորգոմին, Եփրեմին, որոնք իրեն սիրել էին եղբոր պես։ Վաղորդյան օդում նա փորձեց արձակել ողբերգության խրխինջը՝ լարեց մկանները, տառապանքից խենթացած աչքերը ոլորեց, բաց֊խուփ արեց բերանը, սակայն ձայն դուրս չեկավ։

Քարավանը գնում էր դժվարությամբ փոխփոխելով ոտքերը, ասես չորեքթաթ, կուրծքը հող ու քարերին քսելով։ Ոսկե ձին առաջ ընկավ՝ ուղեկցելու նրան դեպի Արաքսը, որին տեսնում էր խլշած ականջներով և հոտառությամբ։

Ոչ ոք չգիտեր՝ ինչ ամիս է ու օր, նույնիսկ իրենց կյանքի այդ թվականն էր մթագնվել, թվում էր՝ ծննդյան ժամանակից ի վեր շարժվում, գնում են դեպի փրկությունը և չեն հասնում նրան, չեն փրկվում։

Մի գեղանի արտույտ կանգնեց քարին։ Բոլորը կարծեցին Երզնկայից է թռել֊եկել, երզնկացի է, Երզնկան է նրա տունն ու ծննդավայրը։ Երգիր, արտուտիկ, մեր հոգի, ինչո՞ւ չես խոսում, ինչո՞ւ պար չես գալիս, ինչո՞ւ չես երգում։

Արտույտը լուռ էր։

Արարատը իր զավակներին սիրո ու կարեկցության ջերմությամբ առավ գիրկը։ Ինքը շատ սպասեց նրանց, շատ վախեցավ, շատ տառապեց, իր կրծքի ձյուները արցունքի առուներ դարձան և վազեցին դաշտ, սիրտն այնքան կարոտեց, այնքան տագնապեց նրանց մութ ճակատագրից, այնքան ու այնքան մորմոքվեց, որ գլխի մազերը թել֊թել, տակ ու վրա ճերմակեցին։

Երևաց Արաքսը։ Մեջքը խաղացնելով՝ աշխույժ ու զվարթ վազում էր, գալարվում, շափաղ տալիս, կաքավում դաշտի մեջ՝ քարերին զարնվող իր ալյակների նվագածությամբ։

Կանգ առան։ Նայեցին ետ։ Աչքերը կկոցելով նայեցին Արաքսից այն կողմ՝ արևաշող հովտին, լեռների կապույտ ուրվագծին, հեռուների մշուշներին։

Քարավանը կանգնել էր, համրացել։ Հետևը հարազատ ձայներն էին, անմոռաց պատմությունը, արյունից էլ թանկ կերպարանքները՝ պարուրված խելագարեցնող մղձավանջով։ Առջևը հույսն էր և ապագան, բայց՝ անստույգ, սառն ու օտար։

Քարավանը կանգ էր առել և չգիտեր՝ առա՞ջ գնա, թե՞ ետ, ինչպե՞ս ապրի, ի՞նչ անի, ինչպե՞ս մխիթարվի։

Նա մահը գերադասեց կյանքից։ Անցյալը՝ ապագայից։ Հիշողությունը՝ կենդանի զգացմունքից։ Պատմությունը՝ ներկա օրից։ Կորուստները՝ այն ամենից, ինչ դեռ գտնելու է։ Տառապանքը՝ ուրախությունից։ Կծու վերքերը՝ քաղցր նիրհից։ Մաքառումը՝ անդորր գոյությունից։ Իր կենսագրության ալեկոծ մատյանը՝ փրկության ափից, որ Արաքսի խշշոցով կանչում, մոլորեցնում, համոզում, ստիպում էր իրեն՝ անել անցյալից անջատվելու վերջին ճակատագրական քալը։

Ոսկե ձին վարանոտ քայլ գցեց։ Մտավ Արաքսի ծանծաղուտը։ Ոտքերն անհանգիստ ու նյարդայնորեն խփեց քարերին։ Հասնելով գետի մեջտեղը՝ գլուխը շրջեց և անմխիթար աչքերի աղաչական ձայնով կանչեց ափին լուռ կանգնած կենդանիներին ու մարդկանց։ Խնդրեց՝ հետևել իրեն։ Լուռումունջ թախանձեց։ Աղերսում֊պաղատում էր։ Ողբ ու արցունք հեծկլտաց կապույտ աչքերի խորքում, որը ոչ ոք չտեսավ։

Վարդանուշը դանդաղ առաջ գնաց։ Գետի մեջտեղում կանգ առավ և ետ նայեց։ Ոչ, նա քարավանին չէր նայում, այլ տեսնում էր հեռուները, որ չէին երևում ամենևին։ Մեկ֊երկու քայլ՝ ետ եկավ։ Հետո շրջվեց և գետն անցավ վերից վար փշրված մեջքով։

Փոքրիկ տղան, չալպտուրիկ շանը կրծքին սեղմած, մտավ գետը և արագ, ցատկելով քարերի վրայով, հասավ դիմացի ափ։

Թորգոմը ձիու սանձը բռնած անցավ Արաքսը՝ մարդկանց հորդորելով շտապել և հետևել իրեն։

Վիրապն անցավ առանց ետ նայելու։

Մարգար Քեշիշյանը, հասնելով գետի մեջտեղը, կռացավ, մի լիքը բուռ Արաքս խփեց դեմքին և անցավ մյուս ափը։

Մգրոն, ձին հեծած, տխուր և ճզմված սրտով հաշվում էր՝ վեց... ութ... տասնմեկ... տասնչորս...

Օսանը և Աթլասը զգուշորեն անցան ջուրը և հենց ոտք դրեցին հանդիպակաց ափին, Օսանը կովին խաչակնքեց ու սրտալի բառեր շշնջաց Աստծուն։

Բոկոտն ու թրջված՝ հասնելով Արաքսի մյուս ափը, Մարտիրոսը լուռ լաց եղավ։ Ո՞ւմ հիշեց նա։ Ո՞ւմ համար էին գլորվում նրա ուլունք արցունքները։

Կիրակոսյանները սայլը հրելով հասցրին գետի մեջտեղը, բայց այլևս չկարողացան գլորել՝ անիվները լռվեցին քարերի մեջ։ Նրանք բարձրացրին սայլը իրենց ուսերի վրա և հասան ափ։

Հովակիմ Չուքուրյանը՝ Փըրափիյոնի թևին կռթնած, անցավ գետը։

Վահրամն անցավ՝ ստեպ֊ստեպ ետ նայելով։

Հայկուհին անցավ։

Մգրոն հաշվում էր։ Ինչո՞ւ է հաշվում։ Կուրանային աչքերը, չտեսներ, ոչինչ չիմանար, մեռներ ու չտեսներ։

Մամփրեն անցավ գետը իր մանգաղի ու փոցխի հետ։ Նա երբեք այնքան ընկճված չէր եղել, ինչպես այժմ։

Եփրեմը քաշեց սանձը, բայց ձին տարավ նրան առաջ։ Եվ Եփրեմը հայհոյեց իրեն և ձիուն, որ ամբողջ կյանքում միայն անուշ խոսքեր էր ասել, սիրել մարդուց ավելի, հարգել նույնչափ, որքան և իր սուրն ու հրացանը։

Մելքոն Տեր֊Պերպերյանը շալվարի լայն փողքերը մինչև ծնկները ծալծլեց և անցավ Արաքսը։

Շողակաթը անցավ։

Սեդրակն անցավ գետը և ետ չնայեց։

Բոլորը անցան և դանդաղ, գերեզմանոցից ելնող խառնիխուռն երամի նման ցրվեցին դաշտում։

Մգրոն վերջինն էր՝ հիսունչորսերորդը։

Արաքսի մյուս ափից Վահրամը ձայն տվեց և ձեռքով էր անում. Մգրո, ինչո՞ւ ես կանգնել, դե արի, շուտ անցիր գետը...

Մգրոյի ձին անհանգիստ դոփեց գետինը, ոտք առավ, բայց լկամը սանձեց նրան։

«Գնա, Վահրամ, և մի՛ ավերիր հոգուս ավերակները, գնա, իմ եղբայր,— ասաց Մգրոն այնքան ցածր, որ լսեցին միայն ինքն ու ձին։— Դուն պիտի նորածիններուն ուսուցանես մեր հայոց լեզուն, ճանչցնես անոնց հայրենի լեռները, գետերը, դաշտերը։ Դուն, եղբայր, անոնց մեջ արթուն պահե մերիններուն պատմությունը, չմեռնի հանկարծ, կլսե՞ս, պատմությունը չմեռնի երբևիցե։ Ներիր, որ չպիտի գանք ես և իմ սուրը, ես և իմ ձին, ես և իմ հրացանը։ Աստված այդպես կամեցավ»։

Քարավանը հետզհետե հեռանում էր, ցրվում, փոքրանում։ Դեմքերն ու կերպարանքներն անդեմ֊անճանաչելի էին դարձել։

Լռություն էր։

Անսպասելի լռել էր նաև Արաքսը։

Արարատի ճերմակ֊լուսավոր գլուխը խոնարհվել էր լռությունից։

Մգրոն շոյեց ձիու բաշը։ Կռացավ և համբուրեց ձիու երեսը։ Անձայն ներողություն խնդրեց նրանից, պաղատեց թողություն տալ իր մեղքերին, որ մինչև այժմ քիչ չեղան նրա հանդեպ և այսուհետև ավելի շատ են լինելու, աղերսանք արեց իրեն մենակ չթողնել, գնալ իր հետ, ուր սիրտն է կանչում, որտեղ ծաղկում են սերն ու վրեժը, ուր արդարությունը մոռացության է մատնված, որտեղ իր սուրը տենչում է երգել։

Ձին և Մգրոն շրջվեցին։

Նրանց առջև գերված, բայց ոչ ստրուկ երկիրն էր։

Մգրոն խթանեց նժույգ ձին և սլացավ դեպի անսկիզբ, հար ու հավիտյան երեկվա օրը։

Պատմում են, թե ջրհեղեղի ժամանակ Նոյ Նահապեհը Արարատի վրա իջած տապանից դիտում էր շրջակայքը և տեսնելով մի անջուր տարածություն՝ բացականչեց «երևա անդ»։ Հեռվում երևում էին ցամաք ու արևոտ բլուրներ։ Նահապետի խոսքով էլ՝ այդ վայրը կոչեցին Երևան։ Այստեղ Նոյը առաջին անգամ տնկեց խաղողի որթը։

1918 թվականի աշնանը հինավուրց Երևան քաղաքում և նրա շուրջը մի գաղթական ձի էր թափառում։ Նա ծայրաստիճան հյուծված էր, ցնցոտիների մեջ, տխուր և հուսաբեկ։ Միայն կապույտ աչքերն էին լույս տալիս, և սիրտն էր տոգորում մահվան դեմ՝ կայծակներով զարկված կրծքի տակ։ Նա նման էր մարդկանց, որոնք ստվերի պես համր ու դանդաղ շարժվում էին քաղաքի փոշոտ ու ծուռմեջք փողոցներով, և մարդիկ նման էին նրան։

Այդ ձին կարոտում էր իր դաշտը, լեռներն ու գետը, սիրում, ողբում, մոլեգնում չարի հանդեպ անքուն վրեժով ու ատելությամբ, անրջանքի մեջ էր ընկնում, խելագարվում, այրվում ու չէր մոխրանում, չէր մեռնում, չէր անէանում երկրի երեսից, այլ ավելի խորն էր ճանաչում իր գոյությունը՝ իր ով լինելը, որտեղից գալը, իր անցյալն ու ներկան։

Մի օր, ադամամութին, ձին ելավ քաղաքից և վազեց, քառատրոփ գնաց դեպի Արարատը։ Երբ արևը ծագեց, նա արդեն լեռան ստորոտում էր։ Նա երկար ու ակնդետ նայեց վեր, հետո սկսեց բարձրանալ։ Սկզբում հեշտությամբ էր փոխում քայլերը, բայց հետզհետե ոտքերը թուլացան և շունչը ծանրացավ։ Լեռան գագաթը կանչում էր նրան։ Աչքերը գնում էին։ Սիրտը գնում էր այդ կանչին ընդառաջ։ Արյունն էր գնում։ Հոգին։ Եվ մի բան, որ անուն չէր, այլ ամբողջ կան ու չկան։

Որքան տառապեց, խոշտանգվեց մարմինը վեր ելնելիս՝ ոչ ինքն իմացավ և ոչ Աստված։

Հասնելով հավերժական ձյուների գագաթին՝ ուժասպառ կանգնեց։ Առաջին պահին ոչինչ չէր երևում՝ մշուշ էր աչքերում և չորսբոլորը։

Կամաց֊կամաց մշուշները ցրվեցին, և նրա հայացքի առջև բացվեց իր աչքերից էլ կապույտ դրախտը. Սիփան սարն է, Բիթլիսը, Ալաշկերտի դաշտը և Քյոսադաղ լեռը, Վանա ծովակը, Բերդակ գետը, Սեբաստիան, Դիարբեքիրը, Մնձուրյան լեռներն են... Նրա ոտքերը դողացին հուզմունքից. Երզնկան է, իր կանաչ դաշտը բարձր լեռների մեջ, Եփրատը, Եփրատը... Եփրա՜տ,— խելագար վրնջյունով կանչեց նա, բայց դառը համրություն էր բերանում, և Եփրատը չպատասխանեց։ Նրա ոտքերը քարացան։ Սիրտը քար կտրեց։ Եփրա՜տ,— խրխնջաց նա կարոտի ու սիրո ցավագնությամբ։ Արյունը սառեց։ Կապույտ աչքերը սառեցին։ Պարանոցը գալարվելով երկարեց վեր, նիհար, ոսկրոտ կուրծքը առաջ եկավ, գլուխը՝ լայն բացված բերանով գնաց ետ, և նրա աղավաղված մարմինը վերջին շնչում ահեղ ու լուռ բոռաց, աղաղակեց, վրնջաց։

Այդ դիրքում նա միանգամից լուսափայլ արձան դարձավ՝ ոսկե ձի։

Ասում են, նա մինչև հիմա էլ այնտեղ է՝ հայրենիքի բաժան ափերի միջև, և խրխնջում է հսկա զանգի ձայնով. ելեք, զենք զրահ հագեք, զենք֊զրահ, զենք֊զրահ, զենք֊զրահ...

Ես հավատում եմ։

ՎԵՐՋ

Նորայր Ադալյան

Սև քառակուսի կարմիր անապատում

վեպ

Norayr Adalyan

Black Square in the Red Desert

Երևան — 2013