ԵՎՐՈՊԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ուսումնական ձեռնարկ

ԵՐԵՎԱՆ — 2017

This publication reflects the views only of the author, and the European Commission cannot be held responsible for any use which may be made of the information contained therein.

Սույն հրատարակությունը արտահայտում է միայն հեղինակների տեսակետները: Եվրոպական Հանձնաժողովը պատասխանատվություն չի ստանձնում սույն տեղեկատվության որևէ օգտագործման համար:

The Manual is redeveloped within the EU funded Project "Support to EU courses in secondary schools and universities."

Ձեռնարկը վերամշակվել է «Աջակցություն Հայաստանի հանրակրթական դպրոցներում և համալսարաններում ԵՄ֊ի մասին դասընթացների կազմակերպմանը»։

This project is funded by the European Union.

Ծրագիրը ֆինանսավորվում է Եվրոպական Միության կողմից։

The project is implemented by IBF International Consulting.

Ծրագիրն իրականացվել է IBF International Consulting֊ի կողմից։

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐԻ ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ

(Ե)ԸԱՊՔ

(Եվրոպական) Ընդհանուր անվտանգության և պաշտպանական քաղաքականություն (ԵՄ)

ԱԱԱՏ

Ազատության, անվտանգության և արդարադատության տարածություն

ԱԱԳ

Ազատ առևտրի գոտի

ԱԱԵԱ(Ը)

Ազատ առևտրի եվրոպական ասոցիացիա (ընկերակցություն)

ԱԱՀ

Ավելացված արժեքի հարկ

ԱԱՈՒ

Արագ արձագանքման ուժեր

ԱԱՊ

Արտոնյալ առևտրային պայմանագիր

ԱԵԴ

Արդարադատության եվրոպական դատարան

ԱԵՄ

Արևմտաեվրոպական միություն

ԱլԳ

Արևելյան գործընկերություն

ԱԿԽ

Աֆրիկյան, Կարիբյան և Խաղաղօվկիանոսյան տարածք

ԱՀ

Ասոցացման (փոխկապակցման) համաձայնագիր

ԱՀԿ

Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն

ԱՄ

Արժութային միություն

ԱՄՆ

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ

ԱՊԵԸ

Ածխի և պողպատի եվրոպական ընկերակցություն

ԱՊՀ

Անկախ պետությունների համագործակցություն

ԱՍԵԱՆ

Հարավ֊արևելյան Ասիայի պետությունների ընկերակցություն (ASEAN)

Բենիլյուքս

Բելգիա, Նիդերլանդներ, Լյուքսեմբուրգ (մաքսային միություն)

ԳԾ

Գործողությունների ծրագիր

ԳՀՀ

Գործընկերության և համագործակցության համաձայնագիր

ԵԱԳԾ

Եվրոպական արտաքին գործողությունների ծառայություն

ԵԱՀ

Եվրոպական արժութային համակարգ

ԵԱՀԽ

Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության խորհուրդ

ԵԱՀԿ (ՄԽ)

Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն (Մինսկի խումբ)

ԵԱՄ

Եվրոպական արժութային միություն

ԵԱՊԻ

Եվրոպական անվտանգության և պաշտպանական ինքնություն (ՆԱՏՕ)

ԵԱՌ

Եվրոպական անվտանգության ռազմավարություն

ԵԱՏՄ

Եվրասիական տնտեսական միություն

ԵԶՌ

Եվրոպական զբաղվածության ռազմավարություն

ԵԸ

Եվրոպական ընկերակցություն

ԵԽ (ԽՎ)

Եվրոպայի խորհուրդ (Խորհրդարանական վեհաժողով)

ԵԿԲ

Եվրոպական կենտրոնական բանկ

ԵՀԳԳ

Եվրոպական հարևանության և գործընկերության գործիք

ԵՀՔ

Եվրոպական հարևանության քաղաքականություն

ԵՄ

Եվրոպական միություն

ԵՄԱ

Եվրոպական միասնական ակտ

ԵՄԳ/Եվրոմեդ

Եվրամիջերկրծովյան գործընկերություն

ԵՆԲ

Եվրոպական ներդրումային բանկ

ԵՊԸ

Եվրոպական պաշտպանական ընկերակցություն

Եվրատոմ

Միջուկային էներգիայի եվրոպական ընկերակցություն

ԵՏԸ

Եվրոպական տնտեսական ընկերակցություն

ԵՏՀԿ

Եվրոպայում տնտեսական և համագործակցության կազմակերպություն

ԵՏՏ

Եվրոպական տնտեսական տարածություն

ԵՔԸ

Եվրոպական քաղաքական ընկերակցություն

ԵՔՀ

Եվրոպական քաղաքական համագործակցություն

ԶԼՄ

Զանգվածային լրատվության միջոց

ԶՈԶ

Զանգվածային ոչնչացման զինատեսակ

ԸԱԱՔ

Ընդհանուր արտաքին և անվտանգության քաղաքականություն

ԸԱՔ

Ընդհանուր առևտրային քաղաքականություն

ԸԲՔ

Ընդհանուր բնապահպանական քաղաքականություն

ԸԳՔ

Ընդհանուր գյուղատնտեսական քաղաքականություն

ԸՁՔ

Ընդհանուր ձկնորսական քաղաքականություն

ԸՇ

Ընդհանուր շուկա

ԹԱՅԵՔՍ

Տեխնիկական աջակցության տեղեկատվության փոխանակման գրասենյակ (TAIEX)

ԻՆՕԳԵՅԹ

Նավթի և գազի միջպետական փոխադրում Եվրոպա (INOGATE)

ԼՂՀ

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախի Հանրապետություն)

ԼՏԻ

Լիարժեք տնտեսական ինտեգրում

ԽՀԱԱԳ

Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտի

ԽՍՀՄ

Խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունների միություն

ԿԱԳ

Կայունացման և ասոցացման գործընթաց

ԿԱԵ

Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպա

ԿԱՀ

Կայունացման և ասոցացման համաձայնագիր

ԿԲԵՀ

Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգ

ՀԱԵ

Հարավ֊արևելյան Եվրոպա

ՀԱՀ

Հարավ֊աֆրիկյան հանրապետություն

ՀՀ

Հայաստանի Հանրապետություն

ՀՆԱ

Համախառը ներքին արդյունք

ՄԱԿ (ԱԽ)

Միավորված ազգերի կազմակերպություն (Անվտանգության խորհուրդ)

ՄԵՐԿՈՍՈՒՐ

Հարավային ընդհանուր շուկա (Mercosur, Mercosul)

ՄՄ

Մաքսային միություն

ՆԱՏՕ

Հյուսիս֊ատլանտյան պայմանագրի կազմակերպություն (NATO)

ՆԱՖԹԱ

Հյուսիս֊ամերիկյան ազատ առևտրի համաձայնագիր (NAFTA)

ՆՀՀ (Մակեդոնիա)

Նախկին հարավսլավական հանրապետություն (Մակեդոնիա)

ՇՏՀ

Շենգենի տեղեկատվական համակարգ

ՈԴՄՀ

Ոստիկանական և դատական (արդարադատության) մարմինների համագործակցություն

ՌԴ

Ռուսաստանի Դաշնություն

ՎԶԵԲ

Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկ

ՎՊԿ

Վարշավյան պակտի կազմակերպություն

ՏԱՄ

Տնտեսական և արժութային միություն

ՏԱՍԻՍ

Տնտեսական աջակցություն ԱՊՀ երկրներին (TACIS)

ՏԻՄ

Տեղական ինքնակառավարման մարմին

ՏՄ

Տնտեսական միություն

ՏՐԵՎԻ (խումբ)

Միջազգային ահաբեկչություն, արմատականություն, ծայրահեղականություն, բռնություն

ՏՓԽ

Տնտեսական փոխօգնության խորհուրդ

ՔԻ

Քաղաքական ինտեգրում

ՕՈՒՆ

Օտարերկրյա ուղղակի ներդրում

ՖԱՐԵ

Լեհաստան և Հունգարիա. աջակցություն տնտեսությունների վերակառուցմանը (PHARE)

ՖԿԵՀ

Ֆինանսական կայունության եվրոպական հիմնադրամ

ԳՐՔԻ ՄԱՍԻՆ

Ի՞նչ է եվրոպագիտությունը

Եվրոպագիտությունը կամ եվրոպական ուսումնասիրությունները (European Studies) գիտական ճանաչողության համեմատաբար երիտասարդ ոլորտ է, սակայն այսօր ինչպես տարածաշրջանագիտության կամ տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների (Area Studies) մյուս ուղղությունները (ասիական, աֆրիկյան, ամերիկյան ուսումնասիրություններ և այլն), այնպես էլ եվրոպագիտությունը մեծ զարգացում և լայն տարածում ունի աշխարհի բոլոր մասերում: Բնականաբար, եվրոպագիտությունն առավել զարգացած է Եվրոպայում: Այստեղ են կենտրոնացած ինչպես եվրոպագիտության ոլորտում առաջատար բուհերը և հետազոտական հաստատությունները, այնպես էլ դրա առանձին ճյուղերում (օրինակ, սկանդինավյան, բալթյան, բալկանյան, սլավոնական ուսումնասիրություններում) մասնագիտացած գիտակրթական կենտրոնները: Եվրոպագիտության շրջանակներում ամբողջական ուսումնակրթական ծրագրեր և առանձին դասընթացներ առաջարկվում են աշխարհի բոլոր առաջատար բուհերում, դրանում մասնագիտացած հետազոտական հաստատությունները ևս սփռված են աշխարհով մեկ: ՀՀ֊ում, եվրոպագետի մագիստրոսի որակավորմամբ եվրոպագիտության ամբողջական ուսումնական ծրագիր (մագիստրոսական) առաջարկող «ամենատարեց» (2007թ.֊ից) հաստատությունը ԵՊՀ Եվրոպական ուսումնասիրությունների կենտրոնն է: 2012թ.֊ին այդպիսի մագիստրոսական ուսումնական ծրագիր մեկնարկել է նաև Վ. Բրյուսովի անվան ԵՊԼՀ֊ում: ՀՀ բուհերի առաջարկած բակալավրի ուսումնական ծրագրերում եվրոպագիտությունն առայժմ ներառված չէ, թեև դրանց մի մասում առկա են եվրոպագիտության ոլորտի առանձին դասընթացներ:

Եվրոպագիտությունն ունի երկու կարևոր առանձնահատկություն. նախ, այն միջմասնագիտական (Interdisciplinary) է՝ համակցում է հումանիտար և հասարակագիտական այնպիսի գիտաճյուղեր, ինչպիսիք են աշխարհագրությունը, պատմությունը, տնտեսագիտությունը, իրավագիտությունը, քաղաքագիտությունը, սոցիոլոգիան, հանրային կառավարումը, մշակութաբանությունը, լեզվաբանությունը, գրականագիտությունը: Երկրորդ, ինչպես տարածաշրջանագիտության յուրաքանչյուր ուղղություն, եվրոպագիտությունը ևս ունի հետաքրքրությունների իր աշխարհագրական շրջանակը. այն կարևորում է Եվրոպան, եվրոպական ինտեգրումը և ԵՄ֊ի ուսումնասիրությունները:

Ինչո՞ւ է կարևոր եվրոպագիտության հիմունքների իմացությունը

Եվրոպագիտությունը մեզ համար ունի երկակի նշանակություն՝ գիտաճանաչողական և գործնական֊կիրառական: Գիտաճանաչողական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ եվրոպական ինտեգրման և ԵՄ֊ի փորձը, լինելով բացառիկ ու նախադեպը չունեցող, մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում հասարակագիտության համար: Եվրոպական ինտեգրումն էականորեն փոխել է դրան մասնակցող երկրների հանրային և միջպետական հարաբերությունները, դարձել միջազգային հարաբերությունների հայեցակարգային փոփոխությունների պատճառ և ստեղծել իմաստավորման կարիք ունեցող գիտական նոր խնդիրներ:

Եվրոպագիտության գործնական֊կիրառական նշանակությունը ևս շատ մեծ է: Նախ, համաշխարհային պատմության մեջ նախադեպը չունեցող տարածաշրջանային ինտեգրումը Եվրոպայում աշխարհին ներկայանում է որպես միջպետական խաղաղ համակեցության, ուժային հավասարակշռությունը շահերի հավասարակշռմամբ փոխարինելու, համատեղ ջանքերով բարեկեցության բարձր մակարդակ ապահովելու շատ հետաքրքրական մի փորձ: Սակայն, այդ փորձի, ձևանմուշի ինքնատիպությունը, դրա կրկնօրինակման անհաջողությունները վկայում են, որ աշխարհի այլ հատվածներում նմանատիպ հաջողությունների հասնելու համար անհրաժեշտ է գտնել դրանց տրամաբանության ուրույն «բանալին», իսկ եվրոպական ինտեգրման հիմնասկզբունքների, պատճառների ու պատմության իմացությունը կարող է էապես դյուրացնել այդ ճանապարհը: Երկրորդ, այսօր ԵՄ֊ն համաշխարհային տնտեսաքաղաքական առաջատար դերակատարներից մեկն է, աշխարհաքաղաքական գործընթացների ակտիվ մասնակից, աշխարհի խոշորագույն միասնական շուկան և տեխնոլոգիական կենտրոններից մեկը: ԵՄ֊ն ակտիվորեն ներգրավված է հատկապես իր անմիջական հարևան տարածաշրջաններում զարգացող գործընթացներում, էական ազդեցություն ունի այդ երկրներից շատերի ներքին ու արտաքին քաղաքականության վրա, իսկ նրան անդամակցությունը կամ սերտ համագործակցությունը մի շարք երկրների արտաքին քաղաքականության առաջնահերթ ուղղություններից է: Այս առումով, հատկապես կարևորվում է ԵՄ֊ի էության, նրա ներքին կյանքի և արտաքին հարաբերությունների գիտական իմացությունը, քանի որ միայն այդպես է հնարավոր կառուցել ճիշտ, լավ հաշվարկված և արդյունավետ փոխհարաբերություններ համաշխարհային այդ խոշոր դերակատարի հետ։ Երրորդ, ԵՄ֊ի և եվրոպական ինտեգրման էության, առանձնահատկությունների անկողմնակալ, գիտական իմացությունն անհրաժեշտ է նաև հենց հասարակության համար, քանի որ միայն այդպես կարելի է իրապես ճանաչել դրանք՝ ձերբազատվելով դրանց վերաբերյալ առկա պարզունակ մոտեցումներից ու կեղծիքից (ինչպիսիք են, օրինակ Եվրոպայի և եվրոպականի «հրեշացումը» և, հակառակը, դրանց պատճենումը կամ դրանք կույր պաշտամունքի առարկա դարձնելը՝ «հրեշտակացումը»):

Ո՞րն է այս ձեռնարկի նպատակը

Հայաստանյան իրականության մեջ կան եվրոպական ինտեգրմանը և ԵՄ֊ին վերաբերող և հիմնականում ԵՄ֊ի աջակցությամբ հրատարակված հայերեն պատմանկարագրողական ու տեղեկատվական֊հանրամատչելի ձեռնարկներ: Դրանցից են, օրինակ, «Եվրոպական միություն՝ համապարփակ նկարագիր» (2006թ.), «Եվրոպական հարևանության քաղաքականություն (Եվրոպական Միություն — համառոտ ակնարկ և փաստաթղթերի ժողովածու)» (2006թ.), «Բարև, Եվրոպա» (2010թ.) և «Եվրոպական միություն և Հայաստան» (2010թ.) գրքերը: Նշվածները նշանակալի դեր են խաղացել և խաղում հասարակության թիրախային խմբերին ԵՄ֊ի մասին իրազեկելու գործում, սակայն, բնականաբար, չեն պարունակում ակադեմիական բնույթի խորքային ու համակողմանի վերլուծություններ:

Եվրոպական ինտեգրման ու ԵՄ֊ի համակողմանի և համապարփակ իմացությանը նվիրված հայերեն գիտական֊ակադեմիական հրապարակումները սակավ են: Փոքրաթիվ են նաև եվրոպագիտության տարբեր հիմնահարցերի վերաբերյալ պաշտպանված ատենախոսությունները, գիտական հոդվածներն ու հետազոտությունները: Ոլորտային այդպիսի հետազոտություններից արժանահիշատակ են հատկապես Ա. Սարգսյանի հեղինակած «Եվրոպական միության ինստիտուտներ և ընթացակարգեր» (2009թ.), ԵՈՒԿ֊ի հրատարակած «Եվրոպական միության արտաքին և անվտանգության քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում» (2009թ.) գրքերը։ Եվ միայն 2005թ.֊ին Ա. Հարությունյանի հեղինակած «Եվրոպական միություն» գիրքը կարելի է համարել եվրոպագիտության հիմունքները այս կամ այն չափով ներկայացնող բուհական ձեռնարկ: Սակայն նշվածներից առաջիններն իրենց ոլորտային ուղղվածության, իսկ երկրորդը՝ իր համեմատաբար հին տվյալների բազայի ու գերազանցապես իրավագիտական մոտեցման պատճառով ևս չէին կարող լիարժեք լրացնել եվրոպագիտության հիմունքների վերաբերյալ հայերեն հրապարակումների «բացը»:

Սրանով էլ հենց պայմանավորված է այս ձեռնարկի առաջնահերթ նպատակը՝ ընթերցողին տրամադրել եվրոպական ինտեգրման և ԵՄ֊ի մասին համակողմանի, համապարփակ գիտելիքներ՝ հիմնված ակադեմիկական էթիկայի նորմերին համապատասխան և գիտականության սկզբունքներով իրականացված անկողմնակալ, քննարկվող հարցերի վերաբերյալ մոտեցումների բազմազանություն ապահովող վերլուծութունների վրա:

Ի՞նչ սկզբունքներով է կազմվել այս ձեռնարկը

Սույն ձեռնարկի մշակումը պահանջում էր բավական համապարփակ մոտեցում, քանի որ անհրաժեշտ էր կազմել ոչ միայն ակադեմիական մակարդակի ձեռնարկ, այլ նաև այն պետք է ունենար թեմատիկ այնպիսի ընդգրկում և համամասնություն, որպեսզի հնարավորինս համաչափ ու համակողմանի ներկայացներ ինչպես եվրոպագիտության հիմունքները, այնպես էլ բովանդակեր խորքային վերլուծություններ և հիմնահարցերի վերաբերյալ կարծիքների, մոտեցումների բազմազանություն: Այդ իսկ պատճառով, ձեռնարկի մշակման համար ԵՈՒԿ֊ը և իր գործընկերները՝ Հայաստանում ԵՄ֊ի պատվիրակությունը և ԵՄ կենտրոնը, ձևավորեցին փորձագիտական թիմ, որի անդամները և՛ ներկայացնում էին եվրոպագիտության տարբեր ճյուղերը, և՛ բավական փորձառու էին եվրոպագիտական ուսումնասիրություններում, և՛ ունեին ուսանողների պահանջմունքներին լավատեղյակ դասախոսական գործունեության բավարար փորձ:

Ձեռնարկի մշակման հիմքում դրված մյուս սկզբունքներն էին ակադեմիականությունը և իրազեկումը: Որպես բուհական ուսումնամեթոդական նյութ՝ այն կազմվել է ակադեմիական էթիկայի կանոնների խստագույն պահպանմամբ: Մյուս կողմից, ուսանողների՝ եվրոպական ինտեգրման, ԵՄ֊ի մասին տեղեկացվածության բարձրացման նպատակով, այն նաև իրազեկող բովանդակություն ունի և հագեցած է բացատրություններով, ամփոփ տեղեկություններով:

Դրանից բացի, թե՛ շարադրանքի ոճը, թե՛ ձեռնարկի կառուցվածքը կոչված են առավելագույնս դյուրացնելու ընթերցանությունը և թեմաների ուսումնասիրությունը: Ամբողջ ձեռնարկը կազմված է սարդոստայնի սկզբունքով. բոլոր թեմաներում, կառուցվածքային բաժիններում տրված են ներքին հղումներ, որոնք կապ են ստեղծում ձեռնարկի տվյալ հատվածում քննվող հարցի հետ առնչություն ունեցող լրացուցիչ տեղեկությունների, վերլուծությունների, գծապատկերների հետ, որոնք գտնվում են ձեռնարկի այլ հատվածներում:

Ձեռնարկը ներառում է նաև վարժություններ՝ քննարկման հարցերի տեսքով, որոնք տրված են բոլոր թեմաների վերջում: Դրանք նախատեսված են լսարանային թեմատիկ քննարկումների և տնային աշխատանքների համար, սակայն դասախոսները կարող են թեմաների բովանդակության, ինչպես նաև հավելվածում տրված աղյուսակների ու գծապատկերների հիման վրա կազմել լրացուցիչ հարցեր:

Առանցքային նշանակություն ուներ նաև ձեռնարկի մշակման համար անհրաժեշտ աղբյուրագիտական բազայի ընտրության հարցը. բոլոր թեմաների մշակման համար հիմք են ծառայել բացառապես ակադեմիական հրատարակությունները, պաշտոնական վիճակագրական ծառայությունների, հասարակական կարծիքի ուսումնասիրության հեղինակավոր կազմակերպությունների տվյալները, ինչպես նաև հեղինակավոր ԶԼՄ֊ների ճշտված, հավաստի տեղեկությունները:

Ձեռնարկի կառուցվածքը

Ձեռնարկը բաղկացած է հապավումների ցանկից, երեք գլուխներից՝ յուրաքանչյուրը` չորս ենթագլուխներից և երեք բաժիններից (նկարներ, աղյուսակներ և գծապատկերներ) բաղկացած հավելվածից: Հապավումների ցանկը ներառում է ձեռնարկում օգտագործված հապավումները, գլուխներից յուրաքանչյուրի սկզբում տրված է դրանց հակիրճ բովանդակությունը, իսկ հավելվածում տրված են ձեռնարկի տարբեր հատվածներում քննարկվող տարատեսակ հարցերի վերաբերյալ նկարներ, աղյուսակներ և գծապատկերներ:

Ինչպե՞ս օգտվել ձեռնարկից

Ինչպես արդեն նշվեց, ձեռնարկի բովանդակությունը բավական ընդգրկուն է, իսկ շարադրանքի ոճն ու կառուցվածքը տեքստի ընթերցումը, թեմաների ուսումնասիրությունը դարձնում են բավական դյուրին:

Ձեռնարկի բուն տեքստում կարելի է հաճախ հանդիպել հապավումների: Դրանց բացված տարբերակին ծանոթանալու համար հարկավոր է պարզապես բացել «Օգտագործված հապավումներ» բաժինը և այբբենական հաջորդականությամբ տրված հապավումների ցուցակում գտնել փնտրվող հապավումը, որի աջ կողմում էլ տրված կլինի դրա բացված տարբերակը:

Գլուխները, ենթագլուխներն ու դրանց առանձին մասերը համարակալված են: Դա նախատեսված է թե՛ տեքստի տեսողական ընկալումը դյուրացնելու, թե՛ ձեռնարկի տարբեր հատվածները միմյանց կապակցելու համար: Վերջինիս համար ծառայում են ներքին հղումները, որոնց կարելի է հանդիպել ձեռնարկի բոլոր հատվածներում: Դրանք տեքստում գտնելը դյուրացնելու համար գրված են թավ և շեղագիր ընդգծմամբ: Օրինակ, որևէ հատվածում շարադրանքի մեջ կարելի է հանդիպել (տե՛ս 2.3.2.2) ներքին հղմանը: Այստեղ թվերից առաջինը ցույց է տալիս, թե որ գլխում է այդ հատվածը, երկրորդը՝ որ ենթագլխում, երրորդն ու չորրորդը՝ համապատասխանաբար, որ պարագրաֆում և ենթապարագրաֆում:

Այդպիսի ներքին հղումներ կարող են լինել նաև հավելվածի համար: Օրինակ, (տե´ս Նկար 3.3.3֊1 և Աղյուսակ 3.3.3֊1)֊ը նշանակում է, որ քննարկվող հարցի վերաբերյալ հավելվածում կա և՛ նկար, և՛ աղյուսակ: Այստեղ գծիկից (֊) առաջ տրված թվերը ցույց են տալիս, թե ձեռնարկի որ հատվածին է վերաբերում նկարը կամ աղյուսակը, իսկ գծիկից հետո տրված թիվը ցույց է տալիս Հավելվածի, համապատասխանաբար, «Նկարներ» և «Աղյուսակներ» բաժիններում այդ աղյուսակի կամ գծապատկերի հերթական համարը:

Արտաքին հղումները մատնանշում են ձեռնարկի տվյալ հատվածի շարադրանքի (վերլուծության, տեղեկանքի) համար օգտագործված աղբյուրը: Ձեռնարկում օգտագործվել է հայաստանյան ակադեմիական շրջանակներում՝ քիչ, բայց արտասահմանյան շրջանակներում բավական լայն տարածում ունեցող «կրկնվող համարակալում» կոչվող ոճը: Արտաքին հղումները ձեռնարկում տրված են անկյունային փակագծերի` [], մեջ, օրինակ՝ [2, p. 35]: Այստեղ առաջին թիվը՝ 2֊ը, ցույց է տալիս այդ աղբյուրի հերթական համարն «Օգտագործված աղբյուրների» ցանկում, իսկ «p. 35»֊ը՝ աղբյուրի համապատասխան էջը: Սա օգտագործվում է, որպես կանոն, գրքերի կամ հոդվածների համար: Իսկ եթե անկյունային փակագծերում միայն մի թիվ է նշված, օրինակ՝ [1], ապա դա կա՛մ համացանցային նյութ է, կա՛մ հղում է արված ամբողջ նյութին:

ԳԼՈՒԽ 1.
ԳԱՂԱՓԱՐ ԵՎ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Եվրոպայի մասին պատկերացումները դարերի ընթացքում փոփոխվել են: Փոփոխվել են ո՛չ միայն Եվրոպայի աշխարհագրական սահմանները, այլ նաև պատկերացումները Եվրոպայի արժեքային հիմքերի ու այն մասին, թե որ ժողովուրդներին կարելի է համարել եվրոպացի: Եվրոպայի՝ որպես քրիստոնեական աշխարհի մասին նախնական պատկերացումներին հետագայում փոխարինեցին Եվրոպայի՝ որպես համաշխարհային հետարդյունաբերական քաղաքակրթության կենտրոնի մասին գաղափարները: Ժամանակի ընթացքում փոխակերպվել ու զարգացել են նաև եվրոպական միասնության ինստիտուցիոնալ ամրագրման ձևերը՝ նախագծերը կամ ծրագրերը, որոնք կոչված էին իրականություն դարձնելու Եվրոպայի միավորման այս կամ այն գաղափարը:

Սա հիմք է տալիս պնդելու, որ Եվրոպայի միավորման գաղափարի ցանկացած տարբերակ պետք է պատասխանի հանգուցային երկու հարցի՝ ի՞նչ է Եվրոպան ու որո՞նք են նրա սահմանները և ինչպիսի՞ արժեհամակարգի վրա է այն խարսխված: Սա էլ, իր հերթին, պահանջում է պատմաքաղաքական ընդգրկուն համատեքստում վերհանել Եվրոպայի աշխարհագրական, քաղաքակրթական֊մշակութային և ինստիտուցիոնալ ընկալումների, եվրոպական ինքնության և արժեհամակարգի, ինչպես նաև Եվրոպան միավորելու կոնկրետ գաղափար֊ծրագրերի էությունն ու զարգացման առանձնահատկությունները: Վերոնշյալ բոլոր խնդիրները կքննարկենք այս գլխի շրջանակներում:

1.1 ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՄԻԱՎՈՐՄԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ

«Եվրոպայի գաղափար» կամ պարզապես «եվրոպական գաղափար» ասելով՝ պետք է հասկանալ Եվրոպայի, նրա ժողովուրդների միավորումը: Ավելի կոնկրետ, դա Եվրոպայի տարածքային և քաղաքակրթական միասնության գաղափարն է, որի հիմքում ընկած են ժողովուրդների պատմական ճակատագրերի ընդհանրությունն ու նրանց միասնությունն ինստիտուցիոնալ ձևով ամրագրելու անհրաժեշտությունը:

Արևմտյան Եվրոպայում հարկադրելու կամ համոզելու միջոցով միավորման ձգտումն ի հայտ է եկել վաղ անցյալում: Թերևս աշխարհի ոչ մի այլ հատվածում այդքան հաճախակի չեն բռնկվել արյունալի պատերազմներ և դրանք չեն ունեցել այդքան կործանարար հետևանքներ, որքան Եվրոպայում: Այդ էր պատճառը, որ եվրոպական գաղափարի ջատագովների գերնպատակն ամեն գնով այդ պատերազմների բացառումն էր:

1.1.1 Եվրոպայի առասպելը

Ինչպես այսօր, այնպես էլ վաղ անցյալում «Եվրոպա» հասկացությունն ունեցել է ոչ միայն զուտ աշխարհագրական, այլ նաև՝ պատմամշակութային, քաղաքակրթական֊արժեքային և, իհարկե, քաղաքական բովանդակություն, որը դարերի ընթացքում էական փոփոխության է ենթարկվել:

«Եվրոպա» անվանման ծագման վերաբերյալ կան մի շարք վարկածներ: Անվան ստուգաբանությունը հակասական է: Մի մոտեցմամբ, բառը ծագում է հունարեն eurus — լայն, ընդարձակ և ōps — աչք, դեմք բառից և նշանակում է «լայն տեսնող»: Մեկ այլ մոտեցմամբ, այն ծագում է աքքադերեն Erebu — մայր մտնող բառից: Մեկ ուրիշ մոտեցմամբ, բառն ունի փյունիկյան ծագում և նշանակում է «երեկոյան երկիր» [1]:

Հին հունական դիցապատումներից մեկի համաձայն, Եվրոպան փյունիկյան Տյուրոս քաղաքի (ներկայիս Լիբանանում) արքա Ագենորի դուստրն էր: Հույների գերագույն աստված Զևսը, հմայված Եվրոպայի գեղեցկությամբ, սպիտակ ցուլի կերպարանք առած, առևանգում է նրան, թաքցնում Կրետե (ներկայիս Հունաստանի կազմում) կղզում և, գեղեցիկ պատանու կերպարանք ստացած, տիրանում նրան: Հետագայում Եվրոպան ամուսնանում է Կրետեի թագավոր Աստերիոնի հետ, իսկ վերջինիս մահից հետո գահն անցնում է Զևսի և Եվրոպայի զավակներին:

Է. Փեգդենը նկատում է [2, pp. 33-34], որ հույն պատմիչ Հերոդոտոսը (մոտ մ.թ.ա. 484֊425 թթ.), ապա վաղ քրիստոնեական աստվածաբան Լակտանտիոսը (մոտ 250֊325 թթ.) ռացիոնալացրեցին այս պատումը՝ պնդելով, որ Եվրոպային՝ որպես հարսնացու իրենց արքա Աստերիոնի համար, նավով առևանգել են Կրետեի վաճառականները: Եվ քանի որ կրետացիները հետագայում սկսեցին կոչվել «եվրոպացիներ», իսկ Եվրոպան ասիացի էր, վերջնիս փախցնելն ասիացիների համար դարձավ անարգանք: Հետագայում այս «հակադրությունը» տեսնում ենք նաև Տրոյական պատերազմի մասին պատումում: Ըստ այդմ, փոքրասիական Տրոյա քաղաքի տիրակալ Պրիամոսի որդի Պարիսն առևանգում է Սպարտայի արքա Մենելաոսի կնոջը՝ Հեղինեին (Helene), ինչն էլ պատրվակ է դառնում դեպի Տրոյա հունական արշավանքի և արյունալի պատերազմի համար1: «Տրոյական ձիու» հայտնի հնարքի միջոցով հույները կարողանում են նվաճել, ապա կրակի մատնել Տրոյան:

Պատերազմից հետո տրոյական հերոս Աենեասն իր ընտանիքով ապաստան է գտնում Լաթիումի (ներկայիս Իտալիա) ափերին և հիմնում Հռոմը: Եվ հենց Հռոմին էլ վիճակված էր կերտելու «Եվրոպան»: Սակայն ինչպես Հին Հունաստանը, Հին Հռոմն էլ պետք է բախվեր իր «արևելյան» ինքնության հետ: Հոմերոսի «Իլիականի» նմանությամբ, մ.թ.ա. 29֊19 թթ. հռոմեական պոետ Վիրգիլիոսը գրեց «Էնեականը», որտեղ ևս արտացոլված է Արևմուտքի (Եվրոպայի) ծագումնաբանական սերտ կապն Արևելքի (Ասիայի) հետ: Ըստ այդմ, տարբեր կողմերին պաշտպանող աստվածները որոշում են վերջ դնել տրոյացիների և լատինների պատերազմին: Լատիններին սատարող գերագույն դիցուհի Յունոնան համաձայնում է թույլ տալ երկու ժողովուրդներին՝ ամուսնական կապեր հաստատել միմյանց հետ և ստեղծել նոր ժողովուրդ: Սակայն նա պայման է դնում, որ նոր ժողովուրդը պետք է ունենա լատինների արտաքին տեսքը, խոսի լատիներեն, նրանց հագուստը, կենսակերպը, վարքուբարքը ևս պետք է լինեն լատինական2: Իրենց արևելյան արմատներից նրանք պետք է պահպանեին միայն իրենց աստվածներին, որոնք նաև հույների աստվածներն էին:

Հատկանշական է, որ ինքնության այս երկակիությունը պահպանվեց անգամ հունահռոմեական աշխարհի քաղաքական համակարգի ու նրա առասպելների անկումից հետո: Վերջիններիս փոխարինած քրիստոնեությունը պետք է իր արժեհամակարգի շուրջ համախբեր Եվրոպան և դրանով էլ պայմանավորեր արտաքին աշխարհի նկատմամբ եվրոպացիների ինքնաընկալումը: Սակայն անգամ այդ նոր կրոնը ծագմամբ ասիական էր:

Այսպիսով, փաստորեն, ինչպես նկատում է Է. Փեգդենը [2, pp. 35], առևանգված ասիացի կինը ներկայիս Եվրոպային տվեց իր անունը, ասիացի փախստականը պարգևեց նրա քաղաքական և, ի վերջո, նաև մշակութային ինքնությունը, իսկ ասիացի մարգարեից Եվրոպան ժառանգեց իր նոր կրոնը: Այդուհանդերձ, հարկ է նկատել, որ ժամանակակից Եվրոպայի արմատներն ասիական են միայն աշխարհագրական իմաստով: Մասնավորապես, «Եվրոպա» աշխարհագրական անվանումն Արևելքում կիրառվում էր հենց Արևմուտքի բնորոշման համար: Բացի դրանից, թեև քրիստոնեությունն իսկապես ծագել է ժամանակակից Արևմտյան Ասիայում, այդուհանդերձ, այն չյուրացվեց, չմնաց ու չարմատավորվեց այնտեղ, այլ տարածվեց դրանից հյուսիս ընկած տարածքներում, ապա՝ հենց Եվրոպայում: Այսօր էլ քրիստոնեական համայնքն Արևելքում (կամ Ասիայում) փոքրամասնություն է կազմում՝ համեմատած կրոնական այլ համայնքների (մուսուլմանական, բուդդիստական, հինդուիստական և այլ) հետ: Ու հենց սրանք են (այլ ոչ թե քրիստոնեությունը) դարձել ժամանակակից Ասիայի բնորոշման և այն բնակեցնող ժողովուրդների սոցիոմշակութային ինքնության ձևավորման կարևոր բաղադրիչներից մեկը: Ավելին, ինչպես կտեսնենք ստորև, Եվրոպայի արժեքային֊քաղաքակրթական միասնականացման ու ինքնաընկալման կարևորագույն խթանիչներից մեկը հենց Արևելքի (կամ Ասիայի) հետ հակադրությունն էր:

1.1.2 Եվրոպայի միավորման գաղափարները

Համարվում է, որ ԵՄ֊ի ակունքներն ի հայտ են եկել Երկրորդ աշխարհամարտից անմիջապես հետո, ծայրահեղ դեպքում՝ միջպատերազմական ժամանակահատվածում ընթացած տարատեսակ քաղաքական և տնտեսական զարգացումների արդյունքում: Սակայն ոմանք պնդում են, որ ԵՄ֊ն ունի շատ ավելի խորը գնացող արմատներ և «Եվրոպական գաղափարը» (կամ «Եվրոպայի գաղափարը») բխեցնում են Միջին դարերից, որոշներն էլ՝ անգամ Անտիկ շրջանից: Ռ. Սվեդբերգը նկատում է [3, p. 378], որ այդ հեղինակները գերազանցապես կենտրոնանում են գաղափարների, իդեալների, մշակութային խորհրդանիշների ազդեցության, այլ ոչ թե քաղաքական և տնտեսական գործոնների վրա, որոնք հաճախ են հիշատակվում ԵՄ֊ի պատմության վերաբերյալ գրականության մեջ:

Սակայն կան նաև հեղինակներ [4, p. 9], որոնք պնդում են, որ «Եվրոպայի գաղափարների» զարգացման պատմությունը և Եվրոպայի պատմությունը նույնը չեն, որքան էլ դրանք ունեն համընկնումներ։ Ավելին, այդ գաղափարների պատմության մեջ տեղի ունեցած զարգացումները քիչ կապ ունեն այն բանի հետ, ինչը հանգեցրել է ժամանակակից ԵՄ֊ի կազմավորմանը: Իսկ ԵՄ֊ն է ընդամենը մեկն է՝ գուցե ամենակարևորը, սակայն ընդամենը մեկն այն գաղափարներից, թե ինչպիսին պետք է լինի Եվրոպան:

Ամեն դեպքում, ակնհայտ է, որ ժամանակակից քաղաքական և մշակութային Եվրոպայի բնորոշումների ակունքներն իսկապես կարելի է տեսնել Անտիկ շրջանում: Ոմանք պնդում են [5, p. 59], որ հենց անտիկ աշխարհի խոշորագույն քաղաքական կազմավորումը՝ Հռոմն է եվրոպական գաղափարի իրագործման առաջին օրինակը, քանի որ հենց նրա շրջանակներում է սկսվել աշխարհամասի քաղաքական միավորումը վարչաիրավական միասնական համակարգի հիման վրա, որն էլ դարձավ եվրոպական առաջին կայսրությունը: Փաստորեն, հռոմեական հիմքի վրա ստեղծվեց եվրոպական գաղափարի կայսերական նախագիծը, որը ներառում էր հետագայում շատ երկրների կողմից յուրացված իրավաքաղաքական ավանդույթների յուրահատուկ համակարգը և կայսերական յուրահատուկ գաղափարը՝ խարսխված երկու հիմնասկզբունքների վրա՝ ունիվերսալիզմ (հռոմեական արժեհամակարգն ու կացութաձևն ամենալավն են) և մեսիականություն (իր արժեհամակարգը տարածելով նվաճված տարածքներում՝ Հռոմը քաղաքակրթում է «բարբարոսներին»)3:

Ուսումնասիրողներից ոմանք Եվրոպայի գաղափարական ակունքների կամ Եվրոպայի միավորման գաղափարի զարգացման պատմության թվագրությունն սկսում են միջնադարից և ավարտում այն Երկրորդ աշխարհամարտով, որից հետո սկսվում է արդեն միավորման՝ եվրոպական ինտեգրման պատմությունը: Ստորև կփորձենք տարբեր հեղինակների [2, pp. 55-72] [5, p. 58-61] [6, pp. 26-147] մոտեցումների համակցության միջոցով վերհանել Եվրոպայի միավորման գաղափարների զարգացման պատմության առավել կարևոր ու առանձնահատուկ դրվագները:

Միջնադարյան Եվրոպայի առաջին «միավորողներից» է եղել ֆրանկյան թագավոր Կառլ Մեծը (747֊814 թթ.): Նա մոլի քրիստոնյա էր, և նրա օրոք կայսրության ողջ տարածքում տեղի ունեցավ քրիստոնեական եկեղեցական կարգի միասնականացում և ավարտին հասցվեց սաքսոնական ցեղերի քրիստոնեացումը: Նկատելի է նաև, որ «նոր Եվրոպայի» կարոլինգյան գաղափարն ուներ կրոնադավանաբանական երանգավորում. Կառլ Մեծի իդեալը քրիստոնեական վաղ Հռոմեական կայսրությունն էր, որը ղեկավարվում էր «բարբարոս» թագավորի և «բարբարոս» պապի կողմից: Այդուհանդերձ, նրա կայսրությունը, որի սահմանները, պատմության քմահաճությամբ, գրեթե համընկնում էին ԵԸ հիմնադիր֊պետությունների սահմանների հետ, երկար կյանք չունեցավ և իր ղեկավարի մահից հետո քայքայվեց:

Այդ ժամանակներից սկսած՝ քրիստոնեությունն սկսեց առաջատար դեր խաղալ Եվրոպայի միավորման գաղափարներում: Դրան նպաստում էին, մի կողմից, այն հանգամանքը, որ եվրոպական աշխարհամասը գերազանցապես քրիստոնեացված էր, մյուս կողմից, այն, որ եվրոպական֊քրիստոնեական համայնքը Եվրոպայի սահմաններից դուրս (հատկապես՝ հարավում) բախվում էր հիմնականում թշնամաբար տրամադրված այլադավանների, մասնավորապես, մուսուլմանների հետ4:

Համանման գաղափարներով առաջնորդվող գերմանական թագավոր Օտտոն I֊ը (912֊973 թթ.) 962թ. ստեղծեց Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը (15֊րդ դարի վերջերից` Գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրություն), որի գաղափարական հիմքը կաթոլիկ ունիվերսալիզմն էր, նպատակը` միավորել Եվրոպայում ապրող բոլոր կաթոլիկներին:

Հետագայում, կաթոլիկ եկեղեցու հեղինակության ու քաղաքական ազդեցության ամրապնդման նպատակով և նրա ու Հռոմեական սրբազան կայսրության միջև մրցակցության արդյունքում, ի հայտ եկան քրիստոնեական Եվրոպայի երկու տեսակի նախագծեր: Առաջինը Եվրոպան հակադրում էր արտաքին այլադավան֊թշնամուն (օրինակ՝ Խաչակրաց արշավանքները): 14֊րդ դ. սկզբներին Երուսաղեմն այլադավանների ձեռքից վերցնելու նպատակով ստեղծված քրիստոնեական պետությունների միավորումն իր արտացոլումը գտավ ֆրանսիացի պալատական Պիեռ Դյուբուայի «քրիստոնեական հանրապետության» հայեցակարգում, որը եվրոպական միապետների դաշնություն էր՝ ֆրանսիական թագավորի գլխավորությամբ: Այդ միության նպատակն Արևելքում քրիստոնեության տարածումն էր և Հռոմեական կայսրության նախկին տարածքներից իսլամը դուրս մղելը:

Չեխ թագավոր Իրժի Պոդեբրադը (1420֊1471 թթ.) կործանված Բյուզանդիայի փլատակների վրա կառուցված Թուրքիային դիմակայելու համար առաջարկում էր ստեղծել ֆրանսիական, գերմանական, իսպանական և իտալական համադաշնություն (Անգլիան, կաթոլիկ Լեհաստանն ու Լիտվան, ուղղափառ Մոսկովիան դուրս էին մնալու այդ միությունից): Նրա նախագիծն իր ժամանակների համար բավական առաջադիմական էր. հեղինակը մտորում էր միութենական ժողովի և խորհրդի կազմի, խորհրդում առանձին պետությունների ձայների բաշխման, միութենական բյուջեի ձևավորման, անվտանգության հավաքական երաշխիքների մասին: Ժողովի մասնակիցները պետք է երդվեին, որ չեն պատերազմելու միմյանց դեմ, իսկ նրանց և այլ քրիստոնեական միապետների միջև վեճերի կարգավորման համար հեղինակն առաջարկում էր ստեղծել միջնորդ դատարան, և, անհրաժեշտության դեպքում, ագրեսորին խաղաղություն պարտադրել ուժով:

Սա արտաքին վտանգին դիմակայելուն կոչված վերջին նախագիծն էր:

Երկրորդ տեսակին են պատկանում ներեվրոպական խաղաղության հաստատման նախագծերը: 11֊րդ դ. կաթոլիկ եկեղեցին, եվրոպական միապետությունների միջև պատերազմներին վերջ տալու նպատակով, օգտագործում էր նրանց կրոնական մերձության թեզը: 1458թ. Հռոմի Պիոս II պապը կոչ արեց եվրոպական միապետներին՝ համաժողով գումարել և քննարկել Թուրքիայի դեմ պայքարի հարցը: Նա կարծում էր, որ միայն ներքուստ համախմբված, միասնական Եվրոպան կկարողանա դիմակայել այլահավատների հարձակումներին: Հենց Պիոս II֊ն էլ շրջանառության մեջ դրեց Եվրոպայի՝ որպես այն բնակեցնող բոլոր ժողովուրդների «ընդհանուր տան» բնորոշումը: Ենթադրվում է նաև, որ նա ձգտում էր «մեծ» Եվրոպայի միավորմանը՝ կաթոլիկ Արևմուտքի և ուղղափառ Արևելքի ունիային: Սակայն Հռոմի պապի ջանքերն ապարդյուն էին. միապետների մեծ մասը չարձագանքեց նրա կոչին: Դրա պատճառը որոշ հեղինակներ տեսնում են և´ այս նախագծի չափազանց ուտոպիականության, և´ համաեվրոպական միասնության կրոնական հիմքերի թուլացման մեջ:

Վերածննդի ժամանակաշրջանում խարխլվեցին կաթոլիկ ունիվերսալիզմի հիմքերը և ի հայտ եկան նրա հակառակորդները` հումանիզմը և քաղաքացիականությունը: Իտալացի պոետ Դանթեն երազում էր իդեալական պետության մասին, որտեղ մարդիկ կամավոր կենթարկվեին կառավարողին, իսկ վերջինիս իշխանության աղբյուրը կլիներ Աստծո Կամքը, այլ ոչ թե` հոգևորականի խոսքը: Գերագույն կառավարողը պետք է ղեկավարեր Եվրոպան` հենվելով նրան ենթակա պետությունների յուրատեսակ դաշնության վրա:

Էրազմ Ռոտերդամցու հակապատերազմական֊խաղաղասիրական հայացքների հիմքում ևս եվրոպական ժողովուրդների կրոնական մերձությունն էր: Նա կոչ էր անում հիմնվել համաքրիստոնեական միասնության վրա, միջդավանաբանական վեճերը կարգավորել բացառապես ոչ ուժային միջոցներով՝ միշտ հիշելով, որ նրանք բոլորն Աստծո զավակներ են:

Սակայն սկիզբ առած Ռեֆորմացիայի շարժումը կասկածի տակ դրեց Վատիկանի իշխանությունը և ձևավորեց քրիստոնեության նոր ուղղություն՝ բողոքականությունը: Բողոքականության առաջացումը կործանարար հարված հասցրեց կաթոլիկ եկեղեցու հիմքերին և եվրոպական գաղափարն այդուհետ դարձավ աշխարհիկ: Իսկ քաղաքացիական հասարակության կայացմանը զուգահեռ՝ առաջ քաշվեցին նաև միապետներին օրենքների և հանրային հսկողության տակ պահելու գաղափարները:

Այնուհանդերձ, բողոքականության և կաթոլիկության հակամարտությունը վերածվեց Երեսնամյա պատերազմի (1618֊1648 թթ.), որի արհավիրքները կյանքի կոչեցին խաղաղասիրության նոր ալիք։ Չեխ աստվածաբան Յան Ամոս Կոմենսկին Եվրոպայի խաղաղության և միավորման հիմքում դնում էր մշակութային֊հաղորդակցային գործոնը՝ միասնական լեզուն, որով պետք է խոսեին եվրոպական ժողովուրդները: Իր հերթին, ֆրանսիացի հոգևորական Էմերիկ Կրյուսեն առաջին պլան մղեց եվրոպական միասնության տնտեսական գործոնների հարցը. նա ոչ միայն քրիստոնեական բոլոր միապետներին կոչ արեց ստեղծել խորհրդաժողով և թույլ տալ դրան մասնակցելու ոչ քրիստոնեական պետություններին (Պարսկաստանին, Հնդկաստանին, Չինաստանին և այլն), այլ նաև զարգացնել առևտուրն ու արհեստները՝ որպես համաեվրոպական խաղաղության երաշխիք: Ավելին, նա նաև անհրաժեշտ էր համարում երկրների միջև ազատ առևտուրը: Այդ նպատակով նախատեսվում էր չափավորել առևտրային հարկերն ու տուրքերը, ապահովել առևտրականների անվտանգությունը, ներդնել միասնական եվրոպական տարադրամ5:

Այդուամենայնիվ, հումանիզմի ալիքը չկարողացավ կասեցնել արյունալի պատերազմները, և արդեն ի հայտ եկած ազգային պետությունների հակամարտային հարաբերությունների պայմաններում սկսեցին առաջ քաշվել «ուժերի բալանսի» կամ «եվրոպական հավասարակշռության» հայեցակարգերը: Այս շրջանի եվրոպական նախագծերի քաղաքական պրագմատիզմը, որոշ հեղինակների գնահատմամբ, հիմնված էր, մի կողմից, միջպետական հարաբերություններում բարոյական կատեգորիաներ կիրառելուց հրաժարվելու6, մյուս կողմից, եվրոպական պետությունների փոխկախվածության և խոցելիության աճի գիտակցման վրա:

Եվրոպական հավասարակշռության ամենահայտնի նախագծերից մեկն առաջ քաշեց ֆրանսիական թագավոր Հենրիխ IV֊ի սուպերինտենդանտ հերցոգ դե Սյուլին: Նա նպատակահարմար էր համարում Եվրոպան բաժանել 6 ժառանգական, 5 ընտրովի միապետությունների և 4 հանրապետությունների: 15 եվրոպական պետություններ պետք է դաշինք կնքեին, որը և պետք է երաշխավորեր Եվրոպայում ազատ առևտուրը: Միությունը պետք է ղեկավարեր սենատը, ինչպես Հին Հունաստանում: Սենատում պետությունների ներկայացվածությունը պետք է համապատասխաներ նրանց տարածքին ու հզորությանը: Դե Սյուլին պրագմատիկ էր և գտնում էր, որ Եվրոպայի միավորմանը կարելի է հասնել միայն ռազմական ուժի միջոցով: Իր նախագծի գլխավոր խոչընդոտը նա համարում էր գերմանական Հաբսբուրգներին, որոնք պետք է Ֆրանսիայի գլխավորած եվրոպական միացյալ կոալիցիայի միջոցով վտարվեին Գերմանիայից, Իտալիայից և Իսպանիայից: «Հանուն միավորման» պատերազմից հետո նոր եվրոպական կարգում պետք է առաջատար դեր խաղար Ֆրանսիան:

Հատկանշական է, որ դե Սյուլին եվրոպական համադաշնությունից դուրս էր թողնում թուրքական և ռուսական կայսրություններն ու թաթարներին՝ այդպիսով Եվրոպայի միավորման հիմքում դնելով նաև քաղաքակրթական մոտեցումներ:

Հարկ է նշել, որ եվրոպական համադաշնության հին շրջանի բոլոր նախագծերի թույլ կողմն այն էր, որ դրանց իրագործումն ամբողջությամբ կախվածության մեջ էր դրվում տիրակալների «բարի կամքից»: Սակայն ակնհայտ է, որ իրական շահերը պետություններին անխուսափելիորեն դրդում են մրցակցության և հակամարտության: Այդուհետ, եվրոպական գաղափարի կողմնակիցների առջև խնդիր դրվեց` գտնել միավորման այնպիսի ձև, որպեսզի այն լինի ոչ միայն ցանկալի, այլև անհրաժեշտ:

Լուսավորության ժամանակաշրջանի ականավոր ներկայացուցիչ անգլիացի Ու. Պենն առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ համաեվրոպական միության՝ Եվրոպական լիգայի ինստիտուտները պետք է որոշակի իրավունքներ ունենան առանձին եվրոպական երկրների նկատմամբ: Նա, սակայն, գտնում էր, որ պետությունների ինքնիշխանությունը պետք է սահմանափակվեր միայն խաղաղության պահպանման հարցերում, իսկ մյուս բոլոր հարցերում ոչ մի սահմանափակում չպետք է լիներ: Պենն առաջարկում էր ստեղծել համաեվրոպական ժողով, որը և պետք է լուծեր միջպետական վեճերը, եթե այդ երկրները չկարողանային ինքնուրույն լուծել դրանք: Մասնակիցների հավաքական ուժի վրա հենվող ժողովը կարող էր ոչ միայն միջպետական վեճերի կարգավորման միջնորդ դառնալ, այլև պետք է ուժով հարկադրեր «օրինազանց» երկրներին հետևելու ընդունված որոշումներին: Ոչ մի երկիր չէր համարձակվի այդպիսի հավաքական ուժի դեմ դուրս գալ: Պետությունների ձայների թիվը կոնգրեսում կախված էր լինելու նրանց ամենամյա եկամուտներից և նրանց տարածքների արժեքից: Նա նաև առաջարկում էր որոշումների ընդունման բազմամակարդակ համակարգ՝ վերազգային (վերպետական), պետական և տեղական7:

Հատկանշական է, որ, ի տարբերություն նախորդ շատ ծրագրերի, Պենն առաջարկում էր Թուրքիային և Ռուսաստանին ևս ներառել նախագծում, սակայն որպես «արտաքին» մասնակիցներ:

Ֆրանսիացի Շառլ դե Սեն֊Պիերը մեծ ուշադրության էր արժանացնում միասնական Եվրոպայի ձևավորման նախադրյալներին և միության ստեղծման մեխանիզմներին: Նախադրյալների շարքում նա նշում էր Հռոմեական կայսրության քաղաքական և քաղաքացիական փորձը, եվրոպական շատ պետություններում հռոմեական իրավունքի տարրերի առկայությունը, նրանց կրոնական և մշակութային, ինչպես նաև գիտակրթական ընդհանրական ժառանգությունը, պետությունների տարածքների կոմպակտությունն ու նրանց միջև հաղորդակցության լայն հնարավորությունները: Եվրոպական համադաշնության անհրաժեշտությունը նա հիմնավորում էր այդ պետությունների սերտ փոխկախվածությամբ, այն է` առկա է օբյեկտիվ «եվրոպական հավասարակշռություն», որն անհրաժեշտ է պահպանել (ստատուս֊քվո) և դնել հստակ օրենքների և ինստիտուտների շրջանակի մեջ: Հենց այդ հավասարակշռությունն էլ պետք է երաշխիք դառնար ապագա համադաշնության կայունության համար: Դե Սեն֊Պիերն առաջարկում էր ստեղծել բոլոր մասնակից֊երկրներից կազմված խորհրդաժողով, արբիտրաժ և դատարան, իսկ որպես «վերջին միջոց» նախատեսվում էր հավաքական հարկադրանքը:

Ժան֊Ժակ Ռուսսոն առաջիններից էր, որ խաղաղության գաղափարը կապեց ազատության, սոցիալական զարգացման, հասարակական դաշինքի վրա հիմնված պետության ձևավորման և եվրոպական պետությունների դաշնություն ձևավորելու գաղափարների հետ: Գերմանացի մեծ փիլիսոփա Իմանուիլ Կանտը ևս գտնում էր, որ խաղաղությունը հենց այնպես ի հայտ չի գա, այն հարկավոր է «հաստատել» պայմանագրի կնքման միջոցով, որը երաշխավորելու համար Եվրոպայի բոլոր երկրներում պետք է հաստատվեն հանրապետական կարգեր` հիմնված ազատության և օրենքի առջև քաղաքացիների հավասարության սկզբունքների վրա: Պատերազմի և խաղաղության հարցերը քաղաքացիների տնօրինությանը հանձնելը, նրա համոզմամբ, առավելագույնս կդժվարացնի պատերազմի սանձազերծումը: Մեծ արժեք ունի հատկապես Կանտի միտքը «պետական քաղաքացիության իրավունքի», միջազգային իրավունքի և «համաշխարհային քաղաքացիության իրավունքի» (երկրից երկիր ազատ տեղաշարժվելու իրավունքի8) փոխկապվածության մասին:

Ընդհանուր առմամբ, Լուսավորության ժամանակաշրջանը խորը հետք թողեց եվրոպական գաղափարի և եվրոպական քաղաքական մտքի պատմության մեջ: Ավելին, այս շրջանում արտաքին աշխարհի հետ Եվրոպայի փոխազդեցության ինտենսիվացումը երկակի ազդեցություն թողեց եվրոպական միավորման գաղափարների վրա: Մի կողմից, 19֊րդ դ. գաղութարարությունը ծնունդ տվեց եվրակենտրոնությանը (տե՛ս նաև 1.2.4), որը և դարձավ ռասայական տեսության հիմքը, որի գաղափարական հենքի վրա էլ, իր հերթին, կառուցվեց 20֊րդ դ. «Նոր Եվրոպայի» նացիստական նախագիծը: Մյուս կողմից, այլ մշակույթների հետ կապերի ակտիվացումը նպաստեց եվրոպական պլյուրալիստական գաղափարական ժառանգության զարգացմանը, որի շրջանակներում եվրոպական մշակույթը դիտարկվում է որպես ընդամենը գոյություն ունեցող և իրավահավասար, իր ուրույն արժեքն ունեցող մշակույթներից մեկը9:

Հույսերը, թե կառավարման ժողովրդավարացումը Եվրոպայում կապահովի ամուր խաղաղություն, չարդարացան: Ֆրանսիական Մեծ հեղափոխությունը բացեց երկարատև և լայնամասշտաբ պատերազմների ուղին: Եվրոպական գաղափարը հակառակորդների կողմից օգտագործվում էր իրենց հարձակողական մտադրություններն արդարացնելու համար: Եվրոպական գաղափարի նապոլեոնյան նախագծի համաձայն` Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայի քաղաքական տարածքն արմատական վերակառուցման ու արդիականացման ենթարկվեց: Սկսվեց նվաճված պետությունների իրավաքաղաքական համակարգերի ֆրանսիականացումը: Բռնությամբ միավորելով Եվրոպայի մեծ մասը` Նապոլեոն Բոնապարտը մտադիր էր ստեղծել եվրոպական համադաշնություն կայսերական «Մեծ Ֆրանսիայի» հովանու ներքո, որը կունենար միասնական օրենսդրություն, դատարան, բանակ, դրամական արժույթ:

Նապոլեոնյան ծրագիրը տապալվեց 1814թ. և առաջ քաշվեց ռուս֊ավստրիական միության հովանու ներքո եվրոպական քաղաքական տարածության կազմակերպման գաղափարը: 1815թ. հռչակվեց քրիստոնեական բարոյական նորմերի վերադարձը եվրոպական քաղաքականության մեջ, ինչպես նաև ավանդական միապետների իշխանության լեգիտիմությունը: Այսպիսով, Բոնապարտին հաղթողները քաոսային և անկայուն «եվրոպական հավասարակշռության» փոխարեն ստեղծեցին «տերությունների համույթ», որի նպատակն էր՝ համատեղ ջանքերով պաշտպանել միապետական կարգերն ու ճնշել հեղափոխական շարժումները: Եվրոպական նոր կարգի երաշխավորը Սրբազան դաշինքն էր` Ավստրիայի, Պրուսիայի և Ռուսաստանի մասնակցությամբ, որոնց հետագայում միացան եվրոպական այլ պետություններ: «Եվրոպական համույթն» առժամանակ, իսկապես, որոշակի կայունություն բերեց Եվրոպային: Սակայն Ռուսաստանի և «եվրոպական համույթի» մյուս մասնակիցների հակասությունները 1840֊ական թթ. հանգեցրին դաշինքի փլուզմանը, և 19֊րդ դ. վերջին Եվրոպան վերածվեց միմյանց հետ հակամարտող դաշինքների պայքարի թատերաբեմի: Եվրոպական գաղափարն առժամանակ կորցրեց իր պահանջարկը:

19֊րդ դ. երկրորդ կեսին տեղի ունեցավ մի կարևոր տեղաշարժ. եվրոպական ծրագրի նախաձեռնությունը կառավարություններից անցավ հասարակությանը: Ի հայտ եկավ եվրոպական գաղափարի ազգային֊ազատագրական տարբերակը, որի առաջամարտիկներ դարձան եվրոպական հակամարտող պետությունների հասարակությունների ազատական և ազգայնական շրջանակների ներկայացուցիչները: Ի տարբերություն նախորդ շրջանների նախագծերի, իտալական «Երիտասարդ Եվրոպա» շարժման հետևորդ ազատական ազգայնականներն ու նրանց համախոհներն այլ երկրներում ձգտում էին համախմբել ոչ թե եվրոպական պետությունները, այլ հասարակությունները: Ավելին, պետությունները երբեմն խոչընդոտ էին համարվում «համաեվրոպական եղբայրության» ճանապարհին և պետք է կա՛մ վերացվեին, կա՛մ իրենց տեղը զիջեին նոր ազգային պետություններին:

Եվ ահա, 1849թ. Խաղաղության 3֊րդ համաժողովի ժամանակ Վիկտոր Հյուգոն ունեցավ իր հանրահայտ ելույթը Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների մասին: Այդուհետ, միապետական «եվրոպեիզմի» այլընտրանքը մեկընդմիշտ դարձավ Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների ստեղծման գաղափարը, որն իր արմատներով կապված էր ԱՄՆ֊ում ժողովրդավարության հաջողությունների հետ: Եվրոպական ազատական բուրժուազիայի համար դա նշանակում էր շուկաների ընդլայնում, իսկ ազգայնականների համար` բարենպաստ պայմաններ եվրոպական ժողովրդավարական կարգի շրջանակներում իրենց ազգերի ազատագրման և միավորման համար:

Սակայն, 19֊20֊րդ դդ. սահմանագծին Եվրոպայում կայսերապաշտական հակադրության ուժգնացումը հանգեցրեց խաղաղասիրական շարժումների աստիճանական թուլացմանը: Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների երազանքները կործանվեցին ազգ֊պետությունների վերելքին և դրանց միջև մրցակցության աճին զուգընթաց, որը և հանգեցրեց Առաջին աշխարհամարտին: Անգամ այս պատերազմի հրահրողներն էին օգտագործում «Եվրոպայի փրկության» գաղափարները: Պատերազմի արդյունքում կործանվեցին մայրցամաքային Եվրոպայի չորս խոշոր կայսրությունները՝ գերմանական, ռուսական, ավստրո֊հունգարական և օսմանյան: Քայքայվեց նաև դարերի ընթացքում կերտված եվրոպական քաղաքական տարածությունը: Իսկ 1917թ. բոլշևիկյան հեղափոխությունը Ռուսաստանը դուրս բերեց եվրոպական պետությունների համակարգից:

Ավստրիացի Ռ. Քուդենհոֆե֊Քալերգին իր «Պան֊Եվրոպա» (1923թ.) գրքում առաջարկեց համաեվրոպական հստակ ինստիտուցիոնալ մի համակարգ` պետությունների ներկայացուցիչներից կազմված Դաշնային խորհուրդ, ազգային խորհրդարանների պատվիրակներից կազմված Դաշնային խորհրդաժողով, Դաշնային դատարան և գանձապետարան: Նրա կարծիքով, Եվրոպայի ժողովրդավարական երկրները պետք է համախմբվեին արտաքին հակառակորդներին՝ Խորհրդային Ռուսաստանին, Մեծ Բրիտանիային և ԱՄՆ֊ին դիմակայելու համար: Այդ նպատակով նախատեսվում էր ստեղծել համաեվրոպական շուկա, որի գործունեությունը կապահովեին վերազգային ինստիտուտները, մասնավորապես, միջազգային իրավարար դատարանը և մաքսային միությունը: Զուգահեռաբար պետք է ստեղծվեր նաև ռազմական դաշինք ընդդեմ Ռուսաստանի: Նա համարվում է 20֊րդ դ. առաջին քաղաքական գործիչը, որը հիմք դրեց Եվրոպայի դաշնային միության գաղափարին: Նրա պատկերացմամբ, եվրոպական ազգերի միավորման հիմնական խոչընդոտը Ֆրանսիայի ու Գերմանիայի հազարամյա թշնամությունն է:

Այս նախագծի թույլ կողմն այն էր, որ, չնայած վերազգային ինստիտուտների մասին հիշատակմանը, հեղինակը չէր քննում դրանց և ազգային ինքնիշխանության հարաբերակցության հարցը, և, ըստ էության, պետությունների ինքնիշխանությունը ոչնչով չէր սահմանափակվելու: Այդուհանդերձ, նրա նախաձեռնությունն սկիզբ դրեց համաեվրոպական շարժմանը: Հատկանշական է և այն, որ նրա մի շարք առաջարկություններ կիրառելի դարձան եվրոպական ինտեգրման բուն գործընթացի շրջանակներում:

1930թ. Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ա. Բրիանը եվրոպական 26 երկրներին ուղարկեց մի հուշագիր, որում առաջարկվում էին Եվրոպայի քաղաքական միավորման կոնկրետ քայլեր: Նա առաջարկում էր սկսել այդ խնդրի քննարկմանն ուղղված կանոնավոր հանդիպումներից, ապա քննարկել անհրաժեշտ միջոցների տրամադրման հարցը, իսկ վերջում կնքել Եվրոպական համադաշնության ընդհանուր սկզբունքների վերաբերյալ պակտ: Համադաշնությունն ուներ ներկայացուցչական, գործադիր և վարչական մարմիններ: Բարձրագույն ներկայացուցչական մարմինը մասնակից֊երկրների կառավարությունների ներկայացուցիչներից կազմված Եվրոպական խորհրդաժողովն էր, որի նախագահությունը պետք է փոփոխվեր ռոտացիոն կարգով: Գործադիր Եվրոպական կոմիտեն պետք է կազմված լիներ պատվիրակներից։ Համադաշնության հիմնասկզբունքներն էին.

ռազմական անվտանգության և քաղաքական միության գերակայությունը տնտեսական միության նկատմամբ,

ճկուն դաշնության սկզբունքը, որը պետք է երաշխավորեր անդամների անկախությունն ու ինքնիշխանությունը, միաժամանակ, նրանց տրամադրելով հավաքական համերաշխության առավելությունները,

ընդհանուր շուկայի ստեղծումը, Եվրոպայում արտադրության և շրջանառության ռացիոնալ կազմակերպումը, շուկայական հարաբերությունների ազատականացումը:

Այս նախագիծը ևս տապալվեց, քանի որ եվրոպական երկրների ղեկավարներին մտահոգում էր ազգային֊պետական ինքնիշխանության կորստի հեռանկարը: Հետագա տարիները բարենպաստ չէին եվրոպական գաղափարի առաջընթացի համար: Աշխարհամասում ի հայտ եկավ ագրեսիվ տրամադրություններ ունեցող պետությունների դաշինք, և այդ պայմաններում եվրոպական շարժման ազատական֊խաղաղասիրական հիմքերը թուլացան:

1930֊40֊ական թթ. դարձան Եվրոպան հարկադրական, բռնի միջոցներով միավորելու գաղափարի վերածննդի մի ժամանակաշրջան, որի համար հիմք ծառայեց ռասայական տեսությունը: Մարդու կենսաբանական ռասաների մեջ ներմուծելով աստիճանակարգություն և այն դարձնելով քաղաքական գործիք՝ հիտլերյան վարչակարգը 1933 թ֊ից էթնիկ զտումներ սկսեց ողջ Գերմանիայի տարածքում: Արդեն 1930֊ական թթ. վերջերից գերմանական Երրորդ Ռայխի կառուցման կարգախոսներն իրենց տեղը զիջեցին ավելի ընդարձակ «Նոր Եվրոպային», որը պետք է միավորեր Եվրոպայի բոլոր բնիկ ազգերին: Եվրոպական ինքնության վերակառուցումը կենսաբանական֊ռասայական սկզբունքով և գերմանական նացիզմի հովանու ներքո, ինչպես նաև Եվրոպայի՝ որպես բարձրագույն քաղաքակրթական տարածության համախմբումը ենթադրում էին «ռասայապես օտար» բնակչությունից «մաքրում» և հրաժարում եվրոպական հանրության հիմնարար արժեքային կողմնորոշումներից: Հիտլերյան Գերմանիան պլանավորում էր նաև «Նոր Եվրոպայում» ներդնել միասնական դրամական արժույթ՝ գերմանական ռայխսմարկի տեսքով: Նախատեսվում էր նաև գերմանական ռայխի հովանու ներքո ստեղծել «Եվրոպական տնտեսական ընկերակցություն»:

Հիտլերյան ծրագիրը տապալվեց Երկրորդ աշխարհամարտում Երրորդ ռայխի կրած պարտությամբ: Սակայն մինչ այդ էլ Դիմադրության շարժման շրջանակներում ի հայտ էին եկել ժողովրդավարական գաղափարախոսությամբ Եվրոպայի միավորման նոր տեսլականներ: Արդեն 1941թ. ստեղծվեց Եվրոպական դաշնապետական (ֆեդերալիստական) շարժումը: Սակայն պատերազմի ավարտից հետո, չնայած առկա մեծ ցանկությանն ու հանրային մեծ աջակցությանը, համաեվրոպական միավորումն իրականություն չդարձավ: Իսկ 1945թ. Յալթայի համաձայնագրով հակահիտլերյան երեք գլխավոր առաջնորդները՝ Ի. Ստալինը (ԽՍՀՄ), Ֆ. Ռուզվելտը (ԱՄՆ) և Ու. Չերչիլը (Մեծ Բրիտանիա) միավորելու փոխարեն մասնատեցին Եվրոպան, և «միասնական Եվրոպայի» գաղափարը փոխարինվեց արևմտաեվրոպական պետությունների միավորման գաղափարով:

Փաստորեն, Երկրորդ աշխարհամարտը չկազմալուծեց եվրոպական գաղափարը: Մի կողմից, Եվրոպայի մեծ մասը բռնությամբ միավորվեց Երրորդ ռայխի մեջ, իսկ մյուս կողմից, ազատագրական պայքարի շրջանակներում տեղի ունեցավ հայրենասիրության և եվրոպականության (եվրոպեիզմի) յուրատեսակ միախառնում: Հենց պատերազմի ահագնա արհավիրքներն էլ պատճառ դարձան հետպատերազմյան առաջին տարիներին արևմտաեվրոպական երկրներին համախմբելուն կոչված կազմակերպությունների, իրար հետ մրցակցող եվրոպական նախագծերի, ինչպես նաև դրանց օգտին հանդես եկող մեծ թվով հասարակական֊քաղաքական գործիչների գործունեության համար, որոնցից էին Ու. Չերչիլը, Ժ. Մոնեն, Ռ. Շումանը, Ա. Սպինելլին, Է. Ռոսսին, Լ. Բլյումը, Պ.֊Ա. Սպաակը (տե՛ս նաև Աղյուսակ 1.1֊1): Միայն վերջիններիս ջանքերով եվրոպական գաղափարը մոտեցավ իր գործնական իրագործմանը:

Եվրոպայի միավորման գաղափարական մանիֆեստը դարձավ 1946թ. Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ու. Չերչիլի ցյուրիխյան ելույթը, որի ընթացքում նա առաջ քաշեց ԱՄՆ֊ի օրինակով Եվրոպայի Միացյալ Նահանգներ ստեղծելու գաղափարը, իսկ որպես Եվրոպայի միավորման առաջին քայլ նա մատնանշեց ֆրանս֊գերմանական հաշտեցումը: 1948թ. հրավիրվեց նաև միասնական Եվրոպայի կողմնակիցների Հաագայի խորհրդաժողովը, որի մասնակիցները քննարկեցին եվրոպական ինտեգրման հիմնասկզբունքներն ու ուղիները: Անշուշտ, ոչ բոլոր մոտեցումները հնարավոր եղավ համաձայնեցնել, սակայն մասնակիցները միակարծիք էին այն հարցում, որ անհրաժեշտ է սկսել Եվրոպայի իրական միավորումը: Արդեն 1950֊ական թթ. սկզբներին՝ ԱՊԵԸ հիմնադրմամբ, ավարտվեց եվրոպական նախագծերի պատմությունը և սկսվեց եվրոպական ինտեգրման պատմությունը:

Համաժողովի մասնակիցների անհամաձայնությունների արդյունքում ի հայտ եկան Եվրոպայի միավորման երկու հիմնական մոտեցումները՝ վերազգային֊վերպետական և ավանդական֊միջկառավարական: Միաժամանակ, սկսեցին զարգանալ և մեծ հեղինակություն վայելել նաև եվրոպական ինտեգրման տեսությունները, որոնցից շատերը ոչ միայն մրցակցող, այլև հակադիր մոտեցումներ ունեն եվրոպական ինտեգրման սկզբունքների և Եվրոպայի ապագա կառուցվածքի հարցերում:

Ամփոփում

Այսպիսով, Եվրոպայի միավորման գաղափարներն սկիզբ են առնում վաղ անցյալում: Բնականաբար, ամեն ժամանակաշրջան իր կնիքն է թողել այդ գաղափարների հեղինակների և իրագործողների մոտեցումների վրա: Նույնքան նշանակալի են եղել նաև միավորման շարժառիթը, ձևն ու միջոցը:

Ինչպես տեսանք, սկզբնական շրջանում Եվրոպայի միավորման գաղափարն ուներ առասպելական բնույթ և արտացոլվում էր հունահռոմեական ավանդազրույցներում: Հատկանշական է, որ այդ ժամանակներից ի վեր՝ միավորման գլխավոր խթաններից մեկը եղել է Եվրոպան (Արևմուտքը) արտաքին աշխարհին՝ Ասիային (Արևելքին) հակադրելը: Այդուհանդերձ, առասպելների շրջանում նկատելի են, մի կողմից, առավել հին ասիական, միջագետքյան քաղաքակրթությունների հետ սերտ աղերսը, իսկ մյուս կողմից՝ Եվրոպայի արմատների փնտրտուքն Ասիայում:

Հռոմեական ժամանակաշրջանի միավորման գաղափարը կայսերական էր և աչքի էր ընկնում մեսիականությամբ և ինքնակենտրոնությամբ: Արդեն միջնադարում ի հայտ են գալիս Եվրոպան կրոնական ընդհանրության վրա և մեկ կայսրի հովանու ներքո միավորելու գաղափարները: Հետագայում սկզբնավորվում են նաև Եվրոպայի միավորման ինստիտուցիոնալ գաղափարները, որոնց հեղինակների ուշադրության կենտրոնում ապագա միության ինստիտուցիոնալ֊կառավարման համակարգն էր: Այս և քիչ ավելի ուշ սկիզբ առած տնտեսական գաղափարները յուրօրինակ նմանություն ունեն ժամանակակից ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի և տնտեսական ինտեգրման հետ:

11֊րդ դ֊ից ի հայտ եկան նաև Եվրոպայի միավորման միջոցով արդեն ներեվրոպական խաղաղության ապահովմանն ուղղված գաղափարները: Սակայն Վերածննդի դարաշրջանն ու Ռեֆորմացիան, ապա նաև բողոքականությունը, թուլացնելով կաթոլիկ եկեղեցու դերը, փոփոխեցին նաև միավորման գաղափարների բովանդակությունը. կրոնն այլևս առաջնային միավորիչ գործոնը չէր:

Հաջորդ դարերում սկզբնավորված գաղափարներն առավել կատարելագործված էին, ներառում էին ինչպես միավորման ինստիտուցիոնալ, այնպես էլ՝ տնտեսական ու ռազմաքաղաքական հարցերը: Միավորման կարևոր գործոններ դիտարկվում էին թե՛ ընդհանուր սոցիոմշակութային և պատմական ընդհանրությունները, թե՛ աշխարհամասում ուժային հավասարակշռության ապահովման անհրաժեշտությունը: Լուսավորության ժամանակաշրջանում այդ ամենին գումարվեց նաև պետական ու քաղաքացիական իրավունքը:

Եթե մինչև 19֊րդ դ. վերջերը միավորման գաղափարը պետականակենտրոն էր, իսկ դրանից հետո այն ստացավ հասարակակենտրոն բնույթ. գաղափարներ ու հայեցակարգեր սկսեցին առաջարկել նաև տարատեսակ շարժումների ներկայացուցիչները:

Այդուհանդերձ, չնայած կուտակված հարուստ գաղափարական ժառանգությանը, Եվրոպային չհաջողվեց խուսափել երկու ավերիչ պատերազմներից: Ու թեև դրանց միջև ընկած ժամանակահատվածում ևս այդ ժառանգությունը հարստացվում էր նոր գաղափարներով ու նախագծերով, այնուամենայնիվ, միայն Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից հետո ստեղծվեց նախադրյալների ու պատճառների այն նպաստավոր համակցությունը, որն էլ իրականություն դարձրեց եվրոպական ինտեգրումը:

Քննարկման հարցեր

Ինչի մասին է վկայում, մի կողմից, Եվրոպային և նրա ակունքներին «ասիական» ծագում վերագրելը և, մյուս կողմից, եվրոպական առասպելաբանության մեջ «Եվրոպայի» և «Ասիայի» հակադրությունը:

Առանձնացրե՛ք և մեկնաբանե՛ք Եվրոպայի միավորման գաղափարների զարգացման յուրաքանչյուր փուլի յուրահատկությունը:

Ինչ առնչություններ ունեն Եվրոպայի միավորման գաղափարները և «եվրոպական հավասարակշռության» հայեցակարգը:

Ինչու էին 19֊րդ դ. 2֊րդ կեսի եվրոպական գաղափարներն ուղղված գոյություն ունեցող պետությունների դեմ:

Ինչ դեր են խաղացել եվրոպական գաղափարները Եվրոպայի միավորման գործնական քայլերի համար:

Առանձնացրե՛ք եվրոպական այն նախագծերը, որոնք ավելի շատ ընդհանրություններ ունեն եվրոպական ինտեգրման ներկայիս գործընթացների ու դրանց արդյունքների հետ:

Օգտագործված աղբյուրներ

Online Etymology Dictionary, n.d. Europe. [Online] Available at: http://www.etymonline.com/index.php?term=Europe&allowed_in_frame=0 [Accessed 13 April 2017].

Pagden, A., 2002. The Idea of Europe: From Antiquity to the European Union. Cambridge, England, United Kingdom: Cambridge University Press.

Swedberg, R., 1994. The Idea of ‘Europe’ and the Origin of the European Union – A Sociological Approach. Zeitschrift für Soziologie, 23(5), pp.378–87.

Wintle, M., 2013. The History of the Idea of Europe: Where are We Now? Perspectives on Europe, 43(1), pp. 8-12.

Тэвдой-Бурмули, А.И., 2002. Европейские проекты и идейные предпосылки. In О. Буторина, ed. Европейская интеграция: учебник. Москва: Деловая литература. pp.58-80.

Wilson, K. and van der Dussen, J., ed., 1995. In The History of the Idea of Europe. New York: Routledge.

1.2 ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐ, ԻՆՔՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ: ԵՎՐԱԿԵՆՏՐՈՆՈՒԹՅԱՆ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Եվրոպայի միավորման գաղափարների զարգացմանը զուգահեռ և առավելապես այսօր՝ ակադեմիական ու հանրային շրջանակներում հաճախ է խոսվում ընդհանուր արժեհամակարգի վրա հիմնված եվրոպական միասնական ինքնության մասին: Այս հիմնահարցն ունի ինչպես զուտ ակադեմիական, այնպես էլ գործնական֊քաղաքական նշանակություն: Այսպես, եվրոպական ինքնությունը, դրա հիմքում ընկած արժեհամակարգը, ինչպես նաև եվրոպականությունը՝ այդ արժեհամակարգի հետ ինքնանույնացումը, թերևս, եվրոպագիտության առանցքային և ամենաբարդ խնդիրներից են: Մյուս կողմից, ԵՄ֊ն արտաքին աշխարհին ներկայանում է որպես «նորմատիվային» արտաքին քաղաքական դերակատար և «փափուկ ուժ» (տե՛ս նաև 3.3.5.5): Սա ենթադրում է, որ, մի կողմից, որպես քաղաքական ամբողջություն՝ ԵՄ֊ն հիմնված է մի արժեհամակարգի վրա, որն ընդունում՝ ինքնության մաս են համարում դրա մաս կազմող հասարակությունները, և, մյուս կողմից, հենց այդ արժեհամակարգն է ԵՄ֊ն գրավիչ դարձնում այն երկրների ու հասարակությունների համար, որոնք ձգտում են դառնալ դրա մի մասը:

Հաշվի առնելով ինչպես այս հիմնահարցի վերաբերյալ ակադեմիական և ոչ ակադեմիական մոտեցումների բազմազանությունը, այնպես էլ ակադեմիական շրջանակներում շարունակվող բանավեճերը՝ ստորև կփորձենք գիտականորեն վերհանել վերոնշյալ երևույթների հիմնատարրերը և դրանց նկատմամբ հանրային վերաբերմունքը՝ արտահայտված հարցախույզների տվյալներով:

1.2.1 Արժեք և ինքնություն. հասկացութային բնորոշումներ

«Եվրոպական ինքնության», դրա հիմքում ընկած «եվրոպական արժեհամակարգն» ու դրա բաղադրիչ «եվրոպական արժեքները» գիտականորեն, անաչառ ու անկողմնակալ քննելու համար անհրաժեշտ է հստակեցնել, սահմանել հիմնարար հասկացությունները, նախևառաջ՝ «ինքնությունը» և «արժեքը»: Բայց քանի որ այստեղ մենք գործ ունենք, մի կողմից, արդեն ձևավորված եվրոպական ազգերի և դրանց ինքնության (ազգային ինքնության), իսկ մյուս կողմից՝ ազգային և եվրոպական ինքնության առնչությունների հետ, ապա անհրաժեշտ կլինի նաև անդրադառնալ «ազգ» և «ազգային ինքնություն» հասկացություններին: Այդպիսով, կպարզենք՝ գոյություն ունե՞ն արդյոք եվրոպական ինքնություն, եվրոպական արժեքներ կամ արժեհամակարգ:

Մասնագիտական գրականության մեջ առկա են վերը նշված հասկացությունների տարբեր սահմանումներ և բնորոշումներ (ինչը բնական է հասարակագիտության համար): Ուստի, այստեղ հակիրճ կներկայացնենք դրանցից առավել տարածվածները: Հիմնահարցի շրջանակներում հաճախ կիրառվում են ևս երկու հասկացություններ՝ եվրոպականությունը (Europeanism — չշփոթել Europeism֊ի հետ) և եվրոպականացվածությունը (Europeanness): Սրանք հենց այն «օղակներն» են, որոնք կապակցում են «եվրոպական արժեքները (կամ արժեհամակարգը)» և «եվրոպական ինքնությունը»: Համադրելով «եվրոպականություն», «եվրոպականացվածություն» և «եվրոպական ինքնություն» հասկացությունները՝ Ջ. Մակկորմիկը նշում է [1, pp. 8-9], որ եվրոպականությունը գոյական է, որը ենթադրում է որոշակի արժեքների և համոզմունքների համախումբ, եվրոպականացվածությունն ածական է, որը բնորոշում է հասարակության կողմից այդ արժեքների ու համոզմունքների ընդունվածության, յուրացվածության աստիճանը: Ըստ որում, եթե եվրոպականացվածությունը փոփոխական է, ապա եվրոպականությունը հաստատուն է, թեև դրա բաղադրիչ որակները ևս կարող են փոփոխվել: Նա գտնում է, որ եթե Եվրոպայի հետ ինքնանույնացումը ենթադրում է Եվրոպային պատկանելու, նրա հետ ասոցացվելու զգացում, որը նույնական չէ (կամ լրացյալ է) որևէ պետությանը, ազգին կամ կրոնին պատկանելուն, ապա եվրոպականացվածությունը տալիս է հաշվարկման միջոց, որով կարելի է չափել ու հասկանալ ինքնությունը: Եվրոպեանիզմը, ըստ էության, եվրոպականությունն է, իսկ եվրոպականացվածությունը՝ դրան տանող գործընթացի (հայտնի է «եվրոպականացում» անունով (տե՛ս նաև 1.4) փուլը:

Արժեքն ինչ֊որ մի բանի (նյութական և ոչ նյութական) կարևորությունն է, օգտակարությունը սուբյեկտի (անհատի, խմբի, ժողովրդի, մարդկության) համար: Արժեքների միջոցով մենք գնահատում ենք ինչ֊որ բանի լավ կամ վատ, բարի կամ չար, արդար կամ անարդար լինելը: Արժեքների աստիճանակարգված ինչ֊որ համախմբով՝ արժեհամակարգով է պայմանավորված մեր վերաբերմունքը շրջապատող երևույթների և առարկաների նկատմամբ: Սոցիալական հոգեբան Շ. Շվարցն [2, pp. 3-4] արժեքները բնորոշում է հետևյալ կերպ.

դրանք համոզմունքներ կամ հավատալիքներ են՝ կապված զգացմունքների, այլ ոչ թե խնդիրների (objective) և «սառը» գաղափարների հետ,

դրանք ցանկալի նպատակներին (goal) հասնելուն ուղղված գործողությունների շարժառիթներային (մոտիվացման) հիմքեր են,

դրանք կոնկրետ գործողություններ և իրավիճակներ կանխանշող գործոններ են, վերացական նպատակներ, և այդ վերացական բնույթը նրանց տարբերում է նորմերից և վերաբերմունքից,

դրանք գործողությունների, քայլերի, մարդկանց, իրադարձությունների ընտրության կամ գնահատման չափորոշիչներ կամ չափանիշներ են:

արժեքներն աստիճանակարգված են ըստ իրենց նշանակության, կարևորության կամ առաջնահերթության: Աստիճանակարգավածությունը ևս արժեքները տարբերում է նորմերից և վերաբերմունքից:

Խոսելով արժեհամակարգի մասին՝ հաշվի ենք առնում, որ գոյություն ունի արժեքների աստիճանակարգված մի համակարգ, որտեղ այս կամ այն արժեքի տեղը պայմանավորված է սուբյեկտի կյանքում այս պահին կամ ընդհանրապես դրա ունեցած կարևորությամբ, առաջնահերթ նշանակությամբ:

Արժեքների ու արժեհամակարգերի ձևավորման հիմքում ընկած է գործոնների բարդ համակցություն, որոնք կարող են լինել ինչպես կենսաբանական (ռասա, էթնիկական պատկանելություն), այնպես էլ սոցիալական (ընտանիք, սոցիալական դաս, գրագիտության մակարդակ): Ըստ որում, արժեքների ձևավորումն ունի բավական հստակ պատմական, աշխարհագրական ու սոցիալական համատեքստ և առնչվում է տարատեսակ քաղաքական, կրոնական ու տնտեսական կառույցներին:

Արժեքները հարկ է տարբերել անհատական վերաբերմունքից, նորմերից և պահանջմունքներից: Եթե արժեքներն ինչ֊որ վերացական, ընդհանուր հասկացություններ են, ապա նորմերը կոնկրետ իրավիճակներում մարդկանց վարքի ուղղորդիչ սկզբունքներ են, որոնք կարող են լինել ինչպես ոչ ֆորմալ (բարոյական, էթիկական նորմեր), այնպես էլ ֆորմալ (օրենքներ, իրավական ակտեր) [3, p. 3229]: Հասարակության ներսում իշխող արժեհամակարգը որոշիչ նշանակություն ունի սոցիալական նորմերի բովանդակության համար, քանի որ նորմերը պետք է արտացոլեն կոնկրետ սոցիալական արժեքներ: Ավելին, հասարակության արժեհամակարգի մասին կարելի է դատել դրանում գործառնող նորմերով:

Ընդհանուր առմամբ, ինչպես նկատում են որոշ հեղինակներ [3, pp. 5176-5178], արժեքները, նորմերը և պահանջմունքները միասին կազմում են մեր սոցիալական վարքի հիմքը. պահանջմունքներն «ստիպում» են մեզ գործել, նորմերը կանոնակարգում են մեր գործունեությունը, իսկ արժեքներն արտացոլվում են մեր նպատակներում և իդեալներում: Ավելին, հասարակության մասշտաբով արժեքները խաղում են միավորող դեր՝ համակցելով մեր անհատականն ու սոցիալականը, անհատին և հասարակությանը:

Երևույթների արժեքային ընկալումները՝ դրանց արժևորումները տարբեր են թե՛ անհատական, թե՛ հասարակությունների մակարդակներով: Գոյություն ունեցող արժեքների, դրանց համակարգերի բովանդակությունը կապված է մարդկային հասարակության պատմական զարգացման կոնկրետ փուլի կամ կոնկրետ էթնիկ խմբի, երկրի ավանդույթների հետ: Այդուհանդերձ, ներկայումս հաճախ է կիրառվում «համամարդկային արժեք» հասկացությունը՝ ենթադրելով, որ գոյություն ունի երևույթների, իրողությունների մի «փաթեթ», ինչը նույն արժեքն ունի աշխարհի բոլոր ժողովուրդների մոտ: Խոսքը, բնականաբար, ոչ թե առանձնահատուկ, այլ հիմնային (մարդու կենսագործունեությանը վերաբերող) արժեքների մասին է: Այսպես, Արևմտյան Եվրոպայի, Հեռավոր Արևելքի և Հարավային Ամերիկայի մի շարք հասարակությունների արժեհամակարգերի ուսումնասիրության հիման վրա Շ. Շվարցն առանձնացնում է 10 այդպիսի հիմնային արժեքներ, որոնք հատկանշական են մարդկային բոլոր հասարակություններին [2, pp. 5-7].

Ինքնուրույնությունը — մտածողության և գործողությունների (ընտրելու, ստեղծելու, ուսումնասիրելու) անկախությունը:

Խթանումը — ազարտը, նորությունը, մարտահրավերները կյանքում:

Հեդոնիզմը — հաճույքը և բավարարվածության զգացումը:

Նվաճումը — անձնական հաջողությունը սոցիալական չափորոշիչներին համապատասխան սեփական կոմպետենտությունը (իրազեկությունը) ցույց տալու միջոցով:

Հզորությունը — սոցիալական կարգավիճակը և հեղինակությունը, մարդկանց կամ ռեսուրսների նկատմամբ հսկողությունը կամ դրանց տիրապետելը:

Անվտանգությունը — հասարակության, հարաբերությունների և իր սեփական ապահովությունը, ներդաշնակությունը և կայունությունը:

Համապատասխանությունը — այն գործողությունների, հակումների և ազդակների չափավորությունը, որոնք կարող են վնասել կամ վիրավորել այլ մարդկանց, խախտել սոցիալական բարքերն ու նորմերը:

Ավանդույթը — հարգանքն այն սովորույթների ու գաղափարների նկատմամբ, որոնց միջոցով պահպանվում է ավանդական մշակույթը կամ կրոնը:

Բարեսրտությունը — իր հետ անձնական կապի մեջ գտնվող մարդկանց բարեկեցության պահպանումն ու բարձրացումը:

Ունիվերսալիզմը — այլ մարդկանց և բնության ընդունումը, գնահատումը, նրանց նկատմամբ հանդուրժողականությունն ու պաշտպանությունը:

Նա պնդում է, որ ուսումնասիրված երկրներում արժեհամակարգը նույնն է, դրա ներսում արժեքների աստիճանակարգությունը՝ բավական նման. առաջին և վերջին տեղերում նույն արժեքներն են, իսկ համակարգի միջնամասում արժեքները հասարակությունից հասարակություն տարբերվում են [3, pp. 5180-5181]:

Սակայն, ինչպես վերևում նշեցինք, սա հիմնային արժեքների համախումբն է, իսկ մեզ առավելապես հետաքրքրում են այն (առանձնահատուկ) արժեքներն ու դրանց համակարգերը, որոնք հասարակությունները տարբերում են մեկը մյուսից: Այս դեպքում ենթադրվում է, որ, օրինակ, եվրոպական արժեքները կամ արժեհամակարգն այդպես է կոչվում այն պատճառով, որ դրանք գոյություն ունեն միայն Եվրոպայում և այլ աշխարհամասերում կա՛մ ընդհանրապես չկան, կա՛մ էլ միայն մասամբ են առկա:

Սակայն մինչ այդ խնդրին անդրադառնալը՝ անհրաժեշտ է պարզաբանել ևս մեկ, արժեքների հետ փոխկապակցված հասկացություն՝ ինքնությունը: Մասնագիտական գրականության մեջ առանձնացվում են ինքնության երկու հիմնական մակարդակներ՝ անհատական և հավաքական: Առաջինը «ես»֊ի մեր անհատական ընկալումն է, որի միջոցով մենք ինքներս մեզ տարբերում ենք մյուսներից, իսկ երկրորդը մեր «մենքն» է, որով մենք մեզ համարում ենք այս կամ այն սոցիալական, ռասայական, ազգային, լեզվական, կրոնական, քաղաքական և այլ խմբի անդամ: Այս կամ այն խմբի հետ սեփական «ես»֊ի միացման գործընթացը կոչվում է ինքնանույնացում: Այդ խմբի անդամներին մենք համարում ենք «յուրային», իսկ այլ խմբերի ներկայացուցիչներին՝ «ուրիշ», «օտար»: Ինչպես «ես»֊ի ձևավորման համար անհրաժեշտ է անհատական «ուրիշը», որից մենք ինքներս տարբերում ենք մեզ, այնպես էլ մեր հավաքական «մենք»֊ի համար է անհրաժեշտ հավաքական «ուրիշը» [4, p. 228]:

Միևնույն անձը միաժամանակ կարող է կրել մի քանի ինքնություններ: Այսպես, տեսակային֊կենսաբանական ինքնությունը մեր մարդկային էության ճանաչումն ու ընդունումն է, որը մեզ տարբերում է կենդանական աշխարհի մյուս ներկայացուցիչներից, էթնոազգային ինքնությունը մեր սոցիալական ինքնության բաղադրիչներից է, էթնիկ֊ազգային տվյալ խմբին պատկանելության գիտակցումը: Կրոնական ինքնությունն, իր հերթին, որևէ կրոնադավանաբանական խմբին պատկանելության գիտակցումն է, իսկ քաղաքացիական ինքնությունը տվյալ պետության քաղաքացի և նրա հասարակության անդամ լինելու, իրավունքների և պարտականությունների որոշակի համակարգ կրելու գիտակցումն ու ընդունումն է:

Եվրոպական ինքնության մասին խոսելիս մենք գործ ունենք հավաքական ինքնության գոյության կամ բացակայության հետ, իսկ այդ համատեքստում մեզ հետաքրքրող առաջին հարցն այն է, թե ինչ հարաբերության մեջ են գտնվում ազգային և եվրոպական ինքնությունները: Ազգային ինքնության դեպքում ենթադրվում է, որ, մի կողմից, կա մարդկանց մի խումբ, որոնք իրենց համարում են տվյալ ազգի ներկայացուցիչ, օրինակ՝ շվեդ, մյուս կողմից, այդ մարդիկ ընդունում են, որ, որպես տվյալ ազգի ներկայացուցիչ, նրանք ունեն ընդհանուր ինքնություն՝ շվեդը նաև եվրոպացի է:

Ազգային ինքնության բնորոշումն ուղղակիորեն կապված է «ազգ» հասկացության հետ, իսկ վերջինս ունի երկու հիմնական բնորոշում՝ քաղաքացիական (կոնստրուկտիվիստական կամ ինստրումենտալիստական) և էթնիկական (պրիմորդիալիստական): Առաջին դեպքում, ազգին պատկանելությունը նույնացվում է քաղաքացիության հետ, այսինքն, անձի ազգային պատկանելությունը որոշվում է այս կամ այն պետության քաղաքացի լինելով: Այս իմաստով, «ազգ» հասկացությունը նույնացվում է «բնակչություն», «ժողովուրդ» հասկացությունների հետ:

Երկրորդ դեպքում, անձի ազգային պատկանելությունը որոշվում է կոնկրետ էթնիկ խմբին նրա պատկանելությամբ՝ անկախ նրանից, թե նա որ պետության քաղաքացի է: Այս իմաստով ազգն էթնոսոցիալական ընդհանրություն է, որին բնորոշ է իր անդամների նույնականության ինքնագիտակումը, այսինքն` պատմական ճակատագրի, հոգեբանության, բնավորության, ազգային, նյութական և հոգևոր արժեքների ընդհանրությունը, ինչպես նաև տարածքային (առնվազն՝ բնօրրանի, հայրենիքի) և լեզվական միասնությունը։

Մասնագիտական գրականության մեջ [4, pp. 360-361] ազգային ինքնությունն, ընդհանուր առմամբ, բնորոշվում է բնակության ընդհանուր տարածքով, ընդհանուր լեզվով ու մշակույթով, ընդհանուր կրոնով, ընդհանուր պատմությամբ, ընդհանուր կամքով և ընդհանուր իրավաքաղաքական սկզբունքներով: Սակայն այսպիսի բնորոշումը հաշվի չի առնում բազմամշակութային հասարակությունները (լեզվամշակութային, կրոնական և պատմական չափորոշիչները), պետություն չունեցող (իրավաքաղաքական սկզբունքների չափորոշիչը) և սփյուռք ունեցող ազգերը (ընդհանուր տարածքի չափորոշիչը): Ուստի, ինչպես ազգի, այնպես էլ ազգային ինքնության բնորոշման համար կիրառվում են երկու՝ քաղաքացիական և էթնիկական մոտեցումներ: Առաջին դեպքում, անձն ունի իր քաղաքացիական ազգությունն ընտրելու, փոխելու և, հետևաբար, այս կամ այն քաղաքացիական ազգային ինքնությունը կրելու հնարավորություն: Երկրորդ դեպքում, էթնիկական ազգությունը պայմանավորված է ի ծնե, և անձն այն փոխելու հնարավորություն չունի: Չնայած մոտեցումների տարբերություններին, երկու դեպքում էլ ազգային ինքնությունն ընկալվում է որպես հավաքական այլ ինքնություններից տարբերվող երևույթ, որը չի կարելի հանգեցնել զուտ էթնիկական, մշակութային, քաղաքական կամ տարածքային ինքնությանը, և երկու դեպքում էլ ընդունվում է մարդկանց վրա ազգային ինքնության ազդեցությունը:

Իսկ այժմ փորձենք արժեքի և ինքնության մասին վերը ներկայացված տեսահայեցակարգային կառույցի վրա «տեղադրել» դրանց եվրոպական դրսևորումները՝ եվրոպական արժեքները (կամ արժեհամակարգը) և եվրոպական ինքնությունը:

1.2.2 «Եվրոպական արժե՞ք», թե՞ «եվրոպական արժեհամակարգ»

Այսպիսով, եվրոպական արժեքների կամ արժեհամակարգի մասին խոսելիս, փաստորեն, ենթադրվում է, որ գոյություն ունի արժեքների մի համախումբ, որն ընդհանրական է եվրոպական բոլոր կամ, առնվազն, ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների ժողովուրդների համար: Այս հարցը հարկ է դիտարկել երեք մակարդակներում՝ ԵՄ֊ի կողմից պաշտոնապես հռչակված նորմ֊արժեքները (պաշտոնական հայեցակարգ), գիտական շրջանակների կողմից առաջ քաշված արժեհամակարգային ձևանմուշները (ակադեմիական հայեցակարգ) և ԵՄ֊ի (անդամ֊երկրների) քաղաքացիների կողմից արժեք համարվող իդեալներն ու սկզբունքները (քաղաքացիական հայեցակարգ): Քանի որ հանգուցայինն այստեղ քաղաքացիականն է, մենք պետք է պատասխան տանք այն հարցին, թե արդյո՞ք առաջին երկու հայեցակարգերն ամբողջությամբ կամ գոնե մեծամասամբ համընկնում են երրորդի հետ:

1.2.2.1 Պաշտոնական հայեցակարգ

Սովորաբար, որպես եվրոպական արժեքներ են ընկալվում, առաջին հերթին, ժողովրդավարությունը, մարդու իրավունքների և հիմնական ազատությունների պաշտպանությունը, սոցիալական արդարությունը, օրենքի գերիշխանությունը: Բնականաբար, սա բավական պարզունակ և թերի ընկալում է, քանի որ վերը նշվածներն արտացոլված և ամրագրված են ժողովրդավարական բոլոր երկրների ազգային իրավական համակարգերում և ապահովվում են գործնական կյանքում՝ անկախ այդ երկրների աշխարհագրական տեղադրությունից: Հետևաբար, ճիշտ չէ այդ արժեքները համարել եվրոպական, իսկ դրանց առկայությունը պետության իրավական համակարգում և գործնական կյանքում համարել բացառապես եվրոպական երկրներին բնորոշ երևույթ: Օրինակ, այդ պնդումը խիստ վիճելի է, եթե հաշվի առնենք իրավաքաղաքական այդ նորմերի և պրակտիկայի առկայությունը հյուսիսամերիկյան Կանադայում և ԱՄՆ֊ում, հարավամերիկյան Բրազիլիայում և Չիլիում, ասիական Ճապոնիայում և Հարավային Կորեայում, խաղաղօվկիանոսյան Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում, մերձավորարևելյան Իսրայելում, աֆրիկյան ՀԱՀ֊ում և այլուր, գործնականում` բոլոր աշխարհամասերում:

Անշուշտ, ինչպես եվրոպական ժողովրդավարական երկրներում, եվրոպական տարածաշրջանային կազմակերպությունների, մասնավորապես, ԵԽ֊ի և ԵՄ֊ի իրավական համակարգերում (կանոնադրություններում կամ հիմնադիր պայմանագրերում, շրջանակային համաձայնագրերում և այլն) վերոնշյալներն ամրագրված են որպես պետական քաղաքականության, պետություն֊քաղաքացի փոխհարաբերությունների հիմնասկզբունքներ և հիմք են ծառայում գործնական կյանքում մարդկանց, նրանց ու պետական իշխանության ինստիտուտների փոխհարաբերությունների կանոնակարգման համար: Միաժամանակ, այդ հիմնարար նորմ֊արժեքների նկատմամբ հարգանքն ու գործնական ապահովումը ԵԽ֊ին և ԵՄ֊ին անդամակցության հիմնապայմաններից են (տե՛ս նաև 2.4.1): Ավելին, եվրոպական այդ երկու կառույցներն ընդունում են մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության և օրենքի գերակայության վրա խարսխված արժեհամակարգի պաշտոնական հայեցակարգերի ընդհանրությունը, որն էլ հիմք և պատճառ է դարձել նրանց համագործակցության համար: Օրինակ, 2006թ. ԵՄ֊ում նախագահող Լյուքսեմբուրգի վարչապետ Ժ.֊Կ. Յունկերը մատնանշել էր, որ երկու կառույցներն էլ Եվրոպայի միևնույն հիմնադիր֊հայրերի էներգիայի և հանձնառության միավորողներն են, միևնույն գաղափարի, միևնույն ոգու և միևնույն հավակնությունների ծնունդը [5]: Դեռևս 2001թ. ընդունված համատեղ հռչակագրում երկու կառույցները նշում են, որ այդ համագործակցությունը պետք է նպատակաուղղված լինի ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության և մարդու իրավունքների հարգանքի, ներառյալ՝ ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության ամրապնդմանը: Այդ խնդիրը, մասնավորապես, կարևորվում է երկու կազմակերպություններին անդամակցության պարտավորությունների համատեքստում [6, p. 14]:

ԵԽ֊ի դեպքում այդ հիմնարար նորմ֊արժեքների համակարգը 1953թ. Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների եվրոպական կոնվենցիան է, որի «Իրավունքներ և ազատություններ» բաժնում և մի շարք արձանագրություններում ամրագրված են այնպիսի իրավունքներ և հիմնարար ազատություններ, ինչպիսիք են` կյանքի, անձի անձեռնմխելիության, մասնավոր և ընտանեկան կյանքի հարգանքի, ամուսնանալու, մասնավոր սեփականության, արդար դատավարության և իրավական պաշտպանության, կրթության, ազատ ընտրության իրավունքները, խոշտանգումների, խտրականության, մահապատժի արգելքները, մտքի, խղճի և կրոնի, կարծիք արտահայտելու, հավաքների և միավորումների ազատությունները [7]: Կոնվենցիայում այս հիմնասկզբունքները չեն կոչվում «եվրոպական արժեքներ»: Ավելին, կոնվենցիայի Ներածությունում նշվում է, որ դրա նպատակը 1948թ. ՄԱԿ֊ի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի (որից էլ բխեցվում է այս Կոնվենցիան) մի շարք դրույթների գործնական իրագործումն է ԵԽ֊ի անդամ֊պետությունների տարածքում:

Հիմնարար այդ արժեքների, մասնավորապես, օրենքի գերակայության սկզբունքի ընդունումը, ինչպես նաև իր իրավասության տակ գտնվող անձանց՝ մարդու իրավունքներից և հիմնարար ազատություններից օգտվելու հնարավորության ապահովումը (Հոդված 3) նաև ԵԽ֊ին անդամակցության հիմնարար պահանջ է [8]:

ԵՄ֊ն, իր հերթին, հիմնարար արժեքներն ամրագրել է ինչպես իր հիմնադիր պայմանագրերում, այնպես էլ այդպիսի իրավական կարգավիճակ ունեցող Հիմնարար իրավունքների խարտիայում: Մասնավորապես, Մաաստրիխտի պայմանագրի (լիսաբոնյան փոփոխություններով) Ներածության մեջ նշվում է, որ անդամ֊պետությունների բարձրագույն ղեկավարները պայմանագրի կնքման համար ոգեշնչվել են «Եվրոպայի մշակութային, կրոնական և մարդասիրական ժառանգությունից, որոնց հիման վրա զարգացվել են մարդու անձեռնմխելի և անօտարելի իրավունքների, ազատության, ժողովրդավարության, հավասարության և օրենքի գերիշխանության համընդհանուր արժեքները» [9, p. 13]: Այնուհետև, նրանք վերահաստատում են իրենց հավատարմությունն ազատության, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների հարգանքի, օրենքի գերակայության սկզբունքների, ինչպես նաև Եվրոպական սոցիալական (1961թ.) և Աշխատողների սոցիալական հիմնարար իրավունքների (1989թ.) խարտիաներով ամրագրված մարդու սոցիալական հիմնարար իրավունքների նկատմամբ: Արժեքային մյուս բաղադրիչն արտացոլված է նրանց ցանկության մեջ՝ «խորացնելու ժողովուրդների միջև համերաշխությունը՝ հարգելով նրանց պատմությունը, մշակույթը և ավանդույթները» և շարունակաբար ապահովելու ԵՄ֊ի «ինստիտուտների ժողովրդավարական և արդյունավետ գործառնությունը» [9, pp. 13-14]: Պայմանագրի Հոդված 2֊ում նշվում է, որ «Միությունը հիմնված է մարդու արժանապատվության հարգանքի, ազատության, ժողովրդավարության, հավասարության, օրենքի գերակայության, մարդու իրավունքների, ներառյալ՝ փոքրամասնություններին պատկանելու իրավունքի հարգանքի վրա»: Ըստ որում, հավելվում է, որ «այդ արժեքներն ընդհանուր են անդամ֊պետությունների համար այն հասարակությունում, որտեղ բազմակարծությունը, խտրականության բացակայությունը, հանդուրժողականությունը, արդարադատությունը, համերաշխությունը և հավասարությունը կնոջ և տղամարդու միջև ունեն առաջնահերթ նշանակություն» [9, p. 15]: Ինչպես ԵԽ֊ն, ԵՄ֊ն ևս որպես անդամակցության հիմնապայման սահմանում է այդ արժեքներին հավատարմությունը և դրանց աջակցելու պարտավորությունը (Հոդված 49) [9, p. 46] (տե՛ս նաև 2.4.1):

Այս ամենին ի հավելում, Հոդված 6֊ում ԵՄ֊ն (հետևաբար, նաև իր անդամ֊երկրները) ընդունում է Մարդու հիմնարար իրավունքների խարտիայում (2000թ.) ամրագրված իրավունքները, ազատություններն ու սկզբունքները: Ավելին, նույն հոդվածն ամրագրում է ԵՄ֊ի և ԵԽ֊ի կողմից վերոնշյալ արժեքների միասնական ընկալումն ու միասնական հայեցակարգը՝ նշելով, որ ԵՄ֊ն պետք է միանա Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների եվրոպական կոնվենցիային: Ըստ որում, ինչն ունի բացառիկ կարևորություն, ամրագրվում է, որ այդ կոնվենցիայով երաշխավորվող և անդամ֊պետությունների համար ընդհանրական սահմանադրական ավանդույթներից բխող հիմնարար իրավունքները ԵՄ֊ի իրավունքի գլխավոր սկզբունքներն են [9, pp. 17-18]:

Հիմնարար իրավունքների խարտիան, իր հերթին, կրկին հիշատակում է, որ ԵՄ֊ի հիմնադրման գլխավոր նպատակն անդամ֊պետությունների ժողովուրդների խաղաղ համակեցության ապահովումն է՝ հիմնված նրանց ընդհանուր արժեքների վրա: Ի թիվս ԵՄ֊ի հիմքում ընկած այլ արժեքների՝ կրկին հիշատակվում են մարդու արժանապատվության, ազատության, հավասարության և համերաշխության անօտարելի և համընդհանուր արժեքները, ժողովրդավարության և օրենքի գերակայության սկզբունքները՝ միաժամանակ: Նշված հիմնարար արժեքները Խարտիայում խմբավորված են վեց կարգերում [10].

Արժանապատվություն — մարդու արժանապատվությունը, կյանքի, անձի անձեռնմխելիության իրավունքները, կտտանքների և արժանապատվությունը ոտնահարող վերաբերմունքի, պատժի, ինչպես նաև ստրկության և հարկադիր աշխատանքի արգելքները:

Ազատություններ — ազատության և անվտանգության իրավունքը, անձնական և ընտանեկան կյանքի ազատությունը, անձնական տվյալների պաշտպանությունը, ամուսնության և ընտանիք կազմելու իրավունքը, մտքի, խղճի և կրոնի, խոսքի և տեղեկատվության, հավաքների և միավորումների, գիտության և արվեստի, մասնագիտություն ընտրելու, բիզնես վարելու ազատությունները, կրթության, աշխատանքի, մասնավոր սեփականության, ապաստանի, արտաքսումից և արտահանձնումից պաշտպանվելու իրավունքները:

Հավասարություն — հավասարությունն օրենքի առջև, տղամարդու և կնոջ միջև, խտրականության արգելքը, մշակութային, կրոնական և լեզվական բազմազանությունը, երեխայի, տարեցների իրավունքներն ու հաշմանդամների ինտեգրումը:

Համերաշխություն — աշխատողների՝ ձեռնարկության շրջանակներում տեղեկատվություն և խորհրդատվություն ստանալու, կոլեկտիվ բանակցություններ վարելու և գործողություններ իրականացնելու, զբաղվածության ծառայություններին դիմելու, աշխատանքից անհիմն ազատելու դեպքում՝ պաշտպանության, արդար և հարմար աշխատապայմանների իրավունքները, մանկական աշխատանքի արգելքն ու երիտասարդների աշխատանքային, ընտանեկան և մասնագիտական կյանքի պաշտպանությունը, սոցիալական ապահովությունը և աջակցությունը, առողջապահությունը, ընդհանուր տնտեսական ծառայություններին մուտքը, շրջակա միջավայրի և սպառողների շահերի պաշտպանությունը:

Քաղաքացիների իրավունքներ — Եվրոպական խորհրդարանի և ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ ընտրելու և ընտրվելու, լավ վարչարարության, փաստաթղթերին, Եվրոպական օմբուդսմենին մուտք ունենալու, դիմելու իրավունքները, տեղաշարժի և բնակության վայրի ընտրության ազատությունը, դիվանագիտական և հյուպատոսական պաշտպանությունը:

Արդարադատություն — իրավական արդյունավետ պաշտպանության և արդար դատավարության, դատական պաշտպանության, միևնույն հանցանքի համար կրկնակի չդատապարվելու և պատիժ չկրելու իրավունքները, անմեղության կանխավարկածը, օրինականության և հանցագործության ու պատժի համարժեքության սկզբունքները:

Հատկանշական է նաև, որ Մաաստիխտի պայմանագրի Հոդված 3֊ում, ի թիվս ԵՄ֊ի նպատակների, նշվում է խաղաղության, իր իսկ հռչակած արժեքների և իր տարածքում ապրող ժողովուրդների բարեկեցության ապահովումը: Դրանում, որպես ԵՄ֊ի պարտավորություններ, հիշատակվում են ինչպես վերը նշված, այնպես էլ մի շարք այլ հիմնասկզբունքների պաշտպանությունն ու տարածումը, միաժամանակ, անդամ֊պետություններին ևս պարտավորեցնելով պահպանել ու աջակցել դրանց: Մասնավորապես, խոսվում է սոցիալական օտարման և խտրականության դեմ պայքարի, սոցիալական արդարության և ապահովության, կանանց ու տղամարդկանց հավասարության, սերունդների միջև համերաշխության աջակցության, երեխաների իրավունքների պաշտպանության, իր մշակութային և լեզվական ժառանգությունը հարգելու, պահպանելու և զարգացնելու մասին: Ավելին, արտաքին աշխարհի հետ իր հարաբերություններում ԵՄ֊ն պարտավորվում է, մի կողմից, առաջ մղել ու պաշտպանել իր արժեքները, շահերն ու նպաստել իր քաղաքացիների պաշտպանությանը, մյուս կողմից, նպաստել խաղաղությանը, անվտանգությանը, կայուն զարգացմանը, ժողովուրդների միջև համերաշխությանը և փոխադարձ հարգանքին, ազատ առևտրին, աղքատության վերացմանը, մարդու, մասնավորապես, երեխաների իրավունքների պաշտպանությանը, ինչպես նաև միջազգային իրավունքի պահպանմանը [9, pp. 15-16]:

ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության մեջ նորմատիվային այդ բաղադրիչն արտացոլված է նաև ԸԱԱՔ և արտաքին գործողությունների վերաբերյալ պայմանագրային հիմնադրույթներում: Մասնավորապես, Հոդված 21֊ը սահմանում է [9, pp. 29-30], որ միջազգային թատերաբեմում ԵՄ֊ի գործողությունների համար ուղենիշներ են ծառայում այն սկզբունքները, որոնք ոգեշնչել են ԵՄ֊ի հիմնադրումը և որոնց տարածմանն էլ նապատակադրված է ԵՄ֊ն: Այդ սկզբունքների թվում կրկին հիշատակվում են ժողովրդավարությունը, օրենքի գերակայությունը, մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների համընդհանրությունն ու անօտարելիությունը, հարգանքը մարդու արժանապատվության, հավասարության և համերաշխության սկզբունքների, ՄԱԿ֊ի կանոնադրության և միջազգային իրավունքի սկզբունքների նկատմամբ: Որպես ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության խնդիրներ՝ նշվում են ինչպես վերը նշված արժեքների ու ԵՄ֊ի շահերի պաշտպանությունը, այնպես էլ խաղաղության, կայունության, կայուն զարգացման, միջազգային առևտրի դյուրացման, բնական և մարդածին աղետներին դիմակայելուն աջակցությունը (տե՛ս նաև 3.3.5.2):

Իրենց հիմնարար արժեհամակարգերի պաշտպանության համար ԵՄ֊ն և ԵԽ֊ն դրանց խախտողների նկատմամբ նախատեսում են նաև պատժամիջոցների կիրառում, ընդհուպ մինչև` անդամակցության կասեցումը կամ ձայնի իրավունքից զրկելը: Դրանից բացի, ԵՄ֊ն, օրինակ, սահմանում է նաև իր սեփական ինստիտուցիոնալ համակարգի ժողովրդավարականության հիմնապայմանները: Սա բացառիկ երևույթ է միջազգային հարաբերությունների և, մասնավորապես, միջազգային կազմակերպությունների համար: Եվ այդ խնդրի իրագործման համար սահմանվում են մի շարք «գործիքներ», ինչպիսին է ԵՄ֊ի քաղաքացիության ինստիտուտի ներդրումը. անդամ֊պետությունների քաղաքացիներին մեխանիկորեն տրամադրվում է նաև ԵՄ֊ի քաղաքացու (ազգայինը լրացնող, այլ ոչ թե փոխարինող) կարգավիճակ և նրան օժտում մի շարք լրացուցիչ իրավունքներով: Սրա հիման վրա ամրագրվում է նաև ներկայացուցչական ժողովրդավարության սկզբունքը, որն արտահայտվում է հետևյալ դրույթներում (Հոդվածներ 9֊11).

Եվրոպական խորհրդարանն ուղղակիորեն ընտրվում է ԵՄ֊ի քաղաքացիների կողմից,

սահմանվում է անդամ֊պետությունների՝ Եվրոպական և ԵՄ֊ի խորհուրդներում իրենց գործունեության համար հաշվետվողականություն` ազգային խորհրդարանների և նրանց քաղաքացիների առջև,

որոշումները պետք է ընդունվեն հրապարակայնորեն և կառավարման՝ քաղաքացիներին առավել մոտ մակարդակում,

համաեվրոպական կուսակցությունները համարվում են համաեվրոպական մակարդակում քաղաքական գիտակցության ձևավորմանը նպաստող և ԵՄ֊ի քաղաքացիների կամքն արտահայտող ինստիտուտներ,

ԵՄ֊ի ինստիտուտները պարտավորվում են գործել թափանցիկ և պարբերաբար երկխոսել ներկայացուցչական ընկերությունների և քաղաքացիական հասարակության հետ,

ամրագրվում է ԵՄ քաղաքացիների իրավունքը՝ Խորհրդարանում օրենսդրական նախաձեռնություն իրականացնել, դրա համար առնվազն 1 մլն քաղաքացու ստորագրությամբ դիմելով Հանձնաժողովին [9, pp. 19-20]:

Արժեհամակարգային հայեցակարգերի ընդհանրության առումով այստեղ կարելի էր անդրադառնալ նաև ԵԱՀԿ֊ի ու եվրոպական առանձին պետությունների իրավական համակարգերին ու պրակտիկային, սակայն, մի կողմից, ԵԱՀԿ֊ն սխալ է համարել զուտ եվրոպական կառույց, քանի որ դրան անդամակցում են նաև Եվրոպայից դուրս` Հյուսիսային Ամերիկայում (ԱՄՆ, Կանադա) և Կենտրոնական Ասիայում (Ղազախստան, Տաջիկստան և այլն) գտնվող երկրներ, իսկ մյուս կողմից, վերը նշված պայմանագրերը, կոնվենցիաներն ու խարտիաները դրանց միացած եվրոպական առանձին պետությունների ազգային իրավական համակարգերի բաղկացուցիչ մասն են:

Ամփոփելով, հարկ է նշել, որ, փաստորեն, արժեքային Եվրոպայի երկու հիմնական կառույցները՝ ԵԽ֊ն ու ԵՄ֊ն ունեն արժեհամակարգի ընդհանրական հայեցակարգ: Երկուսի հայեցակարգերն էլ ներառում են միևնույն իդեալները, նորմերն ու սկզբունքները` արժեհամակարգում գրեթե նույնական աստիճանակարգությամբ, ինչը ևս շատ կարևոր է: Ավելին, հենց այդ ընդհանրականությունն էլ նրանց փոխգործակցության հիմքն է: Բայց նաև հատկանշական է, որ երկու դեպքում էլ չի կիրառվում «եվրոպական արժեհամակարգ» արտահայտությունը, իսկ այդ համակարգերում ներառված իդեալները, նորմերն ու սկզբունքները համարվում են համընդհանուր արժեքներ և սկզբունքներ: Թեև այդ հայեցակարգերի հիմքը Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրն է, Եվրոպայի տարածքում ԵԱՀԿ֊ն, ԵԽ֊ն ու ԵՄ֊ն ստեղծել են դրանց պաշտպանության և տարածման առավել ամուր ու արդյունավետ իրավաքաղաքական համակարգ, քան ՄԱԿ֊ը: Դա վերաբերում է նաև այդ համակարգերի դատական պաշտպանությանը՝ ի դեմս Արդարադատության (ԵՄ֊ի դեպքում) և Մարդու իրավունքների պաշտպանության եվրոպական (ԵԽ֊ի դեպքում) դատարանների:

1.2.2.2 Ակադեմիական հայեցակարգ

Եթե արժեհամակարգի պաշտոնական հայեցակարգը միասնական է և միանման, ապա գիտական շրջանակներում այդպիսի միասնականություն չկա: Այսպես, Յ. Հաբերմասը և Ժ. Դերիդան [11, pp. 291-297]` պնդելով, որ եվրոպական հանրությունն արդեն ձևավորել է «Եվրոպայի դեմքը», տեսնում են «բուն Եվրոպայի» (առանց Մեծ Բրիտանիայի և Արևելյան Եվրոպայի) ձևավորման հնարավորություն՝ ի հակակշիռ ԱՄՆ֊ի: Եվրոպայի բնութագրիչներ նրանք համարում են եվրոպական «քաղաքական մտածողության» 6 հիմնային բաղադրիչներ՝ 1) աշխարհիկությունը, 2) վստահությունը պետության նկատմամբ և շուկայի ձեռքբերումների նկատմամբ թերահավատությունը, 3) տեխնոլոգիական առաջընթացից իրատեսական ակնկալիքները, 4) վելֆարիզմը10, 5) ուժի կիրառման նկատմամբ ցածր հանդուրժողականությունը, 6) բազմակողմանիությունը բարեփոխված ՄԱԿ֊ի շրջանակներում:

Ջ. Մակկորմիկը [1, pp. 167-215], իր հերթին, առանձնացնում է եվրոպականության (Europeanism) 14 բաղադրիչներ.

Պետության հետ ինքնանույնացման մերժում — պետության կամ ազգի հետ ինքնանույնացման զուգահեռումը Եվրոպայի հետ ինքնանույնացմանը, ազգային ինքնությունների, քաղաքացիության և հայրենասիրության վերանայումն ու վերըմբռնումը: Հայրենասիրության դեպքում, երկրով հպարտությունը փոխարինվում է գաղափարներով հպարատանալով (սահմանադրական հայրենասիրություն):

Աշխարհաքաղաքացիություն — ասոցացումը համընդհանուր գաղափարների հետ, հավատը, որ բոլոր եվրոպացիները (եթե ոչ բոլոր մարդիկ) պատկանում են պետության սահմաններ ու ազգային ինքնություններ չճանաչող միևնույն բարոյական հանրույթին:

Կոմունիտարիզմ — որը, ի տարբերություն անձի իրավունքների ազատական ըմբռնման, հանդես է գալիս հօգուտ անհատական և համայնքային շահերի հաշվեկշռի (բալանսի)՝ միաժամանակ ընդգծելով կառավարության պատասխանատվությունը նրա իրավասության տակ գտնվող բոլոր մարդկանց առջև: Ենթադրվում է նաև, որ հասարակությունը երբեմն կարող է ավելի ճիշտ որոշել՝ ինչն է լավ անհատների համար, քան՝ անհատներն իրենք:

Հավաքական հանրություն — համոզմունքը, որ, չնայած հավասար հնարավորություններ ապահովելու բոլոր ջանքերին, անպայման ի հայտ կգա սոցիալական շերտավորում, և պետության դերն է՝ հանդես գալ որպես կառավարիչ և հանրային բարօրության երաշխավոր:

Վելֆարիզմ — հղումը եվրոպեիստական գաղափարներին, որոնց համաձայն, ողջունելով և խրախուսելով անհատական ջանքերը, հանրությունը պետք է պատասխանատու լինի այն բանի համար, որ «խաղադաշտը» լինի հնարավորինս հարթ և հնարավորությունն ու հարստությունը բաշխված լինեն հավասարաչափ: Եվրոպականությունը կարևորում է արդյունքների հավասարությունը՝ հնարավորությունների հավասարության տեսանկյունից:

Կայուն զարգացում — հավատը, որ զարգացումը պետք է լինի կայուն և ներկայիս սերնդի կարիքների բավարարումը չպետք է լինի ի վնաս ապագա սերունդների կարիքների բավարարման:

Ընտանիքի վերանայում — եվրոպական ընտանիքի դերը փոփոխվում է, գնալով ավելի քիչ եվրոպացիներ են նախընտրում ամուսնանալ և այն էլ՝ համեմատաբար մեծ տարիքում, աճում է նաև ամուսնալուծությունների թիվը, նվազում է ծնելիությունը, ավելի շատ արտաամուսնական երեխաներ են ծնվում, և ոչ լիարժեք ընտանիքներն ավելի սովորական երևույթ են դառնում:

Աշխատել ապրելու համար — հետնյութական եվրոպացիներն ավելի քիչ են աշխատում, բայց այդ ժամերին ավելի շատ գործ են անում և, միաժամանակ, մշակել են ընտանիքին համահունչ օրենքներ ու քաղաքականություններ:

Քրեական իրավունք — քրեական արդարադատության հարցերում անհատական իրավունքների, վեճերը բանակցությունների միջոցով լուծելու առավել մեծ շեշտադրում:

Բազմամշակութայնություն — Եվրոպայում արդեն վաղուց կա, բայց հաճախ անտեսվում է եվրոպական հասարակությունների բազմազանությունից բխող բազմամշակութայնության ավանդույթը, ինչպես նաև փորձը՝ ինտեգրելու այն խմբերի հիմնարար արժեքներն ու հնարավորությունները, որոնց հետ առնչվում են եվրոպական գերիշխող մշակույթները: Սակայն վերջին շրջանում, Եվրոպայում ռասայական և կրոնական բազմազանության աճին զուգահեռ` այն կասկածի տակ է դրվել։

Աշխարհիկություն — սա հեղինակը համարում է Եվրոպային ամենաբնորոշ հատկանիշներից մեկը: Եթե աշխարհի մեծ մասում կրոնի նշանակությունը հետզհետե աճում է, ապա Եվրոպայում՝ հակառակը, նվազում է. այն ավելի ու ավելի փոքր դեր է խաղում քաղաքականության մեջ և հանրային կյանքում:

Մահապատժի մերժում — այն վերացված է ԵՄ֊ի և ԵԽ֊ի բոլոր երկրներում, այդ երկրների կառավարությունները ջանքեր են գործադրում, որպեսզի մահապատիժը վերացվի նաև ողջ աշխարհում:

Հավերժական խաղաղություն — եթե ժամանակին Եվրոպան մշտական պատերազմների, հակամարտությունների և քաղաքական բռնությունների տարածաշրջան էր, ապա այսօր այն համընդհանուր խաղաղության տարածաշրջան է, որն էական առաջընթաց է գրանցել կանտյան «հավերժ խաղաղությանը» տանող ճանապարհին:

Բազմակողմանիություն — եվրոպականությանը հաջողվել է սանձել ազգային եսասիրությունը հօգուտ համագործակցության և փոխհամաձայնության, հանուն արժեքների, այլ ոչ թե շահերի առաջխաղացման, հօգուտ միջազգային կանոնների և պայմանագրերի պահպանման, կոալիցիաների կառուցման և խնդիրների լուծման համար միջազգային կազմակերպությունների շրջանակներում փոխգործակցելու:

Մ. Էմերսոնը [12, p. 1], թվարկելով ԵՄ֊ի հիմնադիր պայմանագրերում նշված «պաշտոնական» արժեքները, դրանց հիման վրա զարգացնում է «ԵՄ֊ի տասը պատվիրանները».

Դու պետք է լինես իսկապես ժողովրդավարական, հարգես մարդու իրավունքներն ու օրենքի գերակայությունը:

Դու պետք է երաշխավորես տեղաշարժի չորս ազատությունները (ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի):

Դու պետք է ապահովես մարդկանց, տարածաշրջանների և պետությունների միջև սոցիալական համախմբվածությունը:

Դու պետք է ապահովես կայուն տնտեսական զարգացում՝ հանուն ապագա սերունդների բարօրության:

Դու պետք է մերժես ազգայնամոլությունը և աջակցես քաղաքացիների բազմակի ինքնությունը:

Դու պետք է ապահովես դաշնային բազմամակարդակ կառավարում:

Դու պետք է ապահովես հասարակության մեջ աշխարհիկ կառավարում և բազմամշակութային բազմակարծություն:

Դու պետք է աջակցես բազմակողմ երկխոսություններին միջազգային հարաբերություններում:

Դու պետք է ձեռնպահ մնաս առանց հիմնավոր պատճառի ուրիշների նկատմամբ ուժի կիրառումից կամ դրա սպառնալիքից:

Դու պետք է բաց, ներառող և ինտեգրող լինես վերը նշվածներին հավատարիմ քո հարևանների նկատմամբ:

Այսպիսով, տեսնում ենք, որ եվրոպական գիտական շրջանակներում եվրոպական արժեքների, արժեհամակարգի վերաբերյալ ըմբռնումներն ու հայեցակարգերն ավելի ընդգրկուն են: Նկատելի է նաև, որ հեղինակների արժեքների և արժեհամակարգերի մեկնաբանման փիլիսոփայությունները որոշակիորեն տարբերվում են: Բացի դրանից, ի տարբերություն «պաշտոնական» հայեցակարգերի, մտավորական շրջանակներում առաջ քաշված հայեցակարգերում որոշ արժեքներ (օրինակ, աշխարհիկությունը, վելֆարիզմը) համարվում են գերազանցապես Եվրոպային բնորոշ և ուրիշներից տարբերող՝ «եվրոպական» արժեքներ: Արժեհամակարգային ձևանմուշները ևս համարվում են եվրոպական, քանի որ, չնայած դրանց բաղադրիչ արժեքներից շատերն առկա են նաև այլ մշակույթներում, սակայն միայն եվրոպականն ունի արժեքների կոնկրետ այն համախումբը և համակարգը, որը ներկայացվեց վերևում:

1.2.2.3 Հանրային֊քաղաքացիական հայեցակարգ

«Եվրոպական արժեհամակարգի» այս հայեցակարգը տարբերվում է նախորդներից նրանով, որ, նախ, սա այդ իրավական կամ տեսական֊վերացական համակարգի կրողների հավաքական պատկերացումն է, և, երկրորդ, այն «չափելի» է պարբերական սոցիոլոգիական հարցախույզների միջոցով: Ստորև մենք համադրաբար կներկայացնենք Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից պարբերաբար անցկացվող հանրային կարծիքի ուսումնասիրության (Եվրոբարոմետրի) արդյունքները:

Այսպես, եթե 2008թ. ԵՄ֊ի քաղաքացիների 54%֊ն էր կարծում, որ անդամ֊պետություններն ունեն ընդհանուր արժեքներ, 34%֊ն այդպես չէր կարծում, իսկ 12%֊ը չէր կողմնորոշվել պատասխանում, ապա 2012թ. տվյալներն են, համապատասխանաբար, 49%, 42% և 9% [13, pp. 4-5, 7]: Սա նշանակում է, որ նվազել է այն քաղաքացիների թիվը, որոնք տեսնում են ընդհանուր արժեքներ անդամ֊պետությունների միջև, փոխարենն աճել է հակառակ կարծիքի կողմնակիցների թիվը: Այդուհանդերձ, արժեքային ընդհանրություն տեսնողները շարունակում են կազմել հարաբերական մեծամասնություն: Իսկ այլ՝ ոչ եվրոպական երկրների համեմատությամբ, 2008թ. արժեքային ընդհանրություն ԵՄ երկրների միջև տեսնում էր ԵՄ֊ի քաղաքացիների 61%֊ը, չէր տեսնում՝ 22%֊ը: 2012թ. համապատասխան ցուցանիշները կազմել են 59% և 26%:

Ստացվում է՝ ԵՄ֊ի քաղաքացիներն ավելի հակված են ընդհանուր արժեքներ տեսնելու իրենց միջև, երբ համեմատվում են ոչ եվրոպական երկրների հետ, և այդ ընդհանրության զգացումը նվազում է, երբ համեմատությունն անցկացվում է միայն իրենց՝ եվրոպական երկրների միջև:

ԵՄ֊ի քաղաքացիներն իսկապես ունեն ընդհանուր արժեքային նախապատվություններ. որպես առավել կարևոր երեք արժեքներ նրանք նշել են մարդու իրավունքները (43%), մարդու կյանքի նկատմամբ հարգանքը (43%), խաղաղությունը (40%), ժողովրդավարությունը (28%), անձի ազատությունը (23%), օրենքի գերակայությունը (21%), հավասարությունը (20%), համերաշխությունը (15%), հանդուրժողականությունը (15%), անձի ինքնաիրացումը (11%), այլ մշակույթների նկատմամբ հարգանքը (9%), կրոնը (5%) [13, p. 9]: Սակայն այս աստիճանակարգությունը երկրից երկիր բավական տարբեր է (տե՛ս Աղյուսակ 1.2֊1):

Որպես ԵՄ֊ի հետ առավելապես ասոցացվող արժեքներ՝ 2015թ. նրանք նշել են խաղաղությունը (37%), մարդու իրավունքները (37%), ժողովրդավարությունը (31%), անձի ազատությունը (18%), մարդու կյանքի նկատմամբ հարգանքը (18%), օրենքի գերակայությունը (16%), համերաշխությունը (16%), այլ մշակույթների նկատմամբ հարգանքը (12%), հավասարությունը (12%), հանդուրժողականությունը (11%), անձի ինքնաիրացումը (3%), կրոնը (3%) [14, p. 87]: Սեփական արժեքային նախապատվությունների և ԵՄ֊ի հետ ասոցացվող արժեքների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ քաղաքացիների արժեքային աստիճանակարգության մասին հավաքական պատկերացումը որոշակիորեն տարբերվում է արժեհամակարգի թե´ «պաշտոնական», թե´ «ինտելեկտուալ» հայեցակարգերի աստիճանակարգությունից:

Հավասարության և անձի ազատության երկընտրանքի դեպքում, 2012թ. հարցման տվյալներով, ԵՄ֊ի քաղաքացիների գերակշիռ մեծամասնությունը (66% ընդ. 29%֊ի) նշել է, որ հավասարությունն ու արդարությունն ավելի կարևոր են, քան անձի ազատությունները [13, p. 25]: Սա խոսում է հօգուտ Ջ. Մակկորմիկի նշած կոմունիտարիզմի:

Սակայն հետաքրքիր պատկեր է ստեղծվում շրջակա միջավայրի պաշտպանության և տնտեսական աճի երկընտրանքի հարցում: Այսպես, այն պնդմանը, որ շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը պետք է առաջնահերթություն լինի տվյալ երկրի համար՝ անգամ ի հաշիվ տնտեսական աճի, համաձայնել է հարցվածների 71%֊ը, չի համաձայնել՝ 24%֊ը: Սակայն պնդմանը, թե տնտեսական աճը պետք է լինի առաջնահերթություն՝ անգամ ի հաշիվ շրջակա միջավայրի, համաձայնել է հարցվածների 53%֊ը, չի համաձայնել 42%֊ը [13, p. 34]: Սա թերևս խոսում է եվրոպացիների` տնտեսական կայուն զարգացման գաղափարի դեռևս ոչ լիարժեք արմատավորվածության մասին:

Այսպիսով, նկատելի է, որ, առաջին, ԵՄ֊ի քաղաքացիների հարաբերական մեծամասնությունն ունի ընդհանուր արժեքային համայնքին պատկանելության զգացում, որը, սակայն, թույլ է ու նվազման միտում ունի, հավաքական այդ ինքնանույնացումն աճում է հատկապես ուրիշ երկրների հետ համեմատության ժամանակ, որը, սակայն, ևս ունի նվազման միտում, երկրորդ, ԵՄ քաղաքացիներն ունեն ընդհանրական արժեքներ, որոնց աստիճանակարգությունը (արժեքային առաջնահերթությունները), սակայն, երկրից երկիր տարբեր է, երրորդ, ԵՄ֊ի կողմից «պաշտոնապես» հռչակված արժեքներն ասոցացվում (զուգորդվում) են նրա հետ, սակայն քաղաքացիների հավաքական պատկերացումն արժեքային աստիճանակարգության մասին տարբերվում է արժեքային այն առաջնահերթություններից, որոնք նրանք ասոցացնում են ԵՄ֊ի հետ:

1.2.3 Եվրոպական ինքնություն

Հայտնի է, որ միևնույն տարածաշրջանում բնակվող և ազգամիջյան տևական ու սերտ սոցիոմշակութային շփումներ ունեցող ժողովուրդների մոտ ձևավորվում են ինքնութենական հատկանիշներ, որոնցով նրանք, մի կողմից, ձեռք են բերում ընդհանրություններ, այդ թվում՝ կենցաղային և բարձր մշակույթի, լեզվական, ավանդույթների, բարոյականության մասին ընկալումների, ընդհանրապես՝ աշխարհայացքի ոլորտներում, մյուս կողմից, դրանցով նրանք նաև տարբերվում են աշխարհի այլ հատվածներում, այդ թվում՝ իրենց հարևանությամբ ապրող, բայց տարբեր պատճառներով ոչ այդքան ինստենսիվ սոցիալական փոխազդեցության մեջ գտնվող ժողովուրդներից: Որպես կանոն, ինքնության այդ հավաքական ձևը զարգանում է տարածաշրջանի մակարդակով և զարգացման արդյունքում վերածվում է տարածաշրջանային ինքնության: Դրա ձևավորմանը նպաստում են ինչպես բնական, «օբյեկտիվ» (օրինակ՝ բնաաշխարհագրական), այնպես էլ սոցիալական, «սուբյեկտիվ» (օրինակ՝ ընդհանուր պետությունը, մշակութային էքսպանսիաները) գործոնները: Տարածաշրջանային քիչ թե շատ զարգացած ինքնության օրինակներից են հույսիսեվրոպականը կամ սկանդինավյանը, մերձբալթյանը, բալկանյանը, կովկասյանը, միջինասիականը: Հավաքական ինքնության առավել բարդ համակարգեր են եղել հելլենիստականը, հռոմեականը, բյուզանդականը, ինչպես նաև խորհրդայինը:

Այսօր ոմանք խոսում են անգամ ավելի լայն՝ ողջ աշխարհամաս ընդգրկող ինքնության մասին (օրինակ՝ ասիական): Իրականում հավաքականության այդպիսի պատկերացումները երբեմն ի հայտ են գալիս պարզապես մենք—նրանք տարբերակման արդյունքում, երբ մի քանի «ուրիշներ» «մենք»֊ի կողմից պարզապես խմբավորվում են մեկ միասնական «ուրիշ»֊ի մեջ: Սակայն, ինչպես վերևում արդեն նշել ենք, հավաքական «մենքի» ձևավորման կարևորագույն գործոնը և խթանը հենց այդ «ուրիշի» առկայությունն է: Եվ այստեղ հարց է ծագում. եթե կան տարածաշրջանային ինքնություններ, կարո՞ղ է արդյոք լինել իսկական «աշխարհամասային» ինքնություն, օրինակ՝ (համա)եվրոպական: Այդ հարցին պատասխանելու համար մենք պետք է մի քանի հստակեցումներ կատարենք: Նախ, միևնույն անհատը կարող է ունենալ (և ունի) բազմակի ինքնություն. նա մարդ է, ինչ֊որ տոհմի, ընտանիքի անդամ, հայր կամ մայր, սոցիալական ինչ֊որ շերտի և տարբեր խմբերի ներկայացուցիչ, ի վերջո՝ նա ինչ֊որ ազգի ներկայացուցիչ է ու ինչ֊որ պետության քաղաքացի, որևէ տարածաշրջանի բնակիչ և այլն: Ըստ որում, որքան «ցածր» է սոցիալական խումբը, այնքան ավելի հստակ և ամուր է նրա հետ անհատի ինքնանույնականացումը, և, հակառակը, սոցիալական ավելի «բարձր» հանրույթի անդամների ինքնանույնացումը դրա հետ համեմատաբար ավելի թույլ է: Երկրորդ, ինքնանույնացման համար հիմք կարող են ծառայել ամենատարբեր գործոններ (ռասայական, ազգային֊էթնիկական, լեզվական, քաղաքացիական և այլն):

Ինչպես ընդհանրապես ինքնության, այնպես էլ դրա առավել բարդ չափման՝ եվրոպական ինքնության, վերաբերյալ ակադեմիական միջավայրում չկա միասնական մոտեցում: Եվրոպականի դեպքում խոսքը ոչ միայն դրա բնորոշման ու «չափման» դժվարության, այլ նաև ընդհանրապես դրա գոյության կամ բացակայության մասին է: Ուսումնասիրողների մի մասը նախընտրում է «եվրոպական ժողովրդի» հայեցակարգը՝ Եվրոպան բնութագրելով որպես միայն նրան ներհատուկ հատկանիշներով միասնական ամբողջություն, մյուս մասն էլ Եվրոպան պատկերում է որպես տարբեր ժողովուրդների միավորող քաղաքական մի հանրույթ: Ոմանք գտնում են, որ եվրոպականությունն ընդամենն արևմտականության համընդհանուր արժեքների համախումբ է, ուրիշներն էլ այն համարում են համընդհանուր արժեքներից բխողև լրացուցիչ արժեքներ ու նորմեր ներառող ինքնություն:

Սույն ենթագլխի 1.2.1 մասում տրված ինքնության բնորոշման հիման վրա կարող ենք ասել, որ եվրոպական ինքնության դեպքում ենթադրվում է, որ եվրոպական բոլոր կամ, առնվազն, ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների ժողովուրդներն ունեն հավաքական, ընդհանուր ինքնություն (հիմնված արժեքային ընդհանուր պատկերացումների վրա), որով նրանք իրենց «մենքը» տարբերում են «ուրիշներից»: Ստորև կփորձենք այդ խնդրին անդրադառնալ վերոնշյալ պաշտոնական, ակադեմիական և հանրային֊քաղաքացիական հայեցակարգերի միջոցով, որոնք արդեն իսկ կիրառվել են արժեք֊արժեքահամակարգի պարագայում:

1.2.3.1 Պաշտոնական հայեցակարգ

Ժամանակին փորձ է արվել եվրոպական ինքնությանը տալ պաշտոնական սահմանում, ինչպես, օրինակ, 1973թ. ԵԸ֊ի ընդունած «Եվրոպական ինքնության հռչակագիրը» [15]: Դրանում, ինչպես նկատում է Է. Փեգդենը [16, pp. 194-195], փորձ էր արվում, ի հեճուկս եվրակենտրոնության, սահմանել եվրոպական առանձնահատկությունը, բացառիկությունը: Հռչակագիրը հիմնված էր մասնակից 9 երկրների միասնության սկզբունքների՝ աշխարհի մյուս մասի առջև նրանց պատասխանատվության և Եվրոպայի կառուցման դինամիկ բնույթի վրա: Ընդունելով մշակութային բազմազանությունը՝ Հռչակագիրը, միաժամանակ, նշում է մասնակիցների ընդհանուր քաղաքակրթական ժառանգության գոյատևման անհրաժեշտությունը: Համաձայն այդ փաստաթղթի, Եվրոպայի ինքնությունը պետք է խարսխված լինի ընդհանուր ժառանգության վրա՝ կյանքի նկատմամբ նույնական վերաբերմունքի, ներկայացուցչական ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության, սոցիալական արդարության և մարդու իրավունքների նկատմամբ հարգանքի սկզբունքների վրա, ինչպես նաև հասարակության կառուցումն անհատների պահանջմունքները բավարարելու համար: Ըստ այդմ, Եվրոպայի ինքնության էական մաս է համարվում ընդհանուր շուկան՝ հիմնված մաքսային միության, համատեղ ինստիտուտների, փոխգործակցային քաղաքականությունների և մեխանիզմների վրա: Հեղինակի գնահատմամբ` Հռչակագիրը պարունակում է եվրոպական ինքնության և միավորված Եվրոպայի գաղափարի նույնացման վտանգ՝ նկատելով, որ դրանց միջև իսկապես կան սերտ կապակցություններ, սակայն գործնականում դրանք հարաբերականորեն անկախ են միմյանցից:

1995թ. եվրոպական ինտեգրման խորացման կողմնակիցները՝ Չեխիայի նախագահ Վ. Հավելի գլխավորությամբ, ընդունեցին նաև «Եվրոպական ինքնության խարտիան» [17]՝ հանրային֊քաղաքական մի հռչակագիր, որտեղ Եվրոպան դիտարկվում էր ոչ միայն նրա առանցքային արժեքների, այլև նրա քաղաքականությունների ու պատասխանատվությունների տեսանկյունից՝ հայտարարելով, որ եվրոպական արժեքները ծագել են հանդուրժողականության, մարդասիրության և եղբայրության հիմնասկզբունքներից, որոնք էլ, իրենց հերթին, հանգեցրել են ժողովրդավարության, մարդու հիմնարար իրավունքների և օրենքի գերակայության զարգացմանը: Որպես մասնակիցների հիմնարար արժեքներ՝ Խարտիան նշում է ներկայիս ԵՄ֊ի «պաշտոնական» արժեքները: Այստեղ պաշտպանվում է, մի կողմից, եվրոպական ինքնության քաղաքացիական ըմբռնման հայեցակարգը, մյուս կողմից, հավաքական այդ ինքնության կառուցումը ԵՄ֊ի շրջանակներում՝ միասնական քաղաքացիության հիման վրա: Որպես այդպիսի ինքնության կառուցման քայլեր՝ նշվում են ԵՄ֊ի սահմանադրության մշակման անհրաժեշտությունը, քաղաքացու իրավունքների հետագա ընդլայնումը, ընդհանուր տնտեսական, սոցիալական ու բնապահպանական քաղաքականության վարումը՝ կայուն զարգացման ապահովման նպատակով, ընդհանուր մշակութային և կրթական քաղաքականության վարումը՝ ԵՄ֊ում և անդամ֊երկրներում եվրոպական ինքնության ամրապնդման, միասնությունը բազմազանության մեջ ապահովելու և բոլոր քաղաքացիների համար ընդհանուր արժեքների առաջխաղացման նպատակով, աջակցություն բազմալեզվայնությանը և այլն: Այստեղ ընդգծվում է, որ եվրոպացի լինելը ոչ թե ծննդի, այլ կրթության հարց է, և բոլոր եվրոպացիները պետք է հնարավորինս վաղ տարիքում սովորեն օտար լեզուներ:

Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, եվրոպական ինքնության պաշտոնական հայեցակարգը խարսխվում է ԵՄ֊ի կողմից հռչակված «պաշտոնական» արժեհամակարգի և կառուցվում՝ ԵՄ֊ի քաղաքացիության վրա, միաժամանակ, կարևորելով վերջինիս բաղադրիչների զարգացման և ինքնության մակարդակում արմատավորման խնդիրը: Նկատելի է նաև, որ այս հայեցակարգը եվրոպական ինքնության զարգացումը կապում է նաև ԵՄ֊ի՝ որպես միասնական ինստիտուցիոնալ համակարգի բաղադրիչների զարգացման հետ:

1.2.3.2 Ակադեմիական հայեցակարգ

Եվրոպական ինքնության ակադեմիական ըմբռնումներն ավելի բազմազան են ու կառուցվում են գործոնների ավելի մեծ շարքի վրա: Հարկ է նշել, սակայն, որ որոշ հեղինակներ (Լ. Մարաչ, Կ. Ֆերստիխ) ևս եվրոպական ինքնությունը կառուցում են ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ շրջանակի մեջ՝ որպես ելակետային հիմք ընդունելով ԵՄ֊ի քաղաքացիությունը [18, pp. 161-169]: Դրա համար նրանք առաջնայնությունը տալիս են ոչ թե պատմամշակութային ընդհանրություններին, այլ ԵՄ֊ի քաղաքացիության իրավական կարգավիճակին և ԵՄ֊ի հիմնադիր պայմանագրերով ուրվագծվող նորմատիվ֊արժեքային դաշտին: Սակայն, ինչպես նկատում է Ջ. Մակկորմիկը, ԵՄ֊ն և Եվրոպան նույնական չեն, թեև ԵՄ֊ն իսկապես մեծ դեր է խաղացել Եվրոպան յուրահատուկ դարձնող հատկանիշների ձևավորման գործում [1, p. 9]: Այսինքն, եթե ինքնության հիմք և շրջանակ վերցնենք, համապատասխանաբար, ԵՄ֊ի քաղաքացիությունը և ԵՄ֊ն իր անդամ֊պետություններով, ապա ԵՄ֊ից դուրս եվրոպական ինքնությունը և նրանից ներս ձևավորվող քաղաքացիական ինքնությունը կլինեն մասամբ համընկող, բայց ոչ նույնական, քանի որ ԵՄ֊ն ներառում է Եվրոպայի 40֊ից ավելի պետություններից միայն 28֊ը:

Ինչպես վերևում արդեն նշեցինք, եվրոպական ինքնության ուսումնասիրությունների համատեքստում կարևորվող հարցերից մեկը դրա և ազգային ինքնության հարաբերակցության հարցն է: Ոմանք ինքնության այս երկու չափումները համարում են անհամատեղելի, ուրիշներն էլ դրանք տեսնում են անհատի հավաքական ինքնությունների աստիճանակարգային համակարգի մեջ՝ որպես բազմակի ինքնության արտահայտություններ: Ռ. Ինգլհարթն, օրինակ, եվրոպական ինքնությունը համարում է ոչ թե ինքնություն՝ սովորական ընկալմամբ, այլ աշխարհաքաղաքացիական ոչ֊ինքնություն, որին բնորոշ են գերազանցապես հետմատերիալիստական արժեքները [19]:

Նրանք, ովքեր կասկածի տակ են դնում իսկատիպ եվրոպական ինքնության գոյությունը, Եվրոպան ընկալում են որպես տարբեր մշակույթների և ժողովուրդների ընկերակցություն, որոնց ավելի շուտ համախմբում են քաղաքական և տնտեսական շարժառիթները, քան ընդհանուր արժեքները: Նրանց համոզմամբ, չնայած առկա որոշակի ընդհանրություններին (օրինակ, պատմամշակութային), եվրոպացիներն էապես տարբերվում են միմյանցից: Հետևաբար, եվրոպական մայրաքաղաքներում հիմնականում էլիտաների կողմից առաջ մղվող եվրոպական միասնության նախագիծը դժվար թէ շատ աջակիցներ գտնի հասարակ բնակչության մոտ: Է. Սմիթն, օրինակ, եվրոպական ինքնությունն ու միասնականությունը չի համարում զանգվածային երևույթ` մանավանդ հաշվի առնելով դրանց ձևավորումը վտանգող այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են զանգվածային ներգաղթները, շահերի տարբերությունները պետությունների միջև, ժամանակակից գլոբալ հիմնախնդիրները, որոնց լուծման համար պահանջվում են ավելի ազդեցիկ ու ընդգրկուն կառույցներ, քան եվրոպական կազմակերպություններն են և այլն: Նա նաև նշում է Եվրոպայի լեզվամշակութային մեծ խայտաբղետությունը, Եվրոպայի սահմանների անհստակությունն ու տարածքային միասնական սիմվոլիզմի բացակայությունը, կրոնական և դավանաբանական մեծ բազմազանությունը: Նրա համոզմամբ, չնայած եվրոպական ինտեգրման գործընթացին և եվրոպական ժողովուրդների միասնականացմանը նպաստող բոլոր գործոններին, պատմական ավելի խորն արմատներ և հանրային ավելի մեծ ընկալում ու աջակցություն ունեցող ազգային ինքնությունը շարունակում է գերակայել եվրոպական ինքնության գաղափարի նկատմամբ [20, pp. 55-76]:

Բ. Լաֆֆանը գտնում է, որ Եվրոպան շարունակում է մնալ պարզապես տարատեսակ ինքնությունների համակեցություն և գործնականում որոշումների ընդունման հիմքն ազգային֊պետական շահերն են, այլ ոչ թե ընդհանուր արժեքները: Նրա համոզմամբ, եվրոպական ինքնությունը հնարավոր կլինի, եթե այն հիմնված լինի բազմակի ինքնությունների վրա: Եվ «եվրոպացի ժողովուրդ» ստեղծելու փոխարեն պետք է կարևորվի «եվրոպական ժողովուրդների» համակեցությունը՝ պաշտպանելով Եվրոպայի բազմազանությունը: Նա կարծում է, որ անհավանական է եվրոպական ինքնության գերակայությունն ազգային ինքնությունների նկատմամբ, բայց այն կարող է ի հայտ գալ ինքնությունների աստիճանակարգության մեջ՝ որպես դրանցից ամենաթույլը, այն էլ՝ ազգության քաղաքացիական, այլ ոչ թե էթնիկական չափման հիման վրա, քանի որ ընդհանուր առասպելների, պատմական միասնական անցյալի ստեղծումն այդ դեպքում չի աշխատի [21, pp. 93-96]:

Ջ. Է. Ֆոսամն անհավանական է համարում եվրոպական ազգանման ինքնության հանդես գալը: Մի կողմից, անդամ֊երկրները շարունակում են տնօրինել քաղաքացու սոցիալականացման ավանդական մեխանիզմները՝ դպրոցները, բուհերը, բանակը և այլն, որն էլ հենց հեղինակը համարում է ազգային ինքնության գերակայության երաշխիքը: Բայց, մյուս կողմից, նա նաև մատնացույց է անում «ինքնության փոխակերպումները» Եվրոպայում. ազգային ինքնությունները հետզհետե ավելի ներառող են դառնում և նկատելի են նոր֊նոր ձևավորվող եվրոպական ինքնության հատկանիշները: Մասնավորապես, նա նկատում է, որ ԵՄ֊ն, կարծես, գտնվում է ինքնության հետազգային տիպի ստեղծման գործընթացում: Բայց որպեսզի այդ գործընթացը հասնի իր նպատակակետին, անհրաժեշտ է ոչ միայն ապահովել մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության պաշտպանությունը, այլ նաև անդամ֊պետությունների՝ ինքնություն ձևավորելու կարողության շարունակական նվազեցումը և եվրոպական ու միջազգային քաղաքացիական հասարակության ամրապնդումը [22]:

Հաշվի առնելով ընդհանուր մշակույթի առաջմղման միջոցով եվրոպական միասնականությանն ուղղված էլիտաների ջանքերը, այնուամենայնիվ, Թ. Ռիսեն, իսկ ավելի վաղ՝ նաև Է. Հաասը ևս կասկածի տակ են դնում եվրոպական ընդհանուր ինքնության գաղափարը։ Նրանք «միասնական Եվրոպան» համարում են ընդամենը էլիտաների կողմից առաջ մղվող նախագիծ, որն աջակցություն է ստանում առավելապես հենց այդ էլիտաների, այլ ոչ թե հանրային լայն զանգվածների կողմից: Այդուհանդերձ, այս հեղինակը գտնում է, որ եվրոպական ինքնության և Եվրոպայի հետ ինքնանույնացման ամրապնդում հնարավոր է, սակայն դա էապես կախված է ինստիտուցիոնալ (իմա՝ ԵՄ֊ի) արդյունավետությունից [23, pp. 78-80]: Թ. Ռիսեն և Մ. Մայերը եվրոպական և ազգային ինքնության հարաբերակցության պատկերման համար օգտագործում են երեք եղանակ՝ «ռուսական մատրյոշկան», «հատվող ինքնությունները» և «մարմարյա թխվածքը» [24, pp. 5, 17]: Առաջինի համաձայն՝ բազմակի ինքնությունները կարող են հարաբերակցվել մեկը մյուսի մեջ տեղավորվող օղակների կամ ռուսական մատրյոշկայի ձևով. ինչ֊որ մեկի տարածաշրջանային ինքնությունը տեղավորվում է նրա ազգային ինքնության մեջ, որն էլ տեղավորվում է նրա եվրոպական ինքնության՝ «եվրոպականության» մեջ: Այս ձևանմուշը ենթադրում է որոշակի աստիճանակարգություն. եվրոպական և տարածքային չափում ունեցող մյուս ինքնություններն այնպես են դասավորված, որ «Եվրոպան» արտաքին սահմանն է, մինչդեռ անհատի տարածաշրջանը կամ պետությունը կազմում են միջուկը: Հիմնվելով ուսումնասիրությունների արդյունքների վրա՝ հեղինակները նկատում են, որ երկրների մեծ մասի բնակչության համար առաջնայինն ազգային և տարածաշրջանային ինքնություններն են, իսկ եվրոպականն ակնհայտ երկրորդային դեր է խաղում:

Հատվող ինքնությունների դեպքում ենթադրվում է, որ որևէ խմբի անդամների մի մասը կարող է միաժամանակ լինել նաև այլ խմբի անդամ. մեկը կարող է ունենալ Եվրոպային պատկանելու զգացում և, միաժամանակ, ինքնանույնացվել Կաթոլիկ եկեղեցու հետ, բայց ոչ բոլոր կաթոլիկներն ունեն այդ զգացումը: Իսկ «մարմարյա թխվածքի» համաձայն՝ անհատի ինքնության տարբեր բաղադրիչները չեն կարող դրվել տարբեր մակարդակների վրա, ինչպես նախորդ երկու մոտեցումների դեպքում է: Փոխարենը ենթադրվում է, որ եվրոպական ինքնությունը տարբեր մարդկանց համար կարող է բոլորովին տարբեր բաներ նշանակել:

Եվրոպական ինքնության կողմնակիցները, ընդունելով եվրոպացիների համար ընդհանուր արժեքների գոյությունը, ևս միասնական հայեցակարգ չունեն: Հիմնական տարբերությունն այդ արժեհամակարգի «ծավալն» է: Նեղ մոտեցման կողմնակիցները գտնում են, որ այդ արժեհամակարգը բաղկացած է ընդամենը մի քանի հիմնարար՝ «համընդհանուր բարոյականությունից» բխող արժեքներից (համընդհանուր արժեքներ), ինչպիսիք են ժողովրդավարությունը, հանդուրժողականությունը և ինդիվիդուալիզմը: Ըստ այդմ, եվրոպական արժեհամակարգը նույնացվում է արևմտյան ազատական արժեքների հետ [25, p. 347]: Մյուս՝ լայն մոտեցման կողմնակիցների համոզմամբ, եվրոպական ինքնությունը չի սահմանափակվում միայն ազատական ու ժողովրդավարական արժեքներով և ներառում է «զուտ» եվրոպական մի շարք առանձնահատկություններ: Նրանք եվրոպական ինքնության հիմքում դնում են մշակութային (նախևառաջ, հունահռոմեական և քրիստոնեական, լուսավորչականության) ժառանգությունը, ինչպես նաև ոչ նորմատիվային գործոնները, ինչպիսին է ինստիտուցիոնալ համակարգը: Դ. Լովենթալն, օրինակ, գտնում է, որ Եվրոպան միշտ էլ եղել է ավելի շուտ մտային կառույց, քան պարզապես աշխարհագրական կամ սոցիալական միավոր: Նշելով, որ մինչև 18֊րդ դ. Եվրոպայի առանձնահատկություններն էին քրիստոնեությունը, առևտրականությունը և համաեվրոպականության արտացոլումն արվեստում՝ նա կարծում է, որ հետագայում եվրոպականությունը դուրս է եկել այդ շրջանակներից՝ ներառելով ազատության և առաջընթացի գաղափարները [26, p. 316]:

Է. Փեգդենը կողմնակից է եվրոպական ինքնության ներառող հայեցակարգին [16, pp. 207-208]: Նրա համոզմամբ, եվրոպական աշխարհամասին պատկանելը ոչ միայն չպետք է գերակայող լինի, այլ նաև չպետք հիմք ծառայի մյուս արժեքների աստիճանակարգության որոշման համար: Եվրոպական ինքնությունը, հակառակը, կարող է նաև ներառել Աֆրիկայում ծնվածին, ոչ եվրոպական ազգի ինչ֊որ սերնդի կամ սոցիալական շերտի ներկայացուցչի: Սակայն եվրոպականության այսպիսի ըմբռնումը կաշխատի միայն այն դեպքում, եթե վերը նշված բնութագրիչները չլինեն «իրար գլխի լցված»՝ առանց հստակ համակարգվածության, որտեղ եվրոպացի լինելը կլինի ընդամենն այլ հատկանիշներից մեկը: Փոխարենը, մնալով այլ հատկանիշներից մեկը, եվրոպականությունը պետք է ենթադրի նաև այն դերերի յուրացում, ընդունում, որոնք ավանդաբար վերագրվում էին «ուրիշներին»:

Թ. Բրայդերն առաջ է քաշում եվրոպականության «մինիմալիստական» մի հայեցակարգ [27, pp. 44-45], համաձայն որի, որպեսզի անձը համարվի եվրոպացի, նա պետք է՝ ա. լինի աշխարհագրորեն Եվրոպայի սահմաններում գտնվող պետության քաղաքացի, բ. խոսի այդ պետության պաշտոնական լեզուներից մեկով, գ. այդ երկրի մյուս բնակիչների հետ միասին կիսի ընդհանուր պատմական ճակատագիրը, դ. այդ երկրի մյուս բնակիչների հետ միասին կիսի ընդհանուր մշակութային ժառանգությունը: Այստեղ քաղաքացիությունը գերազանցապես իրավական կատեգորիա է. այդկերպ, եվրոպականության հավակնություն չի կարող ունենալ Ավստրալիայի քաղաքացին կամ ներգաղթյալներն ու փախստականները, անգամ եթե նրանք տևական ժամանակ ապրել են եվրոպական որևէ երկրում: Լեզուն համեմատաբար ավելի թույլ չափանիշ է, քանի որ, օրինակ, ֆրանսերենով, իսպաներենով կամ անգլերենով խոսում են նաև Եվրոպայի սահմաններից դուրս գտնվող մի շարք երկրների բնակիչներ: Ընդհանուր պատմությունը ևս թույլ չափանիշ է. ինչպե՞ս վարվել, օրինակ, պատմականորեն վիճարկվող տարածքների՝ հարավային Թիրոլի, Շլեզվիգ֊Հոլշտայնի, Հաբսբուրգյան կայսրության կամ ԽՍՀՄ նախկին մասերի հետ:

Նրա համոզմամբ, եվրոպական ինքնության հարցը վիճելի է ծայրամասային տարածքների տեսանկյունից, քանի որ իրականում Եվրոպան ոչ թե ինքնուրույն մայրցամաք է, այլ Եվրասիա մայրցամաքի մեծ թերակղզի: Դրա արդյունքում է, որ կան խնդրային հասկացություններ, ինչպիսին է, օրինակ, երկու աշխարհամարտերի միջև ընկած ժամանակահատվածում ի հայտ եկած «սանիտարական միջանցքը»՝ ԽՍՀՄ և Եվրոպայի մյուս մասի միջև «կցորդ» գոտին, ինչպես նաև ՆԱՏՕ֊ի «հանուն խաղաղության գործընկերությունը»՝ նոր աշխարհակարգի շրջանակներում:

Ընդհանուր մշակույթը ևս նա համարում է անբավարար չափանիշ, երբ փորձում ենք տարբերակել եվրոպական և ոչ եվրոպական ինքնությունները, մանավանդ որ մշակութային չափանիշը կարող է հակասել այլ չափանիշներին:

Պ. Դրակոպուլոսը [28], խոսելով «եվրոպական քաղաքակրթության» մասին, այն ներկայացնում է որպես ընդհանուր արժեքների մի շրջանակ ոչ միայն պարզապես մարդկանց, այլ քաղաքացիների համար, որոնք առաջնորդվում են քաղաքացիական ազատություններով՝ պահպանելով նաև իրենց անձնական ազատությունը: Նրա գնահատմամբ, եվրոպական քաղաքակրթությունը միակն է, որը չի մերժում բարեփոխման կամ հեղափոխության միջոցով իր ինստիտուցիոնալ շրջանակի փոփոխությունը, եթե միայն պահպանվում է անձի ազատությունը: Միաժամանակ, նա ժամանակակից Եվրոպայում տեսնում է կրոնական ազատությունների հարգանքի անվան տակ մարդու իրավունքների խտրական կիրառման վտանգ, և եթե Եվրոպան տուրք տա մարդու իրավունքների մեկնաբանման կրոնական դոգմատիզմին, ապա դա կլինի նրա ինքնակործանումը:

Նա նաև ներկայացնում է եվրոպական քաղաքակրթության մի շարք բնութագրիչներ: Հեղինակը, մասնավորապես, հիշատակում է ազատությունը՝ միաժամանակ ընդգծելով, որ այն ունի ինչպես իր նախադրյալները, այնպես էլ սահմանները: Դրանց թվում նա հիշատակում է օրենքի գերակայությունն ու կրթությունը: Օրենքի գերակայությունը, նրա կարծիքով, գծում է եվրոպացու գործողությունների սահմանները: Նա նաև նշում է սոցիալական արդարությունը՝ որպես եվրոպական քաղաքակրթության հիմնարար պահանջ, որը ձևակերպվել է դեռ անտիկ շրջանում: Եվրոպական քաղաքակրթության մյուս հիշարժան արժեքը կրթությունն է, որը մարդուց պահանջում է ոչ թե սովորել, այլ մասնակցել: Կրթությունը, նրա պատկերացմամբ, քաղաքացուն սովորեցնում է ամենայն պատասխանատվությամբ մասնակցել քաղաքականությանը, հանրային կյանքին, գիտությանն ու մշակույթին:

Նա նաև անդրադառնում է այն հարցին, թե արդյո՞ք ԵՄ֊ն միակն է, որ արտացոլում է եվրոպական քաղաքակրթությունը: Նա նշում է, որ Եվրոպայի միասնությունն իսկապես եվրոպական քաղաքակրթության հիմնարար պահանջն է, հետևաբար, կարելի է պնդել, որ ներկայիս ԵՄ֊ն չի արտացոլում եվրոպական քաղաքակրթությունն ամբողջությամբ, մինչդեռ այդ քաղաքակրթությունը ներառում է ԵՄ֊ն: Այնուամենայնիվ, նա հիմնավորված է համարում ԵՄ֊ի գոյությունն ու անհրաժեշտությունն անդամ֊երկրների համար՝ հաշվի առնելով, որ նրանք առանձին֊առանձին չէին կարողանա դիմակայել ժամանակակից մարտահրավերներին: Բայց հեղինակը նաև ընդգծում է, որ ԵՄ֊ի շարունակական ամրապնդումը չպետք է հանգեցնի միատարրեցման. Եվրոպայի ամրապնդումը պետք է զուգահեռվի եվրոպացիների ինքնության պահպանմամբ: Եվրոպան, նրա խոսքերով, չպետք է «ամերիկանացվի» և իր անդամների համար չպետք է վերածվի խառնարանի, եվրոպական ազգերը չպետք է փոխարինվեն մարդու ինչ֊որ նոր տեսակով: Եվրոպան հավասարների և տարբերների միավորում է, այլ ոչ թե այն կազմող ժողովուրդների պետությունների, լեզուների, պատմության ու ավանդույթների մերժում կամ դրանցից մեկի գերիշխանություն մյուսների նկատմամբ:

Ակադեմիական ըմբռնումների համադրությունը ցույց է տալիս, որ եվրոպական ինքնության բնորոշումը շատ ավելի խրթին է, քան ազգային ինքնության բնորոշումը: Միաժամանակ, ակնհայտ է, որ այս հիմնահարցն ունի տարբեր դիտանկյուններ, և տարբեր հեղինակներ այն քննում են՝ ելնելով տարբեր սկզբունքներից: Սա անհրաժեշտություն է դարձնում անդրադարձը եվրոպական ինքնության նաև հանրային֊քաղաքացիական ըմբռնմանը՝ այդկերպ փորձելով, մի կողմից, վերհանել քաղաքացիների վերաբերմունքն ընդհանրապես այդ խնդրի նկատմամբ, իսկ մյուս կողմից, ստուգել պաշտոնական և ակադեմիական հայեցակարգերի համապատասխանությունը քաղաքացիական պատկերացումներին:

1.2.3.3 Հանրային֊քաղաքացիական հայեցակարգ

Ի սկզբանե հարկ է տարանջատել եվրոպական ինքնության երկու տեսակ՝ ընդհանուր կամ համաեվրոպական ինքնությունը (ներառում է եվրոպական բոլոր երկրները) և ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնությունը (ներառում է միայն ԵՄ֊ի անդամ֊երկրները): Առաջին դեպքում, Եվրոբարոմետրի 2009թ. ուսումնասիրության շրջանակում [29, p. 35] ԵՄ֊ի քաղաքացիներին հարցրել են, թե որքանով են իրենք իրենց միաժամանակ համարում իրենց ազգի/պետության ներկայացուցիչ, տարածաշրջանի բնակիչ, եվրոպացի, աշխարհի քաղաքացի: Արդյունքները վկայում են նրանց մոտ բազմակի ինքնության առկայություն. ազգային ինքնանույնացումն ամենաբարձրն է՝ 94%, հաջորդը տարածաշրջանային ինքնանույնացումն է՝ 91%, ապա եվրոպացի՝ 74% և աշխարհի քաղաքացի՝ 64%:

Ուշագրավ պատկեր է ստացվում բնակիչների հավաքական բազմակի ինքնությունների ուսումնասիրության տվյալները համադրելիս: Այսպես, ազգային և եվրոպական քաղաքացիական ինքնությունները համադրելիս՝ պատկերն այսպիսին է., 2016թ. միայն ազգային քաղաքացիական ինքնանույնացմանը նախապատվություն է տվել հարցվածների 39%֊ը, սկզբում՝ ազգայինին, ապա եվրոպականին՝ 51%֊ը, իսկ սկզբում՝ եվրոպականին, ապա՝ ազգայինին՝ միայն 6%, և միայն եվրոպականին նախապատվություն է տվել քաղաքացիների ընդամենը 2%֊ը [14, p. 20]: Այս տվյալները վկայում են, որ ԵՄ֊ի քաղաքացիների նշանակալի մասն ունի երկակի քաղաքացիական ինքնության զգացում՝ ազգային֊եվրոպական, որտեղ նրանք առաջնայնությունը տալիս են ազգայինին: Մյուս կողմից, սա վկայում է նաև, որ միայն եվրոպական ինքնություն ունեցողները կամ ազգայինի համեմատ դրան նախապատվություն տվողները չնչին տոկոս են կազմում:

ԵՄ֊ի քաղաքացիներն ազգային ինքնության հիմնական բնութագրիչներ են համարում [29, p. 42]՝ 1. տվյալ ազգի/պետության ներկայացուցիչ լինելը (42%), 2. տվյալ երկրում ծնված լինելը (42%), 3. ազգային մշակութային ավանդույթների կրող լինելը (37%), 4. տվյալ երկրի պաշտոնական լեզվի (կամ լեզուներից մեկի) իմացությունը (29%), 5. քաղաքացիական իրավունքների (օրինակ, ընտրական) կիրառումը (29%), 6. տվյալ երկրում մեծացած լինելը (25%), 7. ծնողներից առնվազն մեկի՝ տվյալ ազգի/պետության ներկայացուցիչ լինելը (13%), 8. քրիստոնյա լինելը (10%), 9. տվյալ երկրի որևէ կազմակերպությունում ընդգրկված լինելը (5%):

ԵՄ֊ի քաղաքացիները եվրոպական ինքնության հիմնական բնութագրիչներ են համարում [29, p. 46]՝ 1. եվրոպացի զգալը (41%), 2. Եվրոպայում ծնված լինելը (39%), 3. եվրոպական մշակութային ավանդույթների կրող լինելը (31%), 4. ԵՄ֊ի քաղաքացու իրավունքների (օրինակ, ընտրական) կիրառումը (29%), 5. եվրոպական պետությունում մեծացած լինելը (27%), 6. ի հավելում մայրենիին՝ եվրոպական որևէ այլ լեզվի իմացությունը (18%), 7. ծնողներից առնվազն մեկի եվրոպացի լինելը (11%), 8. քրիստոնյա լինելը (7%), 9. ԵՄ֊ի այլ քաղաքացիների հետ միասին որևէ կազմակերպությունում ակտիվությունը (5%):

Ինքնության ազգային և եվրոպական չափումների համադրությունը ցույց է տալիս, որ երկու դեպքում էլ առավել կարևորվում են գրեթե միևնույն չափորոշիչները: Նկատելի է, որ և՛ ազգայինի, և՛ եվրոպականի դեպքում բնակչության մեծամասնությունն առաջնահերթ է համարում այդպիսի զգացում ունենալը: Ազգայինի համար տվյալ երկրում ծնված լինելը փոքր ինչ ավելի կարևոր է, քան Եվրոպայում ծնված լինելը եվրոպականի համար: Սակայն ազգայինի համար ավանդույթների կրող լինելն ու լեզվի իմացությունն ավելի են կարևորվում, քան եվրոպականի համար: Հաշվի առնելով անդամ֊երկրների բնակչության նախընտրությունների տարբերությունները՝ հետաքրիր կլինի նաև դրանց տվյալների համեմատական վերլուծությունը (տե՛ս Աղյուսակներ 1.2֊2 և 1.2֊3):

2013թ. ուսումնասիրությունները [30, pp. 9, 11] ցույց են տալիս, որ ԵՄ֊ի բնակչության գերակշիռ մեծամասնությունը կապվածություն է զգում, նախ, իր երկրի (91%), ապա՝ բնակավայրի (87%) և հետո միայն՝ ԵՄ֊ի հետ (46%): Սակայն կան անդամ֊երկրներ, որոնց բնակչության մեծամասնությունը, հակառակը, ավելի շատ կապվածություն է զգում հենց ԵՄ֊ի հետ: Այդ երկրներն են Լյուքսեմբուրգը (67%), Բելգիան (59%), Լեհաստանը (57%), Լատվիան (57%), Գերմանիան (55%), Հունգարիան (54%), Բուլղարիան (53%) և Սլովակիան (51%): ԵՄ֊ի մյուս 20 անդամ֊երկրներում կապվածությունը ԵՄ֊ի հետ չի գերազանցում 50%֊ը: Իսկ ԵՄ֊ի հետ ամենաքիչ կապվածության (մինչև 40%) ռեկորդակիրներ են Կիպրոսը (24%), Հունաստանը (27%), Մեծ Բրիտանիան (29%), Նիդերլանդները (35%), Չեխիան (35%), Շվեդիան (36%), Ֆինլանդիան (37%) և Լիտվան (39%):

Բայց այս հարցում ուշագրավ է ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնության անբավարար զարգացվածության մասին վկայող երկու հանգամանք. նախ, ԵՄ֊ի երկրների քաղաքացիների շրջանում ընդհանրության զգացման՝ առաջարկված 11 գործոններից ոչ մեկը չի ստացել ԵՄ֊ի բնակչության բավարար մեծամասնության համաձայնությունը, որպեսզի կարելի լիներ վստահաբար պնդել, որ այդ գործոնն իսկապես կարևորվում է ԵՄ֊ի բոլոր երկրների քաղաքացիների կողմից։ Այսպես, մշակույթը կարևորվել է հարցվածների ընդամենը 28%֊ի կողմից, պատմությունը և տնտեսությունը՝ 23%֊ի, սպորտը՝ 22%֊ի, արժեքները՝ 19%֊ի, աշխարհագրությունը՝ 18%֊ի, լեզուն՝ 14%֊ի, առավել աղքատ տարածքների հետ համերաշխությունը, ինչպես նաև գիտությունը և տեխնոլոգիան՝ 13%֊ի, առողջապահությունը, կրթությունը և կենսաթոշակները՝ 12%֊ի, կրոնը՝ 11%֊ի, իսկ օրենքները՝ 10%֊ի կողմից։ Ստացվում է՝ սպորտն ավելի շատ է ընդհանրության զգացում ստեղծում ԵՄ֊ի քաղաքացիների մոտ, քան արժեքները կամ օրենքները։ Երկրորդ, միևնույն գործոնները ԵՄ֊ի տարբեր երկրների քաղաքացիները խիստ տարբեր չափով են կարևորում։ Օրինակ՝ գերմանացիների համար ԵՄ֊ի մյուս երկրների քաղաքացիների հետ ընդհանրության զգացում առաջացնող ամենակարևոր գործոնը մշակույթն է, ֆրանսիացիների համար՝ պատմությունը, իռլանդացիների, հոլանդացիների և լիտվացիների համար՝ տնտեսությունը, սպորտն ամենաշատը կարևորում են իռլանդացիները, արժեքները՝ շվեդները, աշխարհագրությունը՝ լատվիացիներն ու սլովակները, լեզուն՝ լյուքսեմբուրգցիները, կրոնը՝ կիպրացիները, իսկ օրենքները՝ բուլղարացիները[30, p. 43]։ Սա փաստում է, որ այդ երկրների քաղաքացիներն ունեն ԵՄ֊ի քաղաքացիների հետ ընդհանրության զգացման գործոնների էականորեն տարբեր աստիճանակարգություններ (տե՛ս Աղյուսակ 1.2֊4)։

Եվրոպական ինքնության մյուս տեսակը՝ ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնությունն ավելի բազմաշերտ ու բազմակողմ երևույթ է: Ինչպես հայտնի է, պետական֊քաղաքացիական հավաքական ինքնությունը ձևավորվող գործոններ են պետականության բաղադրիչները՝ տարածքը, բնակչությունը (քաղաքացիությունը), հանրային իշխանության ինստիտուտները (կառավարման տարբեր մակարդակների մարմինները), արտաքին (դիվանագիտություն, պետական սահմանների պաշտպանություն) և ներպետական (սոցիալ֊տնտեսական, դատաիրավական, հասարակարգի պահպանման և այլն) գործառույթները: Այդպիսի համախմբող դերակատարում ունեն նաև պետության խորհրդանիշները՝ պետական դրոշն ու գերբը, ազգային օրհներգը, ազգային տոն(եր)ը, որոշ դեպքերում՝ նաև ազգային արժույթը, պետական լեզուն(երը): ԵՄ֊ն պետականակերպ կազմակերպություն է՝ օժտված մի շարք հատկանիշներով, որոնք, որպես կանոն, առկա են պետություններում և բացակայում են միջազգային այլ կազմակերպություններում: Մասնավորապես, ԵՄ֊ն օժտված է ընդհանուր տարածքով, որտեղ գործառնում միասնական շուկան՝ մարդկանց, կապիտալի, ծառայությունների և աշխատուժի ազատ տեղաշարժը, միասնական արժույթը՝ եվրոն: ԵՄ֊ն ունի նաև բազմամակարդակ կառավարման համակարգ, որտեղ ԵՄ֊ի վերազգային, միջկառավարական և անդամ֊պետությունների միջև իշխանական փոխհարաբերությունները բավական նման են (համա)դաշնային պետությունների ներքին փոխհարաբերություններին: Ըստ որում, հասարակական կյանքի մի շարք ոլորտներում կառավարման լիազորությունները փոխանցված են ԵՄ֊ի վերազգային ինստիտուտներին, մի շարք ոլորտներում՝ միջկառավարական մարմիններին, որոշ ոլորտներ էլ շարունակում են մնալ բացառապես ազգային պետությունների իշխանությունների տնօրինության տակ (տե՛ս նաև 3.1.3): Մաաստրիխտի պայմանագիրը ԵՄ֊ին օժտեց նաև սեփական քաղաքացիության ինստիտուտով. այդուհետ, անդամ֊պետության քաղաքացին մեխանիկորեն համարվում է ԵՄ֊ի քաղաքացի՝ օժտված ԵՄ֊ի տարածքում ազատ տեղաշարժի, իր բնակության վայրի տեղական և Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններին մասնակցության, երրորդ պետությունների տարածքում, իր պետության դիվանագիտական կամ հյուպատոսական ներկայացուցչության բացակայության դեպքում, ԵՄ֊ի այլ երկրի համապատասխան ներկայացուցչությանը դիմելու իրավունքներով:

Ինչպես պետությունները, ԵՄ֊ն ևս ունի իր խորհրդանիշները [31].

Դրոշը — կապույտ ֆոնի վրա շրջանաձև դասավորված 12 հնգաթև ոսկեգույն աստղերը: Վերջիններս խորհրդանշում են եվրոպական ժողովուրդների միջև միասնության, համերաշխության և ներդաշնակության իդեալները: Այդ դրոշը 1955թ., ԵՄ֊ի ձևավորումից շատ առաջ, ընդունել է ԵԽ֊ն: Հետագայում, հենց ԵԽ֊ն էր կոչ անում եվրոպական բոլոր ինստիտուտներին՝ ընդունել այդ դրոշը: Եվ արդեն 1983թ. Եվրոպական խորհրդարանն ընդունեց այդ դրոշը՝ որպես ԵԸ֊ի դրոշ: Այսօր արդեն ԵՄ֊ի բոլոր ինստիտուտներն օգտագործում են այդ դրոշը՝ դրա տարբեր ձևափոխումներով (տե՛ս Նկար 1.2֊1):

Հիմնը — Լ. Վան Բեթհովենի 9֊րդ սիմֆոնիայի երաժշտությունը (1823թ.), որը նա գրել էր Ֆ. Ֆոն Շիլլերի՝ 1785թ. գրած «Ձոն ցնծության» ստեղծագործության համար, որն էլ, իր հերթին, արտացոլում էր Շիլլերի իդեալիստական պատկերացումները համայն մարդկության եղբայրության մասին: ԵՄ֊ն այն օգտագործում է որպես ազատության, խաղաղության և համերաշխության խորհրդանիշ: «Ձոնը» ևս սկզբում՝ 1972թ. ընդունել է ԵԽ֊ն, ապա՝ 1985թ. այն ընդունվել է նաև ԵԸ ղեկավարների կողմից:

Եվրոպայի օրը — նշվում է մայիսի 9֊ին՝ որպես Եվրոպայում խաղաղության և միասնության օր: 1950թ. մայիսի 9֊ին Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ռ. Շումանը հանդես եկավ իր նշանավոր հռչակագրով՝ առաջարկելով Եվրոպայում պետությունների միջև քաղաքական համագործակցության նոր ձև, որը նրանց միջև պատերազմները պետք է դարձներ անհնարին:

Կարգախոսը — 2000 թ֊ից ԵՄ֊ի պաշտոնական կարգախոսն է՝ «Միասնություն բազմազանության մեջ», որը խորհրդանշում է եվրոպացիների համախմբումը ԵՄ֊ի մեջ՝ հանուն խաղաղության և բարգավաճման, պահպանելով՝ աշխարհամասի տարբեր մշակույթները, ավանդույթներն ու լեզուները:

Պաշտոնական խորհրդանիշների այս ցուցակին հարկ է ավելացնել նաև ԵՄ֊ի միասնական արժույթը՝ եվրոն: Փոխարինելով սկզբնապես 11, իսկ 2016թ. դրությամբ՝ ԵՄ֊ի 28 անդամ֊պետություններից 19֊ի (եվրոյի գոտի) ազգային արժույթը՝ եվրոն շրջանառության մեջ է դրվել 1999թ.: Միաժամանակ, հարկ է նշել, որ ԵՄ֊ի ոչ բոլոր անդամներն են միացել եվրոյի գոտուն, փոխարենն այն ԵՄ֊ից դուրս փոխարինում է նաև եվրոպական որոշ գաճաճ պետությունների ազգային արժույթներին (տե՛ս 1.3.6):

Մյուս խորհրդանիշը ԵՄ֊ի 24 պաշտոնական և աշխատանքային լեզուներն են՝ բոլոր անդամ֊պետությունների պաշտոնական լեզուները՝ անգլերենը, բուլղարերենը, դանիերենը, գերմաներենը, էստոներենը, իռլանդերենը, իսպաներենը, իտալերենը, լատվիերենը, լեհերենը, լիտվերենը, խորվաթերենը, հոլանդերենը, հունարենը, հունգարերենը, մալթիերենը, շվեդերենը, չեխերենը, պորտուգալերենը, ռումիներենը, սլովակերենը, սլովեներենը, ֆիններենը և ֆրանսերենը: Փաստորեն, ինչպես մի շարք պետություններ, ԵՄ֊ն ևս ունի մի քանի պաշտոնական լեզուներ:

Ստորև կփորձենք վերհանել և գնահատել ԵՄ֊ի շրջանակներում հավաքական քաղաքացիական ինքնության «ինստիտուցիոնալ» մի շարք բաղադրիչների, մասնավորապես, հենց ԵՄ֊ի, նրա ինստիտուտների, ԵՄ֊ի քաղաքացիության, եվրոյի, ազատ տեղաշարժի նկատմամբ հանրային վերաբերմունքը:

Այսպես, Եվրոբարոմետրի 2016թ. հարցումների համաձայն [32, pp. 79, 85, 89-90], Եվրոպական խորհրդարանի, Հանձնաժողովի և ԵԿԲ֊ի նկատմամբ հանրային վստահությունը 2006թ. համեմատ անկում է ապրում. 2016 թ֊ին այն համապատասխանաբար կազմել է 40%, 37%, 34%: 2006թ. համեմատ՝ ԵՄ֊ի դրական իմիջը ևս անկում է ապրել՝ 50%֊ից հասնելով 34%֊ի, աճել են նրա բացասական իմիջը՝ 15%֊ից հասնելով 27%֊ի, ինչպես նաև չեզոք իմիջը՝ 32%֊ից հասնելով 38%։ Ըստ երկրների, բնակչության կեսից ավելիի շրջանում ԵՄ֊ն ամենաբարձր դրական իմիջն ունի միայն Իռլանդիայում (58%) և Բուլղարիայում (51%), իսկ ամենացածր ցուցանիշը գրանցվել է Հունաստանում (16%)։ Վերջինս նաև ռեկորդակիր է ԵՄ֊ի բացասական իմիջի ցուցանիշով՝ 51%, իսկ ահա չեզոք իմիջի ցուցանիշով առաջատարներ են (46֊49%) բալթյան երեք երկրներն ու Սլովենիան։ Անկում է ապրել նաև ԵՄ֊ում ժողովրդավարական ընթացակարգերի նկատմամբ հանրային վստահությունը. 2016թ. դրանով բավարարված էր բնակչության 42%֊ը, դժգոհ էր՝ 48%֊ը: ԵՄ֊ի նկատմամբ վստահությունը ևս ցածր է. 33%֊ը վստահում է ԵՄ֊ին, իսկ 55%֊ը՝ չի վստահում։ Այս ցուցանիշները վկայում են այն մասին, որ ներկայումս ԵՄ֊ի ներսում հանրային եվրահոռետեսության աճի համար առկա են բավական նպաստավոր պայմաններ (տե՛ս նաև 3.4.1.3):

ԵՄ֊ի քաղաքացիների համար ԵՄ֊ն անձնապես նշանակում է, առաջին հերթին, տեղաշարժի, աշխատելու և ուսանելու ազատություն (50%), եվրո (35%), մշակութային բազմազանություն (28%), խաղաղություն (27%), դրամի անտեղի վատնում և բյուրոկրատիա (26֊ական %), արտաքին սահմանների անբավարար հսկողություն (25%), ավելի մեծ կշիռ աշխարհում (22%), ժողովրդավարություն (20%), ավելի շատ հանցավորություն (17%), մշակութային ինքնության կորուստ (15%), գործազրկություն (14%), տնտեսական բարեկեցություն (13%), սոցիալական ապահովություն (9%) և այլն [32, p. 67]: Փաստորեն, քաղաքացիներն առավելապես կարևորում են ԵՄ֊ի տարածքում տեղաշարժի, աշխատելու և ուսանելու ազատությունը:

Հետաքրքրական են նաև ԵՄ֊ի միասնական արժույթի՝ եվրոյի նկատմամբ քաղաքացիների վերաբերմունքի մասին վիճակագրական տվյալները [33, pp. 10, 13]: 2010թ. համեմատությամբ, 2016թ. նվազել է եվրոն ԵՄ֊ի համար օգտակար համարող քաղաքացիների թիվը՝ 70%֊ից հասնելով 67%, և աճել դա անօգտակար համարողների թիվը՝ 18%֊ից հասնելով 21%֊ի։ Հարցվածների 74%֊ի համոզմամբ, եվրոն ոչնչով չի ազդել իրենց եվրոպական ինքնության վրա, իսկ 24%֊ի համոզմամբ, այն ամրապնդել է իրենց եվրոպական ինքնությունը: Սա խոսում է այն մասին, որ թեև եվրոյի ներմուծումը ԵՄ֊ի բնակչության մեծամասնությունն օգտակար է համարում, սակայն եվրոն եվրոպական ինքնանույնացման ամրապնդման ազդեցիկ գործոն է համարում միայն բնակչության փոքր մասը:

ԵՄ֊ի բնակչության հարաբերական մեծամասնությունն իրեն զգում է ԵՄ֊ի քաղաքացի: 2016թ. ուսումնասիրության տվյալների համաձայն [14, pp. 14, 16]՝ 2010թ. համեմատ, աճել է նրանց թիվը, որոնք իրենց վստահաբար կամ մասամբ զգում են ԵՄ֊ի քաղաքացի (ընդհանուր՝ 66%): Այդպիսի զգացում չունի բնակչության 33%֊ը: Սա նշանակում է, որ ԵՄ֊ի բնակիչների հարաբերական մեծամասնությունն արդեն ունի ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնություն՝ ի հավելում ազգային֊քաղաքացիականի: Ըստ որում, ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնությունը բավական զարգացած է ԵՄ֊ի անդամ֊երկրների մեծամասնությունում, իսկ այդ ցուցանիշով ռեկորդակիրը Լյուքսեմբուրգն է (93%): ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնություն ունեցողների և չունեցողների թիվը գրեթե նույնն է Բուլղարիայում և Իտալիայում։ Հունաստանը միակ երկիրն է, որտեղ ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնություն չունեցողներն ավելի շատ են, քան ունեցողները (համապատասխանաբար՝ 54% և 46%):

ԵՄ բնակչության մեծ մասը (52% ընդ. 46%֊ի) տեղյակ է ԵՄ֊ի քաղաքացու իր իրավունքներից [14, pp. 27, 28]: Միաժամանակ, դրանց մասին ցանկանում է տեղեկանալ 65%֊ը, չի ցանկանում՝ 32%֊ը: Իրազեկվածության ամենաբարձ ցուցանիշն ունի Ֆինլանդիան (77%), իսկ ամենացածրը՝ Իտալիան (37%)։ Սա վկայում է այն մասին, որ ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնությունն անհամաչափ է զարգացած անդամ֊պետությունների քաղաքացիների մոտ՝ անկախ նրանից, թե երբ են այդ երկրներն անդամակցել ԵՄ֊ին:

Հարցին, թե ո՞ր գործոններն են առավելապես նպաստել ԵՄ֊ի քաղաքացիների համայնքի զգացման ձևավորմանը [34, p. 36], 2015թ. ստացվել է հետևյալ պատկերը. մշակութային ընդհանրությունը որպես կարևոր գործոն է դիտարկել բնակչության 28%֊ը, պատմությունը` 24%֊ը, սպորտը՝ 22%֊ը, տնտեսությունը և արժեքները՝ 21֊ական %֊ը, աշխարհագրությունը՝ 20%֊ը, օրենքի գերակայությունը՝ 17%֊ը, համերաշխությունն աղքատ տարածաշրջանների հետ և լեզուները՝ 14%֊ը, նորարարությունները, գիտությունն ու տեխնոլոգիաները՝ 13%֊ը, առողջապահությունը, կրթությունը և կենսաթոշակները՝ 11%֊ը, կրոնը՝ 9%֊ը, իսկ 4%֊ն էլ պատասխանել է, որ այդպիսի զգացում ընդհանրապես չունի: Համեմատության համար նշենք, որ 2009թ. որպես եվրոպական ինքնություն ձևավորող երկու առավել կարևոր գործոններ կարևորվել են ժողովրդավարական արժեքները (41%), աշխարհագրությունը (25%), սոցապահովության բարձր մակարդակը (24%), ընդհանուր պատմությունը (24%), ընդհանուր մշակույթը (23%), ձեռներեցությունը (11%), ընդհանուր կրոնական ժառանգությունը (8%), իսկ 5%֊ն էլ համարել է, որ եվրոպական ինքնություն ընդհանրապես գոյություն չունի [29, p. 39]:

Սա վկայում է, որ ԵՄ֊ի բնակիչներն ունեն եվրոպական ինքնության երկակի ու տարբեր հիմքերի վրա կառուցվող ըմբռնում՝ համաեվրոպական և ԵՄ֊ի քաղաքացիական: Ըստ որում, այդ երկուսի առաջնային չափանիշներն էապես տարբերվում են միմյանցից: Սա նաև վկայում է այն մասին, որ թեև երբեմն եվրոպական հավաքական ինքնության (և՛ համաեվրոպական, և՛ ԵՄ֊ի քաղաքացիական) հիմքում հաճախ տեսնում են կրոնը (իմա՝ քրիստոնեությունը), սակայն այն իրականում բոլորովին էլ առաջնահերթ նշանակություն չունի: Սա, իր հերթին, ապացուցում է ընդհանուր արժեհամակարգի ինտելեկտուալ հայեցակարգերում աշխարհիկության՝ որպես եվրոպական արժեհամակարգի կարևոր բաղադրիչ դիտարկելու հիմնավորվածությունը: Միաժամանակ, արդյունքների բաշխումն ըստ անդամ֊երկրների վկայում է, որ տարբեր երկրներում եվրոպական հավաքական ինքնության հիմքերի աստիճանակարգության մասին պատկերացումներն ազգային֊պետական մակարդակով բավական տարբերվում են միմյանցից (տե՛ս նաև Աղյուսակ 1.2֊3):

1.2.4. Եվրակենտրոնության էությունը և դրա քննադատությունը

Եվրոպակենտրոնությունը կամ եվրակենտրոնությունը բազմադեմ ու բազմաշերտ երևույթ է: Մասնագիտական գրականության մեջ այն դրվում է ամերիկենտրոնության, չինակենտրոնության, ռուսակենտրոնության, ինչպես նաև արևմտակենտրոնությանն ի պատասխան ձևավորված աֆրոկենտրոնության հետ նույն շարքում՝ որպես եսակենտրոն աշխարհայացքի կամ էթնոկենտրոնության տեսակ: Թեև տերմինն ի հայտ է եկել 20֊րդ դ. երկրորդ կեսին, սակայն այդ երևույթը հայտնի էր դեռևս 16֊18֊րդ դդ.՝ եվրոպական գաղութարարության և կայսերապաշտության շրջանում: Սակայն հենց 20֊րդ դ. էլ սկզբնավորվեցին եվրակենտրոնության քննադատության մոտեցումները, ինչպիսիք են Օ. Շպենգլերի «Եվրոպայի մայրամուտը», Պ. Սորոկինի «Արևմտյան մշակույթի ստեղծագործ ուժերի սպառումը» կամ, Ա. Թոյնբիի գնահատմամբ, այդպիսի մոտեցման սահմանափակությունը և Կ. Սվասյանի Եվրոպայի «Մահախոսականները»:

Ակադեմիական բացատրական բառարաններում եվրակենտրոնությունը բնորոշվում է որպես Եվրոպայի կամ եվրոպացիների վրա կենտրոնացվածություն, մասնավորապես, եվրոպական կամ անգլո֊ամերիկյան արժեքների և փորձի տեսնակյունից [35], որպես եվրոպական մշակույթի և պատմության վրա կենտրոնացվածություն, որը բացառում է աշխարհի ավելի լայն ընկալումը և եվրոպական մշակույթին շնորհում է գերապատվություն մյուսների նկատմամբ [36]: Այն նաև համարվում է էթնոկենտրոնության մասնավոր դեպք, երբ սեփական էթնիկ խումբը կամ հասարակությունը համարվում է գերակա մյուսների նկատմամբ՝ այլ խմբերն ու հասարակությունները գնահատելով սեփական հասարակության տեսանկյունից ու նրան բնորոշ չափանիշներով: Ըստ այդմ, եվրակենտրոնությունը սահմանվում է որպես մտածողության ձև, երբ ոչ եվրոպական հասարակությունները գնահատվում են եվրոպացիների (ավելի լայն՝ Արևմուտքի) մշակութային պատկերացումներով ու չափանիշներով: Ոչ արևմտյան հասարակությունների տեսանկյունից, այն, որպես կանոն, դրսևորվում է նաև արևմտակենտրոնության կամ եվրաամերիկենտրոնության ձևերով [3, pp. 1491-1492]:

Պ. Բագը նշում է [37, pp. 3-13], որ դարեր շարունակ Եվրոպայի և Ասիայի, Արևմուտքի և Արևելքի հակադրությունը կենտրոնական դեր է խաղացել եվրոպացիների մտածողության մեջ, և այսօր էլ այդ «ուրիշի» քննարկումները լայն թափ են ստացել ասիական շրջանակներում: Նա օրինակ է բերում Սինգապուրի Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն Թ. Ռոյի կողմից արևելաասիական երկրներին բնորոշ 10 արժեքների ցուցակը, որոնցից 4֊ը նա հակադրում է «արևմտյանին»: Դրանք են՝ 1. Արևելյան Ասիայի բնակիչները չեն ընդունում Արևմուտքին բնորոշ ծայրահեղ անհատապաշտությունը (ինդիվիդուալիզմը), 2. արևելաասիացիները հարգում են ընտանիքը՝ այն համարելով հասարակության հիմնասյուն, 3. ի տարբերություն արևմուտքցիների, արևելաասիացիները հարգում են կրթությունը, 4. ի տարբերություն արևմուտքցիների սպառողական կենսակերպի, արևելաասիացիները սիրում են խնայողական և պարզ կյանքը, 5. արևելաասիացիները հարգում են նաև ծանր աշխատանքը, 6. նրանք նաև արժևորում են համայնքային, թիմային ոգին ու համագործակցությունն աշխատանքի մեջ, 7. պետության և հասարակության միջև կա փոխհամաձայնություն, որով պետությունն ապահովում է օրենքն ու հասարակարգը, իր քաղաքացիների հիմնարար պահանջմունքները, ներառյալ՝ զբաղվածությունը, կացարանը, կրթությունն ու առողջապահությունը: Քաղաքացիներն, իրենց հերթին, հետևում են օրենքներին, աշխատում շատ, վարում պարզ ու խնայողական կյանք, մղում են երեխաներին կրթվելու և իրենց ուժերին ապավինելու, 8. ասիական որոշ երկրներում իշխանությունները ձգտում են օգնել յուրաքանչյուր քաղաքացու՝ դառնալ իր երկրի բաժնետերը, 9. արևելաասիական երկրներում մարդիկ ցանկանում են պահպանել առողջ բարոյականությամբ սոցիալական միջավայր, և 10. լավ կառավարվող արևելաասիական երկրների իշխանությունները ցանկանում են ունենալ ազատ մամուլ, սակայն, ի տարբերություն արևմուտքցիների, նրանք դա չեն համարում բացարձակ ուժ: Պ. Բագը նկատում է, որ թվարկվածներից որոշները (ծանր աշխատանքի հարգանքը, խնայողական և պարզ կյանքը, կրթության և ընտանեական արժեքների կարևորումը) իրականում ծանոթ են շատ եվրոպացիների և երկար ժամանակ բնորոշ են եղել Եվրոպայի բողոքական մշակույթին: Ըստ որում, նրա խոսքերով, «Ասիան» և «Եվրոպան» չպետք է ընկալվեն որպես միմյանց նկատմամբ հայելային հակադրությունից ծնված երևույթներ: Միաժամանակ, նա նաև նշում է, որ Եվրոպայի գաղափարական հայեցակարգի պահպանման տեսանկյունից ոմանք երբեմն անգամ պահանջում են, որպեսզի արևելաեվրոպացիները «եվրոպականացվեն», որպեսզի ստանան «Եվրոպային» (իմա՝ ԵՄ֊ին) միանալու հնարավորություն: Եվ այդ «Եվրոպայի գաղափարի» ներսում կա երկու միտում՝ մի կողմից, «եվրոպական» արժեքները կամ որակները դարձնել համընդհանուր, մյուս կողմից, դրանք դարձնել եվրոպական բացարձակ մենաշնորհ:

Է. Փեդգենը [16, pp. 199-202] բնական է համարում, որ իսկատիպ եվրոպական ինքնության գոյությունը երբեմն մերժվում է. ոմանց կարծիքով՝ աշխարհամասի արդիականացման հիմքում բոլորովին էլ ընկած չեն եվրոպական ինքնության զգացումները: Մյուսները գտնում են, որ եվրոպական ինքնագիտակցությունը խմբային հատվածավորման, ազգայնականության մի տեսակ է: Այն ներառում է ոմանց և բացառում մյուսներին՝ մերժելով ցանկացած համընդհանրություն: Հեղինակի գնահատմամբ, այսպիսի բացասական կարծիքները շատ հաճախ հիմնված են այն փաստի վրա, որ եվրոպական ինքնությունն անհնար է կառուցել, զարգացնել այնպիսի զգացմունքային ազդեցությամբ, ինչպիսին առկա է ազգային ինքնությունների դեպքում:

Է. Փեդգենը ևս նկատում է, որ եվրոպական ինքնությունը երկար ժամանակ կառուցվում էր «արևելականության» և «արևմտականության» հակադրությունների վրա, որտեղ Եվրոպայի «ուրիշը» ներկայացվում էր Ասիայի, Աֆրիկայի կամ Ամերիկայի տեսքով: Դա նաև արտացոլվում էր այդ «ուրիշների» նկատմամբ գործնական վերաբերմունքի մեջ, ինչպիսին գաղութային նվաճումներն էին: Հոգեբանության մեջ «ուրիշի» կերպարն ունեցել է երկակի դրսևորում. մի դեպքում նա դրական արժեքների կրող է, որի միջոցով կարելի է «թարմացնել» և զարգացնել կոռումպացված քաղաքակրթությունը, իսկ մյուս դեպքում, նա վայրենի է, որը պետք է շահագործվի և «քաղաքակրթվի»:

Մ. Վինթլը, իր հերթին, նկատում է [38, pp. 9-12], որ Եվրոպայի պատմությունը հատկապես մինչև 1945թ. ներկայացվում էր եվրակենտրոն դիրքերից, բայց հետագայում, հատկապես՝ ժամանակակից շրջանում, անգամ Եվրոպայի գաղափարի պատմության որոշ ուսումնասիրողներ նկատել են այդ գաղափարների եվրակենտրոն բնույթը: Ավելին, չնայած իր դիպվածային համակրանքին «ազնվածին վայրենու» և այլ քաղաքակրթությունների հանդեպ, եվրոպական մշակույթի լուսավորչական հայացքները ևս կրում էին մեծամտության կնիք: Եվրոպական ինստիտուտների, ժողովրդավարության և ողջ քաղաքակրթության գերազանցության պատկերացումները զգալի էին անգամ Երկրորդ աշխարհամարտից, ապա նաև ԽՍՀՄ փլուզումից հետո: Սա է պատճառը, որ հետզհետե ավելի շատ պատմաբաններ են նկատում, որ Եվրոպայի գաղափարը երբեմն որոշակիորեն ինքնավստահ ու անգամ կայսերապաշտական դրսևորումներ է ստանում: Այսպիսի միտման դեմ պայքարը հեղինակը տեսնում է Եվրոպայի գաղափարի ուսումնասիրության առավել համընդգրկուն՝ համաշխարհային համատեքստում:

Աշխարհ֊համակարգային ուսումնասիրությունների հիմնադիրներից մեկը՝ Ի. Վալերշտայնը գտնում է [39], որ սոցիալական գիտությունն իր ինստիտուցիոնալ պատմության ողջ ընթացքում եղել է եվրակենտրոն: Այդուհանդերձ, Ասիայի և Աֆրիկայի ապագաղութացումը 1945 թ֊ից հետո, ինչպես նաև ոչ եվրոպական աշխարհում քաղաքական գիտակցության կտրուկ զարգացումն ազդեցին գիտության, ինչպես նաև աշխարհ֊համակարգի քաղաքականության վրա: Դրա արտահայտությունը նա համարում է այն, որ առնվազն վերջին 3֊4 տասնամյակում եվրակենտրոնությունը սուր քննադատության է ենթարկվում: Սակայն, նրա կարծիքով, եվրակենտրոնությունը նման է բազմագլուխ հիդրայի և դրա դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ է, նախևառաջ, լավ հասկանալ դրա էությունը: Ըստ այդմ, հասարակագիտության մեջ նա առանձնացնում է եվրակենտրոնության 5 ոլորտներ («հիդրայի գլուխներ»).

Պատմության մեջ, երբ ժամանակակից աշխարհում եվրոպական գերիշխանությունը բացատրվում է եվրոպական ժողովուրդների պատմական կոնկրետ ձեռքբերումներով:

Հասարակագիտության համընդհանրության (ունիվերսալիզմի) սահմանափակության մեջ, երբ, նկատի ունենալով եվրոպական գիտական և տեխնոլոգիական ձեռքբերումները, պնդում են, որ կան գիտական ճշմարտություններ, որոնք կիրառական են բոլոր ժամանակների ու տարածությունների համար:

(Արևմտյան) քաղաքակրթության մասին նրա պատկերացումների մեջ, երբ, քաղաքակրթությունը բնութագրելով որպես սոցիալական հատկանիշների համակարգ, որը հակադրվում է պարզունակությանն ու բարբարոսությանը, ժամանակակից Եվրոպան ինքն իրեն ընկալում է ոչ թե պարզապես առկա քաղաքակրթություններից մեկը, այլ միակ կամ, ծայրահեղ դեպքում, բացառիկ քաղաքակրթություն: Միաժամանակ, Ի. Վալերշտայնի համոզմամբ, անգամ եվրոպացիների շրջանում չկա միակարծություն, թե ինչ է նշանակում լինել քաղաքակրթված:

Հասարակագիտության արևելականության (օրիենտալիզմի) մեջ, երբ օրիենտալիզմը ներկայացվում է որպես ոչ արևմտյան քաղաքակրթության հատկանիշների ձևայնացված և վերացական ընկալում: Եվ եթե սկզբնապես օրիենտալիզմը պատվաբեր էր համարվում, ապա հետագայում միջնադարյան քրիստոնյա հոգևորականները, բնականաբար, քրիստոնեակենտրոն դիրքերից արևելյան ոչ քրիստոնեական ստեղծագործություններում տեսան մարդկային մշակույթի այլասերում: Ավելի ուշ այն քաղաքականացվեց աշխարհ֊համակարգում և Եվրոպայի գերիշխանական դիրքերը գաղափարախոսական հարթության վրա լեգիտիմացնելու համար:

Առաջընթացի տեսությունը պարտադրելու մեջ: Առաջընթացը եղել է եվրոպական Լուսավորության շրջանի հիմնական թեման, այն անգամ որոշակիորեն նկատելի է ողջ արևմտյան փիլիսոփայության մեջ, որն իր գերակա դիրքերը պահպանել է անգամ 20֊րդ դարի ընթացքում: Սոցիալական գիտությունը, իր հերթին, կրում էր առաջընթացի տեսության կնիքը: Ըստ որում, շատերի համար առաջընթացի գաղափարը դարձավ եվրոպական և «մեղադրվեց» եվրակենտրոնության մեջ: Սակայն հատկանշական է, որ ոչ֊արևմուտքցիների մի մասն սկսեց աջակցել ոչ արևմտյան աշխարհի առաջընթացին՝ համապատկերից դուրս մղելով Եվրոպան, սակայն պահպանելով առաջընթացը:

Ամփոփելով եվրակենտրոնության տարբեր բնորոշումներն ու մեկնաբանությունները՝ այն կարող ենք բնութագրել որպես փիլիսոփայական կամ գաղափարախոսական հոսանք, որը բացահայտորեն կամ քողարկված հայտարարում է մշակութային ոլորտում եվրոպական ժողովուրդների և արևմտյան քաղաքակրթության գերակայությունն այլ ժողովուրդների ու քաղաքակրթությունների նկատմամբ, եվրոպական կենսակերպի գերակայությունն ու եվրոպական ժողովուրդների խաղացած բացառիկ դերակատարումը համաշխարհային պատմության մեջ: Ըստ այդմ, արևմտյան երկրների ու ժողովուրդների անցած պատմական ուղին համարվում է միակ ճշմարիտը կամ, գոնե, ընդօրինակելին: Այն, փաստորեն, էթնոկենտրոնության կամ ազգայնամոլության՝ այլ էթնիկ խմբերի, ազգերի ստորադասման և նրանց նկատմամբ սեփականի գերազանցության դրսևորումներից մեկն է:

Ամփոփում

Ամփոփելով վերլուծության արդյունքները՝ նշենք, որ «եվրոպական արժեք»՝ որպես բացառապես Եվրոպային, եվրոպացիներին բնորոշ երևույթ, չկա. «եվրոպական» ընկալվող արժեքներ կարելի է հանդիպել աշխարհի մյուս հատվածներում և դրանց բնակիչների արժեքային ընկալումներում ևս: Այդ արժեքներից շատերն իրականում համընդհանուր, համամարդկային կամ, ծայրահեղ դեպքում, ընդհանրապես արևմտյան ազատական մշակույթին բնորոշ նորմերի, սկզբունքների և իդեալների հավաքածու են:

Դրա փոխարեն, «եվրոպական արժեհամակարգ», որպես գերազանցապես Եվրոպային ու նրա բնակիչներին բնորոշ համախումբ, գոյություն ունի և դրա տարբերությունն այլ արժեհամակարգերից, առաջին հերթին, եվրոպականի բաղադրիչ արժեքների աստիճանակարգությունն է: Այնուամենայնիվ, մի կողմից, այդ աստիճանակարգության հարցում ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների բնակիչներն ունեն փոքր ինչ տարբերվող նախապատվություններ, մյուս կողմից, եվրոպական արժեհամակարգի միջուկը կրկին կազմում են համընդհանուր արժեքները, ինչպիսիք են, մարդու իրավունքները, ժողովրդավարությունն ու օրենքի գերակայությունը:

«Եվրոպական ինքնությունը», չնայած դրա ակադեմիական մեկնաբանման մեծ բազմազանությանը, իսկապես ունի գոյության իրավունք անհատի հավաքական ինքնությունների համակարգում: Ընդ որում, կարելի է նկատել, որ քաղաքացիներն ունեն եվրոպական ինքնության երկակի ընկալում՝ ա. որպես համաեվրոպական ինքնություն, որը ներառում է ընդհանրապես Եվրոպան ու նրա ժողովուրդներին, և բ. որպես ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնություն, որը ներառում է միայն ԵՄ֊ն, նրա անդամ֊երկրներին ու քաղաքացիներին: Սակայն հատկանշական է նաև, որ, մի կողմից, չնայած ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգի զարգացմանը, դրա ժողովրդավարացման բազմաթիվ քայլերին, ԵՄ֊ի քաղաքացիների վստահությունը ԵՄ֊ի ու նրա ինստիտուտների նկատմամբ մնում է խիստ ցածր մակարդակի վրա: Մյուս կողմից, չնայած անդամ֊երկրների բնակիչների հարաբերական մեծամասնությունն ունի ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնություն, այդուհանդերձ, այդ ինքնությունն անհամաչափ է զարգացած տարբեր անդամ֊երկրների բնակիչների մոտ: Հետաքրքրական է նաև համաեվրոպական և ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնությունների հիմքերի վերաբերյալ բնակչության մոտեցումների տարբերակվածությունը: Եթե համաեվրոպական ինքնության գլխավոր հիմք են համարվում ժողովրդավարական արժեքները, որոնց հաջորդում են աշխարհագրությունը, սոցապահովության մակարդակը, ընդհանուր պատմությունն ու մշակույթը, ապա ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնության համար առաջնային հիմքեր են՝ ընդհանուր մշակույթը, պատմությունը, տնտեսությունը: Սա փաստում է, որ, ինչպես Պ. Դրակոպուլոսն ու Ջ. Մակկորմիկն են պնդում, Եվրոպան և ԵՄ֊ն նույնական չեն, ըստ այդմ էլ, նույնական չեն (համա)եվրոպական ինքնությունն ու ԵՄ֊ի քաղաքացիական ինքնությունը:

Հարկ է նաև նշել, որ եվրոպականությունն իր գործնական և հոգեբանական նշանակությամբ նշանակալիորեն զիջում է հավաքական կամ բազմակի ինքնության ավանդական համարվող մյուս բաղադրիչներին, առաջին հերթին՝ ազգի, պետության, բնակավայրի, տարածաշրջանի հետ ինքնանույնացմանը: Սա հիմնավորում է այն հեղինակների կարծիքը, որոնք գտնում են, որ անհատի բազմակի ինքնությունների համակարգում եվրոպականն ունի երկրորդային, լրացական նշանակություն: Ըստ որում, այդ նշանակությունն էլ հիմնականում պատճառաբանվում է ոչ այնքան Եվրոպայի կամ եվրոպականի հետ հոգեբանական կապվածությամբ, որքան օգտապաշտական պատկերացումներով:

Եվրակենտրոնության երևույթի վերաբերյալ մոտեցումների քննությունը ցույց է տալիս, որ այն, որպես կանոն, առաջ է գալիս Եվրոպայի և եվրոպականի դերի գերարժևորման, նշանակության չափազանցման հետևանքով, արտացոլվում է հասարակական կյանքի ամենատարբեր ոլորտներում և արտահայտվում է «ուրիշների» նկատմամբ եսակենտրոն վերաբերմունքով, սեփականի գերարժևորմամբ և ուրիշի թերարժևորմամբ, ինչպես նաև եվրոպականն «ուրիշներին» պարտադրելու և դրանով նրանց «քաղաքակրթելու» ձևով: Եվրոպեիզմի չափազանցման այս հետևանքը կարող է ունենալ նաև ներքին՝ ներեվրոպական դրսևորում, երբ խախտվում է հենց ԵՄ֊ի հիմնարար «միասնությունը բազմազանության մեջ» կարգախոսը, այն է՝ ձգտելով, Պ. Դրակոպուլոսի խոսքերով, «համաեվրոպական խառնարանում» ձուլել Եվրոպայի ազգային ինքնությունները, մշակութային առանձնահատկությունները և ստեղծել մարդու ինչ֊որ նոր տեսակ, կամ, Բ. Լաֆֆանի խոսքերով, եվրոպական ժողովուրդների համակեցության փոխարեն ստեղծել նոր՝ «եվրոպացի ժողովուրդ»:

Քննարկման հարցեր

Որո՞նք են եվրոպական քաղաքակրթության առանձնահատկությունները:

Ի՞նչ է եվրոպականությունը և ինչո՞վ է այն տարբերվում եվրոպական ինքնությունից:

Ի՞նչ է եվրակենտրոնությունը և ինչո՞ւ է այն քննադատվում:

Եվրոպական արժեքների ինչպիսի՞ հայեցակարգեր կան և ինչո՞վ են դրանք տարբերվում միմյանցից:

Համեմատե´ք ԵՄ֊ի «պաշտոնական» արժեքները, մասնագետների առաջ քաշած «արժեքային ցուցակները» և հանրային֊քաղաքացիական մոտեցումները:

Օգտագործված աղբյուրներ

J. McCormick, Europeanism, Oxford: Oxford University Press, 2010.

S. H. Schwartz, “An Overview of the Schwartz Theory of Basic Values,” 12 1 2012. [Online]. Available: http://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1116&context=orpc [Accessed 05 02 2017].

G. Ritzer, Ed., in The Blackwell Encyclopedia of Sociology, Oxford, Blackwell Publishing Ltd., 2007.

A. Motyl, Ed., in Encyclopedia of Nationalism, Vol. II. Leaders, Movements, and Concepts, London, Academic Press, 2001.

Council of Europe, “Council of Europe — European Union: “A sole ambition for the European continent,” 11 04 2006. [Online]. Available: http://www.coe.int/t/der/docs/RapJuncker_E.pdf [Accessed 05 02 2017].

Council of Europe, Compendium of text governing the relations between the Council of Europe and the European Union, 4 ed., Strasbourg: The Council of Europe, 2001.

Council of Europe, “Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms,” 04 11 1950. [Online]. Available: http://www.echr.coe.int/Documents/Collection_Convention_1950_ENG.pdf [Accessed 05 02 2017].

Council of Europe, “Statute of the Council of Europe,” 1949. [Online]. Available: http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/001 [Accessed 05 02 2017].

J.-P. Bonde, Ed., in Consolidated Reader-Friendly Edition of the Treaty on European Union (TEU) and the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU) as amended by the Treaty of Lisbon (2007), Allingåbro, Foundation for EU Democracy, 2009.

The European Union, “Charter of Fundamental Rights of the European Union,” 26 10 2012. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12012P/TXT [Accessed 05 02 2017].

J. Habermas and J. Derrida, “February 15 or What Binds Europeans Together: A Plea for a Common Foreign Policy, Beginning in the Core of Europe,” Constellations, vol. 10, no. 3, pp. 291-297, 2003.

M. Emerson, “What Values for Europe? The Ten Commandments,” CEPS Policy Brief, vol. February, no. 65, pp. 1-5, 2005.

European Commission, “Standard Eurobarometer 77: The Values of Europeans,” Directorate-General for Communication, Brussels, 2012.

European Commission, “Standard Eurobarometer 85: European Citizenship,” Directorate-General for Communication, Brussels, 2016 (a). [Online]. Available: http://ec.europa.eu/COMMFrontOffice/publicopinion/index.cfm/ResultDoc/download/DocumentKy/75905 [Accessed 05 02 2017].

CVCE, “Declaration on European Identity,” 14 12 1973. [Online]. Available: http://www.cvce.eu/content/publication/1999/1/1/02798dc9-9c69-4b7d-b2c9-f03a8db7da32/publishable_en.pdf [Accessed 05 02 2017].

A. Pagden, The Idea of Europe: From Antiquity to the European Union, Cambridge: Cambridge University Press, 2002.

Europa-Union Deutschland, “A Charter of European Identity,” 28 10 1995. [Online]. Available: http://www.europa-union.de/fileadmin/files_eud/PDF-Dateien_EUD/Allg._Dokumente/Charter_of_European_Identity.pdf [Accessed 05 02 2017].

L. Marácz and C. Versteegh, “European Citizenship as a New Concept for European Identity,” Acta Universitatis Sapientiae. European and Regional Studies, vol. 1, no. 2, pp. 161-169, 2010.

R. Inglehart, “The Silent Revolution in Europe: lntergenerational Change in Post-Industrial Societies,” The American Political Science Review, vol. 65, no. 4, pp. 991-1017, 1971.

D. Smith, “National identity and the idea of European unity,” International Affairs, vol. 68, no. 1, pp. 55-76, 1992.

B. Laffan, “The Politics of Identity and Political Order in Europe,” JCMS Journal of Common Market Studies, vol. 34, no. 1, pp. 81-102, 1996.

J. E. Fossum, «Identity-politics in the European Union,» Journal of European Integration, т. 23, № 4, pp. 373-406, 2001.

T. Risse, “Neofunctionalism, European identity, and the puzzles of European integration,” in The Disparity of European Integration: Revisiting Neofunctionalism in Honour of Ernst B. Haas, vol. 12, T. Borzel, Ed., Chippenham, Wiltshire, Routledge, 2005, pp. 75-93.

M. L. Maier and T. Risse, “Europenization, collective identities and public discourses,” European University Institute, Florence, 2003.

G. Delanty, “Models of European identity: Reconciling universalism and Particularism,” Perspectives on European Politics and Society, vol. 3, no. 3, pp. 345-359, 2002.

D. Lowenthal, “European identity: an emerging concept,” Australian Journal of Politics and History, vol. 46, no. 3, pp. 314-321, 2000.

T. Bryder, “European political identity. An attempt at conceptual clarification,” Psicología Política, vol. 31, no. 3, pp. 37-50, 2005.

P. Drakopoulos, “What is the European civilization?,” 2012. [Online]. Available: http://www.pro-europa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=170:what-is-the-european-civilisation-drakopoulos&catid=10:understanding-europe&Itemid=16 [Accessed 06 02 2017].

European Commission, “Standard Eurobarometer 71: Future of Europe,” Directorate-General for Communication, Brussels, 2009.

European Commission, “Standard Eurobarometer 80: European Citizenship,” Directorate-General for Communication, Brussels, 2013. [Online]. Available: http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb/eb80/eb80_citizen_en.pdf [Accessed 05 02 2017].

The European Union, “EU symbols,” [Online]. Available: https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols_en [Accessed 05 02 2017].

European Commission, «Standard Eurobarometer 85: Public Opinion in the European Union,» Directorate-General Communication, Brussels, 2016 (b).

European Commission, “Flash Eurobarometer 446: The Euro Area,” Directorate-General for Communication, Brussels, 2016 (c).

European Commission, “Standard Eurobarometer 84: European Citizenship,” Directorate-General for Communication, Brussels, 2015.

Merriam-Webster, Inc., “Eurocentric,” [Online]. Available: https://www.merriam-webster.com/dictionary/Eurocentric [Accessed 05 02 2017].

Oxford Dictionaries, “Eurocentric,” [Online]. Available: http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Eurocentric [Accessed 05 02 2017].

P. Bugge, “Asia and the Idea of Europe - Europe and its Others,” Kontur – Tidsskrift for Kulturstudier, vol. 1, no. 2, pp. 3-13, 2000.

M. Wintle, “The History of the Idea of Europe: Where are We Now?,” Perspectives on Europe, vol. 43, no. 1, pp. 8-12, 2013.

I. Wallerstein, “Eurocentrism and its Avatars: The Dilemmas of Social Science,” 1996. [Online]. Available: http://www.iwallerstein.com/wp-content/uploads/docs/NLREURAV.PDF [Accessed 05 02 2017].

1.3 ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Երկրորդ աշխարհամարտից հետո, եվրոպական ինտեգրման գործընթացներին զուգահեռ, զարգացում ապրեցին նաև դրանց տեսահայեցակարգային մեկնաբանման մոտեցումները՝ ինտեգրման տեսությունները: Միջազգային֊քաղաքական ինտեգրման հայեցակարգերի հեղինակների ուշադրության կենտրոնում են եղել եվրոպական ազգերի կյանքից պատերազմների բացառման և դրա մեխանիզմների հարցերը: Լիարժեք հայեցակարգային հիմք չհանդիսանալով համաեվրոպական մակարդակում որոշումների ընդունման համար՝ դրանք, այդուհանդերձ, էական դեր են խաղացել եվրոպական ինտեգրման տեսական իմաստավորման և միասնական Եվրոպայի ապագա ձևանմուշի ուրվագծման համար: Ստորև կանդրադառնանք եվրոպական ինտեգրման հիմնական տեսություններին՝ վերհանելով դրանց հիմնադրույթները, ընդհանուր և տարբերիչ գծերը, ինչպես նաև գործնական դրսևորումներն ինտեգրման պրակտիկայում:

1.3.1 Ֆեդերալիզմ [1, pp. 25-26] [2, pp. 29-30]

Ֆեդերալիզմի (դաշնապետություն) ներկայացուցիչները պնդում են, որ ինտեգրվող կողմերի փոխհարաբերությունների հիմքում պետք է ընկած լինի միութենական (դաշնային) պետության ձևանմուշը, որը նաև պետք է լինի ինտեգրման վերջնարդյունքը: Նրանց համոզմամբ, դաշնության ստեղծումը վերջակետ կդնի բռնության կիրառմանը միջպետական տարաձայնությունների կարգավորման գործում, քանզի դաշնության բարձրագույն արժեքներն են խաղաղությունն ու անվտանգությունը:

Ֆեդերալիստներն ընդգծում են վերազգային դաշնապետության երեք կարևոր առավելություններ` 1. խոշոր խնդիրներն ավելի փոքր զրկանքներով լուծելու հնարավորությունը, քան դա հնարավոր է ապակենտրոնացման պայմաններում, 2. սահմանադրորեն ամրագրված դաշնությունում որևէ մի խմբի կողմից իշխանության զավթման անհնարինությունը և 3. այն հանգամանքը, որ գումարը (դաշնությունը) ավելին է, քան այն կազմող երկրների ամբողջությունը:

Ֆեդերալիզմը կարելի է բնորոշել որպես համաձայնություն, որի նպատակն է ընդունել ընդհանուր խնդիրների լուծմանը միտված ընդհանուր որոշումներ և մշակել ընդհանուր քաղաքականություն: Ինտեգրման այս մոտեցումն արտահայտվում է «գործառույթը հաջորդում է ձևին» («Function follows form») բանաձևով. նախ` կազմակերպական ձևաչափի ստեղծում (դաշնապետական վերազգային֊վերպետական միավորում), ապա` դրա լրացում քաղաքական բովանդակությամբ և գործառույթներով:

Ֆեդերալիստները դաշնությունը հակադրում են համադաշնությանը, որի տարբերակիչ գիծն ինքնիշխանության պահպանումն է այն կազմող պետությունների ձեռքում, այդ թվում՝ միության կազմից դուրս գալու իրավունքը, որը չկա դաշնապետության դեպքում: Հարկ է նաև տարբերակել դաշնությունը և դաշնայնացումը: Առաջինը ենթադրում է արդեն գոյություն ունեցող և իրավական տեսանկյունից ամրագրված հասարակական, քաղաքական, պետական միավորների յուրահատուկ կառուցվածք, որտեղ միավորներն ունեն իրենց իրավունքները, ինքնավարությունը և լեգիտիմությունը: Իսկ դաշնայնացումը ենթադրում է կառավարման այդպիսի կառուցվածքին անցման գործընթաց, որը, սակայն, չի երաշխավորում, որ վերջնական արդյունքում անպայման կստեղծվի կառավարման դաշնային համակարգ:

Եվրոպական ինտեգրման մեջ ֆեդերալիզմի դրսևորում կարելի է համարել սուբսիդիարության սկզբունքի առկայությունը ԵՄ֊ի կառավարման համակարգում՝ որոշումների ընդունման ընթացակարգում: Այն անգամ ամրագրված է ԵՄ֊ի հիմնադրման պայմանագրում, ըստ որի, իր բացառիկ իրավասությանը չպատկանող ոլորտներում ԵՄ֊ն գործառնում է սուբսիդիարության սկզբունքով՝ միջամտում է միայն այն դեպքում, եթե անդամ֊պետություններն իրենք չեն կարող հասնել առաջադրված նպատակներին և նպատակահարմար է ԵՄ֊ի միջամտությունը: Սուբսիդիարությունը փոխկապակցված է մեկ այլ՝ համամասնության սկզբունքի հետ, քանի որ պայմանագիրը հստակ ամրագրում է, որ ԵՄ֊ի գործողությունները չպետք է անցնեն պայմանագրում սահմանված նպատակներից այն կողմ:

Սուբսիդիարության հիմնական նպատակը որոշումների ընդունումն է կառավարման հնարավորինս ստորին մակարդակում ՝ առավել մոտ ԵՄ֊ի քաղաքացիներին: Բացի դրանից, այս մոտեցումը բխում է ԵՄ֊ի այն անդամ֊պետությունների շահերից և այն քաղաքական ուժերի պատկերացումներից, որոնք դեմ են արտահայտվում ԵՄ֊ի և, մասնավորապես, Եվրոպական հանձնաժողովի ձեռքում իշխանության կենտրոնացմանը:

Ֆեդերալիստները հաճախ են հիշատակում դաշնապետությունների հաջողված օրինակներ, ինչպիսիք են ԱՄՆ֊ը, Ավստրալիան, Կանադան և Գերմանիան: Սակայն այս տեսության քննադատները հիշեցնում են, որ այդ պետությունների դաշնային կառավարման համակարգերն ի հայտ են եկել են միջազգային հարաբերությունների այլ ժամանակաշրջանում, անցել են պատմական զարգացման տևական շրջան և հնարավոր չէ պարզապես կրկնօրինակել դրանց փորձը: Բացի այդ, քննադատների կարծիքով, համաեվրոպական դաշնապետությունը, կանխելով պատերազմները ներսում, արտաքին ուժերի հետ մրցակցության պայմաններում կդառնա խոշոր հակամարտությունների աղբյուր: Ավելին, ֆեդերալիզմը ձգտում է ինքն իրենով «սանձել» ազգային ինքնիշխանությունը, մինչդեռ եվրոպական ինտեգրման պատմությունը վկայում է, որ մասնակից֊պետությունները դժկամությամբ են իրենց ինքնիշխան լիազորությունները փոխանցում վերազգային ինստիտուտներին, իսկ ԵՄ անդամների կազմի ընդլայնումն ազդակ է կենտրոնախույս ուժերի` ինքնիշխանության պահպանման կողմնակիցների ակտիվացման համար, քանզի նոր անդամները դեռևս լիարժեք չեն օգտվում ինտեգրման օգուտներից և առավել հակված են իրենց գործակցությունը կառուցել միջկառավարական մեխանիզմների վրա:

Դրանից բացի, թեև քննադատներն ընդունում են, որ դաշնապետական մոտեցումը ներառում է որոշակի քաղաքական֊արժեքային բաղադրիչ, նրանք նաև նկատում են, որ ֆեդերալիզմը համարժեք նշանակություն չի տալիս այն սոցիալ֊տնտեսական և հասարակական֊քաղաքական գործոններին, որոնք էական դեր են խաղում ինտեգրման ցանկացած գործընթացում:

Հատկանշական է, որ ֆեդերալիզմի և ԵՄ֊ի կառավարման համակարգի աստիճանական դաշնայնացման հետ է կապվում նաև ԵՄ֊ի ներկայիս կառավարման համակարգի յուրահատկությունը՝ դրա նմանությունը (դաշնային) պետությունների և տարբերությունը միջազգային կազմակերպությունների կառավարման համակարգերի հետ: Եթե համեմատելու լինենք, օրինակ, Գերմանիայի, ԵՄ֊ի և Եվրոպայի խորհրդի կառավարման համակարգերը, ապա կստանանք այս պատկերը.

Գերմանիայի, ԵՄ֊ի և ԵԽ֊ի կառավարման հիմնական մարմինները

Գերմանիա

Եվրոպական միություն

Եվրոպայի խորհուրդ

Նախագահ

Դաշնային նախագահ

Եվրոպական խորհրդի նախագահ

—

Գործադիր մարմին

Դաշնային կառավարություն

Եվրոպական հանձնաժողով

Նախարարների կոմիտե

Օրենսդիր մարմին

Վերին պալատ

Բունդեսռատ

ԵՄ (Նախարարների) Խորհուրդ

Խորհրդարանական վեհաժողով

Ստորին պալատ

Բունդեսթագ

Եվրոպական խորհրդարան

Դատական մարմին

Դաշնային սահմանադրական դատարան

Արդարադատության եվրոպական դատարան

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան

ԵԽ֊ի կառավարման մարմիններն իրենց ձևավորման կարգով և իրավասություններով զիջում են ԵՄ֊ում իրենց «համարժեքներին»: Օրինակ, եթե ԵՄ֊ն ունի «նախագահ» (Եվրոպական խորհրդի նախագահ), որն ընտրվում է անդամ֊պետությունների ղեկավարների կողմից 2,5 տարով, իսկ Գերմանիայի նախագահն ընտրվում է օրենսդիր մարմնի երկու պալատների կողմից, ապա ԵԽ֊ում չկա այդ մարմնի համարժեքը: Երեքն էլ ունեն գործադիր իշխանության մարմին. ԵԽ֊ի Նախարարների կոմիտեն կազմվում է մեխանիկորեն և բաղկացած է միայն անդամ֊պետությունների արտգործնախարարներից: Գերմանիայի Դաշնային կառավարությունը ձևավորվում է Բունդեսթագի կողմից՝ քաղաքական ուժերի հարաբերակցության հիման վրա: ԵՄ֊ի դեպքում այս կարգը փոքր ինչ այլ է. Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահի (գերմանական «համարժեքը» Դաշնային կանցլերն է) թեկնածուին որոշում են անդամ֊պետությունների ղեկավարները Եվրոպական խորհրդի գագաթնաժողովում, ապա նախագահի թեկնածուն յուրաքանչյուր անդամ֊երկրի հետ բանակցությունների արդյունքում ձևավորում է իր «կաբինետը»: Այնուհետև, հանձնաժողովի ողջ կազմը ներկայացվում է Եվրոպական խորհրդարանի հաստատմանը: Եթե գերմանական Բունդեսթագը ձևավորվում է համապետական, իսկ Եվրոպական խորհրդարանը՝ համաեվրոպական ընտրությունների արդյունքում, ապա ԵԽ ԽՎ֊ն ձևավորվում է անդամ֊պետությունների խորհրդարանական պատվիրակություններից, այսինքն, ի տարբերություն առաջին երկուսի, ԵԽ ԽՎ֊ն չի ձևավորվում քաղաքացիների քվեարկությամբ: ԵԽ֊ն չունի նաև խորհրդարանի վերին պալատ, մինչդեռ եթե Բունդեսռաթը կազմվում է Գերմանիայի դաշնային հողերի՝ նահանգների ներկայացուցիչներից, ապա ԵՄ֊ի Խորհուրդը ձևավորում են անդամ֊պետությունների նախարարները: Ըստ որում, պետությունների ձայների թիվը քվեարկության ժամանակ կախված է նրանց բնակչության թվից: Դատական մարմնի առումով ԵԽ֊ն զիջում է մյուսներին նրանով, որ ՄԻԵԴ֊ն զբաղվում է բացառապես մարդու իրավունքներին առնչվող հարցերով, իսկ մյուս երկու դատական մարմինների դեպքում այդպիսի սահմանափակում չկա11:

Այդուհանդերձ, չնայած դաշնության հետ բազմաթիվ նմանություններին, ԵՄ֊ն դաշնություն չէ, քանի որ, ի տարբերություն դաշնությունների, անդամ֊պետություններն ունեն միության կազմից ցանկացած պահի դուրս գալու իրավունք և, բացի այդ, նրանք պահպանում են իրենց վճռորոշ ազդեցությունն ու ինքնիշխանությունը մի շարք հանգուցային ոլորտներում, ինչպիսիք են արտաքին, անվտանգության և պաշտպանության քաղաքականությունը, ներքին գործերը և այլն: Այդ իսկ պատճառով, լիազորությունների բնույթով ԵՄ֊ն ավելի շուտ հիշեցնում է համադաշնություն՝ կառավարման դաշնային համակարգի որոշ հատկանիշներով:

Ֆեդերալիզմի գաղափարները մեծ դեր են խաղացել Երկրորդ աշխարհամարտից հետո եվրոպական միավորման սկզբնական շրջանում, սակայն, չափազանց հավակնոտ նպատակների պատճառով, ֆեդերալիզմն աստիճանաբար իր տեղը զիջեց ճյուղային (գործառութային) ինտեգրման գաղափարներին:

1.3.2 Ֆունկցիոնալիզմ [1, pp. 26-27] [3, p. 5]

Ֆունկցիոնալիստական մոտեցման հիմնադիր Դ. Միթրանին մերժում էր դաշնային միավորման գաղափարը և պնդում, որ երկրների միջև պատերազմները կանխելու համար անհրաժեշտ է ոչ թե գտնել միջազգային հանրության իդեալական ձև, այլ իրականացնել դրան միտված անհրաժեշտ գործառույթները («Form follows function» — «Ձևը հաջորդում է գործառույթին»): Ի տարբերություն ֆեդերալիստների, ֆունկցիոնալիստներն առաջնային նշանակություն էին տալիս սոցիալ֊տնտեսական հիմնախնդիրների լուծմանն ու բարեկեցության բարձրացմանը: Նրանց կարծիքով, ինքնիշխան պետությունների միջև մերձեցում հնարավոր է, լավագույն դեպքում, առանձին ոլորտներում առաջադիմական համագործակցության միջոցով: Խորացող ոչ քաղաքական համագործակցության և կառավարչական խնդիրների ցանցի կառուցման արդյունքում՝ կմեղմվեն նաև գործընկեր֊երկրների քաղաքական տարակարծությունները, իսկ դրա արդյունքում աստիճանաբար կկազմավորվի հատուկ գործառույթներով օժտված միջազգային կազմակերպությունների ցանց:

Ֆունկցիոնալիզմի հիմնարար գաղափարներից մեկն այն է, որ միջազգային ինտեգրումը պետք է լինի առավելագույնս ապաքաղաքականացված, իսկ պետությունների արդյունավետ համագործակցությունն ու հակամարտություններից խուսափումը կարող են և պետք է ձեռք բերվեն ջանքերը կենտրոնացնելու միջոցով, առաջին հերթին, բոլորի համար ընդհանուր` բարեկեցության հարցերում:

Ըստ ֆունկցիոնալիստների, ինտեգրման վերջնական արդյունքը գործառութային համակարգի կազմավորումն է, որի տարրերը կարող են աշխատել նաև առանց ընդհանուր քաղաքական վերնաշենքի: Սակայն դա հնարավոր կլիներ, եթե այդ համագործակցությունից բոլոր մասնակից֊պետություններն անմիջական օգուտ ստանային, որն էլ կմեծացներ նրանց՝ առկա խնդիրները համատեղ լուծելու ցանկությունը: Սակայն, բնականաբար, պետությունների ոչ բոլոր շահերն են ընդհանուր և ոչ բոլոր շահերն են միատեսակ կարևոր նրանց համար: Չի կարելի նաև վստահ լինել, որ առանձին ոլորտներում համագործակցությունը բավարար կլինի պետությունների միջև տարակարծությունները մեղմելու կամ վերացնելու համար:

Սա էր, թերևս, պատճառը, որ ֆունկցիոնալիստների նախանշած գործառութային կազմակերպություններին չհաջողվեց ազատվել «քաղաքականացվածությունից» և զբաղվել բացառապես գործառութային խնդիրների լուծմամբ: Դրա վկան հանդիսացան ԵՏԸ ճգնաժամերը` կապված որոշումների ընդունման հարցում անդամների միջև ծագած սուր հակասությունների հետ: 1965թ. թեժ պայքար սկսվեց ԵՏԸ ղեկավար մարմինների գործառույթների հարցի շուրջ: Ֆեդերալիստները, ԵՏԸ Հանձնաժողովի աջակցությամբ, պահանջում էին ուժեղացնել ԵՏԸ ինստիտուտների վերազգային լիազորություններն ու որոշումների ընդունման գործընթացում հրաժարվել կոնսենսուսից` հօգուտ ձայների մեծամասնության սկզբունքի, այսինքն, պետությունները պետք է զրկվեին վետոյի իրավունքից: Դրան կտրականապես դեմ էր Ֆրանսիան, որի պնդմամբ, տարաձայնությունները հարթելու նպատակով, 1966թ. հրավիրված Խորհրդի արտահերթ նիստում որոշվեց, որ յուրաքանչյուր երկիր կարող է պահանջել որոշումների միաձայն ընդունման սկզբունքի կիրառում, եթե քննարկվող հարցը վերաբերում է նրա կենսական շահերին («լյուքսեմբուրգյան փոխզիջում») (տե՛ս նաև 2.5):

Ֆունկցիոնալիզմի այս «պարտությունը» լիովին հասկանալի է. թեև ինտեգրացիոն ինստիտուտները կոչված են ապահովելու, առաջին հերթին, տնտեսական զարգացումը, այնուամենայնիվ, դրանք չեն կարող չկրել քաղաքականության և տնտեսության փոխներթափանցման, ինչպես նաև պետությունների շահերի տարբերության ազդեցությունը: Բացի այդ, այսօր արդեն այդ ինստիտուտների վրա դրվում են նաև քաղաքական խնդիրներ:

1.3.3 Նոր ֆունկցիոնալիզմ [1, pp. 27-29] [2, pp. 46, 49, 55] [3, pp. 8-10] [4, p. 15]

Նորաֆունկցիոնալիզմի ուշադրության կենտրոնում ինտեգրման մեխանիզմն է, սակայն հանդես է գալիս նաև հօգուտ աստիճանակարգության մեջ պետությունից վեր կանգնած վերազգային կազմավորման: Այս հեղինակների կարծիքով, ինտեգրումը մի գործընթաց է, որի միջոցով երկրներն, իրենց ընդհանուր շահերի ներկայացումը և իրականացումն ապահովելու նպատակով, իրենց ինքնիշխան իրավունքների մի մասը փոխանցում են իրենց կողմից ստեղծվող և բոլորի համար միասնական ինստիտուցիոնալ կառույցին: Ինտեգրման մասնակից֊երկրներն ու նրանց կառավարությունները խաղում են բավական պասիվ դեր, մինչդեռ վերազգային ինստիտուտներն ակտիվ կազմակերպիչներ են և ինտեգրման «ոգեշնչողներ», իսկ ոչ պետական կազմակերպված խմբերը և քաղաքական ուժերն իրականացնում են ինտեգրման յուրօրինակ «խթանիչի» դեր:

Նորաֆունկցիոնալիզմի կենտրոնական տարրը «ցայտյունի» («spill-over») հայեցակարգն է, որը ենթադրում է ոչ միայն նոր ոլորտների վրա ինտեգրման տարածում, այլև դրա խորքային, որակական զարգացում` ինտեգրման ցածր ձևերից անցում առավել բարձրերին: Սակայն նրանք մերժում են այդ «ցայտյունի» մեխանիկական ազդեցության գաղափարը և պնդում, որ դրանում դրված օբյեկտիվ հնարավորությունների իրագործման համար անհրաժեշտ են նպատակաուղղված քաղաքական գործողություններ: Ավելին, ինտեգրումը պետք է զարգանա նախևառաջ այն ոլորտներում, որտեղ այն կարող է շոշափելի արդյունքներ տալ, այսինքն` ինտեգրումը պետք է լինի (նաև) տնտեսապես արդարացված` ակնկալելով, որ տնտեսական ինտեգրման հետևողական զարգացումը կհանգեցնի ինստիտուցիոնալ փոփոխությունների և նոր մակարդակի կբարձրացնի քաղաքական ինտեգրումը:

«Ցայտյունի» հայեցակարգը նորաֆունկցիոնալիսները կիրառում են տնտեսական ինտեգրման ողջ շղթայի` ազատ առևտրային գոտուց` մաքսային միության, ապա` ընդհանուր շուկայի, այնուհետև` տնտեսական և արժութային միության անցման տեսական մեկնաբանության համար: Եվ իսկապես, ԵՄ շրջանակներում տնտեսական գործակցությունը «ցայտյունի» շնորհիվ աստիճանաբար տարածվել է տնտեսական հարաբերությունների գրեթե բոլոր ասպեկտների վրա, ապա անցում կատարել քաղաքականության ոլորտներ: Օրինակ, ԵՄ֊ի ԸԳՔ զարգացումը հանգեցրեց համագործակցության խորացման հարակից, օրինակ՝ շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում: Միջպետական ներհյուսման պատճառով, մասնակից֊երկրներն այսօր այլևս միայնակ չեն կարող արդյունավետ գործել ու ստիպված են իրենց ինքնիշխան լիազորությունների մի մասը փոխանցել ԵՄ ինստիտուտներին: Այդ պատճառով է; նորաֆունկցիոնալիստները հանգուցային նշանակություն են տալիս վերազգային ինստիտուտներին, որոնց վերազգային բնույթը ոչ միայն գործառութային առավելություն է, որը թույլ է տալիս լավագույնս առանձնացնելու և պաշտպանելու ինտեգրման մասնակիցների ընդհանուր շահերը, այլ նաև ինտեգրման ամրության և անշրջելիության գլխավոր երաշխիքն է:

Գործնականում նկատելի են «ցայտյունի» տարբեր դրսևորումներ, իսկ դրանցից ամենատարածվածը գործառութայինն է: Այն ենթադրում է, որ քաղաքականությունը մի ոլորտում կարող է անկանխատեսելի ազդեցություն ունենալ այլ ոլորտների վրա: Քաղաքական «ցայտյունը», ի տարբերություն նախորդի, անդամ֊պետությունների միջև միջկառավարական գործարք է, որն ունի կանխատեսելի հետևանքներ: Խթանվող «ցայտյունի» օրինակ է, երբ Եվրոպական հանձնաժողովը քաղաքական այնպիսի օրակարգ է կազմում, որը դրդում է անդամ֊պետություններին ինտեգրվելու ավելի խորը:

Բացի այդ, 1960֊ական թթ. եվրոպական ինտեգրման ճգնաժամի փորձի հիման վրա նորաֆունկցիոնալիստները սկսեցին խոսել նաև ինտեգրման հնարավոր հետընթացների («spill-backs») և ճգնաժամերի մասին (տե՛ս նաև 2.5):

1.3.4 Միջկառավարական մոտեցում [1, pp. 29-31] [2, pp. 68, 70-71] [3, pp. 11-13] [4, pp. 16-17]

Միջկառավարական մոտեցման շրջանակներում ինտեգրումը դիտարկվում է որպես պետությունների շահերի փոխազդեցության, բանակցությունների կամ առևտրի արդյունք, խիստ սահմանափակ համաձայնություն ինքնիշխան ազգային պետությունների միջև:

Ս. Հոֆմանի կարծիքով, քանզի ոչ բոլոր շահերն են ընդհանուր և ոչ բոլոր ընդհանուր շահերն են միատեսակ կարևոր բոլոր երկրների համար, ապա, բոլորի շահերն առանց ազգային ինքնիշխանությանն առանց ավելորդ միջամտության համախմբելու միակ ուղին բնական ընտրությունն է` կապակցելով այն շահերը, որոնք ընդհանուր են, այնտեղ, որտեղ դրանք ընդհանուր են և այն չափով, որքանով դրանք ընդհանուր են:

Է. Մորավչիկի կարծիքով, ինտեգրման մասին որոշումը կայացվում է պետութունների գործակցության արդյունավետության «ծախք֊օգուտ» մեթոդով` ռացիոնալ հաշվարկի հիման վրա: Ազգային պետությունների տնտեսական ինտեգրմանը հաջորդող քաղաքական ինտեգրումն ընդամենը միջպետական բանակցությունների և փոխզիջումային որոշումների արդյունք է: Այդ գործընթացը նա ներկայացնում է որպես երկմակարդակ խաղ: Առաջին՝ ազգային շահերի ձևավորման մակարդակում, քաղաքական ու սոցիալական խմբերի շահերի համաձայնեցման և պետության ու հասարակության փոխազդեցության արդյունքում, ձևավորվում են որոշակի նպատակներ ու նախապատվություններ («ինտեգրման պահանջմունք»), որոնցով պետությունը դուրս է գալիս խաղի երկրորդ մակարդակ` առևտուր միջկառավարական մակարդակում («ինտեգրացիոն որոշումների առաջարկ»): Հենց դրանով է նա բացատրում ազգային պետությունների հակասական վարքը, երբ դրանք ընդունում են իրենց ինքնավարությունը սահմանափակող որոշումներ` փոխարենը որոշակի առավելություններ ստանալով ավելի լայն` ինտեգրացիոն ինստիտուտների դաշտում, որտեղ միջկառավարական առևտուրը վերածվում է դրական գումարով խաղի:

Ու. Ուոլեսը նշում է «ձևային» և «ոչ ձևային» ինտեգրման մասին: Առաջինն այն ինստիտուտների «շինարարության» ոլորտն է, որոնք ազգային ընտրանիների համագործակցության արդյունք են, իսկ երկրորդը տնտեսական և սոցիալական փոխազդեցության և փոխներթափանցման այն ձևերի զարգացումն է, որոնք հատուկ քաղաքական որոշումների կարիք չունեն: Ուոլեսն առաջնայնությունը տալիս է ձևայինին, քանզի, նախ, դրա ընթացքում ձևավորվում են եվրոպական կառավարման մասշտաբներն ու բնույթը, հետևաբար, հենց ձևային ինտեգրումն ունի որոշիչ նշանակություն ազգային պետությունների համար, և երկրորդ, իր ներկայիս ձևերով ոչ ձևային ինտեգրումն անհնար կլիներ առանց ձևայինի: Օրինակ, անարգել անդրսահմանային տնտեսական կապերը միասնական ներքին շուկայի շրջանակներում անհնար կլինեին առանց ՄԵԱ ընդունման, իսկ այդ փաստաթուղթն ինքնին բարդ միջկառավարական բանակցությունների և ազգային շահերի համաձայնեցումների արդյունք է:

Ըստ էության, «ձևային ինտեգրումը» ենթադրում է պետության ինտեգրացիոն քաղաքականություն, իսկ «ոչ ձևային ինտեգրումը» տեղի է ունենում ոչ պետական դերակատարների անդրսահմանային փոխգործակցության շրջանակներում: Եվ եթե ոչ ձևային ինտեգրումը տեղի է ունենում քաղաքական որոշումներից անկախ` հետևելով շուկայի օրենքներին, ապա ձևայինն արտահայտվում է քաղաքական որոշումներում, իրավական ակտերում, որոնք խթանում կամ վերակողմնորոշում են տարերային գործընթացները, հակազդում դրանց բացասական հետևանքներին: Ինտեգրման այդ երկու տիպերը փոխկապակցված են: Ձևային ինտեգրման շրջանակներում որոշումներ ընդունելիս հաշվի են առնվում նաև ոչ ձևային ինտեգրման մասնակիցների շահերը` երբեմն ուղղակիորեն խթանելով ոչ ձևային ինտեգրումը կամ դրա այս կամ այն կողմերը:

Ընդհանուր առմամբ, միջկառավարական մոտեցումը չի ընդունում վերպետական ինքնիշխանության գոյության հնարավորությունը և կարևորում է անդամ֊պետությունների ինքնիշխանության պահպանումը: Այդ պատճառով էլ երբեմն կարծում են, որ այս մոտեցումն ընդդիմանում է ինտեգրմանը: Այդուհանդերձ, միջկառավարականությունը եվրոպական ինտեգրման անքակտելի մասն է, որն անգամ կապվում է համադաշնության գաղափարների հետ, որի շնորհիվ անդամ֊պետությունները պահպանում են իրենց նշանակությունն ինտեգրման մեջ և շեշտադրվում է նրանց փոխշահավետ համագործակցությունը: Այս մոտեցման անուղղակի արդյունքը կարող է լինել ավելի խորն ինտեգրումը, սակայն ոչ թե հարկադրված լինելու պատճառով, այլ համագործակցության շնորհիվ:

1.3.5 Քաղաքական ցանց և բազմամակարդակ կառավարում [1, pp. 31-33] [3, pp. 29-30, 33-35] [5, pp. 36-37]

Եթե ռեալիզմի և նոր ռեալիզմի հիմքով ղեկավարվող հայեցակարգերը երկրների մրցակցությունը միջազգային հարաբերությունների անիշխանության պայմաններում ներկայացնում են որպես «զրոյական հաշվով խաղ», որտեղ ուժեղներն անպայման հաղթում են, իսկ թույլերը` պարտվում, ապա, քաղաքական ցանցը համագործակցության մի շրջանակ է, որտեղ փոխկախվածության շնորհիվ շահում են բոլոր մասնակիցները` անկախ նրանց ուժային հնարավորություններիհարաբերակցությունից («հաղթանակ֊հաղթանակ» իրավիճակ): Սակայն հարկ է նշել, որ սա բոլորովին չի նշանակում, որ բոլոր մասնակիցներն են հավասարապես օգտվում: Այս իմաստով ԵՄ֊ը և նրա ինստիտուտները քաղաքական ցանցերի մի ամբողջություն են, որտեղ մասնակիցների ստացած առավելությունները նրանց շահագրգիռ են դարձնում ինտեգրման զարգացման մեջ:

Այդուհանդերձ, կա նաև «մեդալի հակառակ կողմը». նույն ցանցային էֆեկտի պատճառով ինտեգրման մասնակից֊պետություններից մեկի խնդիրը կարող է դառնալ խնդիր ողջ միության համար: Դրա վառ օրինակ կարելի է համարել եվրոյի գուտու ճգնաժամը. 2007֊2008 թթ. համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը 2009թ. վերջերին եվրոյի գոտում առաջ բերեց նաև պետական պարտքի, բանկային, տնտեսական աճի և ազգային մրցունակության համակցված ճգնաժամ: Հիմնախնդիրը սուր դրսևորում ունեցավ հատկապես ԵՄ֊ի «ծայրամասային» որոշ անդամ֊պետություններում՝ Հունաստանում, Իռլանդիայում, Պորտուգալիայում, Իսպանիայում, Կիպրոսում: Այդ երկրներում ստեղծված իրավիճակն էլ, իր հերթին, հետադարձ բացասական ազդեցություն ունեցավ եվրոյի գոտու վրա՝ էլ ավելի խորացնելով ճգնաժամի խնդիրները:

Բազմամակարդակ կառավարման տեսությունը հիմնվում է մի քանի ելակետային դրույթների վրա՝ ա. առկա է իշխանության, որոշում ընդունող մարմինների տարբեր մակարդակների իրավասությունների հատում, բ. այդ մարմինների միջև առկա է փոխազդեցություն (քաղաքական ցանցերի խաչաձևման գաղափարը) և գ. քաղաքականության շատ խնդիրներ այլևս չեն կարող լուծվել առանց ոչ կառավարական դերակատարների մասնակցության: Այս պայմաններում պետությունը գնալով ավելի է ընկղմվում ներհասարակական և անդրազգային բանակցային հարաբերությունների մեջ, որի արդյունքում էլ սահմանափակվում են նրա` կառավարական որոշումները միանձնյա ընդունելու լիազորությունները: Այսպիսով, այս տեսությունը խաչաձևում է ներքին և արտաքին քաղաքականության ոլորտներում որոշումների ընդունման գործընթացները:

ԵՄ֊ի համատեքստում այն ցույց է տալիս, թե ինչպես են իշխանության վերպետական, ազգային, տարածաշրջանային և տեղական մարմինները դարձել համաեվրոպական քաղաքական ցանցի օղակներ, որոնք միմյանց հետ գտնվում են սերտ փոխազդեցության մեջ: Ավելին, այդ ցանցն այսօր ներառում է նաև ոչ կառավարական դերակատարների՝ քաղաքական և քաղաքացիական տարբեր շարժումներ, հասարակական կազմակերպություններ, բիզնես ընկերություններ և այլն: Այս իմաստով` ԵՄ֊ի նման բարդ միջազգային օրինակ մենք չենք կարող տեսնել այլ կազմակերպությունների մեջ: Դրա պատճառներից մեկն էլ ԵՄ֊ի ներսում ավանդական միջպետական համագործակցության և վերազգային ինտեգրման փոխկապակցվածությունն է: Արդյունքում ձևավորվել է մի բարդ քաղաքական համակարգ՝ բաղկացած եվրոպական (Եվրոպական հանձնաժողով, Խորհուրդ, Խորհրդարան), ազգային և տարածաշրջանային մակարդակներից: Ըստ որում, վերջին երկուսը «ներթափանցել» են նաև ԵՄ֊ի մակարդակ՝ հանձինս անդամ֊պետությունները ներկայացնող Եվրոպական խորհրդի և ԵՄ֊ի խորհրդի ու անդամ֊երկրների տարածաշրջանային իշխանությունները ներկայացնող Տարածաշրջանների կոմիտեի: Այստեղ մենք տեսնում ենք նաև ոչ կառավարական դերակատարներին՝ հանձինս Տնտեսական և սոցիալական կոմիտեի: Այս մակարդակները փոխազդում են միմյանց հետ և՛ ուղղահայացության (կառավարման աստիճանակարգության), և՛ հորիզոնականության (նույն մակարդակի վրա գտնվող դերակատարների) սկզբունքներով:

1.3.6 Տարբերակված (ճկուն) ինտեգրում [1, pp. 32-33] [6, pp. 2-3] [7, pp. 95-97, 102]

Տարբերակված (ճկուն) ինտեգրման տեսության շրջանակներում օգտագործվում են երեք հայեցակարգեր` «Եվրոպա ըստ ընտրության» (Europa a’ la carte), «տարբեր արագությունների Եվրոպա» (multi-speed Europe) և «փոփոխական երկրաչափություն» (variable-geometry Europe):

Ի տարբերություն մյուս երկուսի, «ըստ ընտրության Եվրոպան» մերժում է բոլոր անդամ֊երկրների համար միասնական իրավական ժառանգության` որպես ինտեգրման վերջնակետի անհրաժեշտությունը և ենթադրում, որ յուրաքանչյուր անդամ հնարավորություն ունի ընտրելու այն ոլորտը, որտեղ նա շահագրգռված է մասնակցելու համագործակցությանը:

«Տարբեր արագությունների Եվրոպայի» համաձայն` առավել զարգացած երկրները կարող են ավելի խորը համագործակցություն (closer cooperation) սկսել` նախատեսելով որոշակի ժամանակահատվածում մյուս երկրների մասնակցությունը ևս ապահովող մեխանիզմներ: Այս դեպքում պահպանվում է միասնական իրավական ժառանգությունը, սակայն միևնույն նպատակին անդամ֊պետությունները հասնում են տարբեր «արագություններով»՝ տարբեր ժամանակահատվածներում: Ըստ այդմ, տարբերակվում են երկու արագություններ՝ «արագացված» և «դանդաղեցված»:

Եթե «տարբեր արագությունների» գաղափարը հիմնվում է ինտեգրման ժամանակային գործոնների վրա, ապա «փոփոխական երկրաչափությունը» վերաբերում է տարածական գործոնին: Սա ևս ենթադրում է, որ ինտեգրացիոն ընկերակցության ներսում կան սկզբունքային, էական տարբերություններ, ինչի պատճառով էլ անդամ֊պետությունները ժամանակավորապես խմբավորվում են տարբեր «շրջանակների» մեջ: Այդ օղակներից առաջինը կամ «միջուկը» պետք է կազմեն ինտեգրվածության բարձր աստիճան ունեցող երկրները, որոնք ԵՄ֊ի հիմնադրման պայմանագրով սահմանված «ավելի սերտ» կամ «խորացված համագործակցության» մեխանիզմի միջոցով, լինելով, փաստորեն, դրոշակակիր, պետք է առաջ մղեն ինտեգրման ողջ գործընթացը: Երկրորդ օղակը պետք է կազմեն ԵՄ֊ին անդամակցած և ինտեգրման ավելի ցածր մակարդակում գտնվող պետությունները: Երրորդ օղակը ներառում է ԵՄ֊ին անդամակցության թեկնածու֊պետությունները, որոնք կենտրոնացած են ԵՄ֊ի միասնական իրավական ժառանգության՝ acquis communautaire֊ի ներդրման վրա: Չորրորդ օղակը պետք է կազմեն ԵՀՔ֊ի մասնակից֊պետությունները, որոնք, միգուցե, ոչ մոտ ապագայում կանդամակցեն ԵՄ֊ին: Եվ վերջին՝ հինգերորդ օղակը ներառում է բոլոր այն պետություններին, որոնք երբևէ կարող են ԵՄ֊ին անդամակցության ցանկություն հայտնել: 6֊րդ օղակը ենթադրում է, որ ԵՄ֊ն պատասխանատվություն է կրում ավելի մեծ Եվրոպայի համար, և կարող է անգամ որոշակի պատասխանատվություն ստանձնել Եվրոպայի հարևան տարածաշրջաններում հակամարտությունների կարգավորման գործում:

Այս հայեցակարգի արտահայտություններից է այսպես կոչված «ամուր միջուկի» գաղափարը: Դրա համաձայն, եվրոպական ինտեգրման դրոշակակիրը պետք է դառնա երկրների առաջատար մի խումբ` անդամակցության համար բաց «ամուր միջուկը», որն ունի երեք օղակներ, որոնցից առաջինը` Գերմանիայի և Ֆրանսիայի, երկրորդը` առաջինների և Բենիլուքսի երկրների, իսկ երրորդը՝ ԵՄ֊ի մյուս անդամների մասնակցությամբ: «Միջուկը» կազմող պետությունները պետք է ուղղորդեն ընդհանուր գործընթացը` ԵՄ նոր «քաղաքականությունների» և նախաձեռնությունների ներդրմամբ:

Ճկուն ինտեգրման օրինակները Եվրոպայում բավական շատ են: Դրանք առկա են և՛ ԵՄ֊ից «դուրս», և՛ նրա «ներսում»: Այսպես, առաջին տարբերակի գործնական օրինակ կարելի է համարել Նորվեգիայի, Շվեյցարիայի և Իսլանդիայի դեպքերը: Թեև այդ պետություններն ունեն զարգացած, իսկ որոշ հարցերում, անգամ ԵՄ֊ի որոշ անդամ֊երկրների համապատասխան ցուցանիշները գերազանցող տնտեսական և քաղաքական համակարգեր, այդուհանդերձ, չեն անդամակցում ԵՄ֊ին:

Նորվեգիայում երկու անգամ՝ 1972 և 1994 թթ., համապետական հանրաքվեների արդյունքում բնակչության մեծամասնությունը դեմ արտահայտվեց ԵՄ֊ին անդամակցությանը: Սակայն Նորվեգիան անդամակցում է ԱԱԵԱ֊ին և ԵՏՏ պետություն է (տե՛ս նաև 2.2.1, 2.3.2.1 և 2.3.3): Վերջինս Նորվեգիային տալիս է ԵՄ֊ի ընդհանուր շուկային մուտքի իրավունք: Բացի դրանից, Նորվեգիան նաև Շենգենի գոտու անդամ է, մասնակցության իրավունք է ստացել ԵՄ֊ի մի շարք ծրագրերին ու կառույցներին, ինչպիսիք են Եվրոպական պաշտպանական գործակալությունը, Հյուսիսային մարտական խումբը, Ֆրոնտեքսը, Եվրոպոլը, Թմրանյութերի և թմրամոլության մոնիթորինգի եվրոպական կենտրոնը:

Իսլանդիան ևս Շենգենի գոտու, ԱԱԵԱ և ԵՏՏ անդամ է: Իսլանդիան ԵՄ֊ին անդամակցության համար դիմեց 2009թ., բանակցություններն սկսվեցին 2010թ.։ Իսլանդիայի՝ ԵՄ֊ին անդամակցության խնդիրները հիմնականում կապված են ԵՄ֊ի ձկնորսական քաղաքականության, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայի և Նիդերլանդների՝ համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի արդյունքում սննկացած իսլանդական Landsbanki բանկում իրենց քաղաքացիների դրամական խնայողությունների փոխհատուցման հետ: Եթե վերջին հարցում որոշակի դրական տեղաշարժ արձանագրվեց, ապա ձկնորսական քաղաքականության հարցում կողմերը համաձայնության չեկան: Եվրոյի գոտու ճգնաժամն էլ ավելի նվազեցրեց իսլանդական նորաստեղծ կառավարության՝ ԵՄ֊ին անդամակցելու ցանկությունը, և 2013թ. սեպտեմբերին Իսլանդիան դադարեցրեց բանակցությունները, իսկ 2015թ. ընդհանրապես չեղարկեց անդամակցության հայտը:

Թեև Շվեյցարիան ևս ԱԱԵԱ անդամ է, սակայն 1992թ. հանրաքվեով բնակչությունը դեմ արտահայտվեց ԵՏՏ֊ին, իսկ 2001թ.՝ նաև ԵՄ֊ին անդամակցությանը: Այդուհանդերձ, 2005թ. հանրաքվեով բնակչությունը կողմ արտահայտվեց Շենգենի գոտուն միանալու հարցին, որը և տեղի ունեցավ 2008թ.: ԵՄ֊ի հետ հարաբերություններում Շվեյցարիան որդեգրել է «երկկողմանիության» և «աստիճանականության» սկզբունքները՝ նախընտրելով ԵՄ֊ի հետ հարաբերությունները կառուցել երկկողմ պայմանագրերի վրա և համագործակցությունը խորացնել աստիճանաբար: Այսօր Շվեյցարիան և ԵՄ֊ն քայլեր են ձեռնարկում այդ երկրի համար ԵՄ֊ի ընդհանուր շուկային լիարժեք մուտք ապահովելու և համագործակցության իրավապայմանագրային բազան պարզեցնելու նպատակով: Եվրոյի գոտուն չանդամակցող, բայց դրա մասնակից֊երկրներով շրջապատված Շվեյցարիայի (և նրա հետ սերտորեն կապված ու կախված Լիխտենշտայնի) որոշ վայրերում եվրոն՝ որպես վճարման միջոց, փաստացի շրջանառության մեջ է: Բացի դրանից, անգամ ոլորտային հատուկ պայմանագրի բացակայության պայմաններում, Շվեյցարիան մասնակցում է ԵՄ֊ի ԸԱՊՔ շրջանակներում իրականացվող առաքելություններին, ինչպես նաև միացել է որոշ երկրների նկատմամբ ԵՄ֊ի կիրառած պատժամիջոցներին:

Յուրահատուկ են նաև եվրոպական «գաճաճ» պետությունների՝ Անդորրայի, Լիխտենշտայնի, Մոնակոյի, Սան Մարինոյի և Վատիկանի12՝ ԵՄ֊ի հետ փոխհարաբերությունները: Նրանցից ոչ մեկը, մասամբ կապված անդամակցության մեծ ծախսերի հետ, ԵՄ֊ի անդամ չէ, բայց բոլորը հատուկ հարաբերություններ ունեն ԵՄ֊ի հետ: Անդորրան, Մոնակոն, Սան Մարինոն և Վատիկանը ԵՄ֊ի հետ կնքել են արժութային համաձայնագրեր եվրոյի կիրառման մասին: Ի տարբերություն նրանց, Լիխտենշտայնը շարունակում է օգտագործել շվեյցարական ֆրանկը: Եթե Լիխտենշտայնը Շենգենի գոտու լիիրավ անդամ է, իսկ Մոնակոն՝ փաստացի, ապա Սան Մարինոն և Վատիկանը բաց սահմաններ ունեն իրենց հարևան Իտալիայի հետ: Եթե Անդորրան և Սան Մարինոն ԵՄ֊ի մաքսային միության, իսկ Մոնակոն՝ ԵՄ֊ի մաքսային տարածության անդամ են, ապա Լիխտենշտայնը և Վատիկանը դրանցից ոչ մեկի մեջ չեն մտնում13: Լիխտենշտայնը՝ որպես ԵՏՏ անդամ, ԵՄ֊ի ներքին ընդհանուր շուկային ունի լիիրավ, իսկ Մոնակոն՝ ոչ լիիրավ մուտք, մինչդեռ Անդորրան, Սան Մարինոն և Վատիկանը չունեն այդ հնարավորությունը:

ԵՄ֊ի ներսում առկա են ճկուն ինտեգրման բոլոր երեք տարբերակների դրսևորումները: Այսպես, «Եվրոպա ըստ ընտրության» հայեցակարգի դրսևորումն է այն, որ Շենգենի գոտուն չեն մասնակցում ԵՄ֊ի 28 անդամներից 2֊ը՝ Մեծ Բրիտանիան և Իռլանդիան, եվրոյի գոտուց դուրս են գտնվում 3֊ը՝ Մեծ Բրիտանիան, Դանիան և Շվեդիան (վերջինս՝ փաստացի): Թեև ԵՄ֊ի քաղաքացիությունն իրավաբանորեն տարածվում է բոլոր անդամ֊պետությունների քաղաքացիների վրա, սակայն գործնականում Դանիան հրաժարվել է դրանից՝ հայտարարելով, որ դա պետք է ընդունվի համապետական հանրաքվեի միջոցով: Դանիան չի մասնակցում նաև ԵՄ֊ի ԸԱՊՔ֊ին: ԵՄ֊ի ՈԴՄՀ ոլորտում` ԱԱԱՏ֊ից դուրս են գտնվում Դանիան, Իռլանդիան և Մեծ Բրիտանիան: ԵՄ֊ի Մարդու հիմնարար իրավունքների խարտիային չեն միացել Լեհաստանը և Մեծ Բրիտանիան:

ԵՄ֊ի տեսանկյունից այս «ընտրությունները» բացառություններ են կոնկրետ անդամ֊պետությունների համար: Այսպես, փաստորեն, իրենց վետոյի իրավունքը քվեարկությունների ժամանակ կիրառելու փոխարեն, այդ պետություններին թույլ է տրվում դուրս մնալ միասնական քաղաքականության ոլորտից և այդպիսով չխոչընդոտել գործընթացին: Այս «բացառությունների» միջոցով ԵՄ֊ն կարողանում է պահպանել իր միասնական քաղաքականությունների կայուն զարգացումը և խուսափում է ճգնաժամերից, ինչպիսին 1960֊ական թթ. «դատարկ աթոռի» ճգնաժամն էր (տե՛ս նաև 2.5): Հատկանշական է նաև, որ ԵՄ֊ի ներսում «Եվրոպա՝ ըստ ընտրության» ձևով վերապահում կիրառած երկրներն այդ պահին արդեն ԵՄ անդամ էին, իսկ թեկնածու֊պետությունների դեպքում կիրառվել է միայն «տարբեր արագությունների» ձևով վերապահում։

«Ըստ ընտրության Եվրոպայի» և «տարբեր արագությունների Եվրոպայի» յուրօրինակ դեպքեր են եվրոյի և Շենգենի գոտիները: Եվրոն, փաստորեն, կիրառոմ են նաև ԵՄ֊ին չանդամակցող պետություններ14, մինչդեռ ԵՄ֊ի անդամ որոշ պետություններ հրաժարվել են միանալ եվրոյի գոտուն, իսկ որոշներն էլ (Բուլղարիա, Հունգարիա, Լիտվա, Լեհաստան, Ռումինիա, Խորվաթիա, Չեխիա) դրան պետք է միանան ժամանակի ընթացքում: ԵՄ֊ի որոշ անդամներ դուրս են նաև Շենգենի գոտուց, իսկ որոշներն էլ (Ռումինիա, Բուլղարիա, Կիպրոս և Խորվաթիա) պարտավորվել են միանալ մոտ ապագայում: Փոխարենը, Շենգենի գոտուն անդամակցում են ԵՄ֊ին չանդամակցող Իսլանդիան, Նորվեգիան, Շվեյցարիան և Լիխտենշտայնը: Դրան փաստացի միացել են նաև Մոնակոն, Սան Մարինոն և Վատիկանը, քանի որ «բաց սահմաններ» ունեն իրենց հարևան և Շենգենի գոտուն անդամակցող Ֆրանսիայի ու Իտալիայի հետ:

1.3.7 Նոր ինստիտուցիոնալիզմ [3, pp. 22-27] [2, pp. 125-129]

Չվիճարկելով ազգային պետությունների առաջատար դերն ինտեգրման մեջ` նոր ինստիտուցիոնալիզմի կողմակիցները գտնում են, որ դրա արդյունքը չի կարող բացատրվել միայն ազգային պետությունների ուժերի և նախապատվությունների հարաբերակցությամբ: Նրանք պնդում են, որ ԵՄ֊ի քաղաքականությունը և դրանց կերտման գործընթացն ըմբռնելու համար հանգուցային նշանակություն ունեն ինստիտուտները։ Բայց, ի տարբերություն հին ինստիտուցիոնալիստների, նորերի համար ինստիտուտները ոչ միայն ֆորմալ կազմակերպություններն են (խորհրդարան, կառավարություն, դատարան և այլն), այլ նաև այդ ինստիտուտների փոխգործակցության ոչ ֆորմալ կառույցները (նորմերը, ավանդույթները)։ Այդուհանդերձ, նոր ինստիտուցիոնալիստների համար ֆորմալ ինստիտուտներն ավելի կարևոր են՝ նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ ֆորմալ ինստիտուտներն ու կանոնները սահմանափակում են սոցիալական որոշ խմբերի քաղաքական մասնակցության հնարավորությունները և ընդլայնում մյուսների հնարավորությունները։ Բացի դա, ինստիտուտներն իրենք կարող են լինել քաղաքականության ինքնուրույն սուբյեկտներ։

Նոր ինստիտուցիոնալիզմն ունի երեք տարատեսակ՝ ռացիոնալ ընտրության, պատմական և սոցիոլոգիական ինստիտուցիոնալիզմ։

Ռացիոնալ ընտրության ինստիտուցիոնալիզմը կենտրոնանում է այն սահմանափակումների, կանոնների վրա, որոնք սուբյեկտների համար ստեղծում են ֆորմալ ինստիտուտները։ Օրինակ՝ շահերի խմբերի գործունեության մեջ արտացոլվում են այն օրենսդրական ընթացակարգերը, որոշում ընդունող առանցքային պաշտոնյաների հետ նրանց հարաբերությունները։ Բացի դրանից, ազգային մակարդակում որոշումների ընդունման գործընթացից «օտարված» շահերի խմբերը ձգտում են ազդել վերազգային՝ ԵՄ֊ի մակարդակում որոշումների ընդունման վրա։ Օրինակ՝ եթե մրցակցային քաղաքականության հարցում ազգային մակարդակում մենաշնորհ ունեցող ընկերությունները ձգտում են գործակցել ազգային իշխանությունների հետ, ապա նրանց մրցակից ընկերությունները կձգտեն վերացնել այդ արտոնությունները և այդ նպատակով կնախընտրեն դիմել Եվրոպական հանձնաժողովին։

Իրենց հերթին, պատմական ինստիտուցիոնալիստները պնդում են, որ քաղաքական հարաբերություններն անհրաժեշտ է դիտարկել ժամանակային միջակայքի շրջանակում։ Նրանց համոզմամբ, որոշումներն ընդունվում են ոչ թե ինչ֊որ վերացական ռացիոնալության սկզբունքով, այլ արդեն գոյություն ունեցող ինստիտուցիոնալ փոխհարաբերությունների ստեղծած պատկերացումներին և կանոններին համապատասխան։ Ի տարբերություն ռացիոնալ ընտրության ինստիտուցիոնալիստների, պատմականները կարևորում են այնպիսի ոչ ֆորմալ հանգամանքներ, ինչպիսիք են արժեքներն ու վարքի նորմերը։ Առանցքայինը նրանց համար «կուրսից կախվածության» հայեցակարգն է, որի համաձայն, որոշում ընդունելուց հետո շատ հավանական է, որ քաղաքականությունը հետագայում կզարգանա այդ որոշման մեջ նախանշված ուղղությամբ։ Ավելին, ծայրահեղ իրավիճակներում կախվածությունը կուրսից կարող է վերածվել «փակուղու», երբ քաղաքականության զարգացման մյուս «մայրուղիները» փակվում են և ուղղորդվում դեպի գոյություն ունեցող միակ «մայրուղին»։

Պատմական ինստիտուցիոնալիզմը տալիս է եվրոպական ինտեգրման իր մեկնաբանությունը. առաջին ինտեգրացիոն ինստիտուտներն ստեղծվել են անդամ֊երկրների կողմից` որոշակի պատմական պայմաններում և որոշակի նպատակներով, որոնք ներկայումս անհետացել են կամ փոփոխվել, բայց մի անգամ ընդունված որոշումները բացել են զարգացման տրամաբանության մի ուղի, որն անհնար էր կանխատեսել ԵԸ ստեղծման պահին: Այդ ինստիտուտները գոյություն ունեն նաև այսօր և ունակ են ազդելու դերակատարների նպատակների ու նախասիրությունների վրա, և այդկերպ՝ նաև քաղաքական որոշումներ ընդունելու և քաղաքական նոր իրավիճակներ ստեղծելու վրա:

Սոցիոլոգիական ինստիտուցիոնալիզմը մերժում է ռացիոնալիստական մոտեցումը քաղաքականության մեկնաբանման համար և շեշտադրում «մշակութային» պրակտիկան։ Նրանց պատկերացմամբ, ինստիտուտները ոչ միայն ֆորմալ կանոններն ու կառույցներն են, այլ նաև խորհրդանիշները, բարոյական ձևանմուշները, որոնք էլ հենց ուղեգծում են մարդկանց կենսգործունեությունը։ Նրանք նաև համոզված են, որ ինստիտուտները ոչ միայն ազդում են դերակատարների «ռազմավարական հաշվարկների», այլ նաև նրանց նախապատվությունների և ինքնության վրա։ Եվ եթե ռացիոնալ ընտրության ինստիտուցիոնալիստների կարծիքով, ինստիտուտները զարգացվել են ռացիոնալ դերակատարների կողմից՝ կոնկրետ խնդիրներն արդյունավետորեն լուծելու համար, ապա սոցիոլոգիական ինստիտուցիոնալիստների համոզմամբ, ինստիտուտները հաճախ ստեղծվում և զարգացվում են սոցիալական լեգիտիմության, այլ ոչ թե արդյունավետության համար։ Այս իմաստով, օրինակ, թեև Եվրոպական խորհրդարանի լիազորությունների ընդլայնումը չի բխում ազգային կառավարությունների շահերից, այդուհանդերձ, ԵՄ֊ի ժողովրդավարական լեգիտիմության ամրապնդման անհրաժեշտությունն ստիպում է նրանց գնալ այդ քայլին։

Ամփոփում

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ արդեն 28 անդամ ունեցող ԵՄ֊ի քաղաքականությունը եղել և կմնա փոխզիջումների քաղաքականություն, ինչը նշանակում է, որ քաղաքական ինտեգրումն անխուսափելիորեն կսահմանափակվի քաղաքական իրողություններով և մասնակիցների սեփական շահերով: Այսօր արդեն ԵՄ֊ի քաղաքական համակարգի զարգացման մեջ հստակ ուրվագծվում են դաշնայնացման միտումները և բազմամակարդակ կառավարման համակարգի սահմանները` հիմնված տեղական ինքնակառավարման, պետական և վերազգային մակարդակների հաշվառման վրա, որին ավելանում է նաև երկրների տարածաշրջանային իշխանությունների և քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների մակարդակը: Բայց ԵՄ֊ը ներառում է ոչ միայն վերազգային֊ինտեգրացիոն, այլև միջկառավարական զարգացած համագործակցություն, մասնավորապես, քաղաքական ինտեգրման այնպիսի կարևորագույն հարթության վրա, ինչպիսին արտաքին և անվտանգության քաղաքականությունն է: Բուն եվրոպական ինտեգրումն ընթանում է ճկուն ինտեգրման տրամաբանությամբ, քանզի, մի կողմից, նոր անդամներին որոշակի ժամանակ է անհրաժեշտ ինտեգրման գործընթացներին լիարժեք ներգրավվելու համար, իսկ մյուս կողմից, ոչ բոլոր անդամներն են հակված ակտիվորեն մասնակցելու ինտեգրման բոլոր, մասնավորապես, քաղաքական նախաձեռնություններին:

Քննարկման հարցեր

Որո՞նք են ինտեգրման տեսությունների հիմնական տարբերությունները, ուժեղ և թույլ կողմերը:

Գտե´ք ինտեգրման տեսություններից յուրաքանչյուրի հիմնական գաղափարների արտացոլումը ժամանակակից ԵՄ֊ի պրակտիկայում:

Ինչո՞ւ է նոր ֆունկցիոնալիզմը համարվում ԵՄ֊ի «ինտեգրման մեթոդ»:

Ձեր կարծիքով, տարբերակված (ճկուն) ինտեգրումը նպաստո՞ւմ, թե՞ խոչընդոտում է Եվրոպայի միավորմանը:

Օգտագործված աղբյուրներ

Ն. Գալստյան, Եվրոպական ինտեգրման տեսություն և արդիականություն, Երևան: ԵՊՀ հրատ., 2011.

A. Wiener and T. Diez, Eds., in European Integration Theory. 2nd Edition, Oxford, Oxford University Press, 2009.

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

S. Hix, The political system of European Union, 2 ed., New York: Palgrave MacMacmillan, 2005.

М. Стрежнева, “Теории интеграции,” in Европейская интеграция: учебник, О. Буторина, Ed., Москва, Деловая литература, 2011, pp. 31-41.

C. Closa, “Differentiated Integration and Flexibility in the EU under the Lisbon Treaty: challenges for the Trio Presidency,” Analysis of the Real Instituto Elcano, pp. 1-6, 2010.

A. Jones, A Glossary of the European Union, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008.

1.4. ԵՎՐՈՊԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

Ինչպես վերևում նշեցինք, հրապարակային ելույթներում, ԶԼՄ֊ների հրապարակումներում շատ հաճախ «եվրոպական ինտեգրում» հասկացությունն օգտագործվում է լայն իմաստով՝ հիմք ընդունելով, որպես կանոն, եվրոպական կառույցների հետ համագործակցության խորացումը և/կամ հասարակության մեջ արժեքային ընկալումների համապատասխան փոփոխությունները: Այս դեպքում, բնականաբար, անտեսվում են ինտեգրման հատկանիշները՝ այն ցուցիչները, որոնց առկայությունը խոսում է ինտեգրման առկայության մասին: Մասնագիտական գրականության մեջ այս մոտեցումն առավել հայտնի է «եվրոպականացում» անունով: Սակայն համեմատաբար երիտասարդ այս երևույթի բնորոշման և սահմանման վերաբերյալ ակադեմիական շրջանակներում ցայսօր չկա միատեսակ մոտեցում:

Ստորև կանդրադառնանք եվրոպականացման մի շարք բնորոշումներին, արևմտականացման և ժողովրդավարացման, ինչպես նաև եվրոպական ինտեգրման հետ դրա փոխառնչություններին՝ միաժամանակ, մատնանշելով այդ գործընթացի արդյունավետության նախապայմանները:

1.4.1 Եվրոպականացման բնորոշումները

Ի. Բեյչն առանձնացնում է եվրոպականացման երեք տեսակ [1, p. 7].

Եվրոպականացում, որը ենթադրում է ԵՄ֊ի դերակատարների ու ինստիտուտների իրավասության և ազդեցության աճ ու դիտարկվում է որպես եվրոպական ինտեգրման հոմանիշ։ Յ. Օլսենն այս տեսակը համարում է ԵՄ֊ի ընլայնման արդյունքում նրա մոդելների տարածում նոր անդամ֊երկրներում [2]։

Եվրոպականացումը որպես հարմարման (ադապտացիայի) պահանջի նկատմամբ ռեակցիա, որի դեպքում շեշտադրվում է ԵՄ֊ի ազդեցությունը պետությունների ներքին քաղաքականության վրա։ Արդյունքում, Ռ. Լեդրիչի խոսքերով, ԵՄ֊ի քաղաքական ու տնտեսական դինամիկան դառնում է ազգային քաղաքականության կազմակերպման տրամաբանության և մշակման մի մասը [3, p. 70]։

եվրոպականացում, որն ընթանում է ավելի լայն տարածության մեջ, քան ԵՄ֊ի շրջանակներն են, և այս դեպքում շեշտադրվում են եվրոպական պետությունների միջև փոխազդեցություններն ու փոխանակման մեխանիզմները: Յ. Օլսենի բնորոշմամբ, սա ԵՄ֊ի տարածքից դուրս եվրոպական քաղաքական կազմակերպման և կառավարման ձևերի արտահանումն է, քաղաքականապես միասնական «մեծ Եվրոպայի» ստեղծման ծրագիրը [2]։

Այսպիսով, մի դեպքում եվրոպականացումը նույնացվում է ԵՄ֊ին անդամակցության նախապատրաստման գործընթացի հետ, երբ ներգրավվող երկիրը ձեռնարկում է ներքին ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, մոտարկում է իր նորմատիվ֊իրավական համակարգը ԵՄ֊ի չափանիշներին՝ ակնկալելով որոշակի ժամանակ անց անդամակցել ԵՄ֊ին: Այս ընթացքում վերագնահատվում է նաև ոչ կառավարական ինստիտուտների (հասարակական կազմակերպությունների, արհմիությունների, մասնագիտական ասոցիացիաների և այլն) դերը. դրանք սկսում են ավելի ակտիվ դեր խաղալ հանրային կյանքում: Փոփոխվում է նաև քաղաքական և տնտեսական վերնախավի վարքը` կապված ԵՄ֊ին անկկալվող անդամակցությունից սպասվող օգուտների հետ, և այդ փոփոխություններն արտահայտվում են նրանց վարած քաղաքականության մեջ: Եվրոպականացումն ավելի նշանակալի է դարձնում նաև տեղական ինքնակառավարման մարմինների դերակատարությունը, ընդլայնվում են նրանց ինքնավարությունը և լիազորությունները՝ նպաստելով բազմամակարդակ կառավարման համակարգի ամրապնդմանը և, միաժամանակ, համաեվրոպական մակարդակում կառավարման ցանցային մոդելի (տե՛ս 1.3.5) հաստատմանը:

Մեկ այլ դեպքում եվրոպականացումն ընկալվում է որպես Եվրոպայի սահմաններից դուրս սոցիալական վարքի նորմերի, մշակութային արժեքների, ինստիտուցիոնալ կազմակերպման ձևերի «արտահանում»: Այս տեսանկյունից այն համարվում է նաև քաղաքական մշակույթում փոփոխություններ առաջացնող երևույթ:

1.4.2 Եվրոպականացում, արևմտականացում և եվրոպական ինտեգրում

Եվրոպականացումը հանդես է գալիս որպես պետությունների հասարակական֊քաղաքական համակարգերի արևմտականացման կամ «արևմտյան ոճով» արդիականացման տարատեսակ: Արևմտականացման մյուս տարատեսակն ամերիկանացումն է: Այս տարատեսակներն ունեն ինչպես ընդհանրություններ, այնպես էլ տարբերություններ: Երկուսն էլ ենթադրում են նորմերի, արժեքների «արտահանում» և դրանց ներդրում այլ պետություններում: Սակայն որոշ հեղինակներ նշում են [4], որ դրանք՝ որպես քաղաքական ծրագրեր, հիմքում ունեն տարբեր գաղափարախոսություններ. եթե ամերիկանացման հիմքում ամերիկանիզմի՝ ամերիկյան մշակույթի և քաղաքական իդեալների տարածման գաղափարն է, ապա եվրոպականացման հիմքում եվրոպեիզմի՝ եվրոպական մշակույթի և քաղաքական իդեալների տարածումն է: Ընդ որում, դրանք ներկայացվում են որպես մրցակցող նախագծեր:

Եվրոպականացումը չպետք է շփոթել եվրոպական ինտեգրման հետ: Թեև դրանք սերտ առնչություններ ունեն, սակայն բովանդակությամբ որոշակիորեն տարբերվում են: Կարելի է ասել, որ եվրոպական ինտեգրումը ենթադրում, ներառում է եվրոպականացում` ԵՄ֊ին անդամակցության չափանիշներին թեկնածու֊պետության իրավական, տնտեսական ու կառավարման համակարգերի համապատասխանեցման իմաստով: Սակայն «եվրոպականացումն» ավելի լայն հասկացություն է ու կապված է ոչ միայն ԵՄ֊ի, այլև եվրոպական այլ կառույցների՝ ԵԽ֊ի, ԵԱՀԿ֊ի գործունեության հետ: Դրանց շրջանակներում բուն իմաստով ինտեգրում գոյություն չունի, սակայն այդ կառույցներն էլ անդամ֊պետությունների համար սահմանում են չափանիշներ, վերահսկում են դրանց ներդրումը, իրագործումը և պահպանումն ազգային մակարդակում:

1.4.3 Եվրոպականացման գործիքները

Ջ. Չեքելն առանձնացնում է եվրոպականացման երեք «գործիքներ»՝ իրականացման և ազդեցության մեխանիզմներ [5]: Առաջինը փոխպայմանավորումն է, որի միջոցով եվրոպական կառույցները դրդում են պետությունների կառավարություններին` իրականացնելու նրանց առջև դրված պահանջները` փոխարենն առաջարկելով անդամակցություն տարբեր միջազգային կազմակերպություններին: Ըստ էության, փոխպայմանավորումը փոխհամաձայնություն է եվրոպական կառույցների և պետության միջև, որի միջոցով պետությունն ստանձնում է որոշակի գործողություններ իրականացնելու պարտավորություններ: Փոխպայմանավորումն իրականացվում է երեք փուլով՝

նախապայմաններ, որոնք գործողություններն են, որոնց շուրջ համաձայություն է ձեռք բերվում միջազգային կազմակերպության և դրան անդամակցել ձգտող պետության միջև;

կոնկրետ գործողություններ, որոնք ուղղված են միջազգային կազմակերպության սահմանած չափանիշների և պահանջների իրականացմանն ազգային մակարդակում;

բուն փոխպայմանավորում, երբ պետությունները գործում են ստանձնած պարտավորություններին համապատասխան15:

Փոխպայմանավորման ժամանակ, ինչպես նշում են Ֆ. Շիմելֆեննինգը և Ու. Սեդելմայերը [6, pp. 8-10], կիրառվում են արտաքին խթանիչներ՝ արտաքին օժանդակություն և խրախուսում: Այսինքն, օրինակ, ԵՄ֊ն իր իրավական ժառանգության ընդունումը սահմանում է որպես անդամակցության պայման, որի իրագործման դեպքում պետությունը ԵՄ֊ից ստանում է որոշակի օժանդակություն (ֆինանսատնտեսական, տեխնիկական և այլն): Իսկ ոչ անդամ երկրներին ԵՄ֊ն հիմնականում առաջարկում է որոշակի աջակցություն և ինստիտուցիոնալ կապեր: Աջակցությունն իրականացվում է քաղաքական, տնտեսական, ֆինանսական, տեխնիկական օժանդակության տարատեսակ ծրագրերի միջոցով: Ինստիտուցիոնալ կապերը ևս բազմազան են՝ առևտրային համաձայնագրերից մինչև լրիվ անդամակցություն:

Որպես եվրոպականացման երկրորդ «գործիք» նրանք նշում են սոցիալականացումը (սոցիալական ուսուցում), որի հիմքում ընկած է «եվրոպական արժեքների» և «եվրոպական ուղղու» որդեգրումը տվյալ պետության կողմից: Թեև սա ևս նախաձեռնվում է ԵՄ֊ի կողմից, այդուհանդերձ, չի ենթադրում օժանդակության և խրախուսման այն մեթոդները, որոնք կիրառվում են փոխպայմանավորման դեպքում: Փոխարենը կիրառվում են անդրազգային համագործակցության հնարավորությունների ընձեռնումը, փորձի փոխանակումը և այլն:

Երրորդ «գործիքը» փորձի կրկնօրինակումն է: Ի տարբերություն նախորդ երկուսի, այս դեպքում նախաձեռնողը պետությունն է, որն ինքնակամ է որոշում իր ազգային համակարգերը համապատասխանեցնել ԵՄ֊ի նորմերին ու չափանիշներին: Կառավարության «դրսից» նոր նորմեր ներդնելու ձգտումը կարող է պայմանավորված լինել և՛ հասարակական֊քաղաքական ուժերի ճնշումներով, և՛ պետության քաղաքական ուղղությանփոփոխությամբ:

1.4.4 Եվրոպականացում և ժողովրդավարացում

Եվրոպականացումը հաճախ կապվում է ժողովրդավարացման հետ, ավելի կոնկրետ՝ եվրոպականացումը ներկայացվում է որպես ժողովրդավարացման ձևանմուշ (մոդել): Այդ երկու գործընթացներն ունեն մի շարք ընդհանրություններ. երկուսն էլ փոխակերպման բազմաբովանդակ ու բազմաշերտ գործընթացներ են, սոցիալ֊տնտեսական, քաղաքական, մշակութային, իրավական արժեքների, նորմերի տարածման միջոց: Այս առումով շատ հետաքրքիր է Մ. Էմերսոնի և Գ. Նութչևայի առաջ քաշած «եվրոպականացումը՝ որպես ժողովրդավարացման ձգողական ձևանմուշ» հայեցակարգը [7]: Ըստ այդմ, կան ժողովրդավարացման «կենտրոններ», որոնք բնորոշվում են բարձր զարգացած ժողովրդավարական քաղաքական համակարգերով, այլ պետություններում ունեն մեծ հեղինակություն և «բաց» են հարևան տարածաշրջանների նկատմամբ: Այդպիսի կենտրոններից են ԱՄՆ֊ը և ԵՄ֊ը: Մի շարք երկրներում ժողովրդավարացման գործընթացը պայմանավորված է եղել հենց այդ կենտրոնների վարած քաղաքականությամբ: Կոնկրետ ԵՄ֊ն «ձգողական ուժ» է Եվրոպայում և նրան հարակից տարածքներում, ու հենց նրա հետ կապերի խորացումն ու, առավել ևս, նրան անդամակցության ձգտումն էլ խթանում են ժողովրդավարացման գործընթացներն այս մեծ տարածության մեջ գտնվող պետություններում:

Նշված հեղինակներն առանձնացնում են եվրոպականացման երկու ուղղություն [7, pp. 5-6]: Առաջինը եվրոպականացումն է ԵՄ֊ի անդամ֊պետություններում («ԵՄ֊ականացում»), երբ ԵՄ֊ի որոշումների իրագործման ընթացքում անդամ֊պետություններն սկսում են համապատասխան փոփոխություններ կատարել ազգային և ենթաազգային մակարդակներում: Արդյունքում, անդամ֊պետությունների քաղաքական մշակույթ և պրակտիկա են ներթափանցում եվրոպական֊վերպետական մակարդակում սահմանված նորմեր, իսկ ԵՄ֊ի տնտեսաքաղաքական կյանքը և գործունեությունը դառնում են ազգային քաղաքական օրակարգի կառուցման օրգանական մասը:

Սա առավել ակնհայտ դրսևորվում է հատկապես ԵՄ֊ի ընդլայնման համատեքստում, երբ թեկնածու֊պետության տնտեսական, իրավական, քաղաքական համակարգերը համապատասխանեցվում են ԵՄ֊ին անդամակցության «Կոպենհագենյան չափանիշներին» (տե՛ս նաև 2.4.1): Այսինքն, «ԵՄ֊ականացման» սկիզբը հենց անդամակցության նախապատրաստման գործընթացն է16: Այս դեպքում փոխպայմանավորման «բլիթը» ԵՄ֊ին անդամակցությունն է՝ դրանից ակնկալվող օգուտներով (ֆինանսատնտեսական աջակցություն տնտեսության և կառավարման ինստիտուտների արդիականացմանը, ընդհանուր շուկային մուտքի հնարավորություն և այլն), որի դիմաց պետությունը «վճարում» է՝ իր ինքնիշխան լիազորությունների մի մասը փոխանցելով ԵՄ֊ի ինստիտուտներին:

Հատկանշական է, որ ձևավորման սկզբնական շրջանում ԵԸ֊ն մեծ ուշադրություն չէր հատկացնում ժողովրդավարության խնդիրներին: Անդամակցության պահանջներն սկսեցին կոնկրետացվել արդեն առաջին ընդլայնման ժամանակ (տե՛ս նաև 2.4.2), երբ ԵԸ֊ին միացան Մեծ Բրիտանիան, Դանիան և Իռլանդիան: Իսկ արդեն Հունաստանի, Իսպանիայի, Պորտուգալիայի անդամակցության ժամանակաշրջանում ԵԸ֊ն առաջին անգամ հստակեցրեց անդամակցության քաղաքական պահանջները՝ դրանցում ներմուծելով ժողովրդավարական նորմեր: 1990֊ական թթ. կեսերին Ֆինլանդիայի, Ավստրիայի, Շվեդիայի անդամակցության ժամանակ ժողովրդավարության պահանջը չէր ընդգծվում, քանի որ այդ պետությունները համարվում էին լիարժեք ժողովրդավարություններ: Սակայն ծրագրելով նոր ընդլայնում, այս անգամ՝ տնտեսապես ու քաղաքականապես թույլ զարգացած Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի հետխորհրդային երկրների հաշվին՝ ԵՄ֊ն անդամակցության չափանիշների մեջ ժողովրդավարության պահանջը դարձրեց առաջնային: Թերևս հենց այս հանգամանքն էլ ուժեղ խթան հանդիսացավ այս պետությունների արագ ժողովրդավարացման համար: Հետագայում, արդեն ժողովրդավարացումը հռչակվեց ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության գերակայություն և այն իր տեղը գտավ հարևան գործընկեր֊պետությունների համար նախատեսված տարածաշրջանային ծրագրերում (տե՛ս նաև 3.3.5.6.1):

Եվրոպականացման երկրորդ ուղղությունը, ըստ Էմերսոնի և Նութչևայի, դրսևորվում է ԵՄ֊ից դուրս գտնվող երկրներում` եվրոպականացում ԵՄ֊ի «շրջագծի» պետություններում կամ «Ընդլայնված Եվրոպայի» կառուցում: Այս դեպքում պետությունը չի մասնակցում ԵՄ֊ի մակարդակում իր վերաբերյալ որոշման ընդունմանը, և եվրոպականացումը հանդես է գալիս որպես ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության գործիք: Այս դեպքում եվրոպականացումը կարելի է բնորոշել որպես եվրոպական կառույցների կողմից նախաձեռնված ու խթանվող գործընթաց, որը մասնակից֊պետության տնտեսական և/կամ քաղաքական զարգացման վերջնարդյունքը կապում է այդ կառույցներին` տվյալ պետության հնարավոր անդամակցության կամ այդ պետությանը նշանակալի ֆինանսատնտեսական, խորհրդատվական և այլ աջակցություն ցուցաբերելու հետ: Ենթադրվում է, որ այս բարեփոխումները կարող են փոփոխել պետության արտաքին և ներքին քաղաքականության նպատակները, սկզբունքները, կառուցվածքը, հասարակության ներսում գերիշխող համոզմունքներն ու պատկերացումները, ազդել ներպետական և միջպետական հարաբերությունների վրա:

Այս դեպքում, եվրոպականացումը հանդես է գալիս որպես անհամաչափ մի գործընթաց, որի գլխավոր բնորոշիչը պետության վարքի վրա ազդելու՝ ԵՄ֊ի կարողության առկայությունն է: Իսկ այդ կարողությունը հենվում է խրախուսման և պատժամիջոցների մեխանիզմի («մտրակի և բլիթի քաղաքականություն») վրա, որը, սակայն, առավել ազդեցիկ է ԵՄ֊ին անդամակցության հեռանկար («եվրոպական հեռանկար») ունեցող երկրներում, մինչդեռ այդպիսի հեռանկար չունեցող կամ դրանից հրաժարվող պետություններում ԵՄ֊ն չի հանդիսանում ազդեցիկ ներքաղաքական դերակատար և նրա ազդեցությունն այդ երկրների ներքաղաքական կյանքի վրա էական չէ: Հատկանշական է, որ եվրոպականացման այս տարբերակը կարելի է տեսնել նաև «եվրոպական հեռանկար» չունեցող կամ դրանից հրաժարված, սակայն ԵՄ֊ի տարածաշրջանային ծրագրերում (մասնավորապես՝ ԵՀՔ, ԱԳ) ներգրավված երկրներում, ինչպես նաև ԵԽ֊ին նոր անդամակցած հետխորհրդային պետություններում: Այս դեպքում փոխպայմանավորման «բլիթ» են ԵՄ֊ի կողմից իրականացվող զարգացման և խորհրդատվական ծրագրերը, ինչպես նաև ինտեգրման ցածր մակարդակներին (ազատ առևտրի գոտի կամ մաքսային միություն) մասնակցելու հնարավորությունը: Այս դեպքում, «ԵՄ֊ականացման» համեմատությամբ, ԵՄ֊ի առաջարկած «բլիթը» միգուցե այդքան մեծ չէ, սակայն այս դեպքում պետության կողմից վճարվող գինն էլ է ցածր: Եվ եթե «ԵՄ֊ականացման» պահանջներն ամփոփված են «Կոպենհագենյան չափանիշներում», ապա ԵՄ֊ի հարևան երկրներում եվրոպականացումն իրականացվում է այնպիսի տարածաշրջանային ծրագրերի միջոցով ու դրանցում սահմանված պահանջներով, ինչպիսիք են ԵՀՔ֊ն, ԵՄԳ֊ն և ԱլԳ֊ն (տե՛ս նաև 3.3.5.6.1): Այդ ծրագրերի գլխավոր նպատակ է հռչակված ԵՄ֊ի հարևանությամբ «կայունության գոտու»՝ արդյունավետ կառավարվող պետությունների ստեղծումը, որը պետք է հիմնված լինի ժողովրդավարության, շուկայական տնտեսության և ինստիտուցիոնալ կայունության վրա: Ավելի կոնկրետ, արդեն 1990֊ական թթ. կեսերից միջերկրծովյան իր հարևանների հետ հարաբերություններում ԵՄ֊ն սկսեց կարևորել ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների պաշտպանության խնդիրները: Դրանք, ինչպես նաև օրենքի գերակայության, քաղաքական կայունության, կայուն սոցիալ֊տնտեսական զարգացման խնդիրներն ավելի հստակ ամրագրվեցին 2000֊ական թթ. սկզբներին՝ ԵՀՔ֊ում, որի հեռահար նպատակը ԵՄ֊ի արժեքներն ու նպատակները կիսող բարեկամական պետությունների գոտու ստեղծումն է: Որպես խրախուսման միջոց գործընկեր֊պետություններին ԵՄ֊ն խոստացավ ցածր մակարդակի ինտեգրման, էներգետիկայի և տրանսպորտի ոլորտում համագործակցության, տնտեսական և ինստիտուցիոնալ արդիականացման գործընթացներին աջակցություն, այդ թվում՝ ֆինանսատնտեսական և խորհրդատվական ծրագրերի միջոցով:

1.4.5 Եվրոպականացման մակարդակներն ու նախապայմանները

Եվրոպականացումն իրականացվում է երեք հիմնական մակարդակներով: Առաջինը նորմատիվ֊իրավական մակարդակն է, որի եվրոպականացումը ենթադրում է օրենսդրական համակարգի մոտարկում, համապատասխանեցում եվրոպական կառույցների չափանիշներին: Երկրորդն ինստիտուտուցիոնալ մակարդակի եվրոպականացումն է, երբ ստեղծվում են առաջին մակարդակում կատարված փոփոխություններն ապահովող և հսկող ինստիտուցիոնալ կառույցներ: Եթե նախորդ մակարդակների եվրոպականացումն առավելապես կապված է պետական կառավարման համակարգի հետ և ապահովվում է գերազանցապես փոխպայմանավորման «գործիքով», ապա երրորդ՝ սոցիոմշակութային մակարդակի եվրոպականացումը կապված է հանրային գիտակցության և վարքի հետ ու առավելապես ապահովվում է սոցիալականացման «գործիքով»: Սա, ըստ էության, ամենադժվար փոփոխվող և, բնականաբար, ավելի երկար ժամանակ պահանջող մակարդակն է, երբ հասարակությունն սկսում է ապրել փոփոխված իրավական նորմերով, փոխվում են մարդկանց պատկերացումները, վարքի կանոնները, տեղի է ունենում արժեքների վերագնահատում և այլն:

Այսպիսով, մենք տեսնում ենք, որ եվրոպականացումը չի սահմանափակվում միայն կառավարման ինստիտուտների ու քաղաքականության փոփոխություններով և ներառում է նաև սոցիոմշակութային֊արժեքային բաղադրիչ: Եվ հենց այստեղ էլ հաճախ ի հայտ են գալիս հակասությունները եվրոպականացման մակարդակների միջև: Նոր, «եվրոպականացված» օրենսդրությունը, այն ապահովող կառավարման նոր ենթակառուցվածքները և վերջիններիս համապատասխան գործառնական մշակույթը հասարակությունը միանգամից չի ընկալում։ Դա հաճախ կապված է լինում տվյալ հասարակության ավանդական֊ազգային պատկերացումների և ներդրվող֊առաջարկվող «եվրոպական» ոճի միջև առկա տարբերությունների հետ: Թեև հաճախ պնդում են, որ եվրոպականացումը չի վերացնում կամ մերժում ազգային մշակույթը, կանոններն ու նորմերը, այդուհանդերձ, փորձը ցույց է տալիս, որ եվրոպականացումն ինքնին ենթադրում է ազգայինի վերափոխում, դրա համապատասխանեցում «եվրոպականի» հետ: Սա է պատճառը, որ անգամ ԵՄ֊ի հին անդամ֊պետություններում և, առավել ևս, նորերում երբեմն ի հայտ է գալիս արժեքային կոնֆլիկտ, մի կողմից, տվյալ հասարակության ինքնակերպության, մշակույթն ապահովող սոցիալական նորմերի և, մյուս կողմից, նոր ներդրվող որոշ նորմերի միջև: ԵՄ֊ն «միասնություն բազմազանության մեջ» կարգախոսը հայտարարել է սկզբունք, որը նշանակում է «միասնություն՝ առանց միօրինակության և բազմազանություն՝ առանց հատվածավորման»: Սա ենթադրում է տարբեր մշակույթների ինքնատիպության և դրանց խաղաղ ու համահավասար համակեցության պահպանում: Սա էլ, իր հերթին, ենթադրում է, որ եվրոպականացումը չպետք է լինի նոր նորմերի կույր պատճենում, կրկնօրինակում, որն արդյունքում կհանգեցնի սոցիոմշակութային համահարթեցման ողջ Եվրոպայում, այլ, հակառակը, եվրոպական մակարդակի հարստացում ազգայինով և ազգային մակարդակի արդիականացում՝ պահպանելով ինքնակերպությունը:

Սակայն եվրոպականացումը մեխանիկական գործընթաց չէ: Ավելին, որպեսզի ունենա նպատակի իրականացման բարձր հավանականություն, եվրոպականացումն ունի մի շարք նախապայմանների ապահովման անհրաժեշտություն: Որոշ հեղինակներ որպես այդպիսի նախապայմաններ նշում են [8, pp. 43-45].

Կառավարող քաղաքական և տնտեսական ընտրանու համար եվրոպականացումից օգուտը պետք է լինի ավելին, քան առկա վիճակի պահպանումից ստացվող օգուտը:

Այդ օգուտները պետք է ունենան հավանականության բարձր աստիճան և հասանելի լինեն տեսանելի ժամանակահատվածում, այլապես դրանք թույլ խթան կլինեն ներգրավվող երկրների համար: Այս համատեքստում ԵՄ֊ն կարող է կիրառել անդամակցության հեռանկարը փոխհատուցող որոշ հրապուրիչ միջանկյալ «բլիթներ», ինչպիսիք են ազատ առևտուրը և քաղաքացիների ազատ տեղաշարժը:

Եվրոպականացումը պետք է հրապուրիչ լինի քաղաքական որոշումների ընդունման վրա էական ազդեցություն ունեցող քաղաքական ուժերի գերակշիռ մեծամասնության համար:

Եվրոպականացումը պետք է նպաստի այն քաղաքական ուժերի դիրքերի ամրապնդմանը, որոնք հավանություն կտան ներգրավման խորացմանը, հետևաբար, եվրոպական ինստիտուտների գործողությունները պետք է հավանության արժանանան հիմնական ներքաղաքական դերակատարների կողմից:

Եվրոպականացումը պետք է ընդունելի լինի տվյալ երկրի վրա մեծ ազդեցություն ունեցող արտաքին ուժ(եր)ի համար:

Ամփոփում

Այսպիսով, եվրոպականացումը բազմաշերտ ու բազմակողմ երևույթ է, որը դրսևորվում է թե՛ ԵՄ֊ի անդամ֊պետություններում, թե՛ անդամակցության նախապատրաստվող, և թե՛ այսպես կոչված «եվրոպական շրջագծի» երկրներում: Եվ եթե անդամ֊պետությունների դեպքում («ԵՄ֊ականացում») այն մասամբ համընկնում է եվրոպական ինտեգրման հետ, ապա ԵՄ֊ից դուրս եվրոպականացումն ստանում է փոքր ինչ այլ բովանդակություն և ձև՝ որպես նորմատիվ֊իրավական համակարգի մոտարկում, համապատասխանեցում եվրոպական կառույցների նորմերի հետ, որպես ինստիտուցիոնալ֊կառուցվածքային և որպես սոցիոմշակութային, արժեհամակարգային փոխակերպում: Ըստ որում, հարկ է նկատել, որ միշտ չէ, որ ԵՄ֊ն է եվրոպականացման գործընթացի հիմնական խթանիչը: Ավելին, ԵՄ֊ի ազդեցությունը, կշիռն էական է գերազանցապես անդամ և «եվրոպական հեռանկար» ունեցող երկրներում, մինչդեռ ԵՄ֊ին անդամակցության նպատակ չունեցող երկրներում այդ ազդեցությունն այդքան էլ մեծ չէ:

Եվրոպականացումը, լինելով արևմտականացման տարատեսակներից մեկն, այդուհանդերձ, տարբերվում, իսկ որոշ հեղինակների գնահատմամբ, անգամ հակադրվում է դրա մյուս ձևին՝ ամերիկանացմանը: Մյուս կողմից, եվրոպականացումը հանդես է գալիս նաև ժողովրդավարացման հետ համակցված, ավելին, ժողովրդավարացումը եվրոպականացման «միջուկն» է։

Եվրոպականացման կարևոր հարցերից մեկը դրա և ազգային ինքնատիպության փոխառնչությունն է. փորձը ցույց է տալիս, որ թե՛ եվրոպականացման չափազանց արագ տեմպերը, թե՛ դրա հակադրումն ազգային ինքնատիպությանը հանգեցնում են ներհասարակական սոցիոմշակութային կոնֆլիկտի: Ուստի, այս հարցում լավագույն տարբերակը քաղաքական մշակույթի աստիճանական փոխակերպումն է՝ միաժամանակ ապահովելով ազգային ինքնակերպության և եվրոպականացման ներդաշնակ, ոչ հակամարտային համակցությունը:

Հարկ է նկատել նաև, որ եվրոպականացման արդյունավետությունը կախված է դրա համար նպաստավոր պայմանների՝ նախադրյալների համալիրի առկայությունից, ինչպիսիք են կառավարող ընտրանու շահագրգռվածությունը, հանրային աջակցությունը, եվրոպականացումից ակնկալվող օգուտների շոշափելիությունը, դրանց հասանելիությունը հնարավորինս կարճ ժամանակահատվածում, ինչպես նաև տվյալ երկրի վրա մեծ ազդեցություն ունեցող արտաքին դերակատարի հավանությունը:

Քննարկման հարցեր

Ձեր կարծիքով, եվրոպականացման «գործիքներից» ո՞րը և որտե՞ղ է առավել արդյունավետ:

Համաձայն եվրոպականացման վերը տրված նախապայմանների` գնահատե՛ք Հայաստանի և հարակից երկրների եվրոպականացման ու եվրոպական ինտեգրման հնարավորությունները:

Ի՞նչ կապ եք տեսնում եվրոպականացման տրված բնորոշումների և ԵՄ֊ին ու ԵԽ֊ին անդամակցության պաշտոնական չափանիշների միջև:

Ի՞նչ առնչություններ ունեն եվրոպականացումը և ժողովրդավարացումը:

Ի՞նչ ընդհանրություններ և տարբերություններ ունեն եվրոպականացումը և ամերիկանացումը:

Օգտագործված աղբյուրներ

I. Bache, “Europeanization: A Governance Approach”, Department of Politics, University of Sheffield, England, UK, 2002, [Online]. Available: http://aei.pitt.edu/1722/1/Bache.pdf

J. Olsen, “The Many Faces of Europeanization,” Journal of Common Market Studies, vol. 40, no. 5, p. 921–952, 2002.

R. Ladrech, “Europeanization of Domestic Politics and Institutions: The Case of France,” Journal of Common Market Studies, vol. 32, no. 1, pp. 69-88, 1994.

V. Inozemtsev, «Two Faces of Globalization: Europeanization vs Americanization,» Russia in Global Affairs, Т. 1, January-March, № 1, 2006.

J. Checkel, “Compliance and Conditionality,” 2000. [Online]. Available: http://www.sv.uio.no/arena/english/research/publications/arena-working-papers/1994-2000/2000/wp00_18.htm

F. Schimmelfennig and U. Sedelmeier, Conceptualizing the Europeanization of Central and Eastern Europe, Ithaca, NY: Cornell University Press, 2005.

M. Emerson and G. Noutcheva, “Europeanisation as a Gravity Model of Democratisation,” CEPS Working Documents, no. 214, pp. 1-31, 2004.

Ն. Գալստյան, Եվրոպական ինտեգրման տեսություն և արդիականություն, Երևան: ԵՊՀ հրատ., 2011.

ԳԼՈՒԽ 2.
ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱ

Եվրոպական ինտեգրումն ունի հարուստ պատմություն, որում իրենց գործնական արտահայտությունն են գտել ձեռնարկի նախորդ գլխում արծարծված գաղափարական և տեսահայեակարգային շատ հարցեր: Ինտեգրումը Եվրոպայում իրականություն է դարձել կոնկրետ ժամանակահատվածում դրա համար նպաստավոր գործոնների և դրդապատճառների համապատասխան զուգորդության շնորհիվ: Ուստի, եվրոպագիտության տեսանկյունից շատ կարևոր է վերհանել այդ նախադրյալները և ինտեգրման զարգացման օրինաչափություններ ու առանձնահատկությունները:

Եվրոպական ինտեգրման ինստիտուցիոնալ֊գործառութային զարգացումը զուգահեռվել է դրան մասնակցող երկրների թվի ավելացմանը: Այդ հանգամանքը ոչ միայն ընդարձակել է ինտեգրման աշխարհագրական սահմանները, այլ նաև հանգեցրել է ինտեգրման տրամաբանության որոշակի փոփոխությունների (օրինակ, «ճկուն ինտեգրման» ի հայտ գալը կամ անդամակցության պայմանների կատարելագործումը):

Այս գլխում մենք կանդրադառնանք վերոնշյալ հիմնահարցերին, մասնավորապես, կքննենք ընդհանրապես տարածաշրջանային ինտեգրման սկզբնավորման համար անհրաժեշտ նախադրյալները և հենց եվրոպական ինտեգրման հիմքերը, Եվրոպայի պետությունների միավորման երկու հիմնական մոտեցումներն ու դրանց գործնական արտահայտությունները, ինչպես նաև ԵԸ/ԵՄ֊ի ընդլայնման քաղաքականությունը:

2.1 ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

Երկրագնդի տարբեր հատվածներում տարածաշրջանային ինտեգրման յուրաքանչյուր օրինակ ուսումնասիրելիս՝ մասնագետներին նախ և առաջ հետաքրքրում են դրա նախադրյալներն ու պատճառները են: Այսինքն, տվյալ տարածաշրջանում ինտեգրացիոն գործընթացների սկզբնավորման և զարգացման համար ո՞ր գործոնների համադրությունը և համակցությունն է ստեղծել նպաստավոր պայմաններ։

Տարածաշրջանային ինտեգրման յուրաքանչյուր օրինակ յուրահատուկ է իր նախադրյալներով, նպաստող գործոններով, պատճառներով, զարգացման առանձնահատկություններով և հնարավորություններով: Ստորև մենք կանդրադառնանք հենց այդ խնդիրներին, մասնավորապես, կփորձենք վերհանել տարածաշրջանային ինտեգրման սկզբնավորման համար անհրաժեշտ նախադրյալներն ու հիմնապայմանները և դրանց գործնական դրսևորումները կոնկրետ եվրոպական ինտեգրման համատեքստում:

2.1.1 Միջպետական տարածաշրջանային ինտեգրման նախապայմանները

Է. Բեսթն առանձնացնում է մի շարք փոփոխականներ, որոնք որոշում են ինտեգրման հնարավորությունը, գործընթացի կայունությունը և զարգացման հնարավորությունները: Դրանք են՝ 1. մասնակից֊պետությունների թիվը, 2. դրանց չափերը, 3. զարգացման մակարդակները, 4. պետությունների փոխկախվածության աստիճանը, 5. քաղաքական համակարգը, 6. աշխարհայացքային ընկալումները, արժեքներն ու նորմերը, 7. համագործակցության ոլորտները, 8. ազդեցության ձևը, 9. ժամկետները [1, pp. 51-57]:

Ֆ. Լաուրսենն առանձնացնում է նախապայմանների մի խումբ, որն անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման է տվյալ տարածաշրջանի երկրների միջև ինտեգրման սկզբնավորման համար [2, pp. 128-131].

Աշխարհագրական հարևանությունը, ընդհանուր սահմանների առկայությունը, պատմականորեն զարգացած տնտեսաքաղաքական կապերը: Որպես կանոն, միավորումն առավել դյուրին է միևնույն տարածաշրջանում, առավել հեշտ է միմյանց հարևանությամբ գտնվող երկրների ինտեգրումը, որոնք ավելի հեշտությամբ են լուծում հաղորդակցության խնդիրները: Ավելին, աշխարհագրական գործոնները, օրինակ, ռելիեֆի ձևը, կարող են տնտեսապես ինչպես միավորել, այնպես էլ տարանջատել պետությունները:

Ինտեգրվող պետությունների տնտեսական զարգացման և տնտեսությունների շուկայնացման մակարդակների համադրելիությունը: Երկրների տնտեսվարման մեխանիզմներն ու կառուցվածքները պետք է համատեղելի և փոխլրացնող լինեն: Որպես կանոն, ինտեգրումն առավել արդյունավետ է տնտեսապես զարգացած երկրների միջև, իսկ զարգացող երկրների ինտեգրումն սկսվում է տարատեսակ անցումային համաձայնագրերի կնքմամբ, որոնք ուղղված են նրանց զարգացման մակարդակների հավասարեցմանը: Դեռևս շուկայական տնտեսության կառուցման ճանապարհին գտնվող զարգացող երկրները չեն կարող անմիջապես ինտեգրվել զարգացած և կապիտալի ազատ տեղաշարժի հարցեր քննարկող երկրների խմբավորումների մեջ:

Տնտեսական և զարգացման, տնտեսական կառավարման, ֆինանսավորման, քաղաքական համագործակցության և այլ ոլորտներում ինտեգրվող պետությունների խնդիրների ընդհանրությունը:

«Ցուցադրական» էֆեկտը. ինտեգրացիոն խմբավորում ստեղծած պետություններում, որպես կանոն, նկատվում է տնտեսական առաջընթաց, որն էլ որոշակի հոգեբանական ազդեցություն է ունենում այլ, հատկապես՝ հարևան պետությունների վրա: Օրինակ, այս էֆեկտն է հենց խթանել ԿԱԵ երկրներին՝ անդամակցելու ԵՄ֊ին:

«Դոմինոյի» էֆեկտը. երբ տվյալ տարածաշրջանի պետությունների մեծ կամ նշանակալի մասը դառնում է ինտեգրացիոն խմբավորման անդամ, խմբավորումից դուրս գտնվող պետությունները բախվում են խմբավորմանն անդամակցող պետությունների հետ տնտեսական կապերի վերակողմնորոշման խնդիրների: Արդյունքում, խմբավորումից դուրս գտնվող երկրները ձգտում են ինչ֊որ կերպ ներգրավվել ինտեգրման գործընթացներում: Այս էֆեկտի պատճառով է, որ ԱԱԵԱ֊ն և ԵՄ֊ին հարևան շատ պետություններ ու տարածաշրջանային խմբավորումներ ժամանակի ընթացքում ԵՄ֊ի հետ կնքեցին փոխադարձ առևտուրը խթանող և դյուրացնող տարատեսակ պայմանագրեր:

Պետությունների քաղաքական կամքի, առաջատար պետության կամ մեկից ավելի երկրներից բաղկացած նախաձեռնող «միջուկի» առկայությունը:

Որոշ հեղինակներ էլ պնդում են, որ արդյունավետ և լիարժեք ինտեգրում հնարավոր է միայն երեք հիմնապայմանների առկայության դեպքում [3].

Պետությունները պետք է ունենան տնտեսական զարգացման բավական բարձր մակարդակ` հիմնված տնտեսության ճյուղերի փոխլրացման և մրցակցության վրա, պայմանով, որ այն կունենա խթանող, այլ ոչ թե կազմաքանդող դեր: Թույլ զարգացած և համանման տնտեսական հնարավորություններ ունեցող երկրներն ավելի շուտ կլինեն մրցակիցներ, քան գործընկերներ:

Անգամ տնտեսապես զարգացած երկրներն ունակ կլինեն ինտեգրվելու, եթե նրանց տնտեսությունները շուկայական են և ապակենտրոնացված:

Ինտեգրումը կարող է լինել կայուն և անշրջելի միայն գործընկեր֊երկրներում ամուր ժողովրդավարական քաղաքական համակարգերի առկայության դեպքում, այլապես ներքին իրավիճակն ու արտաքին քաղաքականությունը կմնան ինքնաբուխ, դժվար կանխատեսելի և անհուսալի:

Ինտեգրման հիմքեր են երբեմն դիտարկվում նաև արտաքին սպառնալիքներին դիմակայելու ընդհանուր շարժառիթը, տնտեսական համագործակցության խորացման շահավետության գիտակցումը, ընդհանուր արժեքներն ու համոզմունքները [4, pp. 52-53]: Վերջինները, սակայն, հարկ է դիտարկել, առաջին հերթին, որպես ինտեգրմանը նպաստող գործոններ, քանզի դրանք ինքնին չեն կարող հանգեցնել ինտեգրման, այլ միայն կարող են նպաստել մասնակից֊երկրների միջև առավել սերտ ու կայուն սոցիալ֊քաղաքական կապերի հաստատմանը:

Որոշ հեղինակներ էլ գտնում են, որ ինտեգրացիոն խմբավորումներն ստեղծվում են մասնակիցների կողմից ընդհանուր նպատակների իրագործման համար` ընդգծելով ընդհանուր խնդիրների լուծման հարցում պետության հատուկ, որոշիչ դերը ինտեգրացիոն խմբավորման ներսում[5]: Իսկ որո՞նք են այդ ընդհանուր նպատակ֊խնդիրները: Երկու և ավելի երկրների ինտեգրման հիմնական նպատակներ են համարվում [6, pp. 4-6, 7].

շուկայի սահմանների և տարողունակության ընդլայնումը, տրանսակցիոն ծախսերը կրճատումը, արտադրական գործոնների նոր համակցությունը, ԱՈՒՆ֊երի խթանումը (մասշտաբի տնտեսության առավելություններ):

Տնտեսության կառուցվածքային վերակազմավորման խթանումը և աջակցությունն ազգային արդյունաբերության համեմատաբար երիտասարդ ճյուղերի զարգացմանը:

Ազգային արտադրական մրցունակության աճի խթանումը, համաշխարհայնացման մարտահրավերների դեմ համատեղ պայքարը:

Միջազգային բազմակող առևտրային բանակցություններում մասնակից֊երկրների դիրքերի ամրապնդումը։

Մասնակից֊երկրների բարիդրացիական հարաբերությունների ամրապնդումը, որի արդյունքում էլ աստիճանաբար վերանում են նրանց միջև հակամարտության հնարավորությունները:

Բարենպաստ արտաքին քաղաքական միջավայրի ստեղծումը: Տարածաշրջանային ամուր խմբավորումն աստիճանաբար վերածվում է նաև միջազգային քաղաքականության ակտիվ և ազդեցիկ դերակատարի:

Կ. Յակոբյաթն [7, pp. 2-13] առանձնացնում է տարածաշրջանային խմբավորումների կազմավորման երկու ուղղություն: Առաջինի հիմքը երկրների միջև առևտրատնտեսական հարաբերությունների խորացումն է: Ինտեգրվող երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունն էապես գերազանցում է այլ երկրների հետ նրանցից յուրաքանչյուրի ապրանքաշրջանառության ծավալին: Այսպիսով, տնտեսական խորացող կապերը նպաստում են նաև այդ երկրների միջև քաղաքական հաղորդակցության ուղիների ընդլայնմանը, դրդում իրականացնելու ինտեգրացիոն նախաձեռնություններ նաև քաղաքականության ոլորտում: Երկրորդ ուղղության հիմքը քաղաքական որոշումն է, այլ ոչ թե տնտեսական շահավետությունը: Այս դեպքում տարածաշրջանային խմբավորումը միշտ չի հաշվի առնում աշխարհագրական կամ պատմական առանձնահատկությունները:

Տարածաշրջանային ինտեգրման համաշխարհային և հատկապես եվրոպական փորձը ցույց է տալիս, որ իրականում այդ երկու ուղղությունները փոխկապակցված են և կարելի է առանձնացնել միայն առաջինի կամ երկրորդի գերակշռությունը տարածաշրջանային ինտեգրման կոնկրետ օրինակում: Սակայն ակնհայտ է, որ արդյունավետ ինտեգրման համար գերազանցապես քաղաքական կամքի շեշտադրումը բավական չէ, իսկ ինտեգրման չափազանց արագ տեմպի դեպքում ըստ արժանվույնս հաշվի չի առնվում դրա հետ անխուսափելիորեն կապված ազգային֊պետական ինքնավարության որոշակի կորուստը: Դրա վկայությունը Երկրորդ աշխարհամարտից հետո տարբեր տարածաշրջաններում (Հարավ֊Արևելյան Ասիա, Աֆրիկա, Հարավային Ամերիկա) արևմտաեվրոպական ինտեգրման փորձի կիրառման ձախողումներն են, երբ գերազանցապես մասնակիցների քաղաքական կամքի հենքի վրա ստեղծված ինտեգրացիոն կառույցներն ունենում էին զուտ հայտարարագրային (դեկլարատիվ) բնույթ: Այդ միավորումների մեծ մասի գործունեությունն ունեցել է ցածր արդյունավետություն, քանի որ հաշվի չեն առնվել աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական գործոնները: Բացառություն կարելի է համարել ԱՍԵԱՆ֊ը, որտեղ ինտեգրման փորձերը նախապես ունեցել են արտահայտված քաղաքական բնույթ և ուղղված էին անվտանգության տարածաշրջանային կառույցի ստեղծմանը: Սակայն հետագայում այդ կառույցն իր առջև դրեց բացառապես տնտեսական խնդիրներ: Այսինքն, ամեն դեպքում, գերազանցապես քաղաքական խնդիրներից անցում կատարեց գերազանցապես տնտեսական խնդիրներին:

Այսպիսով, ինտեգրման եվրոպական ձևանմուշը հնարավոր չի եղել կրկնել, վերարտադրել աշխարհի ոչ մի այլ տարածաշրջանում և աշխարհի ոչ մի այլ մասում հնարավոր չի եղել հասնել ինտեգրման այն աստիճանին, որին հասել են Եվրոպայում՝ ԵՄ֊ի շրջանակներում: Սա հիմք է տալիս ենթադրելու, որ եվրոպական ինտեգրումն ունեցել է նախադրյալների, դրդապատճառների և նպաստող գործոնների մի յուրահատուկ զուգորդություն, որը մենք չենք տեսնում այլ տարածաշրջաններում: Ավելին, թեև այդ գործոններից շատերը գոյություն են ունեցել դարեր շարունակ, այդուհանդերձ, միայն 20֊րդ դ. կեսերին հնարավոր եղավ ապահովել այնպիսի պայմաններ, որոնք հնարավորություն տվեցին իրականություն դարձնելու ինտեգրման նախագծերը: Թեև դժվար է միանշանակ տարբերակել, դասակարգել եվրոպական ինտեգրման հիմքերը, սակայն դրանք կարելի է բաժանել երկու խմբի` ընդհանուր քաղաքակրթական (սոցիոմշակութային) և պատմաքաղաքական: Առաջինը ներառում է Եվրոպայի սոցիալ֊տնտեսական և պատմական զարգացման ընթացքում ի հայտ եկած քաղաքակրթական զարգացման առանձնահատկությունները և ինտեգրման տեսական֊գաղափարական հիմքերը:

2.1.2 Եվրոպական ինտեգրման սոցիալ֊տնտեսական և սոցիոմշակութային հիմքերը

Եվրոպական քաղաքակրթական առանձնահատկությունները հեղինակների մի խումբ բացատրում է նպաստավոր աշխարհագրական պայմաններով՝ համեմատաբար մեղմ կլիմա, բնական խոչընդոտներ, ծովային ելքերի և նավարկելի գետերի առատություն, բերրի հողերի սակավություն և այլն: Օրինակ, հողային պաշարների սակավությունը խթանել է անհատական աշխատանքը և գյուղատնտեսության ինտենսիվ ձևերը, որոնք էլ պատճառ են դարձել, որ Արևմտյան Եվրոպայում ձևավորվի մասնավոր սեփականության սկզբունքը: Իսկ բնակչության թվի աճը խթանել է գյուղատնտեսության արդյունավետացումը՝ տեխնոլոգիական նորարարությունների ներդրման միջոցով: Արդյունքում, հողային տարածքը ձեռք է բերել մեծ արժեք և պատճառ դարձել արյունալի պատերազմների համար [8, pp. 14-21][9, pp. 9-10]:

Հեղինակներ մեկ այլ խումբ կարևորում է եվրոպական ժողովուրդների կողմից այլ քաղաքակրթություններում ձևավորված մտավոր և տեխնիկական ձեռքբերումների կիրառումն ու զարգացումը, մյուսներն առավելությունը տալիս են սոցիալական գործընթացներին` Եվրոպայում շուկայական տնտեսության վաղ կայացմանը և դրա հիման վրա կապիտալիզմի զարգացմանը: Ոմանք էլ պնդում են, որ եվրոպական քաղաքակրթության վերելքը պայմանավորված է բնական խոչընդոտները հաղթահարելու, ժամանակի մարտահրավերին դիմակայելու անհրաժեշտությամբ, որին լրացնելու է գալիս ռազմական տեխնիկայի զարգացումը` որպես քաղաքացիական զարգացման հիմնական քարշակ և այլ երկրների նկատմամբ առավելության երաշխիք [10, pp. 15-17]:

Իշխող կրոնը՝ քրիստոնեությունը, ևս առանձնահատուկ դերակատարում է ունեցել. Եվրոպան ժառանգեց և զարգացրեց քրիստոնեության ռացիոնալիստական ուսմունքը, որը հետագայում մարմնավորվեց կաթոլիկության մեջ: Քրիստոնեությունն ամրագրեց անհատի և Արարչի միջև անհատական կապը, յուրաքանչյուրի անհատական պատասխանատվությունն Աստծու առջև, տվեց անհատական փրկության կամ կործանման հեռանկարը: Եվ թեև կանայք ու ստրուկները դեռևս զրկված էին քաղաքացիական իրավունքներից, արդեն Միջնադարում ամրագրվեց բոլորի հավասարությունն Աստծու առջև՝ հիմք նախապատրաստելով հետագայում օրենքի առջև բոլորի հավասարության սկզբունքի համար:

Ֆեոդալիզմն, իր հերթին, խթանեց հասարակական հարաբերությունների դանդաղ, բայց հաստատուն առաջընթացը: Արևմտաեվրոպական ֆեոդալների իշխանությունը հիմնված էր ֆեոդալական հասարակության անդամների միջև «հանրային պայմանագրի» վրա, որը խաղաղության պայմաններում ապահովում էր հասարակական կյանքի կայունություն, կանխատեսելիություն, ինքնիշխանության և անձի անվտանգության որոշակի երաշխիքներ: Հենց ֆեոդալիզմի շրջանակներում են զարգանում օրենքի գերակայության, օրենքի առջև մարդկանց հավասարության, մարդկանց իրավունքների իրավական պաշտպանության հիմնատարրերը:

Արևմտաեվրոպական քաղաքային միջավայրը ևս իր ազդեցությունն ունեցավ. այդտեղ ձևավորվեց անհատականության և կամավոր միավորումների, մրցակցության և փոխգործակցության համակցությունը: Դրա շնորհիվ ձևավորվեցին բարեխիղճ աշխատանքի մշակույթը, նորարարականության ձգտումը, ապրանքների որակի կարևորումը: Քաղաքային այդ մշակույթի շնորհիվ՝ Վերածննդի շրջանում Արևմտյան Եվրոպան վերածվեց առևտրական խոշոր կենտրոնի:

Անգնահատելի նշանակություն ունեցավ նաև արդյունաբերական կապիտալիզմը, որի արդյունքում ձևավորվեց բուրժուազիան՝ ժամանակակից եվրոպական քաղաքակրթական ինքնակերպության իրական ստեղծողը: Դրա հիմքում էր ընկած նաև բողոքական էթիկան, որի հետագա զարգացումը հանգեցրեց ռացիոնալիստական անհատականության ձևավորմանը: Վերջինիս հետ համակցված կապիտալիզմը լայն հնարավորություններ ստեղծեց արտադրական ուժերի զարգացման, անձի ստեղծագործական ներուժի իրացման և հասարակական հարաբերությունների կատարելագործման համար:

Արդեն 17֊րդ դ. արևմտաեվրոպական գրականության մեջ ի հայտ է գալիս քաղաքացիական հասարակության՝ որպես անձի ազատության և մարդկանց հավասարության կատարյալ ձևի հայեցակարգը, որի արտացոլումը տնտեսության մեջ դարձավ ազատ շուկան:

Սակայն այս գաղափարներն ամբողջությամբ կյանքի կոչվեցին ավելի ուշ շրջանում, այն էլ՝ բավական հակասական և խրթին պայմաններում: Անգամ քաղաքական ժողովրդավարությունը Եվրոպայում հեշտությամբ չհաստատվեց: Բուրժուական հեղափոխությունների արդյունքում ձևավորված քաղաքական համակարգերը դեռ բավական հեռու էին ժողովրդավարության մասին պատկերացումներից: Ավելին, աստիճանաբար սկսեցին սրվել դասային հակասությունները հասարակության ներսում: Այդուհանդերձ, սկսեցին զարգանալ նաև արհմիութենական շարժումները, ընդլայնվեցին վարձու աշխատողների իրավունքները, որոնք՝ ի թիվս սոցիալ֊տնտեսական առջընթացի այլ արդյունքների, մասամբ մեղմեցին սոցիալական հակասությունները:

Բուրժուական հասարակարգերին փոխարինելու եկած ազգային պետությունների ժամանակաշրջանը նշանավորվեց, մի կողմից, պետության ներուժի համախմբմամբ ու զարգացման նոր հնարավորություններով, իսկ մյուս կողմից, այդ ազգային պետությունների միջև հակասությունների սրմամբ և գաղութային կարգերի ամրապնդմամբ: Չնայած արևմտաեվրոպական ազգային պետությունների պատմության վայրիվերումներին՝ գլխավոր միտումներից մեկը միշտ եղել է ժողովրդավարական կարգերի ամրապնդումը:

Երկու աշխարհամարտերի արդյունքում արևմտաեվրոպական առաջադեմ քաղաքական գործիչների համար ակնհայտ դարձավ, որ արհավիրքները հետագայում կանխելու համար անհրաժեշտ են հասարակական խորը բարեփոխումներ, որոնք արտահայտվեցին տնտեսական արագացված աճի, համընդհանուր բարեկեցության պետություն կառուցելու, քաղաքական կյանքի ամբողջական ժողովրդավարացման և մարդու իրավունքների իրական, արդյունավետ պաշտպանության ուղղությամբ հասարակական֊պետական նախաձեռնությունների մեջ: Իսկ երկրների միջև տնտեսական և քաղաքական հակամարտությունների հաղթահարման գլխավոր գործիքը դարձավ ինտեգրումը:

Այսպիսով, եվրոպական քաղաքակրթության ընդհանրական աղբյուրներ կարելի է համարել հունական փիլիսոփայությունն ու արվեստը, հռոմեական պետությունն ու իրավունքը, ինչպես նաև քրիստոնեությունը: Եվրոպական ժողովուրդների համար ընդհանուր քաղաքակրթական տարրերից են նաև ռացիոնալիստական անհատապաշտությունը, անձի ազատությունը, օրենքի գերակայությունը, քաղաքացիների իրավահավասարությունը, մասնավոր սեփականության ինստիտուտը, կապիտալիզմը, կամավոր միավորման, փոխհամաձայնության և համերաշխության մշակույթը, քաղաքացիական հասարակությունը, քաղաքական ժողովրդավարությունը:

2.1.3 Եվրոպական ինտեգրման պատմաքաղաքական հիմքերը

Իմ կարծիքով, առանց այստեղ և Եվրոպայում բացասական հետևանքների, Եվրոպան չի կարող շարունակել երկար ժամանակ «կախված» մնալ ամերիկյան օգնությունից՝ իր արդյունաբերության համար և ամերիկյան հզորությունից՝ իր պաշտպանության համար:

… Արևմտյան Եվրոպայի երկրների դիմակայությունն առկա մարտահրավերներին, սպառնացող վտանգներին ուղղված ջանքերը, ինչպես նաև ամերիկյան փորձերը պետք է դառնան իսկական եվրոպական ջանքեր, որոնք էլ միայն հնարավոր կդարձնեն Արևմտյան Դաշնության գոյությունը: Ես գիտեմ, թե որքան դժվարություններ ունի այդպիսի հեռանկարը, բայց ես գտնում եմ, որ միայն այդպիսի ջանքերով կարող ենք փրկել ինքներս մեզ, շարունակել մնալ այնպիսին, ինչպիսին կանք և էական ներդրում կատարել պատերազմի կանխման գործում:

Ժ. Մոնեի՝ Ռ. Շումանին ուղղված նամակից, 1948թ. [11, p. 2]

Արևմտյան Եվրոպայում ինտեգրումն սկիզբ առավ 1940֊ական թթ. վերջերին՝ դրա պատմաքաղաքական հիմքերի ի հայտ գալուց հետո: Այդ գործոնները որոշ հեղինակներ բաժանում են երկու խմբի` ներքին կամ տարածաշրջանային և արտաքին կամ արտատարածաշրջանային` պայմանավորված համաշխարհային գործընթացներով [12, pp. 51-54]: Ինտեգրման ներտարածաշրջանային գլխավոր շարժառիթներ են եղել.

Եվրոպական ղեկավար շրջանակներում այն գիտակցության ամրապնդումը, որ պատերազմի արդյունքում ամայացած Եվրոպայի տնտեսական վերականգնումը հնարավոր է միայն արևմտաեվրոպական երկրների ուժերի համախմբման միջոցով: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո արևմտաեվրոպական երկրները պետք է հնարավորինս արագ վերականգնեին պատերազմի արդյունքում քայքայված տնտեսությունները, սակայն ինքնուրույնաբար, առանց ակտիվ առևտրի և համագործակցության, դա հնարավոր չէր: Այդ երկրները պետք է համախմբեին իրենց ջանքերը, որպեսզի տնտեսապես գերկախվածության մեջ չընկնեին պատերազմի արդյունքում իրենցից առաջ անցած ԱՄՆ֊ից:

Երկու աշխարհամարտերի դառը փորձը, որոնց երկուսի համար էլ հիմնական թատերաբեմ է եղել Եվրոպան: Պատերազմների սոցիալ֊տնտեսական և քաղաքական հետևանքներն ստիպեցին եվրոպական հասարակական֊քաղաքակական շրջանակներին մտորել ազգային ինքնիշխանության բացասական հետևանքները կանխելու և եվրոպական ժողովուրդների կյանքից պատերազմն այլևս բացառելու մասին: Պատերազմը դադարեց համարվել «մարդկության բնական վիճակ», սկսեց աստիճանաբար կորցնել իր լեգիտիմությունը, իսկ նոր ռազմական տեխնոլոգիաները մասշտաբային պատերազմն ընդհանրապես դարձրին անիմաստ: Այսպիսով, վերացվեց «եվրոպական գաղափարի» ուղղու վրա կանգնած գլխավոր խոչընդոտը:

Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ավարտվեց արևմտաեվրոպական երկրների հասարակական֊քաղաքական համակարգերի կայացումը: Դրանց հիմնական բաղադրիչներ դարձան շուկայական տնտեսությունը՝ համալրված սոցիալական ապահովության մեխանիզմներով, քաղաքական ժողովրդավարությունը և իրավական պետությունը: Արդյունքում թուլացավ պետության կարևորագույն` հարձակողական պատերազմի նախապատրաստման և իրականացման համար բնակչության հավաքագրման գործառույթը: Զարգացում ապրեց նաև քաղաքացիական հասարակությունը, դրա հետ մեկտեղ` օրենքի գերակայության սկզբունքն ու հանդուրժողականության մշակույթը, որոնք էապես նվազեցրին պատերազմի սանձազերծման հնարավորությունները:

Արևմտյան Եվրոպայում տնտեսության բնագավառում ինտեգրացիոն համագործակցության հաջողությունները որոշ պետությունների դրդեցին հաշվի առնել ընդհանուր շուկայի առավելությունները: Դա այն հիմնական շարժառիթն էր, որը որոշիչ դեր խաղաց ինտեգրման գործընթացին նոր պետությունների մասնակցության համար: Իրենց նպաստը բերեցին նաև տնտեսվարման միջազգայնացման բարձր մակարդակը և պետական հովանավորչությունից աստիճանական հրաժարումը: Եվրոպական ինտեգրացիոն խմբավորման յուրահատկություններից մեկը դարձավ նաև խմբավորման ներսում համեմատաբար նույն չափերն ունեցող մի քանի պետությունների առկայությունը: Մեկ հզոր պետության առկայությունն առաջացնում է ինտեգրացիոն խմբավորման ներսում նրա գերակայության վտանգ, մինչդեռ նման մի քանի կենտրոնների առկայությունն ստեղծում է հավասարակշռման և հակակշռման հնարավորություններ:

Հաջորդն այն փաստի գիտակցումն էր, որ այսուհետ աշխարհամասի երկրների միջև կործանարար պատերազմները բացառել հնարավոր է միայն դրա հիմքերը վերացնելու և միջպետական հակասությունները համատեղ, խաղաղ մեխանիզմներով կարգավորելու միջոցով: Դա պայմանավորված էր կարևոր մի հանգամանքով` վախը Գերմանիայի հզորության վերականգնման և գերմանական ռևանշիզմի վերակենդանացման հանդեպ: Միավորված Եվրոպան խոստանում էր շահերի հավասարակշռում եվրոպական առաջատար պետությունների միջև, ինչպես նաև իրավահավասար գործընկերություն ԱՄՆ֊ի հետ:

Իր նշանակալի դերը խաղաց նաև ժամանակի ընթացքում հստակեցված, բյուրեղացված գաղափարը միավորված Եվրոպայի մասին: Դրա գաղափարական մանիֆեստը դարձավ 1946թ. սեպտեմբերին Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ու. Չերչիլի ցյուրիխյան ելույթը: Այդտեղ առաջարկված երկու գաղափարներ հետագայում իսկապես դրվեցին ինտեգրման հիմքում: Առաջինը «եվրոպական ընտանիքի» վերականգնումն էր «Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների» շրջանակներում, մի կազմակերպության, որը պետք է ապահովեր խաղաղություն, անվտանգություն և ազատություն, իսկ երկրորդը հաշտեցումը և գործընկերությունն էր դարավոր թշնամիների` Գերմանիայի ու Ֆրանսիայի միջև:

Հզոր խթան դարձավ նաև եվրոպական առաջատար երկրների` Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի շահերի համադրությունը, որոնցից առաջինը նախապես ինքնաօտարվում և հակադրվում էր ինքնիշխանությունը սահմանափակող վերազգային կառույցների ձևավորմանը և դրա շրջանակներում ինտեգրման խորացմանը17։ Մինչև այսօր էլ այն առավելապես հանդես է գալիս ինտեգրման մասնակիցների կազմի ընդլայնման, քան դրա խորացման օգտին: Ֆրանսիան ինտեգրումը դիտարկում է որպես իր դիրքերը միջազգայնորեն ամրապնդելու և համաշխարհային ուժային կենտրոններին հակակշռելու, Գերմանիային «եվրոպական» շրջանակներում պահելու, իսկ Գերմանիան` նաև իր միջազգային հեղինակությունը վերականգնելու և «եվրոպականությունը» ապացուցելու լավագույն մեխանիզմ:

Եվրոպական ինտեգրման պատմաքաղաքական արտատարածաշրջանային նախադրյալ֊խթան դարձավ արևմտաեվրոպական առաջադեմ հասարակական֊քաղաքական շրջանակներում այն գիտակցության զարգացումը, որ աշխարհամարտերի ընթացքում համաշխարհային տնտեսության և քաղաքականության մեջ Եվրոպայի նախկին տեղն ու դերը հնարավոր է վերականգնել միայն աշխարհամասի երկրների ջանքերի համախմբման միջոցով: Այդ ձևով Եվրոպան կարող է դառնալ նաև համաշխարհային ուժային նոր կենտրոն և նվազեցնել մյուս կենտրոնների հակամարտության հավանականությունը:

Պատերազմի արդյունքում թուլացավ եվրոպական գաղութային տերությունների՝ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Նիդերլանդների և Բելգիայի ազդեցությունն աֆրիկյան և ասիական գաղութներում, որոնք սկսեցին մեկը մյուսի հետևից անկախանալ: Այդ գործընթացը հաճախ ուղեկցվում էր գաղութային պատերազմներով: Արևմտյան Եվրոպային սպառնում էր սպառման նախկին շուկաների և էժան հումքի կորուստը: Ինտեգրացիոն խմբավորման ստեղծումը հնարավորություն տվեց մասամբ չեզոքացնելու այդ վնասները:

Հզոր խթան հանդիսացավ նաև վախը խորհրդային ռազմական ուժի գերիշխանական ձգտումների հանդեպ: «Սառը պատերազմն» էլ ավելի խթանեց արևմտաեվրոպական երկրների համախմբումը իրենց սեփական դաշինքի ներսում: Դրան նպաստեց ինչպես Արևմուտքի միասնական միջոցառումների իրականացումը, այնպես էլ Արևմուտքի դիրքերի ամրապնդման նպատակով կանոնակարգված համագործակցության հաստատումն Արևմտյան Գերմանիայի հետ:

Հենց «սառը պատերազմի» տրամաբանությունն էլ ստիպեց ԱՄՆ֊ին աջակցել արևմտաեվրոպական երկրների ինտեգրմանը` թեև դրանով նրանք պայմաններ էին ստեղծում համաշխարհային շուկայում նոր, հզոր մրցակցի առաջացման համար: Այդ օգնությունն արտահայտվեց 1947թ. հունիսին ԱՄՆ֊ի պետքարտուղար Ջ. Մարշալի կողմից եվրոպական երկրներին՝ ԱՄՆ֊ի տնտեսական աջակցության առաջարկում («Մարշալի պլան») (տե՛ս նաև 2.3.1):

Նախաձեռնություն սկսեցին ցուցաբերել նաև արևմտաեվրոպական երկրները` փոխգործակցության զարգացման մեջ ի սկզբանե նախանշելով երեք հիմնական ուղղություններ` ռազմաքաղաքական (ԱԵՄ, ՆԱՏՕ, ԵԱՀԽ), իրավաքաղաքական (ԵԽ, ԵԱՀԽ) և տնտեսական (ԵԸ) (տե՛ս նաև 2.2): Եվրոպական համագործակցությունն ինտեգրման աստիճանի է հասել տնտեսության ոլորտում, մինչդեռ քաղաքական, մասնավորապես, ռազմաքաղաքական ոլորտում նախապատվությունը տրվում է գործակցության ավանդական միջկառավարական ձևերին:

Ամփոփում

Այսպիսով, եվրոպական ինտեգրումն այս աշխարհամասում սկիզբ առած կենտրոնաձիգ այն գործընթացների անքակտելի բաղկացուցիչն է, որոնք, գրեթե միաժամանակ, Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ի հայտ եկան արևմտաեվրոպական ժողովուրդների կյանքի տարբեր ոլորտներում և զարգանում էին պետական և հասարակական մակարդակներում18: Եվրոպական ինտեգրումը յուրօրինակ երևույթ է համաշխարհային պրակտիկայում, որի շնորհիվ արևմտաեվրոպական ժողովուրդներին հաջողվեց լուծել երկու հիմնարար խնդիր` վերացվեցին երկրների միջև պատերազմների նյութական պայմանները և ընդլայնվեցին ազգային տնտեսվարման համալիրների գործունեության սահմանափակ շրջանակներն ու նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին տնտեսական գործունեության միջազգայնացման համար: Այն Արևմտյան Եվրոպայում ապահովեց ամուր խաղաղություն և տնտեսական բարգավաճում:

Եվրոպական ինտեգրումը երբեք չի ունեցել հստակ, մեկընդմիշտ ընդունված սխեմա: Մինչ այժմ պատմությունն ապացուցում էր այդ մոտեցման կենսունակությունը, որը թույլ է տվել, ըստ անհրաժեշտության, ճշգրտել և ձևափոխել ինտեգրման խնդիրներն ու դրանց լուծման մեթոդները, արագացնել կամ դանդաղեցնել ինտեգրման գործընթացները: Սակայն 20֊րդ դ. վերջերին եվրոպական քաղաքական ընտրանիները բախվեցին մի իրավիճակի հետ, երբ զուտ տնտեսական ինտեգրումը գործնականում ավարտվել էր, իսկ քաղաքական միասնության աստիճանն ակնհայտորեն չէր համապատասխանում «սառը պատերազմի» ավարտին ի հայտ եկած նոր խնդիրներին: Հենց դրանք էլ ստիպեցին արևմտաեվրոպական երկրներին լրջորեն զբաղվել նաև տարածաշրջանի քաղաքական ինտեգրման ուրվագծամբ և գործնական քայլերի իրագործմամբ: Այդ հանգամանքը պահանջում էր տեսականորեն վերաիմաստավորել եվրոպական քաղաքական ինտեգրումը` ելակետ ընդունելով ինտեգրման այլ չափումների (տնտեսական, իրավական) հետ փոխկապակցությունները, քաղաքական ինտեգրման հիմնական բաղկացուցիչները և եվրոպական ինտեգրման օրինաչափություններն ու առանձնահատկությունները:

Այսպես, եվրոպական տնտեսական ինտեգրումը, մի կողմից, իրավական և քաղաքական ինտեգրման հիմնարար պայման է, իսկ մյուս կողմից՝ դրանց արդյունք: Ինտեգրման այդ ուղղությունները փոխպայմանավորված ու փոխկապակցված են. միասնական տնտեսական տարածքի ստեղծումը հանգեցնում է մասնակիցների վարքի միասնական կանոնների և այդ գործընթացի ղեկավարման ու հսկողության համատեղ մարմինների ստեղծման: Միաժամանակ, հենց իրավուքն է դառնում ԵՄ֊ում հասարակական հարաբերությունների վերափոխման և կարգավորման հիմնական միջոցն ու գործիքը: Այն ոչ միայն ամրագրում է առկա իրողությունները, այլև ապահովում է դրանց փոփոխությունը նախանշված ուղղությամբ: Ակնհայտ է նաև ինտեգրման իրավական ու քաղաքական չափումների սերտ կապը: Իրավական ինտեգրման հայեցակարգը պետք չէ դիտարկել քաղաքականից առանձին, քանզի քաղաքական ինտեգրման շատ գործոններ ստանում են իրավական ինտեգրման տեսք, իսկ իրավական ինտեգրման բազմաթիվ կողմեր ուղղակիորեն վերածվում են քաղաքական ինտեգրման բաղկացուցիչների: Ինտեգրացիոն ինստիտուտներին իշխանական լիազորությունների փոխանցմամբ արտահայտվող քաղաքական ինտեգրումն էլ տնտեսական և իրավական ինտեգրման միջոցառումների արդյունավետ իրականացման, ինտեգրումն այլ ուղղություններով առաջ մղելու գլխավոր պայմանն է:

Ընդհանրացնելով, կարելի է եզրակացնել, որ ինտեգրման հաջող ընթացքի համար կարևոր գործոններ են մասնակիցների աշխարհագրական հարևանությունը, տնտեսաքաղաքական զարգացման համեմատաբար նույն մակարդակի առկայությունը, քաղաքական վարչակարգերի միատիպությունը, աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումների համատեղելիությունը, ազգային ինքնության տարրերի` թեկուզև տարբեր, բայց ոչ իրարամերժ համակցությունը, հանդուրժողականության, փոխադարձ հարգանքի և փոխվստահության առկայությունը, ընդհանուր պատմաքաղաքական ժառանգությունը, ազգամիջյան և միջպետական գործակցության զարգացած փորձի առկայությունը: Ինտեգրացիոն խմբավորման առաջնային շարժառիթներից առավել նշանակալի կարելի է համարել համաշխարհայնացման մարտահրավերներին դիմակայելու հարցում ազգային պետության ցածր արդյունավետության ֆոնին ինտեգրացիոն կառույցների ցուցաբերած բարձր արդյունավետությունը, համեմատաբար մեծ շահույթը տարածաշրջանային առևտրից, տարածաշրջանային կայունության և անվտանգության ապահովումը, առավելագույն տնտեսական բարեկեցության ձեռքբերման, համաշխարհային քաղաքականության մեջ տարածաշրջանի պետությունների դիրքերի ամրապնդման միտումը և այլն:

Քննարկման հարցեր

Բնութագրե՛ք տարածաշրջանային ինտեգրման նախադրյալները, հիմնապայմաններն ու նպատակները:

Ինչպե՞ս է արտահայտվել եվրոպական ինտեգրման սոցիալ֊տնտեսական և սոցիոմշակութային հիմքերի փոխկապակցությունը:

Որո՞նք են եղել եվրոպական ինտեգրման պատմաքաղաքական ներտարածաշրջանային հիմքերը:

Որո՞նք են եղել եվրոպական ինտեգրման պատմաքաղաքական արտատարածաշրջանային հիմքերը:

Վերը քննարկվածը փորձեք վերացարկել հարավկովկասյան իրողությունների վրա՝ վերհանելով այդ տարածաշրջանում եվրոպական (կամ այլ) ձևանմուշով ինտեգրման հնարավորությունները, հիմնախնդիրները և հեռանկարները:

Օգտագործված աղբյուրներ

E. Best, “Capacities for Regional Integration: Conceptual Framework for Comparative Analysis,” in Free Trade Agreements and Customs Unions: Experiences, Challenges and Constraints, Maastricht, TACIS/European Commission – EIPA, 1997, pp. 51-79.

F. Laursen, Comparative regional integration: theoretical perspectives, Hampshire: Ashgate Publishing Company, 2003.

Ю. Шишков, “ЕС как стимулятор интеграционных процессов в других регионах мира,” [Online]. Available: www.edc.spb.ru/activities/conferences/40years/shishkov.html [Accessed 15 04 2017].

Б. Колер-Кох, “Эволюция и преобразование европейского управления,” Мировая экономика и международные отношения, no. 7, pp. 44-55, 2001.

С. Кушкумбаев, “Региональные интеграционные процессы в мире: опыт и проблемы,” Казахстан и современный мир, no. 1, 2001.

A. El-Agraa, Regional Integration. Experience, Theory and Measurement, London: MacMillan Press LTD, 1999.

К. Якобайт, Теория региональной интеграции. Региональная интеграция в Центральной Азии, Берлин: Германский фонд международного развития, 1995.

О. Буторина, Европейская интеграция: учебник, Москва: Издательский Дом “Деловая литература”, 2011.

В. Шемятенков, Европейская интеграция. Учебное пособие, Москва: Международные отношения, 2003.

Ю. Рубинский, “Европейская цивилизация на пороге третьего тысячелетия,” in Европа: вчера, сегодня, завтра, Москва, Институт Европы РАН, 2002, pp. 15-37.

The Centre Virtuel de la Connaissance sur l’Europe (CVCE), “Letter from Jean Monnet to Robert Schuman (18 April 1948),” [Online]. Available: http://www.cvce.eu/content/publication/1999/2/8/51fbe33e-e562-4f5c-814c-496fbacf241d/publishable_en.pdf [Accessed 15 04 2017].

Ն. Գալստյան, Եվրոպական ինտեգրման տեսություն և արդիականություն, Երևան: ԵՊՀ հրատ., 2011.

2.2 ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՄԻԱՎՈՐՄԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Եվրոպայի միավորման գաղափարական մանիֆեստը դարձավ 1946թ. Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Ու. Չերչիլի հայտնի ելույթը, որում նա առաջ քաշեց «Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների», իսկ որպես դրա իրագործման առաջին գործնական քայլ` «Եվրոպայի Խորհուրդ» ստեղծելու գաղափարները [1]19: Այդ պահից տարանջատվեցին միասնական Եվրոպայի կառուցման երկու հիմնական մոտեցումներ` միջազգային֊միջկառավարական (ավանդական) և վերազգային֊վերպետական, որոնց ինստիտուտային ամրագրումներ դարձան, համապատասխանաբար, 1949թ. ԵԽ ու 1951թ. ԱՊԵԸ հիմնադրումները: Առաջին ուղղության (անվանենք սա «եվրոպական համագործակցություն») ջատագովները միավորված Եվրոպայի կառուցումը տեսնում էին պետությունների միջև տնտեսական և քաղաքական ավանդական համագործակցության հաստատման մեջ` պահպանելով մասնակիցների ինքնիշխանությունը, ազգային իշխանությունների դիրքերն ու միայն նրանց բարձրագույն իշխանությանը ենթակա զինված ուժերը: Իսկ երկրորդ՝ եվրոպական ինտեգրման կողմնակիցների նպատակը վերազգային Եվրոպական (համա)դաշնության կամ Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների կառուցումն էր` եվրոպական երկրների հասարակական կյանքի համալիր ինտեգրումը` ընդհուպ մինչև միասնական քաղաքացիության ներմուծումն ու միասնական զինված ուժերի կազմավորումը: Այս մոտեցումների նպատակը նույնն է՝ ընդհանուր արժեքների հիման վրա միասնական Եվրոպայի կառուցումը: Դրանք տարբերվում են նպատակների իրագործման մեթոդների ու միջոցների ընտրության հարցում՝ միջպետական ավանդական համագործակցություն և ինտեգրում: Այդ իսկ պատճառով, Եվրոպայի միավորման ինստիտուցիոնալ զարգացման հարցը հարկ է դիտարկել երկու տեսանկյուններից՝ ցույց տալով դրանց փոխկապակցություններն ու յուրահատկությունները: Ավելին, եվրոպական համագործակցությունը մի շարք երկրների դեպքում եղել է դրանց ինտեգրման նախապատրաստական կամ նախնական փուլը: Մյուս կողմից, այլ երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ եվրոպական համագործակցությունն անպայմանորեն չի հանգեցնում ինտեգրման20:

2.2.1 Միջպետական ավանդական համագործակցություն

1948թ. մարտին Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Բենիլյուքսի21 երկրներն ստորագրեցին Բրյուսելյան պակտը՝ ստեղծելով ԽՍՀՄ և Գերմանիայի կողմից հնարավոր ագրեսիայի դեմ հավաքական ինքնապաշտպանության համակարգ` ԱԵՄ֊ը: Պայմանագիրը սահմանում էր, որ անդամ֊երկրներից մեկի կամ մի քանիսի վրա հարձակումը համարվում է հարձակում ողջ դաշինքի վրա, և դաշինքի անդամները պարտավորվում էին ռազմական և այլ օգնություն տրամադրել հարձակման ենթարկվածին [2]: Հետագայում դաշինքի անդամների թիվը հասավ 28֊ի: 1997թ. Ամստերդամի պայմանագիրն ամրագրեց ԱԵՄ֊ի աստիճանական սերտաճումը ԵՄ֊ի հետ: ԵՄ֊ի 25 անդամներ (բացառությամբ Խորվաթիայի, Կիպրոսի և Մալթայի) այս կամ այն կարգավիճակով անդամակցում էին ԱԵՄ֊ին [3, pp. 107-108, 176, 514-515]: 2011թ., հաշվի առնելով, որ Լիսաբոնի պայմանագրով ԱԵՄ֊ի կառույցների և գործառույթների հիմնական մասն արդեն իսկ փոխանցվել են ԵՄ֊ին, դաշինքը լուծարվեց:

1949թ. Վաշինգտոնում տասը եվրոպական երկրներ՝ Բենիլյուքսի երկրները, Դանիան, Իսլանդիան, Իտալիան, Մեծ Բրիտանիան, Նորվեգիան, Պորտուգալիան, Ֆրանսիան և երկու հյուսիսամերիկյան երկրներ՝ ԱՄՆ֊ը և Կանադան, կնքեցին Հյուսիսատլանտյան պայմանագիրը, որի հիման վրա ձևավորվեց ՆԱՏՕ֊ն: Ինչպես ԱԵՄ֊ը, ՆԱՏՕ֊ն ևս ստեղծված էր արտաքին հարձակումներից պաշտպանվելու համար [4]: 2017թ. ապրիլի դրությամբ նա ունի 28 անդամ, որոնցից 22֊ը նաև ԵՄ֊ի անդամներ են: ԵՄ֊ի անդամներից ՆԱՏՕ֊ին չեն անդամակցում Ավստրիան, Իռլանդիան, Կիպրոսը, Մալթան, Շվեդիան և Ֆինլանդիան:

ՆԱՏՕ֊ն «եվրոպական» կազմակերպություն չէ, այլ եվրոատլանտյան: Այդուհանդերձ, եվրոպական թատերաբեմում ՆԱՏՕ֊ն հանգուցային դեր է խաղացել ռազմաքաղաքական համագործակցության զարգացման գործում: Ավելին, ժամանակի ընթացքում ՆԱՏՕ֊ն ներառել է եվրոպական գրեթե բոլոր ռազմաքաղաքական նախաձեռնությունները, եվրոպական ինտեգրման զարգացման ընթացքում խաղացել դրա արտաքին պաշտպանական «վահանի» դերը` իրականացնելով մասնակիցների տարածքային ամբողջականության պաշտպանության ռազմաքաղաքական մեխանիզմի գործառույթ:

ԵԽ֊ն հիմնադրվել է 1949թ. մայիսին Բենիլյուքսի երկրների, Դանիայի, Իռլանդիայի, Իտալիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Նորվեգիայի, Շվեդիայի և Ֆրանսիայի կողմից: Ներկայումս այն ունի 47 անդամ: ԵՄ֊ի բոլոր անդամները նաև ԵԽ֊ի անդամներ են: ԵԽ հիմնադրումը լուրջ քայլ էր Արևմտյան Եվրոպայի քաղաքական միավորման գործում: ԵԽ֊ի գլխավոր նպատակն անդամ֊պետությունների միջև առավել սերտ միության ստեղծումն է՝ նրանց համար ընդհանուր ժառանգություն հանդիսացող սկզբունքների՝ ազատության, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների պաշտպանության և օրենքի գերակայության, իդեալների պաշտպանության և տարածման նպատակով [5]: Նրա գործունեությունը ներառում է մարդու իրավունքների, ԶԼՄ֊ների, իրավական համագործակցության, մշակույթի ու մշակութային ժառանգության, տեղական ժողովրդավարության, անդրսահմանային համագործակցության և այլ հարցեր, բացառությամբ պաշտպանության հարցերի:

ԵԽ֊ի գործունեությունն ակտիվացել է հատկապես «սառը պատերազմի» ավարտից հետո` հետխորհրդային տարածության եվրոպական հատվածում ժողովրդավարական կայունության ապահովման համար՝ նպաստելով նորանկախ երկրներում ժողովրդավարական բարեփոխումների ակտիվացմանն ու զարգացմանը, որը և պետք է նպաստեր այդ երկրների աստիճանական և ներդաշնակ ներգրավմանը եվրոպական համագործակցությանն ու կառույցներին: ԵԽ որոշ նախաձեռնություններ կարելի է անգամ համարել «փոփոխվող երկրաչափությամբ» համագործակցություն, քանզի, օրինակ, մի շարք միջպետական համաձայնություններ բաց են նաև ԵԽ֊ին չանդամակցող երկրների համար, իսկ մի խումբ համաձայնագրեր էլ թույլ են տալիս անդամների մի մասին, մյուսների համաձայնությամբ, իրականացնել կոնկրետ գործողություններ ընդհանուր շահերի ոլորտում:

ԵԽ֊ն և ԵՄ֊ն կիսում են արժեքային միևնույն ժառանգությունը, թեև իրականացնում են տարբեր գործառույթներ: Այդուհանդերձ, ԵՄ֊ն իր գործունեության ընթացքում և հատկապես գործընկեր֊պետությունների հետ փոխհարաբերություններում, ժողովրդավարացման գործընթացներին աջակցության հարցերում շատ հաճախ է հիմնվում ԵԽ֊ի մշակած չափանիշների վրա:

ԱԱԵԱ֊ն հիմնադրվել է 1960թ. Ավստրիայի, Դանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Նորվեգիայի, Պորտուգալիայի, Շվեդիայի և Շվեյցարիայի («արտաքին յոթնյակ») կողմից՝ որպես արդեն ձևավորված ԵՏԸ («ներքին վեցնյակ») մրցակից: Հետագայում, նրան անդամակցեցին նաև Ֆինլանդիան, Իսլանդիան ու Լիխտենշտայնը: Ի տարբերություն տնտեսական ինտեգրման ավելի բարձր աստիճան ենթադրող ԵՏԸ֊ի, ԱԱԵԱ֊ն նախատեսում էր միայն անդամ֊պետությունների միջև ազատ առևտրի գոտու ստեղծում՝ չսահմանափակելով նրանց ինքնուրույնությունն այլ երկրների ու տնտեսական խմբավորումների հետ առևտրային հարաբերություններում: Սակայն ժամանակի ընթացքում նրա կազմից դուրս եկան և ԵՏԸ֊ին միացան Մեծ Բրիտանիան, Դանիան, Պորտուգալիան, Ֆինլանդիան, Ավստրիան և Շվեդիան, և այսօր ԱԱԵԱ֊ին անդամակցում են միայն Իսլանդիան, Լիխտենշտայնը, Նորվեգիան և Շվեյցարիան: 1972թ. ԱԱԵԱ֊ի և ԵՏԸ֊ի միջև ստեղծվեց ազատ առևտրի գոտի, որն այսօր ներառում է ԱԱԵԱ և ԵՄ֊ի բոլոր անդամ֊երկրներին [6, pp. 58-59] [7, pp. 14-15] (տե՛ս նաև 2.3.2.1 և 2.3.3):

Ինչպես ՆԱՏՕ֊ն, ԵԱՀԿ֊ն էլ իր ընդգրկման աշխարհագրությամբ ոչ թե եվրոպական, այլ, ավելի շուտ, միջմայրցամաքային կազմակերպություն է, որին անդամակցում են Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրասիայի 57 պետություններ: 1995թ. հունվարին հիմնադրված ԵԱՀԿ֊ն դեռևս 1973թ. ստեղծված ԵԱՀԽ ժառանգորդն է: Այն կարևոր դեր է խաղացել Եվրոպայում խաղաղության, կայունության պահպանման և քաղաքական երկխոսության զարգացման գործում: Կարևոր նշանակություն ունի նաև 1975թ. ընդունված Հելսինկյան եզրափակիչ ակտը, որը բովանդակում է Եվրոպայում համագործակցության երեք սկզբունքային ուղղություններ կամ «զամբյուղներ» [8]: «Առաջին զամբյուղն» ընդգրկում է միջազգային֊իրավական և ռազմաքաղաքական ոլորտը, ամրագրում Երկրորդ աշխարհամարտի քաղաքական և տարածքային արդյունքները, անդամ֊պետությունների փոխհարաբերությունների հիմնասկզբունքները, ռազմական ոլորտում վստահության ամրապնդման միջոցների համաձայնեցումը` սահմանների անխախտելիության, ռազմական ուժի չկիրառման, ազգային ինքնիշխանության ճանաչման և այլն: «Երկրորդ զամբյուղը» ներառում է համագործակցությունը գիտության ու տեխնիկայի, տնտեսության, շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերում, իսկ «երրորդ զամբյուղը»` համաձայնություններն այսպես կոչված «մարդկային չափման» ոլորտում` ներառյալ մարդու իրավունքներն ու հիմնական ազատությունները:

Վերը նշված կազմակերպությունները գործառնում են միջկառավարական ավանդական համագործակցության հիման վրա: Դրանցից միայն ՆԱՏՕ֊ն՝ ռազմաքաղաքական ոլորտում, և ԱԱԵԱ֊ն՝ միջպետական առևտրի ոլորտում, մասնակի ինտեգրում են անդամ֊պետություններին: Բացի դրանից, ՆԱՏՕ֊ն և ԵԱՀԿ֊ն աշխարհագրական տեսանկյունից եվրոպական չեն: Թեև ԵԽ֊ը ևս ինտեգրացիոն կազմակերպություն չէ, սակայն նա թերևս ավելին, քան միջկառավարական մյուս կազմակերպությունները, մեծ դեր է խաղում անդամ֊պետությունների միջև ընդհանուր քաղաքական արժեքների ձևավորման և ամրապնդման, պետությունների միջև քաղաքական երկխոսության մշակույթի զարգացման գործում: Ավելի կոնկրետ, ԵԽ֊ն իր աշխարհագրական տարածությունում կատարում է եվրոպականացման գործառույթ (տե՛ս նաև 1.4)՝ փաստորեն, որոշակիորեն խաղալով եվրոպական քաղաքական ինտեգրման «դարպասների» դեր` սահմանելով այն հիմնական պահանջները, որոնց համապատասխանությունը երկրներին հնարավորություն է տալիս հավակնել մասնակցելու եվրոպական ինտեգրման գործընթացին:

Չնայած այս կազմակերպությունները կոչված են նպաստելու Եվրոպայի ներսում խաղաղության և կայունության ապահովմանը, սակայն դրանց գործառույթներն ու գործունեության միջոցները տարբեր են: Այնուամենայնիվ, այսօր այդ կազմակերպությունների գործունեության ոլորտները նշանակալիորեն համակցվում են և անհարկի կրկնողությունից խուսափելու, աշխտատանքի արդյունավետացման նպատակով՝ այդ կազմակերպությունների միջև ստեղծվել է համագործակցության ընդարձակ ցանց:

2.2.2 Վերպետական ինտեգրում

Վերազգային/վերպետական հիմքով Եվրոպայի միավորման գաղափարախոսը ֆրանսիացի պետական֊հասարակական գործիչ Ժ. Մոնեն էր: Նա գտնում էր, որ Եվրոպայի երկրները չափազանց փոքր են, որպեսզի ինքնուրույն ապահովեն իրենց ժողովուրդների բարեկեցության ցանկալի, հետևաբար, նաև անհրաժեշտ աստիճանը: Ավելին, բարեկեցությունն ու սոցիալական զարգացումը հնարավոր չեն լինի, եթե Եվրոպայի երկրները չստեղծեն դաշնություն կամ «եվրոպական փոխդասավորություն», որը նրանց կհամախմբի տնտեսական միասնության մեջ: Այսպիսով, եվրոպական ինտեգրման առաջ սկզբից ևեթ դրվեցին տարածաշրջանային ինքնաբավության հասնելու, փոփոխված աշխարհաքաղաքական իրավիճակին հարմարվելու և Արևմտյան Եվրոպայի դիրքերը միջազգային ասպարեզում ամրապնդելու խնդիրները:

Ըստ Ժ. Մոնեի, ապագայում ազգային պետությունը վերահսկողության շրջանակների մեջ պահել և եվրոպական մշակութային արժեքները պահպանել հնարավոր կլինի` կառուցելով ամուր և աստիճանակարգված վերպետական կառույց: Նրա մշակած նախագծի հիմքում ընկած էր Գերմանիայի և Ֆրանսիայի արդյունաբերության հիմնական ճյուղերի միասնականացման գաղափարը [3, pp. 7, 92-93] [9], որի իրագործումն սկսեց Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ռ. Շումանը: 1950թ. մայիսի 9֊ին22 նա առաջարկեց այդ երկրների ածխի և պողպատի ողջ արդյունաբերությունը դնել վերազգային կառույցի հսկողության և ղեկավարման տակ` ազգային պետությանը զրկելով այդ ժամանակ ռազմական արդյունաբերության հանգուցային հիմքերի` պողպատի և դրա ձուլման համար անհրաժեշտ ածխի նկատմամբ բացարձակ մենաշնորհից («Շումանի ծրագիր») [10]: Ծրագիրը ենթադրում էր նաև արևմտաեվրոպական մյուս երկրների մասնակցությունը, ուներ հստակ ֆեդերալիստական ուղղվածություն և համարվում էր եվրոպական դաշնության կառուցման առաջին քայլը, որը հետագայում լիովին պետք է բացառեր ռազմական գործողությունների վերսկսումը` Եվրոպայում պատերազմը դարձնելով անիմաստ:

«Շումանի ծրագրի» նկատմամբ եվրոպական պետությունների դիրքորոշումները բավական տարբեր էին: Այսպես, Ֆրանսիան այդ ծրագրում տեսնում էր Արևմտյան Գերմանիայի հզորությունը զսպելու և Ռուրից ածխի մատակարարումներն ապահովելու, Գերմանիան՝ երկու աշխարհամարտերի արդյունքում տուժած իր միջազգային հեղինակության վերականգնման և Արևմուտքի հետ ինքնանույնացման, Իտալիան՝ կոմունիստական էքսպանսիայից պաշտպանվելու միջոց, իսկ առաջին երկու պետություններից տնտեսապես կախված Բենիլյուքսի երկների համար պարզապես այլընտրանք չկար [3, pp. 93-97]:

Ի իրագործում «Շումանի ծրագրի»՝ 1952թ. Փարիզում, Ֆրանսիայի, Արևմտյան Գերմանիայի, Իտալիայի և Բենիլյուքսի երկրների մասնակցությամբ հիմնադրվեց ինքնուրույն իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող ԱՊԵԸ֊ը23: «Շումանի ծրագրի» շուրջ քննարկումներներն ուղղակիորեն առնչվում էին պետությունների ազգային շահերին: Այդուհանդերձ, ԱՄՆ֊ը թեև ոչ բացահայտ, բայց վճռորոշ ազդեցություն ունեցավ համաձայնագրի կնքման գործում: Դա հանգեցրեց գերմանացի պողպատ արտադրողների դժգոհությանը, սակայն դաշնային կանցլեր Կ. Ադենաուերն ստորագրեց պայմանագիրը՝ հայտարարելով, որ ԱՊԵԸ֊ից ակնկալվող քաղաքական օգուտներն ունեն առաջնային նշանակություն [3, pp. 95-96]:

ԱՊԵԸ֊ի կառավարման համակարգը բաղկացած էր Բարձրագույն ղեկավար մարմնից, Ընդհանուր խորհրդաժողովից, Նախարարների խորհրդից և Դատարանից: Կենտրոնական դեր խաղում էր վերազգային բնույթ ունեցող Բարձրագույն ղեկավար մարմինը (ժամանակակից Եվրոպական հանձնաժողովի նախատիպը), որի անդամները նշանակվում էին անդամ֊երկրների կառավարությունների կողմից` մասնագիտական հատկանիշների հիման վրա, բայց անկախ էին իրենց կառավարություններից: Այդ մարմինը լիազորված էր ընդունելու բոլոր մասերով պարտադիր կատարման ենթակա որոշումներ, հետապնդվող նպատակներին վերաբերող մասերով պարտադիր հանձնարարականներ և պարտադիր բնույթ չունեցող եզրակացություններ: Եվ որպեսզի այդ մարմինը ֆինանսավորման հարցում անկախ լիներ ազգային կառավարություններից, նրա համար նախատեսվում էր սեփական եկամուտներից գոյացող բյուջե:

Ազգային խորհրդարանների պատվիրակներից կազմված Խորհրդաժողովը (ժամանակակից Եվրոպական խորհրդարանի նախորդը) օժտված էր միայն ձայների 2/3֊ով Բարձրագույն մարմինը ցրելու իրավունքով: Իսկ Բարձրագույն մարմնի և ազգային պետությունների գործողությունները համաձայնեցնող Խորհուրդը կարող էր միայն խնդրել Բարձրագույն մարմնին՝ քննարկելու այն առաջարկություններն ու միջոցառումները, որոնք նա համարում էր ընդհանուր նպատակներին համապատասխան և անհրաժեշտ դրանց իրագործման համար:

ԱՊԵԸ ձևավորումից քիչ անց ի հայտ եկան Բարձրագույն մարմնի առաջին ղեկավար Ժ. Մոնեի և Բարձրագույն մարմնի անդամներին նշանակող ազգային կառավարությունների միջև, որոնք չէին վստահում Մոնեի «դիրիժիստական» մտադրություններին [11, pp. 51-59]: Բայց Մոնեն գտնում էր, որ ԱՊԵԸ֊ն, չնայած իր թերություններին, «ընկերակցությունների մեթոդի» փորձարկման առաջամարտիկն է: Ավելին, վերազգայնության սկզբունքը նախատեսվում էր տարածել նաև արտաքին քաղաքականության ու ռազմական ոլորտների վրա, և Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների կառուցման հաջորդ կարևոր քայլը պետք է դառնար պաշտպանական ընկերակցության ձևավորումը՝ միասնական եվրոպական բանակով:

ԵՊԸ և ԵՔԸ ձախողումից հետո (տե՛ս 2.5) եվրոպական ինտեգրմանը բնորոշ դարձան աստիճանականությունը և տնտեսական ինտեգրման առաջնայնությունը քաղաքականի նկատմամբ, իսկ բուն ինտեգրման գործընթացը կառուցվում էր Ժ. Մոնեի մշակած հիմնասկզբունքների վրա («Մոնեի մեթոդ») [12, p. 86], այն է`

Ազգամիջյան հակասություններով պառակտված Եվրոպայի փոխարեն անհրաժեշտ է ստեղծել միասնական, խաղաղասեր Եվրոպա՝ հիմնված ժողովրդավարության, տնտեսական բարեկեցության և սոցիալական համերաշխության, խաղաղության և իրավահավասար համագործակցության սկզբունքների վրա:

Միասնական Եվրոպայի կառուցումը պետք է լինի աստիճանական. սկզբում պետք է կարգավորվեն պարզ հարցերը, որոնց առնչությամբ բոլոր մասնակիցների միջև կա որոշակի համաձայնություն: Դրա հիման վրա պետք է նախադրյալներ ստեղծվեն առավել բարդ խնդիրների լուծման համար, որոնց շուրջ նախապես առկա են անհաղթահարելի տարաձայնություններ։

Տնտեսական ինտեգրումը պետք է նախորդի քաղաքական միավորմանը: Այլ կերպ ասած, ինտեգրումը պետք է ընթանա վարից վեր, այլ ոչ թե հակառակը:

Ինտեգրումը պետք է գնա այնքան հեռու, քանի դեռ չի դիպել պետությունների ինքիշխանության հիմքերին այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ազգային անվտանգությունը, պաշտպանությունը, արտաքին քաղաքականությունը:

Պետք է ձևավորվեն միասնական ինստիտուտների համակարգ և իրավական բազա: Հաջող ինտեգրման գրավականը վերազգայնության սկզբունքն է, որը նախատեսում է ազգային պետությունների ինքնիշխան լիազորությունների մասնակի փոխանցում վերազգային ինստիտուտներին:

Հետագայում, տնտեսության ոլորտում ԱՊԵԸ արձանագրած հաջողությունները հիմնադիրներին ստիպեցին հրաժարվել քաղաքական միության հապշտապ կառուցումից, քանզի աճող տնտեսական ներհյուսումն առանց այդ էլ մերձեցնում էր անդամ֊պետություններին` չոտնահարելով նրանց ինքնիշխանությունը [3, pp. 105-108][11, pp. 56-62]:

Ժ. Մոնեն առաջարկեց ԱՊԵԸ֊ի մոդելը տարածել միջուկային էներգիայի և բեռնափոխադրումների ոլորտների վրա, իսկ Բենիլյուքսի երկրները հանդես եկան հօգուտ արդյունաբերական ապրանքների ընդհանուր շուկայի ստեղծման: Բանակցությունների դրական արդյունքի վրա մեծ ազդեցություն ունեցան նաև 1956թ. միջազգային իրադարձությունները՝ պատերազմն Ալժիրում, ԽՍՀՄ ներխուժումը Հունգարիա և Սուեզի ճգնաժամը: Արդեն 1957թ. Հռոմեական պայմանագրերի հիման վրա ձևավորվեցին ԵՏԸ֊ն և Եվրատոմը: ԵՏԸ հիմնական ինստիտուտներն էին Նախարարների խորհուրդը, Հանձնաժողովը, Խորհրդարանը և Դատարանը: Վերջինս պետք է ապահովեր ԵՏԸ օրենքների պահպանումն ու միատեսակ մեկնաբանությունը, իսկ միապալատ Խորհրդարանն ավելի շուտ բանավեճի մարմին էր, որը կարող էր մերժել, բայց ոչ ճշգրտել ԵՏԸ բյուջեն և ամբողջապես պաշտոնանկ անել Հանձնաժողովը։ Ի տարբերություն ԱՊԵԸ կառավարման համակարգի, ԵՏԸ բարձրագույն ղեկավար մարմինը միջկառավարական Խորհուրդն էր, որն ավելի գերակա էր Հանձնաժողովի նկատմամբ, քան ԱՊԵԸ Խորհուրդը` Բարձրագույն մարմնի նկատմամբ [3, pp. 120, 125][11, pp. 69-74]:

Հռոմի պայմանագրերն իրականություն դարձան ֆրանս֊գերմանական փոխզիջումների շնորհիվ: Արդյունաբերական ապրանքների ընդհանուր շուկայի դիմաց Գերմանիայի «վճարը» Ֆրանսիային եղավ համաձայնությունը Եվրատոմի, ԸԳՔ֊ի և ԵՏԸ֊ի հետ, որով արտոնյալ առևտրային պայմաններ տրամադրվեցին ֆրանսիական նախկին գաղութներին: Իտալիային ևս հաջողվեց ԵՏԸ պայմանագրում ամրագրել տարածաշրջանային քաղաքականության մասին դրույթներ:

Եվրատոմի հիմնադրման պահին էներգետիկ ճգնաժամն ավարտվել էր, և ածխի պակասորդի փոխարեն կար դրա ավելցուկ: Եթե 1950֊ական թթ. դրությամբ Ֆրանսիան միակն էր, որ ուներ միջուկային էներգիայի հետազոտական ծրագիր, իսկ տասնամյակի վերջում Գերմանիան և Իտալիան ևս նմանատիպ ծրագրեր ունեին: Այդուհանդերձ, ֆրանսիական կառավարությունը լիարժեք չէր համագործակցում Եվրատոմի հանձնաժողովի հետ, և վերջինիս այդպես էլ չհաջողվեց ստեղծել արդյունաբերական խմբերի կամ տեխնիկական փորձագետների ցանց ֆրանսիական հակազդեցությունը չեզոքացնելու համար [3, p. 122]:

Եվրոպական ինտեգրման հաջորդ կարևոր քայլը դարձավ «Միաձուլման պայմանագրի» կնքումը 1965թ., որով ձևավորվեցին ԵԸ միասնական Խորհուրդը և Հանձնաժողովը: Ավելացվեց խորհրդարանականների թիվը, Խորհուրդը դարձավ գլխավոր օրենսդիր, իսկ Հանձնաժողովը՝ գործադիր մարմինը՝ պահպանելով օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքը [3, p. 125]:

1969թ. գումարվեց Հաագայի գագաթնաժողովը, որը սահմանեց ինտեգրման ավարտի, խորացման և ընդլայնման նպատակները: Ավարտը հաջողվեց շնորհիվ այն հանգամանքի, որ ԵԸ֊ին թույլ տրվեց ունենալ սեփական ֆինանսական միջոցները: Խորհրդարանին ևս տրվեցին որոշ բյուջետային լիազորություններ: Ընդլայնումն իրականացվեց 1973թ.` ԵԸ֊ին Բրիտանիայի, Դանիայի և Իռլանդիայի անդամակցությամբ, իսկ խորացումն ապահովվեց ԵՔՀ֊ի միջոցով արտաքին քաղաքականության հարցերում համագործակցության հաջողություններով:

Եվրոպական ինտեգրման վաղ շրջանի կարևոր նախաձեռնություններից էր «եվրոպական արտաքին քաղաքականության» ձևավորման նպատակով անդամ֊երկրների արտաքին քաղաքականության ուղղորդման մեխանիզմի՝ ԵՔՀ ստեղծումը 1972թ. (ժամանակակից ԸԱԱՔ֊ի նախորդը): Այդ մեխանիզմը կիրառվեց, մասնավորապես, արաբական պետությունների հետ հարաբերություններում լարվածության թուլացմանն ուղղված դիվանագիտական ջանքերն ուղղորդելու, ինչպես նաև ԵԱՀԽ Հելսինկյան ակտի ընդունման ժամանակ ԵԸ անդամ֊պետությունների միասնական դիրքորոշումն ապահովելու հարցերում[3, p. 138]:

1974թ. դեկտեմբերին Փարիզում ընդունվեցին ևս երկու կարևոր որոշումներ. նախ, 1974թ. Ֆրանսիայի նախագահ Վ. Ժ. Դ’Էստենը կոչ արեց կանոնակարգել ԵԸ անդամ֊պետությունների և կառավարությունների ղեկավարների գագաթնաժողովները՝ դրա համար ստանալով Գերմանիայի դաշնային կանցլեր Հ. Շմիդթի աջակցությունը: Որոշվեց այդ հանդիպումներն իրականացնել Եվրոպական խորհրդի շրջանակներում՝ տարեկան երեք անգամ: Դա խորհրդանշեց եվրոպական ինտեգրման պատմության մեջ «միջկառավարական» ժամանակաշրջանի մեկնարկը: Եվրոպական խորհուրդը պետք է վերհաներ ընդհանուր խնդիրները և արտաքին հարաբերություններում ԵԸ֊ին թույլ տար խոսել մեկ ձայնով: 1975թ.֊ից ԵԸ անդամներն սկսեցին համատեղ միջոցառումներ իրականացնել նաև իրավախատումների դեմ պայքարի գործում` հիմք դնելով համագործակցությանը ներքին գործերի և արդարադատության բնագավառում (ՈԴՄՀ/ԱԱԱՏ֊ի նախորդը) (տե՛ս նաև 3.3.4): ԵԸ֊ն սկսեց իրականացնել նաև միասնական տարածաշրջանային քաղաքականություն (տե՛ս նաև 3.3.2.3):

Երկրորդ, որոշվեց, որ 1979թ.֊ից սկսած՝ Խորհրդարանը պետք է ձևավորվի ուղղակի ընտրությունների միջոցով[3, pp. 139-141]:

Այդուհանդերձ, տնտեսական ասպեկտում լինելով հսկա` ԵԸ֊ը մնում էր «քաղաքական թզուկ»: Եվրոպական խորհրդի և ԵՔՀ գործունեության փորձը ցույց տվեց, որ տնտեսական ինտեգրման արդյուքներն ինքնին չեն կարող հանգեցնել եվրոպական միասնական արտաքին քաղաքականության ձևավորմանը: Այս խնդիրը փորձ արվեց կարգավորել 1986թ. ՄԵԱ֊ով, որը ԵՀՔ֊ին տվեց իրավական կարգավիճակ և ամրագրեց անդամ֊երկրների արտաքին քաղաքականության ուղղորդումը ԵՔՀ քարտուղարության միջոցով:

ՄԵԱ գլխավոր ձեռքբերումը դարձավ մինչև 1992թ. դեկտեմբեր ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի միասնական ներքին շուկայի ձևավորման նպատակի ամրագրումը՝ որպես հեռահար նպատակ սահմանելով նաև տնտեսական և արժութային միության ստեղծումը (տե՛ս նաև 3.3.2.1): Մեկնարկեցին նաև ԵԸ անդամ֊երկրների սոցիալ֊տնտեսական համախմբման, գիտատեխնիկական և բնապահպանական քաղաքականությունները (տե՛ս նաև 3.3.2.3, 3.3.3.2 և 3.3.3.4), Եվրոպական խորհուրդը պաշտոնապես վերածվեց ԵԸ մարմնի, ընդլայնվեցին ԵԸ Դատարանի լիազորությունները և ստեղծվեց նոր Առաջին ատյանի դատարանը: Ընդլայնվեցին նաև ԵԸ Նախարարների խորհրդի և Եվրոպական խորհրդարանի լիազորությունները: ԵԸ մարմինների աշխատանքը թեթևացնելու նպատակով՝ պարզեցվեցին մի քանի ընթացակարգեր, ավելացվեց այն ոլորտների թիվը, որոնց վերաբերյալ որոշումները կարող էին ընդունվել ձայների որակյալ մեծամասնությամբ [6, pp. 124-125]:

ԵԸ համար լուրջ փորձությունների շրջան է եղել 1980֊ական թթ. վերջը, երբ Գերմանիայի վերամիավորումը հանգեցրեց Եվրոպայում առաջատար դիրքերի հավակնող հզոր ուժի ձևավորման24, իսկ ԽՍՀՄ փլուզումն ու նրա նախկին արբանյակ֊պետություններում սկիզբ առած վերափոխման գործընթացները և էթնոքաղաքական հակամարտությունները թուլացրին նախկինում ամուր ու անփոփոխ թվացող միավորված Եվրոպայի սահմանները: Այդ ժամանակ կարևորագույն հիմնախնդիրը բուն եվրոպական նախագծի ձևաչափի փոփոխությունն էր` դրան առավել հստակ ձև ու նաև որոշակի քաղաքական բովանդակություն տալը:

Հարցին, թե ինչո՞ւ հենց 1980֊ական թթ. վերջերին ու 1990֊ական թթ. սկզբներին կարևորվեց եվրոպական ինտեգրման մեջ քաղաքական բովադակությունը, դժվար է միանշանակ պատասխան տալ: Սակայն կարելի է նշել մի քանի գործոններ, որոնք պատճառ են եղել դրա համար: Այսպես.

Տնտեսական ինտեգրման հաջողությունները ԵԸ֊ին դարձրել էին ինքնուրույն ուժ միջազգային (աշխարհատնտեսական) հարաբերություններում, սակայն չէին լուծել ԵԸ֊ի տնտեսական հզորության և քաղաքական կարողությունների միջև անհամամասնության խնդիրը, որն սկսել էր լրջորեն վնասել անդամ֊պետությունների ազգային շահերին:

Դեռևս «սառը պատերազմի» ժամանակաշրջանում ակնհայտ դարձավ, որ երկբևեռ աշխարհակարգը չի նպաստում եվրոպական պետությունների դիրքերի ամրապնդմանը համաշխարհային քաղաքականության մեջ, իսկ խորհրդային կարգերի փլուզումից հետո սկիզբ առած տարածաշրջանային հակամարտությունները որոշակի վտանգ էին ներկայացնում ԵԸ֊ի երկրների անվտանգությանը: Սակայն ԵԸ֊ն անկարող էր ինքնուրույն և համարժեք արձագանքել այդ մարտահրավերներին, քանի որ բացակայում էին դրա համար անհրաժեշտ հավաքական գործողությունների մեխանիզմները:

Ակնհայտ դարձավ ԵՔՀ մեխանիզմների օգտակարությունը, որը որոշակի դեր էր խաղում համաեվրոպական և համաշխարհային գործընթացներում արևմտաեվրոպական պետությունների միասնական արտաքին քաղաքական դիրքորոշումների մշակման գործում: Դրանով ԵՔՀ֊ն ապացուցում էր արտաքին քաղաքականության ոլորտում գործողությունների միասնականության օգտակարությունն անդամ֊պետությունների համար:

Պարզ էր նաև, որ «սառը պատերազմի» ավարտից հետո արևմտաեվրոպական պետությունների արտաքին և անվտանգության քաղաքականության ոլորտում ծառացած խնդիրները չէին կարող կարգավորել բացառապես ՆԱՏՕ֊ն, ԵԸ֊ն կամ առանձին անդամ֊պետությունները: Սա օբյեկտիվորեն պայմանավորեց այդ ոլորտում ինտեգրացիոն ընկերակցության շրջանակներում ընդհանուր քաղաքականության գործուն մեխանիզմի ստեղծման անհրաժեշտությունը:

Ընդհանուր շուկայի և տնտեսական ու արժութային միության բնականոն գործառնությունն օբյեկտիվորեն պահանջում էր ԵԸ տարածքում քաղաքական միասնության և քաղաքական ղեկավարման արդյունավետության առավել բարձր մակարդակ, քան դա ապահովում էին եվրոպական ընկերակցությունների շրջանակներում մինչ այդ կնքված պայմանագրերն ու պրակտիկան:

Հենց այս պայմաններում էլ, 1992թ. փետրվարին, կնքվեց Մաաստրիխտի պայմանագիրը, որի հիմնական նպատակն էր եվրոպական ինտեգրման հաջողված արդյունքների ամրագրումը և նոր կողմնորոշիչների սահմանումը: Դրանով ազդարարվեց ԵՄ֊ի հիմնադրումը: Պայմանագիրը չլուծարեց ԵԸ֊ն, այլ այն դարձրեց ԵՄ֊ի երեք «սյուներից» մեկը՝ միաժամանակ ընդարձակելով դրա իրավական ժառանգությունը (acquis communautaire) (տե՛ս նաև 3.1.4): ԵՄ֊ի մյուս երկու «սյուները» դարձան, համապատասխանաբար, ԸԱԱՔ֊ն և ՈԴՄՀ֊ն: Այսպիսով, փաստորեն, ստեղծվեց «պետությունների միություն», որը տնտեսության և առևտրի հարցերում ինտեգրմանն ավելացրեց նաև քաղաքական ու քաղաքացիական ոլորտում համագործակցությունը: Այդուհանդերձ, ԵՄ֊ն զերծ չէր յուրահատկություններից. ի տարբերություն ԵԸ֊ի, ԵՄ֊ն Մաաստրիխտի պայմանագրով օժտված չէր միջազգային իրավասուբյեկտությամբ: Ավելին, եթե առաջին «սյան»՝ տնտեսության ոլորտում գերիշխում էր վերազգայնության սկզբունքը, ապա մյուս երկու «սյուները», հակառակը, գերազանցապես միջկառավարական համագործակցության ոլորտներ էին, որտեղ մասնակից֊երկրները շարունակում էին պահպանել իրենց ինքնիշխան լիազորությունները:

Մաաստրիխտի պայմանագիրը ԵՄ֊ի կառավարման համակարգում ամրագրեց սուբսիդիարության, պատվիրակված լիազորությունների և համամասնականության սկզբունքները (տե՛ս նաև 3.1.3), ներմուծեց ԵՄ մարմինների ոչ իրավաչափ գործողությունների արդյունքում տուժած քաղաքացիների բողոքներն ընդունելու և դրանց ընթացք տալու լիազորություններով օժտված Օմբուդսմենի ինստիտուտը, խորհրդատվական երկու մարմիններ՝ Տարածաշրջանների կոմիտեն և Տնտեսական ու սոցիալական կոմիտեն (տե՛ս նաև 3.2.3.2), որոնք սատարում էին, համապատասխանաբար, եվրոպական տեղական ու տարածաշրջանային իշխանությունների ու քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների մասնակցությունը ԵՄ֊ի մակարդակում իրենց առնչվող որոշումների ընդունմանը: Համատեղ որոշումների ընդունման ընթացակարգի ներմուծման շնորհիվ Խորհրդարանն այդուհետ կարող էր իրավահավասար պայմաններում բանակցել ԵՄ֊ի Խորհրդի հետ և օգտվել վետոյի իրավունքից մի շարք որոշումների ընդունման հարցում: Խորհրդարանը նաև հնարավորություն ստացավ ձայների 2/3֊ով անվստահություն հայտնելու Հանձնաժողովին ու այդկերպ ցրելու նրա ողջ կազմը (տե՛ս նաև 3.2.2.1): Պայմանագրով սահմանափակվեց անդամների վետոյի իրավունքը Խորհրդումև ավելացավ այն հարցերի թիվը, որոնք որոշվում էին ձայների մեծամասնության քվեակարգով (տե՛ս նաև 3.2.2.2):

Պայմանագրում քաղաքական համագործակցության գլխավոր նպատակներ սահմանվեցին ԵՄ֊ի ինքնակերպության ամրապնդումը միջազգային թատերաբեմում, մասնավորապես, ԸԱԱՔ միջոցով` ներառյալ ընդհանուր պաշտպանական քաղաքականության աստիճանական ձևավորումը, ինչպես նաև անդամ֊երկրների քաղաքացիների իրավունքների ու շահերի պաշտպանության ամրապնդումը՝ ԵՄ֊ի քաղաքացիության ներմուծման միջոցով [3, pp. 161-164]:

1997թ. կնքված Ամստերդամի պայմանագիրը խորացրեց անդամ֊երկրների քաղաքական միությունը, ընդլայնեց ձայների որակյալ մեծամասնությամբ քվեակարգի կիրառումը, հստակեցրեց ԵՄ հիմնական նպատակները, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և օրինականության առաջնայնության սկզբունքների պահպանման և այլ դրույթներ: Այս պայմանագիրն ամրագրեց անդամ֊երկրների պարտավորությունը` խստորեն պահպանել մարդու հիմնարար իրավունքները, կանխել ցանկացած խտրականություն և ապահովել իրավակարգի համարժեք որակ: Այդ դրույթներն իրականում քիչ բան էին փոխում ԵՄ֊ի 15 անդամ֊պետությունների պրակտիկայում, որտեղ մարդու իրավունքների պաշտպանության վիճակն անհանգստություն չէր առաջացնում: Հետևաբար, այդ դրույթների գլխավոր «հասցեատերը» ԵՄ֊ի անդամության թեկնածու պետություններն էին: ԵՄ «ժողովրդավարական դեֆիցիտի» հաղթահարման նպատակով ամրապնդվեց Խորհրդարանի դերը` որպես «առաջին հենքի» շրջանակներում օրենսդիր գործընթացի և «երկրորդ» ու «երրորդ հենքերի» շրջանակներում խորհրդակցությունների մասնակցի կարգավիճակներում: Փոփոխվեց նաև Հանձնաժողովի ձևավորման կարգը, որն արդեն պետք է ձևավորվեր անդամ֊երկրներից յուրաքանչյուրի կողմից ներկայացված մեկական անդամից [3, pp. 177-178] [6, pp. 144-146]:

2001թ. Նիսի (Նիցցայի) պայմանագիրը ևս ընդլայնեց ձայների որակյալ մեծամասնությամբ որոշումների ընդունման սկզբունքի կիրառման ոլորտը, Հանձնաժողովի նախագահի և Եվրոպական խորհրդարանի իրավասությունները` ավելի նշանակալի դարձնելով դրանց դերակատարությունը ԵՄ ինստիտուցիոնալ համակարգում, ինչպես նաև էական փոփոխություններ մտցրեց ԵՄ երկրների միջև համագործակցության ընդլայնման վերաբերյալ որոշումների ընդունման սկզբունքներում` համագործակցության ընդլայնման համար անհրաժեշտ ձայների նվազագույն թիվն իջեցնելով մինչև ձայների 1/3֊ը [3, pp. 187-190] [6, pp. 146-149]:

Եվրոպական ինտեգրման մեջ նոր էջ պետք է բացեր բավական հավակնոտ փոփոխություններ ենթադրող «Եվրոպայի համար Սահմանադրության մասին պայմանագիրը» («ԵՄ Սահմանադրություն») [3, pp. 195-197] [6, pp. 52-53]: Այդ փաստաթղթի մշակման մասին որոշումն ընդունվել էր Եվրոպական խորհրդի 2000թ. և վերահաստատվել 2001թ. գագաթնաժողովներում: 2002թ. փաստաթղթի մշակման համար ձևավորված Եվրոպական Կոնվենտը Վ. Ժ. դ’Էստենի գլխավորությամբ սկսեց գործնական աշխատանքները: Արդեն 2003թ. հուլիսին Եվրոպական խորհրդին ներկայացվեց Սահմանադրության նախագիծ, որի քննարկումներն ավարտվեցին 2004թ.: Որպեսզի Սահմանադրությունն ուժի մեջ մտներ, այն պետք է վավերացնեին բոլոր անդամ֊պետությունները երկու տարվա ընթացքում, իսկ եթե նրանցից որևէ մեկը չկարողանար վավերացնել, ապա այդ հարցը պետք է քննարկվեր Եվրոպական խորհրդում: Սահմանադրությունը պետք է ուժի մեջ մտներ 2007թ. հունվարի 1֊ից, սակայն Ֆրանսիայում և Նիդերլանդներում անցկացված հանրաքվեներում նախագիծը տապալվեց:

Սահմանադրության նախագծի տապալումը չհանգեցրեց ԵՄ֊ի կազմալուծմանը, քանի որ նախկինում կնքված բոլոր պայմանագրերը մնացին ուժի մեջ: Ավելին, այդ նախագծի շատ դրույթներ փոխանցվեցին 2007թ. դեկտեմբերին կնքված և 2009թ. դեկտեմբերին ուժի մեջ մտած Լիսաբոնի պայմանագրի25 մեջ26 [3, pp. 213-216]: Նոր պայմանագիրը, ի տարբերություն Սահմանադրության նախագծի, նախատեսում էր ոչ թե փոխարինել, այլ փոփոխել ԵՄ֊ի և ԵԸ֊ի հիմնադրման պայմանագրերը: Արդյունքում, տեղի ունեցան մի շարք հանգուցային փոփոխություններ թե՛ ԵՄ֊ի ներսում՝ հիմնական դերակատարների փոխհարաբերություններում, թե՛ նրա արտաքին գործառնության ոլորտում: Մասնավորապես, Լիսաբոնի պայմանագիրը`

բարեփոխեց ԵՄ֊ի ինստիտուտները և որոշումների ընդունման ընթացակարգը;

ամրապնդեց ԵՄ֊ի ժողովրդավարացումը և ժողովրդավարականությունը;

բարեփոխեց ԵՄ֊ի ներքին քաղաքականությունը;

ամրապնդեց ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականությունը:

Ավելի կոնկրետ.

Համաձայնագրով վերացվեց Մաաստրիխտի պայմանագրով ներմուծված ԵՄ֊ի «եռասյուն» համակարգը: Դրանով իրենց գոյությունը դադարեցրին ԵԸ֊ն և Եվրատոմը, սակայն ուժի մեջ մնացին «ԵՄ֊ի հիմնադրման մասին» և «ԵՄ֊ի գործառնության մասին» պայմանագրերը:

Համաձայնագիրը հստակեցրեց ԵՄ֊ի իրավասությունները: Այն սահմանում է ԵՄ֊ի վեց լիազորություններ՝ երեք հիմնական և երեք հատուկ: Հիմնական լիազորություններն են բացառիկ, ընդհանուր և ուղղորդիչ, իսկ հատուկ՝ տնտեսական և զբաղվածության քաղաքականության ուղղորդման, ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ և այսպես կոչված «ճկունության դեպքերը» (տե՛ս նաև 3.1.3): Ըստ էության, այս դասակարգումը ոչ այնքան ընդլայնեց, որքան կոնկրետացրեց ԵՄ֊ի իրավասությունների նախկին դասակարգումը: Սակայն լրացում պետք է համարել էներգետիկայի, տնտեսական, սոցիալական ոլորտներում և գլոբալ տաքացման դեմ պայքարի հարցերում նորացված լիազորությունները:

Եվրոպական խորհուրդը, որը Մաաստրիխտի պայմանագրով ԵՄ֊ի մարմին չէր և այդպիսին էր միայն գործնականում, Լիսաբոնի համաձայնագրով վերածվեց ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգի բաղադրիչի: Թեև նա չի մասնակցում ԵՄ֊ի շրջանակներում օրինաստեղծ գործընթացին, սակայն նրա քաղաքական հայտարարությունները փաստացի ստանում են նորմատիվային ակտի ուժ: Եվրոպական խորհուրդն ստացավ մշտական ղեկավարի պաշտոն. նախկինում կես տարին մեկ միմյանց փոխարինող նախագահությունները փոխարինվեցին Եվրոպական խորհրդի նախագահի27 պաշտոնով, որն ընտրվում է 2.5 տարով` վերընտրվելու իրավունքով: Նա չի ներկայացնում որևէ կոնկրետ անդամ֊պետություն: Սակայն ԵՄ֊ի խորհրդում պահպանվեց անդամ֊երկրների հաջորդական կիսամյակային ռոտացիան: Եվ այստեղ առաջ է գալիս այս երկու խորհուրդների գործունեության արդյունավետ ուղղորդման հարցը:

Լիսաբոնի համաձայնագիրը փոփոխեց նաև ԵՄ֊ի խորհրդում որոշումների ընդունման քվեակարգը: Արդյունքում, 40֊ից ավելի ոլորտներում կիրառվելու է քվեարկության կրկնակի մեծամասնության սկզբունքը՝ որոշումները համարվելու են ընդունված, եթե դրա օգտին «կողմ» է քվեարկել անդամ֊պետությունների 55%֊ը (28 երկրի հաշվարկով՝ 15֊ից ոչ պակաս անդամ), որոնք, սակայն, պետք է ներկայացնեն ԵՄ֊ի ընդհանուր բնակչության 65%֊ը: Որակյալ մեծամասնությամբ քվեակարգը տարածվեց նոր ոլորտների վրա, սակայն անձեռնմխելի մնացին դասական «կարմիր գծերը». մասնավորապես, վետոյի իրավունքը պահպանվեց ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ֊ում, սոցիալական, հարկային քաղաքականության ոլորտներում, ֆինանսական խախտումների դեմ պայքարի, քրեական իրավունքի ոլորտում համագործակցության և բնապահպանական քաղաքականության հարցերում:

ԵՄ֊ի ժողովրդավարական լեգիտիմությունը բարձրացնելու նպատակով՝ որոշակիորեն ամրապնդվեց Եվրոպական խորհրդարանի դերը: Խորհրդի հետ համատեղ որոշումների ընդունման ընթացակարգը կիրառվելու է էլ ավելի շատ ոլորտներում: Խորհրդարանը, ԵՄ֊ի խորհրդի հետ միասին, իրավունք ստացավ մասնակցելու ԵՄ֊ի բյուջեի հաստատմանը: Մաաստրիխտի պայմանագրով ներմուծված սուբսիդիարության սկզբունքի կիրառմանը մասնակից դարձան նաև ազգային խորհրդարանները: Նրանք այսուհետ կարող են մասնակցել ԵՄ֊ի սովորական օրենսդրական գործընթացին և անգամ հայցով դիմել ԵՄ֊ի Դատարան: Ազգային խորհրդարանների 2/3֊ը կարող է նաև մերժել Հանձնաժողովի առաջ քաշած օրենսդրական նախաձեռնությունը:

ԵՄ֊ի քաղաքացիները ևս ստացան նոր իրավունք. հավաքելով 1 մլն ստորագրություն՝ նրանք կարող են կոնկրետ հարցով նախաձեռնության առաջարկություն ներկայացնել Եվրոպական հանձնաժողովին: Սակայն այստեղ կա երկու պայման. նախ, այդ մարդիկ պետք է ներկայացնեն ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների մեծ մասի քաղաքացիներին, երկրորդ, Հանձնաժողովն ազատ է որոշելու՝ ընթացք տալ, թե ոչ քաղաքացիների նախաձեռնությանը:

Նախկին երրորդ «սյան» շրջանակներում ևս նշանակալի փոփոխություններ կատարվեցին. ամրապնդվեցին ԵՄ֊ի կարողությունները 1) սահմանների հսկողության, ապաստանի և միգրացիայի, 2) քաղաքացիական և 3) քրեական հարցերում դատական համագործակցության, ինչպես նաև 4) ոստիկականական մարմինների համագործակցության ոլորտներում:

ԵՄ֊ն ստացավ իրավաբանական անձի կարգավիճակ միջազգային լայն իրավասուբյեկտությամբ: Եթե նախկինում բոլոր միջազգային համաձայնագրերը կնքվում էին ԵԸ֊ի անունից կամ անդամ֊պետությունների հետ համատեղ, ապա այժմ այդ իրավասությունը միանձնյա տնօրինելու էր ԵՄ֊ը: Սակայն ուժի մեջ մնացին երկու հիմնարար փաստաթղթեր` ԵՄ֊ի և ԵԸ֊ի հիմնադրման մասին պայմանագրերը: Միությունը գործառնության տեսանկյունից դարձավ էլ ավելի միասնական: Այնուամենայնիվ, այս կամ այն չափով պահպանվեցին մոտ երեք տասնյակ ոլորտներ, որտեղ ԵՄ֊ն կիրառում է կառավարման տարբեր մեթոդներ: Օրինակ, Դատարանի իրավազորությունն այդպես էլ չտարածվեց ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ֊ի վրա:

Էական բարեփոխումների ենթարկվեց նաև ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ ոլորտը: Դա անհրաժեշտ պայման է ԵՄ֊ն «համաշխարհային քաղաքականության ուղղությունը փոփոխել և գլոբալացումը բարոյական շրջանակներով սահմանափակել ձգտող ուժի» վերածելու համար: Եվրոպական խորհրդի նախագահի պաշտոնի ներմուծումը հանգուցային նշանակություն ունեցավ ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ համար: Ներմուծվեց նաև Արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության հարցերով ԵՄ֊ի բարձր ներկայացուցչի պաշտոնը28, որը միավորեց ԸԱԱՔ հարցերով Բարձր ներկայացուցչի և Եվրոպական հանձնաժողովի արտաքին կապերի գծով հանձնակատարի գործառույթներն ու իրավասությունները: Նրա տնօրինության տակ անցավ նաև Արտաքին կապերի ծառայությունը, ներառյալ` ԵՄ֊ի բոլոր դիվանագիտական ներկայացուցչությունները: Նա նաև մշտական նախագահություն է իրականացնում ԵՄ֊ի Արտաքին գործերի նախարարների խորհրդում: Այս պաշտոնյան, սակայն, ենթարկվում է միաժամանակ Հանձնաժողովին և Եվրոպական խորհրդին: Բացի դրանից, չնայած ԸԱԱՔ֊ը մնաց միջկառավարական համագործակցության ոլորտ, այդուհանդերձ, ոչ միայն հաստատվեց դրա բաղադրիչ ԸԱՊՔ֊ն ընդհանուր պաշտպանության քաղաքականության վերածելու հնարավորությունը, այլև, ինչը չափազանց կարևոր է, ԵՄ֊ի պայմանագրային համակարգում հայտնվեց որևէ անդամ֊պետության վրա ահաբեկչական հարձակումը համատեղ հակադարձելու պարտավորությունը: Սակայն, հաշվի առնելով ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ ոլորտում ԵՄ֊ի անդամների խորը տարաձայնությունները, այս ոլորտը հավանաբար դեռ կմնա կառուցվածքայնացված համագործակցության դաշտ, որին կմասնակցեն ոչ բոլոր անդամները (օրինակ, Դանիան): Այսինքն, եթե այս բարեփոխումները ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականությունը չեն դարձնում միանշանակ, ապա այն անկհայտորեն կլինի էլ ավելի հստակ, ինչը դրականորեն կանդրադառնա միջազգային թատերաբեմում ԵՄ֊ի քաղաքականության վրա:

Առաջին անգամ պայմանագրով ամրագրվեց անդամ֊պետությունների՝ ԵՄ֊ի կազմից դուրս գալու իրավունքը:

Որքանով այս բարեփոխումները կապահովեն ԵՄ֊ի արդյունավետությունը, ցույց կտա ժամանակը: Ակնհայտ է սակայն, որ Մաաստրիխտի պայմանագրով խորացված եվրոպական ինտեգրման քաղաքական բաղկացուցիչը Լիսաբոնի պայմանագրով զարգացման մեծ խթան է ստացել: Եվրոպական ինտեգրացիոն ընկերակցության շրջանակներում հավաքական ինքնության ձևավորմանն ուղղված վճռական քայլ կարելի է համարել Մաաստրիխտի պայմանագրով ներմուծված ԸԱԱՔ֊ն և անգամ ԵՄ֊ի քաղաքացիությունը (տե՛ս նաև 3.3.4.2.1): Ակնկալելի է նաև, որ ԵՄ֊ի շրջանակներում պետությունների ինքնիշխան իրավունքների սահմանափակման գործընթացը կլինի շարունակական, իսկ այդ սահամանափակման սահմանը պայմանավորված կլինի ոչ թե հիպոթետիկ վերազգային դաշնային պետության պահանջմունքներով, այլ, ավելի շուտ, «միասնության և բազմազանության օպտիմալ համակցությամբ» [13, p. 24]:

Հատկանշական է, որ դեռևս եվրոպական ինտեգրման զարգացման սկզբնական շրջանում կար գիտակցում, որ տնտեսաքաղաքական խնդիրներն այլևս հնարավոր չէ լուծել իրենց չարդարացրած հին մեթոդներով: Բայց հետագայում ակնհայտ դարձավ, որ ազգային պետականության երկար պատմություն ունեցող եվրոպական երկրներն այնքան էլ ոգևորված չեն աշխարհամասի դաշնային կառուցվածքի հեռանկարով, և չեն շտապում հրաժարվել իրենց ազգային ինքնակերպությունից` հանուն եվրոպական միասնական հանրության կազմավորման: Այդ իսկ պատճառով ինտեգրման սկզբնական շրջանի կարևորագույն ձեռքբերումները վերաբերում են հենց տնտեսական ոլորտին, մինչդեռ քաղաքական բնագավառում անգամ ամենահանգուցային պահերին չհաջողվեց հասնել նշանակալի առաջընթացի: Հարկ է նկատել, որ ազգային֊պետական ինքնիշխանությունն ազգային պետության էությունն է, և պետության բարձրագույն խնդիրն ազգային֊պետական շահի իրագործումն է երկրի ներսում և դրա սահմաններից դուրս: Հենց արտաքին, անվտանգության և պաշտպանական քաղաքականության ոլորտում էլ պետությունն ինքնանույնացվում է` իրեն հակադրելով մյուս պետություններին: Հետևաբար, ազգային ինքնիշխան լիզորություններից հրաժարումը բնական չէ ազգային պետության համար: Պետությունը դիմում է այդ քայլին միայն մի շարք հանգամանքների ազդեցությամբ, երբ ինքնիշխան լիազորությունների փոխանցումը վերպետական մակարդակ դառնում է ազգային շահի իրականացման առավել արդյունավետ միջոց, քան զուտ ազգային֊պետական քաղաքականությունը: Եվրոպական պետությունների համար տնտեսությունը եղել է այն ոլորտներից մեկը, որտեղ ի հայտ են եկել նշված հանգամանքները և ստիպել ազգային պետություններին գնալ վերազգային ինտեգրման ուղիով: Սակայն կենսական կարևորություն ունեցող մեկ այլ ոլորտում` հավաքական անվտանգության ապահովման հարցում, այդ պետությունների համագործակցությունն իրականացվել է ռազմապաշտպանական դաշինքների ստեղծման ավանդական ձևաչափով` առանց ազգային ինքնիշխան լիազորությունները դրանց փոխանցելու: Բայց և այնպես, չնայած Արևմտյան Եվրոպայի հավաքական անվտանգությունն ամբողջապես հիմնված է եղել միջկառավարական համագործակցության վրա, այդ պետությունների քաղաքական ինտեգրման և սեփական անվտանգության ինքնուրույն ապահովման գաղափարը մշտապես առանձնահատուկ վերաբերմունքի է արժանացել եվրոպական քաղաքական շրջանակների կողմից: Ընդ որում, տնտեսական ինտեգրումը եղել է միայն քաղաքական միության` ինտեգրացիոն շինարարության վերջնանպատակի անհրաժեշտ նախադրյալն ու հիմքը: Այդուհանդերձ, հետագայում ևս տնտեսական ինտեգրումը եղել է հիմնականը և ինտեգրման միակ հարթությունը գործնականում, մինչդեռ քաղաքական ինտեգրման ուղղությամբ ձեռնարկված միջոցառումներն ավարտվել են անհաջողությամբ:

Ամփոփում

Ընդհանուր առմամբ, կարելի է եզրակացնել, որ եվրոպական ինտեգրման գործընթացում քաղաքական մեթոդների գերակշռության պայմաններում նրա խնդիրները սկզբնապես տնտեսական ոլորտում էին: Եվ չնայած աշխարհամասի տնտեսական միասնությունը քաղաքական ինտեգրման համար ստեղծել է անհրաժեշտ հիմքեր, սակայն ինքնին չի ձևավորել (և չէր էլ կարող) ո՛չ միասնական պետականություն, ո՛չ էլ հստակ եվրոպական ինքնակերպություն` ունակ մասամբ ներառելու, մասամբ էլ հաղթահարելու եվրոպացիների ինքնանույնացումն առանձին ազգային պետությունների հետ:

Սակայն ներկայումս եվրոպական ինտեգրման գործընթացի առջև կանգնած հիմնախնդիրները ի հայտ են գալիս հենց այնտեղ, որտեղ նրա՝ հիմնականում տնտեսական զարգացմամբ պայմանավորված և եվրոպացիների մշակութային մերձության վրա հիմնված բնականոն ընթացքը բախվում է քաղաքական խոչընդոտների կամ պահանջում է քաղաքական ձևակերպում: Դա կարելի է բացատրել այսպես. սկզբնավորված լինելով անմիջապես Երկրորդ աշխարհամարտից հետո` եվրոպական ինտեգրման նպատակն է եղել օգտագործել արևմտաեվրոպական ժողովուրդների ու պետությունների մշակութային, սոցիալական ու քաղաքական մերձությունը՝ նրանց միջև հնարավոր հակամարտությունների կանխարգելման ու նրանց տնտեսական վերականգնումը արագացնելու նպատակով: Այդ գլխավոր խնդիրների իրագործման հիմնական միջոցն ու հարթությունը դարձավ ԵԸ֊ն, որն էլ նպաստեց 1950֊ական թթ. Եվրոպայի պատմության ընդհանրության ու նրա ժողովուրդների միասնականության միջև առկա անհամապատասխանության վերացմանը`1990֊ական թթ. վերջերին։ Վերջին 60 տարվա ընթացքում եվրոպական տնտեսաքաղաքական ինտեգրման աստիճանը լիովին համպատասխանել է եվրոպական ժողովուրդների մշակութային միասնության աստիճանին: Սակայն նոր հազարամյակի մարտահրավերներին արդյունավետորեն դիմակայելու համար ԵՄ֊ին անհրաժեշտ է զարգացած քաղաքական մեխանիզմների ու ներքին քաղաքական միասնություն, ինչն էլ փորձ արվեց ապահովել Լիսաբոնի պայմանագրի միջոցով: Սակայն, հաշվի առնելով անցյալի փորձը, պետք է ենթադրել, որ եվրոպական քաղաքական ինտեգրումը պետք է հետևի մշակութային ու սոցիալական մերձեցմանը, այլ ոչ թե կանխորոշի այն: Իսկ դա ենթադրում է, որ եվրոպական ինտեգրումը դեռ լիովին ավարտված չէ և առջևում դեռ երկար ճանապարհ կա:

Քննարկման հարցեր

Որո՞նք էին Ու. Չերչիլի ցյուրիխյան ելույթի հիմնադրույթները։

Որո՞նք էին Եվրոպայի միավորման միջպետական և վերպետական մոտեցումների ընդհանրություններն ու տարբերությունները։

Որո՞նք էին Եվրոպայի միջպետական միավորման ինստիտուտները և ի՞նչ դեր են խաղացել դրանք։

Ո՞րն էր «Շումանի պլանի» էությունը և ի՞նչ դեր խաղաց այն եվրոպական ինտեգրման գործում:

Որո՞նք էին Մոնեի հիմնասկզբունքները:

Որո՞նք էին 1950֊60֊ական թթ. ինտեգրացիոն առավել նշանակալի նախաձեռնությունները:

Որո՞նք էին 1990֊ական թթ. սկզբներին ԵՄ֊ի հիմնադրման հիմնապատճառները:

Ի՞նչ նշանակություն են ունեցել Մաաստրիխտի, Ամստերդամի, Նիսի և Լիսաբոնի պայմանագրերը ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգի զարգացման համար:

Օգտագործված աղբյուրներ

Council of Europe, “Winston Churchill, speech delivered at the University of Zurich, 19 September 1946,” [Online]. Available: http://www.coe.int/t/dgal/dit/ilcd/archives/selection/churchill/ZurichSpeech_en.asp [Accessed 15 04 2017].

Western European Union, “Text of the Modified Brussels Treaty,” [Online]. Available: http://www.weu.int/Treaty.htm [Accessed 15 04 2017].

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

NATO, “The North Atlantic Treaty. Washington D.C. — 4 April 1949,” [Online]. Available: http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_17120.htm [Accessed 15 04 2017].

Council of Europe, “Statute of the Council of Europe. London, 5.V.1949,” [Online]. Available: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/001.htm [Accessed 15 04 2017].

A. Jones, A Glossary of the European Union, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008.

M. Jovanovic, The Economics of European Integration: Limits and Prospects, Geneva: Edward Elgar Publishing, 2005.

US Mission to the OSCE, “History,” [Online]. Available: http://osce.usmission.gov/archive/misc/infoosce_hist.html [Accessed 15 04 2017].

Centre Virtuel de la Connaissance sur l'Europe (CVCE), “The Monnet Plan,” [Online]. Available: http://www.cvce.eu/content/publication/1997/10/13/fea7d215-e7e5-4882-ab3c-ee08605621b8/publishable_en.pdf [Accessed 15 04 2017].

The European Union, “The Schuman Declaration – 9 May 1950,” [Online]. Available: http://europa.eu/about-eu/basic-information/symbols/europe-day/schuman-declaration/index_en.htm [Accessed 15 04 2017].

M. Gilbert, Surpassing Realism: The Politics of European Integration since 1945, Oxford: Rowman & Littlefield Publishers, 2003.

О. Буторина, Европейская интеграция: учебник, Москва: Издательский Дом “Деловая литература”, 2011.

B. Rosamond, Theories of European Integration, New York: Palgrave, 2000.

2.3 ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Եվրոպական ինտեգրման էությունը լավագույնս արտահայտվում է տնտեսության ոլորտում: Հենց այստեղ է ինտեգրումը հասել իր բարձրակետին՝ տնտեսական և արժութային միությանը: Արդյունքում, այսօր ԵՄ֊ի շրջանակներում մենք տեսնում ենք տնտեսական ինտեգրման աննախադեպ խորություն, ինչը հիմք է ստեղծել նաև քաղաքական ինտեգրման համար: Միաժամանակ, թե՛ ԵՄ֊ի ներսում, թե՛ Եվրոպայում ընդհանրապես կարելի է տեսնել տնտեսական ինտեգրման բոլոր մակարդակները և ճկուն (տարբերակված) ինտեգրման բոլոր դրսևորումները: Նախորդ ենթագլխում մենք արդեն քննարկեցինք եվրոպական միավորման ինստիտուցիոնալ զարգացման հարցերը, իսկ ստորև մենք կներկայացնենք եվրոպական միավորման գործընթացները տնտեսության ոլորտում: Այդ նպատակով, մենք, նախ, կանդրադառնանք հետպատերազմյան Եվրոպայում տնտեսական համագործակցության զարգացմանը, ապա՝ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման փուլերին (մակարդակներին)՝ ցույց տալով, մի կողմից, ժամանակակից Եվրոպական տնտեսական տարածության կազմավորման, իսկ մյուս կողմից, դրա մաս ԵՄ֊ի շրջանակներում տնտեսական ինտեգրման զարգացման առանձնահատկությունները:

2.3.1 «Մարշալի ծրագիրը» և ԵՏՀԿ հիմնադրումը

Երկրորդ աշխարհամարտից հետո Արևմտյան Եվրոպայի տնտեսական վերակառուցման համար հանգուցային նշանակություն է ունեցել «Մարշալի ծրագիրը» («Եվրոպական վերակառուցման ծրագիր»): 1947թ. այն առաջ քաշեց ԱՄՆ֊ի պետքարտուղար Ջ. Մարշալը, որը և ուժի մեջ մտավ 1948թ.: Ծրագրով` 1948֊1951 թթ. ընթացքում, մոտ 13 մլն ԱՄՆ դոլարի օգնություն ստացան եվրոպական 17 պետություններ՝ Ավստրիան, Արևմտյան Գերմանիան, Բելգիան և Լյուքսեմբուրգը, Դանիան, Թուրքիան, Իռլանդիան, Իսլանդիան, Իտալիան և Տրիեստի ազատ տարածքը, Հունաստանը, Մեծ Բրիտանիան, Նիդերլանդները, Նորվեգիան, Շվեդիան, Շվեյցարիան և Պորտուգալիան29: Ծրագրի նպատակն էր պատերազմի արդյունքում քայքայված եվրոպական տնտեսությունների վերականգնումը և արդյունաբերության արդիականացումը, պետությունների միջև փոխադարձ առևտրի խոչընդոտների վերացումը: Օգնության տրամադրման գլխավոր պայմաններն էին՝ պետության հավատարմությունը ներկայացուցչական ժողովրդավարության և շուկայական տնտեսության սկզբունքներին: Կարևոր պայմաններից մեկն էր նաև անդամակցությունը 1950թ. ստեղծված Եվրոպական վճարային միությանը, որի գլխավոր նպատակներն էին ա. երկկողմ բոլոր տեսակի հաշվարկների վերացումը և դրանք բազմակողմ քլիրինգի30 համակարգով փոխարինելը, բ. արժութային և արտաքին առտևտրի խոչընդոտների վերացումը և գ. արժույթների փոխարկելիության վերականգնումը [1, p. 10]: Սա հետագայում անհրաժեշտ նախադրյալներ ստեղծեց ԵՏԸ֊ի շրջանակներում մասնակից֊պետությունների միջև արժութային ոլորտում համագործակցության խորացման համար:

Ծրագրով եվրոպական պետությունները կարող էին նաև արտոնյալ պայմաններով ձեռք բերել ամերիկյան արտադրության ապրանքներ: Ծրագիրն իրականացվում էր նորաստեղծ (1948թ.) Եվրոպական տնտեսական համագործակցության կազմակերպության (ժամանակակից Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության նախորդը) շրջանակներում:

Արդեն 1950֊ական թթ. վերջերին ծրագիրն իրագործեց իր հիմնական առաքելությունը՝ անհրաժեշտ հիմքեր ստեղծելով նաև տարածաշրջանային ինտեգրման համար: Դրանով, փաստորեն, կարճ ժամանակահատվածում վերակառուցվեցին մասնակից եվրոպական պետությունների արդյունաբերության այն ճյուղերը, որոնք համարվում էին տեխնոլոգիապես հետամնաց ու ոչ արդյունավետ: Մասնակից պետությունները կարողացան վճարել իրենց արտաքին պարտքը: Ծրագրի իրականացումը թույլ տվեց նաև դիմակայել խորհրդային խմբավորման մարտահրավերներին:

2.3.2 Եվրոպայի տնտեսական միավորման միջկառավարական և դաշնապետական մոտեցումները

ԱՄՆ֊ի շահագրգռվածությունը՝ խթանելու Արևմտյան Եվրոպայի տնտեսական վերակառուցումը, ուներ ռազմավարական դրդապատճառներ. այդկերպ ԽՍՀՄ և խորհրդային խմբավորման դեմ պայքարում ԱՄՆ֊ը նպաստում էր, մի կողմից, Եվրոպայում իր ռազմավարական դիրքերի ամրապնդմանը, իսկ մյուս կողմից, Եվրոպայում տնտեսական և քաղաքական դաշնակցի ձևավորմանը: Այդ իսկ պատճառով, որոշ հեղինակներ գտնում են, որ իրականում այդ ժամանակաշրջանում Եվրոպայում կային տնտեսական լուրջ խնդիրներ, բայց ոչ ճգնաժամ, ինչպես հաճախ պնդում են՝ դրանով հիմնավորելով ամերիկյան օգնության տրամադրումը և եվրոպական պետությունների մասնակցությունն ամերիկյան ծրագրին: Եվ չնայած «Մարշալի ծրագիրն» ուներ տնտեսական բովանդակություն, իր հայեցակարգով և նպատակներով այն քաղաքական էր [2, p. 87]:

ԱՄՆ֊ի վարչակազմը նախատեսում էր, որ ԵՏՀԿ֊ն հետագայում պետք է դառնա Եվրոպայի վերազգային տնտեսական կառավարման հիմքը: Եվ չնայած դեռ հստակ չէր, թե կոնկրետ ինչ բնույթ պետք է ունենա այդ «վերազգայնությունը», այնուամենայնիվ, տնտեսական հարաբերություններում այն ենթադրում էր ազգային֊պետական ինքնիշխանության նվազեցում [2, p. 87]: Սակայն եվրոպական ոչ բոլոր երկրներն էին պատրաստ կամ ունեին ցանկություն՝ մասնակցելու արագ տեմպերով զարգացող ինտեգրացիոն գործընթացներին: Օրինակ, բրիտանական կառավարությունն ընդհանրապես չէր ուզում որևէ համաձայնագրով կապված լինել մայրցամաքային Եվրոպայի պետություններին, իսկ Ֆրանսիան արդեն սկսել էր իրականացնել վերակառուցման իր սեփական ծրագիրը, որն ավելի սահմանափակ շրջանակներում էր տեսնում ազատ առևտրի և ազատ շուկայի դերը: Եվրոպական մի շարք այլ կառավարություններ կիսում էին ֆրանսիական մոտեցումը՝ հնարավորինս պահպանել սեփական տնտեսությունների նկատմամբ վերահսկողությունը: Արդյունքում, ԵՏՀԿ֊ն բավական արդյունավետ էր իր լիազորությունների շրջանակներում, սակայն դրանցից դուրս՝ ինտեգրման հետագա խորացման հարցում, որևէ էական դեր չխաղաց:

Եվրոպայում տնտեսական համագործակցության զարգացման հարցում պետությունների միջև վերը նշված հակասությունների արդյունքում ի հայտ եկան և ցայսօր պահպանվում են միմյանցից էապես տարբերվող երկու մոտեցումներ՝ միջկառավարական (բրիտանական կամ «բողոքական») և դաշնապետական (ֆրանսիական կամ «կաթոլիկական»): Այս հանգամանքը պայմանավորեց ինչպես Եվրոպայի միավորման ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի տարբերությունները (միջկառավարականություն և վերազգայնություն) (տե՛ս նաև 2.2), այնպես էլ տնտեսական համագործակցության և ինտեգրման տարբեր մակարդակներն ու ձևերը (ԱԱԳ֊ից մինչև ՏԱՄ): Որոշ հեղինակներ [1, p. 12] նկատում են, որ դաշնապետական մոտեցումն ավելի տարածված էր Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին ավելի շատ տուժած երկրներում, ինչպիսիք էին` Բելգիան, Նիդերլանդները, Լյուքսեմբուրգը, Ֆրանսիան, Ավստրիան, Գերմանիան և Իտալիան: Մինչդեռ արտաքին ներխուժումներից ու կործանարար կորուստներից զերծ մնացած երկրներում՝ Մեծ Բրիտանիայում, Դանիայում, Նորվեգիայում, ինչպես նաև չեզոքության կարգավիճակ ունեցող Իռլանդիայում, Իսլանդիայում, Շվեդիայում և Շվեյցարիայում ավելի շատ էին միջկառավարականության և ազգային֊պետական ինքնիշխանության պահպանման կողմնակիցները: Սկզբնական շրջանում՝ մինչև 1970֊ական թթ., ինտեգրման գործընթացներից դուրս էին մնացել Իսպանիան և Պորտուգալիան, որտեղ պահպանվում էին, համապատասխանաբար, Ֆրանկոյի և Սլազարի բռնապետական ռեժիմները:

2.3.2.1 Եվրոպայի տնտեսական միավորման միջկառավարական մոտեցումը։ ԱԱԵԱ

Մեծ Բրիտանիան, սկզբնապես հրաժարվելով մասնակցել ԵՏԸ֊ի շրջանակներում ԸՇ֊ի կազմավորմանը, 1960թ. նախաձեռնեց ԱԱԵԱ ստեղծումը, որը և պետք է հակակշռեր ԵՏԸ֊ին: Սկզբնապես դրան մասնակցում էին յոթ երկիր՝ Ավստրիան, Դանիան, Մեծ Բրիտանիան, Նորվեգիան, Շվեդիան, Շվեյցարիան և Պորտուգալիան («արտաքին յոթնյակ»): 1961թ. ԱԱԵԱ֊ին միացավ նաև Ֆինլանդիան (սկզբնապես՝ ասոցացված անդամի կարգավիճակով), 1970թ.՝ Իսլանդիան, 1991թ.՝ Լիխտենշտայնը: ԱԱԵԱ֊ի շրջանակներում 1966թ.֊ից գործում է ԱԱԳ֊ը, որը հիմնականում տարածվում է արդյունաբերական ապրանքների վրա՝ համաձայնագրից դուրս թողնելով գյուղատնտեսական ապրանքները: Ի տարբերություն ԵՄ֊ի, ԱԱԵԱ֊ն չունի վերազգային մարմիններ. կառավարումն իրականացվում է բացառապես միջկառավարական հիմունքով ձևավորված մարմինների համակարգի միջոցով:

ԱԱԵԱ֊ն շատ օգտակար էր փոքր պետությունների համար, որոնք մուտք էին ստանում բրիտանական մեծ շուկա, մինչդեռ Մեծ Բրիտանիայի համար այն էական տնտեսական նշանակություն չէր կարող ունենալ: Բացի այդ, ինչպես նկատում է Մ. Ջովանովիչը [3, pp. 14-15], ԱԱԵԱ անդամներն աշխարհագրորեն շատ ցրված են, ավելին, նրանցից յուրաքանչյուրի արտաքին ապրանքաշրջանառությունն ավելի մեծ է ԵՏԸ, քան ԱԱԵԱ անդամների հետ: Այդ իմաստով, ԱԱԵԱ֊ի ստեղծումը նրա շատ անդամների համար ոչ թե ինքնանպատակ էր, այլ, ավելի շուտ, հետապնդում էր ԵՏԸ֊ի հետ փոխշահավետ համակեցության նպատակ, որը և հետագայում, հատկապես ԵՏՏ ստեղծմամբ (տե՛ս նաև 2.3.3), արդարացվեց:

Սակայն բրիտանական ծրագիրը չէր սահմանափակվում այդ «յոթնյակով» և նա ձգտում էր դրանով պարզապես ցույց տալ ԱԱԳ֊ի կենսունակությունը՝ ստիպելով ԵՏԸ «վեցնյակին» ասոցացվել «յոթնյակի» հետ՝ ԵՏՀԿ֊ի բոլոր անդամներին ներառելով ընդարձակ ԱԱԳ մեջ: Դա նաև կկանխեր Արևմտյան Եվրոպայի բաժանումը երկու մրցակից տնտեսական խմբավորումների [4, p. 97]:

Ավելին, հետագայում ԱԱԵԱ֊ն ազատ առևտրի պայմանագրեր կնքեց ոչ միայն եվրոպական պետությունների, այլ նաև Մեքսիկայի, Չիլիի և Սինգապուրի հետ: Ներկայումս այդպիսի համաձայնագրերի թիվն անցնում է տասից, իսկ ԱԱԵԱ֊ն ձգտում է ընդլայնել ԱԱԳ պայմանագրերի աշխարհագրությունը՝ ի հաշիվ Մերձավոր Արևելքի և Աֆրիկայի պետությունների:

Գործնականում, ԵՏԸ֊ի համար ԱԱԵԱ֊ն այդպես էլ չկարողացավ դառնալ իսկական մրցակից: Ավելին, դրանից դուրս եկան և 1973թ. ԵԸ֊ին միացան Մեծ Բրիտանիան ու Դանիան, 1986թ. ԵԸ֊ին անդամակցեց նաև Պորտուգալիան, 1995թ.՝ Ավստրիան, Շվեդիան և Ֆինլանդիան (տե՛ս նաև 2.4.2): Փաստորեն, ըստ էության, այդ անդամների համար ԱԱԵԱ֊ն դարձավ ԵԸ/ԵՄ֊ին անդամակցության անցումային փուլ: Արդյունքում, այսօր ԱԱԵԱ֊ին անդամակցում են միայն Իսլանդիան, Լիխտենշտայնը, Նորվեգիան և Շվեյցարիան:

2.3.2.2 Եվրոպայի տնտեսական միավորման դաշնապետական մոտեցումը

Եվրոպայի տնտեսական միավորման դաշնապետական մոտեցման էությունը լավ ըմբռնելու համար անհրաժեշտ է նախևառաջ պատկերացում կազմել տարածաշրջանային միջպետական տնտեսական ինտեգրման փուլերի կամ մակարդակների մասին։

2.3.2.2.1 Տարածաշրջանային ինտեգրման փուլերը

Նեղ մոտեցմամբ, տարածաշրջանային ինտեգրման սկզբնական՝ ստորին մակարդակը, ազատ առևտրի գոտին է, իսկ բարձրագույնը՝ արժութային միությունը, իսկ լայն մոտեցմամբ, ստորինն արտոնյալ առևտրային պայմանագրերն են, իսկ բարձրագույնը՝ քաղաքական ինտեգրումը:

Փուլային մոտեցմամբ, տնտեսական ինտեգրման ամեն հաջորդ մակարդակ ներառում է նախորդի հատկանիշները՝ դրանց ավելացնելով նորերը: Օրինակ, մաքսային միությունների դեպքում մասնակից֊երկրների միջև պահպանվում են նախորդ՝ ազատ առևտրի գոտու հատկանիշները և դրանց ավելանում է նորը՝ խմբավորմանը չանդամակցող երրորդ երկրների նկատմամբ միասնական մաքսային քաղաքականությունը։ Իսկ մակարդակային մոտեցումը ենթադրում է, որ պարտադիր չէ, որ ինտեգրման մակարդակները ձեռք բերվեն համագործակցության փուլային֊գծային զարգացման արդյունքում։ Օրինակ՝ պետությունների միջև կարող է ստեղծվել ընդհանուր շուկա, բայց առանց նախորդ՝ մաքսային միության հատկանիշների։ Կամ՝ կարող է ստեղծվել մաքսային միություն, բայց անցում չկատարել հաջորդ՝ ընդհանուր շուկայի մակարդակ։

Գործնականում միևնույն խմբավորման ներսում կարող են միաժամանակ գոյություն ունենալ տնտեսական ինտեգրման մեկից ավելի մակարդակներ: Այսինքն, դրանց անդամ֊պետությունների մի մասը հասել է տնտեսական ինտեգրման ավելի բարձր մակարդակի, քան մյուսները: Այս դեպքում մենք գործ ունենք ճկուն ինտեգրման (տե՛ս նաև 1.3.6) հետ:

Պետք է նշել երեք հանգամանք ևս. նախ, տնտեսական ինտեգրման ցածր մակարդակի, փուլի օրինակներն աշխարհում ավելի շատ են, քան բարձրերը, երկրորդ, ոչ բոլոր առևտրային խմբավորումներն են հաջորդաբար անցել տնտեսական ինտեգրման բոլոր փուլերը, և երրորդ, գործնականում հանդիպում են նաև «միջանկյալ» փուլեր՝ հիմնական փուլերի տարբեր համակցություններ:

Համակցելով տարածաշրջանային ինտեգրման փուլերի մասին տեսահայեցակարգային մի քանի մոտեցումներ [5, pp. 254-255] [6, pp. 1-2] [7, pp. 1-2] [8, p. 44] [9, p. 22] [10, pp. 7-13] [11, pp. 108-110]` ստորև մենք կներկայացնենք տարածաշրջանային ինտեգրման ութ փուլերը (մակարդակները), որոնցից առաջին յոթը՝ տնտեսական են, իսկ վերջինը՝ քաղաքական:

Արտոնյալ առևտրային պայմագիր (ԱԱՊ) — այս փուլում գործընկեր֊պետությունները միմյանց տրամադրում են արտոնյալ առևտրային պայմաններ, օրինակ, նվազեցնում են (սակայն ամբողջությամբ չեն վերացնում) կոնկրետ ապրանքատեսակների մաքսահարկերը: Երբեմն պահպանվում են ապրանքների քանակական որոշ սահմանափակումներ (քվոտաներ): ԱԱՊ֊ները կարող են լինել երկկողմ (երկու պետությունների միջև) և բազմակողմ (երկու և ավելի պետությունների միջև): ԱԱՊ֊ներ կարող են կնքվել նաև առևտրային բլոկների միջև կամ առևտրային բլոկի և դրան չանդամակցող պետությունների միջև: Երկկողմ ԱԱՊ֊ներ գործում են, օրինակ, Հնդկաստանի և Աֆղանստանի, Նեպալի, Չիլիի, նաև ՄԵՐԿՈՍՈՒՐ֊ի, Չինաստանի և ԱՍԵԱՆ֊ի, ԵՄ֊ի և աֆրիկյան, կարիբյան ու խաղաղօվկիանոսյան պետությունների միջև: Բազմակողմ ԱԱՊ֊ների օրինակներ են Ասիա֊խաղաղօվկիանոսյան առևտրային համաձայնագիրը (1975թ.), Տնտեսական համագործակցության կազմակերպությունը (1985թ.), Լատինաամերիկյան ինտեգրման ընկերակցությունը (1980թ.), ԵՄ Արտոնությունների համընդհանուր համակարգը (GSP)՝ նախատեսված զարգացող երկրների համար և այլն: ԵՄ֊ն GSP+ համակարգի շրջանակներում նմանատիպ արտոնություններ է տրամադրում շուրջ 10 զարգացող երկրների, այդ թվում՝ ՀՀ֊ին [12]:

Ազատ առևտրի գոտի (ԱԱԳ) — այս դեպքում մասնակից֊պետությունների միջև վերացվում են մաքսահարկերն ու քանակական սահմանափակումները տեղական արտադրության ապրանքների և ծառայությունների մեծամասնության (եթե ոչ բոլորի) շրջանառության համար՝ պահպանելով ԱԱԳ֊ին չմասնակցող երրորդ երկրների նկատմամբ ինքնուրույն ազգային մաքսային քաղաքականություն վարելու իրավունքը: Մասնակիցների միջև պահպանվում են նաև մաքսային սահմաններն ու մաքսակետերը, որտեղ ստուգում են սահմանը հատող ապրանքների ծագումը՝ կանխելու համար ԱԱԳ֊ին չմասնակցող երկրներում արտադրված և ԱԱԳ֊ի մասնակից որևէ երկիր ներմուծված ապրանքատեսակների վերաարտահանումը մեկ այլ մասնակից֊երկիր:

ԱԱԳ֊ների շրջանակներում համագործակցությունը կանոնակարգվում է պետությունների համապատասխան գերատեսչությունների ներկայացուցիչների հանդիպումների կամ էլ այն միջազգային կազմակերպությունների կառույցների միջոցով, որոնց շրջանակներում կնքվել են այդ ԱԱԳ֊ները: Հաճախ ԱԱԳ֊ներին զուգահեռ կնքվում են նաև մարդկանց ազատ տեղաշարժի մասին պայմանագրերը:

ԱԱԳ֊ի երկրներից յուրաքանչյուրը կարող է միաժամանակ անդամակցել մեկից ավելի ազատ առևտրի համաձայնագրերի:

Ինչպես ԱԱՊ֊ները, ԱԱԳ֊ները ևս լինում են երկկողմ և բազմակողմ: ԱԱԳ֊ի օրինակներ են ՆԱՖԹԱ֊ն (Հյուսիսամերիկյան ազատ առևտրի գոտին), ԱԱԵԱ֊ն, ԱՍԵԱՆ֊ի պայմանագրերը Չինաստանի, Հնդկաստանի, Ճապոնիայի, Կորեայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի հետ, ԱՊՀ ԱԱԳ֊ն31, ԵՄ֊ի պայմանագրերն Ալբանիայի, Ալժիրի, Բոսնիա֊Հերցոգովինայի, Կոլումբիայի, Մեքսիկայի, Սերբիայի, Թունիսի, ինչպես նաև Մոլդովայի, Ուկրաինայի և Վրաստանի հետ32:

Մաքսային միություն (ՄՄ) — ՄՄ֊ի դեպքում մասնակից֊պետությունների միջև ազատ առևտրային ռեժիմին զուգահեռ` պետությունները պարտավորվում են երրորդ պետությունների նկատմամբ կիրառել համաձայնեցված մաքսային քաղաքականություն՝ զրկվելով, փաստորեն, այն ինքնուրույն որոշելու իրավունքից, թեև, որոշ դեպքերում, մասնակից֊պետությունները պահպանում են ներմուծման քվոտաներն ինքնուրույն սահմանելու իրավունքը: ՄՄ֊ի դեպքում մասնակից֊երկրների տարածքը վերածվում է միասնական մաքսային տարածության:

ՄՄ֊ների հիմնական նպատակը, դրան չմիացած երկրների նկատմամբ մաքսային հովանավորչության (պրոտեկցիոնիզմ) կիրառման միջոցով, ՄՄ֊ի անդամ֊երկրների արտադրողների համար արտոնյալ պայմանների ստեղծումն է: Որպես կանոն, ՄՄ֊երը ենթադրում են միջկառավարական կամ վերպետական մարմինների ստեղծում, որոնց էլ անդամ֊երկրները պատվիրակում են միասնական մաքսային քաղաքականության մշակման և կիրառման լիազորությունները:

Երբեմն ՄՄ֊երի շրջանակներում կիրառվում է միասնական մրցակցային քաղաքականություն՝ շուկայում արտադրողների մրցակցությունը խթանելու նպատակով, իսկ երբեմն էլ կիրառվում են բացառություններ որոշ ապրանքատեսակների (հաճախ՝ գյուղատնտեսական) նկատմամբ:

Ի տարբերություն ԱԱԳ֊ների, աշխարհում ՄՄ֊ների թիվը մեծ չէ: Նմանատիպ տնտեսական֊առևտրային համաձայնագրեր են գործում ԵՄ֊ի և Անդորրայի, Մոնակոյի, Սան Մարինոյի ու Թուրքիայի միջև, ԵԱՏՄ շրջանակներում՝ Բելառուսի, Հայաստանի, ՌԴ֊ի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի միջև, այդպիսի խմբավորման օրինակ են նաև Անդյան ընկերակցությունը (Բոլիվիա, Կոլումբիա, Էկվադոր, Պերու) և ՄԵՐԿՈՍՈՒՐ֊ը (Արգենտինա, Բրազիլիա, Պարագվայ, Ուրուգվայ, Վենեսուելա):

Ընդհանուր շուկա (ԸՇ) — ԸՇ֊ները ենթադրում են ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժ խմբավորման ներսում («չորս ազատություններ»): Մասնակից֊երկրները վերացնում են վերը նշված գործոնների ազատ տեղաշարժին խոչընդոտող միջպետական տնտեսական սահմանները, տեխնիկական և մաքսային սահմանափակումները: Աշխատուժի ազատ տեղաշարժը, իր հերթին, ենթադրում է վիզային քաղաքականության միասնականացում: Բացի դրանից, ԸՇ֊ն ենթադրում է նաև սուբսիդավորման, առողջապահության և սոցիալական ապահովության, հակամենաշնորհային և լիցենզավորման ոլորտներում ստանդարտների միասնականացում:

ԸՇ֊ի կանոնները բավական կոշտ մրցակցային պայմաններ են ստեղծում արտադրողների համար։ Դա նպաստում է ապրանքների որակի բարձրացմանը, գների իջեցմանը, ինչպես նաև մենաշնորհային ընկերությունների առաջացման հավանականության նվազմանը: Եվ եթե ԸՇ֊ի պայմաններում ոչ արդյունավետ ընկերություններն սկսում են կորուստներ կրել, ապա արդյունավետները, հակառակը, շահում են «մասշտաբի էֆեկտից» (շուկայի մեծությունից): Սովորական սպառողի համար ԸՇ֊ի օգուտը, առաջին հերթին, ապրանքների որակի բարձրացումն է, գների նվազումը և տեսականու ավելացումը, ինչպես նաև խմբավորման երկրներում առավել նպաստավոր պայմաններով աշխատանք գտնելու հնարավորության մեծացումը: Ենթադրվում է, որ կարճաժամկետ հեռանկարում հնարավոր են նաև ԸՇ֊ի բացասական հետևանքներ: Օրինակ, ազգային֊պետական հովանավորչության վերացման արդյունքում հայրենական որոշ արտադրողներ կարող են կորցնել մրցակցային առավելությունները, արդյունքում՝ նաև իրենց սպառման ավանդական շուկան: Եթե նրանք չկարողանան արագ վերակազմակերպվել, փոխել մարտավարությունը, գործունեությունը դարձնել առավել արդյունավետ, ապա նրանց սպառնում է սնանկությունը: Դա էլ, իր հերթին, բնականաբար, կհանգեցնի գործազրկության, որն էլ կբերի աշխատանքային միգրացիայի աճի:

Ժամանակակից բոլոր տնտեսական և արժութային միությունները, այդ թվում՝ ԵՄ֊ն ներառում են ԸՇ: Դրա օրինակներ են նաև ԵՏՏ֊ն, ԵԱՏՄ շրջանակներում ձևավորված Եվրասիական տնտեսական տարածությունը, Հարավ֊ասիական ազատ առևտրի տարածությունը (ՍԱՖԹԱ — Բանգլադեշ, Բուդան, Հնդկաստան, Մալդիվներ, Նեպալ, Պակիստան, Շրի Լանկա):

Տնտեսական միություն (ՏՄ) — ՏՄ֊ները ենթադրում են մասնակիցների միջև ԸՇ, ՄՄ, ինչպես նաև նրանց միջև հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականության ներդաշնակեցում: Ընդհանուր առմամբ, ՏՄ֊ների շրջանակներում մասնակից֊պետությունները ներդաշնակեցնում, համաձայնեցնում են իրենց տնտեսական քաղաքականության բոլոր ուղղությունները, բացի տնտեսության ռազմավարական ճյուղերի:

ՏՄ֊ները գործնականում հանդես են գալիս տարածաշրջանային ինտեգրման հաջորդ՝ արժութային միությունների հետ միասին, ինչի պատճառով ՏՄ֊ները երբեմն չեն դիտարկվում որպես ինտեգրման առանձին փուլ: ՏՄ֊ների օրինակ են ԵՄ֊ի ԸՇ֊ն, Կարիբյան ընկերակցության միասնական շուկան, Ռուսաստան֊Բելառուս միութենական պետությունը:

Արժութային միություն (ԱՄ) — ԱՄ֊ի դեպքում երկու կամ ավելի պետություններ պաշտոնապես կիրառում են միևնույն դրամական արժույթը:

Տեսականորեն՝ ԱՄ֊ները կարող են լինել երեք տեսակ՝

ոչ ֆորմալ, երբ որևէ պետություն միակողմանիորեն ընդունում է որևէ այլ պետության կամ խմբավորման դրամական միավորը (օրինակ, ՀՀ դրամը Արցախի հանրապետությունում, ՌԴ ռուբլին` Հարավային Օսիայում և Աբխազիայում, Իսրայելի շեկելը և Հորդանանի դինարը` Պաղեստինում, ԵՄ֊ի եվրոն` Կոսովոյում և Չեռնոգորիայում, Ավստրալիայի դոլարը` Կիրիբատիում, Նաուրուում և Տուվալուում, ԱՄՆ դոլարը մի շարք երկրներում և այլն),

ֆորմալ, երբ մեկ պետություն, համապատասխան միջազգային համաձայնագրի հիման վրա, ընդունում է մեկ այլ պետության կամ դրանց խմբավորման դրամական միավորը,

ֆորմալ միասնական արժութային քաղաքականություն, երբ մեկից ավելի պետություններ ընդունում են միասնական արժութային միավոր և վարում միասնական արժութային քաղաքականություն: Ֆորմալ ԱՄ֊ների օրինակներ են շվեյցարական ֆրանկը՝ Շվեյցարիայում և Լիխտենշտայնում, եվրոն՝ եվրոյի գոտու երկրներում, Անդորրայում, Մոնակոյում, Սան Մարինոյում ու Վատիկանում և այլն:

ԱՄ֊երը կարող են համակցված լինել նաև ՄՄ֊երի հետ (մաքսային և արժութային միություն), ինչպես, օրինակ, Արևմտաաֆրիկյան տնտեսական և արժութային միությունը, Կենտրոնական Աֆրիկայի տնտեսական և արժութային ընկերակցությունը, փաստացի՝ նաև Հարավաֆրիկյան ՄՄ֊ի Ընդհանուր արժութային տարածությունը, ԵՄ֊Անդորրա, ԵՄ֊Մոնակո, ԵՄ֊Սան Մարինո և այլն:

Տնտեսական և արժութային միություն (ՏԱՄ) — ՏԱՄ֊ները ՏՄ և ԱՄ յուրօրինակ համակցություն են: Այն ներառում է ՄՄ֊ի, ԸՇ֊ի և ՏՄ֊ի հիմնական հատկանիշները, որոնց գումարվում է նաև կառավարման վերազգային (վերպետական) մարմինների ստեղծումը և միասնական մակրոտնտեսական քաղաքականության իրականացումը:

ՏԱՄ֊ների օրինակներ են ԵՄ֊ի ՏԱՄ֊ը՝ եվրոյի գոտու մեջ մտնող ԵՄ֊ի անդամ֊պետություններով, փաստացի՝ ԵՄ֊Մոնակո, Շվեյցարիա֊Լիխտենշտայն և այլն: Ինքնավար և կախյալ տարածքները ևս (օրինակ՝ ԵՄ֊ի որոշ երկրների անդրծովային տարածքները) երբեմն համարվում են իրենց մայր տարածքից առանձին մաքսային տարածքներ կամ ունեն ՄՄ, ԸՇ և ԱՄ֊ի տարատեսակ ֆորմալ և ոչ ֆորմալ համակցությունների կարգավիճակ:

Լիարժեք տնտեսական ինտեգրումը (ԼՏԻ) համարվում է ՏԱՄ֊ի և հաջորդ՝ քաղաքական ինտեգրման միջև ընկած միջանկյալ փուլ, որը նաև տնտեսական ինտեգրման բարձրագույն մակարդակն է: ԼՏԻ֊ից հետո ինտեգրված միավորներն ամբողջությամբ կորցնում են տնտեսական քաղաքականության ոլորտում իրենց ինքնիշխանությունը՝ այդ լիազորություններն ամբողջությամբ փոխանցելով վերազգային (վերպետական) մարմիններին:

Գործնականում ԼՏԻ֊ն առկա է միայն պետությունների ներսում: Միջազգային կազմակերպությունների շրջանակներում նման օրինակներ չկան: ԼՏԻ֊ի օրինակ են երբեմն համարում ԱՄՆ֊ը՝ որպես կեղծ֊ինքնուրույն պետական կազմավորումների միություն: Այս դեպքում ԼՏԻ֊ն ենթադրում է, փաստորեն, առնվազն դաշնապետական կառավարման համակարգ՝ որպես քաղաքական միություն, որի հետևանքը նաև միասնական տնտեսությունն է:

Քաղաքական ինտեգրում (ՔԻ) — ՔԻ֊ն համարվում է տարածաշրջանային ինտեգրման վերջնակետը, որը ենթադրում է տնտեսական խմբավորման մասնակիցների լիարժեք տնտեսական և քաղաքական միասնականացում: Սրա անհրաժեշտությունը պայմանավորված է տնտեսական միության առավելագույն արդյունավետությամբ և մասնակից֊պետությունների զարգացման մակարդակների հավասարեցմամբ: Այսինքն, միասնական տնտեսական քաղաքականության արդյունավետացումը պահանջում է նաև քաղաքական միության ստեղծում՝ մասնակից֊պետությունների ինքնիշխան լիազորությունների փոխանցում վերազգային֊վերպետական կառավարման մարմիններին, այդ թվում՝ արտաքին և անվտանգության քաղաքականության ոլորտներում, որով, փաստորեն, տարածաշրջանային խմբավորումը մոտեցվում է դաշնության կամ համադաշնության մակարդակին:

ՔԻ֊ի գործնական օրինակներ աշխարհում չկան, և սա մնում է միայն զուտ տեսական հարթության վրա, թեև հենց եվրոպական ինտեգրման օրինակով կարելի է ասել, որ այն այսօր մոտեցել է ՔԻ֊ին անցում կատարելու ճանապարհին՝ հաշվի առնելով, մանավանդ, որ դեռևս եվրոպական գաղափարների ու բուն ինտեգրման սկզբնավորման ժամանակահատվածներում հաճախ էր խոսվում Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների ստեղծման մասին:

Տարածաշրջանային ինտեգրումը Եվրոպայում անցել է վերը նշված բոլոր փուլերով, սակայն դա տեղի է ունեցել ճկուն (տարբերակված) ինտեգրման ճանապարհով: Արդյունքում, Եվրոպայում այսօր մենք կարող ենք միաժամանակ տեսնել տարածաշրջանային ինտեգրման բոլոր փուլերի արտահայտությունները: Ավելին, թեև ԵՄ֊ը համարվում է աշխարհում ամենախոշոր տարածաշրջանային խմբավորումը, որը հասել է տնտեսական ինտեգրման ամենաբարձր մակարդակին, այդուհանդերձ, անգամ ԵՄ֊ի ներսում մենք կարող ենք տեսնել ճկուն ինտեգրման դրսևորումներ: Սակայն, ամեն դեպքում, ԵՄ֊ի ներսում տնտեսական ինտեգրման հաջողությունները նրան մոտեցրել են տնտեսական ինտեգրման ամենաբարձր՝ ԼՏԻ֊ի փուլին՝ ճանապարհ բացելով դեպի տարածաշրջանային ինտեգրման բարձրագույն՝ քաղաքական ինտեգրում:

2.3.2.2.2 ԱՊԵԸ ճյուղային ԸՇ֊ից մինչև ԵՄ ՏԱՄ

Դաշնապետական մոտեցմամբ Եվրոպայի միավորման շրջանակներում տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրումը հասել է իր բարձրագույն մակարդակին: Սակայն այդ ուղղությամբ առաջին քայլը կատարվել է ճյուղային միության ստեղծմամբ. 1952թ. ԱՊԵԸ֊ի հիմնադրմամբ ստեղծվեց հիմնադիր «վեցնյակի» (Բելգիա, Նիդերլանդներ, Լյուքսեմբուրգ, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իտալիա) քարածխի և պողպատի (այսինքն, մասնակի կամ ճյուղային, այլ ոչ թե ամբողջական) ԸՇ, որի խնդիրն էր այդ ոլորտներում արդյունաբերության արդյունավետության բարձրացումը և աշխատանքային պայմանների բարելավման, զբաղվածության ապահովման հարցերի լուծումը [3, p. 9]: Քարածուխն ու պողպատն այդ ժամանակ ռազմավարական պաշարներ էին համարվում. քարածուխն էներգիայի հիմնական աղբյուր էր և անհրաժեշտ էր պողպատի ձուլման համար: Պողպատն էլ, իր հերթին, ծանր արդյունաբերության, մասնավորապես, մեքենաշինության և ռազմական տեխնիկայի արտադրության հիմքն էր: Փաստորեն, այդ երկու պաշարները դնելով վերազգային հսկողության տակ և ստեղծելով դրանց ընդհանուր ԸՇ՝ «վեցնյակի» երկրները, մի կողմից, հիմք էին ստեղծում ազգային տնտեսվարման արդիականացման համար, մյուս կողմից, վերացնում էին իրենց միջև հնարավոր պատերազմի նյութական հիմքերը:

Սակայն Ժ. Մոնեի գաղափարը չէր սահմանափակվում միայն դրանով. քարածուխն ու պողպատն ընդամենն առաջին քայլն էին, իսկ իրական խնդիրն արևմտաեվրոպական երկրների տնտեսության բոլոր ճյուղերի միասնականացնում էր:

1957թ. «վեցնյակի» պետություններն ստորագրեցին ԵՏԸ և Եվրատոմի հիմնադրման պայմանագրերը, որոնց նպատակն էր, համապատասխանաբար, անդամ֊պետությունների միջև ԱԱԳ֊ի ու ՄՄ֊ի ստեղծումը, ինչպես նաև խաղաղ նպատակներով միջուկային էներգետիկայի ոլորտում համագործակցության զարգացումը: ԵՏԸ֊ի նպատակներ սահմանվեցին տնտեսական գործունեության բոլոր ձևերի ներդաշնակ զարգացումը, տնտեսական անընդհատ և հավասարակշռված աճը, կայունության ապահովումն ու կենսամակարդակի արագ բարձրացումը: Դրանց իրագործման համար պետք է, մի կողմից, ստեղծվեր (ամբողջական) ԸՇ, մյուս կողմից, համաձայնեցվեր անդամ֊պետությունների տնտեսական քաղաքականությունը: «Վեցնյակի» երկրները նախևառաջ սկսեցին վերացնել փոխադարձ առևտրի սահմանափակումները (ԱԱԳ), սահմանեցին երրորդ երկրների նկատմամբ միասնական մաքսային քաղաքականություն (ՄՄ)՝ զուգահեռաբար իրենց ինքնիշխան լիազորությունները մասնակի փոխանցելով ԵՏԸ ինստիտուտներին: Հաջորդ քայլն արդեն ուղղված էր ԵՏԸ պայմանագրում սահմանված «չորս ազատությունների» ապահովմանը (ԸՇ): Պայմանագիրը կոչված էր նաև լուծելու սոցիալ֊տնտեսական կարևորագույն խնդիրներից մեկը՝ գյուղատնտեսականը: Այդ ոլորտում անդամ֊պետությունները պայմանավորվեցին միավորել գյուղատնտեսական շուկաներն ու իրականացնել միասնական գյուղատնտեսական քաղաքականություն (1958թ.): Թեև այդ ամենի իրագործման համար նախատեսված էր 10֊12 տարի, սակայն, օրինակ, ԱԱԳ֊ի խնդիրները մասնակից֊երկրները կարգավորեցին բավական վաղ (1968թ.), իսկ 1958թ. սկսվեց աստիճանական անցումը ՄՄ֊ին, որը լիարժեք գործել սկսեց 1970թ.֊ից [5, pp. 260-261] [3, pp. 12-13]:

Արդեն 1985թ. ՄԵԱ֊ն հայտարարեց ԸՇ֊ին անցման մասին, որն սկսեց ֆորմալ տեսքով գործել 1992 թ֊ից [13, p. 124]: ՄԵԱ֊ն ներմուծեց նաև համագործակցության նոր ոլորտներ, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի պահպանությունը (տե՛ս նաև 3.3.3.2) և տարածաշրջանային քաղաքականությունը (տե՛ս նաև 3.3.2.3):

1991թ. կնքված Մաաստրիխտի (ԵՄ հիմնադրման մասին) պայմանագիրը 2002թ. սահմանեց որպես միասնական արժույթի ներմուծման, դրանով էլ՝ եվրոպական ՏԱՄ֊ի կազմավորման վերջնաժամկետ: Եվրոպական ՏԱՄ֊ը ներմուծվել է երեք հաջորդական փուլերով [14].

Առաջին փուլում (1990֊1993 թթ.) հաստատվեցին անդամ֊պետությունների միջև կապիտալի ազատ տեղաշարժը, նրանց տնտեսական քաղաքականության սերտ համաձայնեցումը և սերտ համագործակցությունն ազգային կենտրոնական բանկերի միջև:

Երկրորդ փուլ (1994֊1998 թթ.) — անդամ֊պետությունների տնտեսական և արժութային քաղաքականության ներդաշնակեցում և Եվրոպական արժութային ինստիտուտի, ապա՝ 1998թ., ԵԿԲ֊ի ստեղծում:

Երրորդ փուլում (1999թ. հունվարի 1֊ից) ամրագրվեցին դրամական արժույթների փոխարկման կուրսերը և ներմուծվեց միասնական դրամական արժույթը՝ եվրոն:

Մաաստրիխտի պայմանագիրը սահմանեց նաև անդամ֊երկրների տնտեսական և արժութային քաղաքականության ներդաշնակեցման չափանիշները [15].

Պետբյուջեի պակասորդը չպետք է գերազանցի ՀՆԱ֊ի 3%֊ը, իսկ պետական պարտքի հարաբերակցությունը ՀՆԱ֊ի նկատմամբ չպետք է գերազանցի 60%֊ը:

Պետք է ապահովվի գների հաստատուն կայունություն և ինֆլյացիայի միջին մակարդակ, որը չպետք է գերազանցի գների կայունության հարցում լավագույն արդյունքների հասած անդամ֊պետությունների միջին մակարդակի 1,5 %֊ը:

Պետական պարտատոմսերի երկարաժամկետ տոկոսադրույքը 10 տարվա ընթացքում չպետք է գերազանցի գների կայունության հարցում լավագույն արդյունքների հասած անդամ֊պետությունների միջին մակարդակի 2 %֊ը:

Փոխանակման մեխանիզմով սահմանված արժույթի կուրսի նորմալ տատանումը պետք է ապահովվի առանց լրացուցիչ ծանրաբեռնվածության՝ մինչև ստուգումն առնվազն վերջին երկու տարվա ընթացքում:

Ի հավելումն սրանց, 1997թ. Ամստերդամի գագաթնաժողովում ընդունվեց նաև կայունության պակտ, ըստ որի, եվրոյի գոտու անդամ֊պետությունները պարտավորվեցին համաձայնեցնել իրենց բյուջետային քաղաքականությունը և խուսափել բյուջետային չափազանց մեծ պակասորդից:

Այդուհանդերձ, ՏԱՄ֊ի ստեղծման հետ միաժամանակ` ԵՄ֊ի ներսում ճկուն ինտեգրումը դարձավ ավելի ակնհայտ: Մասնավորապես, ԵՄ֊ի անդամներ Մեծ Բրիտանիան և Դանիան՝ ի սկզբանե (վերապահումներ), իսկ Շվեդիան 2003թ. համապետական հանրաքվեի արդյունքներով հրաժարվեցին միանալ եվրոյի գոտուն: Մյուս անդամները կա՛մ արդեն միացել են, կա՛մ պատրաստվում են միանալ եվրոյի գոտուն (տե՛ս նաև 1.3.6 և 3.3.2.1):

2.3.3 Միջկառավարական և դաշնապետական մոտեցումների համակցումը։ ԵՏՏ

1992թ. ԱԱԵԱ երեք անդամներ՝ Իսլանդիան, Լիխտենշտայնը և Նորվեգիան ԵՄ֊ի հետ պայմանագիր կնքեցին ԵՏՏ ստեղծման մասին, որն ուժի մեջ մտավ 1994թ.: Թեև Շվեյցարիան ստորագրեց այդ համաձայանագիրը, սակայն համապետական հանրաքվեի արդյունքում այն չվավերացվեց:

ԵՏՏ֊ն ենթադրում է մասնակից֊երկրների միջև ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատուժի ազատ տեղաշարժ՝ ԸՇ: ԵՏՏ֊ին միացած, բայց ԵՄ֊ի անդամ չհանդիսացող երկրները պարտավորվում են իրենց ազգային օրենսդրությունը (սոցիալական քաղաքականության, սպառողների շահերի պաշտպանության, շրջակա միջավայրի պահպանության, ընկերությունների գործունեության կարգավորման և վիճակագրության վարման ոլորտում) համաձայնեցնել ԵՄ֊ի նորմերի հետ: Փաստորեն, ԵՏՏ֊ի ներսում գործում է միասնական ներքին շուկայի իրավական ռեժիմ, ներառյալ՝ մրցակցային ու ազգային ընկերություններին աջակցության կանոնները, ինչպես նաև ԵՄ֊ի իրավական նորմերը «չորս ազատությունների» ոլորտում [1, p. 27]:

ԱԱԵԱ֊ԵՄ պայմանագիրը լրացվում է նաև երկկողմ համաձայնագրերով, օրինակ, ԱԱԵԱ անդամների և ԵՄ֊ի միջև համաձայնագրերը՝ գյուղատնտեսական որոշ ապրանքների ներմուծման, Նորվեգիայի ու Իսլանդիայի միջև ձկան ազատ առևտրի ոլորտումներում: Այնուամենայնիվ, ԵՏՏ֊ն ՄՄ չի ենթադրում՝ միասնական մաքսային քաղաքականություն չի նախատեսում ԵՏՏ֊ից դուրս գտնվող երկրների նկատմամբ:

ԱԱԵԱ մյուս անդամ֊պետությունը՝ Շվեյցարիան, ինքնուրույն հարաբերություններ է կառուցում ԵՄ֊ի հետ՝ 1999թ. կնքված համաձայնագրերի հիման վրա, որոնք վերաբերում են 7 բնագավառի: Հետաքրքրական է, որ այդ համաձայնագրերը միմյանց հետ փոխկապակցված են դադարեցման մասին վերապահումներով, որոնք ենթադրում են, որ բոլոր երկկողմ ճյուղային պայմանագրերն ուժի մեջ են մտնում միաժամանակ և նույն կերպ էլ կդադարեն, եթե նրանցից որևէ մեկը չգործի: 2004թ.֊ին ԵՄ֊ի և Շվեյցարիայի միջև կնքվեց համաձայնագրերի երկրորդ փաթեթը, որոնց արդյունքում Շվեյցարիան միացավ Շենգենի գոտուն, ապաստանի տրամադրման Դուբլինյան համաձայնագրին, Շրջակա միջավայրի եվրոպական գործակալությանը և այլն [16]:

Ամփոփում

Ամփոփելով վերն ասվածը՝ կարող ենք արձանագրել, որ եվրոպական տարածաշրջանային ինտեգրումն ունեցել է չորս հիմնական փուլ: Առաջին փուլը՝ (1958֊1968 թթ.) ԱԱԳ֊ի ստեղծումն էր «վեցնյակի» միջև, որը նպաստեց այդ պետությունների միջև փոխադարձ առևտրի մաքսային և քանակակական սահմանափակումների վերացմանը՝ պահպանելով նրանց մաքսային քաղաքականության ինքնուրույնությունը երրորդ երկրների նկատմամբ: Այդ նույն ժամանակահատվածում սկսվեց նաև մասնակից֊երկրների ներքին տնտեսական քաղաքականության համաձայնեցումը, առաջին հերթին՝ գյուղատնտեսության ոլորտում: Երկրորդ փուլում (1968֊1986 թթ.) ստեղծվեց այդ երկրների ՄՄ֊ն: Տնտեսական ճգնաժամի հետևանքով՝ 1970֊ական թթ. թուլացան տնտեսական ինտեգրման տեմպերը: Երրորդ փուլում (1987֊1992 թթ.) ստեղծվեց ԸՇ֊ն, որը ենթադրում էր անդամ֊երկրների միջև մաքսային սահմանների և անձնագրային հսկողության վերացում, տեխնիկական ստանդարտների և հարկահանության համակարգի միասնականացում: Չորրորդ՝ ՏՄ ստեղծման փուլն սկսվեց 1993թ. և ընթանում է ցայսօր: 1999թ. դրան գումարվեցին ազատ վիզային ռեժիմը Շենգենյան համաձայնագրով և 2002թ. եվրոյի ներմուծմամբ՝ ԱՄ֊ի մեկնարկը: Այդուհանդերձ, հարկ է նշել նաև, որ եվրոպական տնտեսական ինտեգրումն ունեցել է մի առանձնահատկություն. ԱՊԵԸ֊ի հիմնադրմամբ 1951֊1957 թթ. ստեղծվել էր ճյուղային (ածխի և պողպատի արդյունաբերության ոլորտում) միություն:

Ի հավելումն, ինչպես եվրոպական ՏԱՄ֊ի (հանձինս՝ Դանիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Շվեդիայի), այնպես էլ ընդհանրապես ԵՏՏ֊ի ներսում նկատելի են ճկուն ինտեգրման և ինտեգրման տարբեր մակարդակների միաժամանակյա գոյության դրսևորումներ: Եվրոյի գոտու ճգնաժամի արդյունքում, հնարավոր է, որ այդ տարբերակվածությունն ավելի խորանա:

Քննարկման հարցեր

Բնութագրե՛ք տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման փուլերը:

Ի՞նչ է Եվրոպական տնտեսական տարածությունը:

Նշե՛ք, թե եվրոպական տնտեսական ինտեգրման մեջ ինչպես են արտահայտվել տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման փուլերը:

Ի՞նչ է եվրոն և ինչո՞ւ ԵՄ֊ի որոշ պետություններ չեն միացել եվրոյի գոտուն:

Օգտագործված աղբյուրներ

R. Baldwin and C. Wyplosz, The economics of European integration, 3rd ed., Berkshire: McGrew-Hill Education, 1999.

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

M. Jovanovic, The Economics of European Integration: Limits and Prospects, Geneva: Edward Elgar Publishing, 2005.

M. Dedman, The Origins and Development of the European Union 1945-2008: A History of European Integration, 2nd ed., New York: Taylor & Francis, 2010.

R. J. Carbaugh, International Economics, 10th ed., Ohio: Thomson-South-Western, 2005.

A. El-Agraa, Regional Integration. Experience, Theory and Measurement, London: MacMillan Press LTD, 1999.

W. Kehoe, “2006 Conference Proceedings, Academy of Business Education, Financial Education Association,” in Regional and Global Economic Integration: Implications for Global Business, Savannah, GA, the U.S, 2006.

А. Бельянинов, “Региональная интеграция в условиях глобализации,” Обозреватель-Observer, no. 2, pp. 43-57, 2013.

О. Буторина, Европейская интеграция: учебник, Москва: Издательский Дом “Деловая литература”, 2011.

А. Книга и В. Пархаев, Европейская интеграция: Учеб. пособие, Барнаул: Изд-во АлтГТУ, 2004.

Ժ. Սարգսյան, “Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրացիոն գործընթացների պատմական ակնարկ. Եվրամիությունը՝ որպես ամենախոշոր տարածաշրջանային միջպետական ինտեգրացիոն միավորում,” Տարածաշրջանային խնդիրներ, no. 2, pp. 108-116, 2013.

European Commission, “10 countries to benefit from EU preferential trade scheme GSP+ as of 1 January 2014,” 30 12 2013. [Online]. Available: http://trade.ec.europa.eu/doclib/press/index.cfm?id=1006 [Accessed 16 04 2017].

A. Jones, A Glossary of the European Union, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008.

EUR-Lex, “Economic and Monetary Union (EMU),” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/economic_monetary_union.html?locale=en [Accessed 16 04 2017].

EUR-Lex, “Convergence criteria,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/convergence_criteria_en.htm [Accessed 16 04 2017].

European Union External Action, “Switzerland and the EU,” 26 09 2016. [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage_en/7700/Switzerland%20and%20the%20EU [Accessed 16 04 2017].

2.4 ԵԸ/ԵՄ ԸՆԴԼԱՅՆՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Եվրոպական ինտեգրման մասնակիցների թվի ավելացման և, ընդհանրապես, ԵԸ/ԵՄ֊ի ընդլայնման գործընթացի հարցերը վաղուց են դարձել հասարակական֊քաղաքական ու ակադեմիական շրջանակների հատուկ ուշադրության առարկա: Եվ քանի որ ընդլայնումը ոչ միանշանակ ազդեցություն է թողնում թե՛ ԵՄ֊ի, նրա անդամ և թեկնածու֊երկրների ու դրանց բնակչության սոցիալ֊տնտեսական, քաղաքական կյանքի վրա, այդ շրջանակներում ԵՄ֊ի ընդլայնման նկատմամբ վերաբերմունքը ևս միանշանակ չէ: Ակնհայտ է նաև, որ ընդլայնումը ոչ միայն անդամակցության չափանիշներին բավարմամբ պայմանավորված «տեխնիկական», այլ նաև (աշխարհա)քաղաքական և (աշխարհա)տնտեսական գործընթաց է, որն անմիջականորեն առնչվում է ԵՄ֊ի ու նրա առաջատար պետությունների շահերի, Եվրոպայում ուժային հարաբերակցության խնդիրների հետ: Մեկ այլ խնդիր էլ առնչվում է Եվրոպայի ու ԵՄ֊ի ընդլայնման սահմանների հետ. ցայսօր չկա հստակ որոշում, թե մինչև ուր են ձգվում Եվրոպայի (քաղաքական, մշակութային և այլ) սահմանները, մինչև որտեղ կարող է ու պետք է ընդլայնվի ԵՄ֊ն: Այս ամենը հասարակական֊քաղաքական և գիտավերլուծական շրջանակներում առաջ է բերել մեծ ու բազմաշերտ դիսկուրս, որի որոշ հարցերին էլ կանդրադառնանք ստորև: Ձեռնարկի 2.2 և 2.3 ենթագլուխներում մենք անդրադարձանք ընդլայնմանը զուգահեռ ու դրա համատեքստում ԵԸ/ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ և տնտեսական փոխակերպումներին: Ուստի, այստեղ առավելապես կկենտրոնանանք ընդլայնման ժամանակագրության, անդամակցության պաշտոնական պահանջների և ընթացակարգերի, ինչպես նաև ընդլայնման հետ կապված հանրային և ակադեմիական բանավեճերի հիմնահարցերի վրա:

2.4.1 Անդամակցության պաշտոնական պահանջները և ընթացակարգը

ԵԸ֊ներին կարող էին անդամակցել եվրոպական բոլոր պետությունները, սակայն դրանց հիմնադիր֊պայմանագրերում ընթացակարգը հստակեցված չէր: ԵԸ֊ի կազմի ընդլայնմանը զուգահեռ, Հանձնաժողովն սկսեց մշակել անդամակցության հատուկ ընթացակարգ, որը պարբերաբար լրացվել է ընդլայնման «ալիքներին» ընդառաջ: ԵՄ֊ի հիմնադրումից հետո էլ անդամակցության պահանջները հստակեցվել ու լրացվել են: Լիսաբոնյան փոփոխությունների արդյունքում, Մաաստրիխտի պայմանագիրն այսօր սահմանում է ԵՄ֊ին անդամակցության (հոդված 49) և նրանից դուրս գալու (հոդված 50) հիմնապայմանները: Ըստ այդմ, եվրոպական ցանկացած պետություն, որը հարգում է ԵՄ֊ի՝ Հոդված 2֊ում ամրագրված հիմնարար արժեքները (տե՛ս 1.2.2.1) և պատրաստ է աջակցել դրանց, կարող է Խորհրդին ներկայացնել ԵՄ֊ին անդամակցության հայտ: Եվրոպական խորհրդարանն ու ազգային խորհրդարանները պետք է տեղեկացվեն այդ մասին: Հայտի բավարարման համար, Խորհուրդը, Հանձնաժողովի հետ խորհրդակցելուց և Եվրոպական խորհրդարանի պատգամավորների բացարձակ մեծամասնության համաձայնությունը ստանալուց հետո, հաշվի առնելով նաև Եվրոպական խորհրդի կարծիքը, պետք է կայացնի միաձայն որոշում: Սահմանվում է նաև, որ ԵՄ֊ի հիմնադիր պայմանագրերի պայմանները պետք է դառնան անդամ֊պետությունների և հայտատու պետության բանակցությունների առարկա, իսկ նրանց համաձայնությունը պետք է վավերացվի բոլոր պետությունների կողմից՝ նրանց սահմանադրական պահանջներին համապատասխան:

Լիսաբոնի պայմանագիրը ներմուծեց նաև ԵՄ֊ից երկրի դուրս գալու պայմանները, որոնք բացակայում էին նախկին պայմանագրերում։ Նախատեսվում է, որ ցանկացած անդամ֊պետություն, իր սահմանադրական պահանջներին համապատասխան, կարող է նաև դուրս գալ ԵՄ֊ից՝ դրա մասին տեղեկացնելով Եվրոպական խորհրդին ու ԵՄ֊ի հետ կնքելով համապատասխան համաձայնագիր հետագա հարաբերությունների մասին [1, pp. 46-47]:

1993թ. հունիսին Եվրոպական խորհրդի կոպենհագենյան գագաթաժողովում որոշվեցին, իսկ 1995թ. մադրիդյան գագաթաժողովում լրացվեցին այն չափանիշները («Կոպենհագենյան չափանիշներ»), որոնց պետք է համապատասխանի թեկնածու֊պետությունը: Այդ չափանիշներն են՝

Քաղաքական չափանիշ — ժողովրդավարությունը, օրենքի գերակայությունը, մարդու և փոքրամասնությունների իրավունքների հարգանքն ու պաշտպանությունը երաշխավորող ինստիտուտների կայունությունը,

Տնտեսական չափանիշ — շուկայական գործառնող տնտեսության առկայությունը, որն ունակ կլինի ԵՄ֊ի ներսում դիմակայելու մրցակցային ճնշմանն ու շուկայական ուժերին,

Ընկերակցության acquis֊ի ընդունում — անդամակցության պարտավորությունները, ներառյալ՝ քաղաքական, տնտեսական և արժութային միության պարտականությունները ստանձնելու կարողությունը [2, p. 16]:

Գագաթաժողովում ընդունվեց նաև անդամակցության վրա ազդող ևս մի գործոն՝ ԵՄ֊ի ունակությունը՝ ընդունելու այս կամ այն երկիրը՝ առանց վտանգելու ինտեգրումը և ԵՄ֊ի ու անդամ֊պետությունների շահերը (Հոդված 7A) [3, p. 13]: Որոշ հեղինակների համոզմամբ [4, p. 400], վերջին ամրագրումը կամ «չորրորդ չափանիշը» կոչված էր ԵՄ֊ի համար դառնալու առիթ, հիմնավորում անցանկալի պետությունների անդամակցության հայտը մերժելու համար:

Ընդհանուր առմամբ, ԵՄ֊ին անդամակցության գործընթացը բաղկացած է երեք փուլից.

Երբ պետությունը պատրաստ է դառնալու անդամակցության պաշտոնական թեկնածու, որը, սակայն, դեռ չի ենթադրում անդամակցության բանակցությունների մեկնարկ:

Թեկնածու֊պետության հետ սկսվում են անդամակցության բանակցությունները, որոնք ներառում են ԵՄ֊ի օրենսդրության ընդունումը, դրա կիրառման նախապատրաստական միջոցառումները, ինչպես նաև անդամակցության չափանիշներին համապատասխան դատական, վարչական, տնտեսական և անհրաժեշտ այլ բարեփոխումների իրականացումը և ժամանակացույցը:

Բանակցությունները և անհրաժեշտ բարեփոխումներն իրականացնելուց հետո թեկնածու֊պետությունը կարող է անդամակցել ԵՄ֊ին [5]:

Բանակցային փաթեթն ունի առանձին֊առանձին քննարկվող 35 գլուխ (քաղաքականության ոլորտներ) [6]: Թեկնածուն ինքն է սահմանում, թե երբ և ինչպես կներդնի ԵՄ օրենսդրությունը, իսկ ԵՄ֊ն էլ համապատասխան երաշխիքներ է ստանում ներդրման ժամկետների և միջոցների արդյունավետության վերաբերյալ: Բացի հիմնական փաթեթից, քննարկվում են նաև ֆինանսական ծախսերը (օրինակ, որքան հատկացում կկատարի թեկնածուն և որքան գումար կստանա ԵՄ֊ի բյուջեից) և անցումային դրույթները (օրինակ, որոշ կանոններ ներդրվում են աստիճանաբար՝ նոր կամ առկա անդամներին տալով հարմարվելու ժամանակ) [7]:

Անդամակցության բանակցությունները կարող են սկսվել միայն Խորհրդի միաձայն ընդունված համապատասխան որոշումից հետո: Բանակցություններն ընթանում են ԵՄ անդամ֊պետությունների և թեկնածու֊պետության նախարարների ու դեսպանների միջև՝ միջկառավարական համաժողովների շրջանակներում:

Բանակցային փաթեթի յուրաքանչյուր գլխի վերաբերյալ քննարկումները ներառում են.

«Սքրինինգ» — Հանձնաժողովը թեկնածու֊պետության հետ մանրամասն քննում է քաղաքական յուրաքանչյուր բնագավառ (գլուխ)՝ պարզելու համար, թե որքանով է անդամակցությանը պատրաստ թեկնածու֊երկիրը: Արդյունքները՝ հաշվետվության տեսքով, ներկայացնում են անդամ֊պետություններին, որի եզրակացության մեջ Հանձնաժողովն առաջարկում է կա՛մ սկսել անդամակցության բանակցությունները, կա՛մ նշում, որ որոշ պահանջներ դեռ պետք է բավարարվեն:

Բանակցային դիրքորոշումներ — բանակցություններն սկսելու համար թեկնածու֊պետությունը պետք է ներկայացնի իր դիրքորոշումը, ԵՄ֊ն էլ՝ իրենը: Փաթեթի գլուխների մեծ մասի համար ԵՄ֊ն սահմանում է կոնկրետ չափորոշիչներ, որոնց պետք է բավարարի թեկնածու֊պետությունը մինչև տվյալ ոլորտի շուրջ բանակցությունների ավարտը:

Բանակցությունների ընթացքը պայմանավորված է ամեն երկրում համապատասխան բարեփոխումների և ԵՄ֊ի օրենսդրության մոտարկման արագությունից: Այդ իսկ պատճառով, բանակցային գործընթացի տևողությունը կարող է տարբերվել. դրանք միաժամանակ սկսած երկրները կարող են ավարտել տարբեր ժամկետներում: Ավելին, ոչ մի գլխի շուրջ քննարկումները չեն կարող ավարտվել, քանի դեռ ԵՄ բոլոր անդամ֊պետությունները չեն բավարարվել թեկնածու֊երկրի գրանցած առաջընթացով: Իսկ բանակցային ողջ գործընթացը համարվում է ավարտված, երբ բոլոր գլուխները «փակվում» են:

Այս ընթացքում Հանձնաժողովն իրականացնում է թեկնածու֊պետության կողմից ԵՄ֊ի օրենսդրության ներդրման և այլ պարտավորությունների կատարման մշտադիտարկում: Դա, մի կողմից, թեկնածու֊պետությանը տալիս է լրացուցիչ ուղենիշներ, մյուս կողմից, անդամ֊պետություններին տեղեկացնում թեկնածուի գրանցած առաջընթացի մասին: Պարբերական զեկույցների, ռազմավարական փաստաթղթերի և բացատրությունների միջոցով Հանձնաժողովը մշտադիտարկման արդյունքների մասին տեղեկացնում է Խորհրդին ու Խորհրդարանին [7]:

Բանակցությունների ավարտին կնքվում է անդամակցության պայմանագիր, որը ներառում է տվյալ պետության՝ ԵՄ֊ին անդամակցության պայմանները, անցումային դրույթներն ու ֆինանսական պայմանավորվածությունները: Սակայն, որպեսզի այն ուժի մեջ մտնի, անհրաժեշտ է ԵՄ խորհրդի, Հանձնաժողովի և Խորհրդարանի հավանությունը։ Պայմանագիրը պետք է ստորագրվի նաև թեկնածու֊պետության և ԵՄ֊ի բոլոր անդամ֊պետությունների ներկայացուցիչների կողմից, վավերացվի թեկնածու֊պետության և ԵՄ֊ի բոլոր անդամ֊պետությունների կողմից՝ նրանց սահմանադրական պահանջներին համապատասխան (խորհրդարանի կողմից կամ հանրաքվեով): Մինչև պայմանագրի վավերացումը պետությունը չի համարվում ԵՄ֊ի լիիրավ անդամ, սակայն օգտվում է որոշ արտոնություններից, մասնավորապես, խորհրդակցական ձայնի իրավունքով ԵՄ֊ի տարբեր մարմիններում ընթացող քննարկումներին մասնակցելու հնարավորությունից [5]:

Գործնականում, անդամակցության նախապատրաստման գործընթացը ներառում է նաև աջակցության տարբեր «գործիքներ»: 1994թ. Էսսենի գագաթաժողովում Եվրոպական խորհուրդը սահմանեց ԵՄ֊ի հավանական ապագա անդամ֊երկրների «անդամակցության նախապատրաստման ռազմավարությունը», որի առանցքային բաղադրիչն անցումային տնտեսություն ունեցող այդ երկրներին աջակցության տրամադրումն էր: Այդ երկրները, ի թիվս այդ պարտավորությունների, պետք է իրենց ազգային օրենսդրությունը մոտարկեին ԵՄ֊ի օրենսդրությանը: ԵՄ֊ի և հավանական նոր անդամ֊երկրների միջև քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական ոլորտներում առկա էական տարբերությունները պետք է նվազագույնի հասցվեին, այլապես այդ երկրներն ի վիճակի չէին լինի ստանձնելու պարտավորությունների ողջ փաթեթը և օգտվելու անդամակցության առավելություններից: Որոշ հեղինակների գնահատմամբ [8, p. 828], Եվրոպական համաձայնագրերը, կառուցվածքայնացված երկխոսությունը և ՖԱՐԵ ծրագիրը դարձան վերը նշված ռազմավարության հիմնական գործիքները:

1995թ. Կաննի գագաթաժողովում Եվրոպական խորհուրդը հաստատեց անդամակցության գործընթացի ուղեցույց «Սպիտակ գիրքը»: ԵՄ օրենսդրության, ենթակառուցվածքի վերաբերյալ տեխնիկական և իրավական տեղեկատվության ու խորհրդատվության տրամադրման նպատակով՝ 1996թ. ԵՄ֊ն հիմնեց նաև ԹԱՅԵՔՍ֊ը: Արդեն 1998թ. ԵՄ֊ն ընդունեց «Անդամակցության նախապատրաստման գործընկերություն» ծրագիրը, որի շրջանակներում յուրաքանչյուր երկրի հետ կնքված պայմանագրերում հիմնականում շեշտադրվում էր ընդհանուր շուկայի կանոնակարգման ոլորտում ազգային օրենսդրության մոտարկումը ԵՄ֊ի օրենսդրությանը [4, p. 399]:

ՀԱԵ երկրներին ԵՄ֊ի աջակցության մեկ այլ գործիք դարձավ 1999թ. մեկնարկած բազմակողմ ՀԱԵ Կայունության պակտը՝ ուղղված այդ տարածաշրջանում խաղաղության և կայունության հաստատմանն ու ամրապնդմանը: 2008թ. պակտը փոխարինվեց Տարածաշրջանային համագործակցության խորհրդով, որն այսօր խթանում է տարածաշրջանային համագործակցությունը ՀԱԵ֊ում և աջակցում տեղի երկրների եվրոպական ու եվրատլանտյան ինտեգրմանը [9]:

Բալկանյան երկրների համար աջակցության գործիք դարձավ 1999թ. մեկնարկած ԿԱԳ֊ն [10], որը ներառում է Ալբանիան, Բոսնիա֊Հերցոգովինան, Խորվաթիան, ՆՀՀ Մակեդոնիան, Չեռնոգորիան, Սերբիան, ինչպես նաև Կոսովոյի ինքնահռչակ հանրապետությունը: ԿԱԳ֊ի գլխավոր նպատակը տարածաշրջանային խաղաղության և կայունության ամրապնդումն է տեղի երկրներում՝ ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության, շուկայական տնտեսության զարգացման, ինչպես նաև տարածաշրջանային տնտեսական ու քաղաքական համագործակցության խթանման միջոցով: Այդ ամենն ուղղված էր ԵՄ֊ին այդ երկրների անդամակցության նախապատրաստմանը: ԿԱԳ֊ն ամրապնդվեց 2003թ. սալոնիկյան գագաթաժողովում։ Այն ներառում էր՝

երկկողմ ԿԱՀ֊երը, որոնց ավարտը կախված էր լինելու տվյալ երկրի գրանցած առաջընթացից, որն էլ պետք է դառնար անդամակցության գործընթացի մասին որոշման ընդունման հիմքը,

առևտրային հարաբերությունները տարածաշրջանային մակարդակով և ԵՄ֊ի հետ: ԵՄ֊ի առևտրային արտոնությունների տրամադրումը արևմտաբալկանյան երկրներին,

2000֊2006 թթ. ընթացքում տարածաշրջանի երկրներին աջակցության (CARDS) ծրագրի փոխարինումը 2007֊2013 թթ. համար նախատեսված մինչանդամակցային աջակցության գործիքով (IPA):

Անգամ թեկնածուի կարգավիճակ ստանալուց հետո այդ երկրները կարող են օգտվել ԿԱԳ֊ի հնարավորություններից:

Թեև երբեմն ներկայիս ԱլԳ տարածությունը համարվում է ԵՄ֊ի արևելյան ընդլայնման հնարավոր ուղղություն, սակայն այդ ծրագրի մասնակից֊երկրների հետ կնքված ԽՀԱԱԳ և ԱՀ֊ները ապագայում ԵՄ֊ին անդամակցություն չեն նախատեսում, բայց ոչ էլ բացառում են այդպիսի հեռանկարը: Այդ իսկ պատճառով, աշխարհագրական այդ ուղղությամբ ԵՄ֊ի նախաձեռնություններին կանդրադառնանք ավելի ուշ (տե՛ս 3.3.5.6.1):

2.4.2 Ընդլայնման ժամանակագրությունը

2017թ. դրությամբ ԵՄ֊ն ունի 28 անդամ֊պետություն: Ներկայիս ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ «նախնին» համարվող ԱՊԵԸ֊ի հիմնադիր֊պետությունները 6֊ն էին՝ Բելգիան, Գերմանիան, Իտալիան, Լյուքսեմբուրգը, Նիդերլանդները և Ֆրանսիան: ԵԸ/ԵՄ֊ի զարգացման պատմության մեջ առանձնացվում են ընդլայնման 7 փուլեր կամ «ալիքներ»՝ 1973թ. (Դանիա, Իռլանդիա և Մեծ Բրիտանիա), 1981թ. (Հունաստան), 1986թ. (Իսպանիա և Պորտուգալիա), 1995թ. (Ավստրիա, Շվեդիա և Ֆինլանդիա), 2004թ. (Էստոնիա, Լատվիա, Լեհաստան, Լիտվա, Կիպրոս, Հունգարիա, Մալթա, Չեխիա, Սլովակիա և Սլովենիա), 2007թ. (Բուլղարիա և Ռումինիա), 2013թ. (Խորվաթիա) (տե՛ս նաև Աղյուսակ 2.4֊1): Հակիրճ անդրադառնանք այդ «ալիքների» պատմությանը:

Այսպես, Մեծ Բրիտանիան երկու անգամ՝ 1962թ. և 1967թ., ԵՏԸ֊ին անդամակցության հայտ է ներկայացրել, սակայն երկու անգամ էլ այդ հայտը մերժվել է Ֆրանսիայի նախագահ Շ. Դե Գոլի կողմից, որի համոզմամբ, ԱՄՆ֊ի հետ «հատուկ հարաբերություններ» ունեցող Մեծ Բրիտանիան ԵՏԸ֊ի ներսում «տրոյական ձիու» դեր կխաղա՝ թուլացնելով ընկերակցության ներքին միասնականությունը: Իրականում, մյուս անդամ֊պետությունները ևս մտահոգ էին, որ Մեծ Բրիտանիայի անդամակցությունն էլ ավելի կամրապնդի ԱՄՆ֊ի առաջատար դիրքերը Եվրոպայում: Դե Գոլի հրաժարականից հետո՝ 1969թ. անդամակցության բանակցություններ սկսվեցին Մեծ Բրիտանիայի, ինչպես նաև տնտեսապես նրա հետ սերտորեն կապված ԱԱԵԱ (տե՛ս նաև 2.3.2.1) անդամներ Դանիայի, Իռլանդիայի և Նորվեգիայի հետ: Դրան նպաստեցին նաև ԵՏԸ֊ում ծայր առած տնտեսական խնդիրները, և, այս պարագայում, Մեծ Բրիտանիայի անդամակցությունը համարվում էր դրանց հաղթահարման միջոց: Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև տեղի ունեցավ «գործարք», ըստ որի, Ֆրանսիան համաձայնում էր, որ ԵՏԸ֊ն ունենա իր սեփական ֆինանսական միջոցները, սակայն պայմանով, որ Մեծ Բրիտանիան միանա ԵՏԸ֊ի բյուջեի մեծ մասը կազմող ԸԳՔ֊ին (տե՛ս նաև 3.3.2.4): Դանիայում և Իռլանդիայում բնակչության մեծամասնությունը կողմ արտահայտվեց ԵՏԸ֊ին միանալուն, Մեծ Բրիտանիան մերժեց հանրաքվե անցկացնելու գաղափարն ու դիմեց խորհրդարանական վավերացման մեխանիզմին, իսկ Նորվեգիայում 1972թ. հանրաքվեի արդյունքում՝ ԵՏԸ֊ին անդամակցությունը մերժվեց: Այսպիսով, 1973թ. Դանիան, Իռլանդիան և Մեծ Բրիտանիան դարձան ԵՏԸ անդամներ (առաջին «ալիք») [11, pp. 136, 531]: Դանիայի հետ մեկտեղ ԵԸ անդամ դարձավ նաև Գրենլանդիան, սակայն 1985թ., Դանիայի կազմում ինքնավարություն ձեռք բերելուց քիչ անց, նա դուրս եկավ ԵԸ֊ից: Այս ընդլայնման արդյունքում, նախ, ԵՏԸ անդամ֊պետությունների թիվը 6֊ից դարձավ 9֊ը, երկրորդ, Մեծ Բրիտանիայի անդամակցությունը փոխեց ուժային հարաբերակցությունը՝ ստեղծելով եռանկյունաձև կոալիցիա Ֆրանսիայի և Արևմտյան Գերմանիայի հետ, և, երրորդ, Մեծ Բրիտանիայի և Դանիայի անդամակցությունը հետագայում հանգեցրեց ճկուն ինտեգրման (տե՛ս նաև 1.3.6) պրակտիկայի ներմուծմանը եվրոպական ինտեգրման մեջ և, բացի այդ, դժվարացրեց ԵԸ առաքելության հստակ ձևակերպումը, քանի որ այդ երկու եվրահոռետես երկրները չէին հավատում այսպես կոչված «եվրոպական իդեալին»:

ԵԸ֊ի ընդլայնման երկրորդ և երրորդ «ալիքները» երբեմն դիտարկվում են որպես մեկ՝ «հարավային» ընդլայնում: 1970֊ական թթ. կեսերին սկսվեցին բանակցությունները Հունաստանի, Պորտուգալիայի և Իսպանիայի հետ: Բոլոր երեքի դեպքում քաղաքական գործոնները գերակա էին տնտեսականի նկատմամբ: Այդ երկրներում տեղի էին ունեցել քաղաքական կարևոր իրադարձություններ. Իսպանիայում և Պորտուգալիայում անարյուն հեղափոխության արդյունքում տապալվել էին, համապատասխանաբար, Ֆրանկոյի և Սալազարի բռնատիրական վարչակարգերը, իսկ Հունաստանում՝ 1960֊ական թթ. իշխանությունը զավթած ռեակցիոնիստական «սև գնդապետների» ռազմական խունտան: Ենթադրվում էր, որ ԵԸ֊ին անդամակցության ժողովրդավարական պահանջը կօգնի ամրապնդել այդ երկրներում նոր հաստատված ժողովրդավարական վարչակարգերը: Արդյունքում, 1981թ.՝ Հունաստանը (երկրորդ «ալիք») և 1986թ.՝ Իսպանիան և Պորտուգալիան (երրորդ «ալիք») դարձան ԵԸ անդամներ [11, pp. 531-532]: Սակայն այդ երկրների լիարժեք ինտեգրումը և կայունացումը, պայմանավորված դրանց սոցիալ֊տնտեսական մի շարք խնդիրներով, ձգվեց մինչև 1990֊ական թթ. կեսերը: Միաժամանակ, այս ընդլայնումը ևս բազմանշանակ ազդեցություն ունեցավ ԵԸ վրա. նախ, այն կրկին փոփոխեց ուժային հարաբերակցությունը ԵԸ֊ի ներսում՝ դրան հաղորդելով ընդգծված «միջերկրծովյան» չափում, երկրորդ, Իսպանիան և Պորտուգալիան հետագայում նպաստեցին լատինաամերիկյան երկրների հետ ԵԸ կապերի ամրապնդմանը, և, երրորդ, Հունաստանի անդամակցությունը բերեց նաև բազմաթիվ խնդիրներ՝ հույն֊թուրքական հակասությունները, Կիպրոսի հարցը, Բալկանյան տարածաշրջանի նկատմամբ Հունաստանի գերզգայունությունը:

Արդեն 1995թ. հունվարին՝ նորաստեղծ ԵՄ֊ին անդամակցեցին Ավստրիան, Շվեդիան և Ֆինլանդիան (չորրորդ «ալիք»): Անդամակցության պայմանագիր էր ստորագրել նաև Նորվեգիան, սակայն հանրաքվեում այն կրկին մերժվեց: Ի տարբերություն նախորդ երկու «ալիքների», այս երկրների ինտեգրումը ԵՄ֊ին անցավ համեմատաբար ներդաշնակ ու սահուն, քանի որ բոլոր երեքն էլ արդեն ունեին զարգացած տնտեսական և քաղաքական համակարգեր: Այդ իսկ պատճառով, նրանց անդամակցությունն ինտեգրացիոն խմբավորմանը էական խնդիրներ չառաջացրեց, սակայն ունեցավ ինքնատիպ հետևանքներ. ԵՄ֊ի խորհրդում ի հայտ եկավ, այսպես կոչված, «հյուսիսային» կամ «սկանդինավյան» բլոկը՝ կազմված Դանիայից, Շվեդիայից և Ֆինլանդիայից: Նրանք ԵՄ֊ում առաջնահերթ ուշադրություն էին դարձնում շրջակա միջավայրի (այս հարցում նրանց միացավ նաև Ավստրիան) և մարդու իրավունքների պաշտպանության խնդիրներին, ինչպես նաև պաշտպանում էին Բալթյան պետությունների անդամակցության հավակնությունները: Բացի դրանից, լինելով ԵՄ֊ի բյուջեի դոնորներ, նրանք նախաձեռնեցին ԵՄ֊ի բյուջետային ընթացակարգերի վերանայման գործընթացը [11, p. 532]:

ԽՍՀՄ֊ի փլուզումը և խորհրդային բլոկի քայքայումը 1980֊ական թթ. վերջերին֊1990֊ական թթ. սկզբներին ավելացրեց ԵՄ֊ին անդամակցության հավանական թեկնածուների թիվը՝ ի հաշիվ դեռևս անկայուն տնտեսություններ և քաղաքական համակարգեր ունեցող ԿԱԵ երկրների: Որոշվեց այդ երկրների հետ կնքել ԵՄ֊ին լիարժեք անդամակցություն նախատեսող ասոցացման՝ «Եվրոպական համաձայնագրեր»: ԿԱԵ մի շարք երկրներ, ինչպես նաև Կիպրոսը, Մալթան և Թուրքիան ԵՄ֊ին անդամակցության հայտ ներկայացրին: 1997թ. լյուքսեմբուրգյան գագաթաժողովում որոշվեց անդամակցության բանակցություններ սկսել Էստոնիայի, Լեհաստանի, Կիպրոսի, Հունգարիայի, Սլովենիայի և Չեխիայի, իսկ 1999թ. հելսինկյան գագաթաժողովում՝ նաև Լատվիայի, Լիտվայի, Մալթայի և Սլովակիայի հետ [11, pp. 532-533]: Արդյունքում, 2004թ. տեղի ունեցավ ընդլայնման ամենամեծ «ալիքը» ԵՄ֊ի պատմության մեջ, երբ նրան անդամակցեցին Կենտրոնական, Արևելյան և Հարավային Եվրոպայի միանգամից 10 պետություններ՝ Էստոնիան, Լատվիան, Լեհաստանը, Լիտվան, Կիպրոսը, Հունգարիան, Մալթան, Չեխիան, Սլովակիան և Սլովենիան (հինգերորդ «ալիք»): Անդամակցության կոպենհագենյան չափանիշները չբավարարելու պատճառով, Բուլղարիան և Ռումինիան ԵՄ֊ին անդամակցեցին մի փոքր ավելի ուշ՝ 2007թ. (վեցերորդ «ալիք») [11, p. 533]: 2013թ. ԵՄ֊ին անդամակցեց նաև առաջին արևմտաբալկանյան պետությունը՝ Խորվաթիան (յոթերորդ «ալիք»): «Արևելյան» ընդլայնումը լուրջ հետևանքներ ունեցավ ԵՄ֊ի համար. ԵՄ֊ում տեղի ունեցան քաղաքական (նախևառաջ, գյուղատնտեսական և կառուցվածքային հիմնադրամների ոլորտներում) և ինստիտուցիոնալ (որակյալ մեծամասնությամբ քվեակարգի տարածումը նոր ոլորտների վրա, ազգային վետոյից հրաժարումը մի շարք ոլորտներում, «խափանող փոքրամասնության» և Հանձնաժողովի անդամների թվի) փոփոխություններ:

2.4.3 Անդամակցության թեկնածու և հավանական թեկնածու֊պետությունները

Ներկայումս, ԵՄ֊ին անդամակցության պաշտոնական թեկնածուներ են համարվում Ալբանիան, Թուրքիան, ՆՀՀ Մակեդոնիան, Չեռնոգորիան և Սերբիան33, իսկ հավանական թեկնածուներ՝ Բոսնիայի և Հերցեգովինայի դաշնությունը, ինչպես նաև Կոսովոյի (ինքնահռչակ) հանրապետությունը [12] (տե՛ս նաև Աղյուսակ 2.4֊2):

Ալբանիայի հետ ԿԱՀ֊ն ուժի մեջ է մտել 2009թ., որից հետո այդ երկիրը ԵՄ֊ին անդամակցության հայտ ներկայացրեց: 2014թ. երկիրն ստացավ թեկնածուի կարգավիճակ։ Մատնանշելում են այդ երկրում օրենքի գերակայության ապահովման, փոքրամասնությունների, մասնավորապես, գնչուների իրավունքների պաշտպանության, կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի, միգրացիոն ռեժիմի անբավարար արդյունավետության խնդիրները [13]:

Թուրքիան առաջին անգամ ԵՏԸ֊ին անդամակցելու ցանկություն է հայտնել է դեռևս 1960֊ական թթ.: 1963թ. կնքվեց անգամ Ասոցացման համաձայնագիր (Անկարայի համաձայնագիրը)՝ ուղղված կողմերի տնտեսական կապերի ամրապնդմանը: 1970թ. կնքվեց նաև Լրացուցիչ արձանագրություն, որը Թուրքիայի անդամակցության համար ճանապարհ բացեց դեպի եվրոպական ՄՄ, որի անդամ նա դարձավ 1995թ.: 1987թ. Թուրքիան անդամակցության հայտ ներկայացրեց ԵԸ֊ին, իսկ 1997թ.՝ ԵՄ֊ին, և 1999թ. ստացավ թեկնածու֊պետության կարգավիճակ: Անդամակցության բանակցությունները մեկնարկել են դեռևս 2005թ., սակայն ԵՄ֊ն հայտարարում է, որ քանի դեռ Թուրքիան չի համաձայնել Կիպրոսի նկատմամբ կիրառել Լրացուցիչ արձանագրությունը, բանակցային փաթեթի ութ գլուխներ չեն բացվի և բանակցվող գլուխներից ոչ մեկը ժամանակավորապես չի փակվի [14]: Որպես թեկնածու֊պետություն՝ Թուրքիան ԵՄ֊ից տարեկան ստանում է մոտ 1 մլրդ դոլար` քաղաքական և տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնելու և ԵՄ չափանիշներին համապատասխանելու համար: ԵՄ֊ն կարևորվում է նաև Թուրքիայի դերը` որպես կարևորագույն էներգետիկ և տարանցիկ երկիր [15, p. 12]:

Ընդհանուր առմամբ, ԵՄ֊ին Թուրքիայի անդամակցությունը, ի հավելումն աշխարհաքաղաքական և տարածաշրջանային խնդիրների, խոչընդոտվում է երկու հանգամանքներով: Նախ, չնայած ձեռնարկված միջոցառումներին, Թուրքիան դեռևս չի բավարարում անդամակցության կոպենհագենյան պահանջներին: Երկրորդ, 1974թ., Հունաստանում և Կիպրոսում տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջման արդյունքում, Թուրքիան, Կիպրոսում բնակվող թուրքական համայնքի անվտանգությունն ապահովելու պատրվակով, զորք մտցրեց և փաստացի օկուպացրեց Կիպրոսի հյուսիսային հատվածը՝ այնտեղ հռչակելով նոր պետություն՝ Հյուսիսային Կիպրոսի թուրքական հանրապետությունը, որը, բացի Թուրքիայից, ոչ ոք չի ճանաչել: Փոխարենը, Թուրքիան ոչ միայն փակ է պահում իր նավահանգիստներն ու օդակայանները Կիպրոսի (հունական) հանրապետության համար, հրաժարվում փոխհատուցել ներխուժման ժամանակ պատճառած մարդկային և նյութական վնասները, այլ անգամ չի ճանաչում այդ պետությունը [16]:

Հարկ է հավելել նաև, որ թեև ԵՄ֊ի բնակիչները դրական են վերաբերվել վերջին ընդլայնումներին, սակայն ԵՄ֊ին կոնկրետ Թուրքիայի անդամակցությանը, հիմնականում դեմ են արտահայտվել՝ կապված ինչպես վերոնշյալ խնդիրների, այնպես էլ կրոնամշակութային պատկերացումների, իսլամիստական կազմակերպությունների այդ երկրի կապերի հետ: ԵՄ֊ին Թուրքիայի անդամակցության ընդդիմախոսները շատ են հատկապես Գերմանիայում (86%), Ֆինլանդիայում (83%) և Դանիայում (82%) [17]:

ՆՀՀ Մակեդոնիան 2001թ. ԵՄ֊ի հետ կնքել է ԿԱՀ, իսկ 2005թ. նա ստացավ թեկնածուի կարգավիճակ, իսկ 2009թ. սկսվեցին անդամակցության բանակցությունները: Թեև, ընդհանուր առմամբ, այդ երկիրը նշանակալի առաջընթաց է գրանցել անդամակցության տնտեսական ու քաղաքական պահանջները բավարարելու հարցում, սակայն ԵՄ֊ն գտնում է, որ այդ երկրում դեռևս մնում են մի շարք քաղաքական խնդիրներ՝ կապված, մասնավորապես, օրենքի գերակայության, հիմնարար ազատությունների ապահովման, իշխանության ճյուղերի տարանջատման, ինչպես նաև այդտեղ ապրող ալբանական փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության հետ [15, p. 7]: Մեկ այլ խնդիր կապված է պետության ինքնանվանման հետ. սահմանադրությամբ այն կոչվում է «Մակեդոնիայի հանրապետություն», սակայն հարևան Հունաստանը բողոքում է այդ անվան դեմ, քանի որ «Մակեդոնիա» է կոչվում Հունաստանի պատմական և ներկայիս մարզերից մեկը: Այդ իսկ պատճառով, բացի ԱՄՆ֊ից, աշխարհի մյուս պետությունները նրան ճանաչում են «ՆՀՀ Մակեդոնիա» անունով: ԵՄ֊ն երաշխավորել է Հունաստանին, որ այդ պետությունը կանդամակցի կա՛մ «ՆՀՀ Մակեդոնիա», կա՛մ Հունաստանի ու այդ պետության միջև համաձայնեցված այլ անունով: Հարևան Բուլղարիան ևս լարված հարաբերություններ ունի այդ երկրի հետ, ինչը ևս խոչընդոտում է բանակցային գործընթացին:

2006թ. Չեռնոգորիան ևս ԵՄ֊ի հետ կնքեց ԿԱՀ, 2010թ. ստացավ անդամակցության թեկնածուի կարգավիճակ, իսկ 2012թ. մեկնարկեցին անդամակցության բանակցությունները: Չեռնոգորիայի հիմնական խնդիրները կապված են օրենքի գերակայության, կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի, դատական համակարգի անկախության ապահովման, ազատ կամարտահայտման, արդյունավետ վարչարարության և բիզնեսի համար նպաստավոր միջավայրի ստեղծման հետ [15, p. 8]:

Երկար ժամանակ ԵՄ֊ի և Սերբիայի հարաբերությունները լարված էին՝ պայմանավորված 1990֊ական թթ. Հարավսլավիայի փլուզմանը հաջորդած բալկանյան և Կոսովոյի հակամարտություններով: Այդուհանդերձ, Հաագայի Միջազգային քրեական դատարանի հետ Սերբիայի համագործակցային քայլերին ի պատասխան, վերջին տարիներին կողմերի հարաբերությունները սկսել են կարգավորվել: 2008թ. Սերբիայի հետ անգամ կնքվեց ԿԱՀ, իսկ հաջորդ տարի Սերբիան ԵՄ֊ին անդամակցության հայտ ներկայացրեց։ 2012թ., ի պատասխան Կոսովոյի հիմնախնդրի կարգավորման ուղղությամբ կատարած զիջումների, Սերբիան ստացավ թեկնածուի կարգավիճակ: Անդամակցության բանակցություններն սկսվել են 2014թ.: Բացի Կոսովոյի հիմնախնդրի կարգավորումից, ԵՄ֊ն Սերբիայից առաջընթաց է ակնկալում օրենքի գերակայության, դատական համակարգի բարեփոխման, կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի, փոքրամասնությունների իրավունքների և ԶԼՄ֊ների ազատության պաշտպանության, բիզնես֊միջավայրի բարելավման [15, pp. 9-10]։

Եվրաբարոմետրի 2015թ. տվյալների համաձայն, պաշտոնական թեկնածու֊պետություններից միայն Թուրքիայում է բնակչության հարաբերական մեծամասնությունը (40%) դեմ ԵՄ֊ին իր երկրի անդամակցությանը։ Եվ եթե Սերբիայում (42%) և Չեռնոգորիայում (50%) անդամակցության աջակիցների թիվը չի գերազանցում 50%֊ը, ապա ՆՀՀ Մակեդոնիայում նրանք կազմում են 57%, իսկ Ալբանիայում՝ 77%, թեև բոլոր երկրներում բնակչության մեծամասնությունը համոզված է, որ ԵՄ֊ին անդամակցությունից իր երկիրը կշահի [18, pp. 96-97]։

ԵՄ֊ին անդամակցության հավանական թեկնածու֊երկրներ ճանաչվել են Բոսնիա֊Հերցոգովինան և Կոսովոյի հանրապետությունը: Բոսնիա֊Հերցոգովինայի հետ ԿԱՀ֊ն վավերացվեց 2015թ.: 2008 թ֊ից կողմերի միջև գործում են նաև Վիզայի ազատականացման և արտահանձնման, Առևտրի և առևտրային հարցերի վերաբերյալ համաձայնագրերը։

Հանձնաժողովի գնահատմամբ, այդ երկիրը դեռ մեծ առաջընթաց չի գրանցել ստանձնած քաղաքական պարտավորությունների կատարման հարցում: Բարեփոխումները խթանելու նպատակով՝ ԵՄ֊ն այդ երկրի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ նախաձեռնել է հատուկ գործընթաց։ Բացի դրանից, «Ալթեա» առաքելության շրջանակում՝ ԵՄ֊ն աջակցում է երկրի պաշտպանական կարողությունների զարգացմանը, իսկ այլ ծրագրերի միոցով՝ նաև օրենքի գերակայության ամրապնդմանը [19]:

2008թ. Կոսովոն միակողմանիորեն հռչակեց իր անկախությունը Սերբիայից, և ԵՄ֊ի պետությունները, բացի Իսպանիայից, Կիպրոսից, Հունաստանից, Ռումինիայից և Սլովակիայից, ճանաչել են նրա անկախությունը: Նա նաև ճանաչվել է ԵՄ֊ին անդամակցության հավանական թեկնածու: Կոսովոն մասնակցում է ԿԱԳ֊ին, 2016թ. ուժի մեջ է մտել նաև նրա հետ ԿԱՀ֊ը։ Սակայն բանակցային գործընթացին խոչընդոտում են ինչպես Սերբիայի հետ կնքված համաձայնագրի ոչ լիարժեք կիրառումը, այնպես էլ Կոսովոյում օրենքի գերակայության, փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության, կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի ոչ բավարար մակարդակը [20]:

2.4.4 Եվրոպայի և ԵՄ֊ի ընդլայնման սահմանների հարցը

Եվրոպայի սահմանների շուրջ դեռևս անտիկ շրջանում սկիզբ առած բանավեճերը շարունակվում են ցայսօր: Խնդիրը Եվրոպայի բնորոշման, հետևաբար՝ նաև սահմանման ելակետային տարբեր մոտեցումներն են՝ աշխարհագրական, մշակութային֊քաղաքակրթական, քաղաքական֊ինստիտուցիոնալ: Եվ չնայած թե՛ ԵՄ֊ն, թե՛ ԵԽ֊ն ամրագրում են, որ իրենց կարող է անդամակցել եվրոպական ցանկացած պետություն, այնուամենայնիվ, դրանցից ոչ մեկը չի հստակեցրել, թե որոնք են այդ պետությունները կամ կոնկրետ ինչ չափորոշիչներով է որոշվում պետության եվրոպական լինել֊չլինելը: Հասկանալի է, որ այս դեպքում ժողովրդավարությունը չի կարող որոշիչ չափորոշիչ լինել «եվրոպականության» որոշման համար, քանի որ ժողովրդավարական երկրներ կան տարբեր աշխարհամասերում ու տարածաշրջաններում, օրինակ՝ ԱՄՆ֊ը և Կանադան՝ Հյուսիսային Ամերիկայում, Ճապոնիան, Հարավային Կորեան և Հնդկաստանը՝ Ասիայում, Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան՝ Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում և այլն: Բացի դրանից, ինչպես վերևում արդեն նշել ենք (տե´ս 1.2.3.3), աշխարհագրական գործոնը՝ աշխարհագրական Եվրոպային պատկանելը հանրային֊քաղաքացիական ընկալումներում դիտարկվում է որպես եվրոպական ինքնության, եվրոպականության չափորոշիչներից մեկը, թեև՝ ոչ առաջինը:

Այդ իսկ պատճառով, հարկ ենք համարում ստորև անդրադառնալ Եվրոպայի, հետևաբար նաև ԵՄ֊ի ընդլայնման սահմանների վերաբերյալ ընկալումների երեք հիմնական չափումներին՝ աշխարհագրական, մշակութային և ինստիտուցիոնալ:

«Եվրոպա» եզրույթի՝ աշխարհագրական նշանակությամբ առաջին հայտնի կիրառումը վկայված է մ.թ.ա. 6֊րդ դարում և նույնացվում է հունական «ցամաքի» (մայրցամաքային Հունաստանի (Hellas)) հետ: Հին հույներն աշխարհը բաժանում էին երեք մասի՝ Եվրոպա, Ասիա և Լիբիա (ներկայիս Աֆրիկան): Սակայն, ինչպես նկատում է Է. Փեգդենը, հույների համար Եվրոպայի և Ասիայի կամ Աֆրիկայի տարանջատումը ոչ միայն բնակլիմայական և աշխարհագրական տեղադրության հարց էր, այլև ուներ ազգային ինքնանույնացման նշանակություն [21, p. 36]: Մ.թ.ա. 5֊րդ դ. Հերոդոտոսն աշխարհագրական Եվրոպան ներկայացնում էր որպես մի ընդարձակ մայրցամաք, որն ընկած էր պատմական Կողքիսի Փազիս գետի (ժամանակակից Վրաստանի Ռիոնի գետը) կամ ավելի արևմուտքում գտնվող Թանաիս գետի (ժամանակակից Ռուսաստանի Դոն գետը) և «Հերկուլեսյան սյուների» (ժամանակակից Ջիբրալթար) միջև: Այդուհանդերձ, նա գտնում էր, որ իրականում «Եվրոպան» ավելի շուտ քաղաքական֊մշակութային գաղափար է, որն ավելի նեղ սահմաններ ունի, քան դրա աշխարհագրական բնորոշումն է [22, p. 15]: Միաժամանակ, նա գտնում էր, որ Եվրոպան չունի բնական սահմաններ, և որ մշակույթները երբեք էլ այդքան անհամադրելի չեն, ինչպես կարծում են դրանց պատկանող մարդիկ: Եվ եթե «Եվրոպան» ավելի շուտ ինքնություն է, ապա հեշտ չէ գիտակցել, որ ոչ միայն նրա ակունքներն են ոչ եվրոպական, այլ նաև շատ դժվար է հստակ որոշել՝ որտեղ է ավարտվում Եվրոպան և որտեղից են սկսվում Ասիան կամ Աֆրիկան:

Հետագա դարերում, տարածքային նոր նվաճումների արդյունքում, հունահռոմեական քաղաքակրթական համակարգի ընդարձակմամբ, ապա՝ կրոնադավանաբանական նոր արժեհամակարգի ձևավորմամբ, Եվրոպայի բնորոշման և սահմանազատման այս հակասականությունը շարունակվեց: Ժամանակի ընթացքում փոփոխվեցին Եվրոպայի թե՛ աշխարհագրական, թե՛ մշակութային֊քաղաքակրթական սահմանները: Այսօր ընդունված են Եվրոպայի աշխարհագրական հետևյալ սահմանները՝ հյուսիսում՝ Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսը, արևմուտքում՝ Ատլանտյան օվկիանոսը, հարավում՝ Միջերկրական, Էգեյան, Մարմարա և Սև ծովերը, արևելքում՝ Ուրալյան և Մուգոջարի լեռները, Էմբա գետով մինչև Կասպից ծով, այդտեղից՝ Կումե և Մանիչու գետերով մինչև Դոն [23]: Եվրոպայի մշակութային֊քաղաքակրթական սահմաններն այդքան հստակ չեն. անտիկ շրջանից մինչև մեր ժամանակները Եվրոպայի մշակութային ազդեցությունն էական է եղել բոլոր մայրցամաքներում: Գաղութարարության ժամանակաշրջանում եվրոպացիները ոչ միայն նվաճում էին նոր տարածքներ, այլև այդ տարածքներում (հաճախ՝ նաև բռնությամբ) տարածում էին իրենց մշակույթն ու արժեհամակարգը:

Հետագայում ԵԽ֊ի և ԵՄ֊ի տեսքով աշխարհագրական և քաղաքակրթական «եվրոպաների» կողքին նաև ինստիտուցիոնալ Եվրոպայի ի հայտ գալն էլ ավելի բազմաբովանդակ ու հետաքրքիր դարձրեց Եվրոպայի բնորոշման շուրջ ընթացքող բանավեճերը:

Որոշ հեղինակներ Եվրոպայի բնութագրման համար հիմք են ընդունում ինստիտուցիոնալ մոտեցումը [22, pp. 202-205] և սառը պատերազմից հետո եվրոպական քաղաքականությունը ներկայացնում են «կենտրոնացված օղակների» ձևով: Դրանք էլ ներկայացնում են ազդեցության գոտիների ընդարձակման գործընթացը: Նրանց համոզմամբ, արևելյան սահմանը պարզապես դեպի արևելք ուղղված «ազդակ» է, և այնտեղ ոչ թե սահմանագիծ է, այլ այդ ազդակի ալիքների թուլացման սահման: Ըստ այդմ, պատմամշակութային հենքով Եվրոպայի բնորոշումը մեզ անխուսափելիորեն կկանգնեցնի «եվրոպական պետության» հստակ սահմանման անհրաժեշտության առջև:

Է. Ռայթերի համոզմամբ [24], Եվրոպայի և ԵՄ֊ի ընդլայնման սահմանները պետք է որոշվեն մշակութային֊քաղաքակրթական սկզբունքով: Ըստ այդմ, Եվրոպան պետք է ընկալել որպես, նախևառաջ, արժեքային ընկերակցություն: Ինչպես Պ. Դրակոպուլոսը, Է. Ռայթերը ևս ԵՄ֊ն համարում է ընդամենը եվրոպական ինքնության դրսևորումներից միայն մեկը, բայց ոչ միակը: Նրա կարծիքով, աշխարհագրական Եվրոպան ամբողջությամբ միավորել հնարավոր չէ և միավորել հարկ է միայն նրանց, ովքեր համապատասխանում են միմյանց: Քաղաքական Եվրոպայի աշխարհագրական սահմանափակումը Եվրոպան կմասնատի ոչ թե պատմամշակութային առումով, այլ կհստակեցնի նրա առավելագույն հնարավոր սահմանները: Հեղինակի մոտեցմամբ, Եվրոպայի «օպտիմալ» մեծությունը կամ «իրագործելի Եվրոպան» պետք է միավորի հունահռոմեական մշակույթի և քրիստոնեության կնիքը կրող երկրները և հենց դրանով էլ պետք է որոշվեն արժեքային Եվրոպայի աշխարհագրական սահմանները: Նա, միաժամանակ, կարևորում է նաև բնակչության թիվը՝ նշելով, որ, օրինակ, մեծաթիվ բնակչությամբ իսլամա֊ասիական Թուրքիայի անդամակցությունը ԵՄ֊ին ու դաշնապետական «Միավորված Եվրոպային» էապես կխոչընդոտի ինտեգրման գործընթացը: Բացի դրանից, արժեքային Եվրոպայի հիմքում դնելով ժողովրդավարությունը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը, օրենքի գերակայությունը, նա գտնում է, որ ՀԱԵ մի շարք անցումային երկրներ ևս ժամանակավորապես չեն կարող Միավորված Եվրոպայի մաս լինել: Նախկին ԽՍՀՄ երկրների հարցը, նրա կարծիքով, ևս բարդ է, քանի որ, օրինակ, Հայաստանը, Վրաստանը, մերձբալթյան երկրներն ու Մոլդովան կապված են Եվրոպայի հետ ու նշանակալիորեն կրում են եվրոպական ինքնություն, մինչդեռ, օրինակ, ՌԴ֊ի, Ուկրաինայի և Բելառուսի դեպքում դեռ հստակ չէ՝ նրանք իրենց համարում են եվրոպակա՞ն, թե՞ ինքնաբավ մշակույթ ունեցող եվրասիական երկրներ: Ի հավելումն, ՌԴ֊ի դեպքում պետք է հաշվի առնել նաև մեծաթիվ բնակչության գործոնը:

Եվրոպայի բնորոշման այս հակասականությունը և նրա սահմանների անհստակությունը հաճախ նաև քաղաքական տեսանկյունից «գործիքայնացվում» են: Եվրոպական կառույցներին որևէ պետության անդամակցությունը, նրա «եվրոպական» լինելը պայմանավորվում է ոչ միայն կամ ոչ այնքան նրա աշխարհագրական տեղադրությամբ, որքան քաղաքական, տնտեսական կամ մշակութային նկատառումներով: Օրինակ, աշխարհագրորեն (Փոքր) Ասիայում գտնվող Կիպրոսն այսօր ԵՄ֊ի անդամ է, ԵԽ֊ին են անդամակցում աշխարհագրորեն մասամբ Եվրոպայում գտնվող քրիստոնյա Վրաստանը և իսլամական Ադրբեջանը, ինչպես նաև՝ Առաջավոր Ասիայում գտնվող և քրիստոնեական ժառանգություն կրող ՀՀ֊ն: Հատկանշական է, որ ԵԽ ԽՎ ԵԽ֊ի անդամների կազմի ընդլայնման վերաբերյալ 1994թ. ընդունված փաստաթղթում նշվում է, որ «աշխարհագրական» Եվրոպային հարևան հարավկովկասյան երեք երկրներին տրվում է անդամակցելու հնարավորություն՝ հիմք ընդունելով Եվրոպայի հետ նրանց մշակութային կապերը [25]: ԵԽ֊ի անդամ է և ԵՄ֊ին անդամակցության թեկնածուներից է նաև Եվրոպայում (Բալկաններում) գտնվող ու իսլամական մշակույթի կրող Ալբանիան: Դրանց կողքին, գերազանցապես Փոքր Ասիա թերակղզու վրա գտնվող Թուրքիայի անդամակցության հնարավորությունը տևական ժամանակ մերժվում էր կրոնամշակութային ու աշխարհագրական պատկերացումներից ելնելով, և այսօր էլ քիչ չեն եվրոպական առաջնորդները, որոնք պնդում են, որ մշակույթային ինքնության պատճառով այդ երկիրը տեղ չունի ԵՄ֊ում: Այդուհանդերձ, նա այսօր արդեն ԵՄ֊ին անդամակցության թեկնածուներից է: Աշխարհագրական պատճառաբանությամբ մերժվել է նաև Հյուսիսային Աֆրիկայում գտնվող և իսլամական մշակույթի կրող Մարոկկոյի՝ ԵԸ֊ին անդամակցության 1987թ. հայտը [26]: Սակայն եվրոպական որոշ առաջնորդներ դրական են արձագանքել Արաբական թերակղզու վրա գտնվող Իսրայելի՝ ԵՄ֊ին անդամակցության հնարավորությանը [27]:

Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, Եվրոպայի և ԵՄ֊ի ապագա սահմանների մասին միասնական մոտեցում չկա ո՛չ պաշտոնական, ո՛չ ակադեմիական, ո՛չ էլ հանրային֊քաղաքացիական շրջանակներում: Հետևաբար, ընդլայնման նոր ալիքների հարցը ինչպես նախկինում, այնպես էլ ապագայում կլուծվի առավելապես քաղաքական գործոնների հաշվառմամբ:

2.4.5 «Կողմ֊դեմ» և «ընդլայնում֊խորացում» բանավեճերը

ԵՄ֊ի ընդլայնման համատեքստում, դրա ապագա սահմանների «ներԵՄական» հարցից զատ, «համաեվրոպական» սուր բանավեճերի առարկա է նաև ընդլայնման օգուտների և զրկանքների հարցը: Վերջինս հարկ է դիտարկել երկու՝ մի կողմից, ԵՄ֊ի ու առանձին անդամ֊պետությունների, իսկ մյուս կողմից, «եվրոպական հեռանկար» ունեցող երկրների տեսանկյուններից: Հարկ է հաշվի առնել նաև մի շարք հանգամանքներ: Նախ, ընդլայնումը՝ ԵՄ֊ի կամ անդամ֊պետությունների համար, իսկ անդամակցությունը` թեկնածու֊երկրի համար օգուտի և զրկանքների մի փոխկապակցություն է: Այսինքն, օգուտը և վնասը հարաբերական են, ոչ բացարձակ: Հետևաբար, համապատասխան որոշում կայացնելիս դրանք պետք է դիտարկել ամբողջության մեջ, համալիր, այլ ոչ թե առանձին֊առանձին: Երկրորդ, ընդլայնումը կարող է օգտակար լինել ԵՄ֊ի համար, սակայն այն կարող է վնասել որևէ առանձին անդամ֊պետության: Երրորդ, այն, ինչն այս պահին համարվում է վնաս, միջնաժամկետ և երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է վերածվել օգուտի, և հակառակը: Չորրորդ, անդամակցությունը միատեսակ չի ազդում բոլոր նոր անդամների վրա և դրանից օգուտը կամ վնասը պայմանավորված են ոչ միայն ԵՄ֊ի ներսում առկա իրողություններով, այլ նաև, առաջին հերթին, այդ պետության զարգացությամբ և արտաքին աշխարհի, իր հարևանների հետ ունեցած փոխհարաբերություններով:

Ընդլայնման ջատագովներն անդամակցող երկրի համար ընդլայնումից որպես անհատական օգուտ են նշում ԵՄ֊ի ընդհանուր շուկային մուտքը, այսինքն՝ մեծ շուկա հայրենական արտադրության արտահանման հնարավորությունը և աշխատանքային միգրացիան ԵՄ֊ի տարածքում: Անդամակցող պետության համար օգուտ է նաև այն, որ նա ստանում է ԵՄ֊ի կառուցվածքային և այլ հիմնադրամներից օգտվելու հնարավորություն [8, p. 829]: Անդամակցությունը նպաստում է նաև անդամակցող երկրի միջազգային հեղինակության ամրապնդմանը և ԵՄ֊ի շրջանակներից դուրս ճնշումների ենթարկվելու հնարավորությունների նվազմանը:

Ընդլայնումից հավաքական օգուտ ԵՄ֊ի համար համարվում են ԵՄ֊ի ներսում ձեռք բերված կայունությունն ու անվտանգությունը, կյանքի որակն ու արժեհամակարգը անդամակցող երկիր կամ տարածաշրջան «արտահանելու» հնարավորությունը՝ այդպիսով նպաստելով նաև հենց ԵՄ֊ի անվտանգության ամրապնդմանը և պետությունների միջև հակամարտության հնարավորության նվազմանը: Բարոյական տեսանկյունից ևս ԵՄ֊ն չի կարող իր դռները փակել այն երկրների առջև, որոնք կիսում են նրա հիմնարար արժեքներն ու նպատակները և պատրաստ են ստանձնելու անդամակցության համապատասխան պարտավորությունները: Ընդլայնումը նաև «նոր արյուն» կներարկի ԵՄ֊ի ծերացող բնակչությանը՝ խթանելով թե՛ վերարտադրողականությունը, թե՛ ապահովելով եվրոպական տնտեսությունը երիտասարդ աշխատուժով: Ընդլայնումը կամրապնդի նաև ԵՄ֊ի միջազգային դիրքերը. ավելի շատ թվով անդամներ և բնակչություն, տնտեսական կարողություններ ունեցող ԵՄ֊ի ձայնն ավելի ազդեցիկ կլինի միջազգային թատերաբեմում [28]: Բացի դրանից, ընդլայնումը եվրոպական արտադրողների համար ստեղծում է ավելի էժան աշխատուժ վարձելու և իրենց արտադրանքը սպառման նոր շուկաներ հասցնելու հնարավորություն:

Ընդլայնման ընդդիմախոսները, ի թիվս անդամակցությունից անհատական վնասների, նշում են, որ ընդլայնումից օգուտ ստանալու համար ԵՄ֊ի ներքին շուկային մուտքի իրավունքի տրամադրումը քիչ է, և անդամակցող երկիրը պետք է իրականացնի բավական ծախսատար ու ժամանակատար կառուցվածքային փոփոխություններ, արտադրության մասնագիտացում, տեխնոլոգիական և այլ չափորոշիչների արդիականացում, որպեսզի տեղական արտադրանքը հայտնվի ընդհանուր շուկայում և լինի մրցունակ: Բացի դրանից, ազգային շուկայի «բացման» արդյունքում մյուս անդամ֊պետությունների ընկերությունները կոշտ մրցակցություն են ստեղծում հայրենական արտադրողների համար: Միգրացիան ևս «երկսայր» է, քանի որ, օրինակ, կրթված և փորձ ունեցող աշխատուժի արտահոսքից տվյալ պետությունը նշանակալի կորուստներ կունենա: Մյուս կողմից էլ, փորձը ցույց է տալիս, որ որակյալ աշխատուժի արտահոսքի հիմնական պատճառն աշխատատեղերի և համապատասխան վարձատրությամբ աշխատատեղերի պակասն է: Սակայն այդպիսի աշխատատեղերի ստեղծումը ևս պահանջում է նշանակալի ռեսուրսներ, այդ թվում՝ արտաքին ներդրումներ: Բայց արտաքին ներդրումները կարող են նաև վնասել ազգային տնտեսությանը՝ այն զրկելով զարգացման ներքին խթաններից ու դարձնելով ներդրումներից կախյալ:

Էժան աշխատուժը նոր անդամակցած երկրներում կարող է նաև հրապուրել առավել զարգացած երկրների արտադրողներին, որոնք էլ իրենց արտադրությունը կտեղափոխեն նոր անդամ֊երկրներ՝ հայրենի երկրում, փաստորեն, կրճատելով աշխատատեղերը: Ի հավելումն, նոր անդամ֊երկրներում բարեկեցության մակարդակը ԵՄ֊ի չափորոշիչներին հասցնելու համար անհրաժեշտ կլինի մեծ ներդրումներ կատարել այդ երկրների թերզարգացած տնտեսություններում, իսկ դա էլ, իր հերթին, նշանակում է զարգացած երկրների ծախսերի ավելացում: Քաղաքացիների մյուս մտավախությունն էլ իրենց երկրների զբաղվածության շուկայի ծանրաբեռնումն է նոր երկրներից եկած ու առավել քիչ վարձատրություն ակնկալող ներգաղթյալներով, որոնք լրացուցիչ մրցակցություն և աշխատանք կորցնելու վտանգ են ստեղծում տեղի բնակիչների համար։

Ընդլայնումը կարող է ունենալ նաև հավաքական վնասներ ԵՄ֊ի համար: Մասնավորապես, դրա արդյունքում, ԵՄ֊ի ներսում կարող են ի հայտ գալ կառավարման հետ կապված խնդիրներ. օրինակ, որոշումների ընդունման գործընթացի կարգավորումը, որն այս դեպքում ենթադրում է մեծ թվով անդամների միջև փոխհամաձայնություն և այլն։ Ինչպես նաև, «գերընդլայնված» ԵՄ֊ում՝ անդամ֊երկրների տարբերակված ինտեգրումը կարող է հանգեցնել ներքին մեծ բազմազանության և հատվածավորման: ԵՄ֊ի համար ոչ այդքան զարգացած երկրների հաշվին ընդլայնումը կստեղծի նաև ֆինանսական մեծ ծանրաբեռնվածություն՝ միաժամանակ նվազեցնելով բարեկեցության միջին մակարդակը և ՀՆԱ֊ն [8, pp. 840-841]:

Ընդլայնման ընդդիմախոսները պնդում են նաև, որ պարբերական ընդլայնումներն ստվերում են հիմնադիր֊հայրերի նպատակը, այն է՝ որքան մեծ է դառնում միությունը, այնքան նվազում է իրական քաղաքական միության վերածվելու հավանականությունը: Հետևաբար, անհրաժեշտ է վերակառուցել ԵՄ֊ն այն հիմական առանցքային երկրների շուրջ, որոնք իրապես հավատում են դրա հիմքում դրված գաղափարներին:

Նշվում է նաև, որ վերջին ընդլայնումների արդյունքում ԵՄ֊ում հայտնվել են կոպենհագենյան չափանիշներին ամբողջությամբ չհամապատասխանող երկրներ (օրինակ, Ռումինիան և Բուլղարիան): Զարգացման խնդիրների պատճառով, նրանք, մի կողմից, դառնում են դեպի առավել բարեկեցիկ հյուսիս֊արևմտյան երկրներ մեծ արտագաղթի, մյուս կողմից էլ, ԵՄ֊ին անդամակցությունից դժգոհների «բանակի» ավելացման պատճառ: Այդ խնդիրներն ավելի կմեծանան ի հաշիվ բալկանյան «ձախողված» և դեռևս հակամարտությունների մեջ գտնվող պետությունների, ինչպես նաև արդիականացման մեծ կարիք ունեցող երկրների՝ Ուկրաինայի և Թուրքիայի հնարավոր անդամակցության դեպքում: Զուգահեռաբար, ընդդիմախոսները կարծում են նաև, որ անդամակցության հավակնորդ երկրներն էլ կտուժեն ընդլայնումից: Մասնավորապես, նրանց տնտեսությունները չեն դիմանա ԵՄ֊ի ներքին մրցակցությանը, իսկ Թուրքիայի և իսլամադավան մյուս երկրների համար կծագի նաև սոցիոմշակութային համատեղելիության խնդիր [28]:

Որոշ հեղինակների գնահատմամբ [15, pp. 14-16], այսօր ԵՄ֊ի մի շարք երկրների ղեկավարներ ու քաղաքացիներ հոռետեսորեն են նայում ԵՄ֊ի հետագա ընդլայնմանը, մասնավորապես, Թուրքիայի և «ընդլայնված Եվրոպայի» երկրների հաշվին: Դա, առաջին հերթին, վերաբերում է ԵՄ֊ի՝ այդ երկրները «յուրացնելու» կարողությանը (կոպենհագենյան չորրորդ չափանիշ): Նրանք նշում են, որ, նախևառաջ, համեմատաբար թույլ տնտեսություն ունեցող երկրների անդամակցությունը կհանգեցնի այդ երկրներից դեպի ԵՄ֊ի առավել բարեկեցիկ երկրներ աշխատանքային միգրանտների մեծ ներհոսքի: Սրան ի պատասխան, ԵՄ֊ի «հին» անդամները կարող են հարկադրված լինել՝ դիմելու միգրացիոն ռեժիմի ժամանակավոր սահմանափակումների, ինչը բացասաբար կանդրադառնա ԵՄ֊ի ներսում ազատ տեղաշարժի գոտու հայեցակարգի վրա: Այս մտահոգություններն ավելի են սրվում հատկապես մեծաթիվ բնակչություն, բայց համեմատաբար թույլ տնտեսություն ունեցող այնպիսի երկրի՝ ԵՄ֊ին անդամակցության հարցի համատեքստում, ինչպիսին Թուրքիան է: Պահպանվում է նաև մտավախությունը, թե ԵՄ֊ին անդամակցության հավակնորդ պետություններն ունակ չեն լինի իրագործելու «կոպենհագենյան չափանիշները», մասնավորապես, օրենքի գերակայության, հիմնարար իրավունքների ապահովման և կոռուպցիայի դեմ պայքարի հարցերում:

2.4.5.1 ԵՄ ընլայնման ու խորացման հարցը և անդամ֊պետությունների շահերը

«Ընդլայնում֊խորացում» բանավեճերում առանցքային դեր է շարունակում խաղալ անդամ֊երկրների իշխանությունների դիրքորոշումը: Այս հարցում մի շարք հեղինակներ առաջնահերթ ուշադրություն դարձնում են ԵՄ֊ի «եռանկյուն֊շարժիչի»՝ Գերմանիայի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի դիրքորոշումներին:

Օ՚Բրենանը ԵՄ֊ի ընդլայնման հիմքում տեսնում է աշխարհաքաղաքական շարժառիթներ [29, pp. 130-131]: Նրա կարծիքով, ԵՄ֊ի արևելյան ընդլայնումը, մի կողմից, ՌԴ֊ի ազդեցության սահմանափակման միջոց էր և նրա հարաբերական թուլության հետևանք, մյուս կողմից էլ, այն թելադրված էր ԿԱԵ֊ի կայունացման և Հարավսլավիայի մասնատման ու պատերազմի արհավիրքներից խուսափելու անհրաժեշտությամբ: Այդպիսի ռազմավարության հաջողություն նա համարում է այն, որ տևական ժամանակ ԵՄ֊ի աշխարհաքաղաքական բևեռից ինքնահեռացված Չեռնոգորիան և Սերբիան այսօր սկսել են ձգտել դեպի այդ բևեռը: Այսինքն, արևելյան ընդլայնումը նպաստել է Արևելյան Եվրոպայում միջպետական հարաբերությունների կայունացմանն ու կարգավորմանը, ինչպես նաև կոմունիզմից եվրոպական ինտեգրմանը խաղաղ անցմանը:

Հեղինակի համոզմամբ, անվտանգության նկատառումներն էական նշանակություն են ունեցել ինչպես ճգնաժամային իրավիճակներում ընդլայնումն առաջ մղելու, այնպես էլ ընդլայնման ուղեգիծը փոփոխելու հարցերում: Մասնավորապես, Կոսովոյի պատերազմը 1990֊ական թթ. վերջերին, նրա գնահատմամբ, «նախազգուշական կրակոց» էր ԵՄ֊ի կողմն առ այն, որ չի կարելի Բալկանները բացառել ինտեգրման գործընթացից: Այն արագացրեց ԵՄ֊ի արևելյան ընդլայնումը և, միաժամանակ, ամրապնդեց Բալկանների ինտեգրման համար ԵՄ֊ի մոդելը կիրառելու անհրաժեշտությունը: Պատճառների նույն «փունջը» աշխատել է նաև հօգուտ ՀԱԵ երկրների՝ ԵՄ֊ին ինտեգրմանը: Այդպիսով, Օ՚Բրենանի կարծիքով, աշխարհաքաղաքական գործոնները նշանակալի ազդեցություն ունեն ընդլայնման քաղաքականության կերտման հարցում, անգամ երբ դրանք քողարկվել ԵՄ֊ի տնտեսական կամ նորմատիվային մոտեցումներով:

Իր հերթին, Զբ. Բժեզինսկին [30, pp. 56-60] Ֆրանսիան և Գերմանիան համարում է աշխարհառազմավարական գործուն երկրներ, որոնք ունեն աշխարհաքաղաքական իրավիճակը փոփոխելու համապատասխան ներուժ և քաղաքական կամք։ Սակայն, ունենալով ընդհանուր շահեր, այդ երկրներն ունեն Եվրոպայի միավորման տարբեր շարժառիթներ ու տեսլականներ: Ֆրանսիան եվրոպական նախագիծը փորձում է օգտագործել ՌԴ֊ն՝ ԱՄՆ֊ի, Մեծ Բրիտանիան՝ Գերմանիայի հետ հակադրելու համար` երբեմն դրա համար դիմելով անգամ ֆրանս֊գերմանական դաշինքի օգնությանը: Իսկ Գերմանիան հետզհետե ավելի է գիտակցում Եվրոպայի առավել նշանակալի երկրի` տնտեսական «քարշակի» և ԵՄ֊ի առաջատարի հատուկ կարգավիճակը։ Եվ եթե Գերմանիան առավել հակված է ԵՄ֊ի դաշնապետական հեռանկարին, ապա Ֆրանսիան կարևորում է ազգային շահերի պաշտպանությունն ու գործակցության միջկառավարական ձևերի պահպանումը: Հեղինակի գնահատմամբ, Մեծ Բրիտանիան չունի այդպիսի աշխարհառազմավարական կարգավիճակ, Եվրոպայի ապագայի հետ կապված մեծ հավակնություններ և բավարարվում է Եվրոպայում ուժային հավասարակշռությունն ապահովող պետության դերով: Միաժամանակ, նա չի ընդունում Եվրոպայի քաղաքական միավորման նպատակը` նախապատվությունը տալով տնտեսական ինտեգրմանը, իսկ արտաքին և անվտանգության քաղաքականության ոլորտում իր գործողությունները նախընտրում է համաձայնեցնել ոչ թե ԵՄ֊ի շրջանակներում, այլ ԱՄՆ֊ի հետ:

Վ. Վեսելն ընդլայնման և խորացման կողմնակից պետություններին խմբավորում է երեք «դպրոցներում» [31, pp. 60-62]: Առաջին՝ «բրիտանական» կամ «ատլանտիստական» դպրոցը գերակայությունը տալիս է ԵՄ֊ի ընդլայնմանը՝ ԵՄ֊ին նորանոր երկրների անդամակցությանը, քանի որ, նախ, սառը պատերազմից հետո այն ընձեռում է Եվրոպայի երկատվածության հաղթահարման հնարավորություն, երկրորդ, անդամակցությունը կխթանի այդ երկրներում տնտեսաքաղաքական բարեփոխումների իրականացումը, մինչդեռ խորացումը՝ առկա անդամ֊երկրների միջև սերտաճման ամրապնդումը կմեծացնի ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ ծանրաբեռնվածությունը, կհանգեցնի գործառնական և ընթացակարգային «ոչ թափանցիկության», կմեծացնի անդամակցության պահանջների ծավալը թեկնածուների համար: «Գործառութային Եվրոպայի» բրիտանական այս հայեցակարգի համաձայն, ընդհանուր քաղաքականություններն ընդունելի են միայն այն ժամանակ, երբ դրանք իրական ընդհանուր օգուտ են բերում: Դրա փոխարեն, «դաշնային Եվրոպան» սահմանափակում է ազգային֊պետական ինքնիշխանությունը, վտանգում ազգային ինքնությունը, իսկ «կենտրոնացված» ԵՄ֊ում կգերիշխի ուժեղագույն պետությունը` Գերմանիան:

Երկրորդ՝ «ֆրանսիական» կամ «եվրոպեիստական» դպրոցը միավորում է ինտեգրման խորացման կողմնակիցներին` ԵՄ֊ի ինստիտուտների, Ֆրանսիայի ու Իսպանիայի ներկայացուցիչներին: Այս հայեցակարգի համաձայն, ԵՄ֊ի անդամ և թեկնածու֊երկրների շահերից բխում է ոչ այնքան ԵՄ֊ի ընդլայնումը, որքան առկա սահմաններում դրա վերածումը՝ քաղաքականապես և տնտեսապես ուժեղ միության: Ֆրանսիայի համար եվրոպական ինտեգրմանը մասնակցելու հզոր շարժառիթ եղել և մնում է Եվրոպայում Գերմանիայի ազդեցության սահմանափակումն ու ԵՄ֊ի միջոցով համաշխարհային տերության դերակատարության վերադարձը: Նրան ձեռնտու չէ ԵՄ֊ի հյուսիս֊արևելյան ընդլայնման միտումը, քանի որ դրա արդյունքում անվիճելի առաջատարի դերը կպատկանի Գերմանիային, իսկ «հարավային բլոկի» առաջատար Ֆրանսիան աշխարհագրորեն կմղվի «ծայրամաս»՝ նշանակալիորեն կորցնելով իր ազդեցությունը որոշումների ընդունման գործընթացի վրա: Այնուամենայնիվ, չդիմանալով ընդլայնման կողմնակիցների ճնշմանը և կրկին առաջնորդվելով Գերմանիայի ազդեցությունը սահմանափակելու ձգտումով, Ֆրանսիան որդեգրեց երկակի ռազմավարություն. նախ, երրորդ երկրների հանդեպ ԵՄ֊ի ռազմավարության մշակման ժամանակ նա փորձեց ապահովել իր շահերը` մշակելով ԿԱԵ֊ում կայունության հայեցակարգը և միջոցները, երկրորդ, խթանել ԵՄ֊ի միջերկրծովյան քաղաքականությունը, քանզի իր աշխարհագրական տեղադրության պատճառով նա շահագրգռված է հարավ֊արևելյան միջերկրծովյան երկրների կայունության, նրանց հետ առևտրատնտեսական հարաբերությունների խորացման մեջ: Այս առումով, պատահական չէ, որ հենց Ֆրանսիան է այսօր հանդիսանում ԵՄ֊ի միջերկրծովյան քաղաքականության առաջատարը:

Երրորդ՝ «գերմանական» կամ «եվրոատլանտիստական» հոսանքի ներկայացուցիչներն ընդլայնման և խորացման երկընտրանքը փորձում են լուծել խորացման այնպիսի ռազմավարության մշակմամբ, որի նպատակը կլինի ընդլայնումը: Գերմանիան այդկերպ փորձում է լուծել վերամիավորումից հետո իր արտաքին քաղաքականության երկակի երկընտրանքը, այն է՝ 1) մի կողմից, վերամիավորված Գերմանիայի հարևաններին անհանգստացնում է այն հանգամանքը, որ նա կձգտի գերիշխանության ԵՄ֊ի ներսում կամ դուրս կգա նրա կազմից և կրկին կորդեգրի «հատուկ ուղի», իսկ մյուս կողմից, Գերմանիան վերամիավորումից հետո ձգտում է ակտիվացնել իր արտաքին քաղաքական դերակատարումը և 2) մերժելով «միայնակ ազգային ուղին»՝ Գերմանիան, միաժամանակ, ինչպես ցանկացած այլ երկիր, ցանկանում է վարել իր շահերի բավարարմանն ուղղված արտաքին քաղաքականություն: ԵՄ֊ի արևելյան ընդլայնումը բխում է Գերմանիայի շահերից, քանի որ նա ոչ միայն սերտ տնտեսական, մշակութային և քաղաքական կապեր ունի այդ երկրների հետ, այլև կարող է դառնալ դրանց գլխավոր հովանավորն ու աջակիցը: Գերմանիան շահագրգռված է և՛ ինտեգրման ընդլայնման, և՛ խորացման մեջ: Այսօր արդեն, արտաքին քաղաքականության ոլորտում Գերմանիան մեծապես կախված է ԵՄ֊ից, քանի որ առանց նրա աջակցության նա չի կարող իրագործել ԿԱԵ֊ի կայունացման իր հավակնոտ նպատակները:

Սրանք, բնականաբար, այդ երկրների՝ ԵՄ֊ի ընդլայնման նկատմամբ ռազմավարական դիրքորոշումների իդեալականացված տարբերակներն են, քանի որ տարբեր ժամանակներում և տարբեր իրավիճակներում արձանագրվել են նաև նշված ուղեգծերից «շեղումներ»: Օրինակ, եթե դե Գոլի նախագահության տարիներին Ֆրանսիայի եվրոպական քաղաքականությունը խոչընդոտում էր ինտեգրմանը, ապա Մեծ Բրիտանիան էլ սկզբնապես, ընդհանրապես, հրաժարվել էր ԵԸ֊ին անդամակցությունից ու անգամ փորձում էր ԱԱԵԱ֊ի միջոցով հակակշռել նրան:

Ամփոփում

Ամփոփելով վերն ասվածը՝ հարկ է նկատել, որ ԵՄ֊ին անդամակցության ընթացակարգը ժամանակի ընթացքում զգալիորեն բարդացել է: Հատկանշական է նաև, որ ԵՄ֊ը յուրաքանչյուր ուղղությամբ ընդլայնման համար մշակում է այդ ուղղության հավանական թեկնածուների առանձնահատուկ խնդիրները հաշվի առնող «գործիքների» փաթեթ: Դրանք, հիմնականում, ունեն միանման բովանդակություն. տարածաշրջանային մակարդակով՝ կայունության, խաղաղության և համագործակցության ամրապնդում, ազգային մակարդակով՝ ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության և շուկայական տնտեսության զարգացում:

Բայց ԵՄ֊ի ընդլայնման գործընթացը չի սահմանափակվում միայն պաշտոնական չափանիշներին համապատասխանությամբ, այլ գործնականում տարատեսակ շահերի ու գործոնների համադրություն է, որոնցում ոչ պակաս կարևորություն ունեն ինչպես ԵՄ֊ի, այնպես էլ առանձին անդամ֊պետությունների աշխարհաքաղաքական հաշվարկները: Ավելին, միշտ էլ եղել են ու կլինեն այնպիսի հարցադրումներ, ինչպիսիք են «եվրոպական պետությունը» և կոպենհագենյան չորրորդ չափանիշը, որոնք հնարավորություն կտան ԵՄ֊ին կամ առանձին պետություններին՝ ընդհանրապես կամ ժամանակավորապես խուսանավելու որևէ պետության կամ դրանց խմբի անցանկալի անդամակցությունից:

Հնարավոր է՝ ԵՄ֊ն շուտով կհասնի ընդլայնման հնարավորությունների գագաթնակետին և դժվար թե տեսանելի հեռանկարում փորձի ներառել «ընդլայնված Եվրոպայի» երկրներին: Բացի դրանից, ԵՄ֊ի ներկայիս տնտեսական խնդիրները, եվրոյի գոտու ճգնաժամը և Բրէքզիթը կարող են դանդաղեցնել ԵՄ֊ի ապագա ընդլայնման փուլերը: Այսօր արդեն պետական֊քաղաքական գործիչներին մտահոգում են ոչ միայն եվրոյի գոտու ֆինանսական խնդիրները, այլև ԵՄ֊ի ապագան: Սա կարող է նվազեցնել հավանականությունը, որ անդամ֊երկրների ղեկավարները մոտ ժամանակներում օրակարգ կբերեն ընդլայնման հարցը: Մյուս կողմից, ԵՄ֊ի ներքին խնդիրները նվազեցնում են նաև հավակնորդ պետությունների և դրանց բնակչության՝ ԵՄ֊ին անդամակցության ձգտումը, քանի որ նրանց համար անդամակցության գլխավոր շարժառիթը հենց տնտեսական օգուտներն են: Այստեղ հարկ է հաշվի առնել նաև «քաղաքական ցանցի» էֆեկտը, երբ համագործակցությունից, թեև տարբեր չափով, բայց շահում են բոլորը: Միաժամանակ, նույն «ցանցի» պատճառով կորուստը և զրկանքները ևս կարող են ընդհանուր լինել, ինչպես, օրինակ, հունական ճգնաժամի դեպքում:

Հարկ է նկատել նաև, որ եվրոպական ինտեգրման զարգացման պատմության մեջ միշտ եղել են ու կան ինչպես տարբերակված («ճկուն ինտեգրման») մոտեցումներ, այնպես էլ ընդլայնման և խորացման հակադրություններ: Ինտեգրման թե՛ ընդլայնումը, թե՛ դրան հակադրվող խորացումը ունեն իրենց բացատրությունը. ընդլայնումն արտացոլում է համաշխարհայնացման գործընթացը, իսկ խորացումը վերաբերում է ԵՄ֊ի ներքին կայունությանը:

Քննարկման հարցեր

Քանի՞ փուլով և ո՞ր պետությունների հաշվին է ընդլայնվել ԵԸ/ԵՄ֊ն:

Ի՞նչ գործոններով կարելի է պատճառաբանել ԵԸ/ԵՄ֊ի ընդլայնումները:

Որո՞նք են ԵՄ֊ին անդամակցության պաշտոնական պահանջները:

Որո՞նք են ԵՄ֊ին անդամակցության «ծախքերն» ու «օգուտները» ԵՄ֊ի ու անդամակցող պետության համար:

Ձեր կարծիքով, որտե՞ղ են ԵՄ֊ի ընդլայնման իրատեսական սահմանները:

Օգտագործված աղբյուրներ

J.-P. Bonde, Ed., in Consolidated Reader-Friendly Edition of the Treaty on European Union (TEU) and the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU) as amended by the Treaty of Lisbon (2007), Allingåbro, Foundation for EU Democracy, 2009.

C. Schneider, Conflict, Negotiation and European Union Enlargement, New York: Cambridge University Press, 2009.

European Council, “Conclusions of the Presidency - Copenhagen, June 21-22 1993,” Copenhagen, 1993.

О. Буторина, Европейская интеграция: учебник, Москва: Издательский Дом “Деловая литература”, 2011.

European Commission, “Steps towards joining. Enlargement policy,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/policy/steps-towards-joining_en [Accessed 18 04 2017].

European Commission, “Chapters of the acquis. Enlargement policy. Conditions for membership,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/policy/conditions-membership/chapters-of-the-acquis_en [Accessed 18 04 2017].

European Commission, “Conditions for membership. Enlargement policy,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/policy/conditions-membership_en [Accessed 18 04 2017].

M. Jovanovic, The Economics of European Integration: Limits and Prospects, Geneva: Edward Elgar Publishing, 2005.

European Commission, “Stability Pact for South-Eastern Europe,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/policy/glossary/terms/stability-pact_en [Accessed 18 04 2017].

EUR-Lex, “Stabilisation and Association Process,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/stabilisation_association_process.html?locale=en [Accessed 18 04 2017].

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

The European Union, “Joining the EU,” [Online]. Available: https://europa.eu/european-union/about-eu/countries_en#joining_the_eu [Accessed 18 04 2017].

European Commission, “Albania,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/countries/detailed-country-information/albania_en [Accessed 18 04 2017].

European Commission, “Turkey,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/countries/detailed-country-information/turkey_en [Accessed 18 04 2017].

K. Archick, “European Union Enlargement,” Congressional Research Service, 2014.

Deutsche Welle, “Turkey won't pay Cyprus despite decision in Strasbourg” 13 05 2014. [Online]. Available: http://www.dw.com/en/turkey-wont-pay-cyprus-despite-decision-in-strasbourg/a-17631966 [Accessed 18 04 2017].

M. Smith, “Turkey less popular choice to join the EU than even Russia,” 13 08 2016. [Online]. Available: https://yougov.co.uk/news/2016/08/03/turkey-less-popular-choice-join-eu-even-russia/ [Accessed 18 04 2017].

European Commission, “Standard Eurobarometer 83 (Spring 2015) - Public Opinion in the EU,” The European Union, Brussels, 2015.

European Commission, “Bosnia and Herzegovina,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/countries/detailed-country-information/bosnia-herzegovina_en [Accessed 18 04 2017].

EEAS, “Kosovo and the EU,” 12 05 2016. [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/delegations/kosovo/1387/kosovo-and-eu_en [Accessed 18 04 2017].

A. Pagden, The Idea of Europe: From Antiquity to the European Union, Cambridge: Cambridge University Press, 2002.

K. Wilson, J. van der Dussen, (Ed.) The History of the Idea of Europe, New York, Routledge, 1995

Ecyclopedia Britannica, “Europe,” [Online]. Available: https://www.britannica.com/place/Europe [Accessed 18 04 2017].

Э. Райтер, “Идея европейской федерации,” Современная Европа, no. 2, pp. 97-106, 2000.

PACE, “Enlargement of the Council of Europe. Recommendation 1247 (1994),” [Online]. Available: http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=15281&lang=en [Accessed 18 04 2017].

Los Angeles Times, “W. Europe Bloc Bars Morocco as a Member,” 21 07 1987. [Online]. Available: http://articles.latimes.com/1987-07-21/news/mn-5339_1_rabat [Accessed 18 04 2017].

R. Sofer, “Berlusconi says wants to see Israel in EU,” 01 02 2010. [Online]. Available: http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3842743,00.html [Accessed 18 04 2017].

Debating Europe, “Arguments for and against EU enlargement,” [Online]. Available: http://www.debatingeurope.eu/focus/infobox-arguments-for-and-against-eu-enlargement/#.WPYBU2nyjIU [Accessed 18 04 2017].

J. O’Brennan, The Eastern Enlargement of the European Union, New York: Routledge, 2006.

З. Бжезинский, Великая шахматная доска (Господство Америки и его геостратегические императивы), Москва: Международные отношения, 1998.

Ն. Գալստյան, Եվրոպական ինտեգրման տեսություն և արդիականություն, Երևան: ԵՊՀ հրատ., 2011.

2.5 ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ ՁԱԽՈՂՈՒՄՆԵՐՆ ՈՒ ՃԳՆԱԺԱՄԵՐԸ

Սկզբնավորումից մինչև այսօր եվրոպական ինտեգրումն անցել է մի շարք խնդիրների ու ճգնաժամերի միջով՝ պայմանավորված ներեվրոպական և համաշխարհային տնտեսական և քաղաքական գործոններով: Անդրադառնանք դրանցից առավել հիշարժաններին։

1950թ. Ֆրանսիայի կառավարությունը Ռ. Պլեվենի գլխավորությամբ առաջարկեց ստեղծել ԵՊԸ, որի նպատակը «եվրոպական բանակի» շրջանակներում Գերմանիայի վերազինումն էր («Պլեվենի ծրագիր») [1]: Գերմանական զորքերը պետք է դրվեին եվրոպական հրամանատարության տակ՝ այդկերպ, փաստորեն, արձագանքելով Գերմանիան վերազինելու ամերիկյան պահանջներին: Գերմանիայի դաշնային կանցլեր Կ. Ադենաուերը դրական էր տրամադրված, քանի որ այդ ծրագրում նա տեսնում էր Դաշնակիցների կողմից Արևմտյան Գերմանիայի օկուպացիային վերջ դնելու միջոց:

Այս ծրագիրը սերտորեն կապված էր արտաքին քաղաքականության ոլորտում ԵՊԸ֊ի համարժեքի՝ ԵՔԸ֊ի ստեղծման առաջարկի հետ: Եվ չնայած 1952թ. մայիսին ԱՊԵԸ հիմնադիր֊պետությունների ղեկավարներն ստորագրեցին համապատասխան պայմանագիրը, անգամ ստեղծվեց հատուկ ժողով ԵՔԸ նախագծի մշակման համար, սակայն ֆեդերալիստական բնույթ ունեցող այդ նախագծերը տապալվեցին. 1954թ. Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովը մերժեց ԵՊԸ պայմանագիրը, որից հետո ԵՔԸ նախագծի քննարկումը ևս կորցրեց իր իմաստը [2, pp. 35-79]:

1961թ. Ֆրանսիայի նախագահ Շ. դե Գոլն առաջ քաշեց ԵՏԸ երկրների միջկառավարական քաղաքական համագործակցության մեխանիզմի գաղափարը: «Ֆուշեի ծրագրի» [3] քննարկումները դեռ ընթանում էին, երբ Մեծ Բրիտանիան ներկայացրեց ԵԸ֊ին անդամակցության հայտ: Դե Գոլը չէր ցանկանում Մեծ Բրիտանիային տեսնել ԵԸ կազմում, բայց որպեսզի չվտանգի «Ֆուշեի ծրագրի» շուրջ քննարկումները, թույլ տվեց, որպեսզի Մեծ Բրիտանիայի հետ անդամակցության բանակցությունները մեկնարկեն՝ միաժամանակ ակնարկելով, որ ֆրանսիական պահանջներն Մեծ Բրիտանիայի համար անընդունելի են դարձնելու անդամակցությունը ԵՏԸ֊ին: Իսկ երբ ակնհայտ դարձավ, որ «Ֆուշեի ծրագրի» բանակցությունները տապալվում են, իսկ անդամակցության բանակցությունները՝ ոչ, դե Գոլը պարզապես վետո կիրառեց Մեծ Բրիտանիայի անդամակցության հայտի դեմ:

Որոշ ժամանակ անց գլուխ բարձրացրեց մեկ այլ ճգնաժամ՝ կրկին կապված Ֆրանսիայի դիրքորոշման հետ: 1965թ. Հանձնաժողովն առաջարկեց մաքսային գումարները փոխանցել ԵԸ֊ին՝ ԸԳՔ ֆինանսավորման համար, ընդլայնել Խորհրդարանական վեհաժողովի բյուջետային լիազորությունները, ինչպես նաև ընդլայնել ձայների մեծամասնությամբ քվեակարգի կիրառման ոլորտները, որոշումների ընդունման գործընթացում հրաժարվել կոնսենսուսից, որի դեպքում պետությունները պահպանում էին վետոյի իրավունքը: Սրանց կտրականապես դեմ էր դե Գոլը։ Ի նշան այդ նախաձեռնությունների հետ անհամաձայնության՝ 1965թ. երկրորդ կեսից Ֆրանսիայի ներկայացուցիչներն այլևս չէին մասնակցում ԵԸ միջկառավարական մարմինների աշխատանքներին («դատարկ աթոռի ճգնաժամ»): Սա ճգնաժամ առաջացրեց նաև Հանձնաժողովում:

Սակայն քանի որ մյուս անդամները չէին կարող առաջ ընթանալ առանց Ֆրանսիայի, նրանք ընդառաջ գնացին Ֆրանսիայի պահանջներին: 1966թ. տարեսկզբից, «Լյուքսեմբուրգյան փոխզիջման» արդյունքում, Ֆրանսիան վերսկսեց իր մասնակցությունը համատեղ մարմինների աշխատանքներին, բայց պայմանով, որ ժամանակավորապես հետաձգվի նախկինում պլանավորված անցումը ձայների որակյալ մեծամասնությամբ քվեակարգին: Ավելին, անդամ֊պետության «կենսականորեն կարևոր շահերին» առնչվող հարցերի վերաբերյալ որոշումների ընդունման ժամանակ տվյալ պետությունը պահպանում էր վետոյի իրավունքը: 1970թ. ԵՏԸ֊ն, այդուամենայնիվ, ստացավ սեփական ֆինանսական միջոցներ: Սակայն ընդհուպ մինչև 1980֊ական թթ. կեսերը ձայների որակյալ մեծամասնությամբ քվեակարգը գործնականում չէր կիրառվում և որոշումներն ընդունվում էին կոնսենսուսով [4, p. 131]:

1970֊ական թթ. տնտեսական ճգնաժամի ու միջազգային թատերաբեմում անբարենպաստ զարգացումների (դոլարը ոսկով ազատ փոխարկելու՝ ԱՄՆ կառավարության միակողմանի հրաժարումը, արաբ֊իսրայելական հակամարտության արդյունքում նավթի համաշխարհային գների աճը և նավթամատակարարման կրճատումը) արդյունքում սկսվեց «եվրոսկլերոզի» երկարատև ժամանակաշրջանը (1970֊1980֊ական թթ. սկիզբ), որը բնորոշվում էր գործազրկության աճով և աշխատատեղերի աճի դանդաղ տեմերով, տնտեսական ճգնաժամով, արտադրողականության անկմամբ, դրամական արժեզրկմամբ, որպես արդյունք՝ եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ բնակչության լայն հատվածներում հոռետեսական ու բացասական տրամադրությունների աճով և այլն [4, p. 365]: Այս ճգնաժամի մեջ առկախվեց 10 տարվա ընթացքում եվրոպական ՏԱՄ֊ի ստեղծման վերաբերյալ «Վերների ծրագիրը» (1970թ.) [5, p. 159]: Այս պայմաններում մասնակից֊պետությունները, ձգտելով պաշտպանել ազգային արդյունաբերությունը, սկսեցին միմյանց նկատմամբ կիրառել հովանավորչական միջոցներ, և քանի որ մաքսային սահմանափակումներ չէին կարող կիրառել, նրանք դիմեցին ոչ մաքսային սահմանափակումների (տեխնիկական ստանդարտներ, ազգային արտադրողների սուբսիդավորում, ներմուծման լիցենզավորում և այլն):

Ֆինանսատնտեսական այս ծանր իրավիճակից դուրս գալու համար 1972թ. ներմուծվեց այսպես կոչված «օձը թունելում» կամ «եվրոպական արժութային օձը», ըստ որի, ԵՏԸ անդամները պարտավորվում էին համաձայնեցնել իրենց գործողությունները միմյանց դրամական արժույթների հնարավոր տատանումների կանոնակարգման հարցում [6]: Սակայն այդ համակարգը չկարողացավ շտկել իրավիճակը. մի շարք անդամ֊պետություններ իրար հետևից լքեցին այդ համակարգը՝ սահմանելով իրենց դրամական արժույթների «ազատ լողի» սկզբունքը:

Հիմնախնդիրը կարգավորելու համար պահանջվում էին արմատական քայլեր. 1974թ. ստեղծվեց Եվրոպական խորհուրդը, որը պետք է սահմաներ ԵՏԸ զարգացման հիմնական ուղղությունները, իսկ 1979թ.֊ից սկսեց գործառնել Եվրոպական արժութային համակարգը, որի գլխավոր նպատակն էր մասնակից֊պետություններում արժութային կայունության ապահովումը և ԱՄՆ դոլարից կախվածության թուլացումը: Համակարգի կենտրոնական տարրը եվրոպական արժութային միավորն էր (էկյու), որով էլ սկսեցին հաշվարկել մասնակից֊պետությունների դրամական արժույթների փոխանակման կուրսերը [5, p. 59]:

Եվրոպական ՏԱՄ֊ը ևս զերծ չմնաց ցնցումներից: 2009թ. սկզբին ԿԱԵ 10 երկրների կենտրոնական բանկեր հայտարարեցին պետական պարտքի վճարման անկարողության մասին: Երբեմն ճգնաժամի հիմնական պատճառ են համարում Հունաստանի պետական պարտատոմսերի շուկայի ճգնաժամը, որոշ հեղինակներ էլ [7] այն համարում են պետական պարտքի, բանկային, տնտեսական աճի և մրցունակության ճգնաժամերի արդյունք: Ամեն դեպքում, ճգնաժամը որոշ երկրների համար անհնար կամ դժվարին դարձրեց պետական պարտքի վճարումը կամ վերաֆինանսավորումն առանց արտաքին օգնության, եվրոյի գոտու մի շարք կենտրոնական բանկեր կապիտալազրկվեցին և կանգնեցին պարտքային խնդիրների առջև: Բացի դրանից, եվրոյի ողջ գոտում նկատվում է տնտեսական աճի դանդաղեցում և դրա անհամաչափ բաշխում անդամ֊պետությունների միջև:

Ճգնաժամից առավել շատ տուժած երկրներն սկսեցին իրենց գործողությունները համաձայնեցնել Եվրոպական հանձնաժողովից, ԵԿԲ֊ից և Արժույթի միջազգային հիմնադրամից կազմված «Եռյակի» հետ: Իսկ 2010թ. ԵՄ֊ի առաջատար պետություններն ստեղծեցին ՖԿԵՀ՝ 750 մլրդ եվրո կապիտալով, որը պետք է ապահովեր գոտու ֆինանսական կայունությունը՝ հակաճգնաժամային միջոցառումների իրականացմամբ: Հետագայում, այդ երկրները ձեռնարկեցին լրացուցիչ միջոցառումներ. ներեցին Հունաստանի կառավարության պարտքի շուրջ կեսը, ՖԿԵՀ֊ի դրամագլուխը հասցրին մոտ 1 տրլն եվրոյի, մինչև 9% ավելացրին եվրոպական բանկերի կապիտալացումը, կնքեցին հարկաբյուջետային կայունության համաձայնագիր, որի շրջանակներում անդամ֊երկրները պարտավորվեցին սահմանադրորեն ամրագրել հավասարակշռված բյուջե: Ճգնաժամը նաև քննարկման առարկա դարձրեց բանկային միության ամրապնդման, բյուջետային քաղաքականության առավել միասնականացման և ԼՏԻ֊ի հարցերը:

Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամն ունեցավ է նաև քաղաքական հետևանքներ, օրինակ, 2011թ. Իտալիայում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Սլովենիայում և Սլովակիայում այն դարձավ կառավարության փոփոխության պատճառ, 2012թ. Հունաստանը հայտնվեց կառավարական խորը ճգնաժամի մեջ, Իռլանդիայում և Նիդերլանդներում փոխվեցին կառավարությունները, իսկ Ֆրանսիայում նախագահական ընտրություններում այն նպաստեց Ն. Սարկոզիի պարտությանը և Ֆ. Օլանդի հաղթանակին:

2016թ. ի հայտ եկավ մի նոր խնդիր՝ Բրէքզիթը (Brexit) [8]։ Հունիսի 23֊ին Մեծ Բրիտանիայում անցկացվեց հանրաքվե, որի արդյունքում, 71,8% մասնակցության պայմաններում և 51,9% ընդդեմ 48,1% հարաբերակցությամբ, հաղթանակ տարան ԵՄ֊ի կազմից Մեծ Բրիտանիայի դուրս գալու կողմնակիցները (Vote Leave)։ Ուշագրավ է, որ Բրէքզիթի արշավը գլխավորում էին թե՛ կոշտ եվրահոռետես (տե՛ս նաև 3.4.1.2) ընդդիմադիր Միացյալ Թագավորության անկախության կուսակցությունը՝ Ն. Ֆարաժի գլխավորությամբ, թե՛ կառավարող Պահպանողական կուսակցության մի թևը՝ Մեծ Բրիտանիայի ներկայիս արտգործնախարար Բ. Ջոնսոնի գլխավորությամբ։ Ուշագրավ են նաև հանրաքվեի վարչատարածքային տվյալները. եթե Անգլիայիում և Ուելսում հաղթել են Բրէքզիթի, ապա Շոտլանդիայում և Հյուսիսային Իռլանդիայում՝ ԵՄ֊ի կազմում մնալու կողմնակիցները (Remain)։ Եվս մի ուշագրավ հանգամանք է այն, որ Մեծ Բրիտանիայում հանրաքվեները չունեն իրավական֊պարտադիր ուժ, սակայն Դ. Քեմերոնի կառավարությունը որոշեց հրաժարական տալ և թույլ տալ, որպեսզի Պահպանողականների մյուս թևը՝ Թ. Մեյի գլխավորությամբ, ստանձնի ԵՄ֊ից Մեծ Բրիտանիայի դուրս բերելու գործընթացի ղեկավարումը։ 2017թ. մարտին Միացյալ Թագավորությունն ակտիվացրեց Մաաստրիխտի պայմանագրի Հոդված 50֊ը, որը սահմանում է ԵՄ֊ից անդամ֊պետությունների դուրս գալու ընթացակարգը։ Ենթադրվում է, որ անդամությունից դուրս գալու բանակցությունները կտևեն երկու տարի։ Վերջում պետք է ներկայացվի ԵՄ֊ի և ՄԹ֊ի միջև նոր պայմանագրի նախագիծը, որը պետք է արժանանա ԵՄ֊ի բնակչության 65%֊ը ներկայացնող առնվազը 20 անդամ֊երկրի և Եվրոպական խորհրդարանի հավանությանը։

Կանխատեսվում է ԵՄ֊ՄԹ հարաբերությունների զարգացման երկու սցենար՝ «կոշտ», որի դեպքում ՄԹ֊ն կհրաժարվի ԵՄ֊ի հետ մարդկանց տեղաշարժի ազատության հարցում փոխզիջումներից և երկրի տարածքում ամբողջությամբ կչեղարկի ԵՄ֊ի իրավական ժառանգությունը, և «փափուկ», որի դեպքում կարող է կիրառվել «նորվեգական օրինակը» (տե՛ս 2.3.3.)՝ ՄԹ֊ն դուրս է գալիս ԵՄ֊ից, բայց միանում է նրա ներքին շուկային՝ պահպանելով «չորս ազատությունները»։ Իսկ եթե կողմերը չկարողանան համաձայնության գալ, ապա նրանք ստիպված կլինեն գործել ԱՀԿ նորմերով՝ վերականգնելով մաքսահարկերն ու ստուգումները [8]։

Բրէքզիթն արդեն այսօր ունի տնտեսաքաղաքական լուրջ հետևանքներ, իսկ ապագայում՝ կախված վերջնարդյունքից, ի հայտ կգան նորերը։ Նախ, Բրէքզիթն ունեցել է բացասական անդրադարձ ԵՄ֊ի և ՄԹ֊ի հեղինակության վրա, քանի որ եվրոպական ինտեգրման շուրջ 65֊ամյա պատմության մեջ սա առաջին դեպքն է (չհաշված կախյալ տարածնքերի, օրինակ՝ Գրենլանդիայի դուրս գալը), երբ անդամ֊պետությունը դուրս է գալիս ինտեգրացիոն ընկերակցության կազմից։ Երկրորդ, ֆինանսատնտեսական շուկաներն բացասաբար արձագանքեցին հանրաքվեի արդյունքներին՝ իջեցնելով Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսական վարկանիշները [9]։ Ծագեց նաև վտանգ, որ Լոնդոնը կկորցնի համաշխարհային ֆինանսական կենտրոնի իր կարգավիճակը [10]։ Դրանից բացի, անորոշ է ՄԹ֊ի՝ ԵՄ֊ի տարածքում և ԵՄ֊ի երկրների՝ ՄԹ֊ի տարածքում ապրող և աշխատող միլիոնավոր քաղաքացիների, ինչպես նաև կողմերի առևտրատնտեսական հարաբերությունների ապագան. 2016թ. տվյալներով [11], ՄԹ արտահանման 44%֊ը (առաջատար եռյակը կազմում են Գերմանիան, Իսպանիան և Բելգիան) և ներմուծման 53%֊ը (առաջատար եռյակը կազմում են Իռլանդիան, Դանիան և Մալթան) բաժին են ընկնում ԵՄ երկրներին։ Հանրաքվեի արդյունքներին և ԵՄ֊ից ՄԹ֊ի դուրս գալու հեռանկարին բացասաբար արձագանքեցին նաև «մնալու» կողմնակից Հյուսիսային Իռլանդիայում և Շոտլանդիայում։ Օրինակ՝ Ն. Ստերջենի գլխավորած շոտլանդական կառավարությունը հայտարարել է ՄԹ֊ի կազմից դուրս գալու հարցով երկրորդ հանրաքվեի անցկացման34, Շոտլանդիայի՝ ԱԱԵԱ֊ին, դրա միջոցով էլ ԵՏՏ֊ին «նորվեգական ոճով» միանալու մասին [12]։

Ամփոփում

Ձախողումներն ու ճգնաժամերը եվրոպական ինտեգրման պատմության օրգանական մասն են։ Չնայած դրանց հարուցած խնդիրներին՝ ինտեգրացիոն ընկերակցությունները դրանցից դուրս են եկել էլ ավելի ամրապնդված. ստեղծվել են ինչպես ապագայում նմանատիպ ճգնաժամերը բացառելուն ուղղված մեխանիզմներ, այնպես էլ համագործակցության նոր ոլորտներ և սկզբունքներ։

Քննարկման հարցեր

Ի՞նչ էր «Պլևենի ծրագիրը» և ի՞նչ ճակատագիր այն ունեցավ։

Ի՞նչ էր «Ֆուշեի ծրագիրը» և ինչպե՞ս էր այն կապակցված ԵՏԸ֊ին Միացյալ Թագավորության անդամակցության հետ։

Ի՞նչ էր «դատարկ աթոռի ճգնաժամը» և ինչպե՞ս այն լուծվեց։

Ի՞նչ էր «եվրասկլերոզը» և ի՞նչ հետևանքներ այն ունեցավ։

Ինչո՞վ է պայմանավորված եվրոյի գոտու ճգնաժամը և դրա հաղթահարման ի՞նչ մոտեցումներ կան:

Ի՞նչ է Բրէքզիթը և ի՞նչ հետևանքներ այն ունի։

Օգտագործված աղբյուրներ

fransamaltingvongeusau.com, “Text of the Pleven Plan (Excerpt from Address to National Assembly), 24 October 1950,” [Online]. Available: http://www.fransamaltingvongeusau.com/documents/dl2/h6/2.6.1.pdf [Accessed 15 04 2017].

M. Dedman, The Origins and Development of the European Union 1945-2008: A History of European Integration, 2nd ed., New York: Taylor & Francis, 2010.

Centre Virtuel de la Connaissance sur l'Europe (CVCE), “The Fouchet Plans,” [Online]. Available: http://www.cvce.eu/content/publication/1997/10/13/c7c2b3f9-cf51-4a8e-874a-d6c3eda5125a/publishable_en.pdf [Accessed 15 04 2017].

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

A. Jones, A Glossary of the European Union, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008.

European Parliament, “History of economic and monetary union,” [Online]. Available: http://www.europarl.europa.eu/aboutparliament/en/displayFtu.html?ftuId=FTU_4.1.1.html [Accessed 16 04 2017].

J. Shambaugh, “The Euro’s Three Crises,” Brookings Papers on Economic Activity, pp. 157-231, 2012.

A. Hunt and B. Wheeler, “Brexit: All you need to know about the UK leaving the EU,” 30 03 2017. [Online]. Available: http://www.bbc.com/news/uk-politics-32810887 [Accessed 18 04 2017].

BBC News, “Ratings agencies downgrade UK credit rating after Brexit vote,” 27 06 2016. [Online]. Available: http://www.bbc.com/news/business-36644934 [Accessed 18 04 2017].

BBC NEWS, “Banks poised to relocate out of UK over Brexit, BBA warns,” 23 10 2016. [Online]. Available: http://www.bbc.com/news/business-37743700 [Accessed 18 04 2017].

Full Fact, “Everything you might want to know about the UK's trade with the EU,” 03 04 2017. [Online]. Available: https://fullfact.org/europe/uk-eu-trade/ [Accessed 18 04 2017].

BBC News, “Nicola Sturgeon confirms 'Norway model' option,” 16 11 2016. [Online]. Available: http://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-37993028 [Accessed 18 04 2017].

ԳԼՈՒԽ 3.
ԻՐԱՎՈՒՆՔ, ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ, ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Համաշխարհային պատմության մեջ եվրոպական ինտեգրման բացառիկությունն ու առանձնահատկությունները լավագույնս դրսևորվում են ժամանակակից ԵՄ-ի իրավական և քաղաքական համակարգում, դրա ինստիտուտների գործառնության մեջ: Հիմնարար պայմանագրերի միջոցով անդամ-պետությունները ԵՄ-ին օժտել են բազմաբնույթ լիազորություններով՝ որոշ ոլորտներում անգամ սահմանափակելով իրենց ինքնիշխանությունը: Արդյունքում ԵՄ-ն վերածել է միջպետական համընդհանուր (ունիվերսալ) տարածաշրջանային կազմակերպության:

Ձեռնարկի այս գլխում մենք կքննարկենք երեք ոլորտներին՝ իրավունքին, կառավարմանը և քաղաքականությանն առնչվող չորս խումբ խնդիրներ՝ ԵՄ-ի իրավական յուրատիպ համակարգի՝ «Ընկերակցության ժառանգության» (Acquis communautaire) առանձնահատկությունները, ԵՄ-ի պետականակերպ կազմակերպական կառուցվածքն ու դրա ինստիտուտների գործառնական առանձնահատկությունները, ԵՄ-ի գործունեության հիմնական ոլորտները և ուղղությունները, ինչպես նաև ԵՄ-ի ներքաղաքական կյանքը:

3.1 ԵՄ֊Ի ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

ԵԸ֊ներն ու ԵՄ֊ն ձևավորվել են անդամ֊պետությունների փոխգործակցության և փոխադարձ համաձայնության արդյունքում, որն վերջնական իրավաբանական ձևակերպումն է ստացել ԵՄ֊ի ու ԵԸ֊ների հիմնադիր պայմանագրերում: Ընդհանուր նպատակներին հասնելու համար անդամ֊պետություններն ինտեգրացիոն կազմակերպություններին են փոխանցում իրենց ինքնիշխան լիազորությունների մի մասը` տալով այս միավորումներին վերպետական իրավական բնույթ: Ինտեգրացիոն կազմակերպություններն իրավասու են ստեղծելու իրենց ինստիտուտները և ապահովված են համապատասխան նյութական ռեսուրսներով: Միաժամանակ, անդամ֊պետությունները պարտավորվում են սերտորեն համագործակցել առաջադրված խնդիրների լուծման ու նպատակներին հասնելու համար և չձեռնարկել որևէ գործողություն կամ չընդունել ակտեր, որոնք կխոչընդոտեին այդ համագործակցության խորացմանն ու հարաբերությունների սերտացմանը:

ԵՄ իրավական բնույթը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուշադրություն դրաձնել երկու հանգամանքի վրա: Առաջինը ԵՄ ձևավորումը և գործունեության կարգն է, որը հիմնականում նման է միջազգային կազմակերպությունների ձևավորմանն ու գործունեության մեթոդներին, իսկ երկրորդը` ինտեգրացիոն միավորումների իշխանությունը և իրավունքները, գործունեության միջոցներն ու առաջադրված խնդիրների լուծման միջոցները, որոնցով ինտեգրացիոն միավորումներն արմատապես տարբերում են ցանկակած միջազգային կազմակերպությունից: Ոչ բոլորն են համաձայն այն տեսակետի հետ, որ ԵՄ֊ն իր իրավական բնույթով առավել մոտ է դաշնային պետությանը: Մասնավորապես, այն գիտնականները, որոնք ԵՄ֊ի իրավական բնույթը բացահայտելու համար հիմք ընդունում են կազմավորման ու հիմնադրման ձևը, պնդում են, որ ԵՄ֊ը միջազգային կազմակերպություն է: Այս տեսակետի քննադատները փաստում են, որ միջազգային պայմանագիրը կարող է հիմք ծառայել նաև դաշնային պետությունների կամ համադաշնությունների ստեղծման համար35:

Ֆեդերալիսատական հայեցակարգի կողմնակիցները նշում են, որ ԵՄ֊ն իր էական պարամետրերով արմատապես տարբերվում է միջազգային կազմակերպություններից: Մասնավորապես, իրավասությունների այն ծավալը, որը ԵՄ անդամ֊պետությունները փոխանցել են ԵՄ ինստիտուտներին, ինչպես նաև այդ լիազորությունների բնույթն ու ամբողջությունը, վկայում են այն մասին, որ ԵՄ֊ն ավելի շատ կարելի է նույնացնել դաշնապետության, քան միջազգային կազմակերպության հետ: Ինտեգրացիոն գործընթացների խորացմանը զուգահեռ ավելացել են այն ոլորտները, որտեղ ԵՄ֊ն ստացել է գործելու բացառիկ իրավասություն։ Այսինքն՝ ավելացել են այն հատկանիշները, որոնցով ԵՄ֊ն ավելի է նմանվում դաշնային պետությանը: Բայց սա չի նշանակում, որ ԵՄ֊ն աստիճանաբար վերածվում է դաշնային պետության, այլ փաստում է այն մասին, որ ԵՄ֊ն աչքի է ընկնում իր յուրահատկությամբ։ Այլ կերպ ասած, ԵՄ֊ն միջազգային հանրային֊իրավական միավորման հատուկ տեսակ է, որի շրջանակներում անդամ֊պետությունները համագործակցում են ընդհանուր խնդիրներ լուծելու և հաստատված նպատակներին հասնելու համար:

3.1.1 ԵՄ իրավասուբյեկտությունը

Մինչև 2007թ. Լիսաբոնի համաձայնագիրը ԵՄ֊ն օժտված չէր իրավաբանական անձի կարգավիճակով, որով լիարժեք օժտված էին ԵԸ֊ները: Լիսաբոնյան փոփոխություններից հետո ԵՄ֊ի պայմանագրի 47֊րդ հոդվածով ԵՄ֊ն ստացավ իրավաբանական անձի կարգավիճակ` փոխարինելով իրենց ստեղծման պահից իրավաբանական անձի կարգավիճակով օժտված ԵԸ֊երին: ԵՄ Գործունեության մասին պայմանագրի 335֊րդ հոդվածն ամրագրեց, որ «ԵՄ բոլոր անդամ֊պետություններում Միությունն օժտված է այդ պետության օրենսդրությամբ նախատեսված առավելագույն իրավունակությամբ. այն, մասնավորապես, կարող է ձեռք բերել կամ օտարել անշարժ ու շարժական գույք և դատարանում հանդես գալ որպես լիիրավ կողմ: Այս նպատակով, Միությունը անդամ֊պետություններում կներկայացնի Եվրոպական հանձնաժողովը» [1, p. 191]:

Միջազգային իրավունքի շրջանակներում, որպես միջազգային կազմակերպություն, որի իրավաբանական անձի կարգավիճակը ճանաչված է, ԵՄ֊ն օժտված է երրորդ պետություններում կամ միջազգային կազմակերպություններում ներկայացված լինելու և ներկայացուցիչներ ընդունելու իրավասությամբ, իրավասու է կնքել միջազգային պայմանագրեր, ինչպես նաև միջազգային դատական ատյաններում հանդես գալ որպես հայցվոր և պատասխանող, մասնակցել միջազգային պայմանագրերին և միանալ միջազգային կազմակերպություններին, օգտվել միջազգային կազմակերպություններին հասանելի արտոնություններից ու անձեռնմխելիությունից: Բացի նշված իրավունքներից, ԵՄ֊ը կրում է նաև միջազգային իրավունքով նախատեսված պարտականություններ և պատասխանատվություն:

3.1.2 ԵՄ֊ի առանձնահատկությունները

ԵՄ֊ն այլ միջազգային կազմակերպություններից տարբերվում է մի շարք առանձնահատկություններով.

Միությունն օժտված է սեփական ինստիտուցիոնալ համակարգով, որի ինստիտուտները (Եվրոպական խորհուրդ, ԵՄ Խորհուրդ, Եվրոպական հանձնաժողով, Եվրոպական խորհրդարան, մասնակի՝ նաև Եվրոպական կենտրոնական բանկ) ինքնուրույն իրականացնում են ինտեգրացիոն միավորումների իրավասության շրջանակներում գտնվող լիազորություններ և իրավասու են ընդունել պարտադիր նորմատիվ իրավական ակտեր: Վերջիններս, առանձին բացառություններով, տարածվում են ԵՄ իրավունքի բոլոր սուբյեկտների վրա, իրավունքներ և պարտականություններ են սահմանում ինչպես ԵՄ ինստիտուտների և անդամ֊պետությունների, այնպես էլ վերջիններիս իրավասության ներքո գտնվող ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց համար:

ԵՄ֊ն օժտված է սեփական ինքնավար իրավական համակարգով: ԵՄ իրավունքի աղբյուրներ են համարվում հիմնադիր պայմանագրերը և դրանց հիման վրա ԵՄ ինստիտուտների կողմից ընդունված նորմատիվ իրավական ակտերը: Դրանցով են կարգավորվում ինտեգրացիոն գործընթացի շրջանակներում ծագող հասարակական հարաբերությունները: Այս իրավական կանոնակարգումներն ունեն դատական պաշտպանվածություն, որն ապահովում են ինչպես ԵՄ դատական մարմինները, այնպես էլ անդամ֊պետությունների դատական մարմինները, որոնք, իրենց հերթին, պարտավոր են ապահովել մասնավոր (ֆիզիկական և իրավաբանական) անձանց ԵՄ իրավական ակտերով շնորհված իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունը:

ԵՄ֊ն ունի իր սեփական ինքնավար բյուջեն: ԵՄ բյուջետային համակարգի կարևորագույն տարրերից մեկն այն է, որ այն ձևավորվում է ոչ թէ անդամ֊ պետությունների կողմից կատարվող տարեկան անդամավճարներով, այլ սեփական միջոցների հաշվին: ԵՄ բյուջե են փոխանցվում գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծման համար վճարվող մաքսատուրքերը և իրացման արդյունքում հավաքված հարկերը, անդամ֊պետություններում հավաքագրված ԱԱՀ֊ի մոտավորապես 1%֊ը և ՀՆԱ֊ի առավելագույնը 1.2%֊ը:

ԵՄ֊ն օժտված է սեփական արժույթային համակարգով: ԵՄ 28 պետություններից միասնական դրամական միավորին միացել են 19֊ը: Եվրոտարածքի (Eurozone) բոլոր պետություններում արժութային միավոր է դարձել եվրոն, իսկ այս տարածքին միանալու համար ԵՄ անդամ֊պետությունները պետք է բավարարեն կոնկրետ չափանիշներին և պահանջներին, որոնք մեկտեղված են 1997թ. Կայունության և տնտեսական աճի դաշնագրում (The Stability and Growth Pact):

ԵՄ֊ն ունի սեփական քաղաքացիություն: ԵՄ քաղաքացիությունը բխում է ազգային քաղաքացիությունից: Այն չի փոխարինում, այլ լրացնում է ազգային քաղաքացիությունը: ԵՄ յուրաքանչյուր անդամ֊պետության քաղաքացի մեխանիկորեն ստանում է ԵՄ քաղաքացիություն, իսկ ազգային քաղաքացիության կորուստը հանգեցնում է ԵՄ քաղաքացիության կորստի: ԵՄ քաղաքացիությունը սահմանում է մի շարք իրավունքներ (տե՛ս նաև 3.3.4.2.1):

ԵՄ֊ն ունի իր սեփական տարածքը, որը կազմված է անդամ֊պետությունների տարածքներից: Անդամ֊երկրների արտաքին սահմանները ԵՄ արտաքին սահմաններն են: ԵՄ իրավասությունը և իրավական ակտերի գործողությունը տարածվում է ԵՄ ամբողջ տարածքի վրա:

3.1.3 ԵՄ իրավասությունը և դրա տեսակները

ԵՄ իրավասությունը ենթադրում է իրավազոր նորմերի ամբողջություն, որոնք թույլ են տալիս ԵՄ֊ին՝ իրականացնել որոշակի գործառույթներ ներքին և արտաքին քաղաքականության ոլորտներում: ԵՄ֊ն, սակայն, չի կարող գերազանցել այդ լիազորությունները և գործում է միայն այն իրավազորող նորմերի շրջանակներում, որոնք նրան վերագրել են անդամ֊պետությունները Հիմնադիր պայմանագրերով: Այս ամենի հիմքում ընկած են նպատակներ, որի համար ստեղծվել է տվյալ իրավակարգը: ԵՄ֊ի մասին պայմանագիրը նաև նախատեսում է իրավական կանխավարկած՝ մեկ այլ իրավազորող նորմ, ըստ որի՝ այն, ինչ ԵՄ֊ին չի վերագրվում իրավազորող նորմով, գտնվում է անդամ֊պետությունների իրավասության ոլորտում (ԵՄ մասին պայմանագրի 4֊րդ հոդված): Բացի վերագրելիության սկզբունքից, ԵՄ իրավազորող նորմերը գործում են նաև սուբսիդիարության և համամասնության իրավանորմ֊սկզբունքների շրջանակներում (ԵՄ մասին պայմանագիր 5֊րդ հոդվածի 3֊րդ և 4֊րդ մասեր): Սուբսիդիարության սկզբունքը ենթադրում է, որ այն ոլորտներում, որտեղ ԵՄ֊ն չունի բացառիկ իրավասություն, Միությունը գործում է այն դեպքում և այնքանով, երբ և որքանով անդամ֊պետությունները չեն կարող ամբողջապես հասնել տվյալ ոլորտում իրականացվող գործողությունների նպատակներին՝ կենտրոնական, շրջանային, տեղական մակարդակներում, և, ելնելով այդ գործողության մասշտաբայնությունից և հետևանքներից, դրանք կարող են առավել լավ իրականացվել ԵՄ շրջանակներում: Մյուս՝ համամասնության համաձայն էլ՝ ԵՄ գործողությունների ձևն ու բովանդակությունը չպետք է անցնեն «անհրաժեշտի» շրջանակներից, որը նախատեսված է պայմանագրային նպատակներին հասնելու համար: Այսինքն, միայն պայմանագրային նպատակներին հասնելու անհրաժեշտությունից է ԵՄ֊ն իրավազորված գործելու իր իրավասության շրջանակներում։ Այսպիսով, վերագրելիության, սուբսիդիարության և համամասնության սկզբունքները ենթադրում են ոչ միայն ԵՄ իրավասությունը սահմանող իրավազորող նորմեր, այլև՝ եվրոպական հանրային իշխանության սահմանափակման հիմքեր:

ԵՄ գործառնության մասին պայմանագրով առանձնացվում են բացառիկ, կիսված, լրացուցիչ և հատուկ իրավասություններ (տե՛ս նաև Աղյուսակ 3.1.֊1): Բացառիկ է այն իրավասությունը, որը հնարավորություն է տալիս ԵՄ֊ին՝ որոշակի ոլորտներում ընդունելու իրավաբանորեն պարտադիր ուժ ունեցող իրավական նորմեր: Բաժանված կամ կիսված իրավասությունը ենթադրում է որոշակի ոլորտներում անդամ֊պետությունների և ԵՄ կողմից իրավաբանորեն պարտադիր ուժ ունեցող իրավանորմերի ընդունում։ Լրացյալն իրավասությունների ոլորտում ԵՄ֊ն կարող է միջամտել միայն անդամ֊պետությունների գործողություններին աջակցելու, ուղղորդելու կամ լրացնելու համար։ ԵՄ֊ի իրավական ակտերն այս ոլորտում չպետք է ենթադրեն անդամ֊երկրների օրենսդրության ներդաշնակեցում։ Եվ, վերջապես, հատուկ իրավասությունների ոլորտում ԵՄ֊ն ուղղրոդում է անդամների քաղաքականությունը կամ լրացնում նրանց՝ այլ որոլտներում չներառված ընդհանուր քաղաքականությունները [2]։

Այսպիսով, լինելով վերպետական իրավակարգ՝ ԵՄ ունի իր իրավասությունները և նորմ֊սկզբունքները, որոնցից բխում են ոչ միայն ԵՄ հանրային իշխանությունը և նրա կողմից իրականացվող գործառույթները, այլև՝ հենց այդ հանրային իշխանության սահմանափակման հիմքերը:

3.1.4 ԵՄ իրավունքի աղբյուրները

ԵՄ֊ն իրավունքի աղբյուրներ են ինչպես միջազգային իրավական հեղինակավոր ակտերը, որոնց միացել է ԵՄ֊ը, այնպես էլ այն նորմատիվ֊իրավական ակտերը, որոնք գործում են միայն ԵՄ տարածքում: Վերջիններս ընդունված է բաժանել իրավունքի առաջնային և երկրորդական աղբյուրների: Իրավունքի առաջնային աղբյուրներ են հիմնադիր պայմանագրերը: Նրանք հիմնադիր են, քանի որ նրանց իրավազորող նորմերի շնորհիվ է, որ ԵՄ֊ն ՝ իր ինստիտուտների միջոցով իրականացնում է իր հանրային իշխանությունը: Ինստիտուտներն, իրենց հերթին, կարող են ընդունել իրավանորմեր հանրային իշխանությունն իրականացնելու համար: Դրանք էլ կազմում են ԵՄ իրավունքի երկրորդային աղբյուրները: Իսկ ԵՄ դատարանի իրավական դիրքորոշումները կազմում են ԵՄ երրորդային իրավունքի աղբյուրները: ԵՄ իրավունքի առաջնային, երկրորդային և երրորդային աղբյուրները միասին կազմում են, այսպես կոչված, ԵՄ «կոշտ» իրավունքը: Կան նաև տեխնիկական նորմեր կամ դիրեկտիվներ, որոնք խորհրդատվական բնույթի ակտեր են և առաջարկություններ: Դրանք ներառված են ԵՄ «փափուկ» իրավունքի մեջ [3, pp. 131, 137]:

ԵՄ իրավունքի առաջնային աղբյուրներն են «ԵՄ պայմանագրում և ԵԸ հիմնադրման պայմանագրում փոփոխություններ կատարելու մասին» Լիսաբոնի և «ԵՄ գործունեության մասին» պայմանագրերը: Դրանք սահմանում են ԵՄ իրավական ձևը, իրավասությունները և դրանց տեսակները, կառուցվածքը, սկզբունքները, Միության կազմակերպման և գործառնության հիմնական նպատակները ու խնդիրները, ինստիտուցիոնալ համակարգի տարրերը և դրանց կարգավիճակը: Սրանք համարվում են «հիմնադիր» ոչ միայն այն պատճառով, որ սահմանում են ԵՄ գործունեության հիմքերը և ընթացակարգերը, այլև որ անդամ֊պետությունների կամքի օբյեկտիվ արտահայտություն են: Այսինքն, սրանք այն հիմնարար փաստաթղթերն են, որոնք իրավաբանական ուժ են ստանում անդամ֊պետությունների միջազգային իրավական նորմերով ճանաչված կամարտահայտությունից:

ԵՄ արտաքին իրավունքի աղբյուրներ են համարվում այն միջազգային իրավական պայմանագրերը, որոնց միացել է ԵՄ֊ը: Դրանցից առաջինը ՄԱԿ֊ի կանոնադրությունն է, որի 52֊րդ հոդվածն էլ իրավազորում է բոլոր միջազգային տարածաշրջանային կազմակերպությունների հիմնադրումը: ԵՄ֊ն հետևում է բոլոր այն միջազգային պայմանագրերին, որոնք ընդունվել են ՄԱԿ֊ի հռչակած նպատակների և սկզբունքների իրագործման նպատակով: Բացառություն է կազմում «Միջազգային պայմանագրային իրավունքի մասին» Վիեննայի կոնվենցիան: ԵՄ֊ն չի կարող, թեկուզև ներքին իրավակարգի նորմերով, չհետևել այս նորմերին, քանզի դրանց չհետևելը կարող է հանգեցնել ԵՄ֊ի կողմից կնքված միջազգային իրավական պայմանագրերի անվավերականությանը: Մնացած միջազգային իրավանորմերով առաջնորդվելը պայմանավորված է ԵՄ իրավակարգում համապատասխան նորմի առկայությամբ։ Օրինակ, ԵՄ ինստիտուտների կողմից այս կամ այն պայմանագրին միանալու կամ կնքելու հարցերը կարգավորվում են ԵՄ իրավակարգում առկա նորմերով: Եթե, օրինակ, ԵՄ իրավակարգում առկա նորմն արգելում է կնքել X տիպի պայմանագրեր, ապա ԵՄ ինստիտուտները չեն կարող դա անել:

ԵՄ իրավունքի աղբյուրների շարքում առանցքային դեր են խաղում իրավունքի ընդհանուր սկզբունքները: Դրանց բովանդակությունն իր սպառիչ արտացոլումը դեռևս չի գտել ԵՄ իրավանորմերում, սակայն իր իրավաբովանդակային իմաստն է գտել կոնկրետ գործերով ԵՄ դատարանի իրավական դիրքորոշումներում: Սրանք ենթադրում են`

միջազգային պայմանագրային իրավանորմերով ամրագրված սկզբունքներ, որոնք առկա են բոլոր իրավական համակարգերում,

անդամ֊պետությունների իրավական ավանդույթներում ձևավորվածհիմնարար սկզբունքներ,

ԵՄ իրավունքի էությունից բխող սկզբունքներ,

մարդու հիմնարար իրավունքներ:

Միջազգային պայմանագրային իրավանորմերով սահմանված սկզբունքները ներառում են տարաբնույթ միջազգային իրավական փաստաթղթերում առկա մի շարք սկզբունքներ (փոխադարձության, իրավաբանական կայունության, արդար դատաքննության իրավունք և այլն):

Անդամ֊պետությունների իրավական ավանդույթներում ձևավորված սկզբունքներից ԵՄ դատարանն առանձնացրել և կիրառել է տնտեսական կանոնակարգի առջև հավասարության, իրավական միջոցների աստիճանակարգության, անարդար հարստացման արգելքի, ԵՄ ինստիտուտների, մարմինների, գործակալությունների ոչ պայմանագրային պատասխանատվության, առավել բարենպաստ ակտի ռետրոակտիվության (հետադարձ ուժի) այլ սկզբունքներ:

ԵՄ էությունից բխում են բոլոր այն սկզբունքները, որոնք իրենց արտացոլումն են գտել ԵՄ Հիմնադիր պայմանագրերում, ինչպես նաև նրանք, որոնք ձևավորել ու զարգացրել է ԵՄ դատարանը՝ համապատասխանիրավական դիրքորոշումներով:

Մարդու իրավունքների հիմնարար սկզբունքներից են իրավահավասարության, ներառյալ՝ ոչ խտրականության սկզբունքը՝ անկախ ազգությունից և սոցիալական սեռից, արժանապատվության իրավունքը, տնտեսական և սոցիալական գործողություն ծավալելու իրավունքը, անձնական և ընտանեական կյանքի անձեռնմխելիությունը, սեփականության իրավունքը, առողջության պահպանման իրավունքը, միավորումներ կազմելու իրավունքը, ազատ խոսքի իրավունքը, կրոնական ազատության իրավունքը, պատժի ռետրոակտիվության (հետադարձ ուժի) արգելքը, ընթացակարգային իրավունքներ՝ արդար դատաքննության, արդարադատության մատչելիության, լսելի լինելու և այլն:

ԵՄ դատարանի դինամիկ մեկնաբանությամբ՝ այս սկզբունքները բովանդակություն են ձեռք բերել նաև կոնկրետ գործերով: Այս ընդհանուր սկզբունքների կիրառումը նպաստում է իրավունքի բացերի հաղթահարմանը և արդարադատության կենսագործմանը:

Ինչպես արդեն նշել ենք, ԵՄ իրավունքի մյուս աղբյուրները կոչվում են երկրորդային: Սրանք ենթադրում են երկու բնույթի նորմատիվ֊իրավական ակտեր՝ առաջինն անմիջական գործողություն ունեցող նորմատիվ իրավական ակտերն են, որոնք ունեն ուղղակի գործողություն ԵՄ իրավակարգում: Երկրորդը միջնորդավորված բնույթի իրավական ակտերն են, որոնց գործառնումը պահանջում է անդամ֊պետությունների կողմից լրացուցիչ իրավական ակտերի ընդունում:

ԵՄ երկրորդային իրավունքի աղբյուրներն են՝

Կանոնակարգեր. դրանք ուղղակի գործողություն և պարտադիր իրավաբանական ուժ ունեցող, համընդհանուր բնույթի նորմատիվ֊իրավական ակտեր են՝ ուղղված անդամ֊պետություններին (ԵՄ մասին պայմանագրի 249֊րդ հոդված):

Շրջանակային դիրեկտիվներ՝ անհատական բնույթի նորմատիվ֊իրավական ակտեր՝ ուղղված անդամ֊պետությանը: Սրանք պայմանական բնույթի նորմեր են և ուժի մեջ մտնելու համար ենթադրում են անդամ֊պետության կողմից տվյալ համապատասխան իրավական ակտերի ընդունում: Ի տարբերություն «կանոնակարգերի»՝ դրանք նշում են նպատակներ և արդյունքներ, իսկ դրանց հասնելու միջոցների ընտրությունը թողնում են անդամ֊պետություններին: Առանձնացվում են նաև սովորական դիրեկտիվներ, որոնք շրջանակային դիրեկտիվից տարբերվում են նրանով, որ ընդունվում են ի կատարումն կանոնակարգերի:

Դիրեկտիվների կարևոր հատկանիշներից մեկն էլ նրանց ուղղահայաց ուղղակի գործողության հնարավորությունն է: Սա հնարավոր է այն դեպքում, երբ դիրեկտիվը ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց օժտում է իրավունքներով: Անհրաժեշտ է նաև, որպեսզի դիրեկտիվները պատշաճ և ժամանակին ներառվեն անդամ֊պետությունների իրավակարգում: Դիրեկտիվի ոչ պատշաճ և անժամանակ ներառման դեպքում անդամ֊պետությունների նկատմամբ նախատեսվում են ֆինանսական պատժամիջոցներ։

Շրջանակային որոշումներ՝ համընդհանուր իրավաբանական գործողություն ունեցող նորմատիվ֊իրավական ակտեր՝ ուղղված անդամ֊պետությունների քրեական, քրեադատավարական և քրեակատարողական ոլորտներում համագործակցությանը: Շրջանակային որոշումները նախանշում են արդյունք, որին պետք է հասնել՝ անդամ֊պետությունների հայեցողությանը թողնելով դրան հասնելու ձևերի և մեթոդներիընտրությունը: Սրանք նաև չունեն ուղղակի գործողություն: Մյուս իրավական հատկանիշներով դրանք նման են դիրեկտիվներին:

Որոշումներ՝ համընդհանուր գործողություն ունեցող նորմատիվ֊իրավական ակտեր, որոնք ուղղված են ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց կամ անդամ֊պետություններին: Սրանք իրենց բնույթով ընդհանուր (օրինակ, որևէ քաղաքականություն համակարգելու նպատակով) կամ կոնկրետ հարցերով (օրինակ, որևէ մարմին ստեղծելու համար) ընդունված նորմատիվ֊իրավական ակտեր են, որոնք ուղղակի գործողություն ունեն անդամ֊պետության իրավակարգում:

ԵՄ Կենտրոնական բանկի ընդունած ուղենիշներ՝ համընդհանուր գործողություն ունեցող նորմատիվ֊իրավական ակտեր, որոնք ուղղված են անդամ֊պետությունների կենտրոնական բանկերին՝ դրամավարկային քաղաքականության կարգավորման նպատակով:

ԵՄ իրավունքի երրորդային աղբյուր են կոնկրետ գործերով ԵՄ Դատարանի կողմից ընդունված իրավական դիրքորոշումները՝ Դատարանի իրավական դատողությունները և եզրահանգումները: ԵՄ Դատարանի իրավական դիրքորոշումները պետք է հստակ տարանջատել նախադեպերից և գործն ըստ էության լուծող դատական ակտերից: Իրավական դիրքորոշումները միայն հետագայում են ստանում իրենց նախադեպային նշանակությունը: Սա նշանակում է, որ այս դատողությունները և եզրահանգումները պետք է իրենց կրկնությունն ստանան հաջորդ գործերում: Միայն սրանից հետո են ԵՄ դատարանի որոշումները ձեռք բերում լիարժեք նախադեպային նշանակություն: Սակայն առկա են նաև ԵՄ դատարանի որոշումներ, որոնց նախադեպային լիարժեք նշանակությունն ի հայտ է եկել այլ կերպ՝ ԵՄ դատարանի կողմից ստեղծված սկզբունքների ուժով: Սա ենթադրում է, որ ԵՄ դատարանը, հետևելով ԵՄ Հիմնադիր պայմանագրի իրավանորմերին, առաջ է քաշում ԵՄ իրավակարգի հիմնարար սկզբունքներ: Սրա օրինակներից կարող է համարվել «Van Gend en Loos»֊ի գործով՝ ԵՄ դատարանի իրավական դիրքորոշումը: Այս գործով առաջին անգամ ի հայտ եկավ ԵՄ իրավական նորմերի ուղղակի գործողության սկզբունքը [4]: Մեկ այլ՝ «Costa vs Enel»֊ի գործով, ԵՄ դատարանն առաջ քաշեց ԵՄ իրավունքի գերակայության սկզբունքը [5]: Սակայն չպետք է կարծել, որ ԵՄ դատարանն այս սկզբունքները բխեցրել է ոչնչից (ex nihilio): ԵՄ դատարանը յուրաքանչյուր դեպքում հղում է կատարել Հիմնադիր պայմանագրում ամրագրված իրավանորմ֊նպատակներին կամ իրավանորմ֊սկզբունքներին։ Այս տրամաբանությունը շարունակվում է ԵՄ դատարանի նաև մյուս իրավական դիրքորոշումներում:

ԵՄ «փափուկ» իրավունքը կամ տեխնիկական բնույթի նորմերն են36՝

ԵՄ ինստիտուտների հռչակագրերը և ծրագրային արտահայտությունները,

ԵՄ ինստիտուտների և այլ մարմինների առաջարկությունները և դիրքորոշումները,

ԵՄ ինստիտուտների և պաշտոնատար անձանց եզրակացությունները և հայտարարությունները,

միջինստիտուցիոնալ համաձայնագրերը,

համաձայնագրեր, որոնք կնքվում են անդամ֊պետությունների միջև՝ իրենց համար հիմնադիր պայմանագրերում նշված նպատակների իրականացման ուղենիշներ սահմանելու համար:

Այսպիսով, ԵՄ իրավունքի աղբյուրները ԵՄ նորմատիվ֊իրավական կարգում գործող բոլոր իրավանորմերի ամբողջությունն է, որի հիմքում ընկած են միջազգային հեղինակավոր իրավական ակտերն ու ԵՄ հիմնադիր պայմանագրերը:

3.1.5 ԵՄ իրավունքի գերակայությունը

ԵՄ իրավունքի գերակայության սկզբունքն ինտեգրման գործընթացների ավելի պարզ ձևերից դեպի բարդի անցման երաշխավորն է: Այն իր ուղղակի արտացոլումը չի գտել Հիմնադիր պայմանագրերում, այլ ձևավորվել է ԵԸ (ներկայիս ԵՄ) դատարանի իրավական դիրքորոշումներով։ ԵՄ իրավունքի գերակայության սկզբունքը ԵՄ դատարանը ձևավորել և զարգացրել է՝ հետևելով sui generis (ինքնատիպ զարգացած) իրավական համակարգի տրամաբանությանը: Ինչպես նշվեց վերևում, առաջին անգամ ԵՄ իրավունքի գերակայության սկզբունքը տեղ է գտել «Costa vs Enel» գործում: Այս գործով դատարանն իրավական դիրքորոշում հայտնեց առ այն, որ.

ԵԸ֊ն ինքնատիպ (sui generis) իրավական համակարգ է և, իրավասությունների բաշխման հետևանքով, որոշ ոլորտներում այն պարտականություններ է դնում անդամ֊պետությունների վրա, քաղաքացիներին օժտում իրավունքներով,

Գործադրման ժամանակ անդամ֊պետությունները չեն կարող փոփոխության ենթարկել ԵԸ իրավակարգի նորմերի բովանդակությունը, և յուրաքանչյուր պետություն կարող է ընդունել միայն այնպիսի իրավական ակտեր, որոնք կլինեն ի կատարումն սրանց:

Եվ այսպես, ԵԸ իրավունքը գերակայություն ունի անդամ֊պետությունների իրավակարգի նկատմամբ այն ոլորտների շրջանակներում, որտեղ այն իրավազորված է: Մեկ այլ գործով՝ «Simmenthal», ԵԸ դատարանը զարգացնում է ներպետական օրենսդրության նկատմամբ ԵԸ իրավունքի գերակայության սկզբունքը [6]: Այս գործում ԵԸ դատարանն իրավական դիրքորոշում է հայտնում առ այն, որ՝

ԵԸ իրավունքին անդամ֊պետության օրենսդրական նորմի հետագա անհապատասխանության դեպքում՝ յուրաքանչյուր ազգային դատարանի դատավոր պետք է կիրառի Ընկերակցության իրավունքի նորմերն ամբողջությամբ, չկիրառի հաջորդող կամ նախորդող որևէ ազգային իրավանորմ, որը հակասում է Ընկերակցության իրավունքի իրավանորմերին,

ազգային դատարանները չպետք է դիմեն կամ սպասեն հակասող իրավանորմերի անվավեր ճանաչմանն օրենսդիր մարմինների կողմից, այլ իրենց գործողություններով, եթե դա անհրաժեշտ է, պետք է մերժեն դրա կիրառումը, և փոխարենը՝ կիրառեն Ընկերակցության իրավունքի նորմերը:

«Internationale Handelsgesellschafte» գործում Դատարանն իրավական դիրքորոշում հայտնեց, որ ԵՄ իրավանորմը ներպետական իրավակարգի նորմերի նկատմամբ ունի գործողության առավելություն [7]: Դա նշանակում է, որ ԵՄ նորմերը չեն կարող կորցնել իրենց գործողությունը, նույնիսկ եթե դրանք հակասում են անդամ֊պետությունների սահմանադրություններին:

«Ministero Delle Finanze v IN.CO.GE.’90 Srl» and «Others» գործերում ԵԸ դատարանը զարգացրեց և որոշակիացրեց իրավունքի գերակայության սկզբունքը [8].

այն հնարավոր դեպքերում, որոնք չեն կարգավորվում ԵՄ իրավունքով, ազգային դատարանները կարող են կասեցնել ներպետական իրավանորմի գործողությունը, որը հակասում է ԵՄ իրավունքի նորմերով կարգավորվող դեպքերին: Եթե այդ դեպքերում կիրառելի է ԵՄ իրավունքը, ապա ազգային դատարանները չպետք է կիրառեն հակասող նորմեր,

ազգային իրավունքը պետք է ապահովի, որ ԵՄ֊ի կողմից սահմանված յուրաքաչյուր իրավունք ապահովված լինի հարկադրանքով՝ ազգային ընթացակարգերի համաձայն:

Իսկ արդեն, «Fratelli Costanzo» գործով, ԵԸ դատարանը կատարեց իրավական դատողություն առ այն, որ վարչական մարմիններիը պետք է մերժեն այն նորմերի կիրառումը, որոնք հակասում են ԵԸ իրավունքի նորմերին [9]:

ԵՄ իրավունքի գերակայության սկզբունքի շրջանակներում էական նշանակություն ունեն հավասարարժեքության, արդյունավետության և համամասնության սկզբունքները37: Ներպետական ընթացակարգային իրավական նորմերը պետք է համապատասխանեն այս սկզբունքներին:

«Peterbroeck and Van Schijndel» համակցված գործերում ԵՄ դատարանն իրավական դիրքորոշում հայտնեց, որ որպեսզի ազգային իրավանորմը համապատասխանի հավասարարժեքության, արդյունավետության և համաչափության սզբունքներին, պետք է ստուգվի մի քանի հատկանիշների մասով [10]: Այդ հատկանիշներն էին՝ իրավունքի հիմնարար սկզբունքները, օրինակ, պաշտպանված լինելու իրավունքը, իրավաբանական որոշակիությունը և ընթացակարգային պատշաճ գործողությունները:

Այլ գործով, ԵՄ դատարանը գտնում է, որ եթե առկա են երկու մրցակցող նորմեր՝ մեկը՝ անդամ֊պետության իրավակարգի, երկրորդը՝ ԵՄ իրավակարգի, ապա՝ ԵՄ նորմ պետք է կիրառվի ex officio (ի պաշտոնե) [11]։

Այսպիսով, ԵԸ դատարանի իրավական դիրքորոշումներով ձևավորված ԵՄ իրավունքի գերակայության սկզբունքն ունի հետևյալ ընդհանուր հատկանիշները՝

ա. ԵՄ նորմերը ներպետական դատական մարմինների կողմից կիրառման անմիջականություն ունեն այն ոլորտներում, որի շրջանակներում ԵՄ֊ն ունի իրավասություն,

բ. դատական մարմնի կողմից ներպետական նորմի նկատմամբ ԵՄ նորմի կիրառման նախապատվություն տրվում է այն ոլորտներում, որոնց շրջանակներում ԵՄ֊ ն իրավասություն ունի:

3.1.6 ԵՄ իրավունքի ուղղակի գործողության սկզբունքը

ԵՄ֊ի իրավունքի նորմերի ուղղակի գործողության սկզբունքն այդ նորմերին բնորոշ հատկանիշներից մեկն է: Այդ հատկանիշը սահմանվել և ճանաչվել է ԵՄ֊ի Դատարանի կողմից: Ուղղակի գործողության սկզբունքի էությունն այն է, որ եվրոպական իրավունքի նորմերը ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց համար սահմանում են իրավունքներ, որոնք այդ անձինք կարող են դատական կարգով պաշտպանել: Այդ պաշտպանությունն անդամ֊պետությունների դատարաններում տեղի է ունենում նույն պայմաններում, ինչ նրանց ներքին իրավունքի նորմերի դեպքում:

Հիմնադիր պայմանագրերով ուղղակի գործողությամբ ի սկզբանե օժտված եղել են միայն կանոնակարգերը: Ներկայումս ուղղակի գործողության հատկանիշով օժտված է միայն ԵՄ իրավունքի նորմերի մի մասը: Այս սկզբունքն առաջին անգամ սահմանվել է մեծ ճանաչում ու կարևորություն ունեցող Van Gend en Loos [4] գործում: Նիդերլանդների դատարանում սկիզբ առած գործի էությունը հետևյալն էր. մի մասնավոր կազմակերպություն դիմել էր տեղի դատարան և պնդում էր, որ պետական մարմինը խախտել է «ԵՏԸ հիմնադրման մասին» պայմանագրի 12֊րդ հոդվածը: Նիդերլանդների դատարանը գործը քննելիս բախվեց հետևյալ հարցերին. արդյոք այդ պայմանագրի դրույթներն իրավունքներ սահմանում են մասնավոր անձանց համար, և ինքը (դատարանը) դրանք պետք է պաշտպանի, թե ոչ: ԵԸ արդարադատության դատարանը պատասխանեց՝ կարդալով այդ պայմանագրի Նախաբանը՝ տեսնում ենք, որ այն վերաբերում է ոչ միայն անդամ֊պետությունների կառավարություններին, այլև նրանց ժողովուրդներին (բնակչությանը): Իսկ նախնական կարգավորման ընթացակարգի նախատեսումը նշանակում է, որ անդամ֊պետությունների քաղաքացիները կարող են եվրոպական իրավունքի նորմերը վկայակոչել իրենց երկրների դատարաններում: Ինչ վերաբերում է կոնկրետ 12֊րդ հոդվածին, դրա ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ այն ուղղակի կիրառելի է, պարունակում է անդամ֊պետություններին հասցեագրված պարզ, անպայմանական, նեգատիվ պարտավորություն և, հետևաբար, ուղղակիորեն գործում է անդամ֊պետությունների ու նրանց քաղաքացիների միջև իրավահարաբերություններում:

Փաստորեն, եթե հիմնադիր պայմանագրի դրույթները չունեն նշված հատկանիշները, նրանք չունեն նաև ուղղակի գործողություն: Իսկ 1966թ. Case 57/65 Alfons Lütticke GmbH v Hauptzollamt Sarrelouis գործում, ԵՄ դատարանը փոփոխություն մտցրեց ուղղակի գործողության չափանիշներում՝ նշելով, որ անդամ֊պետության վրա դրված պարտավորությունը կարող է լինել նաև պոզիտիվ: Ի հավելումն, 1976թ. Case 43/75 Defrenne v Sabena գործում ԵԸ դատարանը նախանշեց, որ հիմնադիր պայմանագրի դրույթները մասնավոր անձանց համար կարող են իրավունքներ սահմանել ոչ միայն իշխանություն—մասնավոր անձ հարաբերություններում (ուղղահայաց ուղղակի գործողություն), այլև մասնավոր անձ—մասնավոր անձ հարաբերություններում (հորիզոնական ուղղակի գործողություն)։

ԵՄ֊ի կողմից կնքված այս պայմանագրերի դրույթները պետք է բավարարեն հիմնադիր պայմանագրերի համար սահմանված չափանիշներին, որպեսզի ունենան ուղղակի գործողություն (Case 104/81 Hauptzollamt Mainz v C.A. Kupferberg & Cie KG a.A. և այլն): Ինչ վերաբերում է ԵՄ ու երրորդ պետության միջև կնքված հատուկ պայմանագրին՝ ասոցացման պայմանագրին, ապա սովորաբար այդպիսի պայմանագրի հիման վրա ստեղծվում է հատուկ մարմին, որին տրվում է որոշումներ ընդունելու իրավասություն, և այդ որոշումների դրույթների ուղղակի գործողության համար կրկին գործում են նույն չափանիշները: Ավելացնենք, որ բուն ասոցացման պայմանագրի դրույթները որևէ բացառության չեն ենթարկվում:

Ինչ վերաբերում է երկրորդական իրավունքի աղբյուրներին, ապա ԵՄ դատարանն իր որոշումներում ճանաչել է թե՛ դիրեկտիվների, և թե՛ որոշումների՝ ուղղակի գործողության հնարավորությունը: Դիրեկտիվներն ուղղակի կիրառելի ակտեր չեն և պահանջում են իրականացման միջոցներ: Չնայած դրան՝ ԵՄ դատարանը սահմանեց, որ դիրեկտիվների որոշ դրույթներ կարող են գործել նաև «ինքնուրույն», անկախ նրանից՝ գործադրվել են, թե ոչ: Այդպիսի դրույթները, պարզ և անպայմանական պարտավորություն ներառելու դեպքում, նույնպես կճանաչվեն ուղղակի գործողություն ունեցող: Այնուամենայնիվ, դիրեկտիվի դրույթների ուղղակի գործողությունը բացառվում է, եթե այդ ակտի գործադրման ժամկետը դեռ չի լրացել:

Ուղղակի գործողության սկզբունքի ճանաչումը և ԵՄ֊ի իրավունքի համակարգի մաս դառնալը պայմանավորված էր դրա արդյունավետությունն ու միասնականությունը ապահովելու հրամայականով, ինչով և առաջնորդվեց ԵՄ դատարանը:

Ուղղակի գործողության սկզբունքի ձևավորման հարցում պետք է արժանին մատուցել նաև անդամ֊պետությունների դատական մարմիններին, որոնք քաղաքացիների՝ ԵՄ իրավունքի նորմերով սահմանված իրավունքների պաշտպանությունից հրաժարվելու փոխարեն, հաճախակի օգտվեցին նախնական կարգավորման ընթացակարգից՝ դրանով ԵՄ դատարանին, նշված և շատ այլ գործերի շրջանակներում, տալով որոշումներ կայացնելու հիմք:

3.1.7 ԵՄ իրավունքի նորմերի դատական պաշտպանվածության սկզբունքը

ԵՄ իրավունքի նորմերին բնորոշ հատկանիշներից է դրանց՝ դատական պաշտպանվածությամբ ապահովված լինելու սկզբունքը, որն ապահովում է այդ նորմերի հարկադիր իրագործումը: Սկզբունքի էությունն այն է, որ գոյություն ունեն համապատասխան դատական մարմիններ, որոնք կոչված են արձանագրելու և կանխելու ԵՄ իրավունքի նորմերի խախտումները՝ գործեր քննելու միջոցով: Այդ դատական մարմիններն են ԵՄ արդարադատության (տե՛ս 3.2.2.4) և ԵՄ անդամ֊պետությունների դատարանները: Նրանց վրա պարտավորություն է դրված՝ պաշտպանել եվրոպական իրավունքի նորմերը և ապահովել դրանց կատարումն ինստիտուտների, անդամ֊պետությունների և նրանց իրավասության ներքո գտնվող ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց կողմից:

Իր առաքելությունն իրականացնելու համար, ԵՄ դատարանը քննում է գործեր երկու տիպի վարույթներով՝ ուղղակի և անուղղակի. եթե առաջին դեպքում, ըստ էության, քննվում է գործ և կայացվում վճիռ, ապա երկրորդում տրվում են անդամ֊պետությունների դատարաններից ստացված որոշակի հարցերի պատասխանները: Ուղղակի վարույթները, իրենց հերթին, լինում են չորս տեսակ. առաջինն անվավերության հայցապահանջի վարույթն է, երբ վերանայվում է ԵՄ ակտերի վավերականությունը: Առանց որևէ սահմանափակման հայց ներկայացնելու իրավունք ունեն երեք սուբյեկտներ (արտոնյալ հայցվորներ)՝ Եվրոպական հանձնաժողովը, Եվրոպական խորհրդարանը, ԵՄ խորհուրդը և անդամ֊պետությունները իրավունք ունեն հայց ներկայացնելու: Իսկ Աուդիտորների պալատը, ԵԿԲ֊ն և Տարածաշրջանների կոմիտեն (միջանկյալ արտոնություն ունեցող հայցվորներ) հայց կարող են ներկայացնել միայն այն դեպքերում, երբ ակտն ազդում է նրանց իրավունքների ու շահերի վրա: Վերջապես, ֆիզիկական ու իրավաբանական անձինք (ոչ արտոնյալ հայցվորներ) կարող են հայց ներկայացնել այն ակտերի անվավերության պահանջով, որոնք հասցեագրված են կամ ուղղակիորեն ու անհատապես վերաբերում են իրենց, և այն կանոնակարգող ակտերի դեմ, որոնք նույնպես ուղղակիորեն վերաբերում են իրենց և չեն պահանջում գործադրման միջոցներ: Հայց ներկայացնելու համար տրվում է երկամսյա ժամկետ, որն ուժի մեջ է մտնում՝ սկսած ակտի հրապարակման, հայցվորի ծանուցման կամ տեղեկացման պահից (կախված իրավիճակից):

Ակտը կարող է անվավեր ճանաչվել հետևյալ հիմքերով՝ իրավասության բացակայություն, ընթացակարգային էական պահանջի խախտում, հիմնադիր պայմանագրերի կամ իրավունքի ցանկացած կանոնի խախտում՝ կապված դրանց կիրառման հետ, իշխանության չարաշահում:

Ուղղակի վարույթներից հաջորդն անգործության դեմ ուղղված հայցապահանջի վարույթն է: ԵՄ ինստիտուտները (արտոնյալ հայցվորներ) և ֆիզիկական ու իրավաբանական անձինք (ոչ արտոնյալ հայցվորներ) կարող են դիմել ԵՄ դատարան՝ խնդրելով ճանաչել ԵՄ մարմինների անգործությունը: Հարկ է նշել, որ կա նախադատական ընթացակարգ. սկզբում պետք է համապատասխան մարմնից պահանջել պարտավորությունների կատարման հավաստումը, և միայն երկու ամսվա ընթացքում հավաստում չստանալու դեպքում կարելի է դիմել հայցապահանջով:

Երրորդը` պատճառված վնասը հատուցելու հայցապահանջի վարույթն է: Ինստիտուտները պարտավոր են փոխհատուցել իրենց կամ իրենց ծառայողների կողմից իրենց պարտականությունների կատարման ընթացքում պատճառած վնասը: Վնասը կարող է լինել ինչպես նյութական, այնպես էլ բարոյական և հոգեբանական: ԵՄ արդարադատության դատարանը հայցն ընդունում է միայն այն դեպքում, երբ պատասխանատվությունը բխում է արտապայմանագրային պարտավորություններից. պայմանագրային պարտավորություններից բխող պատասխանատվության հարցը քննում է համապատասխան անդամ֊պետության դատարանը: Տվյալ հայցապահանջը ներկայացնելու ժամկետը հինգ տարի է:

Հայցվորի վրա դրվում է ապացուցման բեռը. նա պետք է ապացուցի, որ

առկա է վնաս,

ինստիտուտի կամ դրա ծառայողի վարքագիծը հակաիրավական է,

վնասի ու վարքագծի միջև առկա է պատճառահետևանքային կապ,

վարքագիծը մեղսագրելի է ինստիտուտին կամ դրա ծառայողին:

Եթե հայցվորը հասնում է հաջողության, փոխհատուցումը կատարվում է՝ համաձայն անդամ֊պետությունների իրավունքների համար ընդհանուր համարվող համընդհանուր սկզբունքների։

Ուղղակի վարույթներից վերջինը` անդամ֊պետությունների պարտավորությունների չկատարման դեմ ուղղված հայցապահանջների վարույթն է: Այս հայցապահանջը ներկայացնելու իրավունք ունեն Եվրոպական հանձնաժողովը և անդամ֊պետությունները. անդամ֊պետությունները նախ պետք է դիմեն Եվրոպական հանձնաժողովին, որը պետք է փորձի արտադատական կարգով լուծել վեճը: Դրա ձախողման դեպքում միայն նրանք կստանան հայցապահանջը ներկայացնելու իրավունք: Եվրոպական հանձնաժողովը սեփական նախաձեռնությամբ չի կարող անմիջապես հայցապահանջ ներկայացնել, քանի որ կրկին սահմանված է արտադատական փուլ. փորձը ցույց է տալիս, որ հենց այս փուլում է վերացվում իրավախախտումների մեծ մասը:

Եթե պարտավորությունների չկատարման փաստը հաստատվում է, ապա իրավախախտ անդամ֊պետությունը պարտավոր է անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել՝ ԵՄ դատարանի որոշումը կատարելու համար:

Հիմնադիր պայմանագրերով սահմանված է անուղղակի վարույթի միայն մեկ տեսակ՝ նախնական կարգավորման ընթացակարգը, որն անդամ֊պետությունների դատարաններին ու տրիբունալներին հնարավորություն է տալիս՝ կասեցնելու իրենց վարույթը և հարցումով դիմելու ԵՄ դատարան: Հարցումը կարող է վերաբերել կա՛մ հիմնադիր պայմանագրերի մեկնաբանմանը, կա՛մ մարմինների ակտերի վավերությանը կամ մեկնաբանմանը: Այն կոչվում է նաև ԵՄ դատարանի ու ազգային դատական մարմինների փոխհամագործակցության ընթացակարգ:

Ինչ վերաբերում է անդամ֊պետությունների դատական մարմիններին, ապա նրանք եվրոպական իրավունքի նորմերի պաշտպանությունն իրականացնում են դրանց ամենօրյա կիրառման միջոցով:

Այսպիսով, ԵՄ իրավունքի նորմերի ուղղակի կիրառելիության սկզբունքը նշանակում է, որ անդամ֊պետությունները պարտավոր են կիրառել դրանք, իսկ գերակայության սկզբունքը՝ որ այդ նորմերին պետք է տրվի առաջնայնություն՝ ներպետական իրավունքի նկատմամբ: Անդամ֊պետությունների կողմից ԵՄ իրավունքի նորմերի պաշտպանության ապահովման պարտականության մասին նշված է նաև «Եվրոպական միության մասին» պայմանագրի 19֊րդ հոդվածում:

3.1.8 Որոշումների ընդունման ընթացակարգերը ԵՄ֊ում

Ինչպես վերևում նշվեց, ԵՄ֊ն ունի թե՛ պետության, թե՛ միջազգային կազմակերպության հատկանիշներ: Պետության հատկանիշներից ԵՄ֊ին բնորոշ է այն, որ դրա ինստիտուտներն ընդունում են պարտադիր իրավաբանական ուժ ունեցող օրենսդրական ակտեր՝ համաձայն որոշակի ընթացակարգերի, որոնք կոչվում են «որոշումների ընդունման ընթացակարգեր» (այլ կերպ՝ «օրինաստեղծ ընթացակարգեր» կամ «օրենսդրական ընթացակարգեր»):

Հիմնադիր պայմանագրերը նախատեսում են օրենսդրական բազում ընթացակարգեր: Դրանցից առանձնանում է որոշումների ընդունման սովորական ընթացակարգը, որը, ինտեգրացիոն գործընթացների խորացմանը զուգընթաց, հետզհետե դարձել է առավել համընդհանուր կիրառություն ունեցող ընթացակարգ ԵՄ֊ում: Մնացած ընթացակարգերը բաժանվում են երկու խմբի՝ հատուկ ընթացակարգեր և այլ ընթացակարգեր:

Որոշումների ընդունման սովորական ընթացակարգն սկսվում է Եվրոպական հանձնաժողովի, ԵԿԲ֊ի, ԵՄ դատարանի կամ անդամ֊պետությունների խմբի նախաձեռնությամբ: Դրանից հետո Եվրոպական հանձնաժողովն ստանձնում է խորհրդատուի դեր, իսկ գլխավոր դերակատարությունն անցնում է Եվրոպական խորհրդարանին ու ԵՄ խորհրդին, որոնք պետք է համաձայնության գան նախագծի շուրջ: Եթե երկու ինստիտուտներից ոչ մեկը չի համաձայնում մյուսի նախագծի տարբերակին, ապա գումարվում է հաշտեցման կոմիտե՝ կազմված երկու ինստիտուտների նույնաքանակ պատվիրակներից, որը սահմանափակ ժամանակահատվածում պետք է մշակի նախագծի փոխզիջումային տարբերակը: Հետագայում, նախագիծն ընդունելու վերջին հնարավորությունը հենց այդ տարբերակի ընդունումն է՝ միաժամանակ և՛ Եվրոպական խորհրդարանում, և՛ ԵՄ խորհրդում. եթե նրանցից որևէ մեկում, այնուամենայնիվ, նախագիծը չի հաստատվում, ակտը համարվում է չընդունված:

Որոշումների ընդունման հատուկ ընթացակարգերի առանձնացումը պայմանավորված է հիմնադիր պայմանագրերի տեքստի շարադրանքով, քանի որ դրանցում երեք ընթացակարգերն էլ անվանվում են հենց այդպես և հետո միայն ներկայացվում բովանդակային իմաստով: Հատուկ ընթացակարգերից առաջինը որոշումների ընդունման խորհրդատվական ընթացակարգն է: Եվրոպական հանձնաժողովից նախագիծն ստանալուց հետո, ԵՄ խորհուրդը հայցում է Եվրոպական խորհրդարանի կարծիքը դրա վերաբերյալ, դրանից հետո ընդունում ակտը: Ընթացակարգի անվանմանը համապատասխան՝ Եվրոպական խորհրդարանի դերը զուտ խորհրդատվական է, և նախագծի ճակատագրի վրա ազդելու այլ հնարավորություն նա չունի: Ճիշտ է, ԵՄ խորհուրդն իրավունք ունի հաշվի չառնելու նրա կարծիքը, սակայն այդ կարծիքի ստացումն ընթացակարգային (էական) պահանջ է, որի ոտնահարումները պրակտիկայում հանգեցրել են ընդունված ակտի անվավերության ճանաչմանը:

Մեկ այլ հատուկ ընթացակարգ է որոշումների ընդունման համաձայնեցման ընթացակարգը: Սա առավել պարզ ընթացակարգ է. մինչև ակտի ընդունումը ԵՄ խորհուրդը դիմում է Եվրոպական խորհրդարանին համաձայնություն ստանալու համար, և անհամաձայնության դեպքում ակտը չի ընդունվում: Որոշ դեպքերում այս ինստիտուտները հանդես են գալիս հակառակ դերերում՝ նույն ընթացակարգով:

Հատուկ ընթացակարգերից վերջինը որոշումների ընդունման բյուջետային ընթացակարգն է: Եվրոպական հանձնաժողովը կազմում է բյուջեի նախագիծը և ուղարկում է Եվրոպական խորհրդարան ու ԵՄ խորհուրդ: Վերջիններիս միջև անհամաձայնության դեպքում գումարվում է հաշտեցման կոմիտե, և եթե դա էլ չի օգնում, ապա Եվրոպական հանձնաժողովը նոր նախագիծ է մշակում. գործընթացը սկսվում է սկզբից:

Որոշումների ընդունման այլ ընթացակարգերն առանձնանում են նրանով, որ դրանք հիմնադիր պայմանագրերի տեքստում որևէ կերպ չեն նշվում: Այդ ընթացակարգերից առաջինը Եվրոպական հանձնաժողով֊ԵՄ խորհուրդ ընթացակարգն է: Այս ընթացակարգը պարզ է. Եվրոպական հանձնաժողովը ներկայացնում է նախագիծը, իսկ ԵՄ խորհուրդը՝ ընդունում. Եվրոպական խորհրդարանն այստեղ որևէ մասնակցություն չունի:

Հաջորդը Եվրոպական հանձնաժողովի ընթացակարգն է: Այս ինստիտուտը գործում է միանձնյա: Պետք է նշել, որ այս ընթացակարգը լայն կիրառություն չունի:

Իր տեսակով յուրահատուկ է որոշումների ընդունման կոմիտոլոգիայի ընթացակարգը: Քանի որ որոշ ոլորտներ առանձին դեպքերում հրատապ կարգավորում են պահանջում, իսկ օրենսդրական սովորական ընթացակարգերը դրա հնարավորությունը չեն տալիս, ԵՄ խորհուրդը երբեմն Եվրոպական հանձնաժողովին է փոխանցում իր՝ ակտեր ընդունելու լիազորությունը: Սակայն այս լիազորությունը բացարձակ բնույթ չի կրում և ԵՄ խորհրդի կողմից ենթարկվում է որոշակի ստուգման. հիմնադրվում են կոմիտեներ, ինչն էլ հենց կոչվում է «կոմիտոլոգիա»: Կախված կոմիտեի բնույթից՝ դրա դիրքորոշումը կարող է լինել պարտադիր կամ ոչ պարտադիր, գործընթացին կարող են մասնակից դառնալ ԵՄ խորհուրդը և Եվրոպական խորհրդարանը և այլն:

Հիմնադիր պայմանագրերում փոփոխություններ կատարելու համար նախատեսում է երկու ընթացակարգ՝ սովորական ու պարզեցված: Սովորական ընթացակարգը նախաձեռնելու իրավունք ունեն Եվրոպական հանձնաժողովը, Եվրոպական խորհրդարանը և անդամ֊պետությունները: Առաջարկը ԵՄ խորհրդի միջոցով ուղարկվում է Եվրոպական խորհուրդ: Եթե Եվրոպական խորհուրդը որոշում է քննարկել առաջարկը, ապա հրավիրվում է ազգային օրենսդիր իշխանության մարմինների, անդամ֊պետությունների ղեկավարների, Եվրոպական խորհրդարանի ու Եվրոպական հանձնաժողովի (որոշ դեպքերում՝ նաև ԵԿԲ֊ի) ներկայացուցիչներից բաղկացած համաժողով, որի ընդունած հանձնարարականը կամ երաշխավորությունն էլ ներկայացվում է անդամ֊պետությունների կառավարությունների ներկայացուցիչների համաժողովին: Վերջին փուլն անդամ֊պետությունների կողմից վավերացումն է :

Պարզեցված ընթացակարգի դեպքում, Եվրոպական խորհրդի որոշմանը հաջորդում է անդամ֊պետությունների կողմից վավերացման փուլը՝ որոշումն ուժի մեջ մտնելու համար: Այս ընթացակարգով թույլատրվում է փոփոխել միայն ինստիտուտներին վերաբերող դրույթները:

Որոշումների ընդունման ընթացակարգերից վերջինը միջազգային պայմանագրեր կնքելու ընթացակարգն է: Ընդհանուր դրույթների համաձայն՝ նախաձեռնությունը գալիս է Եվրոպական հանձնաժողովից, որը հետագայում, ԵՄ խորհրդի թույլտվությամբ, բանակցություններ է սկսում, իսկ հետո ԵՄ խորհուրդն ընդունում է վավերացնելու մասին որոշումը. բացառությամբ որոշակի դեպքերի՝ Եվրոպական խորհրդարանին վերապահված է սոսկ խորհրդատվական դեր: ԸԱԱՔ ոլորտում միջազգային պայմանագիր կնքելու դեպքում, Եվրոպական խորհրդարանն առհասարակ չի մասնակցում գործընթացին, իսկ Եվրոպական հանձնաժողովի դերը կատարում է ԸԱԱՔ հարցով ԵՄ բարձրագույն ներկայացուցիչը:

Ընթացակարգի ևս մեկ մասնակից՝ ԵՄ դատարանը, Եվրոպական խորհրդարանի, ԵՄ Խորհրդի, Եվրոպական հանձնաժողովի կամ որևէ անդամ պետության խնդրանքով, տալիս է եզրակացություն՝ խնդրո առարկա միջազգային պայմանագրի` հիմնադիր պայմանագրերին համապատասխանության վերաբերյալ:

Քննարկման հարցեր

Ինչո՞ւ է ԵՄ֊ն երբեմն համեմատվում դաշնապետության հետ:

Ինչո՞վ է պայմանավորված ԵՄ֊ի իրավասուբյեկտությունը:

Ի՞նչ հատկանիշներով է ԵՄ֊ն տարբերվում միջազգային «ավանդական»

կազմակերպություններից:

Մեկնաբանե՛ք վերագրելիության, սուբսիդիարության և համամասնության իրավանորմ֊սկզբունքները:

Որո՞նք են ԵՄ֊ի իրավունքի աղբյուրները:

Մեկնաբանե՛ք ԵՄ֊ի իրավունքի գերակայության, ուղղակի գործողությանև դատական պաշտպանվածության սկզբունքները:

Որո՞նք են որոշումների ընդունման ընթացակարգերը ԵՄ֊ում:

Օգտագործված աղբյուրներ

J.-P. Bonde, Ed., in Consolidated Reader-Friendly Edition of the Treaty on European Union (TEU) and the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU) as amended by the Treaty of Lisbon (2007), Allingåbro, Foundation for EU Democracy, 2009.

EUR-Lex, “Division of competences within the European Union,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3Aai0020 [Accessed 18 04 2017].

D. Chalmers and A. Tomkins, European Union public law. Text and Materials, New York: Cambridge University Press, 2007.

ECR 273; Case 26/62 Van Gend en Loos, 1963.

Case 6/64 ECR 585, 1964.

Case 106/77 ECR 629, 1978.

Case 11/70 ECR 1125, 1970.

Joined Cases C-10/97 to C-22/97 ECR I-6307, 1998.

Case 103/88 ECR 1839, 1989.

Joined Cases C-430/93 and C-431/93 ECR I-4705, 1995.

Joined Cases C-222/05 to C-225/05 ECR I-4233, 2007.

3.2 ԵՄ֊Ի ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

3.2.1 Ընդհանուր դրույթներ

1992թ. Մաաստրիխտի պայմանագրով ստեղծվեց ԵՄ֊ն իր յուրահատուկ կառուցվածքով: ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգը բաղկացած է որոշակի բաղադրատարրերից՝ մարմիններից, որոնց միջոցով ԵՄ֊ն իրականացնում է հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում իր առջև դրված նպատակներն ու իրավասություները:

ԵՄ֊ի իրավունքում «մարմին» եզրույթը հավաքական հասկացություն է և օգտագործվում է լայն և նեղ առումներով: Լայն առումով, «մարմին» եզրույթն ընդգրկում է ԵՄ֊ի բոլոր մարմինները, իսկ նեղ առումով՝ ԵՄ֊ի շրջանակներում ստեղծված բոլոր այն կազմավորումներին, որոնք կոչվում են «ինստիտուտ»։ Այսպիսով, ԵՄ ինստիտուցիոնալ համակարգը ներքին կառուցվածքի տեսանկյունից բաժանվում է երկու խումբ մարմինների` ինստիտուտներ և այլ մարմիններ:

Ինստիտուտները կազմում են ԵՄ֊ի կազմակերպական կառուցվածքի կենտրոնն ու միջուկը: Հենց նրանց վրա է ընկնում ԵՄ֊ի խնդիրների իրականացման և նպատակների ձեռքբերման ամբողջ ծանրությունը, դրանց միջոցով է ԵՄ֊ն իրականացնում անդամ֊պետությունների կողմից նրան փոխանցված իրավունքները: Ինստիտուտները կազմում են միջանկյալ օղակ ԵՄ֊ի և անդամ պետությունների միջև։ Դրանց միջոցով ներդաշնակեցվում են թե՛ ԵՄ֊ի վերպետական, թե՛ անդամ֊պետությունների ներպետական շահերը: Ինստիտուտների գործունեությունը ԵՄ֊ի համար ունի կենսական կարևորություն, քանի որ առավելապես դրանք են ապահովում ԵՄ֊ի ամբողջ քաղաքականության մշակումը և իրականացումը:

ԵՄ իրավունքում «ինստիտուտ» եզրույթն ունի խիստ որոշակի նշանակություն. դրանք բնորոշվում են որպես ղեկավար մարմիններ, որոնք օժտված են համապատասխան իրավասությամբ և իշխանական լիազորություններով: Այլ կերպ ասած, ինստիտուտ համարվում են բոլոր այն մարմինները, որոնք օժտված են անդամ֊պետությունների կողմից իրենց իրավասությանը հանձնված ոլորտներում ամբողջ ԵՄ֊ի համար պարտադիր բնույթ կրող որոշումներ38 ընդունելու հնարավորությամբ, մի հատկանիշ, որը մյուս մարմինները չունեն:

Ինստիտուտների մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ դրանց թիվը խիստ սահմանափակ է և սահմանված է հիմնադիր պայմանագրերով, իսկ ինստիտուտ չհամարվող մարմինների թիվը հասնում է մի քանի տասնյակի: Մասնավորապես, համաձայն ԵՄ֊ի մասին պայմանագրի 13֊րդ հոդվածի 1֊ին մասի, ԵՄ ինստիտուտներն են.

Եվրոպական խորհրդարանը,

ԵՄ խորհուրդը,

Եվրոպական հանձնաժողովը,

ԵՄ արդարադատության դատարանը,

Աուդիտորների պալատը,

Եվրոպական խորհուրդը,

Եվրոպական կենտրոնական բանկը:

Բացի այդ, եթե ինստիտուտները կարող են ստեղծվել բացառապես հիմնադիր պայմանագրերով, ապա այլ մարմինները կարող են ստեղծվել ինչպես հիմնադիր պայմանագրերով, այնպես էլ ինստիտուտների կողմից:

«Այլ մարմինների» խմբին են դասվում ինստիտուտ չհամարվող բոլոր հաստատությունները: Դրանցից առավել հիշարժան են Եվրոպական ներդրումային բանկը, Սոցիալական և տնտեսական կոմիտեն, Տարածաշրջանների կոմիտեն, Եվրոպական ոստիկանական հաստատությունը (Եվրոպոլ), Խարդախության դեմ պայքարի եվրոպական հաստատությունը (OLAF), Մշտական ներկայացուցիչների կոմիտեն (COREPER), ԵՄ֊ի մարդու իրավունքների պաշտպանը և այլն:

Ինստիտուտ չհամարվող մարմիններին բնորոշ չեն այն առանձնահատկությունները, որոնք բնորոշ են ինստիտուտներին. նրանք չեն ընդունում ամբողջ ԵՄ֊ի համար համապարտադիր բնույթ կրող որոշումներ, նրանց թիվը սահմանափակ չէ և դրանք կարող են ստեղծվել ինչպես հիմնադիր պայմանագրերով, այնպես էլ ինստիտուտների կողմից: Ինստիտուտ չհամարվող մարմինները երբեմն կոչվումեն նաև խորհրդատվական կամ օժանդակ մարմիններ:

Այսպիսով, ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգ ասելով՝ ընդունված է հասկանալ այն ինստիտուտների և այլ մարմինների ամբողջությունը, որոնց միջոցով ԵՄ֊ն իրականացնում է իր իրավասությունները և ապահովում ամբողջ «մեխանիզմի» բնականոն գործունեությունը:

3.2.2 ԵՄ֊Ի ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐԸ

3.2.2.1 Եվրոպական խորհրդարան
3.2.2.1.2 Ձևավորումը

Երոպական խորհրդարանի պատմությունն սկսվում է դեռևս ԱՊԵԸ հիմնադրման պահից (տե՛ս 2.2.2), երբ ստեղծվեց ԱՊԵԸ Ընդհանուր վեհաժողովը: 1958թ. այն վերանվանվեց «Խորհրդարանական վեհաժողով», իսկ «Եվրոպական խորհրդարան» անվանումը ոչ պաշտոնապես շրջանառության մեջ է դրվել 1962թ.֊ից և պաշտոնական ամրագրում ստացել 1986թ. ԵՄԱ֊յով:

Ի սկզբանե եվրոպական ընկերակցությունների խորհրդարանական մարմինները ձևավորվում էին ազգային խորհրդարանների ներկայացուցիչներից: Խորհրդարանական վեհաժողովը համընդհանուր, ուղղակի ընտրական իրավունքի կիրառմամբ ուղղակի ընտրությունների միջոցով կազմավորելու վերաբերյալ առաջարկություն ներկայացվել է դեռևս 1960թ., սակայն համապատասխան որոշում ընդունվեց միայն 1976թ., որը 2002թ. ենթարկվեց լրացումների և փոփոխությունների: Վերջիններիս համաձայն, սահմանվեցին Եվրոպական խորհրդարանի ընտրությունների անցկացման հետևյալ հիմնարար սկզբունքները՝

բոլոր անդամ֊պետություններում Եվրոպական խորհրդարանի պատգամավորները պետք է ընտրվեն համամասնական ներկայացուցչական ընտրական համակարգով (միայն Մեծ Բրիտանիայում է, որ ընտրություներն անցկացվում են մեծամասնական ընտրական համակարգով),

ընտրությունները պետք է անցկացվեն համընդհանուր, ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա՝ ազատ և գաղտնի քվեարկության պայմաններում,

անդամ֊պետությունները կարող են սահմանել ընտրական քվոտա (այն նվազագույն ձայների ամբողջությունը, որը պետք է հավաքի կուսակցությունը՝ մանդատների բախշմանը մասնակցելու համար), որը, սակայն, չի կարող գերազանցել 5%֊ը,

Եվրոպական խորհրդարանի պատգամավորների ընտրությունները բոլոր անդամ֊պետություններում պետք է անցկացվեն նույն ժամանակահատվածում (պրակտիկայում դրանք անց են կացվում հունիսին) [1]:

Այնուամենայնիվ ընտրությունները միանգամից չկայացան, քանի որ պահանջվում էր, որ անդամ֊պետություններն ընդունեն այն՝ իրենց ներպետական սահմանադրական ընթացակարգերին համապատասխան: Արդյունքում, Խորհրդարանական վեհաժողովի առաջին ընտրությունները տեղի ունեցան 1979թ.: Դրանից հետո ընտրություններն անցկացվել և մինչև օրս էլ անցկացվում են հինգ տարին մեկ անգամ:

Եվրոպական խորհրդարանի ընտրությունների կազմակերպման և անցկացման ոլորտում միասնական օրենսդրական ակտ գոյություն չունի, այդ իսկ պատճառով ընտրությունները անդամ֊պետություններում կազմակերպվում և անցկացվում են ազգային օրենսդրությամբ սահմանված կանոններին համապատասխան:

3.2.2.1.3 Լիազորությունները և օրենսդրական ընթացակարգերը

Եվրոպական խորհրդարանը օժտված է բավականին լայն լիազորություններով: Օրենսդրական գործունեության ոլորտում Խորհրդարանի լիազորությունների ծավալը պայմանավորված է կիրառվող որոշումների ընդունման ընթացակարգի տեսակով: Ժամանակի ընթացքում ձևավորվել են չորս հիմնական օրենսդրական ընթացակարգեր՝ խորհրդատվական, համագործակցության, համաձայնեցման և համատեղ ընդունման, որոնց շրջանակներում Եվրոպական խորհրդարանը մասնակցում է օրենսդրական գործունեությանը:

Ինտեգրման սկզբնական շրջանում որոշումների ընդունման խորհրդատվական ընթացակարգը հիմնական միջոցն էր: Դրա շրջանակներում Եվրոպական խորհրդարանը սահմանափակ մասնակցություն ուներ օրենսդրական գործընթացին, քանի որ նրա հիմնական լիազորությունն ընդունվող որոշման նախագծի վերաբերյալ եզրակացությունն էր, որը չուներ պարտադիր բնույթ և սոսկ կողմնորոշիչ նշանակություն ուներ որոշման նախագիծն ընդունող հիմնական սուբյեկտի՝ ԵՄ խորհրդի համար:

Որոշումների ընդունման համագործակցության ընթացակարգը կյանքի է կոչվել 1986թ. ԵՄԱ֊յով, որի նպատակն օրենսդրական գործընթացում Եվրոպական խորհրդարանի դերի բարձրացումն էր։ Այդուհանդերձ, այն Եվրոպական խորհրդարանին ԵՄ խորհրդին իրավահավասար իրավաբանական կարգավիճակ չշնորհեց: Միայն 1986թ. ԵՄԱ֊ով ու 1992թ. ԵՄ֊ի մասին պայմանագրով ներդրված որոշումների ընդունման համաձայնեցման ու համատեղ ընդունման ընթացակարգերը թույլ տվեցին Եվրոպական խորհրդարանին, ԵՄ խորհրդի հետ, դառնալ օրենսդրական գործընթացի լիարժեք մասնակից: Որոշումների համատեղ ընդունման ընթացակարգը Լիսաբոնի պայմանագրով վերանվանվեց որոշումների ընդունման սովորական ընթացակարգի:

Եվրոպական խորհրդարանն էական լիազորություն ունի նաև բյուջետային ոլորտում: Բյուջետային լիազորությունը կամ «դրամապանակի իշխանությունը» Եվրոպական խորհրդարանին մասնակի շնորհվել է դեռևս 1970֊ական թթ., երբ ԵԸ֊ում սկսեցին կուտակվել սեփական բյուջետային միջոցներ, որն էլ առաջացրեց խորհրդարանական վերահսկողության անհրաժեշտություն: Եվրոպական խորհրդարանն իրավունք ստացավ ԵՄ֊ի խորհրդի հետ մասնակցելու բոլոր տեսակի ֆինանսական փաստաթղթերի քննարկմանը և ընդունմանը, տարանջատվեցին ԵՄ֊ի խորհրդի ու Եվրոպական խորհրդարանի բյուջետային լիազորությունները. պարտադիր ծախսերի դեպքում վերջնական խոսքի իրավունքը թողնվեց ԵՄ֊ի խորհրդին, իսկ ոչ պարտադիր ծախսերի դեպքում՝ Եվրոպական խորհրդարանին: Բյուջեի ընդունումը ևս իրականացվում է Եվրոպական խորհրդարանի ու ԵՄ֊ի խորհրդի սերտ համագործակցության պայմաններում: Այս հարցում Եվրոպական խորհրդարանը ձեռք է բերել բավական ծանրակշիռ դեր, հատկապես այն բանից հետո, երբ իրավունք ստացավ (քվեարկությանը՝ իր անդամների մեծամասնության մասնակցության պարագայում) ձայների 2/3֊ով ամբողջությամբ մերժելու բյուջեի նախագծի ընդունումը:

Եվրոպական խորհրդարանը որոշ լիազորություններ ունի նաև արտաքին հարաբերությունների ոլորտում, օրինակ՝ երրորդ պետությունների կամ միջազգային կազմակերպությունների հետ միջազգային համաձայնագրերի կնքման համար համաձայնության տրամադրման լիազորությունը: Բացի արտաքին առևտրային քաղաքականության շրջանակներում կնքվող միջազգային համաձայնագրերից, ԵՄ֊ի խորհրդի կողմից այլ միջազգային համաձայնագրերի կնքման համար Եվրոպական խորհրդարանի համաձայնության ստացումը պարտադիր է այն դեպքերում, երբ կնքվում են.

փոխկապակցման համաձայնագրեր,

համագործակցության ընթացակարգեր կազմակերպելու միջոցով հատուկ ինստիտուցիոնալ շրջանակներ ստեղծելու մասին համաձայնագրեր,

ԵՄ֊ի համար կարևոր բյուջետային նշանակություն ունեցող համաձայնագրեր,

համաձայնագրեր, որոնք ընդգրկում են այնպիսի ոլորտներ, որտեղ որոշումներն ընդունվում են օրենսդրական սովորական կամ հատուկ ընթացակարգերի կիրառմամբ, որի դեպքում անհրաժեշտ է Եվրոպական խորհրդարանի համաձայնությունը:

Այլ դեպքերում, միջազգային համաձայնագրերը կնքվում են Եվրոպական խորհրդարանի հետ խորհրդակցելուց հետո, որը ԵՄ֊ի խորհրդի ու Եվրոպական հանձնաժողովի համար ունի ոչ պարտադիր, կողմնորոշիչ բնույթ, և այդ ինստիտուտներին չի կաշկանդում համաձայնագրերի կնքման գործընթացում հաշվի առնել Եվրոպական խորհրդարանի դիրքորոշումը: Սակայն 2001թ. Նիսի պայմանագիրը, ԵՄ֊ի խորհրդի ու Եվրոպական հանձնաժողովի հետ միասին, Եվրոպական խորհրդարանին իրավունք տվեց դիմելու ԵՄ֊ի արդարադատության դատարան՝ կնքվող միջազգային համաձայնագրերի նախագծի՝ հիմնադիր պայմանագրերին համապատասխանության վերաբերյալ կարծիք ստանալու համար:

Եվրոպական խորհրդարանն ունի նաև որոշ հսկողական և վերահսկողական լիազորություններ: Մասնավորապես, Խորհրդարանի և դրա կոմիտեների նիստերի ժամանակ, պատգամավորները կարող են Եվրոպական hանձնաժողովի անդամներին բանավոր կամ գրավոր հարցեր ուղղել, լսել զեկույցներ, անցկացնել խորհրդարանական լսումներ և այլն: Բացի այդ, Եվրոպական խորհրդարանը կարող է իր անդամների ընդհանուր թվի ձայների 2/3֊ով անվստահություն հայտնել Եվրոպական հանձնաժողովին:

Եվրոպական խորհրդարանը մասնակցում է տարբեր մարմինների ձևավորման ու պաշտոնատար անձանց նշանակման գործընթացին: Մասնավորապես, Եվրոպական խորհրդարանը մասնակցում է Եվրոպական հանձնաժողովի, Աուդիտորների պալատի և ԵԿԲ ձևավորմանը: Եվրոպական խորհրդարանի կողմից է նշանակվում նաև ԵՄ Մարդու իրավունքների պաշտպանը:

3.2.2.1.4 Խորհրդարանի գործունեության կազմակերպումը

Եվրոպական խորհրդարանի ղեկավարումն իրականացվում է 2,5 տարի ժամկետով՝ Եվրոպական խորհրդարանի անդամների թվից ընտրված Նախագահի, Բյուրոյի և Նախագահների համագումարի կողմից: Խորհրդարանի ներքին կառուցվածքի բաղկացուցիչ մասն են կազմում նաև կոմիտեները, քաղաքական խմբերը, քվեստորները և պատգամավորները:

Եվրոպական խորհրդարանն իր գործունեությունն իրականացնում է տարեկան նստաշրջանների միջոցով, որոնք գումարվում են յուրաքանչյուր օրացուցային տարվա մարտ ամսվա երկրորդ երեքշաբթի: Նստաշրջանը շարունակվում է ամբողջ տարի և բաժանվում է պլենար նիստերի: Այդ նիստերը գումարվում են Ստրասբուրգում՝ յուրաքանչյուր ամիս և ընդգրկում են տվյալ ամսվա մեկ շաբաթը:

Պատգամավորներն իրենց հիմնական գործունեությունն իրականացնում են ոչ թե պլենար նիստերի ընթացքում, այլ կոմիտեների նիստերին մասնակցությամբ, որոնք ընդգրկում են ամսվա մեջ նվազագույնը երկու շաբաթ: Կոմիտեների նիստերն անցկացվում են Բրյուսելում: Ամսվա մեկ շաբաթն էլ հատկացվում է քաղաքական խմբերի նիստերի գումարմանը:

3.2.2.2 ԵՄ խորհուրդ
3.2.2.2.1 Կարգավիճակը և լիազորությունները

ԵՄ խորհուրդը տարբեր ժամանակաշրջաններում ունեցել է տարբեր անվանումներ՝ Նախարարների հատուկ խորհուրդ, ԵԸ խորհուրդ, ԵՄ խորհուրդ կամ Խորհուրդ: Այն ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգի առաջատար ինստիտուտն է, քանի որ, չնայած այն հանգամանքին, որ բաղկացած է գործադիր իշխանության մարմինների ներկայացուցիչներից, ԵՄ֊ի գլխավոր օրենսդիր մարմինն է, բայց, միաժամանակ, իրականացնում է գործադիր մի շարք լիազորություններ: Խորհուրդը նաև անդամ֊պետությունների ազգային շահերի համաձայնեցման և պաշտպանության կենտրոն է, քանի որ նախարարները վերազգային մանդատով կաշկանդված չեն և ներկայացնում են իրենց ազգային֊պետական շահերը:

Խորհուրդը ԵՄ ինստիտուտներից միակն է, որն օժտված է լայն լիազորություններով ինչպես միջկառավարական, այնպես էլ վերպետական քաղաքականության ոլորտներում:

Վերպետական համագործակցության ոլորտներում, Խորհուրդն ապահովում է անդամ֊պետությունների ընդհանուր տնտեսական քաղաքականության համակարգումը, ընդունում է որոշումներ, անհրաժեշտության դեպքում՝ անմիջականորեն ապահովում իր կողմից ընդունված որոշումների կատարումը:

ԵՄ խորհուրդը համարվում է ԵՄ գլխավոր օրենսդիր մարմինը: Ընդ որում, այն այդպիսի կարգավիճակ ունի նաև միջկառավարական համագործակցության ոլորտներում: Տարբերությունն այն է, որ միջկառավարական համագործակցության ոլորտներում Խորհուրդը բացարձակ օրենսդիր է, իսկ վերպետական համագործակցության ոլորտներում նրա օրենսդրական գործառույթը հիմնականում ստանում է սահմանափակ դրսևորում, քանի որ այն իրականացվում է մյուս ինստիտուտների ակտիվ մասնակցությամբ: ԵՄ խորհուրդը Եվրոպական խորհրդարանի հետ համատեղ մասնակցում է նաև բյուջեի նախագծի ընդունմանը:

Խորհուրդն զգալի լիազորություններ ունի նաև ԵՄ֊ի արտաքին հարաբերությունների ոլորտում: Մասնավորապես, Խորհուրդը վերպետական համագործակցության ոլորտներում լիազորում է Եվրոպական հանձնաժողովին՝ ԵՄ֊ի անունից վարել բանակցություններ միջազգային համաձայնագրերի կնքման ուղղությամբ, իրականացնում է միջազգային համաձայնագրերի վավերացում, կարող է նախքան միջազգային համաձայնագրի կնքումը դիմել ԵՄ դատարանին` հիմնադիր պայմանագրերի դրույթներին դրա համապատասխանության վերաբերյալ եզրակացություն ստանալու համար:

ԵՄ խորհուրդը լայն լիազորություններ ունի նաև ԸԱԱՔ և քրեաիրավական ոլորտներում: ԸԱԱՔ ոլորտում Խորհուրդը Եվրոպական խորհրդին ներկայացնում է ընդհանուր ռազմավարության վերաբերյալ առաջարկություններ, ընդունում է համատեղ գործողություններ իրականացնելու, ընդհանուր դիրքորոշումներ սահմանելու և ԸԱԱՔ իրականացման համար անհրաժեշտ այլ որոշումներ, ներկայացնում է Եվրոպական միությունն ի դեմս իր նախագահի և այլն (հոդված 89) [2]:

Քրեաիրավական ոլորտում ԵՄ խորհուրդը որոշում է այն պայմանները և սահմանները, որոնց շրջանակներում իրավասու մարմինները (Եվրոպոլ, Եվրոյուստ և այլն) կարող են գործել մեկ այլ անդամ֊պետության տարածքում` տվյալ պետության մարմինների հետ համագործակցաբար և համաձայն նրանց հետ ձեռք բերված պայմանավորվածության: Այս ոլորտում ԵՄ խորհուրդը կարող է ընդունել ընդհանուր դիրքորոշումներ, շրջանակային որոշումներ, այլ որոշումներ, մշակել կոնվենցիաներ և անդամ֊պետություններին հորդորել վավերացնել դրանք` իրենց սահմանադրական պահանջներին համապատասխան:

ԵՄ խորհուրդը որոշակի լիազորություններ ունի նաև այլ ինստիտուտների ու մարմինների ձևավորման ոլորտում: Մասնավորապես, ԵՄ խորհուրդը մասնակցում է Աուդիտորների պալատի, Եվրոպական հանձնաժողովի, Տնտեսական ու սոցիալական և Տարածաշրջանների կոմիտեների ձևավորմանը:

3.2.2.2.2 Կառուցվածքը

Խորհուրդը կազմված է անդամ֊պետությունների մեկական ներկայացուցիչներից՝ նախարարի մակարդակով։ Կախված քննարկվող հարցի բնույթից՝ տարբերում են ընդհանուր ու քաղաքական բնույթի հարցերի լուծման համար հավաքվող ԵՄ խորհուրդը, որը կազմված է անդամ֊պետությունների արտաքին գործերի կամ եվրոպական հարցերով հատուկ նախարարներից, և հատուկ հարցերի լուծման համար հավաքվող ԵՄ խորհուրդը՝ կազմված պրոֆիլային նախարարներից։ ԵՄ խորհուրդը ներկայումս հանդես է գալիս 10 կառուցվածքային միավորներով՝

Ընդհանուր հարցերի խորհուրդ,

Արտաքին հարաբերությունների հարցերով խորհուրդ,

Գյուղատնտեսության և ձկնարդյունաբերության հարցերով խորհուրդ,

Տնտեսական և ֆինանսական հարցերով խորհուրդ,

Շրջակա միջավայրի հարցերով խորհուրդ,

Տրանսպորտի, հեռահաղորդակցության և էներգետիկայի հարցերով խորհուրդ,

Զբաղվածության, սոցիալական քաղաքականության, առողջապահության և սպառողների պաշտպանության հարցերով խորհուրդ,

Արդարադատության և ներքին գործերի հարցերով խորհուրդ,

Մրցակցության հարցերով խորհուրդ,

Կրթության, երիտասարդության և մշակույթի հարցերով խորհուրդ:

ԵՄ խորհրդի ներքին կառուցվածքը ևս աչքի է ընկնում բազմազանությամբ: Դրա բաղադրատարրերն են ԵՄ խորհրդի նախագահը, Գլխավոր քարտուղարությունից, Մշտական ներկայացուցիչների կոմիտեն (COREPER), բազմաթիվ աշխատանքային խմբերից և կոմիտեներից:

ԵՄ խորհրդի նախագահի պաշտոնը, 6 ամիսը մեկ, սահմանված հերթականությամբ ստանձնում է անդամ֊պետություններից մեկը: Նախագահությունն ստանձնելուց մեկ շաբաթ առաջ՝ անդամ պետությունը հրապարակում է իր գործունեության ծրագիրը:

ԵՄ խորհրդի Գլխավոր քարտուղարությունն իրականացնում է խորհրդատվական, օժանդակող և տեխնիկական բնույթի գործառույթներ՝ ապահովելով ԵՄ խորհրդի անխափան գործունեությունը: Գլխավոր քարտուղարությունը գլխավորում է Գլխավոր քարտուղարը: Նրան ու նրա տեղակալին նշանակում է ԵՄ խորհուրդը՝ ձայների որակյալ մեծամասնությամբ:

ԵՄ֊ի խորհրդի աշխատանքների կազմակերպման հիմնական շարժիչ ուժը Մշտական ներկայացուցիչների կոմիտեն է։ Խորհրդի հանդիպման օրակարգում ընդգրկված բոլոր հարցերը պետք է նախ քննարկվեն այս կոմիտեի կողմից, որի գլխավոր խնդիրն է՝ համաձայնեցնել պետությունների շահերը, լուծել հակասությունները և ապահովել ԵՄ խորհրդի իրավական ակտերի նախագծերի կազմումը: Այս մեխանիզմի առկայության անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ ԵՄ խորհուրդը մշտական հիմունքներով գործող մարմին չէ, և անհրաժեշտ է նիստերի գումարման միջև ընկած ժամանակահատվածում նրան փոխարինող մի մարմին:

Մշտական ներկայացուցիչների կոմիտեն բաղկացած է երկու խմբից՝ Մշտական ներկայացուցիչների կոմիտե I֊ը, որը կազմված է մշտական ներկայացուցիչների տեղակալներից և կոչված է լուծելու առավելապես ոչ բարդ բնույթի հարցեր, որոնք հիմնականում վերաբերում են հատուկ կազմով հավաքվող ԵՄ խորհրդի նիստերի կազմակերպմանը, և Մշտական ներկայացուցիչների կոմիտե II֊ը, որի կազմի մեջ մտնում են մշտական ներկայացուցիչները՝ դեսպանները։ Այն կոչված է լուծելու առավել բարդ և վիճահարույց հարցերը, որոնք հիմնականում վերաբերում են ընդհանուր կազմով հավաքվող ԵՄ խորհրդի նիստերի կազմակերպմանը: Այս մարմինների անդամները կաշկանդված են իրենց ներկայացրած անդամ֊ պետության շահերով, այդ իսկ պատճառով` իրենց ամենօրյա գործունեության ընթացքում կապ են պահպանում իրենց կառավարությունների հետ, որպեսզի գործեն նրանց հանձնարարականներին և կարգադրություններին համապատասխան:

Աշխատանքային խմբերը և կոմիտեները կազմված են համապատասխան ոլորտում բավարար մասնագիտական գիտելիքներ ունեցող մասնագետներից: Սրանք հիմնադրվում են Մշտական ներկայացուցիչների կոմիտեի կողմից կամ նրա համաձայնությամբ` որոշակի նախապատրաստական կամ հետազոտական բնույթի աշխատանքների կատարման համար:

Աշխատանքային խմբերն օրենսդրական նախագծերի քննարկման ինքնուրույն մեխանիզմներ են` ԵՄ խորհրդում օրենսդրական նախագծերի քննարկման և ընդունման աստիճանակարգության ստորին մակարդակում, որորոնք կոչված է հեշտացնելու ու նվազագույնի հասցնելու այդ աստիճանակարգության ավելի բարձր օղակների կողմից օրենսդրական նախագծերի ընդունմանն առնչվող հարցերի շրջանակը:

Կոմիտեները ևս կարևոր դերակատարություն ունեն ԵՄ խորհրդի գործունեության համար, որի ապացույցն է Քաղաքական ու անվտանգության հարցերով կոմիտեի և Համակարգման կոմիտեի զգալի ներդրումը քաղաքականության ձևավորման աջակցության, հանցագործություների դեմ պայքարի ու դատական մարմինների համագործակցության ապահովման հարցում: ԵՄ֊ ի խորհրդի կոմիտեների համակարգում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև Տնտեսական և ֆինանսական հարցերով և Գյուղատնտեսության հարցերով կոմիտեները:

Խորհուրդն իր գործունեությունն իրականացնում է նիստերի միջոցով: Տարեկան անցկացվում են շուրջ 100 նիստեր: Նիստերի հրավիրման սահմանված պարբերականություն գոյություն չունի: Դրանք հրավիրվում են ըստ անհրաժեշտության` Խորհրդի նախագահի նախաձեռնությամբ, անդամ֊պետություններից մեկի խնդրանքով կամ Եվրոպական hանձնաժողովի առաջարկությամբ:

3.2.2.2.3 Քվեակարգը Խորհրդում

ԵՄ խորհրդում որոշումների ընդունման հիմնական ձևերն են պարզ մեծամասնությունը, միաձայնությունը և որակյալ մեծամասնությունը:

Որոշումների ընդունման պարզ մեծամասնության ձևը, որպես կանոն, կիրառվում է ընթացակարգային որոշումների ընդունման ժամանակ: Այս դեպքում որոշման նախագծի ընդունման համար դրա օգտին պետք է քվեարկեն անդամ֊պետությունների կեսից ավելին: Որոշման նախագծերը պարզ մեծամասնությամբ ընդունվում են բոլոր այն դեպքերում, եթե հիմնադիր պայմանագրերով սահմանված չէ այլ քվեակարգի կիրառում:

Միաձայնության դեպքում որոշման նախագծի ընդունման համար անհրաժեշտ է ԵՄ խորհրդի բոլոր անդամների հավանությունը: Այս դեպքում քվեարկություն չի անցկացվում և փաստաթուղթը համարվում է ընդունված, եթե նիստին ներկա անդամներից որևէ մեկը դրան դեմ չի արտահայտվում: Միաձայնությունը հնարավորություն է տալիս անդամ֊պետություններին` վետո դնել ընդունվող որոշումների նախագծերի վրա, այդ իսկ պատճառով` այն աստիճանաբար իր տեղը զիջում է որոշումների ընդունման որակյալ մեծամասնության ձևին:

Որակյալ մեծամասնությամբ որոշումների ընդունման դեպքում անդամ֊պետությունների ձայները հավասար չեն և պայմանավորված են յուրաքանչյուր անդամ֊պետության բնակչության թվով: Այս քվեակարգը հետզհետե դառնում է որոշումների ընդունման հիմնական ձևըԵՄ խորհրդում։

3.2.2.3 Եվրոպական հանձնաժողով
3.2.2.3.1 Կարգավիճակը և լիազորությունները

Ներկայիս Եվրոպական հանձնաժողովի իրավանախորդը ԱՊԵԸ Բարձրագույն իշխանության մարմինն էր: Այսօր Հանձնաժողովը ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգում խիստ կարևոր տեղ է զբաղեցնում: Ստեղծման առաջին իսկ պահից այն դե ֆակտո եղել և մնում է ԵԸ/ԵՄ֊ի գործադիր իշխանության ինստիտուտ՝ չնայած Հանձնաժողովի այս առաքելությունը հիմնադիր պայմանագրերում որևէ դրույթով ուղղակիորեն ամրագրված չէ:

Եվրոպական հանձնաժողովի լիազորությունների ծավալը պայմանավորված է այն հանգամանքով, թե նա համագործակցության որ ոլորտում է հանդես գալիս: Այսպես, վերպետական համագործակցության ոլորտներում Հանձնաժողովն օժտված է օրենսդրական նախաձեռնության բացառիկ իրավունքով, ԵՄ իրավունքը խախտելու համար անդամ֊պետություններին ԵՄ֊ի արդարադատության դատարան տանելու, անդամ֊պետությունների կողմից ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանի ընդունած որոշումների կատարման նկատմամբ հսկողություն իրականացնելու, առաջնային և երկրորդային իրավունքի աղբյուրների անշեղ կատարումն ապահովելու, ինստիտուտների կողմից անգործություն դրսևորելու դեպքում նրանց՝ ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանի առջև բերելու, իր իրավասության սահմաններում որոշումներ ընդունելու, ԵՄ֊ի անունից արտաքին ասպարեզում միջազգային համաձայնագրի կնքման շուրջ բանակցություններ վարելու իրավունքներով և այլն:

Վերպետական համագործակցության ոլորտներում, անհրաժեշտության դեպքում, Հանձնաժողովը հանրային և մասնավոր մարմիններից հավաքում է տեղեկատվություն, մի շարք ոլորտներում իրականացնում է դիտարկումներ, ստուգումներ և հետաքննություն:

Միջկառավարական համագործակցության ոլորտներում Հանձնաժողովի լիազորությունները սահմանափակ են: Մասնավորապես, Հանձնաժողովն իրավունք ունի այդ ոլորտներում ձեռնարկվող քաղաքականության վերաբերյալ հանդես գալու առաջարկներով և տեղեկատվություն ստանալու ձեռնարկվող քաղաքականության մասին՝ ԵՄ խորհրդին հարցեր ուղղելու միջոցով:

Եվրոպական հանձնաժողովի մի շարք իրավունքներ միաժամանակ նաև պարտականություններ են: Օրինակ, առաջնային և երկրորդային իրավունքի աղբյուրների անշեղ կատարման ապահովումը Եվրոպական հանձնաժողովի համար ինչպես իրավունք է, այնպես էլ պարտականություն:

3.2.2.3.2 Ձևավորման կարգը

Հանձնաժողովն ունի ձևավորման յուրահատուկ կարգ, որը նման չէ ազգային գործադիր իշխանության մարմինների ձևավորման կարգին և ունի որոշ առանձնահատկություններ: Այդ կարգը սահմանված է ԵՄ֊ի մասին պայմանագրի 17֊րդ հոդվածում.

Եվրոպական խորհուրդը որոշում է Հանձնաժողովի նախագահի թեկնածուին և ներկայացում Եվրոպական խորհրդարանին,

Եվրոպական խորհրդարանը հաստատում է Հանձնաժողովի նախագահի թեկնածուին,

ԵՄ֊ի խորհրդը, ձայների որակյալ մեծամասնությամբ և Հանձնաժողովի նախագահի՝ Եվրոպական խորհրդարանի կողմից արդեն հաստատված թեկնածուի հետ համաձայնեցմամբ, որոշում է Հանձնաժողովի մյուս անդամների թեկնածուներին,

Եվրոպական խորհրդարանը հավանություն է տալիս Հանձնաժողովի նախագահի և մյուս անդամների թեկնածուներին իրենց պաշտոններում,

ԵՄ֊ի խորհրդը, ձայների որակյալ մեծամասնությամբ, հինգ տարի ժամկետով իրենց պաշտոններում նշանակում է Հանձնաժողովի նախագահի և մյուս անդամների թեկնածուներին:

Ընդ որում, ԵՄ խորհուրդը Եվրոպական հանձնաժողովի ձևավորման ժամանակ հավաքվում է ոչ թե նախարարների, այլ անդամ֊պետությունների ղեկավարների կամ կառավարությունների նախագահների կազմով (հոդված 17) [2]:

3.2.2.3.3 Կառուցվածքը

Հանձնաժողովի ներքին կառուցվածքի առաջին և ամենավերին օղակը նրա Նախագահն, որը որոշում է Հանձնաժողովի ամբողջ աշխատանքի «քաղաքական ուղղորդման» և նրա «ներքին կազմակերպման» խնդիրները, Հանձնաժողովի տարբեր անդամների՝ հանձնակատարների միջև իրականացնում է պարտականությունների բաշխում և նրանց գործունեության հսկողություն, նշանակում է իր տեղակալներին, կարգավորում է Հանձնաժողովի հանդիպումների գումարման և յուրաքանչյուր հանդիպման օրակարգի ընդունման հարցերը:

Հանձնակատարներին կարելի է համեմատել նախարարների հետ, քանի որ նրանք, բացի կոլեգիալ մարմնի անդամ լինելուց, նախարարների նման՝ միանձնյա պատասխանատվություն են կրում իրենց իրավասությանը հանձնված որոշակի ճյուղային ոլորտի կառավարման համար: Հանձնակատարների թիվը համապատասխանում է անդամ֊պետությունների թվին: Հանձնակատարներից յուրաքանչյուրն ունի իր կաբինետը, որը բաղկացած է ինչպես անդամ պետությունների, այնպես էլ ԵՄ֊ի ծառայողներից:

Լիսաբոնի պայմանագրով սահմանվեց նաև, որ ԵՄ ԸԱԱՔ հարցերով բարձրագույն ներկայացուցիչն ի պաշտոնե զբաղեցնում է նաև Հանձնաժողովի նախագահի տեղակալի պաշտոնը և պատասխանատու է ԵՄ արտաքին հարաբերությունների բոլոր ուղղությունների ուղղորդման, ղեկավարման համար:

Հանձնաժողովի գործունեության համակարգումն իրականացվում է Գլխավոր քարտուղարության կողմից: Հանձնաժողովն ունի նաև մի քանի տասնյակի հասնող կառուցվածքային ստորաբաժանումներ, որոնց առաքելությունն է` նրա բնականոն ու արդյունավետ գործունեությանն ապահովումը։ Հատկանշական են հատկապես Գլխավոր դիրեկտորատները, որոնք նախարարությունների նմանությամբ ճյուղային կառավարման մարմիններ են: Գլխավոր դիրեկտորատների թիվը հասնում է շուրջ 20֊ի: Թեև գլխավոր դիրեկտորատների ղեկավարը համարվում է Գլխավոր դիրեկտորը, այդուհանդերձ, գլխավոր դիրեկտորատների խնդիրների որոշումը, նրանց գործունեության համակարգումն ու հսկողությունն իրականացնում է համապատասխան հանձնակատարը, որի ենթակայության տակ գտնվում են մեկ կամ մի քանի գլխավոր դիրեկտորատ: Գլխավոր դիրեկտորատների կառուցվածքը ևս միատարր չէ. դրանք բաժանվում են դիրեկտորատների, վերջիններս էլ` բաժինների:

Հանձնաժողովի կազմում գոյություն ունեն նաև այլ հաստատություններ, որոնց մեջ հիշարժան են Իրավաբանական և Թարգմանչական ծառայությունները:

3.2.2.3.4 Գործունեության կազմակերպումը

Եվրոպական հանձնաժողովն իր գործունեությունն իրականացնում է նիստերի միջոցով, որոնք, որպես կանոն, հրավիրվում են Նախագահի կողմից շաբաթը մեկ անգամ: Նիստերը փակ են: Անհրաժեշտության դեպքում հնարավոր է նաև արտահերթ նիստերի հրավիրում: Նիստերն իրավազոր են, երբ ներկա է հանձնակատարների կեսից ավելին:

Հանձնաժողովն, ի տարբերություն ԵՄ֊ի խորհրդի, ունի որոշումների ընդունման մեկ ձև՝ ձայների պարզ մեծամասնությունը:

3.2.2.4 ԵՄ արդարադատության դատարան
3.2.2.4.1 Կարգավիճակը

ԵՄ֊ի Արդարադատության դատարնը կոչված է ամրապնդելու և զարգացնելու ԵՄ֊ի իրավունքի կենսունակությունը: Դատարանի իրավաբանական կարգավիճակը, կազմավորման կարգը, կառուցվածքն ու կազմն ամրագրված են համապատասխան գրավոր աղբյուրներում՝ Լիսաբոնի պայմանագրում, 1991թ. ԵԸ դատարանի Ընթացակարգային կանոններում, 2001թ. ԵԸ դատարանի Ստատուտի մասին արձանագրության մեջ:

ԵՄ դատարանը ԵՄ֊ի՝ դատական իշխանություն իրականացնող և անկախ մարմին է, որն իր գործունեությունն իրականացնում է հայցապահանջներ ու հարցումներ քննելու ու լուծելու միջոցով, իսկ նրա որոշումներն ունեն պարտադիր իրավաբանական ուժ:

ԵՄ արդարադատության դատարանն օժտված է և՛ սահմանադրական, և՛ գերագույն դատարանի կարգավիճակով, ինչը ևս վկայում է նրա կարևոր դերի մասին:

3.2.2.4.2 Կառուցվածքը

ԵՄ դատարանը բաղկացած է մի քանի օղակներից.

բուն ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանը,

Առաջին ատյանի դատարանը,

Դատական բաժանմունքները, որոնք ներառում են մասնագիտացված իրավասության բազմաթիվ դատարաններ: Դատական պալատները մշտական հիմունքներով գործող մարմիններ չեն և հիմնադրվում են ԵՄ խորհրդի կողմից` ըստ անհրաժեշտության:

Այս ատյանների միջև ծառայողական ենթակայություն գոյություն չունի և նրանցից յուրաքանչյուրը քննում և լուծում է իր իրավասությանը վերապահված գործեր:

ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանի որոշումները բողոքարկման ենթական չեն, իսկ Առաջին ատյանի դատարանի որոշումները կարող են բողոքարկվել ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանում՝ դրանք կայացնելու պահից երկու ամսվա ընթացքում, բայց` միայն իրավունքին վերաբերող հարցերով (հոդվածներ 56 և 58): Նույն կանոնը գործում է նաև Դատական բաժանմունքների որոշումներն Առաջին ատյանի դատարանում բողոքարկելու համար (հոդվածներ 9 և 11) [2]:

ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանի երեք ատյաններն, իրենց հերթին, բաժանվում են պալատների` օպերատիվ քննության ապահովման նպատակով: Գործերի ճնշող մեծամասնությունը քննում և լուծում են հենց պալատները: Պալատների ներսում մասնագիտացում գոյություն չունի: Գոյություն ունեն երեք, հինգ և տասներեք դատավորից բաղկացած պալատներ: Վերջինս կոչվում է Մեծ պալատ և քննում ու լուծում է բարդ գործերը: Պալատներից յուրաքանչյուրը գլխավորում է պալատի նախագահը:

Առանձին դեպքերում, ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանը կարող է գործեր քննել և լուծել նաև ամբողջ կազմով (օրինակ, դա կարող է տեղի ունենալ ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանի դատավորներից մեկին անձեռնմխելիությունից զրկելու հարցը քննարկելու դեպքում (հոդված 3):

3.2.2.4.3 Կազմը

Դատարանի կազմը միատարր չէ: Այն ներառում է երկու կարգի անդամներ` դատավորներ և գլխավոր փաստաբաններ: Թե՛ դատավորների, թե՛ գլխավոր փաստաբանների պաշտոնների զբաղեցման համար սահմանված են միևնույն չափանիշները: Այդ պաշտոնները կարող են զբաղեցնել այն անձինք, որոնց անկախությունը կասկածից վեր է, և որոնք ունեն մասնագիտական բավարար որակավորում իրենց երկրների բարձրաստիճան դատական հաստատություններում նշանակվելու համար կամ հեղինակավոր իրավաբաններ են:

Դատավորները Դատարանի կողմից քննվող գործերի վճռահատությանն անմիջականորեն մասնակցող անձինք են: Յուրաքանչյուր անդամ֊պետություն Դատարանում ներկայացված է մեկական անդամով: Դատավորների պաշտոնավարման ժամկետը 6 տարի է, սակայն նրանք կարող են անընդհատ վերանշանակվել: Երեք տարին մեկ անգամ տեղի է ունենում դատավորների մասնակի փոխարինում: Դատավորներն իրենց կազմից ընտրում են Դատարանի նախագահ՝ երեք տարի ժամկետով, վերընտրման իրավունքով:

Գլխավոր փաստաբաններն իրականացնում են գործի հանգամանքների նախնական, անկախ հետազոտություն, եթե այն բարձրացնում է իրավունքին վերաբերող նոր հարցեր: Արդյունքներն արտացոլվում են համապատասխան եզրակացության մեջ և դատական նիստի ընթացքում ներկայացվում են Դատարանին: Եզրակացությունները Դատարանի համար պարտադիր չեն համարվում, սակայն, մեծամասամբ Դատարանը գործը վճռահատելիս հետևում է գլխավոր փաստաբանի եզրակացությանը:

Գլխավոր փաստաբանների պաշտոնավարման ժամկետը ևս վեցը տարի է: Նրանց թիվը ներկայումս 8֊ն է, սակայն ԵՄ֊ի գործունեության մասին պայմանագիրը թույլատրում է նրանց թվի ավելացման հնարավորություն: Յուրաքանչյուր երեք տարին մեկ անգամ տեղի է ունենում գլխավոր փաստաբանների մասնակի փոխարինում: Գլխավոր փաստաբաններից մեկը ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանի կողմից մեկ տարի ժամկետով նշանակվում է առաջին Գլխավոր փաստաբան, որն էլ Գլխավոր փաստաբանների միջև իրականացնում է գործերի բաշխում:

3.2.2.4.4 Գործունեության կազմակերպումը

ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանն իր գործունեությունը հիմնականում իրականացնում է տարբեր կատեգորիայի հայցապահանջների և հարցումների քննման ու լուծման միջոցով: Այդ գործերն ընդունված է բաժանել երկու խմբի՝ ուղղակի վարույթի կարգով և անուղղակի վարույթի կարգով քննվող գործեր: Այսպիսի տարանջատման հիմքում ընկած է այն հանգամանքը, թե արդյոք ԵՄ֊ի արդարադատության դատարանը գործը քննում է ըստ էության, թե ոչ [3, p. 220]: Ուղղակի վարույթի կարգով քննվող գործերի թվին են դասվում պարտավորությունների չկատարման և անգործության դեմ, օրինական ուժը կորցրած ճանաչելուն և պատճառված վնասի հատուցմանն ուղղված հայցապահանջների քննման ու լուծման գործերը:

Անուղղակի վարույթի կարգով քննվող գործերի թվին են դասվում նախնական կարգավորման ընթացակարգի միջոցով անդամ֊պետությունների դատական մարմինների կողմից ներկայացվող հարցումներին ԵՄ դատարանի կողմից պատասխանների տրման հետ կապված գործերը: Այլ կերպ ասած, անուղղակի վարույթի կարգով քննվող գործեր են նախնական ընթացակարգի միջոցով քննվող գործերը:

Դատարանը Եվրոպական խորհրդարանի, ԵՄ խորհրդի, Հանձնաժողովի կամ որևէ անդամ֊պետության խնդրանքով տրվող եզրակացությունների միջոցով որոշում է, թե որքանով են ԵՄ֊ի անունից վերպետական համագործակցության ոլորտներում կնքվող միջազգային համաձայնագրերի դրույթները համապատասխանում ԵՄ֊ի գործունեության մասին պայմանագրին: Դատարանի բացասական կարծիքի դեպքում, միջազգային համաձայնագիրը կարող է ուժի մեջ մտնել միայն վերը նշված պայմանագրում համապատասխան փոփոխություններ կատարելուց հետո (հոդված 218):

3.2.2.5 Աուդիտորների պալատ
3.2.2.5.1 Կարգավիճակը և լիազորությունները

Աուդիտորների պալատն ունի համեմատաբար կարճ պատմություն. այն հիմնադրվել է 1975թ. , իսկ փաստացի գործունեություն սկսել է իրականացնել 1977թ.֊ից: Այն իր գործունեությունն իրականացնում է ԵՄ֊ի գործունեության մասին պայմանագրի և իր Ընթացակարգային կանոնների հիման վրա: Աուդիտորների պալատը կոչված է իրականացնելու ֆինանսական հսկողություն ԵԸ/ԵՄ բոլոր մարմինների ծախսերի ու եկամուտների օրինականություն նկատմամբ, բացառությամբ այն մարմինների, որոնց դեպքում հիմնադիր պայմանագրերում նախատեսված է այդպիսի հսկողության կատարման անհնարինություն: Աուդիտի կարող են ենթարկվել նաև անդամ֊պետությունների տարածքում գործող ֆիզիկական ու իրավաբանական անձինք, որոնք ունեն ԵՄ֊ի բյուջեի միջոցների հաշվին ձեռք բերված սեփականություն և նրա կողմից ստացված եկամուտներ:

Աուդիտորների պալատի լիազորությունների մեջ են մտնում ցանկացած ժամանակ, սեփական հայեցողությամբ առանձին հարցերի կապակցությամբ հատուկ հաշվետվության պատրաստումը և ներկայացումը, մյուս ինստիտուտների խնդրանքով եզրակացություններ տալը, իր առջև դրված խնդիրների իրականացման համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի ու տեղեկատվության ստացման պահանջով այն ինստիտուտին, մարմնին, ազգային աուդիտ իրականացնող մարմիններին, ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց դիմելը, որոնք առնչվում են ԵՄ֊ի բյուջեից կատարվող ծախսերի կամ եկամուտների կառավարման հետ:

3.2.2.5.2 Ձևավորման կարգը և կազմը

Աուդիտորների պալատը կազմված է յուրաքանչյուր անդամ֊պետությունից մեկական անդամ սկզբունքով: ԵՄ խորհուրդը, գործելով ձայների որակյալ մեծամասնությամբ, նրանց նշանակման համար պետք է խորհրդակցի Եվրոպական խորհրդարանի հետ: Աուդիտորների պալատի անդամները նշանակվում են 6 տարի ժամկետով: Թեկնածուներին, որպես կանոն, ներկայացվում են բարձր պահանջներ: Առաջին հերթին, նրանք պետք է լինեն անդամ֊պետության քաղաքացի և ունենան բարձր բարոյական հատկանիշներ: Բացի այդ, նախքան Աուդիտորների պալատի անդամի պաշտոնն ստանձնելը, նրանք պետք է իրենց երկրներում աշխատած լինեն համանման մարմնում կամ էլ պետք է ունենան բավարար որակավորում (հոդված 286): Անվերապահ պահանջ է հանդիսանում նրանց անկախության վերաբերյալ որևէ կասկածի բացակայությունը [2]:

3.2.2.5.3 Կառուցվածքը և կառավարումը

Աուդիտորների պալատի գործունեության ղեկավարումն իրականացնում է նրա նախագահը, որն ընտրվում է այս ինստիտուտի կազմից` 3 տարի ժամկետով, վերընտրման իրավունքով: Աուդիտորների պալատի կառուցվածքային միավորներ են հանդիսանում նաև Քարտուղարությունը և աուդիտորական խմբերը:

3.2.2.6 Եվրոպական խորհուրդ
3.2.2.6.1 Կարգավիճակը և լիազորությունները

Եվրոպական խորհուրդն ստեղծվել է 1974թ., և չնայած մինչև Լիսաբոնի պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը չուներ ԵՄ ինստիտուտի կարգավիճակ, այնուամենայնիվ, փաստացի մշտապես եղել է ԵԸ/ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ համակարգի կենտրոնական մարմիններից մեկը: Դա պայմանավորված է այն դերով, որը հատկացված է Եվրոպական խորհրդին: Մասնավորապես, ԵՄ֊ի մասին պայմանագրի 15֊րդ հոդվածի համաձայն` Եվրոպական խորհուրդը խթանում է ԵՄ֊ի զարգացումը և սահմանում նրա ընդհանուր քաղաքական ուղենիշները: Այդ իսկ պատճառով, այն երբեմն անվանում են քաղաքական ղեկավարման բարձրագույն մարմին [3, p. 133]:

Լայն առումով, Եվրոպական խորհուրդն անդամ֊պետությունների ղեկավարների կամ կառավարությունների նախագահների ֆորում է, որտեղ քննարկվում են ինտեգրման գործընթացների հետագա զարգացումը կանխորոշող հարցեր: Եվրոպական խորհրդում կարող է քննարկվել ցանկացած հարց, որի վերաբերյալ ավելի ստորին մակարդակում հնարավոր չէ փոխհամաձայնության հասնել: Եվրոպական խորհրդի իրավասությանն են պատկանում այնպիսի հարցերի վերաբերյալ որոշումների կայացումը, ինչպիսիք են նոր պետությունների անդամակցության, զարգացման այս կամ այն փուլին անցնելու, հիմնադիր պայմանագրերի մեջ փոփոխություն կատարելու, տնտեսական, սոցիալական և ֆինանսական զարգացման կողմնորոշիչները սահմանելու, ԵՄ ինստիտուտների և այլ մարմինների միջև առաջացած վեճերը լուծելու (քաղաքական արբիտրաժ) հարցերը և այլն [3, p. 135]:

Եվրոպական խորհուրդն առաջնային դերակատարություն ունի նաև ԸԱԱՔ շրջանակներում, քանի որ նրա իրավասությանն է վերապահված ԸԱԱՔ, այդ թվում` ԸԱՊՔ առնչվող ոլորտներում քաղաքականության ընդհանուր սկզբունքների սահմանումը: Եվրոպական խորհուրդն ընդունում է նաև ԵՄ֊ի կողմից իրականացվելիք ռազմավարությանը վերաբերող ընդհանուր բնույթի որոշումներ:

Եվրոպական խորհրդի ընդունած որոշումներն ունեն պարտադիր բնույթ:

3.2.2.6.2 Կազմը և ղեկավարումը

Որպես քաղաքական բարձրագույն մարմին` Եվրոպական խորհուրդը միավորում է անդամ֊պետությունների նախագահներին կամ կառավարությունների ղեկավարներին (կախված անդամ֊պետության կառավարման ձևից) և Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահին: Նրանց որպես օգնականներ ուղեկցում են ԱԳ նախարարները և Եվրոպական հանձնաժողովի անդամներից որևէ մեկը:

Եվրոպական խորհրդը 2,5 տարով ընտրում է Նախագահ, որի լիազորություններին են պատկանում նիստեր գումարելը, դրանք նախագահելը, նիստերի օրակարգի սահմանումը, նիստերի արդյունքների վերաբերյալ Եվրոպական խորհրդարանին զեկույց ներկայացնելը և այլն:

Եվրոպական խորհուրդն իր գործունեությունն իրականացնում է նիստերի միջոցով։ Եվրոպական խորհուրդը յուրաքանչյուր վեց ամսվա կտրվածքով գումարում է երկու նիստ:

3.2.2.7. Եվրոպական կենտրոնական բանկ [4, pp. 50-51] [5, pp. 182, 198]

ԵԿԲ֊ն ԵՄ֊ի միասնական արժույթի՝ եվրոյի (տե´ս նաև 3.3.2.1), ներմուծման գործում առաջատար դեր խաղացած Եվրոպական արժութային ինստիտուտի փաստացի ժառանգորդն է, հիմնադրվել է 1998թ., լիարժեք սկսել է գործառնել 1999թ. հունվարի 1֊ից: ԵԿԲ֊ն լիովին անկախ է ԵՄ֊ի մյուս ինստիտուտներից և պաշտոնապես ԵՄ֊ի ինստիտուտ է դարձել 2009թ.՝ Լիսաբոնի պայմանագրով: ԵԿԲ֊ի կենտրոնակայանը գտնվում է Գերմանիայի Ֆրանկֆուրտ (Մայնի ափին) քաղաքում:

3.2.2.7.1 Կառավարման հիմնական մարմինները

ԵԿԲ֊ի կառավարման հիմնական մարմինները երեքն են.

Գործադիր մարմինը, որն իրականացնում է ամենօրյա ղեկավարում և բաղկացած է 6 անամներից՝ նախագահից, փոխնախագահից և չորս այլ անդամներից, որոնց պաշտոնավարման ժամկետը 8 տարի է:

Կառավարման խորհուրդը, որը սահմանում է արժութային քաղաքականությունը և փոխարկման հիմնական տոկոսադրույքները եվրոյի գոտում: Նրա կազմի մեջ են մտնում Գործադիր մարմինը և եվրոյի գոտու անդամ֊պետությունների ազգային կենտրոնական բանկերի կառավարիչները:

Ընդհանուր խորհուրդը, որն իրականացնում է ԵԿԲ֊ի ընդհանուր վերահսկողությունը և աշխատանքների համակարգումը, աջակցում եվրոյի գոտուն նոր միացող երկրներին: Այն բաղկացած է ԵԿԲ֊ի նախագահից, փոխնախագահից և ԵՄ֊ի բոլոր 28 անդամ֊պետությունների կենտրոնական բանկերի կառավարիչներից:

3.2.2.7.2 Հիմնական լիազորությունները

ԵԿԲ֊ի հիմնական գործառույթներն են.

Եվրոյի գոտու միասնական արժութային քաղաքականության մշակումն ու իրականացումը,

Եվրոյի գոտու երկրների փոխարկման պաշտոնական պահուստների պահպանումն ու կառավարումը,

Հիմնական տոկոսադրույքների սահմանումը,

Եվրոյի գոտում գնային կայունության ապահովումը։

ԵԿԲ֊ն օժտված է նաև եվրոյի գոտում թղթադրամների թողարկումն արտոնելու բացառիկ իրավասությամբ:

ԵԿԲ֊ն վարում է բավական կոշտ «ոչ ժողովրդավարական» վերազգային քաղաքականություն` դրամավարկային քաղաքականություն: Լինելով որևէ քաղաքական ազդեցությունից դուրս՝ ԵԿԲ֊ի մանդատը կարող է փոփոխվել միայն ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների միաձայն պայմանավորվածությամբ և բոլոր ազգային խորհրդարանների հավանությամբ: Որոշ դեպքերում (օրինակ, Իռլանդիայում), դրա համար կպահանջվի անգամ համապետական հանրաքվե: Ճիշտ է, ԵԿԲ֊ի նախագահը Եվրոպական խորհրդարանում հանդես է գալիս քառամսյա հաշվետվություն֊զեկույցով, սակայն անգամ Խորհրդարանը չի կարող ազդել ԵԿԲ֊ի քաղաքականության վրա:

3.2.2.7.3 Եվրոհամակարգ և Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգ

ԵԿԲ֊ն և եվրոյի գոտու անդամ֊պետությունների կենտրոնական բանկերը միասին կազմում են Եվրոհամակարգ՝ եվրոյի գոտու արժութային կառավարման մարմինը: Եվրոհամակարգի հիմնական նպատակներն են գնային և ֆինանսական կայունության ապահովումը, ինչպես նաև ֆինանսական ինտեգրումը:

ԵԿԲ֊ն և ԵՄ֊ի 28 անդամ֊պետությունների ազգային կենտրոնական բանկերը միասին կազմում են ԿԲԵՀ՝ ֆինանսական կանոնակարգման յուրօրինակ վերազգային մարմին, որի կառավարումն իրականացվում է ԵԿԲ֊ի կառավարման համակարգի միջոցով: Համակարգի ստեղծման նպատակը գնային կայունության ապահովումը և տնտեսության ոլորտում ԵԸ գործունեության հիմնական ուղղություններին աջակցությունն է:

3.2.3 ԵՄ ԱՅԼ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐ

3.2.3.1 ԵՄ Մարդու իրավունքների պաշտպան [4, pp. 60-61] [6]

ԵՄ֊ի Մարդու իրավունքների պաշտպանի (Օմբուդսմենի) պաշտոնն ստեղծվել է Մաաստրիխտի պայմանագրով: Նրա կարգավիճակը հստակեցվել է Եվրոպական խորհրդարանի 1994թ. «Օմբուդսմենի պարտավորությունների իրականացման կանոնների և հիմնական պայմանների մասին» որոշումով: Օմբուդսմենն ընտրվում է Եվրոպական խորհրդարանի կողմից՝ 5 տարի ժամկետով:

Այս պաշտոնի նպատակը ԵՄ֊ն իր քաղաքացիների համար ավելի հասկանալի ու թափանցիկ դարձնելն է: Օմբուդսմենը ԵՄ֊ի քաղաքացիներից ընդունում է դիմում֊բողոքներ ԵՄ֊ի ինստիտուտների կամ հաստատությունների ոչ իրավաչափ գործողությունների վերաբերյալ: Այդ դիմումների հիման վրա կամ սեփական նախաձեռնությամբ՝ Օմբուդսմենը կարող է հետաքննություն սկսել, որը կարող է ներառել ԵՄ֊ի բոլոր ինստիտուտները, բացառությամբ՝ Արդարադատության և Առաջին ատյանի դատարանների: ԵՄ֊ի ինստիտուտները պարտավոր են նրան տրամադրել ցանկացած տեղեկություն և մուտքի հնարավորություն համապատասխան փաստաթղթերին, սակայն Օմբուդսմենը կամ նրա աշխատակիցներն իրավասու չեն հրապարակել այդ տեղեկությունները կամ փաստաթղթերը: Նրանք նաև պարտավոր են գաղտնի պահել ցանկացած տեղեկություն, որը կարող է վնասել դիմողին կամ շահագրգիռ մեկ այլ կողմին: Սակայն եթե հետաքննության ժամանակ Օմբուդսմենը ձեռք է բերում տվյալներ, որոնք, նրա կարծիքով, ենթակա են քրեական իրավունքի գործողության, նա պետք է դրա մասին անհապաղ տեղեկացնի համապատասխան ազգային ծառայություններին: Նա նաև ԵՄ֊ի շահագրգիռ ինստիտուտին կամ հաստատությանը տեղեկացնում է նրանց աշխատակիցների ոչ իրավաչափ գործողությունները փաստող տվյալների մասին: Օմբուդսմենը հետաքննության արդյունքների մասին տեղեկացնում է նաև դիմումատուին:

Օմբուդսմենը Եվրոպական խորհրդարանին է ներկայացնում ամենամյա հաշվետվություն իր կատարած աշխատանքների մասին:

Ազգային֊պետական հարցերը դուրս են Օմբուդսմենի իրավասությունից:

3.2.3.2 Խորհրդակցական մարմիններ

Վերը ներկայացված ինստիտուտներից բացի, ԵՄ֊ի համակարգում առկա են բազմաթիվ խորհրդակցական և օժանդակ մարմիններ, որոնք չունեն ԵՄ֊ի ինստիտուտի կարգավիճակ, բայց նախատեսված են հիմնադիր պայմանագրերով:

3.2.3.2.1 Տնտեսական և սոցիալական կոմիտե [4, pp. 43-44] [7]

Այս կոմիտեն գործում է դեռևս 1957թ.֊ից՝ ԵՏԸ հիմնադրման մասին պայմանագրով: Կազմված է 353 անդամներից՝ նշանակված ԵՄ Խորհրդի կողմից, 5 տարի ժամկետով: Նրանք անկախ են իրենց պարտավորությունների իրականացման գործում: Անդամները 2,5 տարով ընտրում են կոմիտեի նախագահություն:

Լիազորությունների բնույթով կոմիտեն խորհրդատվական մարմին է: Նրա հիմնական խնդիրն է` կազմակերպված քաղաքացիական հասարակության, այդ թվում՝ տարատեսակ տնտեսական և սոցիալական խմբերի (արհմիություններ, ֆերմերներ, բնապահպաններ, սպառողներ և այլն) շահերի ներկայացումը ԵՄ֊ում՝ օրակարգային հարցերի վերաբերյալ կարծիք հայտնելու միջոցով: Եվրոպական հանձնաժողովը և Խորհուրդը պարտավոր են խորհրդակցել Կոմիտեի հետ տնտեսական և սոցիալական հարցերի շուրջ: Այսպիսով, փաստորեն, այս կոմիտեն յուրահատուկ «կամուրջ» է ԵՄ֊ի և քաղաքացիների միջև:

Կոմիտեն իրականացնում է երեք հիմնական գործառույթ.

Խորհրդին, Հանձնաժողովին և Եվրոպական խորհրդարանին խորհրդատվություն` նրանց խնդրանքով կամ Խորհրդի նախաձեռնությամբ: Կոմիտեն կարող է հանդես գալ նաև սեփական առաջարկություններով:

Աջակցել քաղաքացիական հասարակությանը՝ էլ ավելի ներգրավվելու ԵՄ֊ի քաղաքականության մշակման գործընթացում։

Աջակցել քաղաքացիական հասարակության դերի մեծացմանը և խորհրդատվական կառույցների կայացմանը՝ ԵՄ֊ին չանդամակցող երկրներում:

3.2.3.2.2 Տարածաշրջանների կոմիտե [4, pp. 16-17] [8]

Տարածաշրջանների կոմիտեն ստեղծվել է 1994թ.՝ ԵՄ֊ի ինստիտուտների աշխատանքներին անդամ֊պետությունների տեղական և տարածաշրջանային իշխանության մարմիններին (տարածաշրջանների, քաղաքների ղեկավարներ կամ ընտրովի ներկայացուցիչներ) մասնակից դարձնելու, այդկերպ, ըստ էության, ԵՄ֊ի ինստիտուտներին ու քաղաքացիներին էլ ավելի մերձեցնելու նպատակով: Նրա 353 անդամները ևս նշանակվում են Խորհրդի կողմից՝ 5 տարի ժամկետով և վերընտրման իրավունքով: Նրանք ևս քաղաքականապես անկախ են:

Տարածաշրջանների կոմիտեի խնդիրը ԵՄ֊ի Խորհրդին և Հանձնաժողովին ԵՄ֊ի քաղաքականության ու օրենսդրության վերաբերյալ տեղական և տարածաշրջանային մարմինների տեսակետների ներկայացումն է: Հանձնաժողովը և Խորհուրդը պետք է խորհրդակցեն Տարածաշրջանների կոմիտեի հետ տեղական և տարածաշրջանային իշխանություններին վերաբերող հարցերի շուրջ: Կոմիտեն կարող է նաև իր նախաձեռնությամբ առաջարկություններ ներկայացնել Հանձնաժողովին, Խորհրդին և Խորհրդարանին: Կոմիտեն այդպիսի եզրակացություն֊առաջարկություններ է ներկայացնում, մասնավորապես, առողջապահության, անդրեվրոպական ցանցերի, զբաղվածության, սոցիալական քաղաքականության, շրջակա միջավայրի պահպանության, տրանսպորտի, կլիմայի փոփոխության, էներգետիկայի և այլ ոլորտներում:

Կոմիտեի գործունեության հիմքում ընկած են երեք սկզբունքներ.

Սուբսիդիարությունը, որի համաձայն, ԵՄ֊ի ներսում որոշումները պետք է ընդունվեն քաղաքացիներին առավել մոտ կանգնած մակարդակում:

Մերձությունը, որի համաձայն, ղեկավարման բոլոր մակարդակները պետք է ձգտեն «մոտ լինել քաղաքացիներին», մասնավորապես, իրենց գործունեության մեջ լինեն թափանցիկ:

Գործընկերությունը, որի համաձայն, եվրոպական, ազգային, տարածաշրջանային կամ տեղական ղեկավարման մարմինները պետք է միասին աշխատեն, համագործակցեն, քանի որ դրանք անփոխարինելի են, և պետք է ներգրավված լինեն բազմամակարդակ կառավարման համակարգում՝ որոշումների ընդունման գործընթացի ամբողջ շղթայում:

3.2.3.3 Եվրոպական ներդրումային բանկ [9] [10]

ԵՆԲ֊ն ԵՄ֊ի ֆինանսավարկային հաստատություններից է, որն ունի իրավաբանական անձի կարգավիճակ: Այն հիմնադրվել է 1958թ.: Նրա ֆինանսական միջոցները գոյանում են անդամ֊պետությունների վճարներից (ԵՄ֊ի բոլոր անդամ֊պետություններն անդամակցում են ԵՆԲ֊ին): ԵՆԲ֊ն ԵՄ֊ում և գործընկեր֊պետություններում հիմնավորված ու կենսունակ ներդրումային ծրագրերի իրականացման համար տրամադրում է երկարաժամկետ վարկեր և տեխնիկական աջակցություն: Մասնավորապես, ԵՆԲ֊ն ֆինանսավորում է ներդրումային ծրագրեր՝ ուղղված թույլ զարգացած տարածաշրջանների զարգացմանը, ձեռնարկությունների արդիականացմանը կամ վերակառուցմանը, գործունեության նոր ձևերի զարգացմանը, որոնք կնպաստեն ընդհանուր շուկայի ամրապնդմանը: Վարկավորում կարող է իրականացվել նաև այնպիսի ոլորտներում, որոնք ԵՄ֊ի մի քանի անդամ֊պետությունների համար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում, սակայն դրա համար ազգային միջոցները բավարար չեն:

ԵՆԲ֊ի կառավարման մարմիններն են Կառավարիչների խորհուրդը, Տնօրենների խորհուրդը, Վերահսկիչ և Կառավարչական կոմիտեները: Կառավարիչների խորհորդի կազմի մեջ են մտնում ԵՄ֊ի բոլոր անդամ֊պետությունների ֆինանսների նախարարները: Այն սահմանում է ընդհանուր վարկային քաղաքականությունը, քննում և հաստատում է տարեկան հաշվեկշիռները, փոփոխում բանկի կանոնադրական կապիտալը: Տնօրենների խորհուրդը որոշում է ընդունում վարկի տրամադրման և երաշխիքների, ինչպես նաև տոկոսադրույքների վերաբերյալ հարցերում: Օպերատիվ ղեկավարում իրականացնող Կառավարչական կոմիտեն կազմված է ԵՆԲ֊ի նախագահից և 7 փոխնախագահներից, իսկ Կառավարիչների կողմից նշանակված 6 անդամ ունեցող Վերահսկիչ կոմիտեն վերահսկում է ԵՆԲ֊ի մարմինների աշխատանքները:

3.2.3.4 Գործակալություններ և այլ ծառայություններ

ԵՄ֊ի համակարգի մեջ են մտնում նաև 40֊ից ավելի ծառայություններ և գործակալություններ, որոնք դասակարգված են չորս խմբերում՝ Ապակենտրոնացված, Գործադիր և Եվրատոմի գործակալություններ, ինչպես նաև Նորարարության և տեխնոլոգիայի եվրոպական ինստիտուտը: Այդ գործակալություններից հիշատակման են արժանի Եվրոպական դատական գործակալությունը (Եվրոյուստ) և Եվրոպական ոստիկանական գործակալությունը (Եվրոպոլ):

3.2.3.4.1 Եվրոյուստ [11] [12] [13]

1999թ. Եվրոպական խորհուրդը որոշում ընդունեց հանցավորության դեմ անդամ֊պետությունների դատական մարմինների համատեղ պայքարի ուղղորդման վերաբերյալ և 2002թ. հիմնադրվեց Եվրոյուստը: Այն բաղկացած է համագործակցության համար բավարար լիազորություններ ունեցող դատախազներից, դատավորներից կամ ոստիկանական ծառայողներից, որոնք ներկայացվում են անդամ֊պետությունների կողմից:

Եվրոյուստի գլխավոր նպատակն է աջակցել ազգային իշխանությունների գործունեության արդյունավետացմանը՝ անդրսահմանային և կազմակերպված հանցավորության հետաքննության ու դատական քննության հարցերում: Այդ նպատակով, Եվրոյուստի առջև դրված են հետևյալ խնդիրները.

զարգացնել անդամ֊պետությունների իրավասու մարմինների միջև ուղղորդումը և համագործակցությունը՝ հանցագործությունների հետաքննության և դատական քննության հարցերում,

սկսել անօրինական գործողությունների հետաքննություն,

այս կամ այն պետությանը համարել հետաքննություն անցկացնելու համար առավել պատրաստ,

ստեղծել միասնական քննչական թիմ, որը կկանոնակարգի պետությունների գործողությունները,

աջակցել անդամ֊պետությունների իրավասու մարմիններին տեղեկանալու քննության ընթացքի մասին՝ նրանց աշխատանքների համաձայնեցման համար,

աջակցել Եվրոպոլին, այդ թվում՝ նրան տրամադրելով ներկայացված նյութերի վերաբերյալ եզրակացություն:

Եվրոյուստը կարող է նաև համագործակցություն հաստատել ԵՄ֊ի անդամ չհանդիսացող պետությունների իրավապահ մարմինների հետ:

3.2.3.4.2 Եվրոպոլ [14] [15]

ԵՄ֊ի ոստիկանական միացյալ մարմնի ստեղծումը նախատեսված էր դեռևս Մաաստրիխտի պայմանագրով, և 1994թ.֊ից այն գործում էր թմրանյութերի անօրինական շրջանառության դեմ պայքարի ստորաբաժանման ձևով: Արդեն 1999թ. Եվրոպոլn սկսեց լիարժեք գործառնել, իսկ 2010թ. վերածվեց ԵՄ֊ի գործակալության: Դա, մի կողմից, ընդլայնեց նրա հնարավորությունները, իսկ մյուս կողմից, գործակալությունը դրեց Եվրոպական խորհրդարանի վերահսկողության տակ:

Եվրոպոլը համակարգում և ուղղորդում է ազգային ոստիկանական ծառայությունների պայքարը միջազգային կազմակերպված հանցավորության դեմ, ինչպես նաև աջակցում նրանց միջև տվյալների փոխանակմանը: Նրա գործունեության հիմնական ուղղություններից են պայքարն ահաբեկչության, զենքի և թմրանյութերի անօրինական առևտրի, մանկական պոռնոգրաֆիայի և փողերի լվացման դեմ: Դրանց համահունչ, Եվրոպոլի առջև դրված են այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են ազգային ծառայությունների միջև տեղեկատվական փոխանակության դյուրացումը, տեղեկության հավաքումը, մշակումը և վերլուծությունը, ազգային ծառայություններին վաղ տեղեկացնելը, անդամ֊պետությունների կողմից իրականացվող հետաքննություններին տեղեկատվական աջակցությունը և այլն: 2002թ.֊ից Եվրոպոլն ունի նաև անդամ֊պետությունների կողմից իրականացվող համատեղ հետաքննություններին մասնակցելու իրավունք։

Քննարկման հարցեր

Ներկայացրե՛ք Խորհրդարանի ձևավորման կարգն ու լիազորությունները։

Ի՞նչ կառուցվածք և կարգավիճակ ունի Խորհուրդը։

Ի՞նչ լիազորություններ ունի Խորհուրդը։

Ի՞նչ քվեակարգեր են կիրառվում Խորհրդում։

Ինչպե՞ս է ձևավորվում և ի՞նչ կառուցվածք ունի Հանձնաժողովը։

Որո՞նք են Հանձնաժողովի լիազորությունները։

Ինչո՞վ են պայմանավորված Դատարանի նշանակությունն ու կարգավիճակը ԵՄ֊ի համար։

Բնութագրե՛ք Դատարանի կառուցվածքը և կազմը։

Որո՞նք են Դատարանի վարույթի տեսակները։

Ներկայացրե՛ք Աուդիտորների պալատի ձևավորման կարգը, կառուցվածքը և լիազորությունները։

Ի՞նչ կարգավիճակ ունի Եվրոպական խորհուրդը ԵՄ֊ում և ինչպե՞ս է այն ղեկավարվում։

Ի՞նչ լիազորություններ ունի Եվրոպական խորհուրդը։

Ի՞նչ կարգավիճակ, կառավարման մարմիններ և լիազորություններ ունի ԵԿԲ֊ն:

Ի՞նչ են եվրոհամակարգը և կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգը:

Ի՞նչ է Եվրոպական ներդրումային բանկը։

Ի՞նչ կարգավիճակ ունի ԵՄ֊ի Օմբուդսմենը։

Ի՞նչ կարգավիճակ ու գործառույթներ ունեն Տարածաշրջանների և Տնտեսական ու սոցիալական հարցերի կոմիտեները։

Ի՞նչ գործառույթներ ունեն Եվրոպոլն ու Եվրոյուստը:

Օգտագործված աղբյուրներ

CVCE, “Act concerning the election of the Members of the European Parliament by direct universal suffrage (20 September 1976) — Consolidated version 2002,” 2002. [Online]. Available: http://www.cvce.eu/content/publication/2003/1/9/3897868f-a751-4111-a799-e7c1f1811bac/publishable_en.pdf [Accessed 19 04 2017].

J.-P. Bonde, Ed., Consolidated Reader-Friendly Edition of the Treaty on European Union (TEU) and the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU) as amended by the Treaty of Lisbon (2007), Allingåbro, Foundation for EU Democracy, 2009.

Л. Энтин, Европейское право. Право Европейского Союза и правовое обеспечение защиты прав человека, Москва: Норма, 2007.

A. Jones, A Glossary of the European Union, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008.

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

European Ombudsman, “The European Ombudsman,” [Online]. Available: https://www.ombudsman.europa.eu/atyourservice/whocanhelpyou.faces#/page/4 [Accessed 19 04 2017].

EESC, “About the Committee,” [Online]. Available: http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.about-the-committee [Accessed 19 04 2017].

CoR, “Key facts,” [Online]. Available: http://cor.europa.eu/en/about/Pages/key-facts.aspx [Accessed 19 04 2017].

EUR-Lex, “European Investment Bank (EIB),” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/european_investment_bank.html?locale=en [Accessed 19 04 2017].

EIB, “The EU bank,” [Online]. Available: http://www.eib.org/about/index.htm [Accessed 19 04 2017].

EUR-Lex, “Eurojust,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/eurojust_en.htm [Accessed 19 04 2017].

Eurojust, “History of Eurojust,” [Online]. Available: http://www.eurojust.europa.eu/about/background/Pages/history.aspx [Accessed 19 04 2017].

Eurojust, “Mission and tasks,” [Online]. Available: http://www.eurojust.europa.eu/about/background/Pages/mission-tasks.aspx [Accessed 19 04 2017].

EUR-Lex, “Europol (European Police Office),” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/europol.html?locale=en [Accessed 19 04 2017].

Europol, “About Europol,” [Online]. Available: https://www.europol.europa.eu/about-europol [Accessed 19 04 2017].

3.3 ԵՄ-Ի ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պատմական զարգացման արդյունքում եվրոպական ինտեգրումն ածխի և պողպատի ոլորտից անցում է կատարել տնտեսության մյուս ոլորտներ: Սակայն ինտեգրումը չի սահմանափակվել միայն տնտեսական ոլորտով: Դրա արդյունքում աստիճանաբար փոխակերպվել են ինչպես ԵՄ-ի իրավական (տե´ս 3.1) և ինստիտուցիոնալ (տե´ս 3.2) համակարգերը, այնպես էլ գործունեության ոլորտները, և ժամանակակից ԵՄ-ն վերածվել է ներքին ու արտաքին քաղաքականության բազմաթիվ ոլորտներում մասնագիտացած տարածաշրջանային կազմակերպության: ԵՄ-ի գործառնությունը լավ պատկերացնելու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ նրա գործունեության հիմնական ուղղություններին:

Ինչպես արդեն նշվեց 3.1.3 մասում, ԵՄ-ի գործառնությունը հիմնված է իրավասությունների չորս խմբերի (բացառիկ, կիսված կամ բաժանված, լրացյալ և հատուկ) վրա: ԵՄ-ի քաղաքականության հիմնական ուղղությունները բխում են նրա ներսում տնտեսաքաղաքական ինտեգրման մակարդակից, իսկ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման մակարդակների և փուլերի, ինչպես նաև դրանց եվրոպական տարբերակների առանձնահատկությունների մասին մենք արդեն խոսել ենք 2.3 ենթագլխում: Այդ իսկ պատճառով մենք ստորև ամփոփ կներկայացնենք եվրոպական ինտեգրման ներկայիս փուլում ԵՄ-ի կողմից՝ վերը նշված իրավասությունների ոլորտներում իրականացվող քաղաքականության հիմնական ուղղությունները:

3.3.1 ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐ

Ինչպես հայտնի է, 3.1.3 մասում հիշատակված իրավասության չորս ոլորտներում ԵՄ֊ի իրավազորությունը տարբեր է. բացառիկ իրավասությունների ոլորտում ԵՄ֊ն ընդունում է անդամ֊պետությունների համար պարտադիր կատարման ենթակա որոշումներ, իսկ բաժանվող իրավասությունների որոշ ոլորտներում ԵՄ֊ն ունի առաջնայնություն անդամ֊պետությունների նկատմամբ, իսկ որոշ ոլորտներում էլ, հակառակը, անդամ֊երկրներն են առաջնային: Մի շարք ոլորտներում ԵՄ֊ն ունի լրացուցիչ իրավասություններ. ԵՄ֊ն ընդամենը լրացնում է անդամ֊պետությունների իրավասությունները: Բացի սրանցից, որոշ ոլորտներում ԵՄ֊ն ունի նաև հատուկ իրավասություններ (տե´ս նաև Աղյուսակ 3.1֊1):

Ընդհանուր առմամբ, անդամ֊պետությունները ԵՄ֊ին օժտել են բացառիկ լիազորություններով այն ոլորտներում, որտեղ նրանք չեն կարող գործել արդյունավետ: Այս ոլորտներում անդամ֊պետություններն իրենց գործողությունները պետք է համաձայնեցնեն ԵՄ֊ի ինստիտուտների հետ: Սակայն, ինչպես դաշնապետությունների դեպքում, մի շարք ոլորտներում անդամ֊երկրները շարունակում են պահպանել իրենց ինքնուրույնությունը: Մի շարք այլ ոլորտներում էլ ԵՄ֊ն ընդամենն աջակցող դեր է խաղում, իսկ առաջնային դերակատարներն անդամ֊պետություններն են: Գործնականում իրավասությունների մեծամասնությունը «բաժանվող» են. անդամ֊երկրները կարող են ինքնուրույն գործել միայն այն դեպքում, եթե ԵՄ֊ն ինքը չի գործում, իսկ անդամ֊երկրների գործողությունները չպետք է հակասեն ԵՄ֊ի օրենսդրությանը: Բացի դրանից, որոշ դեպքերում (օրինակ՝ ԵՄ ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ) ԵՄ֊ի վերազգային ինստիտուտները (տվյալ դեպքում՝ Հանձնաժողովը, Խորհրդարանը, Դատարանը) մեծ դերակատարում չունեն, իսկ Խորհուրդն այս ոլորտում որոշումներ է ընդունում ոչ թե ձայների մեծամասնությամբ, այլ միաձայնության սկզբունքով (այսինքն՝ անդամ֊երկրներն ունեն վետոյի իրավունք):

ԵՄ֊ի քաղաքականության ուղղությունների էությունն ու տրամաբանությունը լավ ըմբռնելու համար պետք է հիշել, որ եվրոպական ինտեգրումն սկզբնավորվել և իր գագաթնակետին հասել է տնտեսության բնագավառում: Հետևաբար, ԵՄ֊ի քաղաքականության հիմնական ուղղությունները բխում կամ լրացնում են նրա առաջնային տնտեսական նպատակները: Անշուշտ, այսօր ԵՄ֊ն, ի տարբերություն իր նախորդ ԵԸ֊ի, այլևս միայն տնտեսական կազմակերպություն չէ: ԵՄ֊ի քաղաքականության ուղղությունները դարձել են շատ բազմազան՝ ընդգրկելով ինչպես ֆինանսատնտեսական, այնպես էլ արտաքին ու ռազմական քաղաքականության, ներքին գործերի և արդարադատության բազմաթիվ ոլորտներ:

Ըստ էության, ԵՄ֊ի քաղաքականության գլխավոր ուղղությունները երկուսն են: Առաջին (կառուցվածքային) «փաթեթը» կոչված է ապահովելու ԸՇ֊ի և ՏԱՄ֊ի բնականոն ու արդյունավետ գործառնությունը (ընդհանուր առևտրային, գյուղատնտեսական, մրցակցային, տրանսպորտային և սոցիալական քաղաքականություններն՝ ԸՇ֊ի, իսկ ընդհանուր տնտեսական, արժութային և դրամավարկային քաղաքականությունները՝ ՏԱՄ֊ի համար), իսկ երկրորդը (լրացնող)՝ լրացնում է ԸՇ֊ն ու ՏԱՄ֊ը (քաղաքականությունը ձեռնարկատիրական, գիտատեխնիկական, էներգետիկ, կրթամշակութային, բնապահպանական և այլ ոլորտներում):

ԵՄ֊ի քաղաքականության ուղղությունները կարելի է դասակարգել տարբեր սկզբունքներով: 1993֊2009 թթ. դրանք կրում էին ԵՄ֊ի երեք «սյուների» տրաբանությունը, բայց 2009թ. Լիսաբոնի պայմանագիրը վերացրեց այդ «եռասյուն» կառուցվածքը, և այդ տրամաբանությունն այսօր կիրառելի չէ ԵՄ֊ի քաղաքականության ուղությունների տիպաբանման համար: Կարծես՝ պետք է ավելի նպատակահարմար լիներ քաղաքականության այդ ուղղությունները ներկայացնել ըստ այդ ոլորտներում ԵՄ֊ի իրավասությունների տեսակի (բացառիկ, բաժանվող, լրացուցիչ և հատուկ): Սակայն այստեղ էլ խնդիրն այն է, որ սերտորեն փոխկապակցված մի շարք ոլորտներում ԵՄ֊ն ունի տարբեր տիպի իրավասություններ: Օրինակ, ՏԱՄ գործառնման հարցում եթե ընդհանուր մաքսային, արժութային, առևտրային և մրցակցային քաղաքականություններում ԵՄ֊ն ունի բացառիկ իրավասություններ, ապա միասնական շուկայի, գյուղատնտեսության և տրանսպորտային քաղաքականության ոլորտում նրա իրավասությունները բաժանվող են, իսկ արդյունաբերության ոլորտում՝ լրացյալ:

Այդ իսկ պատճառով, թերևս տրամաբանորեն հիմնավորված և նպատակահարմար պետք է լինի ԵՄ֊ի քաղաքականության հիմնական ուղղությունները քննել ըստ դրանց ոլորտների՝ տնտեսական, սոցիալական, ինչպես նաև ԱԱԱՏ և ԸԱԱՔ:

3.3.2 ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏ

Որպես տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման բարձրագույն փուլին հասած (ընդ որում, այս պահին միակն աշխարհում) միջպետական խմբավորում՝ ԵՄ֊ն այսօր գործառնում է որպես ՏԱՄ, որի գործառնությունը ներառում է ընդհանուր մաքսային, արժութային, առևտրային, մրցակցային, միասնական շուկայի կանոնակարգման, գյուղատնտեսական և ձկնորսական, տրանսպորտային, էներգետիկ, աշխատուժի, կապիտալի և ծառայությունների ազատ տեղաշարժի, տարածքային մերձեցման ոլորտները (ըստ էության, ԵՄ֊ի քաղաքականության ուղղությունների գերակշիռ մասը):

3.3.2.1. Ներքին շուկա և արժութային քաղաքականություն

Եվրոպական ՏԱՄ֊ի կենտրոնական բաղադրիչը միասնական (ընդհանուր կամ ներքին) շուկան է (տե՛ս նաև 2.3.2.2.1)՝ իր «չորս ազատություններով» և մրցակցային քաղաքականությամբ: Եվրոպական ԸՇ֊ի ստեղծման նպատակն ամրագրվել է դեռևս 1987թ. ԵՄԱ֊ով և սկսել է գործառնել 1992 թ֊ից: Դրա ձևավորումը, որոշ հեղինակների գնահատմամբ, ունեցել է երկու նպատակ. նախ, դա պետք է բացառեր ազգային հովանավորչության (պրոտեկցիոնիզմի) ցանկացած տարբերակի վերադարձը, երկրորդ, այն կոչված էր նպաստելու եվրոպական արտադրանքի տնտեսական էքսպանսիային, մասնավորապես, խոշոր շուկաներում, ինչպիսին է, օրինակ, ԱՄՆ֊ը [1, p. 384]:

Ըստ էության, ԵՄ֊ի ԸՇ֊ն բարեկեցության, տնտեսական աճի և զբաղվածության ապահովման կարևորագույն երաշխիքներից ու միջոցներից է: Եվ հենց այդ նպատակով էլ Լիսաբոնի համաձայնագիրը ԸՇ֊ն դարձրեց ԵՄ֊ի բաժանվող իրավասությունների ոլորտ՝ հնարավորություն տալով ԵՄ֊ին՝ ներդաշնակեցնել անդամ֊պետությունների օրենսդրությունը և միասնական շուկան դարձնել համաշխարհայնացման մարտահրավերներին դիմակայելու համար առավել կենսունակ: Ավելին, Հանձնաժողովը մշակել և պարբերաբար թարմացնում է միասնական շուկայի զարգացման ռազմավարությունը, որն իրենից ներկայացնում է միասնական շուկայի զարգացման և գործառնության ամրապնդման երկարաժամկետ տեսլական [2]:

Գործնականում ԵՄ֊ի ԸՇ֊ն ունի և´ նշանակալի ձեռքբերումներ, և´ դեռևս պահպանվող խնդիրներ: Օրինակ, դրական է, որ այն խթանում է շարժունությունը, մրցակցությունը և նորարարությունները՝ իրավունք տալով ԵՄ֊ի քաղաքացուն՝ ապրել, աշխատել և ուսանել ԵՄ֊ի ցանկացած երկրում, սպառողին՝ աճող մրցակցության արդյունքում ձեռք բերել ավելի էժան ապրանք, վերջինիս ավելի մեծ տեսականի, շահերի պաշտպանության ավելի արդյունավետ համակարգ, իսկ գործարարին՝ ավելի դյուրությամբ ու էժան ծավալել իր բիզնեսն իր երկրի սահմաններից դուրս: Արդյունքում, ԵՄ֊ն վերածվել է ԱՄՆ֊ի և Ճապոնիայի համար լուրջ մրցակցի: Իսկ բացասական է, օրինակ, այն, որ ցայսօր ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների հարկաբյուջետային քաղաքականությունը, մասնավորապես, ավելացված արժեքի հարկն ամբողջությամբ ներդաշնակեցված չէ: Բացի դրանից, յուրաքանչյուր անդամակցող երկիր (ու նաև նրա քաղաքացիները) պետք է հաշվի առնեն, որ ԵՄ֊ին անդամակցությունը ենթադրում է ոչ միայն ձեռքբերումներ, այլ նաև որոշակի զրկանքներ, ինչպիսիք են, օրինակ, որոշ ապրանքատեսակների, այդ թվում՝ սննդամթերքի, (երրորդ երկրներից) ներկրվող հումքային ռեսուրսների, իսկ արտահանման կամավոր կրճատման արդյունքում՝ նաև որոշ ներկրվող ապրանքատեսակների (օրինակ՝ ամերիկյան, ճապոնական, ռուսական կամ այլ արտադրության ավտոմեքենաների) գնի բարձրացումը:

ԸՇ֊ի «չորս ազատությունների»` աշխատուժի, ապրանքների, ծառայությունների և կապիտալի ազատ տեղաշարժի նպատակն ամրագրված էր դեռևս 1958թ. Հռոմի պայմանագրով: Մաաստրիխի պայմանագիրն անձանց ազատ տեղաշարժը՝ միագրացիոն քաղաքականության հետ մեկտեղ, փոխանցեց երրորդ «սյան»՝ ՈԴՄՀ ոլորտ, որում վերացվեց պետությունների վետոյի իրավունքն՝ այն փոխարնելով որակյալ մեծամասնությամբ քվեակարգով: Ներկայումս մարդկանց, այդ թվում՝ աշխատուժի ազատ տեղաշարժն ընդլայնվել է և ներառում է ԵՄ֊ի քաղաքացիների բոլոր խմբերը՝ հանդիսանալով ԵՄ֊ի քաղաքացու հիմնարար իրավունքներից մեկը (տե´ս 3.3.4.2.1): Աշխատուժի ազատ տեղաշարժն առանցքային նշանակություն ունի ԸՇ֊ի գործառնման համար: Ըստ այդմ, ԵՄ֊ի քաղաքացին իրավունք ունի աշխատանք փնտրել, աշխատել և, համապատասխանաբար, բնակվել ԵՄ֊ի ցանկացած երկրում: Սակայն դա ունի ժամկետային (երեք ամիս) սահմանափակում: Իսկ այդ ժամկետի լրանալուց հետո ընդունող անդամ֊երկրները կարող են սահմանել աշխատանքային միգրանտների գրանցման (բայց ոչ բնակության) որոշակի պահանջներ: Տեղաշարժի ազատության այս իրավունքից կարող են օգտվել նաև ընդունող երկրում աշխատանք փնտրողները, աշխատողի կարգավիճակ ունեցող, բայց ժամանակավոր պատճառով չաշխատող անձինք, ինչպես նաև աշխատանքային միգրանտի ընտանիքի անդամները: Վերջիններս անգամ ունեն ընդունող երկրի սոցիալական ծառայություններից օգտվելու իրավունք: Ավելին, աշխատանքային միգրանտներն ընդունող երկրում ունեն աշխատանքային նույն իրավունքներն, ինչ տվյալ երկրի քաղաքացի հանդիսացող աշխատողները: Աշխատանքային միգրանտների նկատմամբ զբաղվածության, աշխատավարձի կամ աշխատանքային պայմանների հարցում ցանկացած խտրականություն արգելվում է։ Այս դրույթները տարածվում են ողջ ԵՏՏ վրա [3]:

Աշխատուժի ազատ տեղաշարժից օգտվում են, առաջին հերթին, ընդունող երկրները, քանի որ դա նպաստում է ՀՆԱ֊ի ավելացմանը, աշխատավարձի նվազեցմանը, ձեռնարկությունների եկամուտների ավելացմանը: Աշխատուժ «արտահանող» երկրները ևս ունեն օգուտ. այդկերպ նրանք կարող են մեղմել երկրում առկա գործազրկությունը: Այդուհանդերձ, աշխատուժի (մասնավորապես, բարձր որակավորում ունեցող կադրերի) արտագաղթը կարող է բացասաբար անդրադառնալ այս երկրների արտադրական կարողությունների վրա: Բնական է նաև, որ ընդունող երկրներին մտահոգում է թույլ զարգացած երկրներից զանգվածային ներգաղթը, որը կարող է վտանգել ընդունող երկրի զբաղվածության շուկայի կայունությունը՝ դառնալով գործազրկության մակարդակի աճի պատճառ: Սակայն, չնայած ԵՄ֊ի ընդլայնումներն իսկապես նշանակալիորեն ազդել են միության ու առանձին երկրների զբաղվածության շուկայի վրա, ընդհանուր առմամբ, դրանք չեն հանգեցրել ճգնաժամի: Բանն այն է, որ, նախ, անդամակցող երկրների բնակչության համար ԵՄ֊ին անդամակցությունը որոշակի հուսադրող ազդակներ է տալիս, այսինքն՝ դա որոշակի սոցիալ֊հոգեբանական ազդեցություն է թողնում անդամակցող երկրի աշխատաշուկայի վրա: Երկրորդ, զանգվածային արտագաղթի համար զսպող գործոն կարող են դառնալ նաև սոցիոմշակութային, մասնավորապես՝ լեզվամշակութային գործոնները: Երրորդ, «չորս ազատությունները»՝ ԵՄ֊ի միասնական կանոնակարգումներով հանդերձ, նպաստում են առավել զարգացած երկրներից պակաս զարգացած ԿԱԵ երկրներ ներդրումների ներհոսքին, որոնք էլ, իրենց հերթին, նպաստում են այդ երկրների տնտեսական և սոցիալական բարեկեցության աճին:

Անշուշտ, գործնականում կան ու կլինեն մասնավոր բացասական դեպքեր ևս, ինչպես, օրինակ, գնչուների խնդիրը Եվրոպայում: 2007թ. ԵՄ֊ին անդամակցելուց հետո Բուլղարիայից ու Ռումինիայից դեպի արևմտաեվրոպական զարգացած երկրներ սկսվեց գնչուների մեծ ներհոսք: Կապված գնչուների մշակութային առանձնահատկությունների պատճառով նրանց խիստ ցածր սոցիալականացման, սոցիալական հարմարման հետ՝ Ֆրանսիայում դա հանգեցրեց լուրջ դժգոհության և երկրի իշխանությունները պահանջեցին նրանց վերադարձնել Արևելյան Եվրոպա [4]: Օտարերկրյա ներգաղթյալների հոսքի անկառավարելիության պատճառով երկար ժամանակ Ֆրանսիան և Իտալիան Շենգենյան համաձայնագրի կատարելագործման ուղիներ են փնտրում [5]:

«Չորս ազատությունների» մյուս բաղադրիչը՝ ապրանքների ազատ տեղաշարժը, ներմուծվել է դեռևս ԵԸ հիմնադրման մասին պայմանագրով (հոդվածներ 28 և 29): Այսօր ԵՄ֊ն իրենից ներկայացնում է միասնական, ներքին սահմաններ չունեցող շուկայական տարածք: Այն բիզնեսին տալիս է ԵՄ֊ի ներքին մեծ շուկային մուտքի, իսկ սպառողներին՝ առավել էժան ապրանքների մեծ տեսականու հնարավորություն: Այդ ազատությունը տարածվում է ոչ միայն ԵՄ֊երկրներում արտադրված, այլ նաև ներկրված բոլոր ապրանքների վրա՝ բացառությամբ սպառողների, հանրային առողջության և բնապահպանության համար ռիսկային ապրանքներից: Այդ ռիսկերը տնտեսության տարբեր ճյուղերում տարբեր են: Առավել ռիսկային են համարվում դեղորայքն ու շինանյութը: Ռիսկայնության նվազեցման նպատակով, ներդրվեց ռիսկային ոլորտներում տեխնիկական կանոնակարգերի ներդաշնակեցման մեխանիզմ (ներկայումս՝ ապրանքների մոտ ¾֊ը): Իսկ մյուս ոլորտներում գործում է «փոխադարձ ճանաչման» սկզբունքը, ըստ որի, որևէ անդամ֊երկրում օրինաբար արդադրված, թողարկված ապրանքը կարող է ազատորեն տեղափոխվել ԵՄ֊ի ողջ տարածքով: Ամեն դեպքում, տեխնիկական չափորոշիչների ներդաշնակեցումը կարևոր նշանակություն ունի ապրանքների ազատ տեղաշարժի ապահովման համար: Դա, մի կողմից, վերացնում է տեխնիկական արգելքները, մյուս կողմից, ապահովում սպառողների համար այդ ապրանքների անվտանգությունը [6]:

Ծառայությունների ազատ տեղաշարժն ամրագրված է ԵՄ֊ի գործառնության մասին պայմանագրում (հոդվածներ 49 և 56): Ներկայումս ծառայությունները կազմում են անդամ֊պետությունների տնտեսական ակտիվության և զբաղվածության ոլորտի շուրջ 70%֊ը: Այդ ազատության շնորհիվ տնտեսական օպերատորները կարող են անընդմեջ գործունեություն ծավալել մի կամ մի քանի անդամ֊պետություններում, առաջարկել իրենց ծառայությունները՝ անկախ իրենց հիմնադրման երկրից: ԵՄ֊ի կարևոր խնդիրն այս ոլորտում ծառայությունների միասնական շուկայի բնականոն գործառնության համար հիմնապայմաններ ստեղծելն է:

Այդուհանդերձ, այս ոլորտում ևս դեռ պահպանվում են որոշ խնդիրներ՝ կապված, մասնավորապես, ֆինանսական գործունեության անվտանգության հետ: Դա պայմանավորված է թե´ ֆինանսական գործարքների անդրսահմանային բնույթի, թե´ նորագույն տեխնոլոգիաների վրա հիմնված ծառայությունների ծավալի կտրուկ աճի հետ:

Ընդհանուր առմամբ, ֆինանսական ծառայությունների ոլորտն ունի երեք հիմնական ուղղություն՝ բանկային համակարգը, ապահովագրումը և արժեթղթերը [7]: Բանկային ոլորտում ԵՄ֊ի առանձնահերթ խնդիրներն են բանկերի և ֆինանսական միավորումների ինտեգրված շուկայի ստեղծումը, ներառյալ՝ փոխադարձ ճանաչումն ու «եվրոպական անձնագրի» ներդրումը, ինչպես նաև ֆինանսական շուկայի բնականոն գործառնության ապահովումը՝ ԵՄ֊ի քաղաքացիների բանկային գործարքների անվտանգության ապահովման նպատակով:

Ապահովագրության ոլորտում ևս գլխավոր խնդիրն այնպիսի պայմանների ապահովումն է, որպեսզի ապահովագրական ընկերություններն ազատորեն կարողանան իրենց ծառայություններն առաջարկել ԵՄ֊ի ողջ ներքին շուկայում: Այս ոլորտում տարվող քաղաքականության նպատակներից մեկն էլ ապահովագրված անձանց պաշտպանությունն է:

ԵՄ֊ի օրենսդրական կարգավորումն ուղղված է նաև ներդրումների պաշտպանությանը և այդ նպատակով ԵՄ֊ն սահմանում է գործարքային ընդհանուր հիմնապայմաններ՝ ներդաշնակեցնելով ներդրումային ընթացակարգերը և ապահովելով բաժնետերերի շահերի պաշտպանության մեխանիզմներ:

«Չորս ազատությունների» վերջին բաղադրիչը՝ կապիտալի ազատ տեղաշարժը սերտորեն կապված է նախորդների, հատկապես, ծառայությունների ազատ տեղաշարժի հետ և, ըստ էության, ԵՄ֊ի միասնական ֆինանսական և ծառայությունների շուկայի միջուկն է: Մաաստրիխտի պայմանագիրը կապիտալի ազատ տեղաշարժին տվեց նույն կարգավիճակն, ինչ ԸՇ֊ի մյուս «ազատությունները»: Ընդհանուր առմամբ, այսօր այս տեղաշարժն ամբողջությամբ ազատականացված է, թեև որոշ նոր անդամ֊երկրների համար սահմանված է անցումային շրջան: Ներկայումս կապիտալի ազատ տեղաշարժը վերաբերում է ՕՈւՆ֊ներին, անշարժ գույքի, արժեթղթերի ներդրումներին, վարկերի և փոխառությունների տրամադրումը, ֆինանսական այլ ինստիտուտների գործարքները, այդ թվում՝ նվիրատվությունը, ժառանգությունը և այլն, եթե դրանք ունեն անդրսահմանային բնույթ:

Այս «ազատության» օգուտները բազմակի են. ԵՄ֊ի քաղաքացիներին այն տալիս է արտասահմանում բազմաթիվ գործարքներ կատարելու իրավունք, ներառյալ՝ բանկային հաշվի բացումն օտարերկրյա ընկերության արժեթղթեր գնելու նպատակով, ներդրումներ կատարելը, անշարժ գույք գնելը և այլն: Եվրոպական ձեռնարկություններին այն տալիս է ներդրումներ կատարելու և ստանալու, այլ ընկերությունների կառավարմանն ամիջականորեն մասնակցելու հնարավորություն: Անդամ֊երկրների կառավարությունների համար կապիտալի ազատ տեղաշարժը նշանակում է փոխառությունների ավելի ցածր տոկոսադրույքներ, ինչը դյուրացնում է պետական ծախսերը [8]:

ԸՇ֊ի արդյունավետ գործառնությունը պահանջում է նաև համապատասխան մրցակցային քաղաքականություն, որն ունի երկու բաղադրիչ, որոնցից առաջինը վերաբերում է մասնավոր, երկրորդը՝ պետական և պետական հովանավորությամբ հատվածին: Քաղաքականության այս ուղղության նպատակն ԸՇ֊ի ներսում ազատ և ազնիվ մրցակցության ապահովումն է, որի հիմքում ընկած են հետևյալ սկզբունքները.

համաձայնեցված գործողությունների, համաձայնությունների և գերակա դիրքի չարաշահման արգելքը, որոնք կարող են ազդել շուկայի ներսում մրցակցության վրա (հակամենաշնորհային կանոններ),

ընկերությունների ձուլման գնահատումը եվրոպական մակարդակով՝ դրանց բացասական ազդեցությունը մրցակցության վրա կանխելու համար (ձուլումների հսկողություն),

անդամ֊երկրների կողմից հայերնական ընկերություններին տրամադրվող օժանդակության հսկողությունը՝ դրանց բացասական ազդեցությունը մրցակցության վրա կանխելու համար (պետական օժանդակության հսկողություն),

պետական մենաշնորհային ընկերությունների կողմից նախկինում վերահսկվող ոլորտների (օրինակ՝ հեռահաղորդակցության, տրանսպորտի և էներգետիկայի) ազատականացումը,

համագործակցությունը երրորդ երկրների մրցակցային հարցերով պատասխանատու մարմինների հետ (մրցակցային նորմատիվների ներառում ԵՄ֊ի արտաքին առևտրային պայմանագրերում):

ԵՄ֊ի մրցակցային քաղաքականությունն իրականացվում է Հանձնաժողովի և անդամ֊պետությունների մրցակցային մարմինների միջև համագործակցությամբ՝ Եվրոպական մրցակցային ցանցի շրջանակներում [9]: Հանձնաժողովի գլխավոր խնդիրն այս ոլորտում շուկայում որևէ առանձին դերակատարի կամ նրանց խմբի գերակայող (50%֊ից ավելի) դիրքը բացառելն է: Սակայն հարկ է նկատել նաև, որ մեկ պետության սահմանների ներսում հարաբերությունները կանոնակարգվում են տվյալ պետության ազգային օրենսդրությամբ: ԵՄ նորմերը չեն տարածվում նաև շուկայում փոքր մասնաբաժին և շրջանառություն ունեցող ընկերությունների վրա: Այսինքն, ընկերությունների միջև համաձայնություններն ու հարաբերություններն անցնում են ԵՄ֊ի իրավասության դաշտ միայն այն դեպքում, եթե դրանք վերաբերում են անդամ֊երկրների միջև առևտրին:

Անշուշտ, այս ոլորտում կան բացառություններ և դրանց նպատակը ԵՄ֊ն կենսական կարևորության ապրանքներով և ծառայություններով ապահովելն է, ինչպես, օրինակ, գյուղատնտեսության և տրանսպորտի ոլորտում, կամ հանրային շահի պաշտպանությունը, ինչպես, օրինակ, ալկոհոլի վաճառքի սահմանափակումները Շվեդիայում: Միաժամանակ, այս ոլորտը ևս զերծ չէ խնդիրներից. մասնավորապես, անդամ֊պետությունները, մի կողմից, պետք է աջակցեն ԵՄ֊ի մրցակցային քաղաքականության իրականացմանը, բայց, մյուս կողմից, հետամուտ են իրենց ազգային֊պետական շահերի պաշտպանությանը: Հանձնաժողովն իրավունք ունի տուգանել անբարեխիղճ ընկերություններին: Օրինակ, նա 75 մլն եվրոյով տուգանել է ԵՄ֊ի շուկայում 95% զբաղեցնող շվեդական աշխարհահռչակ Tetra Pak ընկերությանը, 1,7 մլրդ եվրոյով՝ Microsoft ընկերությանն այն պատճառով, որ նա դիտավորյալ իր արտադրած Windows օպերացիոն համակարգն անհամատեղելի էր դարձրել մի շարք ընկերությունների արտադրած ծրագրերի համար [10, p. 98]:

Եվրոպական ՏԱՄ֊ի վերջին՝ բարձրագույն մակարդակն արժութային միությունն է (տե´ս նաև 2.3.2.2.1 և 2.3.2.2.2), որի դեպքում ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունները համաձայնեցնում և ներդաշնակեցնում են իրենց տնտեսական և արժութային քաղաքականությունը՝ զուգահեռաբար ներմուծելով միասնական արժույթ՝ եվրո: ԱՄ֊ի ներմուծման հարցը պաշտոնական ամրագրում է ստացել 1991թ. Մաաստրիխտյան գագաթնաժողովում: ԱՄ֊ն ունեցել է եռափուլ զարգացում և վերջնականապես կազմավորվել է 1999թ., և 2017թ. դրությամբ ԵՄ֊ի 28 անդամ֊երկրներից 19֊ը միացել են եվրոյի գոտուն, մնացյալ 9֊ից Մեծ Բրիտանիան, Դանիան և Շվեդիան հրաժարվել են միանալ եվրոյի գոտուն, իսկ մնացյալ 6֊ը գտնվում են միանալու գործընթացում (տե´ս նաև 1.3.6):

Եվրոյի ներմուծումը նշանակալի ազդեցություն ունեցավ ինչպես ԵՄ֊ի ներսում տնտեսական ինտեգրման զարգացման, այնպես էլ համաշխարհային տնտեսաքաղաքական հարաբերություններում ԵՄ֊ի կշռի ամրապնդման համար: ԵՄ֊ի ներքին համախմբման տեսանկյունից այն նպաստեց, առաջին հերթին, դրամական շուկաների ինտեգրմանը և արդյունքում ձևավորվեց մեկ միասնական դրամական շուկա, որն էլ արդյունավետ դրամավարկային քաղաքականության գլխավոր նախապայմանն է: Էական փոփոխություններ տեղի ունեցան նաև պարտատոմսերի ազգային շուկաներում. ազգային կառավարություններն այսօր արդեն պետք է հաշվի նստեն եվրոյի ամբողջ գոտում սկզբնավորված մրցակցության հետ: Որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց նաև բաժնետոմսերի շուկան. եվրոյի ներմուծումից հետո աճեց արևմտաեվրոպական ընկերությունների կապիտալացումը, թեև մասնավոր բիզնեսի ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրը շարունակում են մնալ բանկերը: Միաժամանակ փոխակերպվեց նաև բանկային ոլորտը՝ նշանակալիորեն արագացել է կենտրոնացման գործընթացը՝ հանգեցնելով ֆինանսական ինտիտուտների թվի կրճատման, փոխվել է բանկերի վարքը. նրանք ավելի ակտիվորեն են ֆինանսավորում ռիսկային կապիտալը:

Դրանից բացի, համաշխարհային մասշտաբով եվրոն այն արդեն երկրորդն է իր նշանակությամբ՝ զիջելով միայն ԱՄՆ դոլարին: Ունենալով եվրոյի գոտու տնտեսական ներուժն ու ԵԿԲ֊ի կողմից վարվող կայունության քաղաքականությունը, որոշ հեղինակների գնահատմամբ [11, p. 162], եվրոն ունի իր միջազգային հիմքերն ամրապնդելու լուրջ հնարավորություններ: Սակայն ԵՄ֊ի պաշտոնական դիրքորոշումն այս հարցում բավական զուսպ է. եվրոն ներդրվել է գերազանցապես ներքին օբյեկտիվ պատճառներով և ուղղված չէ որևէ մեկի շահերի դեմ: Բացի դրանից, ԵՄ֊ն ձգտում է խուսափել այնպիսի քայլերից, որոնք կարող են հանգեցնել միջազգային ֆինանսական համակարգի անկայունացման: Ավելին, ունենալով որոշումների ընդունման բավական բարդ ու դանդաղաշարժ համակարգ, ԵՄ֊ն իր դրամավարկային քաղաքականությունը պայմանավորում է գերազանցապես տնտեսական, այլ ոչ թե արտաքին քաղաքական նպատակներով:

ԵՄ֊ի գործառնության մասին պայմանագրի հոդվածներ 127֊133֊ը կանոնակարգում են ԱՄ֊ի առանցքը հանդիսացող դրամավարկային քաղաքականությունը: Որոշումների ընդունման գործընթացն այստեղ տարբերակված է՝ կախված քննարկվող թեմայից, օրինակ՝

անդամ֊երկրների կողմից մետաղադրամների թողարկման հարցում կիրառվում է համագործակցային ընթացակարգը՝ ԵԿԲ֊ի հետ խորհրդակցելուց հետո,

փոխարժեքի կուրսի քաղաքականության սկզբունքների ձևակերպման համար, ԵԿԲ֊ի կամ Հանձնաժողովի երաշխավորությամբ և ԵԿԲ֊ի հետ խորհրդակցելուց հետո, ԵՄ խորհուրդը որոշում ընդունում է ձայների որակյալ մեծամասնությամբ,

ԵԿԲ֊ի երաշխավորությամբ և Խորհրդարանի ու Հանձնաժողովի հետ խորհրդակցելուց հետո, Խորհուրդը, կրկին ձայների որակյալ մեծամասնությամբ, ընդունում է ԿԲԵՀ֊ի Կանոնադրությամբ նախատեսված միջոցառումների, ինչպես նաև ԵԿԲ֊ի կողմից տույժերի և տուգանքների կիրառման սահմանների ու պայմանների մասին որոշումներ,

ԵԿԲ֊ի երաշխավորությամբ, Հանձնաժողովի հետ խորհրդակցելուց և Խորհրդարանի համաձայնությունն ստանալուց հետո, Խորհուրդը ձայների որակյալ մեծամասնությամբ ընդունում է ԿԲԵՀ֊ի Կանոնադրության մեջ տեխնիկական ճշգրտումներ կատարելու մասին որոշում,

ԵԿԲ֊ի կամ Հանձնաժողովի երաշխավորությամբ և Խորհրդարանի հետ խորհրդակցելուց հետո, Խորհուրդը միաձայն ընդունում է ԵՄ֊ին չանդամակցող երկրների արժույթների նկատմամբ եվրոյի փոխարժեքի սահմանման մասին որոշում [12]:

ՏԱՄ֊ը ենթադրում է նաև ազգային տնտեսական քաղաքականությունների սերտ ուղղորդում՝ ՏՄ: Այս հարցում հիմնական դերակատարը ԵՄ֊ի խորհուրդն է, որն էլ Հանձնաժողովի առաջարկությամբ ու ձայների որակյալ մեծամասնությամբ ընդունում է տնտեսական քաղաքականության հիմնասկզբունքների ուղեցույց (Broad Economic Policy Guidelines) և այն ուղարկում Եվրոպական խորհրդի հաստատմանը: Դրական արդյունքի դեպքում, Խորհուրդը նույն քվեակարգով ընդունում է ԵՄ֊ի և անդամ֊պետությունների Տնտեսական քաղաքականության հիմնական ուղենիշների մասին ուղեցույց ու այդ մասին տեղեկացնում Խորհրդարանին: Ամենամյա այդ ուղեցույցները ԵՄ֊ի տնտեսական քաղաքականության ուղղորդման առանցքային բաղադրատարրն են համարվում [13, p. 212]:

Պայմանագիրը նախատեսում է տնտեսական քաղաքականության այլ հիմնադրույթներ ևս, ինչպիսիք են [14].

Բազմակողմ վերահսկողությունը, որի դեպքում անդամ֊երկրները Խորհրդի շրջանակներում մշտադիտարկում են տնտեսական զարգացումներն ու ուղեցույցի իրագործման ընթացքը: Նրանք կարող են ընդունել խնդիրներ ունեցող անդամ֊երկրի կառավարությանն ուղղված առաջարկություններ:

Գերազանցված պակասորդի ընթացակարգը, որի համաձայն, անդամ֊երկրները պետք է խուսափեն բյուջետային չափազանց մեծ պակասորդից, իսկ Հանձնաժողովին էլ վերապահված է այդ սկզբունքի պահպանման նկատմամբ հսկողությունը,

Ֆինանսական աջակցությունը, երբ լուրջ խնդիրներ ունեցող անդամ֊երկիրը, Խորհրդի որոշմամբ ու կոնկրետ պայմաններով, ստանում է համապատասխան ֆինանսական օգնություն,

Այլ անդամ֊պետությունների պարտավորությունների անտեսման արգելքը,

Արտոնյալ մուտքի արգելքը, որի դեպքում արգելվում է ֆինանսական աղբյուրներին արտոնյալ մուտք տրամադրել պետական պարմիններին ու իշխանություններին:

ՏԱՄ֊ի կարևորագույն ձեռքբերումներից է Կայունության և աճի պակտը, որի հիմնական նպատակը եվրոյի ներմուծումից հետո անդամ֊պետությունների կողմից «բյուջետային կարգապահության» պահպանումն է: Ի մասնավորի, այն ներառում է մանրամասը տեխնիկական չափորոշիչներ և նորմատիվներ բյուջետային վերահսկողության, տնտեսական քաղաքականության ուղղորդման չափազանց մեծ պակասորդի ընթացակարգի և նմանատիպ այլ միջոցառումների համար: Այն նախատեսում է մշտադիտարկման երկու մեխանիզմներ, որոնց մասին խոսվեց վերևում (բազմակողմ վերահսկողություն և գերազանցված պակասորդի ընթացակարգ) [15]:

Այսպիսով, ԵՄ֊ի ընդհանուր տնտեսական քաղաքականությունը տարածվում է բոլոր անդամ֊պետությունների վրա՝ անկախ եվրոյի գոտուն դրանց մասնակցությունից: Հիմնական նպատակն անդամ֊երկրների միասնական տնտեսական կուրսի մշակումն է և այդկերպ միասնական շուկայի համախմբմանը նպաստելը: Այս ոլորտում կիրառվող գործիքների մեծ մասն ուղղված են գների կայունության ու ցածր տոկոսադրույքների պահպանմանն, ինչպես նաև պետական ֆինանսական քաղաքականությանն աջակցությանը: Սա է հիմնական պատճառը, որ ԵՄ֊ի մարմինները կարող են ընդամենն անուղղակիորեն ազդել տնտեսական աճի և զբաղվածության վրա:

Ի տարբերություն տնտեսականի, ԵՄ֊ի դրամավարկային քաղաքականությունը տարածվում է գերազանցապես եվրոյի գոտու վրա: Այս ոլորտում ԵԿԲ֊ն ունի ազդեցության հարուստ «զինանոց»՝ ուղղված գների կայունության պահպանմանը:

Իր ակնհայտ դրական ազդեցությամբ և օգտակարությամբ հանդերձ, ՏԱՄ֊ը ենթարկվում է նաև քննադատության: Օրինակ, ի թիվս ՏԱՄ֊ի դրական հետևանքների որոշ հեղինակներ նշում են [10, p. 138] գործարքային առավել ցածր ծախսերը, արժութային փոխարժեքի անհստակության վերացումը, որի արդյունքում ձևավորվել է առավել կանխատեսելի ներդրումային միջավայր, անդրազգային ուղղորդումը նվազեցնում է խոշոր ճգնաժամերի հավանականությունը, ՏԱՄ֊ը՝ որպես եվրոպական ինքնության խորհրդանիշ: Որպես բացասական կողմեր նշվում են այն, որ ՏԱՄ֊ը տնտեսական կառավարման գործիքները բաժանում է անդամ֊պետությունների և ԵԿԲ֊ի միջև, քչացնում է ազգային տնտեսական խնդիրները կարգավորելու՝ անդամ֊պետությունների գործիքները, կոնվերգենցիայի մաաստրիխտյան չափորոշիչները (հատկապես բյուջետային կարգապահության մասով) էլ ավելի են նվազեցնում անդամ֊պետությունների ճկունությունը, ձևավորվել է եռամակարդակ Եվրոպա՝ նրանք, որոնք դրանում են, նրանք, որոնք ձգտում են այնտեղ լինել, և նրանք, որոնք ցանկանում են լինել դրանից դուրս: Այս փաստարկների համադրումը հանգեցնում է մի շարք հարցերի առաջադրման, օրինակ, միասնական շուկայի համար միասնական արժույթն իսկապե՞ս անհրաժեշտ է, որքանո՞վ է նպատակահարմար միասնական արժույթը բավական խայտաբղետ տնտեսական համակարգեր ունեցող տարածաշրջանի համար, կարո՞ղ են արդյոք ԵԿԲ֊ն և Խորհուրդը (տվյալ դեպքում՝ Էկոֆինը՝ անդամ֊երկրների ֆինանսների և տնտեսության հարցերով նախարարների խորհուրդը) ուղղորդել իրենց քաղաքականությունները և ունա՞կ է արդյոք ԵԿԲ֊ն պահպանել իր անկախությունը:

3.3.2.2 Մաքսային միություն, ընդհանուր առևտրային քաղաքականություն և միջազգային առևտրային պայմանագրեր

Եվրոպական մաքսային միությունը մեկնարկել է 1968թ. և ենթադրում է անդամ֊պետությունների միջև մաքսային բոլոր սահմանափակումների վերացում, երրորդ երկրների նկատմամբ միասնական մաքսահարկի ներմուծում՝ արդյունքում ստացվող եկամուտները փոխանցելով ԵԸ/ԵՄ֊ին, որպես ՄՄ֊ի արտաքին չափում՝ ընդհանուր առևտրային քաղաքականության ներմուծում, որի դեպքում միջազգային թատերաբեմում, այդ թվում՝ ԱՀԿ֊ում ԵՄ֊ն հանդես է գալիս միասնական ձայնով: Արտաքին ընդհանուր մաքսահարկն անհրաժեշտ է ԸՇ֊ի արդյունավետ գործառնման համար: Այդկերպ ԵՄ֊ի անդամ֊երկրները (ավելի ճիշտ՝ նրանց արտադրողները) պաշտպանվում են ԵՄ֊ին չանդամակցող երկրներից իրականացվող ներմուծումներից: Ըստ այդմ, ԵՄ տարածք մտնող ցանկացած ապրանքի նկատմամբ, անկախ մուտքի երկրից, կիրառվում է միասնական մաքսահարկ: Դրա շնորհիվ ԵՄ֊ում գործում է նախապատվությունների համակարգը, երբ, օրինակ, երրորդ երկրներից ներմուծված գյուղատնտեսական այս կամ այն ապրանքն ավելի թանկ է ԵՄ֊ի շուկայում, քան ԵՄ֊ի ներսում արտադրվածը (տե´ս նաև 2.3.2.2.2):

1993թ. ԸՇ֊ի մեկնարկով անդամ֊երկրների մաքսային ծառայությունները կորցրեցին ակցիզային հարկի, ԱԱՀ և վիճակագրական տվյալների հավաքագրման իրենց լիազորությունները [16]: Ներկայումս մաքսային ոլորտում վարչարարության առաջնահերթություններ են համարվում ազգային ծառայությունների համագործակցության սերտացումն ու պայքարը մաքսանենգության դեմ, որոնց իրականացմանն են կոչված մաքսային ծրագրերը: Դրանք, մասնավորապես, նպատակաուղղված են անդամ֊պետությունների համակարգերն ազատ շուկայի պայմաններին մոտարկելուն, ԵՄ֊ի ներսում և նրա արտաքին սահմանների անվտանգության ամրապնդմանը, մաքսանենգության դեմ պայքարի արդյունավետացմանն ու ԵՄ֊ի ու անդամ֊պետությունների ֆինանսատնտեսական շահերի պաշտպանությանը, եվրոպական գործարար շրջանակների մրցունակության բարձրացմանը, այդ թվում՝ մաքսային վարչարարության էլեկտրոնային համակարգի ներդրման միջոցով [17]:

ԵՄ֊ի մաքսային միությունը տարածվում է ոչ միայն նրա անդամ֊պետությունների, այլ նաև նրան չանդամակցող երեք երկրների՝ Անդորրայի, Թուրքիայի և Սան Մարինոյի վրա: Անուղղակիորեն՝ Ֆրանսիայի հետ համապատասխան պայմանագրի հիման վրա, այդ մաքսային միության մաս է կազմում նաև Մոնակոն: Սա կարելի է համարել ԵՏՏ (տե´ս 2.3.3) առանձնահատկություններից և դրա ներսում ճկուն ինտեգրման (տե´ս 1.3.6) դրսևորումներից մեկը:

Ընդհանուր առևտրային քաղաքականությունը սերտորեն կապված է ընդհանուր մաքսային քաղաքականության և երրորդ երկրների հետ ԵՄ֊ի կնքած ազատ կամ արտոնյալ առևտրային պայմանագրերով նախատեսված քվոտային քաղաքականության հետ: Ժամանակի ընթացքում այս քաղաքականությունն ընդլայնվել է՝ ներառելով նաև կարգավորիչ դրույթներ, ինչպիսին է, օրինակ, ներմուծվող ապրանքի համապատասխանությունը ԵՄ֊ի չափորոշիչներին: Այդուհանդերձ, քանի որ առևտուրը ներառում է նաև ծառայությունները, ներկայումս բավական դժվարացել է այս քաղաքականության գործնական իրագործումն ու դրա նկատմամբ վերահսկողությունը:

Լիսաբոնի պայմանագրի համաձայն, ընդհանուր առևտրային քաղաքականությունը ներառում է ոչ միայն ընդհանուր մաքսահարկերը, ներմուծման և արտահանման ընդհանուր ռեժիմը, այլ նաև ՕՈւՆ֊երը և մտավոր սեփականության առևտուրը (ԵՄ գործառնության մասին պայմանագրի հոդվածներ 206 և 207):

Համարվում է, որ ԵՄ֊ն, ընդհանուր առմամբ, չի կիրառում հովանավորչական քաղաքականություն, այլ, հակառակը, ձգտում է միջազգային առևտրի ազատականացմանը: Անշուշտ, ԵՄ֊ն, կենսականորեն շահագրգռված լինելով արտաքին շուկաներ իր ապրանքների արտահանման մեջ, հավատարիմ է փոխադարձության սկզբունքին: Բացի դրանից, իր ներքին շուկայում երկրորդ երկրների արտադրանքի առկայությունը նպաստում է մրցակցության զարգացմանը, իսկ դա, իր հերթին, ապրանքների որակի բարձրացմանն ու գների ճկունությանը: Դրան ի հավելում, ազատ առևտուրը (տե´ս 2.3.2.2.1) կարևոր պայման է ՕՈւՆ֊երի հրապուրման համար: Այդուհանդերձ, մյուս կողմից, որոշ մասնագետներ նկատում են [11, pp. 170-171], որ ԵՄ֊ն հաճախ է դիմում ոչ սակագնային առևտրային սահմանափակումների, ինչպիսին է քվոտավորումը: ԸԱՔ գործիքների մի խումբ էլ ուղղված է ԵՄ֊ի ներքին շուկան ոչ անդամ երկրների անբարեխիղճ առևտրային քաղաքականությունից պաշտպանելուն: Այդ գործիքները ներառում են սահմանափակումների կիրառում այն ապրանքների նկատմամբ, որոնց ծագման երկիրը կասկածվում է անբարեխիղճ սուբսիդավորման կամ արտադրության դեմպինգի մեջ, որի արդյունքում տվյալ ապրանքատեսակը ԵՄ֊ի շուկայում հայտնվում է ինքնարժեքից ցածր գնով: Սակայն, որպես կանոն, այսպիսի դեպքերում ԵՄ֊ն նախընտրում է գործել ԱՀԿ֊ի միջոցով [1, p. 494]:

Ընդհանուր առմամբ, ԵՄ ԸԱՔ֊ի շրջանակներում կիրառվում են 5 գործիքներ [10, pp. 165-166]՝

Ընդհանուր (միասնական) մաքսատուրք, որը կազմում է մոտավորապես 5,6%, գյուղատնտեսական ապրանքների համար՝ մինչև 16%, իսկ որոշ ապրանքների համար (օրինակ՝ շաքարը)` ավելի բարձր: Սակայն ԵՄ֊ի ներքին շուկա ներկրվող ապրանքների շուրջ 40%֊ը (օրինակ՝ շինանյութ, համակարգիչներ, ՏՏ) ազատված է մաքսահարկից:

Քվոտաները կիրառվում են, օրինակ, բանանի, սարդինա և թյունոս ձկնատեսակների, պողպատի և երկաթի ներկրման համար:

Արտահանման կամավոր կրճատման դեպքում արտահանողն ու ներմուծողը համաձայնության են գալիս ապրանքի քանակական սահմանափակման հարցում: Դրա վառ օրինակ է 2005թ. չինական տեքստիլային արտադրանքի ներմուծման քանակական սահմանափակումը:

Հակադեմպինգային միջոցառումների շրջանակներում ԱՀԿ֊ն թույլ է տալիս կիրառել փոխհատուցման մեխանիզմներ (օրինակ՝ մաքսահարկ), որոնք համարժեք կլինեն կիրառված դեմպինգի չափաբաժնին: Այս հարցում առանցքային դերակատարում ունեն Հանձնաժողովի կողմից իրականացվող ստուգումները:

Առևտրային (տնտեսական) պատժամիջոցները կիրառվում են գերազանցապես քաղաքական դրդապատճառներով: Այս դեպքում ԵՄ֊ն պարզապես դադարեցնում է առևտուրն այն երկրի հետ, որի նկատմամբ կիրառվում է այդ պատժամիջոցը: Այդպիսի պատժամիջոցներ ԵԸ֊ն կիրառել է 1980֊ական թթ. ՀԱՀ֊ի, 1990֊ական թթ. Հարավսլավիայի, իսկ 2014թ֊ից՝ ՌԴ֊ի դեմ: Սա, այդուհանդերձ, համարվում է բացառիկ և ծայրահեղ քայլ, որին դիմելու համար անհրաժեշտ է Խորհրդի ձայների որակյալ մեծամասնությունը:

ԸԱՔ շրջանակներում ԵՄ֊ն՝ հանձինս Հանձնաժողովի, իրավունք ունի կնքել նաև միջազգային առևտրային պայմանագրեր երկկողմ և բազմակողմ ձևաչափով: Այս գործընթացում ներգրավված են նաև ԵՄ֊ի մյուս ինստիտուտները՝ Խորհուրդն ու Խորհրդարանը: Ի մասնավորի, Խորհրդարանը մշտապես տեղեկացվում է աևտրային պայմանագրի շուրջ ընթացող բանակցությունների մասին, և միայն Խորհրդարանի համաձայնությունն ստանալուց հետո Խորհուրդը ձայների որակյալ մեծամասնությամբ կարող է հաստատել այդ պայմանագիրը: Իսկ Խորհրդի միաձայնություն պահանջվում է ծառայությունների, մտավոր սեփականության, ՕՈւՆ֊երի, տեսա֊ և ձայնային, մշակութային, կրթական, սոցիալական և առողջապահական ծառայությունների առևտրին վերաբերող հարցերում:

Ներկա պահին ԵՄ֊ն ունի տնտեսական տարաբնույթ պայմանագրեր երկրների և դրանց խմբավորումների մեծ մասի հետ (տե´ս Նկար 3.3֊1): ԵՄ֊ն խթանում է նաև արտաքին աշխարհի հետ առևտրի դյուրացումը, մասնավորապես, ազատ կամ արտոնյալ առևտրի համաձայնագրերի կնքման միջոցով: ԵՄ֊ն չունի որևէ տիպային առևտրային համաձայնագիր իր գլխավոր գործընկերների հետ: Նրանց փոխհարաբերություններն առևտրի ոլորտում կարգավորվում են ԱՀԿ կանոններով: Իսկ ԱՀԿ֊ից դուրս ԵՄ֊ն առևտրային հարաբերություններ զարգացնում է 5 հիմնական ուղղություններով՝ ԵՏՏ, Եվրոմեդ, Ասոցացման համաձայնագրեր, զարգացող երկրների և մնացած երկրների հետ համաձայնագրեր: ԵՏՏ երկրների հետ փոխհարաբերություններին մենք արդեն անդրադարձել ենք 2.3.3 մասում: 1995թ. ԵՄ֊ի և 11 միջերկրծովյան գործընկեր֊երկրների արտգործնախարարների Բարսելոնայի համաժողովում մեկնարկած Եվրոմեդի գլխավոր նպատակը ԵՄ֊ի և գործընկեր֊պետությունների միջև ԱԱԳ֊ի ստեղծումն էր: Այդուհանդերձ, թեև Միջերկրծովյան ավազանից ԵՄ֊ի ներքին շուկա արտահանման ծավալներն էականորեն մեծացել են, դա չի ներառել այդ երկրների համար կարևոր նշանակություն ունեցող այնպիսի ոլորտ, ինչպիսին տեքստիլ արտադրանքն է: Բացի դրանից, տեխնիկական բազայի թույլ զարգացվածության պատճառով, Եվրոմեդի երկրների հետ առևտուրը կազմում է ԵՄ֊ի արտաքին առևտրի ընդամենը 5%֊ը [10, p. 167]:

Ասոցացման համաձայնագրեր կնքվում են ԵՄ֊ին ադամակցության թեկնածու֊պետությունների հետ՝ անհատական մակարդակով, և կոչված են նպաստելու ԵՄ֊ի շուկային այդ երկրների աստիճանական ինտեգրմանը: Այդ երկրներից ներկայումս ԵՄ֊ի հետ ամենազարգացած առևտրային հարաբերություններ ունի Թուրքիան, որը 1996թ. ԵՄ֊ի հետ կազմում է մաքսային միություն: Վերջինս, սակայն, ներառում է գերազանցապես արդյունաբերական ոլորտը, մինչդեռ գյուղատնտեսությունը, ծառայությունների և պետական գնումների ոլորտները դուրս են մնացել միությունից:

Զարգացող երկրների հետ ԵՄ֊ի առևտրային հարաբերություններն սկիզբ են առել 1975թ. Լոմեի համաձայնագրով և սկզբնապես ներառում էին ԱԿԽ շուրջ 40 երկրներ: Համաձայնագրի նպատակն այդ երկրների գյուղատնտեսական, արդյունաբերական, տարածքային և սոցիալական ոլորտներին աջակցությունն էր: Այդուհանդերձ, պայմանավորված համաձայնագրի պակաս արդյունավետությամբ, 2000թ. այն փոխարինվեց ԱԿԽ֊ԵՄ գործընկերության Կոտոնուի համաձայնագրով, որն արդեն ուղղված էր տարածաշրջանային տնտեսական կապերի ամրապնդման միջոցով ԱԱԳ֊ի ստեղծմանը: Այդ համաձայնագիրը հետագայում լրացվեց, որի արդյունքում ԵՄ֊ն այդ երկրներին քաղաքական և կառավարման բարեփոխումների դիմաց խոստացավ հատուկ օժանդակություն և առևտրային արտոնություններ: Արդեն 2008թ. ԱԿԽ երկրների հետ կնքեց Տնտեսական գործընկերության համաձայնագրեր՝ նրանց հետ ԱԱԳ ստեղծելու նպատակով:

Աշխարհի մյուս երկրների ու նրանց խմբավորումների, այդ թվում՝ նախկին ԽՍՀՄ երկրների հետ ևս ԵՄ֊ն ձգտում է հաստատել ազատականացվա առևտրային հարաբերություններ: Մասնավորապես, ԱլԳ երկրներին ԵՄ֊ն առաջարկում է Ասոցացման ու Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի համաձայնագրեր, որոնք ուղղված են ԵՄ֊ի և այդ երկրների միջև ԱԱԳ֊ի ստեղծմանը, ԵՄ֊ի ներքին շուկային՝ այդ երկրների աստիճանական ինտեգրմանը: Սակայն, ի տարբերություն վերը հիշատակված Ասոցացման համաձայնագրերի, ԱլԳ երկրների հետ կնքվող համաձայնագրերը չեն նախատեսում ԵՄ֊ին այդ երկրների անդամակցության նախապատրաստում, չեն երաշխավորում, բայց չեն էլ բացառում այդպիսի հեռանկարը (տե՛ս նաև 3.3.5.6.1):

3.3.2.3 Տնտեսական, սոցիալական և տարածքային համախմբման քաղաքականություն

ԵՄ֊ի տնտեսական, սոցիալական և տարածքային համախմբման քաղաքականության (այսուհետ՝ համախմբման քաղաքականություն) պատմությունը գրեթե նույնքան երկար է, որքան ընդհանրապես եվրոպական ինտեգրման պատմությունը. տնտեսական և սոցիալական համախմբման նպատակն ամրագրվել է դեռևս 1986թ. ԵՄԱ մեջ, իսկ քաղաքականությունը մեկնարկել է 1992թ. Մաաստրիխտի պայմանագրով: 2009թ. Լիսաբոնի պայմանագիրն, իր հերթին, տնտեսական և սոցիալական համախմբման չափումների կողքին ավելացրեց երրորդը՝ տարածքային համախմբումը: Այսօր դա միջոցառումների համալիր է՝ ուղղված ԵՄ֊ի (անդամ֊պետությունների) տարածաշրջանների համաչափ ու ներդաշնակ զարգացմանը, դրանց բարեկեցության բարձրացմանը, ինչպես նաև դրանց միջև զարգացվածության մակարդակների տարբերությունների վերացմանը՝ տնտեսական աճի ու զբաղվածության համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու, բնապահպանական և էներգետիկ անվտանգության ամրապնդման ծրագրերի միջոցով:

ԵՄ֊ի համախմբման քաղաքականությունն իր գլխավոր նպատակներին հասնում է գերազանցապես Տարածաշրջանային զարգացման եվրոպական, Եվրոպական սոցիալական և Համախմբման հիմնադրամների կողմից տրամդրվող ֆինանսավորման ծրագրերի միջոցների շնորհիվ: Օրինակ, 2014֊2020 թթ. բյուջետային ժամանակահատվածում համախմբման քաղաքականության ֆինանսավորման համար ԵՄ֊ն հատկացրել է 325 մլրդ եվրո [18]: Ֆինանսավորումն իրականացվում է 4 հիմնական ուղղություններով՝ հետազոտություններ և նորարարություններ, տեղեկատվական և հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաներ, փոքր և միջին բիզնեսի մրցունակության բարձրացում, ինչպես նաև ածխածնային էներգիայի քիչ պահանջարկ ունեցող տնտեսության խթանում [19]: Տարածաշրջանային քաղաքականության ֆինանսավորման այս ուղղությունները ներառված են նաև Եվրոպա֊2020 ռազմավարության [20] մեջ: Ռազմավարության համապատասխան բաժնի իրագործումը կպահանջի ԵՄ֊ի տարածաշրջանների ակտիվ ներգրավում: Այդ նպատակով ԵՄ Տարածաշրջանների կոմիտեն ստեղծել է Մշտադիտարկման հարթակ՝ ԵՄ֊ի մակարդակում ընթացող քննարկումներին տեղական և տարածաշրջանային իշխանությունների ներկայացուցիչների մասնակցությունն աջակցելու նպատակով: Դրան ի հավելում, Հանձնաժողովը ևս ստեղծել է առցանց հարթակ՝ տարածաշրջանների ներկայացուցիչների միջև քննարկումները և փորձի փոխանակումը խթանելու նպատակով:

ԵՄ֊ի մրցակցային քաղաքականությանը չհակասելու նպատակով, համախմբման քաղաքականությունը ֆինանսավորող հիմնադրամները միջոցներ են հատկացնում միայն այն ծրագրերին, որոնք ուղղված են տարածաշրջանների մրցունակության բարձրացմանը, բայց չհիմնավորված առավելություն չեն ստեղծում առանձին ընկերությունների կամ ճյուղերի համար: Ավելին, 2006թ. բարեփոխման արդյունքում կառուցվածքային հիմնադրամների գործունեությունը խարսխված է երեք ուղղությունների վրա [13, pp. 313-314].

Զուգամերձություն (կոնվերգենցիա), որն ուղղված է ցածր կենսամակարդակ ունեցող տարածքների զարգացմանը: Այս ուղղությամբ ֆինանսավորվում են տրանսպորտի և կապի, հետազոտությունների և նորարարությունների, տուրիզմի, առողջապահության, կրթության, մանր ու միջին բիզնեսի ոլորտի ծրագրերը:

Մրցունակություն, որը նախատեսված է համեմատաբար բարեկեցիկ երկրների համար՝ դրանց կառուցվածքային խնդիրներ ունեցող տարածքների զարգացման նպատակով: Ֆինանսավորվում են արդյունաբերական և գյուղատնտեսական աճ ապահովող ծրագրերն, ինչպես նաև իրենց տնտեսական մասնագիտացումը փոփոխող տարածքները:

Մարդկային կապիտալի զարգացում, որն ուղղված է երկարաժամկետ գործազրկության և աշխատաշուկայում անհավասարության դրսևորումների դեմ պայքարին, կրթական հաստատությունների, մասնագիտական վերապատրաստման հաստատությունների և զբաղվածության պետական ծառայությունների աջակցությանը: Այս ուղղությունը, ի տարբերություն մյուսների, տարածքային սահմանափակումներ չունի: Այս ուղղությունն ամբողջությամբ ֆինանսավորվում է Եվրոպական սոցիալական հիմնադրամի կողմից:

Ի հավելում այս ամենին, համախմբումը պահանջում է, որպեսզի ֆինանսավորվող ծրագրերը համապատասխանեն հետևյալ սկզբունքներին [10, p. 107].

Կենտրոնացում — ֆինանսական միջոցները պետք է ծախսվեն այն տարածքների վրա, որոնք բավարարում են կառուցվածքային հիմնադրամների գործունեության ուղղություններից առնվազը մեկին, այսինքն՝ միջոցները պետք է կենտրոնացվեն առավել մեծ կարիք ունեցող տարածքների վրա:

Կապակցում — միջոցները պետք է ենթակառուցվածքների ու ծառայություններին մուտքի միջոցով ապահովեն ծայրամասային տարածաշրջանների կապը զարգացող կենտրոնների հետ:

Համագործակցություն — ծրագրերը պետք է իրագործվեն Հանձնաժողովի, տարածաշրջանների և ազգային կառավարությունների համագործակցության շրջանակներում:

Ծրագրերի գլխավոր նախաձեռնողն անդամ֊պետություններն են, թեև գոյություն ունեն նաև համայնքային նախաձեռնություններ՝ ուղղված տարածաշրջանների անդրսահմանային համագործակցության զարգացմանը: Դրանց ֆինանսավորումը ևս իրականացվում է կառուցվածքային հիմնադրամների կողմից հատուկ ստեղծված INTERREG ծրագրի միջոցով [21]: Ընդհանուր առմամբ, համախմբման քաղաքականության ֆինանսավորումն իրականացվում է վերոնշյալ հիմնադրամների կողմից, իսկ ազգային ու տարածաշրջանային իշխանությունները, Հանձնաժողովի հետ համագործակցությամբ, պատասխանատու են ֆինանսական միջոցների ամենօրյա կառավարման համար: Դրանք են հենց ընտրում, ֆինանսավորում և մշտադիտարկում այն նախագծերը, որոնք կարող են բավարարել տեղական պահանջմունքները, ինչպես նաև իրազեկում են հավանական շահառուներին՝ հանրային մարմիններին, մասնավոր սեկտորին, համալսարաններին, միավորումներին ու հասարակական կազմակերպություններին:

Գործնականում համախմբման քաղաքականությունը ներառում է ԵՄ֊ի բոլոր տարածաշրջանները, սակայն ֆինանսավորումը թիրախավորված է գերազանցապես դրա կարիքն առավելապես ունեցող տարածքաների վրա (ԵՄ֊ի միջին ցուցանիշի 75%֊ից ցածր ՀՆԱ ըստ շնչի ունեցող տարածքները): Համապատասխան գնահատողական համակարգի միջոցով ԵՄ֊ի ամեն անդամի տարածք՝ ըստ բնակչության թվի, բաժանված է վիճակագրական երեք մակարդակների՝ 1֊ին մակարդակը 3֊7 մլն, 2֊րդը՝ 800.000֊3 մլն և 3֊րդ մակարդակը՝ 150.000֊800.000 բնակիչ: Ըստ այդմ, ԵՄ֊ն բաժանված է 274 2֊րդ մակարդակի տարածաշրջանների, որոնք էլ հենց համախմբման քաղաքականության թիրախն են [22]:

Հատկանշական է, որ ինտեգրումը ոչ միանշանակ ազդեցություն է թողնում սոցիալ֊տնտեսական անհավասարության վրա՝ մի կողմից նպաստելով առևտրին ու ներդրումներին, մասնագիտական շարժունությանը, բիզնես֊նորարարություններին, իսկ մյուս կողմից, միավորման մասնակիցների թվի աճին զուգահեռ ԵՄ֊ն դառնում էլ էլ ավելի ոչ միատարր: Օրինակ, միասնական շուկան և ՏԱՄ֊ը և´ ստեղծեցին զարգացման նախադրյալներ թույլ զարգացած տարածքների համար, և´ էլ ավելի կոշտացրեցին մրցակցությունն ընդհանուր տնտեսական տարածության ներսում:

Որոշ հեղինակների գնահատմամբ [13, p. 312], համախմբման քաղաքականությունը կոչված է համախմբել տարածաշրջանները միասնական ինտեգրացիոն համալիրի մեջ և ապահովել ընդհանուր շահերի ռացիոնալ համակցությունն անդամ֊պետությունների շահերի հետ: Այդ քաղաքականության նպատակը բոլորովին էլ անդամ֊պետությունների ու տարածքների բարեկեցության մակարդակների լիարժեք համահարթեցումը չէ, քանի որ, նախ, դրա համար անհրաժեշտ միջոցներ չկան, երկրորդ, անհավասարությունն ինքնին բնորոշ է շուկայական տնտեսությանը, և դրա չափավոր առկայությունն անգամ աճի հզոր խթան կարող է դառնալ: Ի տարբերություն դաշնային պետությունների, ԵՄ֊ն իր տարածաշրջանային քաղաքականության շրջանակներում ֆինանսական միջոցների լայնամասշտաբ վերաբաշխում չի կատարում: Ավելին, հետամնաց տարածքների սոցիալ֊տնտեսական խնդիրների հիմնական կարգավորողը մնում են անդամ֊պետությունները, իսկ ԵՄ֊ն ընդամենն աջակցում է նրանց ջանքերին:

Համախմբման քաղաքականությունը զերծ չէ խնդիրներից: Նախևառաջ, խնդիրներ է ստեղծել ԵՄ֊ի ընդլայնումն ի հաշիվ ԿԱԵ երկրների: Թեև այդ քաղաքականության հիմնական նպատակն օգնության մեծ կարիք ունեցող տարածքների աջակցությունն է, հիմնադրամները ֆինանսավորում են նաև ԵՄ֊ի «հին» անդամների համեմատաբար զարգացած տարածաշրջաններին: Մինչ 2004թ. ընդլայնումը ԵՄ֊ի քաղաքացիների միայն 22%֊ն էր ապրում միջին ցուցանիշի 75%֊ից ցածր կենսամակարդակով տարածքներում, իսկ ընդլայնումից հետո այդպիսի տարածքներում ապրում է արդեն բնակչության 30%֊ից ավելին: Ավելին, առավել զարգացած և առավել հետամնաց տարածքների միջև տարբերությունն էլ ավելի է խորացել: Դա վերաբերում է նաև զբաղվածության ցուցանիշներին: Ըստ էության, ԵՄ֊ի տարածքների զարգացման Հյուսիս֊Հարավ տարբերակմանն այսօր ավելացել է նաև Արևմուտք֊Արևելք տարբերակումը: Շարունակում են պահպանվել նաև կենտրոն֊ծայրամաս տարբերակումը և նրանց միջև մեծ տարբերությունները: Այդ իսկ պատճառով, որոշ մասնագետների գնահատմամբ [10, pp. 111-113], ԵՄ֊ի համախմբման քաղաքականության գլխավոր նպատակը դեռ երկար ժամանակ կմնա մեծ երազանք, իսկ դրան հասնելուն ուղղված քաղաքականությունը՝ ԵՄ֊ի խնդրաշատ քաղաքականություններից մեկը:

3.3.2.4 Ընդհանուր գյուղատնտեսական և ձկնորսական քաղաքականություն

ԵՄ֊ի Ընդհանուր գյուղատնտեսական քաղաքականությունը ներդրվել էր ԵԸ֊ի պարենային ինքնաբավության ապահովման նպատակով: Այս ոլորտում ԵՄ֊ն ունի բաժանվող իրավասություններ: Հիմնական դերակատարն ԸԳՔ֊ում Խորհուրդն է, որտեղ որոշումներն ընդունվում են ձայների որակյալ մեծամասնությամբ՝ Խորհրդարանի հետ խորհրդակցության արդյունքում:

ԸԳՔ֊ն նախատեսվում էր դեռևս 1957թ. Հռոմի պայմանագրով, սակայն գործնականում սկսել է իրագործվել միայն 1962թ.֊ից: Ըստ այդմ (հոդված 39), ԸԳՔ֊ի նպատակներ էին հռչակվում.

գյուղատնտեսության արդյունավետության բարձրացումը՝ տեխնիկական առաջընթացին աջակցելու և գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ զարգացման ապահովման միջոցով,

գյուղատնտեսության ոլորտում աշխատողների բարեկեցության մակարդակի բարձրացումը՝ մասնավորապես, նրանց անհատական եկամուտների բարձրացման միջոցով,

գյուղատնտեսական շուկաների կայունացումը,

գյուղատնտեսական արտադրանքի մատակարարումների ապահովումը և

գյուղատնտեսական արտադրանքի խելամիտ գների ապահովումը:

ԸԳՔ֊ն ֆերմերների եկամուտների աջակցության անուղղակի մեխանիզմ է, որի միջոցով ԵՄ֊ի ներքին գյուղատնտեսական շուկան տարանջատվում է համաշխարհային շուկայից: Դրա համար կիրառվում են երեք մեթոդներ.

Միասնական շուկա — գյուղատնտեսական ապրանքների ազատ տեղաշարժ ԵՄ֊ի ներսում,

Ընկերակցության գերապատվություն — ԵՄ֊ում արտադրված ապրանքներին նախապատվություն է տրվում ԵՄ֊ին չանդամակցող երկրներից ներկրվածների նկատմամբ,

Ֆինանսական համերաշխություն — ԸԳՔ֊ն ֆինանսավորվում է բացառապես ԵՄ֊ի բյուջեից, իսկ ազգային կառավարություններն իրավունք չունեն սուբսիդավորելու հայրենական ֆերմերային տնտեսություններին:

Ի լրում այս ամենին, տեղական արտադրանքի գներն ավելի բարձր են, քան համաշխարհային շուկայական գները: ԵՄ֊ն (անդամ֊երկրներում հիմնված հատուկ ծառայությունների միջոցով) գնում է գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելցուկը և պահանջում ոչ տեղական արտադրողներից՝ իրենց ապրանքների գները բարձրացնել ու հասցնել ԵՄ֊ում արտադրված ապրանքների գներին: Դրա փոխարեն, ԵՄ֊ի արտադրողներն ստանում են արտահանման սուբսիդավորում, ինչի արդյունքում նրանց արտադրանքի գինն արտաքին շուկաներում հավասարվում է միջազգային շուկայական գներին: Ամեն ամիս անդամ֊երկրները Հանձնաժողովին են փոխանցում ԸԳՔ֊ի կիրառման արդյունքում իրենց ծախսերի մասին տվյալները՝ դրանց դիմաց համապատասխան փոխհատուցում ստանալու համար [10, p. 118]:

ԸԳՔ֊ի արդյունավետ գործառնության համար անհրաժեշտ էր միասնական շուկայի ստեղծում, որը ենթադրում էր թե՛ գյուղատնտեսական արտադրանքի ազատ տեղաշարժ, թե՛ միասնական գներ բոլոր անդամ֊երկրների տարածքում: Իսկ ֆերմերների համար նվազագույն գինը պետք է ապահովվեր ԵԸ֊ի կողմից: Ըստ որում, եթե գներն ընկնում էին ավելին, քան ԵԸ֊ն էր սահմանել, ապա ԵԸ֊ն փոխհատուցում էր տրամադրում ֆերմերներին: Դա նաև անհրաժեշտ դարձրեց Ընկերակցության գերապատվության ներդրումը:

ԸԳՔ֊ն իրականացրել է իր սկզբնական նպատակները, և այս քաղաքականության հիմնական նպատակ այսօր սահմանված է սպառողների համար խելամիտ գների և ֆերմերների համար արդար եկամուտների ապահովումը: Ներկայումս Հանձնաժողովը մեկնարկել է ԸԳՔ֊ի բարեփոխման նոր փուլ [23]:

ԸԳՔ֊ի կարևոր բաղկացուցիչ մասերից է գյուղական համայնքների զարգացման քաղաքականությունը, որը կենտրոնացած է չորս հիմնական բնագավառների վրա՝ գյուղատնտեսության, սննդամթերքի և անտառային տնտեսության մրցունակությունը, հողային պաշարների կառավարումը և բնապահպանությունը, կյանքի որակն ու բազմազանեցումը գյուղական համայնքներում, ինչպես նաև առաջատար համայնքի նախաձեռնությունը: Մրցունակությունը նախատեսվում է զարգացնել մարդկային և ֆիզիկական կապիտալին, սննդամթերքին, ներառյալ՝ արտադրության որակին ուղղված միջոցառումներով: Ներդրվել են նաև բնական պաշարների պահպանման, ֆերմերային և անտառային տնտեսությունների համակարգերի կատարելագործման մեխանիզմներ: Գյուղական համայնքներում կյանքի որակի կատարելագործումն իրականացվում է տնտեսվարման բազմազանեցման խրախուսման և տեղական ենթակառուցվածքների զարգացման միջոցով: Իսկ առաջատար համայնքի նախաձեռնությունը կոչված է նպաստելու գյուղական համայնքներում տնտեսվարման բազմազանեցմանը՝ տեղական, մասնակցության շեշտադրմամբ նորարական, ինտեգրված սխեմաների միջոցով [24]:

Գյուղական համայնքների զարգացման քաղաքականությունն ունի իր սեփական ֆինանսավորման և պլանավորման գործիքները, որոնք մինչ այսօր ֆինանսավորվում են Գյուղական համայնքների զարգացման եվրոպական գյուղատնտեսական հիմնադրամի, մասամբ՝ ազգային կամ տարածաշրջանային, մասամբ էլ՝ մասնավոր աղբյուրների կողմից:

2013թ. բարեփոխումների փաթեթի մշակումից հետո ԸԳՔ֊ի առաջնահերթություններ 2014֊2020 թթ. համար հայտարարվեցին գյուղատնտեսության մրցունակության ամրապնդումը, բնական պաշարների ռացիոնալ օգտագործումը և կլիմայի փոփոխության հետ կապված գործողությունները, ինչպես նաև գյուղական տնտեսությունների ու համայնքների հավասարակշռված տարածքային զարգացումը, ներառյալ՝ աշխատատեղերի ստեղծումն ու զբաղվածության կառավարումը: Այդուհանդերձ, բարեփոխումներից հետո էլ գյուղական համայնքների զարգացման քաղաքականությունը պետք է շարունակի իրագործվել Գյուղական համայքների զարգացման ազգային կամ տարածաշրջանային յոթամյա ծրագրերի միջոցով: Սակայն անդամ֊երկրները պետք է իրենց ազգային ծրագրերը կառուցեն ԵՄ֊ի հետևյալ վեց առաջնահերթություններից առնվազը չորսի հիման վրա [25].

Աջակցություն գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և գյուղական համայնքների ոլորտում գիտելիքների և նորարարությունների փոխանակմանը,

գյուղատնտեսության բոլոր ոլորտներում կենսունակության, մրցունակության բարձրացում, ֆերմերային և անտառային կայուն տնտեսվարման նորարարական տեխնոլոգիաների խրախուսում,

աջակցություն սննդային շղթայի կազմակերպմանը, կենդանիների առողջության պահպանմանը և գյուղատնտեսական ռիսկերի կառավարմանը,

գյուղական և անտառային տնտեսությունների հետ կապված էկոհամակարգերի վերականգնում, պահպանում և զարգացում,

աջակցություն պաշարների արդյունավետ օգտագործմանն ու անցմանն ածխաջրածնային քիչ պաշարներ պահանջող, կլիմայի վրա քիչ ազդեցություն ունեցող տնտեսվարմանը գյուղատնտեսության, պարենի և անտառային տնտեսության ոլորտներում,

աջակցություն սոցիալական ներգրավմանը, աղքատության կրճատմանը և տնտեսական զարգացմանը գյուղական համայնքներում:

Ընդհանուր ձկնորսական քաղաքականությունը ևս սահմանվել է Հռոմի պայմանագրով, սակայն գործնականում սկվել է կիրառվել միայն 1983թ.֊ից: Ինչպես ԸԳՔ֊ն, ԸՁՔ֊ն ևս ԵՄ֊ի վիճահարույց քաղաքական ուղղություններից է: Դա էլ, իր հերթին, դարձել է ԸՁՔ֊ի հաճախակի վերանայումների պատճառ: Հիմնական խնդիրը մշտապես կապված է ԵՄ֊ի այն երկրների հետ, որոնք մասնագիտացած են ծովային ձկորսության մեջ:

ԸՁՔ֊ի կամ «կապույտ Եվրոպայի» քաղաքականության առարկան ձկնատեսակների և ծովային էկոհամակարգի պահպանությունն է, ինչպես նաև սպառողների և ձկնարդյունաբերողների շահերի պաշտպանությունը: ԸՁՔ֊ն հիմնված է իրավական նույն բազայի վրա, ինչ ԸԳՔ֊ն (ԵՄ գործառնության մասին պայմանագրի հոդվածներ 38֊44) և հետապնդում է նույն խնդիրները՝ արտադրողականության աճ, շուկաների կայունացում, մատակարարման ապահովում և խելամիտ գներ: Այստեղ ևս ԵՄ֊ն և անդամ֊պետությունների կիսում են պատասխանատվությունը: Սակայն, ի տարբերություն ԸԳՔ֊ի, ԵՄ֊ն չի երաշխավորում ձկնարդյունաբերողների համար նվազագույն եկամուտ: Բարեփոխումների արդյունքում ԸՁՔ֊ի առջև դրվեցին լրացուցիչ խնդիրներ՝ պաշարների կայուն շահագործում, շրջակա միջավայրի պահպանություն, մարդու առողջության պաշտպանության բարձր պահանջներ և տնտեսական ու սոցիալական համախմբմանն աջակցություն:

ԸՁՔ֊ի առջև դրված հիմնական խնդիրները չորսն են.

ձկնապաշարների պահպանման նպատակով ձկնատեսակների պահպանում և կայուն կառավարում,

շուկայի կազմակերպումն ըստ պահանջարկի և առաջարկի հարաբերակցության՝ արտադրողների և սպառողների շահերին համապատասխան,

կառուցվածքային քաղաքականության իրականացում, որի նպատակը ձկնարտադրողներին աջակցելն է՝ հարմարեցնելու իրենց ձեռնարկությունները շուկայի և ձկնապաշարների պահպանման կանոններին: ԵՄ֊ի օգնությունն այս ոլորտում իրականացվում է գերազանցապես համապատասխան ֆինանսական գործիքի միջոցով,

ԵՄ֊ին չանդամակցող երկրների և միջազգային կազմակերպությունների հետ հարաբերությունները ձկնարդյունաբերության և ձկնորսության միասնական նորմերի սահմանման հարցում:

Ի հավելում այս ամենին, ԵՄ֊ն գնում է դեպի լիարժեք ծովային քաղաքականության մշակման, որը կներառի ձկնորսությունը, շրջակա միջավայրի պահպանությունը և ծովային արդյունաբերության քաղաքականությունը [26]:

Ընդհանուր առմամբ, ԵՄ֊ի ԸՁՔ֊ի ներկայիս առանցքը ձկնորսության ոլորտում կայուն զարգացումն է, ներառյալ՝ շրջակա միջավայրի պահպանությունը (ջրային կենսամիջավայրի պահպանություն): Դա ենթադրում է ոչ միայն ձկնատեսակների և ձկնապաշարների անհրաժեշտ մակարդակի պահպանում, այլ նաև ձկնորսության հետ կապված արտադրության տարբեր ճյուղեր հետամուտ են բնապահպանության կանոններին: Սա էլ, իր հերթին, ներառում է բարձր տուգանքներ շրջակա միջավայրի աղտոտման համար և խիստ միջոցների կիրառում ձկնորսության սահմանված չափաբաժնի գերազանցման, անօրինական ձկնորսության համար:

2009թ. Հանձնաժողովը նախաձեռնեց լայնածավալ հանրային լսումներ ԸՁՔ֊ի բարեփոխումների փաթեթի շուրջ, որի հիման վրա լրամշակված առաջարկությունների փաթեթը ներկայացվեց 2011թ. և, հաստատվելով Խորհրդի և Խորհրդարանի կողմից, ուժի մեջ մտավ 2014թ. հունվարի 1֊ից [27]:

3.3.2.5 Տրանսպորտ և էներգետիկա

Քաղաքականության այս ուղղությունները գտնվում են ԵՄ֊ի բաժանվող լիազորությունների ոլորտում, այսինքն՝ ԵՄ֊ն և անդամ֊պետությունները կիսում են պատասխանատվությունն այս ոլորտներում, և երկրները պետք է համաձայնեցնեն այս ուղղություններով իրենց գործողությունները ԵՄ֊ի հետ: Ավելին, հատկապես այս ուղղությունները սերտորեն կապված են ներքին շուկայի գործառնության հետ: Եվ, ինչպես նկատում են որոշ հեղինակներ [13, p. 342], 1993թ.֊ից սկսած հենց ներքին շուկայի ձևավորումն էլ պատճառ դարձավ մինչ այդ գերազանցապես ազգային նորմերով իրագործվող քաղաքականության այս ուղղություններում ԵՄ֊ի ու անդամ֊երկրների լիազորությունների վերաբաշխման համար: Մասնավորապես, ընդհանուր տրանսպորտային քաղաքականության գլխավոր նպատակը դարձավ ներքին շուկայի ներսում մարդկանց և ապրանքների ազատ տեղաշարժի դյուրացման նպատակով անդամ֊երկրների միջև սահմանների հետ կապված տրանսպորտային խոչընդոտների վերացումը: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջնահերթ խնդիրներ են համարվում տրանսպորտի ներքին շուկայի ձևավորումը, կայուն զարգացման ապահովումը, ֆինանսավորման ծրագրերի և տարածքային պլանավորման կառավարումը, ինչպես նաև անվտանգության ամրապնդումն ու միջազգային համագործակցության զարգացումը: Քայլեր են արվում նաև երրորդ երկրների բնակիչների համար ԵՄ֊ի անդամ֊երկրների տրանսպորտային ծառայություններում աշխատելու պայմանների դյուրացման ուղղությամբ [28]:

2001թ. ընդունված և 2006թ. վերանայված «Սպիտակ փաստաթղթի» համաձայն, տրանսպորտային քաղաքականությունն առաջնահերթորեն ուղղված է տրանսպորտային տարբեր միջոցների (ցամաքային, ջրային և օդային) ներդաշնակ և համաժամանակյա զարգացմանը [29]: Հատկանշական է, որ այդ զարգացումը դիտարկվում է քաղաքացիների՝ շարժունության աճող պահանջմունքի բավարարման և կայուն զարգացման համակցության մեջ: Ըստ այդմ, այդ քաղաքականությունը կապակցվում է ներքին շուկայի և մրցակցության, նորարարականության և տրանսպորտային ցանցերի համակցման հետ: Օգտագործողների (ուղևորների) անվտանգության և պաշտպանության հարցը ևս առանցքային նշանակություն ունի: Միաժամանակ, գործողությունների այս համալիրը մինչև 2050թ. պետք է թուլացնի ԵՄ֊ի կախվածությունը նավթի ներկրումից, նվազեցնի ածխաթթու գազի արտանետումները տրանսպորտային ոլորտում շուրջ 60%֊ով [30]: Այս ամենի արդյունքում աստիճանաբար ձևավորվեց ԵՄ֊ի ներքին ավտո֊ և ավիափոխադրումների շուկան, ազատականացվեցին երկաթուղային բեռնափոխադրումները, որի հետևանքով փոխադրումների գինը նվազեց, բարձրացվեց դրանց որակը, ընդլայնվեց տրանսպորտային ծառայությունների տեսականին:

Տրանսպորտի բնագավառում ԵՄ֊ն ակտիվորեն համագործակցում է երրորդ երկրների հետ: Մասնավորապես, երկարատև բանակցություններից հետո 2007թ. ԵՄ֊ն և ԱՄՆ֊ը ձեռք բերեցին «բաց երկնքի» մասին համաձայնություն, որը հնարավորություն տվեց կողմերի բոլոր օդանավերին անարգել վայրէջք կատարել միմյանց օդանավակայաններում: 2008թ. ԵՄ֊ն և Չինաստանը կնքեցին համաձայնագիր ծովային տրանսպորտի մասին: ՌԴ֊ն էլ, իր հերթին, միացել է անդրեվրոպական տրանսպորտային 9 ցանցերից 3֊ին [13, pp. 343, 348-349]: ԵՄ֊ն աջակցում է նաև միջտարածաշրջանային միջպետական տրանսպորտային այնպիսի խոշոր նախաձեռնություններին, ինչպիսին է, օրինակ, ՏՐԱՍԵԿԱ֊ն, որին մասնակցում են նաև Հայաստանն ու նրա բոլոր հարևան երկրները:

Ամստերդամի պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո այս ոլորտում կիրառվում է որոշումների համատեղ ընդունման ընթացակարգը՝ ԵՄ֊ի Տնտեսական և սոցիալական ու Տարածաշրջանների կոմիտեների հետ խորհրդակցելու պայմանով:

ԵՄ֊ի ընդլայնումներն ի հաշիվ ԿԱԵ երկրների էլ ավելի մեծացրեցin անդրեվրոպական ցանցերի նշանակությունը: Ի հայտ եկավ նաև դրանց կապակցման անհրաժեշտությունն արևելյան (ԱՊՀ երկրներ) և հարավային (միջերկրծովյան երկրներ) հարևանների ազգային համակարգերի հետ: Անդրեվրոպական ցանցերի գլխավոր խնդիրն է ժամանակակից և արդյունավետ ենթակառուցվածքների ստեղծումը՝ եվրոպական տարածաշրջաններն ու ազգային ցանցերը կապակցելու նպատակով: Նպաստելով մարդկանց, ծառայությունների և ապրանքների ազատ տեղաշարժին՝ դրանք ևս կենսական նշանակություն ունեն ընդհանուր շուկայի գործառնության համար: ԵՄ֊ի գործառնության մասին պայմանագիրը (Մաս XVI) սահմանում է այդ ցանցերի երեք ուղղություններ.

Անդրեվրոպական տրանսպորտային ցանցեր (TEN֊T), որոնք ներառում են ցամաքային և ջրային ուղիները, նավահանգիստներն ու խառը փոխադրումները, եվրոպական ճեպընթաց երկաթուղային ցանցերը, ինչպես նաև տրանսպորտային կառավարման բարձրակարգ համակարգերը (օրինակ՝ Գալիլեո, Եվրոպական արբանյակային ռադիոուղղորդման համակարգերը) [31]:

Անդրեվրոպական էներգետիկ ցանցեր (TEN֊E), որոնք ներառում են էլեկտրաէներգիայի և բնական գազի ոլորտները: Սրանք էլ նպաստում են էներգետիկ միասնական շուկայի ձևավորմանն ու մատակարարումների անվտանգությանը [32]:

Անդրեվրոպական հեռահաղորդակցային ցանցերը (eTEN), որոնք կենտրոնացած են հանրային ծառայությունների վրա և «eEurope — տեղեկատվական հասարակություն բոլորի համար» նախաձեռնության միջուկն են: Դրանք ուղղված են հեռահաղորդակցային ցանցերի վրա հիմնված ծառայությունների զարգացմանը [33]:

Ինչպես արդեն գիտենք, եվրոպական ինտեգրումն սկզբնավորվել է էներգետիկ (նախ՝ ածխի, ապա՝ միջուկային) ոլորտում: Սակայն հատկանշական է, որ մինչև Լիսաբոնի պայմանագիրը կնքված պայմանագրերը չէին նախատեսում ԵՄ֊ի հատուկ իրավունքներ էներգետիկ քաղաքականության ոլորտում: Միայն Եվրատոմի պայմանագիրն էր ուղղակիորեն առնչվում այդ ոլորտին և «Ներքին շուկա» ու «Շրջակա միջավայր» բաժինների մի շարք դրույթներ: Մաաստրիխտի պայմանագիրը (հոդված 4), իր հերթին, ամրագրեց ԵՄ֊ի ու անդամ֊երկրների բաժանվող լիազորություններն այս բնագավառում: ԵՄ֊ի էներգետիկ քաղաքականության ոլորտում որոշումներն ընդունվում են սովորական ընթացակարգով: Ի հավելում դրան, ԵՄ֊ն պետք է հարգի անդամ֊երկրների իրավունքը՝ զարգացնելու իրենց սեփական էներգետիկ քաղաքականությունը:

Ըստ ԵՄ գործառնության մասին պայմանագրի (հոդված 194), ԵՄ֊ն պետք է ապահովի էներգետիկ շուկայի գործառնությունը, էներգետիկ մատակարարումների անվտանգությունը, նպաստի էներգաարդյունավետությանն ու խնայողությանը, էներգիայի նոր և վերականգնվող ձևերի զարգացմանը, ինչպես նաև էներգետիկ ցանցերի փոխկապակցմանը:

Էներգետիկան ԵՄ֊ի ամենախոցելի ոլորտներից մեկն է, ուստի ԵՄ֊ն լուրջ ջանքեր է գործադրում այս ոլորտում իր առջև կանգնած մարտահրավերներին (օրինակ՝ կլիմայի փոփոխությունը, աճող կախվածությունն էներգետիկ ներկրումներից, էներգապաշարների սակավությունը, բոլոր օգտագործողների համար էժան և անվտանգ էներգիայի հասանելիության ապահովման անհրաժեշտությունը և այլն) դիմակայելու համար: Արդյունքում ԵՄ֊ն այսօր ունի բավական հավակնոտ և համընդգրկուն էներգետիկ քաղաքականություն, որը ներառում է էներգիայի ավանդական (նավթ, գազ, ածուխ), միջուկային և վերականգնվող (արևի, քամու, երկրաջերմային, ջրային և այլն) աղբյուրները՝ դրանց ներդաշնակ համակցման միջոցով ձգտելով հասնել արդյունաբերական նոր հեղափոխության, որը ԵՄ֊ն կապահովի քիչ էներգատար տնտեսությամբ, իսկ սպառողների օգտագործած էներգիան՝ առավել անվտանգ, էժան և շրջակա միջավայրը խնայող: Լիսաբոնի պայմանագրով այդ քաղաքականությունը դարձավ ԵՄ֊ի գործունեության հանգուցային ուղղություններից մեկը՝ այն միաժամանակ ապահովելով անհրաժեշտ իրավական կարգավորման մեխանիզմներով: Այդ քաղաքականության գերակա խնդիրներն իրագործվում են շուկայական մեխանիզմներով, ինչպիսիք են հարկերը, սուբսիդիաները, ածխաթթու գազի արտանետումների քվոտաների առևտուրը, ինչպես նաև էներգետիկ տեխնոլոգիաների (հատկապես, էներգաարդյունավետացման, վերականգնվող կամ քիչ արտանետումներ ապահովող էներգետիկան) և Ընկերակցության ֆինանսական մեխանիզմների միջոցով: Ավելին, 2008թ.֊ից սկսած՝ ԵՄ֊ն նշանակալի քայլեր է ձեռնարկել գլոբալ տաքացման հարցում իր ներդրումը նվազեցնելու և էներգետիկ մատակարարումների ապահովման ուղղությամբ:

Ինչպես նշվեց վերևում, ԵՄ֊ի առաջնահերթ խնդիրներից մեկն էներգիայի մրցունակ ներքին շուկայի ձևավորումն է, որը, մի կողմից, սպառողներին կտա հնարավորություն՝ ընտրություն կատարելու էներգետիկ ծառայություններ առաջարկող տարբեր ընկերությունների միջև, իսկ մյուս կողմից, շուկան մատչելի կդարձնի ամենատարբեր մատակարարների, ինչպես նաև վերականգնվող էներգետիկայի ոլորտում ներդրումներ կատարելու համար: Այս ամենը, բնականաբար, էապես կախված են Եվրոպայում հուսալի և ներդաշնակ աշխատող ենթակառուցվածքային ցանցի և, հետևաբար, ենթակառուցվածքների զարգացման ոլորտում ներդրումների առկայությունից: Միաժամանակ, ինտեգրված միասնական շուկան կնպաստի մատակարարման աղբյուրների բազմազանեցմանն ու մատակարարման անվտանգության ամրապնդմանը:

Էներգետիկ անվտանգության ոլորտում իր գլխավոր նպատակներին հասնելու համար ԵՄ֊ն պետք է համագործակցի էներգիա արտահանող, տարանցիկ կամ սպառող զարգացած ու զարգացող երկրների հետ: Սա, նախևառաջ, անհրաժեշտ է դարձնում ԵՄ֊ի ներսում միասնականության ձեռքբերումը ԵՄ֊ի ու նրա անդամ֊պետությունների միջև: Միայն դրա շնորհիվ ԵՄ֊ն կկարողանա միջազգային էներգետիկ հարցերում խոսել «մեկ ձայնով»: Հաշվի առնելով ԵՄ֊ի աճող կախվածությունն էներգամատակարարումներից, էներգիայի աղբյուրների նվազումը համաշխարհային մասշտաբով՝ ներքին միասնությունը, համագործակցությունը երրորդ երկրների հետ, ինչպես նաև անդամակցության թեկնածու֊երկրների կողմից ԵՄ֊ի էներգետիկ քաղաքականության նորմերի տեղայնացումն անդամակցության գործընթացում դառնում են ռազմավարական անվտանգության խնդիր:

2017թ. տվյալներով, ԵՄ֊ն ներկրում է գազի 66%֊ը և նավթի 90%֊ը [34]: Եվ այդ կախվածությունն ունի աճման միտում: Սա անհրաժեշտ է դարձնում ներքին էներգետիկ շուկայի ձևավորումն ու ԵՄ֊ի էներգետիկ շահերի ակտիվ պաշտպանությունն արտաքին հարաբերություններում: Այդ խնդրի իրագործումը նախատեսվում է 4 հիմնական ուղղություններով [35]՝

ԵՄ֊ի էներգետիկ ներքին շուկայի ձևավորում — քանի որ ԵՄ֊ի շատ անդամ֊երկրներ հակված են էներգամատակարարումների հարցում գործել երկկողմ ձևաչափով, ԵՄ֊ն ձգտում է ստեղծել տեղեկության փոխանակման մեխանիզմ անդամ֊երկրների ու երրորդ երկրների միջև այս ոլորտում կնքված միջպետական համաձայնագրերի մասին՝ ներքին շուկայի շրջանակներում գործողություններն ուղղորդելու նպատակով: Միաժամանակ, այդ համաձայնությունները կարող են ձեռք բերվել նաև բազմակողմ ձևաչափով՝ ԵՄ֊ի ու երրորդ երկրների միջև: Դրան զուգահեռ, ԵՄ֊ն ձգտում է բազմազանեցնել էներգամատակարարումների աղբյուրները՝ մատակարարումներն առավել ապահով դարձնելու նպատակով: Այդ պատճառով ԵՄ֊ն իր առջև դրել է մի քանի խնդիրներ՝ ապահովել «Էներգետիկ ենթակառուցվածքային առաջնահերթությունները 2020թ. և հետո» ռազմավարությամբ նախատեսված ենթակառուցվածքային համակարգի ստեղծման շարունակականությունը, խթանել «Հարավային միջանցքով» նախատեսված էներգամատակարարումները, ՌԴ֊ի և Ուկրաինայի հետ համագործակցությամբ ապահովել արևելյան ուղղությամբ էներգամատակարարումների շարունակականությունը՝ միաժամանակ աջակցելով ուկրաինական տարանցիկ համակարգի զարգացմանը, զարգացնել վերականգնվող էներգիայի նախագծեր հարավային միջերկրծովյան երկրների հետ: Ըստ որում, ԵՄ֊ն հակված է իր գործընկերների հետ զարգացնել համագործակցության տարբերակված ձևեր, մասնավորապես, ներառել Շվեյցարիան էներգետիկ շուկայում, զարգացնել համագործակցությունը ԵՄ֊ին անդամակցության ձգտող երկրների հետ, զարգացնել Եվրամիջերկրծովյան գործընկերությունը էներգետիկայի և վերականգնվող էներգիայի ոլորտում: Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ՌԴ֊ի՝ էներգետիկ անվտանգության ոլորտում ԵՄ֊ի համար կենսական նշանակություն ունեցող երկրի հետ, մասնավորապես, ԵՄ֊ի Էներգետիկ ճանապարհային քարտեզ — 2050 ծրագրի մշակման հարցում:

Անվտանգ, ապահով, կայուն և մրցունակ էներգետիկայի ոլորտում համագործակցության զարգացում — բացի ՌԴ֊ից, ԵՄ֊ն ձգտում է զարգացնել գործընկերությունը նաև այլ ածխաջրածնային մատակարար֊երկրների (օրինակ՝ Նորվեգիայի, Սաուդյան Արաբիայի և Լիբիայի) և ընդլայնել բանակցությունները նորահայտ մատակարարների հետ: Դրան զուգահեռ, կարևորվում է նաև ածխածնային արտանետումների կրճատման խնդիրը համաշխարհային մասշտաբով, որը պահանջում է արդյունաբերական և զարգացող երկրներին ներգրավել համաշխարհային էներգետիկ հուսալի և թափանցիկ շուկաների ձևավորման, էներգաարդյունավետացման, էներգետիկայի ոլորտում նորարարական տեխնոլոգիական հետազոտությունների գործում: Այդ նպատակով, ԵՄ֊ն ակտիվորեն աջակցում է Եվրոպական էներգետիկ խարտիային [36], որն էներգետիկայի ոլորտում ԵՄ֊ի անդամ֊երկրների ու նրանց գործընկերների փոխհարաբերությունների կարգավորման հիմնարար իրավական փաստաթուղթն է: Ի հավելում այս ամենին, ԵՄ֊ն ջանքեր է գործադրում նաև համաշխարհային մասշտաբով միջուկային անվտանգության ապահովման գործում՝ դրա համար ձգտելով ընդլայնել Եվրատոմի համաձայնագրերն ու պաշտպանել միջուկային անվտանգության միջազգային իրավական նորմերը: Անհրաժեշտ է համարվում նաև համագործակցության նմանատիպ ընդլայնումն օֆշորային գործարքների ապահովության ոլորտում՝ ներառյալ Նավթ արդյունահանող երկրների կազմակերպության (ՕՊԵԿ) անդամ֊երկրների հետ գործարքները:

Կայուն էներգիայի հասանելիության դյուրացում զարգացող երկրների համար — այս ուղղությամբ իրականացվող զարգացման քաղաքականության գլխավոր նպատակն է էներգիայի աղբյուրները դարձնել առավել մատչելի սակավ պաշարներ ունեցող տարածաշրջանների համար՝ միաժամանակ պահպանելով շրջակա միջավայրը: Այդ պատճառով էներգետիկան հայտնվել է ԵՄ֊ի զարգացման քաղաքականության բոլոր գործիքներում, իսկ թույլ զարգացած երկրներն ստացել են կլիմայի ֆինանսավորման հնարավորություն:

Միջազգային թատերաբեմում ԵՄ֊ի քաղաքականության ակտիվացում — ԵՄ֊ն ունի էներգետիկ գործընկերության 4 ձևաչափեր՝ շուկայի ինտեգրման գործընկերներ, առանցքային էներգամատակարար և տարանցիկ երկրներ, համաշխարհային մասշտաբով առանցքային էներգետիկ դերակատարներ և զարգացող երկրներ: Նրանցից յուրաքանչյուրի հետ փոխգործակցության համար ԵՄ֊ն մշակել է գործիքների համապատասխան հավաքածու: Դրա հետ մեկտեղ ԵՄ֊ն ձգտում է կատարելագործել անդամ֊երկրների միջև ուղղորդումը՝ համաշխարհային մասշտաբով «մեկ ձայնով» խոսելու հիմքեր ապահովելու նպատակով: Դրան է ուղղված, մասնավորապես, Միջազգային էներգետիկ համագործակցության ռազմավարական խմբի ստեղծման նախաձեռնությունը:

Վերևում նշեցինք, որ էներգետիկ ոլորտն ամենախոցելիներից մեկն է ԵՄ֊ի համար: Մասնավորապես, ինչպես նկատում են որոշ հեղինակներ [13, pp. 376-377], թեև ֆորմալ առումով 2007թ. կեսերին ներքին էներգետիկ շուկան համարվում էր ազատականացված, սակայն գործնականում միասնական շուկայի փոխարեն ձևավորվեցին անդամ֊պետությունների ազատականացված առանձին շուկաներ: Էլեկտրաէներգիայի անդրսահմանային առևտրին մեծապես խոչընդոտում են տրանսպորտային հզորությունների անբավարարությունը, տարանցիկ փոխադրումների բարձր գները: Շուկաների ազատականացվածության մակարդակը ևս լիարժեք չէ. մատակարար ընկերություններին փոխած սպառողների թիվը բավական ցածր է: Ցածր է նաև մրցակցությունը շուկայի ներսում: Որոշ անդամ֊երկրներում էլ շարունակում է պահպանվել ազգային ընկերությունների նկատմամբ բացահայտ հովանավորչությունը՝ հակազդելով ԵՄ֊ի այլ երկրների ընկերությունների կողմից ազգայինների կլանմանը և խրախուսելով ազգային ընկերությունների ձուլումը:

Էլ ավելի խրթին է էներգապաշարների ներկրման խնդիրը՝ պայմանավորված, առաջին հերթին, մատակարար տարածաշրջանների աշխարհաքաղաքական գործընթացներով: ԵՄ֊ի տարածք էներգետիկ ներկրումներն իրականացվում են չորս գլխավոր «միջանցքներով»՝ ՌԴ֊ից («Արևելյան գազային միջանցք»), Նորվեգիայից («Հյուսիսային գազային միջանցք»), Հյուսիսային Աֆրիկայից («Միջերկրծովյան գազային միջանցք»), Կասպյան ավազանից և Մերձավոր Արևելքից («Հարավային գազային միջանցք»): Այսօր ԵՄ֊ն էներգամատակարարումների բազմազանեցումը տեսնում է գերազանցապես Կենտրոնական Ասիայի և Պարսից ծոցի ուղղություններով:

Դեռևս 1995թ. մեկնարկել է ԻՆՕԳԵՅԹ [37] ծրագիրը, որի շրջանակներում ԵՄ֊ի տեխնիկական և ներդրումային աջակցությունը կենտրոնացվում է Սևծովյան֊Կասպյան տարածաշրջանի ածխաջրածնային պաշարների արդյունահանման և տեղափոխման հարցերի վրա՝ ԵՄ֊ի, Սև և Կասպից ծովերի ափամերձ պետությունների և նրանց հարևանների միջև էներգետիկ համագործակցության խթանման նպատակով: Ծրագրի հաջողությունը մեծապես կախված է մասնակից֊երկրներում (Ադրբեջան, Բելառուս, Թուրքիա, Թուրքմենիա, Հայաստան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Մոլդովա, Վրաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան և Ուկրաինա) տնտեսական արդիականացումից, նրանց միջև տարածաշրջանային համագործակցությունից, ինչպես նաև ներդրումային անվտանգությունից: ԵՄ֊ի այս քաղաքականության առաջնային նպատակներից է էներգետիկ տարանցման ուղիների զարգացումը: Հարավային Կովկասի դեպքում այս ծրագրերի հաջողությունը կախված է, առաջին հերթին, տեղի երկրների հարաբերություններից:

2001թ. ԵՄ֊ը ներկայացրեց նաև Հարավ֊Արևելյան Եվրոպայում էներգետիկ և տրանսպորտային ցանցերի զարգացման ռազմավարությունը [38]: Ըստ այդմ, որպես առաջնահերթություն դիտարկվում էր տարածաշրջանում առկա գազի և նավթի մատակարարման շուկաների անվտանգության ապահովումը և դրանց բազմազանեցումը` հաշվի առնելով նոր նախագծերի առավելությունները, դրանց իրականացման ճանապարհին հնարավոր խոչըդոտները, նախագծի արժեքը և ակնկալվող շահույթը: Սա հատկապես վերաբերում էր Կասպից ծովի երկրներից գազի ներկրման նախագծերին:

Սևծովյան֊Կասպյան տարածաշրջանում ԵՄ֊ի էներգետիկ քաղաքականության իրականացման ճանապարհին կարևոր էր նաև 2006թ. Աստանայում կայացած «Բաքվի նախաձեռնության» [39] էներգետիկայի նախարարների համաժողովը ԵՄ֊ի Հանձնաժողովի, Ադրբեջանի, Բելառուսի, Հայաստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Վրաստանի, Տաջիկստանի, Թուրքիայի, Ուկրաիայի, Ուզբեկսատնի ու ՌԴ֊ի (որպես դիտորդ) մասնակցությամբ: Համաժողովն ընդունեց «ճանապարհային քարտեզ»` մասնակիցների միջև էներգետիկ համագործակցության զարգացման, էներգետիկ ոլորտում առկա տարբերությունները հարթելու և հետագայում ընդհանուր էներգետիկ ռազմավարություն մշակելու համար [40]:

2009թ. մայիսին Պրահայում կայացավ նաև «Հարավային գազային միջանցքի» գագաթնաժողովը [41]: Ենթադրվում է, որ այն պետք է ներառի բոլոր այն նախագծերը, որոնք նախատեսում են մատակարարումներ իրականացնել Կասպյան ավազանից և Մերձավոր Արևելքից՝ չնայած դրանց հիմնական մասը պետք է անցնի Թուրքիայի տարածքով կամ էլ Սև ծովով [42, p. 338]: Հետագայում դրանց կարող է միանալ նաև նախատեսվող «Իրան֊Եվրոպա» գազամուղը, և դրանք բոլորը միասին ենթադրվում է, որ կարող են ԵՄ֊ի երկրներ տեղափոխել տարեկան 60֊120 մլրդ մ3 գազ:

ԵՄ֊ի աջակցությունն է վայելում նաև աֆրիկյան ուղղությունը, մասնավորապես, Անդրսահարյան գազատարը: Ատլանտյան և միջերկրծովյան ափերին զարգանում է նաև հեղուկ գազի տերմինալների ցանցը [13, p. 383]:

Քննարկման հարցեր

Ինչպե՞ս է գործառնում ԵՄ֊ի մաքսային միությունը:

Բնութագրե՛ք ԵՄ֊ի ԸԱՔ֊ն:

Ի՞նչ բնույթ և նպատակ ունեն ԵՄ֊ի միջազգային առևտրային պայմանագրերը:

Ի՞նչ է ԵՄ֊ի ներքին շուկան:

Որո՞նք են ԵՄ֊ի «չորս ազատությունները»:

Ինչո՞վ է պայմանավորված ընդհանուր մրցակցային քաղաքականության կարևորությունն ԸՇ֊ի համար:

Ի՞նչ է արժութային միությունը:

Ի՞նչ նպատակ և առանձնահատկություններ ունեն ԵՄ֊ի ԸԳՔ֊ն ու ԸՁՔ֊ն:

Ինչո՞վ են կարևոր ԵՄ֊ի տրանսպորտային քաղաքականությունը և անդրեվրոպական ցանցերը:

Բնութագրե՛ք ԵՄ֊ի էներգետիկ քաղաքականությունը:

Օգտագործված աղբյուրներ

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

European Commission, “The European Single Market,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/growth/single-market/ [Accessed 19 04 2017].

EUR-Lex, “Regulation (EU) No 492/2011 of the European Parliament and of the Council of 5 April 2011 on freedom of movement for workers within the Union Text with EEA relevance,” 27 05 2011. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32011R0492&from=EN [Accessed 19 04 2017].

BBC News Europe, “Q&A: France Roma expulsions,” 19 10 2010. [Online]. Available: http://www.bbc.com/news/world-europe-11027288 [Accessed 19 04 2017].

P. Hollinger, “France and Italy seek Schengen changes,” Financial Times, 23 04 2011. [Online]. Available: http://www.ft.com/cms/s/0/38a5ce58-6d0b-11e0-83fe-00144feab49a.html#axzz36tZ0EpS8 [Accessed 19 04 2017].

European Commission, “Single market for goods,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/growth/single-market/goods_en [Accessed 19 04 2017].

European Commission, “A Single Market for Services,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/growth/single-market/services_en [Accessed 19 04 2017].

European Commission, “Capital movements,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/banking-and-finance/financial-markets/capital-movements_en [Accessed 19 04 2017].

EUR-Lex, “Competition,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/competition_en.htm [Accessed 19 04 2017].

A. Staab, The European Union explained. Institutions. Actors. Global Impact, 2nd ed., Bloomington: Indiana University Press, 2011.

В. Шемятенков, Европейская интеграция. Учебное пособие., Москва: Международные отношения, 2003.

EUR-Lex, “Monetary policy,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/monetary_policy_en.htm [Accessed 20 04 2017]

О. Буторина, Европейская интеграция: учебник, О. Буторина, Ed., Москва: Издательский Дом «Деловая литература», 2011.

EUR-Lex, “Economic policy,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/economic_policy_en.htm [Accessed 20 04 2017].

CIVITAS, “Stability and Growth Pact,” [Online]. Available: http://www.civitas.org.uk/content/files/EC.10.SGP_.pdf [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Customs union,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/customs_union_en.htm [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “UCC - Introduction,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/taxation_customs/business/union-customs-code/ucc-introduction_en [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Regional policy,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/regional_policy/index_en.htm [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “The EU's main investment policy,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/regional_policy/en/policy/what/investment-policy/ [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Europe 2020 strategy,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/info/strategy/european-semester/framework/europe-2020-strategy_en [Accessed 20 04 2017].

Interreg Europe, “What is Interreg Europe?,” [Online]. Available: https://www.interregeurope.eu/about-us/what-is-interreg-europe/ [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Is my region covered?,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/regional_policy/en/policy/how/is-my-region-covered/ [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Consultation on modernising and simplifying the common agricultural policy (CAP),” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/agriculture/consultations/cap-modernising/2017_en [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Rural development,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/rural_development_en.htm [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Rural development 2014-2020,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/agriculture/rural-development-2014-2020_en [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Common fisheries policy (CFP),” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/fisheries_en.htm [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Reform package,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/fisheries/reform/proposals_en [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Common transport policy,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/common_transport_policy_en.htm [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Transport,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/chapter/transport.html?root_default=SUM_1_CODED=32 [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Roadmap to a Single European Transport Area: Towards a competitive and resource efficient transport system,” 21 12 2012. [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/transport/bodies_objectives/tr0054_en.htm [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Infrastructure - TEN-T - Connecting Europe,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/transport/themes/infrastructure_en [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Trans-European Networks for Energy,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/energy/en/topics/infrastructure/trans-european-networks-energy [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Guidelines for trans-European telecommunications networks,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV%3Al24145 [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Imports and secure supplies,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/energy/en/topics/imports-and-secure-supplies [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “Security of energy supply in the EU and international cooperation,” 29 11 2011. [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/energy/external_dimension_enlargement/en0032_en.htm [Accessed 20 04 2017].

EUR-Lex, “European Energy Charter,” 30 01 2007. [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/energy/external_dimension_enlargement/l27028_en.htm [Accessed 20 04 2017].

INOGATE, “In brief,” [Online]. Available: http://www.inogate.org/pages/1?lang=en [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “Transport and Energy Infrastructure in South Eastern Europe (Albania, Bosnia-Herzegovina, Croatia, Federal Republic of Yugoslavia, Former Yugoslav Republic of Macedonia),” 15 10 2001. [Online]. Available: http://ec.europa.eu/ten/infrastructure/doc/tren_se_en.pdf [Accessed 28 04 2014].

European Commission, “Central Asia - Energy,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/europeaid/node/1335_fr [Accessed 20 04 2017].

European Commission, “The EU and the countries of the Black Sea and Caspian Sea regions agree on a common energy strategy,” 30 11 2006. [Online]. Available: http://europa.eu/rapid/press-release_IP-06-1657_en.htm [Accessed 20 04 2017].

EU Council, “Declaration: Prague Summit - Southern Corridor (CL09-102EN),” 08 05 2009. [Online]. Available: http://www.eu2009.cz/assets/news-and-documents/press-releases/the-declaration---prague-summit--southern-corridor--may-8--2009.pdf [Accessed 20 04 2017].

S. Meister and V. Marcel, “The Southern Gaz Corridor and the South Caucasus,” in South Caucasus - 20 Years of Independence, Friedrich Ebert Stiftung, 2011.ս

3.3.3 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏ

ԵԸ/ԵՄ֊ի գործունեության սոցիալական ոլորտն ի հայտ է եկել տնտեսական ինտեգրման արդյունքում և զարգացել դրան զուգահեռ։ Այն, մի կողմից, կոչված է սպասարկելու ԵՄ֊ի ԸՇ֊ի կարիքները և խթանելու կայուն զարգացումը, մյուս կողմից, ապահովելու ԵՄ֊ի անդամ֊երկրների հասարակությունների ներդաշնակ համակեցությունը՝ ԵՄ֊ն պետությունների միությունից վերածելով նաև մարդկանց միության։

3.3.3.1 Զբաղվածության և սոցիալական քաղաքականություն

Ինքնին մարդկանց ազատ տեղաշարժի ապահովումը բավական բարդ վարչական խնդիր է, իսկ դրա տնտեսական բաղադրիչի՝ աշխատուժի ազատ տեղաշարժի ապահովումն էլ ավելի խնդրաշատ է: Հիմնական խնդիրները կապված են ազգային աշխատաշուկաների և զբաղվածության քաղաքականության հետ: Մտահոգություններն առավել սրանում են հատկապես ճգնաժամային պայմաններում և ԵՄ-ին ոչ զարգացած պետությունների անդամակցության ժամանակ: Բանն այն է, որ աշխատանքի ազատ տեղաշարժը, մի կողմից, համեվրոպական, հետևաբար՝ նաև ազգային աշխատաշուկան ապահովում է անհրաժեշտ մասնագիտություն ունեցող անհրաժեշտ թվով աշխատուժով, բայց, մյուս կողմից, կոշտ մրցակցության արդյունքում լարվածություն է ստեղծում աշխատաշուկայում: Վերջին հանգամանքն առավել ակնհայտ ու մտահոգիչ է դառնում գործազրկության մակարդակի բարձրացման և ոչ զարգացած երկրներից դեպի առավել զարգացած ու բարեկեցիկ (հետևաբար, միևնույն աշխատանքի համար առավել բարձր վարձատրող) երկրներ ներգաղթի ժամանակ: Զբաղվածության քաղաքականության ոլորտում ԵՄ-ն ունի բաժանվող լիազորություններ և նա միայն կարող է աջակցել, ուղղորդել անդամ-պետությունների քաղաքականությունը: Հենց դրան էլ ուղղված են 1997թ. ընդունված և 2005թ. թարմացված ԵԶՌ-ն և ԵՄ-ի զբաղվածության կոմիտեն: Ընդհանրապես, միության ողջ տարածքում զբաղվածության բարձր մակարդակի ապահովումը ԵՄ-ի գլխավոր նպատակներից մեկն է: Զբաղվածության քաղաքականության ֆինասավորման գործիքներն են ԵՄ-ի զբաղվածության և սոցիալական ապահովման նպատակների իրագործման ֆինասական աջակցության ծրագրերը, Եվրոպական սոցիալական հիմնադրամի առաջնահերթությունները, 2005թ. մեկնարկած Փոխադարձ ուսուցման ծրագիրը, որի միջոցով տեղի է ունենում առավել արդյունավետ քաղաքականության փորձի փոխանակություն: Իսկ զբաղվածության ոլորտում եվրոպական մակարդակում գործող մասնագիտացված կառույցներն են զբաղվածության քաղաքականության տեղեկատվական համակարգի դեր խաղացող Եվրոպական զբաղվածության դիտարանը, EURES եվրոպական աշխատանքային շարժունության ցանցը, որը նպաստում է համաեվրոպական աշխատաշուկայի ձևավորմանը, հանդիսանում աշխատանք փնտրողների և գործատուների միջնորդավորված կապի համակարգ [1]: ԵԶՌ-ն («Լյուքսեմբուրգյան գործընթաց»), իր հերթին, անդամ-երկրների կողմից գործազրկության դեմ պայքարի միջոցառումների պլանավորման, մշտադիտարկման, փորձաքննության և վերակառուցման տարեկան ծրագիր է: Դրա կառուցվածքային մասերն են.

Զբաղվածության ուղեցույցները՝ Հանձնաժողովի կողմից անդամ-պետությունների համար սահմանված առաջնահերթություններն զբաղվածության քաղաքականության ոլորտում:

Գործողությունների ազգային ծրագրերը՝ ուղղված վերը նշված ուղեցույցների կիրառմանն ազգային մակարդակում:

Զբաղվածության համատեղ զեկույցը՝ կազմված Գործողությունների ազգային ծրագրերի հիման վրա՝ հաջորդ տարվա համար Ուղեցույց մշակելու նպատակով:

Հանձնարարականները, որոնց միջոցով Խորհուրդը ձայների որակյալ մեծամասնությամբ սահմանում է կոնկրետ երկրների համար առաջադրանքներ [2]:

ԵՄ-ի Զբաղվածության կոմիտեն աջակցում է անդամ-երկրների զբաղվածության և աշխատաշուկայի քաղաքականությանը: Նրա առաջնահերթ խնդիրներն են.

Անդամ-երկրներում իրականացվող զբաղվածության քաղաքականության և աշխատաշուկայի ուսումնասիրությունը,

Խորհրդի, Հանձնաժողովի խնդրանքով կամ սեփական նախաձեռնությամբ կարծիքի ներկայացումը,

Աջակցությունը Խորհրդին ԵԶՌ-ի իրագործման և նրա գործիքների կիրառման հարցերում [3]:

Աշխատուժի ազատ տեղաշարժը և զբաղվածության քաղաքականությունը սերտորեն փոխկապակցված են սոցիալական քաղաքականության հետ: Լիսաբոնի պայմանագիրը դրա նպատակներ է հռչակում զբաղվածության խթանումը, աշխատանքային և կեսնապայմանների բարելավումը, աշխատողների նկատմամբ հավասար վերաբերմունքը, կարիքներին համարժեք սոցիալական պաշտպանությունը, սոցիալական երկխոսությունը, մարդկային ռեսուրսների զարգացումը՝ զբաղվածության բարձր և կայուն մակարդակի հասնելու նպատակով, ինչպես նաև պայքարը սոցիալական օտարման դեմ: Պայմանագիրը նաև պարտադիր իրավական ուժ է տվել ԵՄ-ի Հիմնարար իրավունքների խարտիային, դրանով էլ՝ նրանում ամրագրված սոցիալական իրավունքներին: Ինչպես զբաղվածության ոլորտում, սոցիալական քաղաքականության ոլորտում ևս ԵՄ-ի իրավասությունները բաժանվող են, և այստեղ ևս նա՝ հանձինս Խորհրդի և Խորհրդարանի, լրացնում, աջակցում է անդամ-պետությունների սոցիալական քաղաքականությունը: ԵՄ-ն կարող է նաև դիրեկտիվների միջոցով սահմանել նվազագույն պահանջ-պայմաններ, որոնց պետք է համապատասխանեն իրենց օրենսդրություններն անդամ-երկրները: Այդ դիրեկտիվները կարող են վերաբերել միայն աշխատողների առողջությանն ու անվտանգությանը, աշխատանքային պայմաններին, աշխատողների սոցիալական ապահովությանն ու պաշտպանությանը՝ անդամ-պետությունների բացառիկ իրավասությանը թողնելով սոցիալական պաշտպանության համակարգի հիմնասկզբունքների սահմանումը, աշխատողների պաշտպանությանը նրանց աշխատանքային պայմանագրի դադարեցման դեպքում, աշխատողների տեղեկացմանն ու պաշտպանությանը, աշխատողների և գործատուների շահերի հավաքական ներկայացմանն ու պաշտպանությանը, ԵՄ-ի տարածքում օրինականորեն գտնվող երրորդ երկրների քաղաքացիների աշխատանքային պայմաններին, աշխատաշուկայից օտարված անձանց ինտեգրումը, զբաղվածության հարցում կանանց և տղամարդկանց հավասարությանը [4]:

Սոցիալական քաղաքականության ոլորտում կարևոր դերակատարում ունի սոցիալական գործընկերությունը: Անգամ ԵՄ-ի գործառնության մասին պայմանագրի Հոդված 152-ն է կարևորում սոցիալական գործընկերների դերն աշխատանքային հարաբերություններում և եվրոպական սոցիալական երկխոսությունը: Հանձնաժողովն անգամ երկխոսում, խորհրդակցում է այդ գործընկերներների հետ, այդ թվում՝ կոլեկտիվ աշխատանքային պայմանագրերի հարցում: Քաղաքացիական հասարակության կառույցներից բացի, հենց նրանք են ներկայացված ԵՄ Տնտեսական և սոցիալական կոմիտեում (տե´ս 3.2.3.2.1): Իր հերթին, Եվրոպական սոցիալական հիմնադրամն աջակցում է այդ ընկերությունների կարողությունների զարգացմանը: 2014թ. մայիսի դրությամբ, ԵՄ-ի սոցիալական գործընկերների ցուցակում ընդգրկված էին 88 կազմակերպություններ, որոնցից 81-ը ճյուղային-մասնագիտացված են: Դրանք բաժանված են 5 խմբի՝ ընդհանուր միջճյուղային, աշխատողների կամ գործատուների կոնկրետ կարգ ներկայացնող միջճյուղային կազմակերպություններ, գործատուներին ներկայացնող ճյուղային կազմակերպություններ, եվրոպական ճյուղային առևտրային միություններ և հատուկ կազմակերպություններ [5]:

3.3.3.2 Բնապահպանական քաղաքականություն և կայուն զարգացում

ԵՄ-ի բնապահպանական քաղաքականությունը համեմատաբար նոր ուղղություն է: Մինչև 1973թ. այն պաշտոնապես բացակայում էր ԵԸ խնդիրների շարքից և չուներ իրավական հիմքեր մինչև 1987 թ. ԵՄԱ-ն: Եվրոպայում բնապահպանական խնդիրներն օրակարգ մտան դեռևս 1960-ական թթ., երբ հետպատերազմյան Եվրոպայում տնտեսական բուռն զարգացումն սկսեց սպառնալ շրջակա միջավայրին: Սակայն միայն 1970-ական թթ. սկզբներից սկսեցին հիմնավորապես զբաղվել բնապահպանական խնդիրներով, և այսօր ԵՄ-ի բնապահպանական օրենսդրությունը համարվում է ողջ աշխարհում առաջատարներից մեկը [6, p. 449]: Այդուհանդերձ, թեև իրավական այդ ակտերը համեմատաբար հեշտ են ընդունվում, առավել դժվար է դրանց կենսագործումն ապահովելը՝ կապված, առաջին հերթին, արդյունաբերական լոբբինգի և անդամ-պետությունների մոտեցումների տարբերության հետ: Օրինակ՝ ԵՄ-ին նոր անդամակցած ԿԱԵ և ՀԱԵ երկրները դժկամությամբ են համաձայնում ներդնել ԵՄ-ի բնապահպանական չափորոշիչները, քանի որ այդ երկրներն ունեն արդյունաբերական կարողությունների և ենթակառուցվածքների զարգացման կարիք, ինչը կապված է բնապահպանական ռիսկերի հետ: Դրանից բացի, արդի բնապահպանական խնդիրներն ունեն համաշխարհային կամ տարածաշրջանային ընդգրկում, մինչդեռ երկրների վերաբերմունքը դրանց նկատմամբ կարող է տրամագծորեն հակառակ լինել: Դրա վառ օրինակը կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ Կիոտոյի արձանագրության, գենետիկ մոդիֆիկացված ապրանքների և տեխնոլոգիական չափանիշների նկատմամբ ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի մոտեցումների տարբերություններն են:

Բնապահպանական քաղաքականությունը հաճախ դիտարկվում է որպես ԵՄ-ի սոցիալական քաղաքականության մաս, քանի որ բնապահպանական քաղաքականության գլխավոր նպատակը ԵՄ-ի բնակիչների համար կյանքի լավ պայմանների ապահովումն ու այդ պայմանների բարելավումն է: Այն ուղղված է շրջակա միջավայրի պահպանմանն ու մարդու առողջության պաշտպանությանը, բնական պաշարների խնայողաբար և ռացիոնալ օգտագործմանը, նպաստում է միջազգային մակարդակով տարածաշրջանային և համաշխարհային բնապահպանական խնդիրների, մասնավորապես՝ կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարին ուղղված միջոցառումների առաջխաղացմանը: Այն հիմնված է նախազգուշացման, կանխարգելման, հիմքից ճշգրտման և «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքների վրա:

2013թ. ԵՄ֊ն ընդունեց Շրջակա միջավայրի գործողությունների 7-րդ ծրագիրը, որն ուղենշում է ԵՄ֊ի բնապահպանական քաղաքականությունը մինչև 2020թ.։ Ծրագիրը սահմանում է գործողությունների երեք առաջնահերթ ոլորտներ.

Բնական կապիտալը՝ բերրի հողերի, ծովերի, խմելու ջրի, մաքուր օդի և կենսաբազմազանության պահպանություն և բարելավում;

Էներգախնայող տնտեսություն՝ ԵՄ֊ի՝ կլիմայի փոփոխության ոլորտում և էներգետիկ քաղաքականության ամրապնդում, արտադրության էկոլոգիականության ապահովում, շրջակա միջավայրի վրա սպառումների ազդեցության կրճատում;

Շրջակա առողջ միջավայր առողջ մարդկանց համար [7]։

Վերջին շրջանում ԵՄ-ն կարծես բնապահպանական օրինաստեղծությունից անցում է կատարում քաղաքականության մյուս ուղղությունների «կանաչացմանը», կատարելագործում է բնապահպանական նորմերի պահպանման մեխանիզմները, կիրառում նոր, առավել ճկուն գործիքներ և ամրապնդում իր՝ որպես միջազգային բնապահպանական դերակատարի կարողությունները: Այդուհանդերձ, որոշ հեղինակների գնահատմամբ, դեռ կան մի շարք խնդիրներ՝ կապված, մասնավորապես, գործողությունների բազմակիության և ընդհանուր ռազմավարության բացակայության հետ [6, p. 464]: Թերևս դրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ բնապահպանական նորմերի կենսագործումը ԵՄ-ում ամենախնդրաշատ հարցերից է: Դա է նաև պատճառը, որ ԵՄ-ն մեկնարկեց բնապահպանական նոր քաղաքականություն՝ պահպանելով, սակայն, նախկինի գործիքները: Խնդիրները պահպանվում են նաև միջազգային հարցում. օրինակ, հստակ չէ, թե ով պետք է հանդես գա ԵՄ-ի անունից միջազգային հարթակներում, ինչպես կարող է ԵՄ-ն հասնել իր հռչակած բնապահպանական նպատակներին, եթե միջազգային թատերաբեմում չկա միակարծություն:

Ընդհանուր առմամբ, շրջակա միջավայրի պահպանությունը լավագույն օրինակն է այն բանի, թե ինչպես կարող է ծայրամասային քաղաքականությունն աստիճանաբար վերածվել ԵՄ-ի գործունեության առանցքային ուղղության: Այդուհանդերձ, թեև այդ քաղաքականությունը վերջին տարիներին լայն ընդգրկում է ստացել, դրա ապագան դեռևս անորոշ է: Մասնավորապես, լրջագույն խնդիրներից մեկը շրջակա միջավայրի պահպանության և տնտեսական զարգացման քաղաքականության ներդաշնակ զուգակցումն է: Կայուն զարգացումը և բնապահպանական քաղաքականության գործիքը կոչված են ստեղծելու ամուր կամուրջ այդ երկու մրցակից ուղղությունների միջև, սակայն դրա վերջնական հաջողություններին կարելի է սպասել ապագայում: Խնդիրն էլ ավելի են բարդացնում բնապահպանական նորմերի ներդրման դժվարություններն ու ԵՄ-ի վերջին ընդլայնումների արդյունքում բնապահպանական հարցերի նկատմամբ անդամ-երկրների մոտեցումների էլ ավելի մեծ բազմազանության ի հայտ գալը:

Բացի դրանից, խնդիրներ կան նաև հենց կայուն զարգացման հայեցակարգի ընկալման հարցում: Ներկայումս ԵՄ-ի բնապահպանական քաղաքականությունը կոնկրետ խնդիրների լուծմանն ուղղված գործողությունների համալիրից վերածվել է առավել ընդգրկուն, կանխարգելիչ քաղաքականության, որի միջուկը կայուն զարգացման հայեցակարգն է՝ ամրագրված Ամստերդամի պայմանագրով: Այն ԵՄ-ի բնապահպանական քաղաքականության առանցքային սկզբունքներից մեկն է և պետք է պատասխանի այն հարցին, թե ինչպես օգտագործել բնական պաշարները, որպեսզի դրանք հասանելի մնան նաև ապագայում՝ հետագա սերունդների համար: Ըստ այդմ, տնտեսական զարգացումը չպետք է բացառի շրջակա միջավայրի պահպանությունը: Հակառակը, կայուն զարգացումը ենթադրում է օգտագործված պաշարների վերականգնում, շրջակա միջավայրին հասցված վնասի վերականգնում: Եվ գլխավոր խնդիրն այս հարցում այն է, որ շրջակա միջավայրի պահպանության քաղաքականության փիլիսոփայությունը, չնայած հռչակված բնակենտրոնությանը, գործնականում շարունակում է մնալ մարդակենտրոն՝ այդ քաղաքականության համար իրականում առաջին տեղում մարդն է, ոչ թե բնությունը:

3.3.3.3 Սպառողների շահերի պաշտպանություն, պարենային անվտանգություն և հանրային առողջապահություն

ԵՄ-ի սպառողների շահերի պաշտպանության քաղաքականությունը բաժանվող լիազորությունների ոլորտում է. ԵՄ-ն և անդամ-պետությունները կիսում են պատասխանատվությունն այս հարցում: Իսկ նորմատիվ-իրավական բոլոր ակտերն ընդունվում են սովորական օրենսդրական ընթացակարգով և Տնտեսական ու սոցիալական հարցերով կոմիտեի (տե´ս 3.2.3.2.1) հետ խորհրդակցելուց հետո: Ըստ որում, անդամ-պետությությունը կարող է սահմանել առավել խիստ չափորոշիչներ այս ոլորտում, քան դրանք սահմանված են ԵՄ-ի կողմից, եթե այդ նորմատիվները չեն հակասում Պայմանագրին և համաձայնեցված են Հանձնաժողովի հետ [8]:

Սպառողների շահերի պաշտպանությունն ի սկզբանե ներառված չէր ԵԸ գործունեության ոլորտներում, sակայն, հանգամանքների բերումով, արդեն 1970-ական թթ. սկսեցին քայլեր կատարվել նաև այս ուղղությամբ, թեև այս ոլորտում քաղաքականության իրավական հիմքերը դրվեցին միայն Մաաստրիխտի պայմանագրով: Վերջինս այդ քաղաքականության խնդիրներ սահմանում է սպառողների առողջության, անվտանգության և տնտեսական շահերի պաշտպանությունը (ԵՄ-ի գործառնության մասին պայմանագրի հոդված 169): Հանձնաժողովին էլ վերապահված է քաղաքականության այս ոլորտում առաջնահերթությունների սահմանումը, ինչպիսիք են սպառողների իրազեկումը, ներքին շուկայի շրջանակներում սպառողների շահերի պաշտպանության ենթակառուցվածքների ստեղծումը, սննդամթերքի նկատմամբ սպառողների վստահության ամրապնդումը, սպառման կայուն և էկոլոգիապես ընդունելի միջոցների ձևավորումը, երրորդ երկրներին օժանդակությունն սպառողների շահերի պաշտպանության ոլորտում և այլն [9, p. 215]:

2012թ. Հանձնաժողովն ընդունեց Սպառողական եվրոպական օրակարգը՝ ԵՄ-ի սպառողների շահերի պաշտպանության քաղաքականության իր ռազմավարական տեսլականը, որի գլխավոր նպատակն սպառողների մասնակցության և շուկայի նկատմամբ վստահության մեծացումն է: 2014թ. Հանձնաժողովի հրապարակած Սպառողական քաղաքականության 2-րդ զեկույցում որպես Օրակարգի 4 հիմնասյուներ ներկայացվում են [10].

Սպառողների ապահովության ամրապնդումը — դրա միջուկը պարենի անվտանգությունն է: 2013թ. Հանձնաժողովն ընդունեց միջոցառումների մի համալիր ծրագիր, որն ուղղված է պարենային և ողջ սննդաշղթայի անվտանգության հետագա ամրապնդմանը: Իսկ 2013թ. կեսերից ուժի մեջ մտան կոսմետիկ միջոցների անվտանգության նոր պահանջները:

Սպառողների իրավունքների մասին իրազեկվածության մեծացումը — սպառողների տեղեկացման, կրթության և ներքին շուկային լիարժեք մասնակցությունն ապահովելու նպատակով մշակվել ու ներդրվել են ինտերակտիվ նոր մեթոդներ:

Սպառողական նորմերի կիրառման ամրապնդում — Սպառողների իրավունքների ապահովումն ամրապնդվել է: Սպառողների պաշտպանության ազգային ծառայությունների ցանցը խորացրել է իր համագործակցությունը ԵՄ-ի սպառողական օրենսդրության խախտումների դեմ պայքարի գործում: Դյուրացվել ու պարզեցվել է նաև սպառողների շահերի խախտումների փոխհատուցման ընթացակարգը:

Սպառողների շահերի փոխկապակցումը ոլորտային առանցքային քաղաքականությունների հետ — Սպառողների շահերի պաշտպանությունն ամրապնդվել է նաև հեռահաղորդակցության, թվային, էներգետիկ, տրանսպորտային և սննդամթերքի ոլորտային, ինչպես նաև բանկային գործարքների որոշ ասպեկտներում օրենսդրական մի քանի նոր նախաձեռնությունների միջոցով:

Պարենային անվտանգությունը ԵՄ-ի առաջնահերթություններից մեկն է, որը սերտորեն կապակցված է քաղաքականության մի շարք այլ ուղղությունների (օրինակ՝ ԸԳՔ-ի, գյուղական համայնքների զարգացման, շրջակա միջավայրի և սպառողների պաշտպանության, հանրային առողջապահության, ինչպես նաև ներքին շուկայի) հետ: Այս ոլորտում ընդունված կարևոր փաստաթղթերից մեկը Պարենային անվտանգության «սպիտակ թուղթն» է, որը համընդգրկուն և համալիր մոտեցում է պարենային անվտանգության հիմնահարցին՝ այն դիտարկելով կենդանիների առողջության և կերի որակի, պահպանման և ապրելավայրի պայմանների բարելավման ու հիգիենայի, անասնաբուժական հսկողության հետ փոխկապվածության մեջ: Փաստաթուղթը նաև կարևորում է սպառողների հետ մշտական կապի պահպանման և նրանց տեղեկացվածության մակարդակի բարձրացման անհրաժեշտությունը [11]:

2002թ.-ից գործում է նաև Պարենային անվտանգության եվրոպական գերատեսչությունը, որի գլխավոր խնդիրներն են սննդամթերքի հարցերով անկախ գիտական հետազոտությունների անցկացումը, հավանական կամ արդեն ի հայտ եկած ռիսկերի վերաբերյալ տվյալների հավաքումն ու վերլուծությունը, ինչպես նաև հանրության հետ մշտական երկխոսության անցկացումը [12]:

ԵՄ֊ի գերակա նպատակը պարենային անվտանգության ոլորտում՝ սննդամթերքի անվտանգության, կենդանիների և բույսերի առողջության բարձր մակարդակի ապահովումն է իր տարածքում։ Պարենային անվտանգության այդ ռազմավարությունը ենթադրում է.

պարենային անվտանգության հսկողության արդյունավետ համակարգի ապահովում և ԵՄ֊ի չափորոշիչների հետ համապատասխանության գնահատում ԵՄ֊ի ներսում և երրորդ երկրներից ԵՄ ներքին շուկա ներմուծման դեպքում;

համագործակցություն երրորդ երկրների և միջազգային կազմակերպությունների հետ պարենային անվտանգության, կենդանիների սննդի որակի, դրանց և բույսերի առողջության պահպանման հարցերում;

Պարենային անվտանգության եվրոպական գերատեսչության հետ համագործակցություն և ռիսկերի հետազոտահեն կառավարում [13]։

ԵՄ գործողությունները հանրային առողջապահության ոլորտում ուղղված են անդամ-երկրների գործունեությանն աջակցելուն և երկրների համագործակցությունը խթանելուն: Դա ներառում է նաև հիվանդությունների կանխարգելումը՝ այդկերպ խթանելով ուսումնասիրությունների իրականացումը, բժշկական տեղեկության փոխանակությունը և կրթությունը: ԵՄ-ի գլխավոր խնդիրներից մեկն այս ոլորտում նաև այն է, որպեսզի մարդու առողջության պահպանման պահանջները մշտապես հաշվի առնվեն ԵՄ բոլոր քաղաքականությունների ու գործողությունների որոշման ու իրագործման ժամանակ: Լիսաբոնի պայմանագիրն, իր հերթին, որոշակիորեն ամրապնդեց ԵՄ-ի լիազորություններն առողջապահական քաղաքականության ոլորտում: Այդուհանդերձ, սուբսիդիարության սկզբունքը շարունակվում է պահպանվել, և ԵՄ-ն կարող է ընդամենը 1) օգնել անդամ֊երկրների կառավարություններին՝ հասնել ընդհանուր նպատակներին, 2) խթանել մասշտաբի էֆեկտը ռեսուրսների համախմբման միջոցով, 3) օգնել անդամ֊երկրների կառավարություններին՝ դիմակայել ընդհանուր մարտահրավերներին՝ պանդեմիաները, քրոնիկական հիվանդությունները կամ կյանքի տևողության աճի ազդեցությունն առողջապահական համակարգերի վրա։

ԵՄ առողջապահական քաղաքականությունը կենտրոնացած է հետևյալ խնդիրների վրա՝ կանխարգելում, մասնավորապես՝ առողջ ապրելակերպի պրոպագանդման միջոցով, բոլորի համար լավ առողջության և որակյալ առողջապահության հավասար հնարավորության ապահովում՝ անկախ նրանց եկամուտներից, սեռից, ազգային պատկանելությունից և այլն, պայքարն առողջության լուրջ վտանգների դեմ՝ մեկից ավել անդամ֊պետության մասնակցությամբ, տարեցների առողջության պահպանություն, առողջապահության և նոր տեխնոլոգիաների դինամիկ համակարգերին աջացություն։ Դրա համար ԵՄ֊ն սահմանում է առողջապահության միասնական չափորոշիչներ և ներդաշնակեցված օրենսդրություն, խթանում անդամ֊պետությունների համագործակցությունը և նրանց կողմից առաջադեմ փորձի փոխանակությունը, ինչպես նաև ԵՄ 2014-2020 թթ. առողջապահական ծրագրի միջոցով ֆինասավորում առողջապահական ազգային ծրագրերը [14] ։

3.3.3.4 Գիտություն և կրթություն

ԵՄ-ի գործունեության առաջնահերթություններից է նաև հետազոտական և զարգացման քաղաքականությունը, որը, լինելով Լիսաբոնյան ռազմավարության առանցքային ուղղություններից մեկը, կոչված է նպաստելու զբաղվածության ու տնտեսական աճին: Հետազոտությունը, կրթությունը և նորարարությունները կազմում են այսպես կոչված «գիտելիքի եռանկյունը», որն էլ պետք է ապահովի տնտեսության ու սոցիալական կյանքի դինամիկ զարգացումը: Հետազոտական և զարգացման նախաձեռնությունների ուղղորդումը ԵՄ-ի շրջանակներում հենվում է տարատեսակ գործիքների վրա, ինչպիսիք են.

Հետազոտությունների և տեխնոլոգիական զարգացման շրջանակային ծրագրերը, որոնք բազմամյա ծրագրեր են և ներառում են տարատեսակ թիրախային ծրագրեր տեղեկատվական և հեռահաղորդակցության, շրջակա միջավայրի, կենսատեխնոլոգիաների, էներգետիկայի, տրանսպորտի և հետազոտողների շարժունության ոլորտներում:

Միավորված հետազոտական կենտրոնը, որը բաղկացած է ԵՄ-ում տեղակայված գիտահետազոտական յոթ հաստատություններից, որոնք աջակցում եմ Հանձնաժողովի գործունեության տարբեր ուղղություններին: Մասնավորապես, այդ մարմինը համարվում է միջուկային էներգիայի (հատկապես միջուկային անվտանգության) ոլորտում հետազոտությունների դրոշակակիրը, զբաղվում է նաև շրջակա միջավայրի պահպանության, արդյունաբերական ռիսկերի և արբանյակային հետազոտություններով: Կենտրոնը ֆինանսավորվում է գիտական հետազոտությունների շրջանակային ծրագրերով, ինչպես նաև սեփական առևտրային պայմանագրերի հաշվին [15]:

ԵՄ-ի գիտատեխնիկական քաղաքականությունը կառուցվում է երեք հիմնասկզբունքների վրա՝ սուբսիդիարությունը, ըստ որի, ԵՄ-ն ստանձնում է միայն այն գործառույթները, որոնք չեն կարող արդյունավետ կերպով իրականացվել անդամ-պետությունների կողմից, լրացականությունը, որի համաձայն ԵՄ-ի հիմնադրամների կողմից հատկացվող ֆինանսները լրացնում են ազգային բյուջեների և մասնավոր հատվածի կողմից կատարվող ֆինանսավորումները, և անդրսահմանային համագործակցությունը, որը նախատեսում է, որ ԵՄ-ի մակարդակում իրականացվող նախագծերին պարտադիր կերպով պետք է մասնակցեն մի քանի երկրների ներկայացուցիչներ [16, pp. 355-356]: ԵՄ-ի գործունեությունը գիտատեխնիկական ոլորտում չի փոխարինում անդամ-պետությունների գործունեությունն այս ոլորտւմ, և ուղղված է արդի մարտահրավերներին դիմակայելուն ունակ գիտատեխնիկական զարգացման միասնական ռազմավարության իրականացմանը:

Գիտական հետազոտություններն ու նորարարությունները խթանելու նպատակով ԵՄ-ն իրականացրել է երկու կարևոր նախաձեռնություն՝ Եվրոպական հետազոտական տարածությունը (2000թ.) և Նորարարության և տեխնոլոգիայի եվրոպական ինստիտուտը (2008թ.): Եվրոպական հետազոտական տարածությունը [17] գիտահետազոտական ծրագրերի համակարգ է, որի խնդիրը ԵՄ-ի հետազոտական ներուժի համախմբումն ու կազմակերպումն է: Մեկնարկից իր վեր այս նախաձեռնության ուշադրությունը կենտրոնացած է առողջապահական-բժշկության, շրջակա միջավայրի պահպանության, արդյունաբերության և սոցիո-տնտեսական հետազոտությունների վրա: Ըստ էության, սա միասնական շուկայի համարժեքն է գիտական հետազոտությունների ոլորտում, որի նպատակը ԵՄ-ի իրապես միասնական հետազոտական քաղաքականության մշակումն է և եվրոպական հետազոտական ինստիտուտների մրցունակության բարձրացումը՝ դրանք համախմբելու, գործունեության արդյունավետացման, գիտական աշխատողների շարժունության խթանման և անդամ-երկրների հետազոտական ինստիտուտների բազմակողմ համագործակցության խթանման միջոցով: Նորարարության և տեխնոլոգիայի եվրոպական ինստիտուտը [18] ԵՄ-ի գործակալություններից մեկն է, որի գերխնդիրը ԵՄ-ի նորարական «բացը» լրացնելն է: Այն նորարարությունների ու հետազոտությունների խթանման նպատակով ստեղծված ԵՄ-ի առաջատար կրթական ինստիտուտն է, որի գաղափարն ի հայտ է եկել Լիսաբոնի ռազմավարության շրջանակներում՝ ելնելով այն կանխադրույթից, որ նորարարությունն աճի, մրցունակության և սոցիալական բարօրության հիմնական շարժիչն է: Սակայն սա հետազոտական ինստիտուտ չէ և անմիջականորեն չի ֆինանսավորում առանձին նախագծեր, այլ դրամաշնորհներ է տրամադրում այսպես կոչված «գիտելիքի և նորարարության ընկերակցություններին»՝ բաղկացած ձեռնարկությունների, գիտահետազոտական ինստիտուտների և կրթական հաստատությունների ցանցերից, որոնք էլ հենց համագործակցում են նորարարական նախագծերի շուրջ, ինչպես նաև աջակցում կամ ֆինանսավորում են նորարարներին ու ձեռներեցներին:

ԵՄ-ի անդամ-երկրները համաձայնել են մինչև 2020թ. Հետազոտութական և զարգացման քաղաքականության ֆինանսավորումը հասցնել ՀՆԱ 3%-ի, որից 1%-ը՝ պետական, 2%-ը՝ մասնավոր հատվածի ներդրումներից: Ըստ որում, ենթադրվում է, որ դա կստեղծի 3.7 մլն աշխատատեղ ու կհասցնի ԵՄ-ի տարեկան ՀՆԱ-ն մոտ 800 մլրդ եվրոյի [19]:

Իր հերթին, ԵՄ-ի նախաձեռնած Նորարարական միությունը ոչ անդամ-երկրների հետ համագործակցությամբ կենտրոնացած է արդի հիմնախնդիրների՝ էներգիայի, պարենային անվտանգության, կլիմայի փոփոխության և բնակչության ծերացման վրա: Այն օգտագործում է պետական սեկտորի միջամտությունը մասնավոր սեկտորի խթանման և միասնական շուկայի ձևավորման առջև ծառացած խնդիրների լուծման համար (մասնավորապես, ֆինանսական միջոցների բացակայությունը, հետազոտական համակարգերի և շուկաների մասնատվածությունը, անբավարար պետպատվերները նորարարության ոլորտում և այլն): Քաղաքացիների համար դա ենթադրում է կյանքի որակի ապահովմանը ծառայող տնտեսություն, պետական միջոցների արդյունավետ օգտագործում, քաղաքացիների իրավունքների և հնարավորությունների ընդլայնում սոցիալական նախաձեռնությունների միջոցով, առավել երկար և առող ապրելու նորարարական լուծումներ, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի պահպանման ամրապնդում: Ձեռներեցներին այն պետք է տա լրացուցիչ ֆինանսական հոսքեր, նորարարությանը նպաստող կանոններ և կանոնակարգեր, փոխգործակցային նորմաստեղծության խթանում, ավելի էժան պատենտավորում, պետական աջակցություն նորարարություններին, նորարարական գործընկերություն, որը ԵՄ-ի ձեռներեցությանը կտա մրցակցային առավելություններ, ԵՄ-ի գիտահետազոտական և նորարարական ծրագրերին հեշտացված մուտք: Հետազոտողների համար այդ նախաձեռնությունը նշանակում է հետազոտողի հրապուրիչ կարիերա, մասնագիտացման բարձ որակ, անդրսահմանային երաշխավորված շարժունություն, գիտական հետազոտությունների արդյունքների առավել մատչելիություն, պետական և մասնավոր սեկտորի առավել սերտ գործակցություն, ԵՄ-ի հետազոտական և նորարարական ծրագրերին մասնակցության դյուրացում [20]:

2014թ. տարեսկզբին մեկնարկեց ԵՄ-ի խոշորագույն հետազոտական-նորարարական ծրագիրը՝ ի հավելում պետական և մասնավոր սեկտորի ներդրումների մինչև 2020թ. մոտ 80 մլրդ եվրո բյուջե ունեցող յոթնամյա «Հորիզոն-2020»-ը: Դրա գլխավոր նպատակներն են գիտության ոլորտում ԵՄ-ի դիրքերի ամրապնդումը, արդյունաբերական նորարարությունների խթանումը, սոցիալական գլխավոր մարտահրավերներին (կլիմայի փոփոխություն, էկոլոգիական տրանսպորտ, վերականգնվող էներգետիկա, պարենային անվտանգություն, բնակչության ծերացում) արձագանքելը [21]:

Այս ամենով հանդերձ, գիտատեխնիկական ոլորտում զարգացվածությամբ ԵՄ-ն համաշխարհային մասշտաբով զիջում է ԱՄՆ-ին ու Ճապոնիային, և չնայած ձեռնարկված նշանակալի միջոցառումներին, որոշ հեղինակների գնահատմամբ [16, pp. 355-356], այդ ճեղքվածքը վերջին 20 տարվա ընթացքում գրեթե չի նվազել: Որպես հիմնապատճառներ նշվում են գիտատեխնիկական ծրագրերի ոչ բավարար ֆինանսավորումը, գիտության և արտադրության համեմատաբար թույլ կապը, գիտական կադրերի պակասը:

«Գիտելիքի եռանկյան» մյուս բաղադրիչը կրթական քաղաքականությունն է: Կրթությունը հանգուցային դեր է խաղում ինքնության կերտման հարցում, այդ իսկ պատճառով մշտապես համարվել է եվրոպացիների հոգևոր-արժեքային միասնության, նրանց փոխադարձ ճանաչողության և հանդուրժողականության առանցքային գործոնը: Այդուհանդերձ, սկզբնապես այս ոլորտին հիմնադիր պայմանագրերում շատ համեստ տեղ էր հատկացվում՝ բավարարվելով միայն կրթության որակի բարձրացման նպատակով համաձայնեցված գործողություններ իրականացնելու կոչերով: Այսօր էլ անդամ-երկրներից յուրաքանչյուրն ինքն է մշակում և իրականացնում իր ազգային կրթական քաղաքականությունը, պատասխանատվություն կրում կրության և վերապատրաստման համակարգերի կազմակերպման, կրթական ծրագրերի բովանդակության համար: ԵՄ-ի դերն այս ոլորտում որակյալ կրթության զարգացմանն աջակցելն է՝ անդամ-երկրների միջև համակործակցության խթանման, ինչպես նաև նրանց գործողություններն աջակցելու և լրացնելու միջոցով: ԵՄ անդամ-երկրների և ԵՄ-ի համապատասխան ինստիտուտների միջև փոխգործակցությունը հիմնված է Կրթության և վերապատրաստման ոլորտում եվրոպական համագործակցության ռազմավարական շրջանակի (ET 2020) վրա՝ ստանալով ֆինանսավորման մի շարք ծրագրերի աջակցությունը: Այն սահմանում է անդամ-երկրների համար ընդհանուր ռազմավարական խնդիրներ, ներառյալ՝ այդ խնդիրների լուծման սկզբունքները, ինչպես նաև աշխատանքային ընդհանուր մեթոդներ՝ յուրաքանչյուր աշխատանքային շրջանի համար առաջնահերթ ոլորտներով [22]:

ԵՄ-ի մեկ այլ՝ Ցկյանս ուսուցման ծրագիրն էլ խթանում է փոխանակումները, համագործակցությունն ու շարժունությունը: Այն բաղկացած է չորս խումբ ենթածրագրերից՝ Comenius (Կոմենսկի - նախադպրոցական և դպրոցական կրթություն), Erasmus (Էրազմուս - բարձրագույն կրթություն), Leonardo da Vinci (Լեոնարդո դա Վինչի - մասնագիտական կրթություն և վերապատրաստում) և Grundtvig (Գրունդթվիգ - մեծահասակների կրթություն): Սրանք լրացվում են փոխկապակցող ծրագրերով՝ նպատակ ունենալով ապահովել բարձրակարգ արդյունքներ, ինչպես նաև Jean Monnet (Ժան Մոնե) ծրագրով, որի նպատակը ողջ աշխարհով եվրոպական ինտեգրման մասին տեղեկացվածության բարձրացումն է:

ԵՄ-ի անդամ-երկրներն, ի թիվս ԵԽ-ի 46 անդամների, մասնակցում են 1999թ. Մեկնարկած Բոլոնյան գործընթացին, որի գերնպատակը գիտելիքների գնահատման միասնական համակարգի և ուսանողական շարժունության խթանման հիման վրա բարձրագույն կրթության եվրոպական տարածության ստեղծումն է: ԵՄ-ն այդ նպատակին հասնելու համար օգտագործում է երեք հիմնական ծրագիր-գործիքներ՝ արդեն հիշատակված «Էրազմուս» ծրագիրը, կրթության ոլորտում միջազգային համագործակցությանն ու ԵՄ-ի հարևան երկրներում բարձրագույն կրթության արդիականացմանն ուղղված Erasmus Mundus (Էրազմուս Մունդուս) ծրագիրը [23] և ԵՄ-ի ու Արևելյան Եվրոպայի, Արևմտյան Բալկանների, Միջերկրծովյան տարածաշրջանի և, Կենտրոնական Ասիայի բուհերի համագործակցությանն ուղղված Tempus (Տեմպուս) ծրագիրը [24]:

3.3.3.5 Երիտասարդություն և մշակույթ

Կրթական քաղաքականությունը սերտորեն կապակցված է ԵՄ-ի երիտասարդական քաղաքականության հետ: ԵՄ-ի գործառնության մասին պայմանագիրն ամրագրում է, որ ԵՄ-ի խնդիրներից է նաև երիտասարդական և սոցիալ-կրթական հրահանգիչների փոխանակության աջակցությունը ու Եվրոպայում ժողովրդավարական կյանքին երիտասարդների մասնակցության խթանումը:

Պատասխանատվությունն այս ոլորտում կրում են իրենք՝ անդամ-պետությունները, և ԵՄ-ի գործողությունները կրթական քաղաքականության ոլորտում խթանվում են գերազանցապես Խորհրդի կողմից՝ սահմանելով ընդհանուր նպատակներ և աջակցելով առաջադեմ փորձի փոխանակությանը:

Երիտասարդական քաղաքականության ոլորտում նշանակալի ազդեցություն ունեցավ 2001թ. «Սպիտակ գրքի» ընդունումը, որը նախատեսում է այս ոլորտում անդամ-երկրների համագործակցության ընդլայնում և առավել մեծ ուշադրություն ճյուղային քաղաքականություններում երիտասարդության հարցերին [25]: Արդեն 2005թ. ընդունվեց Եվրոպական երիտասարդական պակտը, որը որոշակիացրեց այն ոլորտները, որոնցում պահանջվում է ջանքերի համատեղում՝ միաժամանակ համաձայնեցնելով նախատեսվող գործողությունները Լիսաբոնի ռազմավարության խնդիրների հետ: Պակտը կարևորում է երիտասարդների կրթության, վերապատրաստման, շարժունության, մասնագիտական ինտեգրման և սոցիալական ներգրավման բարելավումը՝ օգնելով համատեղել աշխատանքը և ընտանիքը [26]:

ԵՄ-ն ընդունել է նաև Երիտասարդության ռազմավարություն, որի միջուկը կազմում է երիտասարդների և քաղաքականություն կերտողների երկխոսությունը՝ երիտասարդների ակտիվ քաղաքացիական մասնակցությունը, նրանց սոցիալական ինտեգրումը և ԵՄ-ի քաղաքականությունների կերտման գործում նրանց ներգրավումը խթանելու նպատակով: Ռազմավարությունն ունի երկու գերխնդիր՝ կրթության ոլորտում և աշխատաշուկայում երիտասարդների համար ապահովել ավելի շատ ու առավել հավասար հնարավորություններ, խրախուսել երիտասարդների ակտիվ մասնակցությունը հանրային կյանքին: Փաստաթուղթը նախատեսում է նախաձեռնություններ ութ ոլորտներում՝ կրթություն և վերապատրաստում, զբաղվածություն և ձեռներեցություն, առողջապահություն և բարեկեցություն, մասնակցություն, կամավորական գործունեություն, սոցիալական ներգրավում, երիտասարդություն և աշխարհ, ստեղծագործականություն և մշակույթ: Այս ամենն իրականացվում է գերազանցապես «Երիտասարդությունը գործողության մեջ» (Youth in Action) ծրագրի, ինչպես նաև քաղաքական փոխգործակցության շրջանակների զարգացման, երիտասարդների և նրանց կազմակերպությունների ճանաչելիության բարձրացման շնորհիվ: Դրա համար էլ որպես միջոց ծառայում են ԵՄ անդամ-երկրների հետ համագործակցությունը, կառուցվածքայնացված երկխոսությունը, ԵՄ-ի երիտասարդական զեկույցները, աշխատանքը երիտասարդների հետ, համապատասխան քաղաքականության մշակումը և կոլեգիալ ուսուցումը [27]:

Ի հավելում նշվածների և շնորհիվ «Երիտասարդությունը գործողության մեջ» ծրագրի, ԵՄ-ն ձգտում է էլ ավելի ամրապնդել իր երիտասարդական քաղաքականությունը: Ծրագրի գլխավոր նպատակը երիտասարդների, մասնավորապես, չքավորների և հաշմանդամների մասնակցությունը հանրային կյանքին խթանելն է, ինչպես նաև նրանց նախաձեռնողականության, ձեռներեցության և ստեղծագործական ոգին խրախուսելը [28]: Դրան աջակցելու է գալիս նաև Եվրոպական կամավորական ծառայությունը, որը խթանում է երիտասարդների ներգրավումը տարատեսակ ծրագրերում տարբեր ընկերակցությունների և տեղական համայքների շրջանակներում՝ Եվրոպայում և զարգացող երկրներում:

Էրազմուս+ ծրագիրն, իր հերթին, հնարավորություն է տալիս երիտասարդներին՝ ապրել, սովորել և ակտիվորեն մասնակցել հանրային կյանքին ԵՄ-ի այլ երկրներում: Դրա բյուջեն 14,7 մլրդ եվրո է, թիրախային խումբը՝ շուրջ 4 մլն երիտասարդներ և շուրջ 125 հզ. կազմակերպություններ [29]: Դրան զուգահեռ ներդրվել է Europass փաստաթղթերի համակարգը, որն անձի գիտելիքները, որակավորումը, հմտություններ արտացոլող փաստաթղթերի միասնական ցուցակ է: Այն դյուրացնում է գործատուների՝ համապատասխան որակավորում ունեցող աշխատողներ և աշխատողների՝ համապատասխան աշխատանք գտնելու գործը ողջ ԵՄ-ի տարածքում [30]: Գործառնում է նաև Որակավորման եվրոպական շրջանակը, որը թույլ է տալիս համեմատել ազգային որակավորումների տարբեր համակարգերը՝ միասնական ցուցանիշային հիմքի վրա կապակցելով քննություններն ու կրթության մակարդակը: Դա էապես դյուրացնում է ԵՄ-ի քաղաքացիների շարժունությունը՝ Միության տարածքում աշխատանք գտնելու և կրթություն ստանալու նպատակով: 2002թ. ԵՄ, ԱԱԵԱ և ԵՏՏ 33 երկրներ ընդունեցին Կոպենհագենի հռչակագիրը, որով մեկնարկեց Մասնագիտական կրթության և վերապատրաստման կոպենհագենյան գործընթացը: Սահմանված հռչակագրային նպատակներն ու խնդիրները, ինչպես նաև ձեռքբերումներն ու անելիքները քննարկման առարկա են դարձել նաև հետագա հանդիպումներում (Մաաստրիխտում՝ 2004թ., Հելսինկիում՝ 200 6թ., Բորդոյում՝ 2008թ. և Բրյուգեում՝ 2010թ.): Այս համագործակցության արդյունքը դարձավ Եվրոպական կրեդիտային համակարգի և որակի ապահովման ցանցի ներդրումը [31]: ԵՄ-ն միացել է նաև ԵԽ-ի շրջանակներում նախաձեռնված «Բոլոնյան գործընթացին» և Եվրոպական կրթական տարածությանը, որոնք նպատակ ունեն դյուրացնելու շարժունությունը եվրոպական կրթական համակարգերի միջև, ինչպես նաև ապահովելու ուսումնառության փուլերի փոխադարձ ճանաչումը, համադրելի որակավորումներն ու որակի միասնական չափորոշիչները [32]:

Եվրոպական ինտեգրման զարգացմանը զուգահեռ մշտապես կարևորվել են մշակութային երկխոսությունն ու մշակութային ժառանգության պահպանումը: Թեև եվրոպական մակարդակով մշակութային գործունեության կազմակերպման անհրաժեշտության մասին խոսվում էր դեռևս 1970-ական թթ., այդուհանդերձ, միայն 1992թ. Մաաստրիխտի պայմանագրով մշակույթը պաշտոնապես ներառվեց ինտեգրման գործընթացում: ԵՄ-ի գործառնության մասին պայմանագիրն էլ (հոդված 167) ամրագրեց Միության պարտավորությունը՝ նպաստել անդամ-երկրների մշակութային զարգացմանը՝ հարգելով նրանց ազգային և տարածաշրջանային բազմազանությունը և, միաժամանակ, զարգացնելով ընդհանուր մշակութային ժառանգությունը: Այդ պահից սկսած՝ սկսեցին խոսել ԵՄ-ի մշակութային քաղաքականության մասին: Եվրոպական միասնական մշակութային տարածություն ստեղծելու համար ԵՄ-ն պետք է խթանի անդամ-երկրների համագործակցությունև և, անհրաժեշտության դեպքում, աջակցի և լրացնի նրանց գործողությունները մի շարք ոլորտներում, ինչպիսիք են եվրոպական ժողովուրդների մշակույթի և պատմության մասին իրազեկման բարձրացումը, համաեվրոպական նշանակության մշակութային ժառանգության պահպանումը, մշակութային ոչ առևտրային փոխանակությունները, գեղարվեստական, գրական և տեսաձայնային ստեղծագործությունները, համագործակցությունը երրորդ երկրների և համապատասխան միջազգային կազմակերպությունների հետ:

Մշակութային քաղաքականությունը ևս եվրոպական ինտեգրման խնդրաշատ ոլորտներից մեկն է: Այստեղ ԵՄ-ն լիազորություններ է ստացել միայն Մաաստրիխտի պայմանագրով: Սակայն այդ իրավասությունները բավական սահմանափակ են. ԵՄ-ն կարող է միայն նպաստել ազգային մշակույթների զարգացմանն ու պահպանմանը: Ավելին, պայմանագրում խոսվում է մշակութային բազմազանության պահպանման անհրաժեշտության մասին: Ըստ էության, անդամ-երկրներն արել են ամեն ինչ այս ոլորտում ինտեգրացիոն ինստիտուտների միջամտությունը նվազագույնի հասցնելու համար: Դրանով հանդերձ, վերջին տարիներին հաճախակի են դարձել ողջ Միության տարածքն ընդգրկող միջոցառումներն ու մշակութային ոլորտում փոխանակության ծրագրերը:

Երկար ժամանակ Հանձնաժողովն աջակցում էր մշակութային փոխգործակցությանը 3 փորձարարական ծրագրերի (Գեղադիտակ (Kaléïdoscope), Արիան (Ariane) և Ռաֆայել (Raphaël)) միջոցով: 1985թ.-ից սկսած՝ ԵԸ-ն աջակցում է նաև անդամ-երկրներին «Եվրոպական մշակութային քաղաքի» ամենամյա միջոցառման կազմակերպմանը: Արդեն 2000թ. Հանձնաժողովն ընդունեց բավական նորարարական «Մշակույթ 2000» շրջանակային ծրագիրը, որի գլխավոր նպատակն էր միասնական մշակութային տարածության ստեղծումը մշակութային երկխոսության խթանման, մշակույթի ստեղծման ու տարածման, արվեստագետների և նրանց աշխատանքների շարժունության, եվրոպական մշակութային ժառանգության, մշակութային ստեղծագործության նոր ձևերի ու մշակույթի սոցիալ-տնտեսական դերի աջակցման միջոցով [33]: 2007թ. այն փոխարինվեց «Մշակույթ» (2007-2013 թթ.) ծրագրով, որը գործունեության ավելի շատ ուղղություններ էր ներառում, քան իր նախորդը [34]: Սա էլ հիմք դարձավ «Ստեղծագործ Եվրոպա» (Creative Europe) ծրագրի մեկնարկի համար (բյուջեն՝ 1,46 մլրդ եվրո), որը կոչված է աջակցելու մշակութային ոլորտի նախաձեռնությունները, որոնք նախատեսում են մերձսահմանային համագործակցություն, հարթակներ, ցանցային կազմակերպում և գրավոր թարգմանություններ, տեսաձայնային ոլորտի նախաձեռնությունները, որոնք նախատեսում են տեսաձայնային աշխատանքների զարգացում, ներկայացում և հասանելիություն, ինչպես նաև միջոլորտային դաշտը, ներառյալ Երախշավորման գործիքը և անդրազգային համագործակցությունը [35]:

Նշվածներից բացի, մշակութային համագործակցությունը խրախուսվում է նաև եվրոպական այլ հատուկ ծրագրերով, մասնավորապես տնտեսության, հետազոտությունների, կրթության, վերապատրաստման և տարածաշրջանային զարգացման աջակցության ծրագրերով, որոնք ունեն կրթական համագործակցության զարգացման բաղադրիչ: Այդ համագործակցությունը բավական ընդգրկուն է, քանի որ ծրագրերի մեծ մասը չի սահմանափակվում միայն ԵՄ-ի երկրների մասնակցությամբ, այլ ներառում է նաև ԵՏՏ ու ԵՄ-ին անդամակցության թեկնածու երկրներին, ինչպես նաև երրորդ երկրներին և միջազգային կազմակերպություններին:

Քննարկման հարցեր

Բնութագրե՛ք ԵՄ-ի զբաղվածության և սոցիալական քաղաքականությունները:

Ինչո՞ւ է կարևորվում ԵՄ-ի բնապահպանական քաղաքականությունը:

Ի՞նչ նպատակ ունի համախմբման քաղաքականությունը:

Ինչպե՞ս են փոխկապակցված սպառողների շահերի պաշտպանությունը, պարենային անվտանգությունն ու հանրային առողջապահությունը ԵՄ-ում:

Ինչպե՞ս են փոխկապակցված ԵՄ-ի գործողությունները գիտահետազոտական և կրթական ոլորտներում:

Ի՞նչ ծրագրեր են իրականացվում երիտասարդական քաղաքականության ոլորտում:

Ինչպե՞ս են փոխկապակցված երիտասարդական և մշակութային քաղաքականությունները:

Օգտագործված աղբյուրներ

EUR-Lex, “Employment,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/employment.html?locale=en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “European employment strategy,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=101&langId=en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Employment Committee,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=115 [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “Social policy,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/social_policy.html?locale=en [Accessed 21 04 2017].

Eurofound, “European social partners,” [Online]. Available: https://www.eurofound.europa.eu/observatories/eurwork/industrial-relations-dictionary/european-social-partners [Accessed 21 04 2017].

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3rd ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

EUR-Lex, “Environment,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/environment.html?locale=en [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “Consumer protection,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/consumer_protection.html?locale=en [Accessed 21 04 2017].

В. Шемятенков, Европейская интеграция. Учебное пособие., Москва: Международные отношения, 2003.

European Commission, “Policy Strategy,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/consumers/eu_consumer_policy/our-strategy/index_en.htm [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “White Paper on food safety,” [Online]. Available: http://europa.eu/legislation_summaries/other/l32041_en.htm [Accessed 21 04 2017].

The European Food Safety Authority (EFSA), “About EFSA,” [Online]. Available: http://www.efsa.europa.eu/en/aboutefsa.htm [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Food Safety. An Overview,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/food/overview_en [Accessed 21 04 2017].

The European Union, “Health,” [Online]. Available: https://europa.eu/european-union/topics/health_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “JRC in brief,” 18 07 2016. [Online]. Available: https://ec.europa.eu/jrc/en/about/jrc-in-brief [Accessed 21 04 2017].

О. Буторина, Европейская интеграция: учебник, О. Буторина, Ed., Москва: Издательский Дом «Деловая литература», 2011.

European Commission, “ERA Communication,” 30 04 2013. [Online]. Available: http://ec.europa.eu/research/era/era_communication_en.htm [Accessed 21 04 2017].

The European Institute of Innovation and Technology (EIT), “Vision, mission and values,” [Online]. Available: http://eit.europa.eu/eit-community/eit-glance/mission [Accessed 21 04 2017].

The European Union, "Research & innovation," [Online]. Available: https://europa.eu/european-union/topics/research-innovation_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, "Turning Europe into a true Innovation Union," 06 10 2010. [Online]. Available: http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-10-473_en.htm?locale=en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “What is Horizon 2020?,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en/what-horizon-2020 [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “Education and Training 2020 (ET 2020),” 29 02 2016. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:ef0016 [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Lifelong Learning Programme,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/education/tools/llp_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission. Education, Audiovisual and Culture Executive Agency, “Tempus IV (2007-2013): Overview of the Programme,” 12 12 2013. [Online]. Available: http://eacea.ec.europa.eu/tempus/programme/about_tempus_en.php [Accessed 30 04 2014].

EUR-Lex, “White Paper on Youth,” 13 04 2011. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:c11055 [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “European Youth Pact,” 28 09 2006. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:c11081 [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “EU Youth Strategy,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/youth/policy/youth-strategy_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Youth in Action Programme,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/youth/success-stories/youth-in-action_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Erasmus+,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/programmes/erasmus-plus/about_en#tab-1-3 [Accessed 21 04 2017].

Europass, “About Europass,” [Online]. Available: https://europass.cedefop.europa.eu/about [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “Enhanced EU cooperation in vocational education and training,” 11 10 2016. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:ef0018 [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “The Bologna Process and the European Higher Education Area,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/education/policy/higher-education/bologna-process_en [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “"Culture 2000" Programme,” 01 03 2007. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:l29006 [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Culture Programme (2007-2013),” 26 04 2014. [Online]. Available: http://ec.europa.eu/culture/previous-programmes/culture-programme_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Creative Europe. About?,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/about_en [Accessed 21 04 2017].

3.3.4 ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐ

ԵՄ֊ի գործունեության այս չափումը մինչ Լիսաբոնի պայմանագիրն ամփոփված էր երրորդ «սյան»՝ ՈԴՄՀ մեջ: Ինչպես ԵՄ֊ի գործունեության բոլոր մյուս չափումները, սա ևս առաջնահերթորեն ուղղված է ԸՇ֊ի պաշտպանությանը և, ըստ էության, լրացնում է համագործակցությունը միասնական շուկայի կառուցման գործում: Մասնավորապես, այն կոչված է պաշտպանելու ԸՇ֊ն այնպիսի սպառնալիքներից, ինչպիսիք են անօրինական ներգաղթը, միջազգային կազմակերպված հանցավորությունը, թմրանյութերի անօրինական շրջանառությունը, ահաբեկչությունը: Փաստորեն, եթե ԸԱԱՔ֊ն ուղղված է ԵՄ֊ի անվտանգության արտաքին, ապա համագործակցությունն արդարադատության և ներքին գործերի ոլորտում՝ ներքին սպառնալիքների չեզոքացմանը՝ նպատակ ունենալով ԸՇ֊ի «չորս ազատությունների» համանմանությամբ ստեղծել «ազատության, անվտանգության և արդարադատության տարածություն»:

3.3.4.1 Պատմություն և ընդհանուր դրույթներ

ԵՏԸ 1957թ. պայմանագիրը նախատեսում էր անդամ֊պետությունների միջև համագործակցություն մուտքի արտոնգարի (վիզայի) և ներգաղթի հետ կապված հարցերում: 1970֊ական թթ. կեսերից այդ հարցերին ավելացավ նաև ահաբեկչության դեմ պայքարի նպատակով տվյալների փոխանակությունը, սահմանային, միգրացիոն հոսքերի և թմրանյութերի շրջանառության նկատմամբ հսկողությունը: «Չորս ազատությունների» գործարկումն առաջ բերեց ԵՄ֊ի միասնական քաղաքացիության ներդրման անհրաժեշտություն: 1985թ. ներդրվեց ԵՄ֊ի բոլոր անդամ֊պետությունների քաղաքացիների համար միասնական նմուշի անձնագիրը, իսկ 1990թ. Դուբլինի գագաթնաժողովում Եվրոպական խորհուրդը որոշեց ներմուծել միասնական քաղաքացիության ինստիտուտն ի հավելում անդամ֊երկրների ազգային քաղաքացիության: Զուգահեռաբար համագործակցությունը քրեական, արտահանձնման և հարակից այլ հարցերում զարգանում էր նաև ԵԽ֊ի շրջանակներում: Կանոնակարգվեց և ընդլայնվեց նաև ազատ տեղաշարժի բաղադրիչը, որն ամփոփվեց Շենգենի համաձայնագրերում: Այդուհանդերձ մինչև 1990֊ական թթ. բոլոր այս ոլորտների նկատմամբ ցուցաբերվում էր «լաբորատոր» (փորձարարական) մոտեցում, և, ինչպես նկատում են որոշ հեղինակներ[1, pp. 467-468], արդյունքում ձևավորվել էին երեք այդպիսի «լաբորատորիաներ»՝ ԵԽ֊ն, ՏՐԵՎԻ խումբը և Շենգենի խումբը:

Արդեն 1993թ. Մաաստրիխտի պայմանագիրը ներմուծեց ԵՄ֊ի երրորդ «սյունը»՝ «Արդարադատություն և ներքին գործեր», որը 1999թ. Ամստերդամի պայմանագիրը վերանվանեց «Ոստիկանական և դատական մարմինների համագործակցության քրեական հարցերում»՝ միաժամանակ որոշ հարցեր (օրինակ՝ Շենգենի համաձայնագիրը) փոխանցելով առաջին (Ընկերակցության) «սյանը»: 2009թ. Լիսաբոնի պայմանագիրը, վերացնելով «սյունային» համակարգը, համագործակցության այս ոլորտը վերանվանեց «Ազատության, անվտանգության և արդարադատության տարածության»:

Ի սկզբանե որոշումներն այս ոլորտում ընդունվում էին բացառապես միջկառավարական մեթոդով՝ անդամ֊պետությունների կողմից: Սակայն Ամստերդամի պայմանագիրն ապաստանի տրամադրման, ներգաղթի և քաղաքացիական հարցերում դատական մարմինների համագործակցության ոլորտներում ներմուծեց որոշումների ընդունման ընկերակցության (համայնքային) մեթոդը: Լիսաբոնի պայմանագրի համաձայն, ԱԱԱՏ֊ի հարցերով որոշումների մեծ մասն ընդունվում են ԵՄ խորհրդի կողմից՝ ձայների որակյալ մեծամասնությամբ: Միաժամանակ ոլորտների մեծ մասում որոշումներն ընդունվում են համատեղ ընդունման ընթացակարգով՝ Խորհրդի և Խորհրդարանի համագործակցությամբ [2]: Բացի դրանից, ԱԵԴ֊ն ևս ունի որոշ սահմանափակ իրավասություններ ԱԱԱՏ֊ի ոլորտում, իսկ նրա երկու հիմնական գործակալությունների՝ Եվրոպոլի և Եվրոյուստի (տե՛ս 3.2.3.4) գործունեությունը գտնվում է խորհրդարանական վերահսկողության տակ [1, p. 473]:

Չնայած իր բացառիկ կարևորությանը՝ ԱԱԱՏ֊ի ոլորտում ևս գործում են բացառություններ և վերապահումներ առանձին անդամ֊պետությունների համար: Մասնավորապես, այդպիսի վերապահումներ ունեն Մեծ Բրիտանիան և Իռլանդիան (թեև գործնականում նրանք միացել են ԱԱԱՏ֊ի նախաձեռնությունների մեծամասնությանը), իսկ Դանիան ընդհանրապես չի մասնակցում այլ ոլորտում համագործակցությանը (տե՛ս 1.3.6):

3.3.4.2 ԱԱԱՏ֊ի հիմնական բաղադրիչները

ԱԱԱՏ֊ն ներառում է մարդկանց ազատ տեղաշարժը (տե՛ս 3.3.2.1), ԵՄ֊ի քաղաքացիությունը, ներգաղթը և ապաստանի տրամադրումը, դատական համագործակցությունը քաղաքացիական և քրեական հարցերում, ոստիկանական և մաքսային ծառայությունների համագործակցությունը, պայքարը կազմակերպված հանցավորության, ահաբեկչության, թմրամիջոցների, թրաֆիքինգի, խտրականության դրսևորումների դեմ, հիմնարար իրավունքների պաշտպանությունը, ինչպես նաև վերը թվարկվածների արտաքին չափումը կամ ընդլայնման հետ կապված հարցերը [1, p. 467]: Անդրադառնանք դրանցից մի քանիսին:

3.3.4.2.1 ԵՄ֊ի քաղաքացիությունը

ԱԱԱՏ֊ի գործառնության ոլորտների «միջուկը» ԵՄ֊ի քաղաքացիության ինստիտուտն է: Լինելով ԵՄ֊ի շրջանակներում քաղաքացիական ինքնության ձևավորման առանցքային բաղադրիչը (տե՛ս 1.2.3.3)՝ ԵՄ֊ի քաղաքացիության ինստիտուտն ունի նաև սոցիալ֊իրավական կարևոր նշանակություն եվրոպական ինտեգրման համար: Այդ միտքը գոյություն է ունեցել դեռևս Եվրոպայի միավորման գաղափարների շրջանում (տե՛ս 1.1.2), արտացոլված էր նաև 1957թ. Հռոմի պայմանագրում, սակայն ԵՄ֊ի քաղաքացիություն իրավական ամրագրում է ստացել Մաաստրիխտի պայմանագրով: ԵՄ֊ի քաղաքացիությունը սուբսիդիար է անդամ֊պետությունների ազգային քաղաքացիության նկատմամբ: ԵՄ֊ի քաղաքացիություն անդամ֊երկրների քաղաքացիներն ստանում են մեխանիկորեն: Այն լրացնում, այլ ոչ թե վերացնում է ազգային քաղաքացիությունը՝ անդամ֊երկրների քաղաքացիներին տալով լրացուցիչ իրավունքներ, մինչդեռ քաղաքացիության տրամադրման հարցերը շարունակում են տնօրինել անդամ֊պետությունները: ԵՄ֊ի քաղաքացիությունը «հետազգային» բնույթ ունի, թեև դրա ներդրումը ԵՄ֊ում որևէ ինստիտուցիոնալ փոփոխության չի հանգեցրել: Այն անմիջական կապ է ստեղծում անդամ֊երկրի քաղաքացու և ԵՄ֊ի ինստիտուտների միջև, ինչպես նաև Եվրոպական խորհրդարանի պատգամավորների ընտրությանը մասնակցելու, օրենսդրական նախաձեռնություն առաջարկելու միջոցով տալիս ԵՄ֊ի քաղաքական կյանքին մասնակցելու իրավունք և հնարավորություն: Ավելին, ԵՄ քաղաքացիությունը միանշանակ երևույթ չէ, քանզի, մի կողմից, սեփական քաղաքացիությունը ԵՄ֊ին տալիս է պետականության որոշակի գծեր, մյուս կողմից, ԵՄ քաղաքացին՝ ստանալով լրացուցիչ իրավունքներ, չի ստանձնում համարժեք պարտավորություններ` խախտելով համընդհանուր սկզբունքը, որ չկան իրավունքներ՝ առանց պարտավորությունների և պարտավորություններ` առանց իրավունքների: Ավելի կոնկրետ, ԵՄ֊ի գործառնության մասին պայմանագիրը ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների քաղաքացիներին օժտեց հետևյալ իրավունքներով [3].

տեղաշարժվել և բնակվել ԵՄ֊ի ողջ տարածքում,

ակտիվ և պասիվ ընտրական իրավունքով մասնակցել իր բնակության վայրի տեղական ինքնակառավարման մարմինների, ինչպես նաև Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններին,

երրորդ պետության տարածքում, իր քաղաքացիության երկրի ներկայացուցչության բացակայության դեպքում, ստանալ դիվանագիտական և հյուպատոսական պաշտպանություն ԵՄ֊ի ցանկացած այլ երկրի ներկայացուցչությունից,

խնդրագրով դիմել Եվրոպական խորհրդարանին և Եվրոպական օմբուդսմենին,

դիմել ԵՄ֊ի ցանկացած ինստիտուտին ԵՄ֊ի պաշտոնական լեզուներից որևէ մեկով և պատասխան ստանալ նույն լեզվով,

որոշակի պայմաններով ձեռք բերել ԵՄ֊ի ցանկացած ինստիտուտի, մարմնի, գործակալության կամ ծառայության փաստաթուղթ,

Հանձնաժողովին օրենսդրական նախաձեռնության առաջարկ ներկայացնել՝ այդ նպատակով հավաքելով ԵՄ֊ի անդամ֊երկրների ընդհանուր թվի առնվաը ¼֊ը ներկայացնող առնվազը 1 մլն քաղաքացու ստորագրություն,

ազգության, քաղաքացիության, կրոնի, տարիքի, սեռի, սեռական կողմնորոշման հիման վրա խտրականության բացառումը:

Խորհրդարանի առաջարկությամբ, Խորհուրդը կարող է սահմանել նաև այլ իրավունքներ:

ԵՄ֊ի քաղաքացիության ինստիտուտը պետությունների ու ժողովուրդների միություն ստեղծելու գաղափարի մարմնավորումն է և ունի կարևոր գաղափարախոսական նշանակություն: Իհարկե, այդ գաղափարի իրագործումն այնքան էլ հարթ չի ընթանում, քանզի, ինչպես վկայում են հետազոտությունները, ԵՄ երկրների քաղաքացիներն այնքան էլ լավ չեն տեղեկացված եվրոպական քաղաքացիությամբ իրենց տրված հնարավորությունների մասին: Ավելին, անդամ֊երկրների ղեկավարների կամքը չի կարող կարճ ժամկետում ապահովել եվրոպական քաղաքացիության՝ որպես սոցիոմշակութային երևույթի ձևավորումը` առայժմ սահմանափակվելով դրա իրավական ամրագրմամբ (տե՛ս նաև 1.2.3.3):

3.3.4.2.2 Ազատ տեղաշարժ և Շենգենի գոտի

Ազատ տեղաշարժի հարցին մենք արդեն անդրադարձել ենք 3.3.2.1֊ում, ուստի ստորև կխոսենք դրա ասպեկտներից մեկի՝ Շենգենյան գոտու մասին: Այդ գոտու ստեղծումը եղել է բավական խնդրաշատ ու նաև քաղաքականացված: Ինչպես արդեն նշել ենք, միասնական շուկայի ձևավորմանը զուգահեռ առաջացավ դրա առանցքային բաղադրիչներից մեկի՝ մարդկանց ազատ տեղաշարժի ապահովման անհրաժեշտությունը: Բայց եթե մայրցամաքային երկրները, մասնավորապես, Գերմանիան, Ֆրանսիան և Բենիլուքսի երկրները կողմնակից էին սահմանային հսկողության և անցագրային ռեժիմի վերացմանը բոլոր «չորս ազատությունների» համար, ապա Մեծ Բրիտանիան, պաշտպանելով կապիտալի, ծառայությունների և ապրանքների ազատ տեղաշարժի գաղափարը, կտրուկ դեմ էր արտահայտվում մարդկանց ազատ տեղաշարժին: Այդ իսկ պատճառով 1985թ. Շենգենում (Լյուքսեմբուրգ) «չորս ազատությունների» ապահովման պայմանագիր կնքվեց միայն դրանց օգտին հանդես եկող վերոնշյալ երկրների միջև (Շենգենյան առաջին համաձայնագիր): 1990թ. նույն երկրները կնքեցին նաև Շենգենյան համաձայնագրի կիրարկման մասին կոնվենցիան (Շենգենյան երկրորդ համաձայնագիր), որն ուժի մեջ մտավ 1995թ.: Այս երկու համաձայնագրերն ու հետագայում ընդունված որոշումները կազմում են Շենգենյան իրավական համակարգը (Schengen acquis), որը միայն 1999թ.֊ից, համապատասխան արձանագրությունների միջոցով, դարձավ ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ և իրավական համակարգի մաս:

Ժամանակի ընթացքում Շենգենի գոտու մասնակիցների թիվն ավելացել է. 2017թ. դրությամբ, դրան անդամակցում են ԵՄ֊ի 28 պետություններից 22֊ը՝ Ավստրիան, Բալթյան և Բենիլյուքսի երկրները, Գերմանիան, Դանիան (Մեծ Բրիտանիայի հետ անցագրային հսկողության վերացման մասին հատուկ վերապահումով), Իտալիան, Իսպանիան, Լեհաստանը, Հունաստանը, Հունգարիան, Մալթան, Շվեդիան, Չեխիան, Պորտուգալիան, Սլովենիան, Սլովակիան, Ֆինլանդիան և Ֆրանսիան: Եվ եթե Մեծ Բրիտանիան և Իռլանդիան միայն մասամբ են միացել Շենգենյան իրավական համակարգին՝ պահպանելով իրենց սահմանային հսկողության մեխանիզմները, ապա որպեսզի Բուլղարիան, Կիպրոսը, Ռումինիան և Խորվաթիան լիարժեք միանան այդ գոտուն, ԵՄ֊ի խորհուրդը պետք է արձանագրի, որ նրանք իրականացրել են միացման համար անհրաժեշտ պայմանները: Գոտուն միացել են նաև ԱԱԵԱ 4 պետությունները՝ Իսլանդիան, Լիխտենշտայնը, Նորվեգիան և Շվեյցարիան, բայց նրանք սահմանափակ իրավասություններ ունեն այս ոլորտում որոշումների ընդունման գործընթացում (տե՛ս նաև 1.3.6 և Նկար 3.3.4.2.2֊1): ԵՄ֊ին անդամակցության թեկնածու պետությունները պարտավորվում են ընդունել Շենգենի ողջ իրավական համակարգը [4]:

Իրականում Շենգենի համաձայնագիրը ոչ միայն մարդկանց ազատ տեղաշարժի իրավունքն ամրագրող պաստաթուղթ է, այլև կապակցված է այնպիսի ոլորտների հետ, ինչպիսիք են ԵՄ֊ի արտաքին սահմանների պաշտպանությունը, ներգաղթի և ապաստանի տրամադրման քաղաքականությունը: Այսպես, օրինակ, Շենգենի մուտքի արտոնագիրը նախատեսում է, որ ԵՄ֊ին չանդամակցող երկրի քաղաքացին, որը ցանկանում է մուտք գործել ԵՄ տարածք, կարող է դիմել այդպիսի միասնական արտոնագրի համար, որը վավերական է Շենգենի գոտուն միացած բոլոր երկրներում: Սրան պետք է հավելել նաև այն հանգամանքը, որ 2017թ. դրությամբ, որոշ գործընկեր֊երկրների քաղաքացիների համար (օրինակ, ԵՀՔ և ԱլԳ շրջանակներում) ԵՄ֊ն ազատականացրել, իսկ որոշների համար (Վրաստան և Ուկրաինա) ամբողջությամբ վերացրել է կամ պատրաստվում է վերացնել (Մոլդովա) անցագրային ռեժիմը [5]:

Շենգենի համաձայնագրով ներդրվեց նաև Շենգենի տեղեկատվական համակարգը, որով գոտուն մասնակից բոլոր երկրների ոստիկակական ծառայությունները փոխանակում են ԵՄ տարածք մուտք գործող անձանց մասին անհրաժեշտ տվյալներ: Դրան է ծառայում, օրինակ, SIRENE համակարգը: 2013թ. գործարկվեց նաև ՇՏՀ II֊ը, որը թույլ է տալիս մասնակից֊երկրների համապատասխան ծառայություններին փոխանակել առավել ընդգրկուն ու բազմազան, այդ թվում՝ կենսաչափական տվյալներ գոտու տարածք մտնող անձանց վերաբերյալ [6]: Տվյալների մեկ այլ շտեմարան (EURODAC) նախատեսված է պարզելու՝ մասնակից֊երկրի տարածքում անօրինական կերպով հայտնված անձը նախկինում դիմե՞լ է արդյոք ապաստանի տրամադրման հարցով մեկ այլ մասնակից֊երկրի կամ նա անօրինաբա՞ր է մուտք գործել ԵՄ֊ի տարածք [1, pp. 475-476]:

3.3.4.2.3 Ներգաղթի և ապաստանի տրամադրման քաղաքականություն, արտաքին սահմանների պաշտպանություն

Չնայած ԵՄ֊ի և անդամ֊երկրների ներգաղթային քաղաքականության պարբերական կատարելագործմանն ու սահմանային հսկողության մեխանիզմների շարունակական ամրապնդմանը՝ անգամ այսօր հնարավոր չէ կոնկրետ և ճշգրիտ նշել ԵՄ֊ի տարածքում անօրինաբար գտնվող ներգաղթյալների թիվը: 1999թ. Տամպերեի (Ֆինլանդիա) Եվրոպական խորհրդում որոշվեց մշակել ներգաղթի և քաղաքական ապաստանի տրամադրման միասնական քաղաքականություն՝ հիմնված միասնական սկզբունքների և չափորոշիչների վրա, ինչպես նաև ամրապնդել արտաքին սահմանների պաշտպանությունը՝ անօրինական ներգաղթը կանխարգելելու նպատակով [7]: Ներգաղթյալների մեծ մասին ընդունող երկրների պահանջով 2000թ. հիմնադրվեց նաև Փախստականների ընդունման հարցերով եվրոպական հիմնադրամը: 2004թ. Հաագայում ԵՄ֊ի ղեկավարները որոշեցին, որ ապաստանի տրամադրման ընդհանուր քաղաքականությունը պետք է կառուցված լինի պատասխանատվության և ծախքերի արդարացի բաշխման, անդամ֊երկրների առավել սերտ համագործակցության, ինչպես նաև ապաստանի տրամադրման միասնական չափորոշիչների վրա: 2005թ. ընդունվեց նաև փախստականների կարգավիճակի մասին որոշում՝ լուրջ քայլ դառնալով քաղաքական ապաստանի տրամադրման համաեվրոպական միասնական ռեժիմի ճանապարհին: Հաջորդած տարիներին ևս ընդունվեցին առանցքային որոշումներ, ի մասնավորի, անօրինական ներգաղթյալների հայրենադարձման և նրանց նկատմամբ պատժիչ այլ միջոցների կիրառման վերաբերյալ:

2005թ. հիմնադրվեց նաև ՖՐՈՆՏԵՔՍԸ՝ Արտաքին սահմանների հարցում օպերատիվ համագործակցության կառավարման եվրոպական գործակալությունը՝ ԵՄ֊ի արտաքին ցամաքային, ծովային և օդային սահմանների նկատմամբ ինտեգրված վերահսկողություն իրականացնելու նպատակով [8]: Գործակալությունը երրորդ երկրների հետ համագործակցության շրջանակներում ուշադրությունը կենտրոնացնում է այն երկրների վրա, որոնք համարվում են անօրինական միգրացիայի տարանցիկ տարածքներ կամ վերջնակետեր: Այդպիսի ռիսկային տարածքներ են համարվում ԵՄ֊ի արտաքին ցամաքային սահմանները ՀԱԵ֊ում, Արևմտյան Բալկաններում և Ուկրաինայի հետ, ծովային սահմաններն Ատլանտյան օվկիանոսում և Միջերկրական ծովի արևմտյան հատվածում, ինչպես նաև օդային սահմանները միջազգային գլխավոր օդանավակայաններում [1, p. 476]:

2008թ. Բրյուսելի Եվրոպական խորհրդի գագաթնաժողովում հաստատվեց նաև Ներգաղթի և ապաստանի տրամադրման եվրոպական պակտը, որն էլ ամրագրեց ԵՄ֊ի ընդհանուր ներգաղթային քաղաքականության 5 հիմնական ուղղությունները [9]՝

ԵՄ֊ի արտաքին սահմանների հսկողություն: ԵՄ֊ի՝ արտաքին սահման ունեցող անդամները շարունակում են վերահսկել իրենց ազգային տարածքները Շենգենյան օրենսդրության հիման վրա, իսկ ԵՄ֊ի մակարդակում այդ նպատակով ամրապնդվում է ՖՐՈՆՏԵՔՍ֊ը:

Օրինական ներգաղթի կանոնակարգում՝ հաշվի առնելով, թե յուրաքանչյուր անդամ֊երկիր ինչքան ներգաղթյալ կարող է ընդունել և ապահովել աշխատանքով: Այդ նպատակով, ամերիկյան «կանաչ քարտի» համանմանությամբ, ներդրվել է «կապույտ քարտ» (Blue card):

Որակավորում չունեցող օտարերկրյա աշխատուժի ներհոսքի կրճատում, գլխավորապես, անօրինական ներգաղթի ձևով: Այժմ անդամ֊երկրները կարող են կազմակերպել համատեղ չվերթներ անօրինական ներգաղթյալների հայրենադարձման համար, կնքել ռեադմիսիայի պայմանագրեր, համախմբել ջանքերը թրաֆիքինգի դեմ պայքարում:

Ապաստանի տրամադրման միասնական համակարգի ներդրում, որն առկա է 2010թ.֊ից:

Աջակցություն ներգաղթյալներ արտահանող երկրներին, որը ներառում է այդ երկրների տարածքում վերաբնակիչների հավաքագրման կենտրոնների ստեղծում, լեզուների ուսուցման կազմակերպում: Օրինական ներգաղթյալների համար ընդլայնվում են ուսուցման և աշխատանքի տեղավորման հնարավորությունները ԵՄ֊ի երկրներում:

ԵՄ֊ի ներգաղթային քաղաքականության հետ ազգային օրենսդրության ներդաշնակեցման և սահմանային ռեժիմի ամրապնդման պահանջներ ներառված են նաև ԵՄ֊ի այնպիսի խոշոր գործակցային ծրագրերում, ինչպիսիք են ԵՀՔ֊ն և ԱլԳ֊ն, ինչպես նաև անդամակցության թեկնածու֊երկրների հետ կնքվող համաձայնագրերում: Բանն այն է, որ 2004թ. ընդլայնումը լուրջ փորձության ենթարկեց Շենգենի գոտին. ԵՄ֊ի մի շարք երկրներ (Մեծ Բրիտանիան, Իռլանդիան և Շվեդիան) բացեցին իրենց սահմանները նոր անդամակցած երկրների ներգաղթյալների համար, մինչդեռ մյուս երկրները, հակառակը, ներմուծեցին սահմանափակումներ: Մասնավորապես, Բելգիան, Լուքսեմբուրգը, Ֆինլանդիան և Հունաստանը ներմուծեցին երկամյա, իսկ Գերմանիան և Իտալիան՝ յոթնամյա սահմանափակումներ, իսկ 2007թ. ընդլայնումից հետո ԵՄ֊ի «հին» անդամները (ԵՄ֊15) սահմանափակումներ կիրառեցին Բուլղարիայի և Ռումինիայի ներգաղթյալների նկատմամբ [10, p. 85]:

2015թ. ի հայտ եկավ «եվրոպական ներգաղթային ճգնաժամը»՝ կապված Հյուսիսային Աֆրիկայից, Միջին Արևելքից և Հարավային Ասիայից դեպի Եվրոպա փախստականների և անօրինական ներգաղթյալների հոսքի ավելացման, դրան՝ ԵՄ֊ի պատրաստ չլինելու, ներգաղթյալներին ընդունելու և անդամ֊երկրների տարածքում բաշխելու անկարողության հետ [11]։ Ճգնաժամը ոչ միայն գերծանրաբեռնել է ներգաղթյալների ընդունմամբ և տեղավորմամբ զբաղվող պետական ծառայությունների, մասնավոր ընկերությունների և հասարակական կազմակերպությունների աշխատանքը, այլ նաև պատճառ դարձել ներգաղթյալների ընդունման հարցում ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների միջև տարաձայնությունների պատճառ։ Դա, ինչպես նաև ներգաղթյալների հոսքի միջոցով Եվրոպա ներթափանցած ծայրահեղականների կազմակերպած ահաբեկչական գործողությունների շարքը Բելգիայիում, Գերմանիայում և Ֆրանսիայում 2015֊2016 թթ. դարձան ԵՄ֊ի երկրների ներգաղթային կանոնների խստացման, ինչպես նաև ԵՄ֊ի ներգաղթային քաղաքականության վերանայման շուրջ սուր բանավեճերի պատճառ։

3.3.4.2.4 Համագործակցություն քաղաքացիական և քրեական հարցերում

Դատական մարմինների համագործակցությունը քաղաքացիական հարցերում ամրագրված էր դեռևս Մաաստրիխտի պայմանագրով, իսկ Ամստերդամի պայմանագիրն այդ հարցերը տեղափոխեց ԵԸ մասին պայմանագիր՝ ներառելով այն ԱԱԱՏ֊ում: 1999թ. Տամպերեի Եվրոպական խորհրդի գագաթնաժողովում դատական ակտերի փոխադարձ ճանաչումը դարձրեց ԵՄ֊ի շրջանակներում քաղաքացիական և քրեական հարցերով դատական մարմինների համագործակցության անկյունաքարերից մեկը: Լիսաբոնի պայմանագիրն ԱԱԱՏ֊ի ողջ «փաթեթը» տեղափոխեց ԵՄ֊ի գործառնության մասին պայմանագիր: Ըստ այդմ, որոշումներն այդ ոլորտում ընդունվելու են սովորական՝ որոշումների համատեղ ընդունման ընթացակարգով, բացառությամբ ընտանեկան կյանքին վերաբերող հարցերի:

Քաղաքացիական ոլորտում համագործակցության բուն նպատակն անդամ֊երկրների համապատասխան մարմինների միջև սերտ համագործակցությունն է դատական և վարչական համակարգերի տարբերությունից բխող անհամատեղելիության բոլոր խոչընդոտները վերացնելու համար (այլ երկրներում կայացված դատական որոշումների ճանաչում և կիրարկում, ազգային օրենսդրության ներդաշնակեցում և այլն) [12, p. 147]:

Քրեական հարցերում դատական մարմինների համագործակցության նպատաը ԵՄ֊ի քաղաքացիների ապահովվածության մակարդակի բարձրացումն է այնպիսի սպառնալիքներից, ինչպիսիք են հանցավորությունը, ռասիզմը կամ այլատյացությունը: Այս համագործակցությունը ներառում է փոխգործակցությունն ազգային ոստիկանական ուժերի, ազգային մաքսային ծառայությունների, ինչպես նաև դատական մարմինների միջև: Այդուհանդերձ, ԵՄ֊ն ևս ներգրավված է այդ համագործակցության մեջ, մասնավորապես, Եվրոյուստի, Եվրոպոլի և Եվրոպական դատական համակարգի միջոցով (տե՛ս 3.2.3.4): Ընդհանուր առմամբ, համագործակցությունը ներառում է անդամ֊երկրներում քրեական օրենսդրության մոտարկումը դատական որոշումների փոխադարձ ճանաչման մեխանիզմների զարգացումը:

Այդ ուղղությամբ (բացառությամբ օպերատիվ փոխգործակցությունը) միջոցառումների մասին որոշումներն ընդունվում են Խորհրդի կողմից՝ ձայների որակյալ մեծամասնությամբ, և Խորհրդարանի կողմից՝ սովորական ընթացակարգով: Իսկ օրենսդրական նախաձեռնություն կարող է ներկայացվել Հանձնաժողովի կամ անդամ֊երկրների ¼֊ի կողմից:

Անդրսահմանային իրավիճակների համար կարող են առաջարկվել նվազագույն կանոններ դատական որոշումների փոխադարձ ճանաչումը դյուրացնելու, ինչպես նաև առավել ծանր հանցագործությունների ոլորտում իրավախախտումների թիվը և նախատեսվող պատժամիջոցները որոշելու համար: Այդուհանդերձ, «վթարային դադարի» մեխանիզմի միջոցով անդամ֊երկրները կարող են կասեցնել այդ որոշումների ընդունումը, որի դեպքում անհրաժեշտ կլինի արդեն միաձայնության քվեակարգի կիրառում Եվրոպական խորհրդում: Իսկ միաձայնության անհնարինության դեպքում անդամ֊երկրները կարող են շարունակել փոխգործակցությունը, բայց արդեն խորացված (ուժեղացված) համագործակցության մեխանիզմի միջոցով [13]:

Հատկանշական է, որ ԱԱԱՏ֊ի այս ուղղությամբ ձեռքբերումներն արձանագրվել են ոչ այնքան վաղ, որքան ապաստանի տրամադրման ու ներգաղթային քաղաքականության ոլորտում: Տևական ժամանակ պահանջվեց, որպեսզի անդամ֊երկրներն ի վերջո ընդունեն ԵՄ֊ի տեղն ու դերն արդարադատության ոլորտում ևս: Այդ ճանապարհին առաջին հանգրվան կարելի է համարել անդամ֊երկրների որոշումը՝ մոտարկել իրավախախտումների (հատկապես անդրազգային բնույթի) սահմանման ու դրանց դեպքում պատժամիջոցների կիրառման ազգային նորմերը: Երկորդ նշանակալի քայլը դատական որոշումների փոխադարձ ճանաչումն էր:

Այս ոլորտում համագործակցության համար մեծ խթան հանդիսացան նաև 2001թ. սեպտեմբերի 11֊ի ահաբեկչական գործողություններն ԱՄՆ֊ում: Դրանք էլ հենց հանգեցրին Ձերբակալման եվրոպական օրդերի ներդրմանը, որը փոխարինեց մինչ այդ գործող անդամ֊երկրների միջև դատական ընթացակարգով ուղեկցվող սովորական արտահանձնման մեխանիզմին: Ժամանակին հանցագործներն օգտվում էին երկրների քրեական և դատական օրենսդրությունների տարբերություններից, և այսօր ԵՄ֊ն սահմանել է ոլորտների մեծ ցուցակ, որտեղ պահանջվում է այդպիսի միասնական օրդերի կիրառում՝ ահաբեկչությունը, միջազգային թրաֆիքինգը (մասնավորապես, անօրինական ներգաղթյալների կամ երեխաների պոռնոգրաֆիայի առևտուրը), ֆինանսական հանցագործությունները (օրինակ՝ փողերի լվացումը), կիբեր֊ և բնապահպանական հանցագործությունները, ռասիզմը և այլատյացությունը: Այդ ոլորտներում Լիսաբոնի պայմանագիրն ամրապնդեց ԵՄ֊ի լիազորությունները, իսկ որոշումների ընդունման համար ընդլայնեց համայնքային մեթոդի կիրառման շրջանակը: Բացի դրանից, անդամ֊երկրները համաձայնեցրին անդրսահմանային այն հանցագործությունների ցուցակը, որոնց համար կիրառվելու է միասնական օրդերը: Այդպիսիք են բռնության կիրառմամբ իրականացված հանցագործությունները, հանրային սեփականության նկատմամբ ոտնձգությունը, խաբեությունը, անօրինական առևտուրը, կենսաբանական ահաբեկչությունը, փողերի լվացումը, թմրանյութերի տեղափոխումը, կիբերհանցագործությունները: Ցուցակում չներառվեցին այն հանցագործությունները, որոնք անդամ֊երկրներում տարբեր բնորոշումներ ունեն (էվթանազիա, թմրանյութերի պահպանումը և այլն) [14, p. 270]:

Նմանատիպ սկզբունքներ կիրառվում են նաև քաղաքացիական իրավունքի ոլորտում, բացառությամբ քաղաքացիների և ընկերությունների իրավունքների ճանաչմանը վերաբերող հարցերը: Օրինակ՝ շարժունության աճը հանգեցրել է մեծ թվով ազգամիջյան ամուսնությունների, որն էլ, իր հերթին, երբեմն ստեղծում է այս կամ այն անդամ֊երկրի արդարադատության համակարգին մուտքի անհրաժեշտություն, ինչպես ամունսալուծությունների դեպքում երեխաների խնամակալության հարցում: Անդրսահմանային առևտրի աճը ևս առաջ է բերում մեկ այլ պետության արդարադատության համակարգին մուտք ունենալու անհրաժեշտություն: Հենց այսպիսի խնդիրների կարգավորմանն էր ուղղված Եվրոպական դատական ցանցի ստեղծումը: Անդամ֊երկրների տարածքում հիմնվեցին ազգային կապի կենտրոններ, որոնք էլ դյուրացնում են միջպետական համագործակցությունը դատական մարմինների միջև և ապահովում մի երկրի քաղաքացիների ու ընկերությունների մուտքը մեկ այլ երկրի արդարադատության համակարգ [1, pp. 479-480]:

3.3.4.2.5 Ոստիկանական և մաքսային ծառայությունների համագործակցություն

Ոստիկանական և մաքսային ծառայությունների համագործակցության անհրաժեշտությունը բխում է ինչպես բուն եվրոպական ինտեգրման, այնպես էլ համաշխարհայնացման գործընթացի կողմնակի հետևանքներին հակազդելու (հանցագործությունների կանխարգելումը, հատուկ գործողություններն ահաբեկչության և անգամ սպորտային միջոցառումների ժամանակ խուլիգանության դեմ պայքարը) անհրաժեշտությունից: Եվ եթե օպերատիվ համագործակցությունն այս ոլորտում Եվրոպոլի (տե՛ս 3.2.3.3.2) տիրույթում է, ապա Եվրոպական ոստիկանական ղեկավարների նպատակային խումբը ծառայում է որպես ոստիկանական ուժերի միջև բարձր մակարդակով քննարկումների անցկացման հարթակ: 2005թ. հիմնադրվեց նաև ԵՄ֊ի մասնագիտացված մեկ այլ գործակալություն՝ Եվրոպական ոստիկանական քոլեջը (CEPOL): Այն ցանցային սկզբունքով միավորում է ԵՄ֊ի անդամ֊երկրների բարձրաստիճան ոստիկաններին՝ անդրսահմանային համագործակցությունը հանցավորության դեմ պայքարում, հասարակական կարգի պահպանությունն ամրապնդելու նպատակով: Դրա համար օգտագործվում են զանազան դասընթացներ և սեմինարներ [12, p. 148]:

Ոստիկանական և մաքսային ծառայությունների սերտ փոխգործակցությունն անկյունաքարային նշանակություն ունի «չորս ազատությունների» և Շենգենի տարածության կերտման գործում՝ ապահովելով սահմանային հսկողության առավել արդյունավետ համակարգ:

Ի հավելում ոստիկանական մարմինների փոխգործակցության, մաքսային ծառայությունների համագործակցությունն էլ, իր հեթին, հիմնված է Նեապոլի II համաձայնագրի վրա, իսկ կոնկրետ գործիքները սահմանված են «Հանցագործությունների կանխարգելման և դրանց դեմ պայքարի» ծրագրում, Մաքսային ծառայություններ 2013 և մաքսային արդիականացված օրենսդրությամբ [15]:

3.3.4.2.6 Պայքար կազմակերպված հանցավորության, ահաբեկչության, թմրամիջոցների, թրաֆիքինգի, խտրականության դրսևորումների դեմ

Մինչև Լիսաբոնի պայմանագիրը կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարն գտնվում էր գերազանցապես անդամ֊պետությունների տնօրինության տակ: Ներկայումս համագործակցությունն այս ոլորտում ներառում է ահաբեկչությունը, թմրանյութերի անօրինական շրջանառությունը, թրաֆիքինգը, փողերի լվացումը, տնտեսական և կիբերհանցագործությունները: Դա իրականացվում է անդամ֊պետությունների ոստիկանական և մաքսային ծառայությունների միջև, ինչպես նաև ԵՄ֊ի տարբեր գործակալությունների շրջանակներում: Ըստ որում, յուրաքանչյուր ոլորտում ԵՄ֊ի մակարդակով ընդունվել են համապատասխան ծրագրեր կամ ռազմավարություններ:

Թմրանյութերի անօրինական շրջանառության դեմ պայքարի շրջանակներում ԵՄ֊ի գործողությունները ուղղված են հիմնականում թմրանյութերի առաջարկի և պահանջարկի կրճատմանը, որն էլ, իր հերթին, կապված է ինչպես կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի, այնպես էլ առողջապահության հետ: Այս ուղղությունը ներառում է ԵՄ֊ի պատկան մարմինների սերտ փոխգործակցությունը, խախտումների և պատժամիջոցների ներդաշնակեցումը, ինչպես նաև միջազգային համագործակցությունը: Այդ նպատակով, ԵՄ֊ի այնպիսի մասնագիտացված կառույցներ, ինչպիսին է, օրինակ, Թմրանյութերի և թմրամոլության մշտադիտարկման կենտրոնը, տարատեսակ գործիքների միջոցով (ֆինանսական ռազմավարություններ և ծրագրեր) զարգացած հարթակ են հանդիսանում այս ոլորտում արդյունավետ քաղաքականության մշակման և իրականացման համար [14, p. 267]:

Ահաբեկչության դեմ պայքարը ներառում է չորս բաղադրիչներ՝ կանխարգելում (արմատականացման վերլուծություն և ահաբեկչության հետ առնչվող ֆինանսական հոսքերի խափանում), պաշտպանություն (հակազդեցություն քիմիական և կենսաբանական սպառնալիքներին), հետապնդում (տվյալների հավաքում և փոխանակություն իրավապահ մարմինների միջև) և պատասխան (հետևանքների վերացում): Ըստ որում, ԵՄ֊ի հակաահաբեկչական քաղաքականությունը ներառում է ոչ միայն ֆիզիկական անձանց, այլ նաև ենակառուցվածքների պաշտպանությունը, ահաբեկչության պատճառների ու ռեսուրսների վերացումը: Ինչպես պայքարի մյուս ուղղությունները, սա ևս ունի միջազգային չափում, որը ենթադրում է փոխգործակցություն իրավապահ և դատական մարմինների միջև ԵՄ֊ի շրջանակներում, ինչպես նաև համագործակցություն երրորդ երկրների պատկան մարմինների հետ: ԵՄ֊ի հակաահաբեկչական քաղաքականության զարգացման ու կատարելագործման համար մեծ խթան դարձան 2001թ. սեպտեմբերի 11֊ի ահաբեկչական գործողություններն ԱՄՆ֊ում: Մասնավորապես, հենց այդ դեպքերը պատճառ դարձան Ձերբակալման միասնական օրդերի ներդրման, ԵՄ֊ի շրջանակներում ահաբեկչության բնորոշման միասնական մոտեցման, ահաբեկչական կազմակերպությունների ազգային ցուցակների ներդաշնակեցման, ոստիկանական և հատուկ ծառայությունների փոխգործակցության կատարելագործման: Որոշ տվյալների համաձայն [14, p. 269], այս պահին ԵՄ֊ն ունի այդպիսի երեք ցուցակ, որոնցից առաջինն ամբողջությամբ վերաբերում է Թալիբանին, Ալ Քայիդային ու դրանց հետ կապված անձանց ու կազմակերպություններին և հենվում է ՄԱԿ ԱԽ համապատասխան որոշման վրա: Երկրորդը բուն ԵՄ֊ի ցուցակն է, որը լրացնում է առաջինը, իսկ երրորդը գաղտնիացված է և օգտագործվում է միայն հատուկ ծառայությունների կողմից:

Հակաահաբեկչական քաղաքականության զարգացման ճանապարհին կարևոր քյալ դարձան նաև ԵՄ֊ի Իրավիճակային կենտրոնի ստեղծումը 2008թ., որը հավաքում է տեղեկություններ ԵՄ֊ի և երրորդ երկրներում նախապատրաստվող ահաբեկչական գործողությունների վերաբերյալ, և Ահաբեկչության դեմ պայքարի պատասխանատուի պաշտոնի ներդրումը: Մեկ այլ նշանակալի քայլ դարձավ նաև 2008թ. Ահաբեկչությանը հակազդելու մասին Խորհրդի ընդունած որոշումը, որով անդամ֊պետություններից յուրաքանչյուրի ներկայացած ցուցակի հիման վրա պաշտպանության տակ պետք է վերցվեին կարևոր ենթակառուցվածքները (առաջին հերթին, էլեկտա֊, գազա֊ և նավթամատակարարման ոլորտի) և տրանսպորտային ցանցերը, ինչպես նաև լրացվեց քրեորեն հետապնդելի գործողությունների ցուցակն ի հաշիվ ահաբեկչական գործունեության դրդման կամ ներգրավման, ներառյալ՝ ահաբեկչության քարոզը [16]:

Մարդկանց առևտուրը, լինելով մարդու հիմնարար իրավունքների ոտնահարման դրսևորում, ևս ԱԱԱՏ֊ի խնդիրներից է: ԵՄ֊ն այս ոլորտում ուշադրությունը կենտրոնացրել է հատկապես կանանց և երեխաների՝ որպես թրաֆիքինգի առավել խոցելի խմբերի պաշտպանության վրա: ԵՄ֊ն ներդրել է նաև ընդհանուր դրույթներ անդամ֊պետությունների համար մի շարք ոլորտներում, ինչպիսիք են, մարդկանց առևտրի քրեականացումը, դրա համար պատիժը կամ հանցագործությունը ծանրացնող հանգամանքները: Այդ նպատակին են ծառայում, մասնավորապես, ընդունված մի շարք որոշումներն ու ծրագրերը, որոնք կոչված են ապահովելու բռնությունների, սեռական տուրիզմի և մանկական պոռնոգրաֆիայի դեմ պայքարի միասնական և արդյունավետ մեխանիզմների մշակմանը [17]:

Հատկանշական է, որ խտրականության դեմ պայքարն այնքան էլ սերտորեն կապակցված չէ ԱԱԱՏ֊ի մյուս բաղադրիչների հետ: Այս ուղղությունն ունեցել է զարգացման բավական բարդ պատմություն: Դրա հիմքը ԵԽ֊ի 1950թ. Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին եվրոպական կոնվենցիան է, որին միացել են ԵՄ֊ի բոլոր անդամները: ԵՄ֊ի մասին պայմանագիրը ևս պարտավորեցնում է հետևել այդ համաձայնագրի դրույթներին: Ամստերդամի պայմանագիրը սահմանեց ԵՄ֊ի և անդամ֊երկրների պարտավորությունը՝ պայքարել սեռի, ռասայական կամ էթնիկ պատկանելության, կրոնի կամ դավանանքի, հաշմանդամության, տարիքի կամ սեռական կողմնորոշման վրա հիմնված խտրականության դրսևորումների դեմ: Ավելին, Լիսաբոնի պայմանագրով ԵՄ֊ն ինքը ևս միացավ ԵԽ֊ի այդ համաձայնագրին:

Այդուհանդերձ, հիմնարար որոշ իրավունքների բնորոշումներ երկրից երկիր տարբերվում են, և պատահական չէ, որ որոշ երկրներ անհանգստացած էին ԵՄ֊ի՝ այս ոլորտում աճող դերակատարմամբ: Օրինակ, Մեծ Բրիտանիան չէր ցանկանում, որպեսզի ԵՄ֊ի Մարդու հիմնարար իրավունքների խարտիան ներառվեր Նիսի պայմանագրում: Այդ տարաձայնությունները կրկին ի հայտ եկան Լիսաբոնի պայմանագրի տեքստի մշակման ժամանակ: Արդյունքում, թեև Խարտիան ունի իրավական նույն կարգավիճակն, ինչ հիմնարար պայմանագրերը, Խարտիայի տեքստն այդպես էլ չներառվեց այդ պայմանագրերում: Ավելին, Մեծ Բրիտանիան, Լեհաստանը և Չեխիան վերապահումով՝ առանց Խարտիայի իրավազորությունն ընդունելու միացան Լիսաբոնի պայմանագրին [1, p. 481]:

Ամեն դեպքում, Լիսաբոնի պայմանագիրն ու Խարտիան լուրջ առաջընթաց դարձան մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում ԵՄ֊ի դերի ամրապնդման հարցում: 2007թ. հիմնվեց նաև ԵՄ֊ի Հիմնարար իրավունքների գործակալությունն՝ իր մասնագիտացման ոլորտում տվյալների և տեղեկությունների հավաքման, ԵՄ֊ին և անդամ֊երկրներին համապատասխան խորհրդատվություն մատուցելու, հանրային իրազեկման գործողություններ իրականացնելու գործառույթներով [18]:

3.3.4.2.7 ԱԱԱՏ֊ն և ԵՄ֊ի ընդլայնումը

ԱԱԱՏ֊ի վերոնշյալ բոլոր ասպեկտներն ունեն ԵՄ֊ի ընդլայնման և միջազգային համագործակցության չափումներ: Մասնավորապես, թեկնածու֊պետությունները պարտավոր են բավարարել ԵՄ֊ի՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության, արտաքին սահմանների պահպանության, արդարադատության պահանջները: ԱԱԱՏ֊ի շրջանակներում հատկացվող ֆինանսական միջոցներն ու կրթաուսումնական ծրագերը ևս հասանելի են նրանց անդամակցության գործընթացում՝ այս ոլորտում ԵՄ֊ի օրենսդրական ժառանգության տեղայնացման նպատակով: Բացի դրանից, ԱԱԱՏ֊ն մասնակիորեն ներառված է նաև ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության տիրույթում, ինչպես, օրինակ, արդեն Եվրոպոլի, Եվրոյուստի կամ ՖՐՈՆՏԵՔՍ֊ի՝ արդեն հիշատակված փոխգործակցությունը երրորդ, հատկապես, անօրինական ներգաղթի միջազգային ուղիների վրա գտնվող երկրների հետ: Ի լրում այս ամենին, 2005թ. ԵՄ֊ն ընդունեց նաև Արդարադատության և ներքին գործերի ոլորտի արտաքին չափման ռազմավարությունը: ԵՀՔ֊ի մեկնարկից հետո ԱԱԱՏ֊ի արտաքին չափումը ևս ներառվեց այս ու դրա բաղադրիչ հանդիսացող Միջերկրծովյան միության ու ԱլԳ֊ի ծրագրերում [1, p. 483]:

Ամփոփում

Այսպիսով, կարող ենք արձանագրել, որ ԱԱԱՏ֊ն առանցքային նշանակություն ունի ԸՇ֊ի, ՏԱՄ֊ի և ողջ Շենգենյան գոտու շրջանակներում անվտանգության և արդարադատության ապահովման գործում: Չնայած նախորդած շրջանում այս ոլորտում նախանշված քայլերին՝ դրա իրական զարգացումն սկսվել է Մաաստրիխի և, մասնավորապես, Ամստերդամի պայմանագրերով: Ժամանակի ընթացում, իրավական հիմքի կատարելագործմանը զուգահեռ, ձևավորվել են նաև ԱԱԱՏ֊ի գործառնությունն ապահովող ինստիտուտներն ու մարմինները: Ավելին, ի սկզբանե լինելով որոշումների ընդունման գերազանցապես միջկառավարական մեթոդի կիրառման ոլորտ, ժամանակի ընթացքում այն աստիճանաբար վերածվել է գերազանցապես համայնքային մեթոդով կարգավորվող հարթակի: Այդուհանդերձ, ԱԱԱՏ֊ի բաղադրիչները զարգացել են ոչ համաչափ. առաջնահերթ և առավել արագ զարգացել են ապաստանի տրամադրման ու ներգաղթի քաղաքականության, ինչպես նաև աևտաքին սահմանների պահպանության բաղադրիչները, մինչդեռ քրեական և դատական ոլորտները մնում էին անդամ֊պետությունների տնօրինության տակ և նույնչափ արագ զարգացում չեն ունեցել: Խնդիրը կարգավորվեց Լիսաբոնի պայմանագրով, որն էլ վերջ դրեց այդ անահամաչափությանը՝ ներմուծելով իրավական կանոկարգումների և գործիքների միասնական համակարգ, ինչպես նաև փոխելով այս ոլորտում որոշումների ընդունման կարգերն ու ընթացակարգերը: Զուգահեռաբար զարգացում են ապրել նաև ԱԱԱՏ֊ի բոլոր բաղադրիչների արտաքին չափումները՝ կապված թե՛ ԵՄ֊ի ընդլայնման, թե՛ երրորդ երկրների հետ համագործակցության հարցերի հետ:

Քննարկման հարցեր

Ի՞նչ նպատակ է հետապնդում ԱԱԱՏ֊ի ստեղծումը և ի՞նչ խնդիրներ են հետապնդում դրա բաղադրիչները:

Որո՞նք են ԱԱԱՏ֊ի հիմնական բաղադրիչները, ինչո՞վ է պայմանավորված դրանց փոխկապակցվածությունը:

Ինչպիսի՞ ինստիտուտների միջոցով է ապահովվում ԱԱԱՏ֊ի գործառնությունը:

Ի՞նչ իրավունքներ է տալիս ԵՄ֊ի քաղաքացիությունն անդամ֊երկրների քաղաքացիներին։

Ի՞նչ է Շենգենի գոտին։

Ի՞նչ մեխանիզմներով են ապահովվում ներգաղթային, ապաստանի տրամադրման և արտաքին սահմանների պահպանության քաղաքականությունները։

Ի՞նչ առանձնահատկություններ ունի դատական մարմինների համագործակցությունը քրեական և քաղաքացիական հարցերում։ Ի՞նչ է Ձերբակալման եվրոպական օրդերը։

Բնութագրե՛ք ԵՄ֊ի գործունեությունը կազմակերպված հանցավորության, ահաբեկչության, թմրանյութերի անօրինական շրջանառության, մարդկանց առևտրի և խտրականության դեմ պայքարի ոլորտներում։

Օգտագործված աղբյուրներ

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3rd ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

European Parliament , “An area of freedom, security and justice: general aspects,” [Online]. Available: http://www.europarl.europa.eu/atyourservice/en/displayFtu.html?ftuId=FTU_5.12.1.html [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “EU citizenship,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/justice/citizen/ [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “Schengen (Agreement and Convention),” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/schengen_agreement.html?locale=en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Visa policy,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/borders-and-visas/visa-policy_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Schengen Information System (SIS),” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/borders-and-visas/schengen-information-system_en [Accessed 21 04 2017].

European Commission., “Tampere: Kick-start to the EU’s policy for justice and home affairs,” 08 2002. [Online]. Available: http://ec.europa.eu/councils/bx20040617/tampere_09_2002_en.pdf [Accessed 21 04 2017].

EUR-Lex, “European Agency for the Management of External Borders – Frontex,” 24 11 2010. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:l33216 [Accessed 21 04 2017].

EurActiv.com, “The European Pact on Immigration and Asylum,” 28 05 2012. [Online]. Available: http://www.euractiv.com/socialeurope/european-pact-immigration-asylum/article-175489 [Accessed 21 04 2017].

Jones, A Glossary of the European Union, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008.

BBC News, “Migrant crisis: Migration to Europe explained in seven charts,” 04 03 2016. [Online]. Available: http://www.bbc.com/news/world-europe-34131911 [Accessed 21 04 2017].

A. Staab, The European Union explained. Institutions. Actors. Global Impact, 2nd ed., Bloomington: Indiana University Press, 2011.

EUR-Lex, “Police and judicial cooperation in criminal matters,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/police_judicial_cooperation.html?locale=en [Accessed 21 04 2017].

О. Буторина, Ред., Европейская интеграция: учебник, Москва: Издательский Дом “Деловая литература”, 2011.

EUR-Lex, “Enhancing police and customs cooperation in the European Union,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=URISERV:l16000 [Accessed 21 04 2017].

M. Grajny, “The European Union counterterrorism policy before and after the 9/11 attacks: to what extent does the European Union have an integrated policy towards terrorism?,” 11 2008. [Online]. Available: http://www.terroryzm.com/the-european-union-counterterrorism-policy/ [Accessed 21 04 2017].

European Commission, “Trafficking in human beings,” [Online]. Available: http://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/organized-crime-and-human-trafficking/trafficking-in-human-beings_en [Accessed 21 04 2017].

The European Union Agency for Fundamental Rights, “About the FRA,” [Online]. Available: http://fra.europa.eu/en/about-fra [Accessed 21 04 2017].

3.3.5 ԱՐՏԱՔԻՆ, ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության տիրույթը բավական ընդարձակ ու ընդգրկուն է. այն, ըստ էության, ներառում է ԵՄ֊ի գործառնության ոլորտների անվտանգային, արտաքին քաղաքական և միջազգային համագործակցության բոլոր չափումները: Այդուհանդերձ, այս տիրույթն ունի տարբերակված ինստիտուտացում. համապատասխան գործառույթները բաշխված են ԵՄ֊ի տարբեր ինստիտուտների, առաջին հերթին, ԵՄ֊ի խորհրդի և Հանձնաժողովի միջև: Նույնկերպ տարբերակված են նաև արտաքին հարաբերությունների ասպեկտներում որոշումների ընդունման մեթոդներն ու ընթացակարգերը:

Այս բաղադրիչներից մի քանիսին, ինչպես, օրինակ, արտաքին առևտրային քաղաքականությանը և համապատասխան պայմանագրերին, անդրեվրոպական ցանցերին, էներգետիկ և կրթական քաղաքականությունների արտաքին չափմանը (տե՛ս 3.3.2.2, 3.3.2.5 և 3.3.3.4), ԱԱԱՏ֊ի բաղադրիչների, մասնավորապես, Շենգենի գոտու, ներգաղթի քաղաքականության, սահմանների պաշտպանության արտաքին ու միջազգային համագործակցության չափմանը (տե՛ս 3.3.4.2.2, 3.3.4.2.3), մենք արդեն անդրադարձել ենք ձեռնարկի նախորդ հատվածներում: Ուստի, այստեղ կանդրադառնանք արտաքին քաղաքականության տիրույթի միջուկը համարվող ԸԱԱՔ֊ի էությանն ու առանձնահատկություններին:

3.3.5.1 Եվրոպական միասնական արտաքին քաղաքականության ձևավորման պատմությունը
3.3.5.1.1 Դյունկերկից մինչև ԵՄԱ

Եվրոպական երկրների միասնական արտաքին և անվտանգության քաղաքականության թե՛ գաղափարը և թե՛ դրա իրագործմանն ուղղված քայլերն ունեն երկար և վերելքներով ու վայրէջքներով լի պատմություն: Դրանց դրսևորումներին կարելի է հանդիպել դեռևս Եվրոպայի միավորման գաղափարների շրջանում: Այդուհանդերձ, այդ գաղափարի իրագործման լուրջ քայլեր եվրոպական երկրներն սկսեցին կատարել միայն Երկրորդ աշխարհամարտից հետո. 1947թ. Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև կնքվեց Դյունքերքի պայմանագիրը, որն առավելապես ուղղված էր գերմանական ռևանշիզմի հնարավոր վերակենդանացման դեմ: 1948թ. այդ և Բենիլուքսի երկրները կնքեցին Բրյուսելյան պակտը, որն էլ ուղղված էր արդեն ոչ միայն Գերմանիայի, այլ նաև ԽՍՀՄ֊ի կողմից հնարավոր ագրեսիայի դեմ: 1954թ. Փարիզի գագաթնաժողովում Բրյուսելյան պակտին միացան նաև նախկին հակառակորդները՝ Արևմտյան Գերմանիան և Իտալիան: Արդյունքում ձևավորվեց ԱԵՄ֊ը: Այս կազմակերպությանն, ի տարբերություն ԱՊԵԸ֊ի նմանությամբ նախագծված ԵՊԸ֊ի և ԵՔԸ֊ի (տե՛ս նաև 2.5), ինչպես նաև Դանիայի, Նորվեգիայի և Շվեդիայի նախաձեռնած Սկանդինավյան պաշտպանական միության, վիճակված էր գոյատևելու անգամ Սառը պատերազմի տարիներին: Այն պահպանվեց նաև արտաքին և անվտանգության քաղաքականության ոլորտում եվրոպական գրեթե բոլոր նախաձեռնությունները «կուլ տված» ՆԱՏՕ֊ին զուգահեռ: Արտաքին քաղաքականության միասնականացման ճանապարհին էական քայլ դարձան 1972թ. ԵՔՀ ներդրումը և նրա ամրապնդմանն ուղղված որոշումները 1974, 1976, 1981 և 1983 թթ., ինչպես նաև 1986թ. ԵՄԱ֊ն [1, pp. 13-16]:

3.3.5.1.2 Մաաստրիխտից մինչև Լիսաբոն

1992թ. Մաաստրիխտի պայմանագրով ներմուծվեց ԵՄ֊ի «երկրորդ սյունը»՝ ԸԱԱՔ֊ն, որի տիրույթ փոխանցվեցին արտաքին քաղաքականության բոլոր այն բաղադրիչները, որոնք չէին ներառված ԵԸ֊ի արտաքին հարաբերությունների մեջ: Քաղաքականության այս չափման ի հայտ գալը պայմանավորված էր մի քանի հանգամանքներով.

Ինչպես 1980֊ական թթ. սկզբներին հայտարարել էր Բելգիայի վարչապետ Մ. Էյսկենսը, ԵԸ֊ն կմնա տնտեսական հսկա, բայց քաղաքական թզուկ, քանի դեռ չի ստեղծի իր սեփական պաշտպանական ներուժը [2, p. 170]: Այսինքն, արտաքին և անվտանգության քաղաքականության ոլորտում ԵԸ֊ն չուներ իր տնտեսական կշռին համարժեք քաղաքական «գործիքներ»:

«Սառը պատերազմի» և համակարգային հակամարտության ավարտը, դրա արդյունքում հետկոմունիստական տարածությունում (մասնավորապես, Բալկաններում) և Պարսից ծոցում սկիզբ առած հակամարտություններն ստիպեցին ԵԸ֊ի երկրների ղեկավարներին՝ լրջորեն մտորել արտաքին քաղաքականության հարցերում միասնական դիրքորոշումներ որդեգրելու և գործողություններ իրականացնելու, ինչպես նաև այդ ամենն ինստիտուցիոնալ մակարդակում ամրագրելու մասին:

Թեև ԵԸ֊ն ուներ արտաքին հարաբերություններ, այդուհանդերձ, նրա մեխանիզմները սահմանափակվում էին գերազանցապես առևտրատնտեսական հարցերով և չէին ներառում այնպիսի առանցքային ոլորտներ, ինչպիսիք են հակամարտությունները, միջազգային խաղաղությունը և խաղաղապահությունը:

Իր ուրույն դերը խաղաց նաև ԵՄ֊ի մի շարք անդամ֊պետությունների (հատկապես, Ֆրանսիայի) ձգտումը՝ ունենալ ՆԱՏՕ֊ից և ԱՄՆ֊ից անկախ, ինքնուրույն արտաքին քաղաքական և ռազմապաշտպանական համակարգ:

ԸԱԱՔ զարգացման հարցում հանգուցային նշանակություն են ունեցել նաև մի շարք այլ իրավական փաթեթներ: Մասնավորապես, 1997թ. Ամստերդամի պայմանագիրը ներմուծեց Բարձր ներկայացուցչի պաշտոնը (1999թ. այդ պաշտոնում նշանակվեց ՆԱՏՕ֊ի և ԱԵՄ֊ի նախկին գլխավոր քարտուղար Խ. Սոլանան), ինչպես նաև ԸԱԱՔ ոլորտ ներառեց 1992թ. ԱԵՄ֊ի ընդունած «պետերսբերգյան առաքելությունները»՝ մարդասիրական և փրկարարական, խաղաղապահ, ինչպես նաև ճգնաժամային կառավարման ռազմական, այդ թվում՝ խաղաղաստեղծ գործողությունները [3, p. 514]: Այն նաև ուղենշեց ԱԵՄ֊ի՝ ԵՄ֊ի հետ աստիճանական սերտաճումը, որը գործնականում ավարտվեց 2011թ.։ ԵՄ֊ին փոխանցվեցին ԱԵՄ֊ի ենթակառուցվածքներն ու գործառույթները, բացառությամբ՝ հավաքական ինքնապաշտպանությունն արտաքին ագրեսիայից, քանի որ ԵՄ֊ին անդամակցում են նաև չեզոք պետություններ (Ավստրիան, Իռլանդիան, Շվեդիան և Ֆինլանդիան), որոնք չեն կարող ստանձնել հավաքական ռազմական փոխօգնության պարտավորություններ:

1998թ. Սեն Մալոյի հռչակագրով եվրոպական պաշտպանական համակարգի վերաբերյալ բավական տարբերվող մոտեցումներ ունեցող Ֆրանսիայի և Բրիտանիայի ղեկավարներին հաջողվեց գալ ընդհանուր հայտարարի, որը, մի կողմից, ճանապարհ բացեց ԸԱԱՔ շրջանակներում պաշտպանական քաղաքականության ձևավորման և ԵՄ֊ի կողմից ինքնուրույն առաքելություններ իրականացնելու համար, իսկ մյուս կողմից, ամրագրեց ՆԱՏՕ֊ի առաջնայնությունը հավաքական ինքնապաշտպանության հարցերում, ինչպես նաև ԵՄ֊ի կողմից ՆԱՏՕ֊ի և ԱԵՄ֊ի գործառույթները կրկնօրինակելու անթույլատրելիությունը [4]: Այդ հռչակագիրն, ըստ էության, ԸԱԱՔ պատմության մեջ բացեց նոր էջ՝ ԵԱՊՔ֊ն (Լիսաբոնի պայմանագրով այն վերանվանվեց ԸԱՊՔ):

2000թ. Նիսի (Նիցցայի) պայմանագիրն իրավական ամրագրում տվեց ԵԱՊՔ֊ին՝ որպես ԸԱԱՔ բաղադրիչի, ինչպես նաև ստեղծեց դրա առաջին ենթակառուցվածքները, ներառյալ՝ Քաղաքական և անվտանգային կոմիտեն, Ռազմական կոմիտեն և Ռազմական շտաբը [5, p. 156]: 2009թ. Լիսաբոնի (Բարեփոխումների) պայմանագիրը վերացրեց ԵՄ֊ի եռասյուն համակարգը՝ ԸԱԱՔ֊ն դարձնելով ԵՄ֊ի միասնական ինստիտուցիոնալ համակարգի բաղադրիչ, ԸԱԱՔ հարցերով բարձրագույն ներկայացուցչի — Խորհրդի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը վերանվանվեց «Արտաքին հարաբերությունների և անվտանգության քաղաքականության հարցերով ԵՄ֊ի բարձր ներկայացուցչի» (2009թ. այդ պաշտոնում նշանակվեց բրիտանացի բարոնուհի Ք. Էշթոնը), որը, միաժամանակ, նաև Հանձնաժողովի փոխնախագահն է: Նրան փոխանցվեցին նաև նախկինում Հանձնաժողովի արտաքին հարաբերությունների հարցերով հանձնակատարի գործառույթները: Այս նոր պաշտոնը, փաստորեն, կամուրջ դարձավ ԵՄ֊ի Արտաքին հարաբերությունների խորհրդի և Հանձնաժողովի միջև: Նրա ենթակայության տակ դրվեց նաև նորաստեղծ ԵԱԳԾ֊ն՝ իր ենթակառուցվածքներով [6, pp. 514-515]: Այդուհանդերձ, Հանձնաժողովի գործառույթների մեջ շարունակում են մնալ մի շարք ոլորտներ, որոնք ունեն արտաքին քաղաքական չափում (օրինակ՝ ընդլայնման քաղաքականությունը, ԵՀՔ֊ն և ԱլԳ֊ն, արտաքին առևտուրը, զարգացումը և մարդասիրական օգնությունը, տրանսպորտը և ներգաղթը): ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականությանն էլ ավելի միասնականություն և ուղղորդվածություն տալու նպատակով, 2014թ. Հանձնաժողովի նորանշանակ նախագահ Ժ.֊Կ. Յունկերը հանձնարարեց ԵԱԳԾ֊ի ղեկավար իտալուհի Ֆ. Մոգերինիին՝ ձևավորել արտաքին քաղաքական նոր միավոր՝ կազմված թվարկված ոլորտների համար պատասխանատու հանձնակատարներից [7]:

Լիսաբոնի պայմանագիրն ընդլայնեց նաև ԸԱՊՔ խնդիրները՝ համատեղ օպերացիներ զինաթափման ուղղությամբ, մարդասիրական և փրկարարական խնդիրներ, ռազմական խորհրդատվության և օժանդակության տրամադրում, հակամարտությունների կանխարգելում և խաղաղապահություն, մարտական ուժերի կիրառում ճգնաժամերի կառավարման գործում, ներառյալ՝ խաղաղաստեղծությունը և հետհակամարտային կայունացումը: Եվ այս ամենը պայմանագիրը փոխկապակցեց ահաբեկչության դեմ պայքարի հետ:

ԵՄ ԸԱՊՔ֊ն ունեցել է բուռն զարգացում։ 1999թ. Հելսինկիում Եվրոպական խորհուրդը հաստատեց ԵԱՊՔ ռազմական կարողությունների ամրապնդմանն ուղղված «Ռազմական գլխավոր նպատակներ 2003»֊ը (Headline goal)՝ մինչև 2003թ. անդամ֊երկրները պետք է ի վիճակի լինեն «պետերսբերգյան առաքելություններն» իրականացնելու համար 60 օրում հավաքագրել և առնվազը 1 տարի մարտունակ վիճակում պահել 50֊60 հզ. անձնակազմով զորաջոկատ, ներառյալ՝ օդուժը, ծովուժը և անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները [3, p. 513]: ԵՄ֊ի ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ֊ի ռազմական կարողությունների ամրապնդմանն էր ուղղված նաև 2004թ. հունիսին նոր՝ «Գլխավոր նպատակներ 2010»֊ի սահմանումը ռազմական օպերացիաների և քաղաքացիական առաքելությունների իրականացման ոլորտներում: Դրանով ամրագրվեց աշխարհի ցանկացած վայր արագ տեղափոխվելու և գործողություններ իրականացնելու ունակ արդյունավետ և շարժուն մարտական փոքր զորախմբերի (1,5 հզ.֊ոց) ստեղծումը: Առաջին չորս այդպիսի մարտական խմբերն արդեն պատրաստ էին 2007թ. տարեվերջին [8]:

2002թ. «Բեռլին գումարած» համաձայնագիրն ամրագրեց ՆԱՏՕ֊ի առաջնայնությունը զինված ուժերի կիրառման հարցում. ԵՄ֊ն կարող է կիրառել իր ԱԱՈՒ֊ն միայն այն դեպքում, եթե ՆԱՏՕ֊ն հրաժարվում է գործել: Ըստ որում, ԵՄ֊ն կարող է իր առաքելությունների իրականացման համար օգտագործել ՆԱՏՕ֊ի կարողությունները, սակայն յուրաքանչյուր դեպքի համար անհրաժեշտ է ՆԱՏՕ֊ի բոլոր անդամների հավանությունը: Այդպիսի առաքելություններին կարող են մասնակցել նաև ՆԱՏՕ֊ի՝ ԵՄ֊ին չանդամակցող երկրները (օրինակ՝ Թուրքիան, Նորվեգիան) [9]:

2004թ. ԵԱՊՔ քաղաքացիական կարողությունների ամրապնդմանն ուղղված «Քաղաքացիական գլխավոր ուղենիշներ 2008»֊ով ԵՄ֊ի անդամ֊երկրները պարտավորվեցին նաև քաղաքացիական բնույթի առաքելություններ իրականացնելու համար տրամադրել մոտ 12 հզ. անձնակազմ: Սկսեցին կազմավորվել արագ արձագանքման քաղաքացիական խմբեր՝ յուրաքանչյուրը բաղկացած 100 հոգուց, որոնք ևս ունակ են արագորեն տեղակայվել աշխարհի ցանկացած վայրում և ապահովելու քաղաքացիական կամ ոստիկանական առաքելությունների իրականացումը: 2005թ. ստեղծվեց նաև ԵՄ֊ի միավորված ժանդարմերական զորախումբը: 2007թ. Եվրոպական խորհուրդը հաստատեց նաև «Քաղաքացիական գլխավոր ուղենիշներ 2010»֊ը՝ ուղղված ԵԱՊՔ քաղաքացիական կարողությունների ամրապնդմանը, քաղաքացիական և ռազմական բաղադրիչների ներդաշնակեցմանը [10]։

Այս բոլոր ռազմական, քաղաքացիական և ոստիկանական զորախմբերը պետք է կազմեն ԵՄ֊ի ԱԱՈՒ, որը, սակայն, «եվրոպական բանակ» չէ, քանի որ կազմավորվում է ազգային խմբավորումներից և նախատեսված է միայն «պետերսբերգյան առաքելությունների» իրականացման համար:

3.3.5.2 ԸԱԱՔ նպատակները, «գործիքները» և որոշումների ընդունման ընթացակարգը

Մաաստրիխտի պայմանագիրով ԸԱԱՔ֊ի նպատակներ են սահմանվել՝ պաշտպանել ԵՄ֊ի ընդհանուր արժեքները, հիմնարար շահերը, անկախությունն ու ամբողջականությունը՝ ՄԱԿ Կանոնադրությանը համապատասխան, ամրապնդել ԵՄ֊ի անվտանգությունը բոլոր միջոցներով, ապահովել խաղաղությունը և ամրապնդել միջազգային անվտանգությունը՝ ՄԱԿ֊ի Կանոնադրությանը, Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի սկզբունքներին և Փարիզի խարտիային համապատասխան, զարգացնել միջազգային համագործակցությունը, զարգացնել և խթանել ժողովրդավարությունն ու օրենքի գերակայությունը, մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների նկատմամբ հարգանքը [5, p. 155]:

Այդ նպատակների իրականացման համար Մաաստրիխտի և Ամստերդամի պայմանագրերը ԵՄ֊ին տվել են երեք «գործիքներ»՝ ընդհանուր դիրքորոշումները, համատեղ գործողությունները և ընդհանուր ռազմավարությունները, իսկ Լիսաբոնի պայմանագրով առաջին երկուսը փոխարինվեցին «ԵՄ֊ի դիրքորոշումներով և գործողություններով»։ Ամրագրվեց նաև, որ ԸԱԱՔ իրականացումը բխում է ռազմավարական շահերից, նպատակներից և հիմնական ուղենիշներից, որը, սակայն, չի բացառում կոնկրետ խնդիրների վերաբերյալ ռազմավարության մշակումը: Այս «գործիքները» կոչված են ապահովելու միջազգային տարբեր խնդիրների վերաբերյալ և միջազգային տարբեր հարթակներում ԵՄ֊ի անդամ֊երկրների միասնական մոտեցումն ու նրանց միջև տեղեկատվության պարբերական, կանոկակարգված փոխանակությունը: Թեև գործնականում ոչ միշտ է հաջողվում դա ապահովել, սակայն պայմանագրերը պարտավորեցնում են անդամ֊երկրներին՝ իրենց ազգային քաղաքականությունները համապատասխանեցնել ընդհանուր դիրքորոշումներին և գործողություններին [11, pp. 233-234]:

Ամստերդամի պայմանագրով ԸԱԱՔ ոլորտում ներդրվեց նաև ամրապնդված համագործակցության հնարավորությունը: Ըստ այդմ, Հանձնաժողովի առաջարկությամբ և Խորհրդարանի հավանությունից հետո, Խորհուրդը մի խումբ անդամ֊պետությունների թույլ է տալիս սկսել ուժեղացված համագործակցություն, պայմանով, որ այդ համագործակցությունը բաց լինի նաև այլ անդամների մասնակցության համար և համագործակցությունը չհակասի ԵՄ֊ի նապատակներին ու սկզբունքներին: ԸԱԱՔ ոլորտում ուժեղացված համագործակցության հարցերում Խորհրդում որոշումներն ընդունվում են միաձայն՝ հաշվի առնելով նաև Արտաքին հարաբերությունների և անվտանգության հարցերով ԵՄ֊ի բարձր ներկայացուցչի և Հանձնաժողովի կարծիքը: Որոշումների ընդունմանը մասնակցում են միայն առաջադիմական համագործակցությանը մասնակցող երկրների ներկայացուցիչները [12]: Լիսաբոնի պայմանագիրը նախատեսեց նաև ռազմապաշտպանական ոլորտում մի խումբ անդամ֊պետությունների միջև «կառուցվածքայնացված մշտական համագործակցության» հնարավորությունը [13]:

ԵՄ֊ի ԸԱԱՔ֊ն ի սկզբանե եղել և շարունակում է մնալ միջկառավարական համագործակցության հարթակ. ի տարբերություն «առաջին սյան», որոշումների ընդունումն այս ոլորտում իրականացվում է միջկառավարական մեթոդով՝ անդամ֊պետությունների կողմից: Հիմնական դերակատարներն այստեղ Եվրոպական խորհուրդն ու ԵՄ֊ի խորհուրդն են: Հանձնաժողովն այս ոլորտում զրկված է օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքից, ԸԱԱՔ֊ն դուրս է նաև Արդարադատության դատարանի իրավասությունների ոլորտից, Խորհրդարանը ևս գերազանցապես օտարված է ԸԱԱՔ֊ից [5, p. 157]: Օրինակ՝ ԸԱԱՔ սկզբունքներն ու ռազմավարություններն ընդունվում են Եվրոպական խորհրդի, իսկ դրանցից բխող դիրքորոշումներն ու գործողությունները՝ Խորհրդի կողմից: Սա խոսում է այն մասին, որ արտաքին և անվտանգության քաղաքականությունը շարունակում է մնալ անդամ֊պետությունների համար գերզգայուն ոլորտներ, որտեղ նրանք չեն պատրաստվում ԵՄ֊ի ինտեգրացիոն ինստիտուտներին զիջել իրենց ինքնիշխանությունը: Ավելին, ԸԱԱՔ֊ի շրջանակներում քվեակարգը ևս տարբերվում է «առաջին սյունից». այստեղ որոշումներն ընդունվում են գերազանցապես միաձայնության սկզբունքով, ձայների որակյալ և պարզ մեծամասանությամբ քվեակարգը կիրառվում է միայն խիստ սահմանափակ թվով ու ոչ առանցքային հարցերում: Ավելի կոնկրետ, ԸԱԱՔ ոլորտում ԵՄ֊ի դիրքորոշումների և գործողությունների վերաբերյալ որոշումները Խորհրդում ընդունվում են ձայների որակյալ մեծամասնությամբ, ռազմապաշտպանական հարցերի վերաբերյալ՝ միաձայն։ Այդուհանդերձ, ԸԱԱՔ ոլորտում վետոյի իրավունքի փոխարեն անդամ֊պետությունները նախընտրեցին կիրառել «կառուցողական ձեռնպահության» սկզբունքը, որի դեպքում տվյալ պետությունը չի ընդդիմանում համապատասխան որոշման ընդունմանը, չի իրականացնում դրան հակասող գործողություններ, բայց չի էլ պարտավորվում միանալ որոշման իրականացմանը: Բայց եթե անդամների 1/3֊ը ձեռնպահ է մնում, այդ որոշումը չի ընդունվում [11, p. 233]:

3.3.5.3 Եվրոպական անվտանգության ռազմավարությունը

ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգային քաղաքականության համար բացառիկ նշանակություն ունեցավ 2003թ. ԵԱՌ ընդունումը, որում թվարկվում են ԵՄ֊ի անվտանգության հիմնական սպառնալիքները և դրանց դիմակայելու համար անհրաժեշտ առաջնահերթ գործողությունները: Մասնավորապես, դրանում առանձնացվում են հինգ հիմնական սպառնալիքներ՝ ահաբեկչությունը, ԶՈԶ տարածումը, տարածաշրջանային հակամարտությունները, հատկապես, ԵՄ֊ի աշխարհագրական հարևանությամբ, չկայացած պետությունները, ինչպես նաև կազմակերպված հանցավորությունը [14]: 2008թ. հրապարակվեց նաև ԵԱՌ ներդրման հաշվետվությունը, որում սպառնալիքների այդ շարքին ավելացվեցին նաև էներգետիկ և կիբեր֊անվտանգության, ինչպես նաև կլիմայի փոփոխության խնդիրները: ԵՄ֊ն կարևորեց նաև հարևան տարածաշրջաններում էներգետիկ և հաղորդակցային ծրագրերի անխափան ներդրումն ու գործառնությունը, տարածաշրջանային կայունության և համագործակցության ամրապնդումը, միգրացիոն հոսքերի կառավարումը [15]:

ԵԱՌ֊ում նշվում են անվտանգային երեք խումբ առաջնահերթ խնդիրներ՝ սպառնալիքներին դիմակայելն ու դրանց չեզոքացումը, ԵՄ֊ի շուրջ բարեկամ երկրներից կազմված «անվտանգ հարևանության» կառուցումը և միջազգային կազմակերպությունների ու գործընկեր֊պետությունների (նախևառաջ, ԱՄՆ, ՆԱՏՕ, ՌԴ), ինչպես նաև ՄԱԿ և նրա ԱԽ֊ի հետ փոխգործակցությունը՝ ամրագրելով ՄԱԿ֊ի առաջնային պատասխանատվությունը միջազգային խաղաղության և անվտանգության ապահովման գործում:

ԵԱՌ֊ի «տեսական» հիմքը բազմաբևեռայնությունն է (փաստաթղթում օգտագործվում է «բազմակողմանիություն» բառեզրը), և ԵՄ֊ն համարվում այդ բևեռներից (կողմերից) մեկը: Նկատելով, որ «Սառը պատերազմից հետո ԱՄՆ֊ը վերածվել է գերիշխող ռազմական դերակատարի» [14], փաստաթղթում նշվում է, որ այսօր արդեն ոչ մի երկիր միայնակ ունակ չէ դիմակայելու արդի մարտահրավերներին, ինչն էլ ստիպում է նրանց ընթանալ բազմակողմ աշխարհակարգի ուղղությամբ: Դրա բաղադրատարրերն են դիտվում կազմակերպված միջազգային հանրությունը, արդյունավետ գործառնող միջազգային կազմակերպությունները, ինչպես նաև իրավունքի գերակայությունը միջազգային հարաբերություններում:

Ինչպես նկատում են մի շարք հեղինակներ [1, p. 26], այս հիմնարար նպատակները և դրանց իրականացմանն ուղղված գործունեությունը, հատկապես, ԵՄ֊ի մերձակա և ծայրամասային տարածաշրջաններում բավական համահունչ են «ժողովրդավարական խաղաղության» հայեցակարգին, որի համաձայն, ժողովրդավարական պետությունները հակված չեն պատերազմելու միմյանց դեմ և, հետևաբար, երկրների ներսում ժողովրդավարական վարչակարգերի ամրապնդումը նպաստում է միջազգային խաղաղության ապահովմանը: Թերևս դրանով կարելի բացատրել այն, որ, սեփական անվտանգության շահերից ելնելով, ժողովրդավարացման գործընթացները գործընկեր֊երկրներում խթանելու միջոցով ԵՄ֊ը ձգտում է իր անմիջական հարևանությամբ ստեղծել կայունության և խաղաղության գոտի:

Հատկանշական է նաև, ԵԱՌ֊ում սահմանված խնդիրների լուծումը չի վերապահված միայն ԱԳԾ֊ին, այլ վերաբերում է ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգության քաղաքականության ողջ տիրույթի համար պատասխանատու մարմիններին ու պաշտոնյաներին: Դա է պատճառը, որ ԵԱՌ֊ի այս կամ այն խնդիրը մենք տեսնում ենք, օրինակ, Հանձնաժողովի՝ Ընդլայնման և ԵՀՔ, Զարգացման, Միջազգային համագործակցության, մարդասիրական և ճգնաժամային արձագանքման, Էներգետիկայի, Տրանսպորտի, Առևտրի հարցերով հանձնակատարների, ԵՄ֊ի Արտաքին հարաբերությունների և անվտանգության քաղաքականության հարցերով Բարձր ներկայացուցչի գործառույթներում, ԵՀՔ, ԱլԳ, Եվրո֊Մեդ, «Սևծովյան սիներգիա», «Կենտրոնաասիական ռազմավարություն» և ԵՄ֊ի տարածաշրջանային քաղաքականությունների այլ ծրագրերում: Սա խոսում է այն մասին, որ ինչպես ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգության ողջ քաղաքականությունը, այնպես էլ դրա նորմատիվ֊իրավական հիմքի՝ ԵԱՌ֊ի մեջ սահմանված խնդիրների լուծումը տարբերակված է և իրականացվում է թե՛ համայնքային, թե՛ միջկառավարական մեթոդներով աշխատող մարմինների կողմից՝ պահպանելով խնդիրների այդ «փաթեթի» միասնական ընկալումը:

2016թ. Ֆ. Մոգերինին ներկայացրեց ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգության քաղաքականության գլոբալ ռազմավարությունը [16], որում նշվում է, թե հիմնարար արժեքների տարածումը ոչ միայն ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության նպատակն է, այլ նաև շահը։ Ըստ այդմ, խաղաղությունն ու անվտանգությունը, բարգավաճումը, ժողովրդավարությունն ու իրավահեն աշխարհակարգը գնահատվում են որպես ԵՄ կենսական շահեր։ Ռազմավարության մեջ ամրագրվում են ԵՄ֊ի արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության հիմնասկզբունքները։ Դրանք են.

սկզբունքահեն պրագմատիզմը, որը բնորոշվում է որպես ռեալիզմի և իդեալիզմի սինթեզ։ Ըստ այդմ, իր արտաքին քաղաքականության մեջ ԵՄ֊ն պետք է առաջնորդվի ինչպես աշխարհաքաղաքական իրողությունների ռեալիստական գնահատմամբ, այնպես էլ աշխարհն ավելի լավ դարձնելու՝ իր իդեալիստական ձգտմամբ;

միասնականությունը ԵՄ֊ի քաղաքացիների, պետությունների և ինստիտուտների միջև՝ ընդհանուր շահերը գլոբալ աշխարհում առավելագույն արդյունավետությամբ սպասարկելու նպատակով;

ներգրավվածությունը համաշխարհային գործընթացներում՝ դրանց առավելություններից օգտվելու և գլոբալ մարտահրավերներին դիմակայելու նպատակով;

պատասխանատվությունը Եվրոպայում և շրջակա տարածքներում թիրախային ներգրավվածության համար՝ հակամարտություններ և աղքատություն ծնող գործոններին դիմակայելու, մարդու իրավունքների անխախտելիությունն ու համընդհանրությունը պաշտպանելու համար;

գործընկերությունը հանգուցային գործընկերների, համանման մտածող պետությունների և տարածաշրջանային խմբավորումների, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության և մասնավոր ոլորտի հետ՝ նրանց հետ կիսելով գլոբալ ներգրավման պատասխանատվությունը։

Ռազմավարական առաջնահերթ ուղղություններ Գլոբալ ռազմավարությունը հռչակում է

Անվտանգությունը և պաշտպանությունը, որի ուղղությամբ արդեն հաստատվել է Ներդրման ծրագիր՝ ուղղված ԵՄ֊ի ու նրա քաղաքացիների պաշտպանության և ճգնաժամերին արձագանքելու կարողությունների ամրապնդմանը, ռազմական կարողությունների համատեղ կառուցման գործում ազգային կառավարություններին աջակցելուն։ Նախատեսվում է նաև Եվրոպական պաշտպանական գործողությունների ծրագրի ընդունում՝ ուղղված անդամ֊երկրների ֆինասական աջակցությանն սպառազինությունների գնման և կարողությունների զարգացման գործում, ինչպես նաև 2016թ. ԵՄ֊ՆԱՏՕ համատեղ հռչակագիրը կյանքի կոչելուն։

Միասնականության ամրապնդումը և ինտեգրված մոտեցման որդեգրումը, որի ուղղությամբ ԵՄ֊ն նպատակադրված է ամրապնդելու պետությունները և հասարակությունները՝ լավ կառավարումը, ինստիտուտների հաշվետվողականությունը խթանելու և քաղաքացիական հասարակության հետ ավելի սերտ համագործակցելու միջոցով, մասնավորապես՝ ԵՄ֊ին հարակից տարածքներում։ ԵՄ֊ն նաև որդեգրում է համակցված մոտեցում հակամարտությունների և ճգնաժամերի նկատմամբ, որը ենթադրում է ԵՄ֊ի ներգրավվածություն հակամարտությունների կարգավորման բոլոր փուլերում։

Ներքինի և արտաքինի կապակցության ամրապնդումը ԵՄ֊ի քաղաքականությունների ու ինստիտուտների միջև, մասնավորապես՝ ահաբեկչության և ծայրահեղականության դեմ պայքարի, միգրացիայի, կայուն զարգացման և կիբերանվտանգության հարցերում։

Առկա ռազմավարությունների թարմացումը կամ նորերի ընդունումը՝ ելնելով այն համոզմունքից, որ արդի փոխկապակցված աշխարհում անհրաժեշտ է կապակցել ավանդական դիվանագիտությունը, անվտանգության և պաշտպանության քաղաքականությունը, կլիմայի, էներգիայի, տնտեսական և մշակութային դիվանագիտությունները։ Դա, իր հերթին, ենթադրում է առկա ռազմավարությունների և գործարկվող քաղաքականությունների վերանայում։

Հանրային դիվանագիտության ուժեղացումը՝ ելնելով այն համոզմունքից, որ անհրաժեշտ է հստակ սահմանել՝ ինչի օգտին է հանդես գալիս և ինչ է ուզում ԵՄ֊ն։ Դա էլ, իր հերթին, ենթադրում է սերտ գործակցություն պետությունների և ոչ պետական դերակատարների հետ, ԵՄ֊ի կրթական փոխանակության, երիտասարդական նախաձեռնությունների, հետազոտական և նորարարական ծրագրերի խթանում։

3.3.5.4 ԸԱՊՔ շրջանակներում իրականացված օպերացիներն ու առաքելությունները

ԵԱՌ֊ում և դրա ներդրման հաշվետվության մեջ առանձնակի ուշադրություն է դարձվում տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորմանը և ճգնաժամերի կառավարմանը: ԵԱՌ֊ում սահմանված նպատակների իրագործման և սպառնալիքների կանխարգելման նպատակով ԵՄ֊ն իրականացրել և իրականացնում է բազմաթիվ քաղաքացիական առաքելություններ ու ռազմական օպերացիաներ39:

ՆԱՏՕ֊ի հետ հարաբերությունների կանոնակարգումից հետո ԵՄ֊ն ձեռնամուխ եղավ ԸԱՊՔ շրջանակներում տարաբնույթ առաքելությունների իրականացմանը: Իր առաջին ռազմական և քաղաքացիական առաքելությունները, այդ թվում՝ համակցված ձևաչափով, ԵՄ֊ն իրականացրել է Բալկաններում:

Առաջին ոստիկանական օպերացիան մեկնարկեց 2003թ. հունվարի 1֊ին Բոսնիա֊Հերցեգովինայում (EUPM/BiH)՝ փոխարինելով 1995թ. այստեղ տեղակայված ՄԱԿ֊ի միջազգային ոստիկանական խմբին: Այն ընդգրկում էր 536 ոստիկան ԵՄ֊ի բոլոր 15 և գործընկեր 18 երկրներից, որոնց մի մասը մինչ առաքելության ավարտն անդամակցեցին ԵՄ֊ին: ԱՊՀ երկրներից դրան մասնակցում էին ՌԴ֊ն և Ուկրաինան: Առաքելության հիմնական նպատակներն էին ոստիկանական գործառույթների իրականացումը և աջակցությունը տեղի ոստիկանական ուժերի կազմավորմանը: Առաքելությունն ավարտվել է 2012թ. հունիսին [17, pp. 161-162]:

Առաջին ռազմական օպերացիան մեկնարկել է 2003թ. մարտին ՆՀՀ Մակեդոնիայում (FYROM/CONCORDIA)՝ փոխարինելով 2001թ.֊ից այստեղ տեղակայված ՆԱՏՕ֊ի զորախմբին և, «Բեռլին գումարած» համաձայնագրի շնորհիվ, օգտագործելով ՆԱՏՕ֊ի կարողությունները: Այն կազմված էր 350 զինվորականներից՝ կազմված ԵՄ֊ի 13 (Իռլանդիան և Դանիան չէին մասնակցում) և գործընկեր 14 երկրների ներկայացուցիչներից: Օպերացիայի հիմնական նպատակը ՆՀՀ Մակեդոնիայի ալբանաբնակ տարածքներում (հատկապես՝ Ալբանիային և Սերբիային սահմանակից բնակավայրերում) բախումները կանխնելն էր և կայունության հաստատումը: Գործողություններն ավարտվեցին 2003թ. դեկտեմբերին [17, pp. 173-174]:

ԵՄ֊ի ամենախոշոր ռազմական օպերացիան մեկնարկեց 2004թ. կրկին Բոսնիա֊Հերցեգովինայում (EUFOR ALTHEA): Այն ևս իրականացվեց ՄԱԿ ԱԽ֊ի բանաձևի հիման վրա և «Բեռլին գումարած» համաձայնագրի կիրառմամբ: Օպերացիային մասնակցում էին 2004թ.՝ 7000, 2009թ.՝ 2200, իսկ 2014թ.՝ 600 զինվորականներ, որոնք ներկայացնում են ԵՄ֊ի 17 և գործընկեր 5 պետություններ: Գլխավոր նպատակներն են անվտանգության և կայունության ամրապնդումը բազմէթնիկ Բոսնիա֊Հերցեգովինայում [18]: Օպերացիան 2017թ. ապրիլի դրությամբ դեռ շարունակվում է:

Ամենախոշոր քաղաքացիական առաքելությունը մեկնարկել է 2008թ. Կոսովոյի ինքնահռչակ հանրապետությունում (EULEX Kosovo): Դրանում ընդգրկված են 1118 միջազգային և 947 տեղացի աշխատակիցներ: Հիմնական նպատակը տեղական ինստիտուտներին, դատական իշխանություններին և օրինապահ մարմիններին աջակցությունն է անկախ դատական համակարգի, ոստիկանական ուժերի և մաքսային ծառայությունների կազմավորման գործում: Առաքելության վերջնաժամկետ սահմանված է 2018թ. հունիսը [19]:

Հետագայում ԸԱՊՔ օպերացիաների և առաքելությունների աշխարհագրությունն ընդարձակվեց՝ ընդգրկելով Աֆրիկան, Միջին Արևելքը, Հարավային ու Հարավ֊արևելյան Ասիան, ինչպես նաև ԱՊՀ արևմտյան և հարավ֊արևմտյան տարածքը: ԱՊՀ տարածքում ԵՄ֊ն իրականացրել է 4 առաքելություններ, որոնցից ավարտվել է (2005թ.) միայն մեկը՝ 2004թ. մեկնարկած օրենքի գերակայության ամրապնդման առաքելությունը Վրաստանում (EUJUST THEMIS): Դրա շրջանակներում ԵՄ֊ի բարձրակարգ մասնագետները խորհրդատվություն էին մատուցում պետական իշխանության համապատասխան ներկայացուցիչներին [17, pp. 201-202]: Երկրորդ առաքելությունը մեկնարկել է 2005թ.՝ Ուկրաինայի և Մոլդովայի (EUBAM Moldova and Ukraine) նախագահների համատեղ խնդրանքով, երկու պետությունների միջև սահմանային հսկողության մեխանիզմների արդիականացման, ինչպես նաև Մերձդնեստրի հակամարտության կարգավորմանն աջակցելու նպատակով [20]: Երրորդը՝ ԵՄ֊ի մշտադիտարկման առաքելությունը, մեկնարկել է 2008թ., Վրաստանում (EUMM Georgia): Դա 2008թ. օգոստոսին ռուս֊վրացական հակամարտության կարգավորման նպատակով ԵՄ֊ի միջնորդական առաքելության մի մասn է և նպատակ ունի կանխել ռազմական գործողությունների վերսկսումը, նպաստել Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի (վարչական) սահմանների երկայնքով ապրող տեղացիների բնականոն և անվտանգ կենսագործունեությանը, ինչպես նաև հակամարտող կողմերի միջև վստահության ամրապնդմանը: Առաքելությանը մասնակցում են շուրջ 200 դիտորդներ ԵՄ֊ի բոլոր երկրներից [21]: ԵՄ֊ի չորրորդ՝ քաղաքացիական անվտանգության ոլորտի բարեփոխումների առաքելությունը մեկնարկել է 2014թ. ամռանը Ուկրաինայում (EUAM Ukraine): Դրա շրջանակներում ԵՄ֊ի տրամադրած խորհրդատուները պետք է աջակցեն վերանայված ռազմավարությունների մշակմանը, բարեփոխումների արագ ներդրմանը՝ ԵՄ֊ի, ԵԱՀԿ֊ի և միջազգային այլ գործընկերների հետ համագործակցության և ուղղորդման շրջանակներում: Առաքելությունը նախատեսված է ավարտել 2017թ. նոյեմբերին [22]:

Ընդհանուր առմամբ, 2003֊2017 թթ. ընթացքում ԵՄ֊ն իրականացրել/իրականացնում է 35 առաքելություն և օպերացիա, որոնցից ավարտված են 19֊ը և ընթացիկ են 16֊ը [23]:

3.3.5.5 ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգային քաղաքականության առանձնահատկությունները

Ինչպես նկատում են որոշ հեղինակներ [24, p. 344], միջազգային թատերաբեմում ԵՄ֊ի վարքը նման չէ ո՛չ միջազգային կազմակերպությունների, ո՛չ էլ ազգային պետությունների վարքին, բայց, միաժամանակ, ընդհանրություններ ունի թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի հետ: Սա բացատրվում է ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգային քաղաքականության առանձնահատկություններով, ինչպիսիք են.

Արտաքին հարաբերությունների տիրույթի տարբերակված ինստիտուտացում

ԵՄ֊ի արտաքին հարաբերությունների տիրույթն այսօր ներառում է երկու տասնյակից ավել ոլորտներ՝ ԸԱԱՔ, հակամարտությունների կանխարգելում և խաղաղաստեղծություն, ճգնաժամերի կառավարում, ահաբեկչության և թմրանյութերի անօրինական շրջանառության դեմ պայքար, առևտուր, ԵՄ ընդլայնում, կիբերանվտանգություն, միջուկային անվտանգություն, էներգետիկ դիվանագիտություն, շրջակա միջավայր և կլիմայի փոփոխություն, բնական պաշարների հաշվետու օգտագործում, մշակույթ, կրթություն, գիտական դիվանագիտություն, ջրային դիվանագիտություն, զարգացման քաղաքականություն, մարդասիրական օգնություն, մարդու իրավունքներ և ժողովրդավարություն, միգրացիոն գործընկերություն [25]։ Այդ բաղադրիչներն ի հայտ են եկել տարբեր ժամանակներում, զարգացել ԵՄ֊ի տարբեր ինստիտուտների՝ նախևառաջ, Խորհրդի և Հանձնաժողովի պատասխանատվության տակ և դրանցում ԵՄ֊ն ունի տարբեր իրավասություններ։ Բայց քանի որ դրանք ենթարկվում են անվտանգության միասնականության տրամաբանությանը (որն ամրագրված է 2003թ. ԵԱՌ֊ում), այդ ոլորտներում ԵՄ֊ի գործունեությունն ու գործողությունները խիստ փոխկապակցված են և համամակարգվում են մեկ կառույցի՝ ԵՄ Արտաքին գործողությունների ծառայության կողմից։ Ավելին, ԵՄ֊ի արտաքին հարաբերություններն իր իրավասությունների ոլորտներում սպասարկելու նպատակով, նորաստեղծ Հանձնաժողովը Ժ.֊Կ. Յունկերի գլխավորությամբ 2014թ. ձևավորեց «Եվրոպան աշխարհում» թեմատիկ֊աշխատանքային խումբ, որի կազմի մեջ մտան Արտաքին հարաբերությունների և անվտանգության քաղաքականության հարցերով ԵՄ Բարձր ներկայացուցիչը, որը համատեղության կարգով նաև Հանձնաժողովի նախագահի տեղակալն է, ԵՀՔ և ընդլայնման, Առևտրի, Միջազգային համագործակցության և զարգացման, Մարդասիրական օգնության և ճգնաժամային կառավարման, Կլիմայի և էներգետիկայի, Միգրացիայի, ներքին գործերի և քաղաքացիության, ինչպես նաև Տրանսպորտի հարցերով հանձնակատարները [26]։

ԵՄ֊ը՝ որպես «փափուկ ուժ», «փոխակերպող ուժ» և նորվատիվային դերակատար

Իր գործընկերների հետ փոխհարաբերություններում ԵՄ֊ն ներկայանում է որպես «փափուկ ուժ»: Իսկ դա, ըստ Ջ. Նայի, ենթադրում է, որ այդպիսի դերակատարի գործողությունները հենվում են երեք հիմնական «գրավչությունների» վրա, այն է՝ նրա մշակույթն այն ասպեկտներում, որոնցում նա հրապուրիչ է մյուսների համար, նրա քաղաքական արժեքները, եթե դերակատարը հետամուտ է դրանց պահպանմանը թե՛ իր ներքին, թե՛ արտաքին հարաբերություններում, ինչպես նաև նրա արտաքին քաղաքականությունը, երբ գործընկերները դա համարում են լեգիտիմ, իսկ դերակատարին՝ բարոյական հեղինակություն ունեցող: Եվ, իսկապես, մի կողմից, ԵՄ֊ն միջազգային թատերաբեմում ներկայանում է որպես «անվտանգության ընկերակցություն»՝ հիմնված իր անդամ֊երկրների ու քաղաքացիների համար ընդհանուր արժեքների և նորմերի (խաղի կանոնների) վրա, որպես խաղաղության և բարեկեցության տարածություն, որտեղ իրագործվել է կանտյան «ժողովրդավարական խաղաղությունը»: Մյուս կողմից, գործընկերների հետ իր հարաբերություններում ԵՄ֊ն չի օգտագործում «կոշտ ուժին» բնորոշ գորիքակազմ, ինչպես, օրինակ, ուժի կամ դրա սպառանալիքի կրառումը: Փոխարենը նա նախընտրում է «փափուկ» մեթոդները՝ «համոզելով» կամ «գայթակղելով» գործընկերներին՝ գործել այս կամ այն կերպ՝ դրա համար կիրառելով ֆինանսատնտեսական խրախուսանքներ և/կամ պատժամիջոցներ:

Դրան զուգահեռ, ԵՄ֊ն դիտարկվում է նաև որպես նորմատիվային դերակատար, որի թե՛ արտաքին քաղաքական նպատակները, թե՛ դրանց իրագործման մեթոդները բնույթով նորմատիվային են՝ հիմնված են միջազգային նորմերի վրա: ԵՄ֊ի ներքին նորմատիվային բաղադրիչն արտացոլվում է նրա արտաքին քաղաքականության մեջ, որում գնալով ավելի մեծ նշանակություն է տրվում որոշակի նորմերի «արտահանումն» ու միջազգայնացումը: Դա առավել ցայտուն դրսևորվում է ԵՄ֊ին անդամակցության թեկնածու, ինչպես նաև եվրոպական ծայրամասում գտնվող գործընկեր֊պետությունների հետ փոխհարաբերություններում և արտահայտվում է այդ երկրների իրավական, քաղաքական, կառավարման և տնտեսական համակարգերի եվրոպականացման (տե՛ս նաև 1.4) աջակցության մեջ [27, pp. 4-5]: Հենց այս իմաստով էլ ԵՄ֊ն նաև «փոխակերպող ուժ» է: Նշված երկրների հետ հարաբերություններում սահմանելով որոշակի քաղաքական, իրավական և տնտեսական պահանջներ ու դրանց իրագործման համար օգտագործելով խրախուսման տարբեր մեթոդներ (ֆինանսատեխնիկական, խորհրդատվական աջակցություն, ԵՄ֊ին անդամակցության հնարավորություն և այլն)՝ ԵՄ֊ն փաստորեն, խթանում և նպաստում է հանգեցնի այդ երկրներում ժողովրդավարության և շուկայական տնտեսության ամրապնդմանը, կառավարման համակարգի արդյունավետացմանը և այլ փոխակերպումների [28]:

Արտաքին և անվտանգային քաղաքականության նորմատիվ֊հայեցակարգային հիմքերը

ԵԱՌ֊ում կարելի է նկատել ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգության քաղաքականության ուղենշման առանձնահատկությունները: Նախ, դրանում հստակ երևում է ԵՄ֊ի ձգտումը՝ միջազգայնացնել որոշակի նորմեր (ժողովրդավարությունը, օրենքի գերակայությունը, մարդու իրավունքների հարգանքը, արդյունավետ կառավարումը): ԵԱՌ֊ը, փաստորեն, ուղենշում է ԵՄ֊ի նորմատիվային արտաքին քաղաքականության հիմքերը: Երկրորդ, թեև դրանում ընդգծվում է ԵՄ֊ի՝ որպես համաշխարհային դերակատարի գլոբալ պատասխանատվությունը, այդուհանդերձ, հստակ շեշտադրվում են այդ պատասխանատվության տարածաշրջանային շրջանակները՝ ԵՄ֊ի մերձավոր հարևանության տարածությունը: Անգամ ԵՄ֊ի անվտանգության հիմնական սպառանլիքներն են դիտարկվում այդ տեսանկյունից. այնքանով, որքանով դրանք վերաբերում են Եվրոպային: Դա խոսում է ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգային քաղաքականության տարածաշրջանայնացման (ռեգիոնալացման) մասին: Երրորդ, ԵՄ֊ի անմիջական ուշադրության կենտրոնում գտնվում են անվտանգության ոչ թե ավանդական (համաչափ), այլ նոր տիպի (անհամաչափ) սպառնալիքները՝ համաշխարհայնացման «կողմնակի հետևանքները», ինչպիսիք են ահաբեկչությունը, միջազգային կազմակերպված հանցավորությունը և այլն:

Արտաքին և անվտանգային քաղաքականության աշխարհագրական տարածաշրջանայնացումը

ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության մեջ բավական հստակ երևում է նաև դրա տարածաշրջանային֊աշխարհագրական կողմնորոշվածությունը։ Ներկայումս ԵՄ֊ի արտաքին հարաբերություններում պաշտոնապես առանձնացված են տարածաշրջանային յոթ ուղղություններ (Ասիա, Աֆրիկա, Եվրոպական երկրներ և Կենտրոնական Ասիա, Լատինական Ամերիկա և Կարիբյան ավազան, Խաղաղօվկիանոսյան, Հյուսիսային Ամերիկա, Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա) և տարածաշրջանային ութ քաղաքականություններ (Արևելյան գործընկերություն, Արկտիկական քաղաքականություն, Բելգրադ֊Պրիշտինա երկխոսություն, ԵՀՔ, ԵՏՏ, Հյուսիսային չափում, Միջին Արևելքի խաղաղության գործընթաց, Սահելի տարածաշրջան և Սևծովյան սիներգիա) [29]։ Տարածաշրջանային ուղղություններից յուրաքանչյուրը բաղկացած է մեկից ավելի աշխարհագրական տարածաշրջաններից, իսկ տարածաշրջանային քաղաքականություններից յուրաքանչյուրն ընդգրկում է տարածաշրջանային ուղղություններից մեկը, դրա մի մասը կամ համակցում երկու կամ ավելի տարածաշրջաններ։ Օրինակ՝ «Եվրոպական երկրներ և Կենտրոնական Ասիա» տարածաշրջանային ուղղությունը ներառում է Անդրծովյան տարածքները, Արևելյան Եվրոպան, Արևմտյան Բալկանները, ԵՄ֊ին չանդամակցող արևմտաեվրոպական երկրները և Կենտրոնական Ասիան, իսկ ԵՀՔ տարածաշրջանային քաղաքականությունը՝ Արևելյան Եվրոպայի, Հարավային Կովկասի, Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի 16 երկրներ, որոնք խմբավորված են երկու ուղղություններում՝ Հարավ (Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի 10 երկրներ) և Արևելք («Արևելյան գործընկերություն» ծրագրի 6 երկրներ)։ Սա վկայում է ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգության քաղաքականության «աշխարհագրականացման» մասին: Ավելին, համադրելով բոլոր այդ ուղղություններն ու դրանց շրջանակներում իրականացվող համագործակցության ծրագրերը, ակնհայտ է դառնում յուրաքանչյուր տարածաշրջանային֊աշխարհագրական ուղղության ծրագրերի սերտ փոխկապվածությունը, փոխլրացնողականությունն ու ընդհանուր նպատակադրությունը: Դա էլ, իր հերթին, խոսում է ԵՄ֊ի վարած քաղաքականության «տարածաշրջանայնության» մասին: Օրինակ, տրամաբանական այդ փոխկապակցությունն ակնհայտ երևում է հարավային, հարավարևելյան ու արևելյան ուղղություններում՝ տարածաշրջանային համագործակցություն, կայունություն, արդյունավետ կառավարում: Իսկ այն հանգամանքը, որ բոլոր այդ ուղղություններով ԵՄ֊ի համագործակցությունն առանձին պետությունների և նրանց խմբավորումների հետ իրագործվում է կոնկրետ ծրագրերի միջոցով, խոսում է այդ քաղաքականության «ծրագրայնացման» մասին:

Անշուշտ, գործնականում ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության վերոնշյալ առանձնահատկությունները հազվադեպ են հանդես գալիս «մաքուր» ձևով, և այստեղ մենք գործ ունենք «իդեալական տիպերի» հետ: Հետևաբար, ինչպես ցանկացած այլ արտաքին քաղաքական դերակատարի, այնպես էլ ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականությունը քննելիս մենք կարող ենք խոսել այս կամ այն առանձնահատկության գերակշռության մասին, այն էլ՝ այս կամ այն կոնկրետ դեպքում: Ավելին, ԵՄ֊ի արևելյան չափման տարածաշրջանային քաղաքականության օրինակով կարելի է պնդել, որ նորմատիվային բաղադրիչին նախապատվություն տալը դեռ չի խոսում այդ դերակատարի հզորության մասին. այդ նախապատվությունը կարող է պայմանավորված լինել ոչ միայն դերակատարի ներքին բնույթով, այլ նաև արտաքին գործոններով, օրինակ, տվյալ տարածաշրջանում նրանից ավելի ազդեցիկ դերակատարների առկայությունը կամ անկառավարելի տարածաշրջանային իրավիճակը: Բացի դրանից, փորձը ցույց է տալիս, որ ԵՄ֊ի ունակությունը՝ եվրոպականացնել այս կամ այն գործընկեր֊պետությանը, շատ ավելի արդյունավետ ու երաշխավորված է այն երկրների դեպքում, որոնք ունեն «եվրոպական հեռանկար», և հենց ԵՄ֊ին անդամակցության հեռանկարն էլ նրանց համար դառնում է լայնամասշտաբ բարեփոխումներ իրականացնելու խթան: Եվ հակառակը՝ ԵՄ֊ին անդամակցության նպատակ կամ հեռանկար չունեցող երկրներում ԵՄ֊ի «փոխակերպող ուժը» բավական սահմանափակ է: Այսինքն, արտաքին քաղաքական այս կամ այն ոճի, գործիքի ընտրությունը ԵՄ֊ի կողմից պայմանավորված է նաև տվյալ տարածաշրջանում նրա հետապնդած շահերով: Օրինակ, որոշ մասնագետներ պնդում են, որ իրականում ԵՄ֊ի կողմից Միջերկրծովյան տարածաշրջանում ժողովրդավարացման և ազատականացման գործընթացներին աջակցությունն ուղղված է ընդամենն այդ տարածքի ավտորիտար վարչակարգերին «զսպելուն» և ԵՄ֊ի տնտեսական քաղաքականության վրա նրանց հնարավոր բացասական ազդեցությունը կանխելուն [30]: Նույնը կարելի է ասել նաև ԵՄ֊ի հարավկովկասյան քաղաքականության վերաբերյալ. այն հանգամանքը, որ Ադրբեջանը համարվում է ԵՄ֊ի ռազմավարական գործընկերն էներգետիկ պաշարների մատակարարման, իսկ ապագայում՝ գուցե նաև Կասպյան ավազանի մյուս երկրներից այդ պաշարների տարանցման երկիր, սահմանափակում է ԵՄ֊ի ունակությունն այդ երկրում ժողովրդավարացման խթանման հարցում: Դա է թերևս պատճառը, որ չնայած արձանագրված բազմաթիվ խախտումներին՝ ԵՄ֊ն ու առանձին երկրներ բավարարվում են միայն ադրբեջանական իշխանությունների հասցեին հնչող կոչերով և քննադատություններով, իսկ եվրոպական տարբեր կառույցների՝ մինչ այժմ ձեռնարկած ժողովրդավարացման ծրագրերը հանդիպել են տեղի իշխանությունների հակազդեցությանը:

Այդուհանդերձ, անգամ այսպիսի սահմանափակումները չեն ստվերում «եվրոպական շրջագծի» պետությունների քաղաքական, տնտեսական և իրավական համակարգերի արդիականացման, կառավարման արդյունավետացման գործում ԵՄ֊ի և եվրոպական այլ կառույցների կողմից խթանվող եվրոպականացման գործընթացների նշանակությունը: Իսկ այդպիսի փոխակերպումները խրախուսելու համար, ինչպես նկատում են մի շարք մասնագետներ, ԵՄ֊ն բավական հաջողությամբ օգտագործում է եվրոպականացման իր «գործիքակազմը»՝ քաղաքական փոխպայմանավորումը՝ կոնկրետ փոփոխությունների դիմաց գործընկեր֊երկրներին խրախուսելով «քաղցրաբլիթով» (օրինակ՝ ֆինանսատնտեսական օգնություն), և սոցիալականացումը՝ քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների միջոցով առաջ մղելով սոցիոմշակութային փոփոխությունները հասարակության ներսում [31, pp. 11-12]:

3.3.5.6 ԵՄ֊ի քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում

Ինչպես նշվեց 3.3.5.3֊ում, ԵԱՌ֊ում սահմանված խնդիրների լուծման ուղղություններից մեկը ԵՄ֊ի շուրջ անվտանգության, անվտանգ հարևանության կառուցումն է, որի համար ԵՄ֊ն պետք է քայլեր ձեռնարկի, «որպեսզի ԵՄ֊ից արևելք և Միջերկրական ծովում նրա սահմանների երկայնքով գոյություն ունենա լավ կառավարվող երկրների օղակ, որոնց հետ մենք կկարողանայինք զարգացնել սերտ գործակցային հարաբերություններ» [14]: Այս ուղղությամբ ԵՄ֊ի գործունեությունը պարզաբանելու նպատակով, ստորև կքննենք ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության արևելյան ու հարավ֊արևելյան չափման բաղադրիչ ծրագրերը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգային քաղաքականության «հարավկովկասյան» օրակարգին: Այսկերպ մենք նաև գործնական օրինակներով կտեսնենք տարածաշրջանային֊աշխարհագրական մի ուղղության ներսում տարբեր թեմատիկ ծրագրերի փոխկապակցությունները, որոնց մասին մենք նշեցինք 3.3.5.5֊ում՝ ի թիվս ԵՄ֊ի արտաքին անվտանգային քաղաքականության առանձնահատկությունների:

Այսպես, ԵԱՌ֊ի գլխավոր նպատակադրություններից մեկը՝ ԵՄ֊ի հարևանությամբ «բարեկամների գոտու» ստեղծումը լավագույնս արտացոլվում է ԵՀՔ֊ի տարածության մեջ ԵՄ֊ի նախաձեռնած ծրագրերում. դա տեղ է գտել և՛ ԵՀՔ֊ի Ռազմավարական փաստաթղթում [32], և՛ Բարսելոնայի հռչակագրում [33], և՛ «Արևելյան գործընկերության» Պրահայի գագաթնաժողովի համատեղ հայտարարության [34] մեջ: Ինչպես նկատում են որոշ հեղինակներ [24, pp. 350-351], ԵՀՔ֊ն դարձավ յուրօրինակ «շինհրապարակ» հարևան հարավային և արևելյան տարածաշրջաններում ԵՄ֊ի անվտանգության քաղաքականության համար: ԵՄ֊ն արդեն ուներ Եվրամիջերկրծովյան գործընկերության (Բարսելոնայի գործընթացի իրավահաջորդը) իր 15 գործընկեր֊երկրների (Ալբանիա, Ալժիր, Բոսնի֊Հերցեգովինա, Եգիպտոս, Թունիս, Թուրքիա, Իսրայել, Լիբանան, Հորդանան, Մավրիտանիա, Մարոկկո, Մոնակո, Չեռնոգորիա, Պաղեստին և Սիրիա) հետ գործակցության «գործիքակազմ», որը 2008թ. ինստիտուտացվեց Միջերկրծովյան միության մեջ [35]: 2007թ. Ադրբեջանի, Բուլղարիայի, Հայաստանի, Հունաստանի, Թուրքիայի, Մոլդովայի, ՌԴ֊ի, Ռումինիայի, Ուկրաինայի և Վրաստանի մասնակցությամբ մեկնարկեց նաև «Սևծովյան սիներգիա — Տարածաշրջանային համագործակցության նոր նախաձեռնություն» ծրագիրը [36]: Իսկ արդեն 2009թ. մայիսին մեկնարկեցին միանգամից երկու նոր ծրագրեր. մայիսի 7֊ին Ադրբեջանի, Բելառուսի, Մոլդովայի, Հայաստանի, Վրաստանի և Ուկրաինայի մասնակցությամբ «Արևելյան գործընկերության» [37] մեկնարկից հետո մշակվեցին նաև այս ծրագրի «գործիքակազմն» ու ինստիտուցիոնալ հիմքը: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 8֊ին Ադրբեջանի, Եգիպտոսի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի մասնակցությամբ տրվեց ԵՄ֊ի մեկ այլ՝ «Հարավային միջանցք — մետաքսի նոր ճանապարհ» ծրագրին [38]:

Արդյունքում, ԵՀՔ֊ի տարածության վրա ներկառուցվեցին և սկսեցին գործառնել չորս «շենքեր»՝ Միջերկրծովյան միությունը, «Սևծովյան սիներգիան», «Արևելյան գործընկերությունը» և «Հարավային գազային միջանցքը»`միաժամանակ գործակցության հատուկ ձևաչափ ապահովելով ԵՄ֊ին անդամակցության թեկնածու Բալկանյան երկրների և Թուրքիայի հետ:

Անդրադառնանք այդ ծրագրերի հիմնական բնութագրիչներին40:

3.3.5.6.1 ԵՄ֊ի հարավկովկասյան քաղաքականության ծրագրային գործիքները
3.3.5.6.1.1 Եվրոպական հարևանության քաղաքականություն

ԵՀՔ֊ի գլխավոր նպատակը ԵՄ֊ի և 2004թ., ապա՝ 2007թ. ընդլայնման ալիքներից հետո ի հայտ եկած նոր հարևանների միջև («Ընդլայնված Եվրոպայի» ներսում) բաժանարար գծերից խուսափելն է և այդ տարածությունում կայունությունը, բարեկեցությունը և անվտանգությունն ամրապնդելը: ԵՀՔ֊ն չի նախատեսում և չի բացառում անդամակցություն ԵՄ֊ին: Ծրագրի շրջանակներում գործընկեր֊պետություններին41 առաջարկվում է հատուկ հարաբերություններ` քաղաքական փոխկապակցման և տնտեսական ինտեգրման առավելագույն հնարավոր աստիճան՝ հիմնված համընդհանուր արժեքների (ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության, մարդու իրավունքների, արդյունավետ կառավարման, շուկայական տնտեսության սկզբունքների) վրա: Դրա համար ԵՄ֊ն նախատեսում է ֆինանսական աջակցություն, տնտեսական ինտեգրում և ԵՄ֊ի շուկային մուտք, ԵՄ֊ի տարածք մուտք գործելու առավել դյուրին պայմաններ, տեխնիկական և քաղաքական խորհրդատվություն:

ԵՀՔ֊ի առաջնահերթ նպատակները ներառված են գործընկեր֊պետությունների հետ կնքվող ԳԾ֊ներում: Ադրբեջանի, Հայաստանի և Վրաստանի ԳԾ֊երն ուժի մեջ են մտել 2006թ.: Դրանք ունեն անհատական բնույթ և արտացոլում են յուրաքանչյուր երկրի հետ առկա հարաբերությունների վիճակը, նրա ունակություններն ու հնարավորությունները, ընդհանուր շահերը: ԳԾ֊ները պարունակում են մի քանի առաջնահերթություններ, ինչպիսիք են.

քաղաքական երկխոսությունը, որը ներառում է արտաքին և անվտանգության քաղաքականության խնդիրները, այդ թվում` տարածաշրջանային և միջազգային հարցերը, հակամարտությունների կանխարգելումն ու ճգնաժամերի հաղթահարումը, անվտանգության ընդհանուր սպառնալիքները,

սոցիալ֊տնտեսական զարգացման քաղաքականությունը, որը ենթադրում է զարգացած առևտրային հարաբերություններ, ֆինանսատեխնիկական աջակցության ընդլայնում, նորմատիվ֊իրավական հենքի մերձեցման հիման վրա ԵՄ֊ի ներքին շուկային մուտքի հնարավորության տրամադրում գործընկեր֊երկրներին,

արդարադատության և ներքին գործերի ոլորտը, ներառյալ` համագործակցության գործակցությունը միգրացիայի, ապաստանի տրամադրման, ահաբեկչության, կազմակերպված հանցավորության, թմրանյութերի և զենքի ապօրինի շրջանառության, տնտեսական և ֆինանսական հանցագործությունների դեմ պայքարի, դատական համակարգի զարգացման և դատական ու ոստիկանական մարմինների փոխգործակցության ընդլայնման հարցերում:

ԵՀՔ֊ով առաջարկվող համագործակցային ոլորտներն ընդգրկում են նաև զբաղվածության և սոցիալական քաղաքականության, շուկայական, արդյունաբերական և մրցակցային քաղաքականությունից մինչև գյուղարդյունաբերության ու գյուղական շրջանների զարգացման, կլիմայի փոփոխության և շրջակա միջավայրի, էներգետիկ անվտանգության, տրանսպորտի հարցերը, ինչպես նաև նախատեսում է աջակցություն առողջապահության, կրթության, մշակույթի և երիտասարդության ոլորտներում: 2010֊2011 թթ. ԵՄ֊ն վերանայեց ԵՀՔ֊ն և առաջնահերթ շեշտադրում կատարեց լայնամասշտաբ տնտեսական զարգացման և կայուն ժողովրդավարության վրա: Ներդրվեց նաև փոխակերպումների խրախուսման նոր՝ «ավելին ավելի դիմաց» սկզբունքը, որի միջոցով ժողովրդավարացման ճանապարհին մեծ առաջընթաց գրանցած գործընկերներին ԵՄ֊ն ավելի մեծ աջակցություն պետք է ցուցաբերի:

ԵՀՔ֊ն երկկողմ քաղաքականություն է ԵՄ֊ի և գործընկեր֊երկրների միջև, և այդ գործակցության համար ԵՄ֊ն ստեղծել է հատուկ գործիքակազմ՝ ԵՀՔԳ֊ն: Դրա միջոցով ԵՄ֊ն հարմարեցնում և տարբերակելում է իր հարաբերությունները գործընկեր֊պետությունների հետ՝ արձագանքելով նրանց հավակնություններին, կարիքներին և կարողություններին: Այդուհանդերձ, երկկողմ գործընկերությունը լրացվում է նաև տարածաշրջանային և բազմակողմ համագործակցության նախաձեռնություններով, ինչպիսիք են ԱլԳ֊ն, Եվրո֊Մեդը կամ «Սևծովյան սիներգիան» [39]:

Մեկնարկից անմիջապես հետո ԵՀՔ֊ն ենթարկվեց սուր քննադատության [40, pp. 144-145]: Քաղաքական գործիչների և փորձագետների մատնանշած խնդիրներից խնդիրներից մեկն այն է, որ անհնարին է և անցանկալի միանման քաղաքականություն մշակել ԵՄ֊ի հարավային և արևելյան գործընկերների նկատմամբ, քանի որ նրանց միջև առկա են ինչպես աշխարհաքաղաքական, այնպես էլ մշակութային նշանակալի տաբերություններ: Առնվազն այն, որ Աֆրիկյան երկրները իրենց արժեհամակարգով բոլորովին տարբերվում են Եվրոպական երկրներից: ԵՀՔ֊ի ապագայի շուրջ մեծ տարաձայնություններ կան նաև ԵՄ անդամ֊պետությունների միջև. Գերմանիան հիմնականում կենտրոնանում է ԵՀՔ երկրների հետ առևտրայի ռեժիմի ազատականացման, Ֆրանսիան՝ էներգետիկ պաշարների մատակարարման, միգրացիոն հոսքերի վերահսկման, հանցավորության դեմ պայքարի վրա, իսկ Մեծ Բրիտանիան ԵՀՔ֊ն դիտարկում է առավելապես ահաբեկչության դեմ պայքարի գործիքի տեսանկյունից: Թերևս շահերի և մոտեցումների այս տարբերություններն էին պատճառը, որ ԵՀՔ մեկնարկից քիչ անց Ֆրանսիան առաջ քաշեց Միջերկրծովյան միության, իսկ Լեհաստանը և Շվեդիան՝ «Արևելյան գործընկերության» գաղափարները: Կան անգամ հեղինակներ, որոնք այս երկու նախաձեռնությունների առաջքաշումը համարում են ԵՀՔ֊ի վախճանի սկիզբ [40, p. 145]:

3.3.5.6.1.2 Սևծովյան սիներգիա

2008թ. Կիևում կայացած ԵՄ֊ի և մերձսևծովյան երկրների արտգորնախարարների գագաթնաժողովում ընդունված համատեղ հայտարարության մեջ սահմանվեցին համագործակցության այս ձևաչափի նպատակները.

խթանել ժողովրդավարական և տնտեսական բարեփոխումները,

նպաստել կայունության ապահովմանը և աջակցել զարգացմանը,

աջակցել ընդհանուր մտահոգության ոլորտներում գործնական ծրագրերի իրականացմանը,

բացահայտել նոր հնարավորություններ և մարտահրավերներ տարածաշրջանային շրջանակներում համակարգված գործողությունների միջոցով,

նպաստել տարածաշրջանում հակամարտությունների խաղաղ կարգավորմանը:

«Սևծովյան սիներգիայի» շրջանակներում առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տրանսպորտային, էներգետիկ և շրջակա միջավայրի պահպանման հարցերին: Համագործակցությունը ներառում է նաև բարձրագույն կրթությունը, հանրային առողջապահությունը, պայքարը կազմակերպված հանցավորության դեմ, քաղաքացիական հասարակության զարգացումը, հետազոտություններն ու տեղեկատվական հասարակության կառուցումը:

Ծրագրի ներդրումը պատճառաբանվում է նրանով, որ ժամանակն է, որ ԵՄ֊ն ավելի մեծ մասնակցություն ունենա տարածաշրջանային մակարդակով համագործակցության գերակայությունների և մեխանիզմների որոշման մեջ [41]: Այն համարվում է Սևծովյան տարածաշրջանում ժողովրդավարական և տնտեսական բարեփոխումների խթանմանն ու տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորմանն աջակցող գործիք [42], իսկ որոշ հեղինակների գնահaտմամբ, դրա նպատակը տարածաշրջանում առկա հակամարտությունների կարգավորումը հակամարտող կողմերի միջև փոխգործակցության հետ կապակցելն է ու այդկերպ հակամարտությունները կարգավորելը [43]:

3.3.5.6.1.3 Արևելյան գործընկերություն

ԱլԳ֊ի հիմնարար նպատակը կրկնում է ԵԱՌ֊ում և ԵՀՔ֊ում սահմանված գլխավոր խնդիրը՝ ԵՄ֊ի հարևանությամբ ստեղծել անվտանգության և կայունության գոտի: Ծրագիրը հնարավորություն է տալիս գործընկեր երկրներին զարգացնել քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կապերը ԵՄ֊ի հետ: Ինչպես ԵՀՔ֊ի, այնպես էլ ԱլԳ֊ի հիմքում դրված են հավատարմությունը միջազգային իրավունքին և մարդասիրական հիմնարար արժեքներին` ժողովրդավարությանը, օրենքի գերակայությանը և մարդու իրավունքներին և հիմնարար ազատություններին, շուկայական տնտեսությանը, կայուն զարգացմանը և արդյունավետ կառավարմանը: Ավելին, ԱլԳ֊ի շատ դրույթներ նույնությամբ կրկնում են ԵՀՔ֊ի խնդիրները: Ծրագրի նպատակներն են.

աջակցել ժողովրդավարությանը և արդյունավետ կառավարմանը,

ամրապնդել էներգետիկ անվտանգությունը,

խթանել ոլորտային բարեփոխումներն ու շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը

խթանել մարդկանց միջև շփումները,

աջակցել տնտեսական և սոցիալական զարգացմանը,

տրամադրել լրացուցիչ ֆինանսավորում սոցիալական անհավասարությունը նվազեցնելուն և կայունության ամրապնդմանն ուղղված ծրագրերին:

Փոխգործացությունը ԵՄ֊ի և ԱլԳ մասնակից֊երկրների միջև կառուցվում է չորս հարթություններում՝ քաղաքական փոխկապակցում, տնտեսական ինտեգրում, շարժունություն և ոլորտային ուժեղացված համագործակցություն: Ըստ որում, դա նախատեսվում է երկու չափումներով՝ երկկողմ՝ զարգացնելով ԵՄ֊ի և յուրաքանչյուր գործընկեր֊պետության համագործակցությունը, և բազմակողմ՝ գործընկեր֊պետությունների միջև ապահովելով փոխանակություն և համագործակցություն: Համագործակցության երկկողմ ձևաչափը ներառում է ինտեգրումը ԵՄ֊ի տնտեսության մեջ, ԵՄ֊ի տարածք մուտքի դյուրացումը, էներգետիկ և տրանսպորտային համագործակցությունը, տնտեսական և սոցիալական զարգացումը, ինչպես նաև ֆինանսական աջակցությունը:

ԱլԳ֊ն նախատեսում է յուրաքանչյուր գործընկեր֊պետության հետ Ասոցացման (փոխկապակցման) համաձայնագրերի կնքում, որը կապահովի քաղաքական փոխկապակցում, քաղաքական երկխոսություն, խորը համագործակցություն արդարադատության և անվտանգային հարցերով: Այս համաձայնագրերը պետք է փոխարինեն 1990֊ական թթ. գործընկեր֊երկրների հետ կնքած Գործընկերության և համագործակցության համաձայնագրերին [37]: Ըստ որում, Ասոցացման համաձայնագրերը (բացառությամբ Ադրբեջանի պայմանագիրը) ներառում են նաև ԽՀԱԱԳ֊ի պայմանագրեր, որոնք գործընկեր֊պետության համար ապահովում են առևտրային մաքսահարկի, քվոտաների ու խոչընդոտների նվազեցում և մուտք ԵՄ֊ի շուկա: 2017թ. դրությամբ ուժի մեջ են մտել Մոլդովայի և Վրաստանի հետ Ասոցացման համաձայնագրերը, վավերացման փուլում է համաձայնագիրն Ուկրաինայի հետ։ Եվ եթե Ադրբեջանի և Բելառուսի հետ ընդհանրապես չի նախատեսվում այդպիսի պայմանագրի կնքում, ապա ՀՀ֊ն 3,5 տարի բանակցելուց հետո՝ 2013թ. սեպտեմբերին հայտարարեց ՌԴ֊ի գլխավորած Մաքսային միությանը միանալու ցանկության մասին, որի արդյունքում նրա հետ ԽՀԱԱԳ ներառող Ասոցացման համաձայնագրի կնքումը դարձավ տեխնիկապես անհնար:

Պայմանագրերը նախատեսում են նաև ԵՄ֊ի տարածք մուտք գործելու համար անհրաժեշտ արտոնագրային ռեժիմի ազատականացում՝ հեռանկարում ունենալով ԵՄ֊ի տարածքում մինչև 90 օր մնալու պայմանով ազատ տեղաշարժի իրավունքի տրամադրումը գործընկեր֊պետությունների քաղաքացիներին: Էներգետիկ֊հաղորդակցային ոլորտում ԱլԳ֊ն նախատեսում է ԵՄ֊ի և գործընկեր֊պետությունների ենթակառուցվածքների փոխկապակցում, էներգետիկ շուկաների և տրանսպորտային ծառայությունների ինտեգրում: Տնտեսական զարգացման ոլորտում ԵՄ֊ն նախատեսում է ԱլԳ շրջանակներում կառուցել իր տարածաշրջանային (համախմբման) քաղաքականության համանմանությամբ մի ձևաչափ՝ ուղղված տարածքների համաչափ զարգացմանը, գյուղատնտեսության աջակցությանը, գյուղի զարգացմանը:

Ի հավելում վերը նշվածի, ԱլԳ֊ի բազմակողմ չափումը ներառում է 4 հիմնական թեմատիկ հարթակներ՝ ժողովրդավարություն, լավ կառավարում և կայունություն, տնտեսական ինտեգրում և կոնվերգենցիա, էներգետիկ անվտանգություն և մարդ֊մարդ շփումներ:

ԱլԳ֊ն ևս քննադատության է արժանացել քաղաքական և փորձագիտական շրջանակների կողմից: Որոշ հեղինակներ, օրինակ, ընդհանրապես չեն տեսնում դրա ներդրման անհրաժեշտությունը՝ գտնելով, որ ԵՀՔ֊ի կատարելագործումը լիովին կարող էր ապահովել բոլոր այն նպատակների իրագործումը, որոնց համար կոչված է ԱլԳ֊ն: Մասնավորապես, նրանք նկատում են, որ ԱլԳ֊ն կրկնօրինակում է արդեն համագործակցության իսկ առկա մեխանիզմները՝ առևտրային և էներգետիկ պայմանագրերը, քաղաքացիական հասարակության կայացմանն ուղղված ծրագրերը: Այլ փորձագետների կարծիքով էլ, ԱլԳ֊ն ընդամենը Լեհաստանի պատասխանն էր Ֆրանսիայի առաջ քաշած Միջերկրյածովյան Միության նախաձեռնությանը: ԵՄ անդամ֊երկրներից նախաձեռնությունը քննադատեցին նաև Բուլղարիան ու Ռումինիան, որոնք կարծում էին, որ նախագիծը կարող էր վնասել «Սևծովյան սիներգիային» ուղղված ջանքերին, ինչպես նաև Իսպանիան և Իտալիան, որոնք ավելի շատ հետաքրքրված էին ԵՀՔ միջերկրյածովյան ձևաչափով [40, p. 149]: Հեղինակներ էլ կան, որոնք պնդում են, թե այս նախաձեռնությունը պարզապես ԵՄ֊ի արձագանքն էր 2008թ. ռուս֊վրացական պատերազմին և ռուս֊ուկրաինական գազային պարբերական ճգնաժամերին [44]: Հատկանշական է նաև, որ ԱլԳ֊ի նախատեսվող մասնակիցներից Բելառուսն ի սկզբանե ինքնաօտարվեց ծրագրից: ՌԴ֊ն ևս ի սկզբանե խիստ կասկածամտորեն էր տրամադրված այդ ծրագրի նկատմամբ՝ գտնելով, որ իրականում դրա միջոցով ԵՄ֊ն ցանկանում է ներթափանցել և ՌԴ֊ից կտրել իր ավանդական շահերի գոտին [1, pp. 62-63]: ՌԴ֊ն մեծ անհանգստությամբ ընդունեց հատկապես գործընկեր֊պետությունների հետ ԽՀԱԱԳ պայմանագիր կնքելու ԵՄ֊ի ձգտումը՝ հայտարարելով, որ դա կարող է դյուրացնել ՌԴ֊ի շուկա այդ երկրների տարածքով եվրոպական արտադրության ապրանքների անօրինական մուտքը: Չնայած ՀՀ իշխանությունների պնդումներին, որ ՌԴ֊ի գլխավորած Մաքսային միությանն անդամակցելու որոշումը կամավոր է, հիմնված ազգային֊պետական շահի և տնտեսական հաշվարկների վրա, ոմանք, այդ թվում՝ ԵՄ֊ի պաշտոնյաները (օրինակ՝ Ընդլայնման և ԵՀՔ հարցերով հանձնակատար Շ. Ֆյուլեն) ՀՀ֊ի արտաքին քաղաքական կուրսի այդ փոփոխությունը կապեցին ՌԴ֊ի գործադրած ճնշումների հետ [45, pp. 125-128]: ԱլԳ տարածությունում արտաքին դերակատարների այս մրցապայքարը 2013֊2014 թթ. դարձավ նաև Ուկարինայում ներքաղաքական անկայունությունների և քաղաքացիական բախումների պատճառ, որոնք, զուգորդվելով Արևմուտքի և ՌԴ֊ի միջև «պատժամիջոցների պատերազմով» ու փոխադարձ մեղադրանքներով, հանգեցրեցին քաղաքացիական պատերազմի և անջատողականության օջախների առաջացման Ուկրաինայի՝ գերազանցապես ռուսախոս և ռուսաբնակ հարավում ու հարավ֊արևելքում: Արդյունքում Ուկրաինայից անջատվեց և ՌԴ֊ին միացավ Ղրիմի ինքնավար հանրապետությունը, Ուկրաինայի հարավ֊արևելքում ստեղծվեցին երկու ինքնահռչակ հանարպետություններ, երկրի տնտեսությանն ու քաղաքական կայունությանը հասցվեց ծանր հարված: Այդուհանդերձ, հեղաշրջումից անմիջապես հետո Ուկրաինայի նոր իշխանություններն ակտիվ քայլեր ձեռնարկեցին ԵՄ֊ի հետ պայմանավորվածությունների վերականգնման ուղղությամբ և ԵՄ հետ Ուկրաինայի ԽՀԱԱԳ պայմանագիրն ի վերջո կնքվեց:

3.3.5.6.1.4 Հարավային միջանցք

«Հարավային միջանցքը» գերազանցապես էներգետիկ ծրագիր է, որի միջոցով ԵՄ֊ն նպատակ ունի, ի հաշիվ կասպյան ավազանի և մերձավորարևելյան գազային պաշարների, բազմազանեցնել իր էներգետիկ ներկրումների ուղիները: 2009թ. մայիսիին Պրահայում կայացավ «Հարավային միջանցքի» գագաթաժողովը: ԵՄ֊ը, Ադրբեջանը, Թուրքիան, Եգիպտոսը և Վրաստանը ստորագրեցին այդ նախագծի համար անհրաժեշտ խողովակաշարերի կառուցման մասին քաղաքական հռչակագիր: Ծրագրի առանցքը պետք է հանդիսանար հանրահայտ «Նաբուկկո» գազատարի կառուցումը: Ի հավելում, նախագծում ներառվեցին նաև Անդրադրիատիկ գազամուղը (TAP), «Սպիտակ հոսքը» և ITGI֊ն (Թուրքիա֊Հունաստան֊Իտալիա): Սրանց պետք է ավելանային արդեն գործառնող Բաքու֊Թբիլիսի֊Ջեյհան նավթատարն ու Բաքու֊Թբիլիսի֊Էրզրում գազատարը: ԵՄ֊ն հույս ունի, որ «Հարավային միջանցքի» ներդրումը նաև դրական ազդեցություն կունենա Հարավային Կովկասում տարածաշրջանային կայունության, համագործակցության և բարեկեցության վրա [46]:

Այդուհանդերձ, քիչ անց ծրագիրը հանդիպեց լուրջ խոչընդոտների: Մասնավորապես, տարբեր դրդապատճառներով «Նաբուկկոյի» նախագծին հարաժարվեցին միանալ մի քանի մատակարար երկրներ, և, փաստորեն, միայն Ադրբեջանն էր պատրաստակամություն հայտնել՝ գազատարին տրամադրել իր էներգետիկ պաշարները:

Ոմանք կարծում են, որ այս ծրագրի և դրա առանցքային «Նաբուկկո» նախագծի առաջացումն ուղղակիորեն հետևանք են 2008թ. ռուս֊վրացական պատերազմի և ռուս֊ուկրաինական էներգետիկ հակամարտությունների, և ծրագրի քաղաքական նպատակը ՌԴ֊ից ԵՄ֊ի էներգետիկ կախվածության թուլացումն է [47, p. 15]: Հետևաբար, «Հարավային գազային միջանցքը» եղել և մնում է ավելի շուտ քաղաքական, քան տնտեսական նախագիծ:

Հատկանշական է նաև, որ հիշատակված բոլոր էներգետիկ ուղիները շրջանցում են Հայաստանը: Հաշվի առնելով ՀՀ֊ի տարածաշրջանային մեկուսացմանն ու շրջափակմանն ուղղված Ադրբեջանի և Թուրքիայի պետական քաղաքականությունը՝ այդ ծրագրերը բոլորովին չեն նպաստում տարածաշրջանային կայունությանը, փոխվստահության մթնոլորտի կառուցմանը:

Այսպիսով, վերոնշյալ ծրագրերի համադրությունն ակնհայտ է դարձնում դրանց սերտ փոխկապակցվածությունն ու փոխլրացնողականությունը: Ակնհայտ է նաև, որ դրանք բոլորը մեկ միասնական տարածության՝ ԵԱՌ֊ում հիշատակված անվտանգության և կայունության գոտու կերտմանն ուղղված ծրագրեր են: Այսպես, «Սևծովյան սիներգիան» և ԱլԳ֊ն՝ որպես բազմաչափ ծրագրեր, փոխադարձաբար լրացնում են միմյանց՝ տարբերվելով հիմնականում իրենց առաջնահերթությունների աստիճանակարգությամբ: «Հարավային միջանցքը» լրացնում է այդ երկուսի էներգետիկ բաղադրիչները: Դրանք բոլորն, իրենց հերթին, բխում կամ «ներկառուցված» են ԵՀՔ֊ին և ծառայում են գործընկեր֊երկրների հետ ԵՄ֊ի մերձեցմանը տարածաշրջանային տարբեր ձևաչափերով: Ըստ որում, ծրագրերի համադրությունը և դրանց ընթացքի դիտարկումը ցույց է տալիս, որ ԵՄ֊ն այս տարածությունում ունի քաղաքական երեք առաջնահերթություններ՝ 1. տնտեսական և, առաջին հերթին, էներգետիկ համագործակցությունը, 2. դրա իրագործման համար անհրաժեշտ տարածաշրջանային կայունությունն ու գործակցությունը, ինչպես նաև 2֊ի ապահովման համար անհրաժեշտ ներպետական լայնամասշտաբ տնտեսական, իրավական և քաղաքական բարեփոխումները:

3.3.5.6.2 ԵՄ֊ն և հակամարտությունները Հարավային Կովկասում

Թե՛ ակադեմիական, թե՛ քաղաքական և թե՛ ԵՄ֊ի պաշտոնական շրջանակներում արդեն երկար ժամանակ է ամուր հաստատվել է այն համոզմունքը, որ Հարավային Կովկասում առկա հակամարտային վիճակը բացասաբար է անդրադառնում ոչ միայն տարածաշրջանի երկրների զարգացման հեռանկարների, այլ նաև ԵՄ֊ի ու այս տարածաշրջանում նրա ունեցած շահերի վրա: Այդուհանդերձ, ԵՄ֊ն այդ հակամարտությունների կարգավորման փորձ արեց միայն 2008թ., իսկ մինչ այդ նա նախընտրում էր գործել միջնորդված՝ այլ կազմակերպությունների, առաջին հերթին, ՄԱԿ֊ի և ԵԱՀԿ֊ի գործունեությանն աջակցելու միջոցով:

Ստորև ամփոփ կներկայացնենք հարավկովկասյան երեք հիմնական հակամարտությունների՝ ռուս֊վրացական, հայ֊ադրբեջանական (արցախյան) և հայ֊թուրքական հակամարտությունների կարգավորման հարցում ԵՄ֊ի պաշտոնական դիրքորոշումն ու ձեռնարկած միջոցները:

2008թ. օգոստոսի վրաց֊ռուսական հակամարտությունը միակն էր, որին ԵՄ֊ն ուղղակի միջամտություն ցուցաբերեց և, ի տարբերություն ԱՄՆ֊ի, բավական օպերատիվ և կառուցողական արձագանքեց նոր ստեղծված իրավիճակին. Ֆրանսիայի նախագահ Ն. Սարկոզիին հաջողվեց ՌԴ֊ի և Վրաստանի նախագահների հետ համաձայնեցնել հակամարտության «սառեցման» իր նախագիծը: Հակամարտությունը լուրջ տարաձայնությունների և բանավեճերի պատճառ դարձավ ԵՄ֊ի ներսում. որոշ պետություններ՝ Մեծ Բրիտանիայի գլխավորությամբ, պահանջում էին պատժամիջոցներ կիրառել ՌԴ֊ի նկատմամբ և բացահայտ պաշտպանում էին վրացական տեսակետը: Սակայն Գերմանիան և Ֆրանսիան, ցուցաբերելով առավել պրագմատիկ մոտեցում, կարևորեցին թե՛ ՌԴ֊ի հետ գործընկերության պահպանումը, թե՛ հակամարտության «սառեցումը»: Գերմանիայի դաշնային կանցլեր Ա. Մերկելն անգամ հայտարարեց, որ այդ պատերազմը ոչ մի կերպ չի անդրադառնա «Հյուսիսային հոսք» ռուսական գազատարի կառուցման վրա, որը ԵՄ֊ի էներգետիկ անվտանգության համար ունի կարևոր նշանակություն: ՌԴ֊ի հետ գործընկերային հարաբերությունների պահպանման օգտին հանդես եկավ նաև Իտալիայի վարչապետ Ս. Բեռլուսկոնին [1, pp. 122-126]: Արդյունքում, ԵՄ֊ն ոչ միայն որևէ պատժամիջոց չկիրառեց ՌԴ֊ի նկատմամբ, այլև ԵՄ֊ի հովանու ներքո ձևավորված փաստահավաք խումբը պարզեց, որ ռազմական գործողություններն սկսել է Վրաստանը և երկու կողմերն էլ հակամարտության ընթացքում խախտել են միջազգային իրավունքի նորմերը [48]: Այսօր արդեն ԵՄ֊ն Վրաստանում իրականացնում է մշտադիտարկման առաքելություն՝ EUMM Georgia:

Հարկ է նշել ԵՄ֊ի «վրացական» քաղաքականության մի առանձնահատկություն. դեռևս մինչև 2008թ.՝ 1997֊2006 թթ. ընթացքում ԵՄ֊ն Վրաստանում հետհակամարտային վերականգնողական ծրագրերի ֆինանսավորման համար հատկացրել է շուրջ 30 մլն եվրո [49]: Սա առանձնահատուկ է նրանով, որ ԵՄ֊ն նմանատիպ ծրագրեր չի ֆինանսավորել տարածաշրջանի մյուս՝ արցախյան հակամարտության տարածքում:

Տարածաշրջանի հակամարտային միջավայրի մյուս բաղադրիչը հայ֊թուրքական հարաբերություններն են, պատճառը 1993թ.֊ից, ի նշան Ադրբեջանի հետ համերաշխության, ԵՄ֊ին անդամակցության թեկնածու և 1995թ.֊ից նրա հետ մաքսային միության մեջ գտնվող Թուրքիայի կողմից ՀՀ հետ փաստացի սահմանի փակումն է և Ադրբեջանի հետ համատեղ նրա նկատմամբ տարածաշրջանային մեկուսացման քաղաքականությունը: ԵՄ֊ից պարբերաբար հնչում են Թուրքիային ուղղված՝ ՀՀ հետ սահմանի վերաբացման և առանց նախապայմանների հարաբերությունների կարգավորման կոչեր: Իր անդամակցության պարտավորությունների շարքում Թուրքիան ստանձնել է նաև իր հարևանների հետ հարաբերությունները բարելավելու հանձնառություն: Այդուհանդերձ, ԵՄ֊ին ցայսօր չի հաջողվել համոզել իր անդամակցության թեկնածու֊պետությանը՝ կատարել իր ստանձնած պարտավորությունները: ԵՄ֊ն չկարողացավ դա անել նաև ՀՀ և Թուրքիայի միջև 2009թ. ապրիլի 22֊ին ստորագրված արձանագրությունների վավերացումը Թուրքիայի խորհրդարանում խափանելուց հետո [1, pp. 126-128]:

Հարկ է նշել նաև, որ Եվրոպական խորհրդարանը 1987֊2005 թթ. ընթացքում 6 տարբեր բանաձևերով կոչ է արել Թուրքիային՝ ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը, և առաջարկել է ԵՄ֊ի գործադիր մարմիններին՝ ճանաչումը ներառել ԵՄ֊ի հետ անդամակցության բանակցային փաթեթում: Սակայն, այդ հարցը ցայսօր ներառված չէ բանակցությունների օրակարգում:

Արցախյան հակամարտության կարգավորումը երբևէ չի ներառվել ԵՄ֊ի հարավկովկասյան քաղաքականության օրակարգում: Սակայն այդ հիմնախնդիրն իր արտացոլումն է գտել ինչպես Հարավային Կովկասում ԵՄ֊ի Հատուկ ներկայացուցչի մանդատում, ԵՀՔ ԳԾ֊երում, ինչպես նաև ԵՄ֊ի բարձրաստիճան պաշտոնյաների բազմաթիվ հայտարարություններում:

Ընդհանուր առմամբ, կարող ենք նշել, որ չնայած տարածաշրջանի աճող կարևորությանը, առկա գործընկերային բազմաթիվ ծրագրերին, ծախսված ֆինանսական մեծ միջոցներին, ԵՄ֊ն խուսափում է հարավկովկասյան հակամարտությունների կարգավորմանն ուղղակի մասնակցությունից՝ գերադասելով աջակցել մասնագիտացված կառույցներին կամ, ինչպես դիպուկ բնութագրել է Միջազգային ճգնաժամային խումբը, ԵՄ֊ն աշխատում է ոչ թե հակամարտությունների վրա, այլ դրանց շուրջ [50, p. 18]՝ հակամարտող կողմերի քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների միջև հաղորդակցման, տարածաշրջանային ծրագրերում հակամարտող պետությունների ներգրավման և աջակցությունն ու հակամարտության կարգավորման գործում առաջընթացը փոխկապակցող տարատեսակ ծրագրերի միջոցով ձգտելով ստեղծել պայմաններ, որոնք կարող են նպաստել հակամարտության կարգավորմանը: ԵՄ֊ի այսպիսի վարքը որոշ հեղինակներ պատճառաբանում են նաև արտաքին ազդեցիկ այլ դերակատարներով լի տարածաշրջանում հակամարտությունների կարգավորման մեջ ներքաշվելու անկանխատեսելի հեռանկարի հարցում ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների միջև տարակարծություններով [1, p. 115]:

3.3.5.6.3 ԵՄ֊ի համագործակցությունը ՀՀ հետ (համառոտ բնութագիր)

ԵԸ֊ն առաջիններից մեկն է ճանաչել ՀՀ անկախությունը և անմիջապես սկսել է նրա, ինչպես նաև նախկին ԽՍՀՄ մյուս հանրապետությունների հետ համագործակցության տարբեր ձևաչափերի կառուցումը: Այդ ուղղությամբ առաջին քայլը դարձավ 1995թ. ԳՀՀ կնքումը, որն ուժի մեջ մտավ 1999թ.՝ 10 տարի ժամկետով: Այդ ժամկետի լրանալուց հետո համաձայնագիրը յուրաքանչյուր տարի մեխանիկորեն երկարաձգվում է: ԳՀՀ֊ն ներառում է համագործակցության բոլոր ոլորտները, բացի պաշտպանությունից: Ինչպես և մյուս հարթակները, ԳՀՀ֊ն ևս սահմանում է ՀՀ֊ում օրենքի գերակայության, մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության, տարածաշրջանային անվտանգության ու կայունության ամրապնդումը, շուկայական տնտեսության զարգացումը որպես առաջնահերթություններ: ԳՀՀ շրջանակներում համագործակցության կանոնակարգման նպատակով ստեղծվել են մի քանի մարմիններ՝ Համագործակցության խորհուրդը, Համագործակցոության հանձնաժողովը, Առևտրի, տնտեսական և համապատասխան իրավական հարցերի ենթահանձնաժողովը, ինչպես նաև Խորհրդարանական համագործակցության հանձնաժողովը։

Համագործակցության մյուս հարթակը 1995թ. մեկնարկած ԻՆՕԳԵՅԹ֊ն է, որն ուղղված է ԵՄ֊ի և Սևծովյան֊կասպյան տարածաշրջանի պետությունների միջև էներգետիկ համագործակցության զարգացմանը՝ էներգետիկ շուկաների ինտեգրման և էներգետիկ անվտանգության ամրապնդման նպատակով:

Մինչ ԵՀԳԳ֊ի ներդրումը համագործակցության այս հարթակներին ԵՄ֊ի աջակցության հիմնական գործիքը 1991թ. մեկնարկած ՏԱՍԻՍ֊ն էր:

Արդեն 2004թ. ՀՀ֊ն՝ հարավկովկասյան իր մյուս հարևանների հետ միասին, հրավիրվեց մասնակցելու ԵՀՔ֊ին: Դրա շրջանակներում կնքվեց և 2006թ. ուժի մեջ մտավ ԵՄ֊ՀՀ ԵՀՔ ԳԾ֊ն: Վերջինիս շրջանակներում համագործակցությունը լրացնում է ԳՀՀ հարթակը և ներառում ժողովրդավարացմանը, մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, սոցիալ֊տնտեսական բարեփոխումներին, աղքատության կրճատմանը, էներգետիկային, հակամարտություններին և մի շարք այլ խնդիրներին վերաբերող հարցեր: 2012թ. ՀՀ֊ն հաստատեց ԳԾ֊ի կատարումն ապահովող 2012֊2013 թթ. միջոցառումների ցանկը: Նույն թվականին ստորագրվեց և հաջորդ տարի ՀՀ ԱԺ և ԵՄ֊ի Խորհրդարանի կողմից վավերացվեց նաև ԵՄ֊ի ծրագրերին ՀՀ֊ի մասնակցության ընդհանուր սկզբունքների վերաբերյալ արձանագրությունը, որը ՀՀ֊ին հնարավորություն է տալիս մասնակցելու ԵՄ տարբեր ծրագրերին և գործակալություններին կրթական, առողջապահական, մշակութային և մի շարք այլ ոլորտներում [51, pp. 132-142]:

ՀՀ֊ն նաև ԵՄ֊ի ԱլԳ ծրագրի մասնակիցներից է: 2010թ. մեկնարկեցին ՀՀ֊ԵՄ Ասոցացման համաձայնագրի, իսկ 2012թ.՝ դրա մաս կազմող ԽՀԱԱԳ շուրջ բանակցությունները: Դրանք ավարտվեցին 2013թ. հուլիսին: Սակայն, ինչպես արդեն նշեցինք, կապված 2013թ. սեպտեմբերին ՀՀ նախագահի՝ ՌԴ֊ի գլխավորած Մաքսային միությանն անդամակցելու որոշման մասին հայտարության հետ, ԵՄ֊ն հայտարարեց, որ այդ միությանն անդամակցությունն ու ԵՄ֊ի հետ ԽՀԱԱԳ֊ն անհամատեղելի են: Արդյունքում, նոյեմբերին Վիլնյուսում կայացած գագաթնաժողովում ԵՄ֊ՀՀ Ասոցացման համաձայնագիրը չնախաստորագրվեց: Փոխարենն ընդունվեց համատեղ հայտարարություն, որով կողմերը հաստատեցին իրենց պատրաստակամությունը՝ շարունակել և զարգացնել համագործակցությունն այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ժողովրդավարական ինստիտուտների և դատական իշխանության անկախության ամրապնդումը, մարդու իրավեւնքների պաշտպանության և օրենքի գերակայության ապահովումը, արդյունավետ կառավարումն ու պայքարը կոռուպցիայի դեմ, քաղաքացիական հասարակության զարգացումը, առևտրի և ներդրումների, շարժունության խթանումը և այլն: 2015 թ֊ից մեկնարկեցին և 2017թ. ապրիլի դրությամբ դեռ ընթանում են ՀՀ֊ԵՄ նոր համաձայնագրի շուրջ բանակցությունները, որը պետք է փոխարինի 1999թ. ուժի մեջ մտած ԵՄ֊ՀՀ ԳՀՀ֊ն։ Ենթադրվում է նաև, որ նոր համաձայնագիրը կներառի համագործակցությունը ժողովրդավարական ինստիտուտների և արդարադատության ամրապնդման, լավ կառավարման ոլորտները, իսկ առևտրատնտեսական ոլորտում հաշվի կառնի ՀՀ֊ի ստանձնած պարտավորությունները ԵԱՏՄ շրջանակներում [52]:

ԵՄ֊Հայաստան համագործակցության ներկայիս գերակայությունները ներառում են 3 ոլորտներ՝ մասնավոր հատվածի զարգացումը, հանրային կառավարման և արդարադատության ոլորտների բարեփոխումները։ Այդուհանդերձ, ԵՄ֊ն ՀՀ֊ում իրականացնում է նաև գյուղատնտեսական, բնապահպանական, գիտակրթական մի շարք ծրագրեր։ Երկկողմ ձևաչափով ՀՀ֊ին աջակցության ծավալն այս տարիների ընթացքում կազմել է ավելի քան 500 մլն եվրո։ Աջակցություն ցուցաբերվում է նաև ԵՀՔ Գործիքի միջոցով։

Ակտիվ զարգանում է համագործակցությունը նաև հումանիտար ոլորտում։ 2016թ. ՀՀ֊ն միացավ ՀՈՐԻԶՈՆ 2020 ծրագրին, որով ֆինանսական աջակցություն կտրամադրվի հետազոտություններին ու նորարարություններին , փոքր և միջին ձեռնարկություններին։ Կրթական ծրագրերից ուշագրավ են Տեմպուս և Էրազմուս+ ծրագրերը՝ բուհերի համար, և էլ. Թվինինգը՝ դպրոցների համար։

Ակտիվ զարգանում են նաև ԵՄ֊ՀՀ առևտրային հարաբերությունները: ՀՀ֊ն ԵՄ֊ի արտոնյալ առևտրային գործընկերներից մեկն է, որին բաժին է ընկնում մեր արտաքին առևտրի շուրջ 30%֊ը։: ՀՀ֊ն իրավունք է ստացել օգտվելու ԵՄ֊ի «Արտոնությունների ընդհանրացված համալրված համակարգ» (GSP+) ռեժիմից, որը հնարավորություն է տալիս հայաստանյան արտահանողներին արտոնյալ պայմաններով մուտք գործել ԵՄ շուկա՝ ապահովելով շուրջ 6400 ապրանքատեսակների արտահանումը դեպի ԵՄ շուկաներ զրոյական մաքսատուրքերով: Արտահանման մեջ առյուծի բաժինը կազմում են հանքահումքային ռեսուրսները [53] ։

ԵՄ֊ն և ՀՀ֊ն քայլեր են ձեռնարկել նաև մուտքի արտոնագրի (վիզայի) ռեժիմի ազատականացման ուղղությամբ։ 2014թ. հունվարին դրանք ուժի մեջ մտան Մուտքի արտոնագրերի դյուրացման և Հետընդունման համաձայնագրերը: Ի հավելում, 2013թ. հունվարից ՀՀ֊ն ԵՄ֊ի անդամ և Շենգենի դրույթները կիրառող այլ երկրների քաղաքացիների համար սահմանել է առանց մուտքի արտոնագրի այցելությունների ռեժիմ [54]:

3.3.5.6.4 Հանրային վերաբերմունքը ԵՄ֊ի և եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ

ԵԱՌ֊ի դրույթների արդյունավետ իրագործման, ԵՀՔ տարածությունում ԵՄ֊ի շահերի և քաղաքականության, ինչպես նաև տեղի երկրների հետ երկկողմ ու բազմակողմ համագործակցության զարգացման համար հանգուցային նշանակություն ունի գործընկեր֊պետություններում հանրային վերաբերմունքը:

ԱլԳ֊ի մասնակից֊երկրներում ԵՄ֊ի նկատմամբ վերաբերմունքը միանշանակ չէ: Դիմենք ԵՄ֊ի Հարևանության բարոմետրի հարցախույզների տվյալներին: Այսպես, 2014թ. հարցախույզի տվյալների համաձայն, Ադրբեջանի բնակչության հարաբերական մեծամասնությունը (35%) դրական պատկերացում ունի ԵՄ֊ի վերաբերյալ, չեզոք՝ 28%֊ը, բացասական` 13%֊ը: Միջազգային երեք կազմակերպություններից ԵՄ֊ին վստահում է բնակչության 36%֊ը, 34%֊ը չի վստահում, ՄԱԿ֊ին վստահում է 27%֊ը, չի վստահում 35%֊ը, իսկ ՆԱՏՕ֊ին վստահում է 25%֊ը, չի վստահում 35%֊ը: Բնակչության հարաբերական մեծամասնությունը (48%) դրական է գնահատում ԵՄ֊ի հետ իր երկրի փոխհարաբերությունները, 15%֊ը գնահատում է վատ, իսկ 4%֊ն էլ գտնում է, որ հարաբերություններ չկան: ԵՄ֊ն իր երկրի կարևոր գործընկեր է համարում բնակչության 42%֊ը, 48%֊ը գտնում է, որ ԵՄ֊ն և Ադրբեջանն ունեն բավարար ընդհանուր արժեքներ համագործակցելու համար, 47%֊ը բավարար է համարում գործակցության ներկայիս մակարդակը, 42%֊ը գտնում է, որ որ ԵՄ֊ն նպաստում է տարածաշրջանային խաղաղության ու կայունությանը, 39%֊ի համոզմամբ, ԵՄ֊ն նպաստում է Ադրբեջանի զարգացմանը [55]:

Բելառուսի բնակչության հարաբերական մեծամասնությունը (48%) չեզոք վերաբերմունք ունի ԵՄ֊ի նկատմամբ, բացասական` 24%֊ը և դրական՝ 22%֊ը: Միջազգային երեք կազմակերպություններից ԵՄ֊ին վստահում է բնակչության 26%֊ը, 53%֊ը չի վստահում, ՄԱԿ֊ին վստահում է 27%֊ը, չի վստահում 47%֊ը, իսկ ՆԱՏՕ֊ին վստահում է 9%֊ը, չի վստահում 64%֊ը: ԵՄ֊ի հետ իր երկրի փոխհարաբերությունները դրական է գնահատում բնակչության 26%֊ը, 39%֊ը գնահատում է վատ, իսկ 20%֊ն էլ գտնում է, որ հարաբերություններ չկան: ԵՄ֊ն իր երկրի կարևոր գործընկեր է համարում բնակչության 42%֊ը, 51%֊ը գտնում է, որ ԵՄ֊ն և Բելառուսն ունեն բավարար ընդհանուր արժեքներ համագործակցելու համար, 24%֊ը բավարար է համարում գործակցության ներկայիս մակարդակը, 27%֊ը գտնում է, որ որ ԵՄ֊ն նպաստում է տարածաշրջանային խաղաղության ու կայունությանը, 22%֊ի համոզմամբ, ԵՄ֊ն նպաստում է Բելառուսի զարգացմանը [56]:

Մոլդովայում բնակչության հարաբերական մեծամասնությունը (42%) դրական վերաբերմունք ունի ԵՄ֊ի նկատմամբ, բացասական` 25%֊ը և չեզոք՝ 28%֊ը: Միջազգային երեք կազմակերպություններից ԵՄ֊ին վստահում է բնակչության 51%֊ը, 36%֊ը չի վստահում, ՄԱԿ֊ին վստահում է 40%֊ը, չի վստահում 37%֊ը, իսկ ՆԱՏՕ֊ին վստահում է 30%֊ը, չի վստահում 43%֊ը: ԵՄ֊ի հետ իր երկրի փոխհարաբերությունները դրական է գնահատում բնակչության 60%֊ը, 18%֊ը գնահատում է վատ, իսկ 6%֊ն էլ գտնում է, որ հարաբերություններ չկան: ԵՄ֊ն իր երկրի կարևոր գործընկեր է համարում բնակչության 59%֊ը, 54%֊ը գտնում է, որ ԵՄ֊ն և Մոլդովան ունեն բավարար ընդհանուր արժեքներ համագործակցելու համար, 61%֊ը բավարար է համարում գործակցության ներկայիս մակարդակը, 50%֊ը գտնում է, որ որ ԵՄ֊ն նպաստում է տարածաշրջանային խաղաղության ու կայունությանը, 58%֊ի համոզմամբ, ԵՄ֊ն նպաստում է Մոլդովայի զարգացմանը [57]:

Վրաստանում բնակչության 40%֊ը դրական վերաբերմունք ունի ԵՄ֊ի նկատմամբ, բացասական` 9%֊ը և չեզոք՝ 48%֊ը: Միջազգային երեք կազմակերպություններից ԵՄ֊ին վստահում է բնակչության 61%֊ը, 25%֊ը չի վստահում, ՄԱԿ֊ին վստահում է 54%֊ը, չի վստահում 28%֊ը, իսկ ՆԱՏՕ֊ին վստահում է 59%֊ը, չի վստահում 24%֊ը: ԵՄ֊ի հետ իր երկրի փոխհարաբերությունները դրական է գնահատում բնակչության 68%֊ը, 16%֊ը գնահատում է վատ, իսկ 4%֊ն էլ գտնում է, որ հարաբերություններ չկան: ԵՄ֊ն իր երկրի կարևոր գործընկեր է համարում բնակչության 69%֊ը, 56%֊ը գտնում է, որ ԵՄ֊ն և Վրաստանն ունեն բավարար ընդհանուր արժեքներ համագործակցելու համար, 45%֊ը բավարար է համարում գործակցության ներկայիս մակարդակը, 56%֊ը գտնում է, որ որ ԵՄ֊ն նպաստում է տարածաշրջանային խաղաղության ու կայունությանը, 58%֊ի համոզմամբ, ԵՄ֊ն նպաստում է Վրաստանի զարգացմանը [58]:

Շատ հետաքրիր արդյունքներ են գրանցվել մեկ այլ ուսումնասիրության արդյունքում: Ըստ այդմ, ԵՄ֊ին և ՆԱՏՕ֊ին անդամակցությունը ողջունում է բնակչության մեծ մասը (համապատասխանաբար, 81% և 59%), իրեն եվրոպացի է համարում բնակչության 59%֊ը, սակայն 51%֊ը գտնում է, որ արևմտյան ազդեցությունը վտանգում է վրացական ավանդույթները: Այստեղ ԵՄ֊ի մասին իրազեկվածությունը բավական ցածր է: 2008թ. տվյալներով, Վրաստանի բնակչության կեսից ավելին չի վստահում այլազգիներին, շուրջ կեսը՝ այլակրոններին, 90%֊ի համար միասեռականությունն անընդունելի է [59]:

Ուկրաինայում բնակչության 45%֊ը դրական վերաբերմունք ունի ԵՄ֊ի նկատմամբ, բացասական` 23%֊ը և չեզոք՝ 28%֊ը: Միջազգային երեք կազմակերպություններից ԵՄ֊ին վստահում է բնակչության 53%֊ը, 32%֊ը չի վստահում, ՄԱԿ֊ին վստահում է 43%֊ը, չի վստահում 32%֊ը, իսկ ՆԱՏՕ֊ին վստահում է 34%֊ը, չի վստահում 42%֊ը: ԵՄ֊ի հետ իր երկրի փոխհարաբերությունները դրական է գնահատում բնակչության 22%֊ը, 68%֊ը գնահատում է վատ: ԵՄ֊ն իր երկրի կարևոր գործընկեր է համարում բնակչության 63%֊ը, 58%֊ը գտնում է, որ ԵՄ֊ն և Ուկրաինան ունեն բավարար ընդհանուր արժեքներ համագործակցելու համար, 57%֊ը բավարար է համարում գործակցության ներկայիս մակարդակը, 52%֊ը գտնում է, որ որ ԵՄ֊ն նպաստում է տարածաշրջանային խաղաղության ու կայունությանը, 46%֊ի համոզմամբ, ԵՄ֊ն նպաստում է Ուկրաինայի զարգացմանը [60]:

Հայաստանում վերջին ուսումնասիրությունները վկայում են [61, pp. 249-254], մի կողմից, ԵՄ֊ի և միջազգային այլ կազմակերպությունների մասին հանրային իրազեկվածության ցածր մակարդակի, բայց, միաժամանակ, խիստ ընդգծված կողմնորոշվածության մասին, և մյուս կողմից, ԵՄ֊ի նկատմամբ հանրային վստահության և նրա դրական իմիջի անկման մասին։ Այսպես, 2012թ. համեմատությամբ, 2014թ. ԵՄ֊ի նկատմամբ հանրային վստահությունը նվազել է 18%֊ով՝ կազմելով 45%, իսկ 2013֊2016 թթ. ընթացքում՝ 27%։ ԵՄ֊ին ՀՀ֊ի անդամակցությանը 2016թ. կողմ է արտահայտվել հարցվածների 39%֊ը, իսկ ԵԱՏՄ֊ին՝ 55%֊ը։ Սակայն, չնայած ԵՄ֊ի հետ ՀՀ համագործակցությանն աջակցողների թիվը վերջին տարիներին ևս անկում է ապրում, այդուհանդերձ, հարցվածների կեսից ավելին դեռ հանդես է գալիս հօգուտ համագործակցության զարգացման՝ կարևորելով հատկապես մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության, կրթության և գիտության ոլորտները։

Այսպիսով, նկատելի է, որ ԱլԳ֊ի երկրներում բնակչության մեծ մասը դրական պատկերացում ունի ԵՄ֊ի վերաբերյալ: Այդուհանդերձ, հատկանշական է, որ ՀՀ դեպքում արդյունքների վրա էական ազդեցություն է թողել բնակչության մեծ մասի անտեղյակությունը ԵՄ֊ից, և բնակչությունն իր նախապատվությունը ձևակերպել է ոչ ռացիոնալ հիմնավորմամբ՝ օրինակ, ԵՄ֊ի դեպքում հավանաբար առաջնորդվելով պարզապես ԵՄ֊ի, իսկ ԵԱՏՄ դեպքում՝ ՌԴ֊ի դրական կերպարով: Նկատելի է նաև, որ հայաստանցիների համար անվտանգային խնդիրներն առաջնայնություն ունեն մյուս ոլորտների նկատմամբ, իսկ անվտանգության հարցերում նրանք ավելի շատ նախապատվություն են տալիս ՌԴ֊ին, քան ԵՄ֊ին: Պատկերը հակառակն է սոցիալ֊տնտեսական և սոցիալ֊քաղաքական ոլորտներում, որտեղ ԵՄ֊ն ավելի նշանակալի դերակատար է համարվում, քան ՌԴ֊ն:

3.3.5.7 Ամփոփում. ԵՄ֊ի արտաքին և անվտանգության քաղաքականության հիմնախնդիրները

Այսպիսով, ԸԱԱՔ֊ն շարունակում է մնալ անդամ֊պետությունների ազգային֊պետական շահերի մրցակցության հարթակ: Նախ, ինչպես նկատում են մի շարք հեղինակներ, ԵՄ֊ում շարունակվում է մրցակցությունը «եվրոպեիստական» և «ատլանտիստական» խմբերի միջև, որոնցից առաջինը՝ Ֆրանսիայի և Գերմանիայի գլխավորությամբ, ձգտում են ամրապնդել ԵՄ֊ի միջազգային քաղաքական կշիռը՝ զարգացնելով ՆԱՏՕ֊ից ու ԱՄՆ֊ից ինքնուրույն ու անկախ կարողություններ, իսկ երկրորդը ԵՄ֊ն դիտարկում է առավելապես տնտեսական օգտակարության տեսանկյունից՝ անվտանգային հարցերում նախապատվությունը տալով ԱՄՆ֊ի հետ և ՆԱՏՕ֊ի շրջանակներում համագործակցությանը: Գործնականում ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ ի հայտ գալն ու կարողությունների ամրապնդումը կարելի է դիտարկել որպես «եվրոպեիստների» ձեռքբերում [11, p. 232]: Այդպիսի հակասությունների վառ օրինակ էր ամերիկա֊բրիտանական ռազմարշավն Իրաք: 2001թ. սեպտեմբերի 11֊ի ահաբեկչական գործողություններից հետո ԵՄ֊ն շատ արագ կարողացավ միասնական դիրքորոշում ընդունել, իր աջակցությունը հայտնեց նաև Ալ Քաիդայի դեմ գործողություններին Աֆղանստանում: Սակայն սուր տարաձայնություններ ծագեցին 2003թ. Իրաք ամերիկաբրիտանական զորքերի ներխուժման հարցում. ԱՄՆ֊ի հայտարարած «բաց կոլաիցիային» միացան ԵՄ֊ի 15 պետություններից միայն 6֊ը (Դանիան, Իսպանիան, Իտալիան, Միացյալ Թագավորությունը, Նիդերլանդները և Պորտուգալիան): Մյուսները, հատկապես Ֆրանսիան, Գերմանիան, Բելգիան և Լյուքսեմբուրգը, դեմ արտահայտվեցին դրան ոչ միայն ԵՄ֊ի, այլև ՆԱՏՕ֊ի շրջանակներում՝ ձախողելով իրաքյան ռազմարշավի մեջ այդ կազմակերպությունների ներգրավելու փորձերը [3, pp. 516-517]:

Երկրորդ, ԵՄ֊ի առաջատար պետությունները ոչ միայն շարունակում են պահպանել իրենց արտաքին քաղաքական ավանդական նախապատվությունները, այլ նաև դրանք փորձում են ներառել ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքական օրակարգում: Այսպես, Ֆրանսիան հանդես է գալիս իր նախկին գաղութային տարածքների, նախևառաջ, Ֆրանկոֆոնիայի, Մեծ Բրիտանիան՝ ԱՄՆ֊ի և Բրիտանական ընկերակցության, Իսպանիան՝ Լատինական Ամերիկայի, Իտալիան՝ միջերկրծովյան, իսկ Գերմանիան՝ արևելաեվրոպական և կենտրոնաասիական երկրների հետ ԵՄ֊ի կապերի ամրապնդման օգտին: Հետևաբար, ԵՄ֊ն ո՛չ նորմատիվային և՛ ո՛չ էլ տնտեսական դերակատար է, այլ, ավելի շուտ, «ոչ ավանդական» դերակատար է, որը ծառայում է իր անդամ֊պետությունների հավաքական (երբեմն՝ անգամ հակասական) շահերի բավարարմանը [62, pp. 220, 231]:

Երրորդ, ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության տարածաշրջանային չափումների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ, կախված կոնկրետ տարածաշրջանում ԵՄ֊ի հետապնդած շահերի և նպատակների աստիճանակարգությունից, տեղի երկրների եվրոպականացումը և նրանց հարաբերությունների տարածաշրջանայնացումը կարող են ծառայել Միության այլ՝ առավել պրագմատիկ կամ ռացիոնալ շահերին (օրինակ, էներգետիկ, հաղորդակցային): Օրինակ, որոշ հեղինակներ հենց այդպես են գնահատում ԵՄ֊ի հարավկովկասյան քաղաքականությունը՝ գտնելով, որ դրա հիմքում ընկած է շահերի աստիճանակարգված եռամիասնական համակարգ, որի առաջին մակարդկում ԵՄ֊ի էներգետիկ շահերն են, երկրորդում՝ տարածաշրջանային համագործակցության խթանման, երրորդում՝ տարածաշրջանի երկրների ժողովրդավարացման խնդիրները: Ըստ որում, այդ մակարդակների վրա գտնվող շահերի հակասությունը լուծվում է հօգուտ բարձր մակարդակի շահերի: Դրա համար որպես օրինակ բերվում է Ռ. Սաֆարովի դեպքը. չնայած Ադրբեջանի իշխանությունների այդ անընդունելի գործելակերպի սուր քննադատությանը՝ ԵՄ֊ն գործնական ոչ մի քայլ չարեց Ադրբեջանին այլ վարքագիծ որդեգրել հարկադրելու ուղղությամբ: Ավելին, ԵՄ֊ն, հետամուտ էներգետիկ ներկրումների ուղիների բազմազանեցման իր շահերին, շարունակում է այդ ոլորտում ռազմավարական գործընկերությունն Ադրբեջանի հետ՝ չնայած այդ երկրի իշխանությունները պարբերաբար հայտարարում են, որ էներգապաշարների առևտրից գոյացող եկամուտները նրանք ծախսում են ռազմական սպառազինություններ կուտակելու և, անհրաժեշտության դեպքում, Արցախյան խնդիրը ռազմական ճանապարհով լուծելու, ինչպես նաև ՀՀ֊ի տարածաշրջանային մեկուսացման քաղաքականությունն ամրապնդելու համար [27]:

Չորրորդ, մրցակցությունն ընթանում է նաև ԵՄ֊ի և ՆԱՏՕ֊ի միջև: Օրինակ, ՆԱՏՕ֊ի ռազմական ներխուժումը Բոսնիա ի ցույց հանեց ՆԱՏՕ֊ի ամերիկյան և եվրոպական ուժերի միջև ռիսկերի ու պատասխանատվության անհամաչափ բաշխվածությունը. եվրոպական զորքերը գործում էին ցամաքում, մինչդեռ ամերիկյանը՝ օդում, որտեղ ռիսկերն ավելի քիչ են: 1994թ. ընդունվեց ՆԱՏՕ֊ի շրջանակներում եվրոպական «հենք»՝ ԵԱՊԻ ձևավորման անհրաժեշտությունը: Հետագայում՝ ԵՄ֊ի ԵԱՊՔ֊ի ներդրումից հետո, ի հայտ եկավ մտահոգություն պաշտպանական այս երկու չափումների միջև հնարավոր մրցակցության հարցում: Խնդիրը կարգավորվեց միայն 2002թ. «Բեռլին գումարած» համաձայնագրի կնքմամբ: Այս հարթության վրա տարաձայնության մեկ այլ առարկա դարձավ 2003թ. Եվրոպական խորհրդի ընդունած որոշումը Քաղաքացիական֊ռազմական բջջի և դրա շրջանակներում ԵՄ֊ի Օպերատիվ կենտրոնի ստեղծման մասին: Որպես զիջում՝ այդպիսի մի բջիջ էլ ստեղծվեց Մոնսում (Բելգիա), որտեղ տեղակայված է Եվրոպայում ՆԱՏՕ֊ի միացյալ ԶՈՒ շտաբը [11, pp. 239-240]:

Այդուամենայնիվ, արտաքին և անվտանգային քաղաքականության տիրույթում իրականացված և նախատեսված ինստիտուցիոնալ ու գործառութային փոխակերպումները, ԿԱԵ֊ում և ՀԱԵ֊ում տեղի երկրների եվրոպականացման միջոցով տարածաշրջանային կայունության ապահովման հաջողությունները, նրա գրավչության պահպանումը գործընկեր֊պետությունների մոտ, ինչպես նաև հակամարտային տարբեր իրավիճակներում ցուցաբերած ճկունությունը վկայում են այն մասին, որ միջազգային թատերաբեմում ԵՄ֊ն աստիճանաբար վերածվում է մյուս ուժային կենտրոնների հետ հաջողությամբ մրցակցող և գործակցող ազդեցիկ դերակատարի: Զուգահեռաբար, ամրապնդվում է նաև ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքական ինքնությունը, որը ձևավորումը նշանակալի քայլ կլինի բազմաբևեռ աշխարհակարգի կայացման գործում:

Քննարկման հարցեր

Ինչու՞ են ԵՄ֊ն համարում «փափուկ ուժ», «նորմատիվային ուժ» և «փոխակերպող ուժ»:

Որո՞նք են ԵՄ֊ի ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ ձևավորման հիմնապատճառները:

Որո՞նք են ԵՄ ԸԱԱՔ/ԸԱՊՔ հիմնական մարմինները և ի՞նչ լիազորություններով են դրանք օժտված:

Ի՞նչ սպառնալիքներ են հիշատակվում Եվրոպական անվտանգության ռազմավարության մեջ:

Ի՞նչ հիմնասկզբունքներ է սահմանում 2016թ. Գլոբալ ռազմավարությունը ԵՄ֊ի արտաքին քաղաքականության համար։

ԵՄ֊ի տարածաշրջանային ո՞ր ծրագրերում են ներգրավված հարավկովկասյան երկրները: Տվե´ք այդ ծրագրերի հակիրճ բնութագիրը:

Համեմատե´ք ԵՄ֊ի դիրքորոշումն ու քաղաքականությունը արցախյան, վրաց֊հարավօսական, վրաց֊աբխազական հակամարտությունների և հայ֊թուրքական հարաբերությունների հարցում:

Ձեր կարծիքով, որո՞նք են եղել ԵՄ֊ՀՀ համագործակցության զարգացման կարևոր շրջափուլերը, ձեռքբերումներն ու բացթողումները:

Համեմատե՛ք և մեկնաբանե՛ք ԱլԳ երկրներում ԵՄ֊ի վերաբերյալ հանրային կարծիքը:

Օգտագործված աղբյուրներ

Ա. Ղազինյան, Ed., Եվրոպական միության արտաքին և անվտանգության քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում: Միջմասնագիտ. հետազոտ., Երևան: Եվրոպական իրավունքի և ինտեգրման կենտրոն, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2009, pp. 13-16.

M. Corner, The European Union: An Introduction, New York: Palgrave Macmillan, 2014.

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3rd ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

The Centre Virtuel de la Connaissance sur l'Europe (CVCE), “Franco–British St. Malo Declaration (4 December 1998),” 02 12 2013. [Online]. Available: http://www.cvce.eu/en/obj/franco_british_st_malo_declaration_4_december_1998-en-f3cd16fb-fc37-4d52-936f-c8e9bc80f24f.html [Accessed 22 04 2017].

A. Staab, The European Union explained. Institutions. Actors. Global Impact, 2nd ed., Bloomington: Indiana University Press, 2011.

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3 ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

A. Rettman, “EU commission creates new foreign policy cell,” 11 09 2014. [Online]. Available: http://euobserver.com/institutional/125567 [Accessed 21 04 2017].

EEAS, “Military Headline Goals,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/topics/common-security-and-defence-policy-csdp/5388/shaping-of-a-common-security-and-defence-policy-_en#Military+Headline+Goals [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “The Berlin Plus agreement,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/topics/common-security-and-defence-policy-csdp/5388/shaping-of-a-common-security-and-defence-policy-_en#The+Berlin+Plus+agreement [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “Civilian Headline Goals,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/5388/shaping-common-security-and-defence-policy_en#Civilian+Headline+Goals [Accessed 22 04 2017].

О. Буторина, Ред., Европейская интеграция: учебник, Москва: Издательский Дом “Деловая литература”, 2011.

EUR-Lex, “Enhanced cooperation,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/enhanced_cooperation.html?locale=en [Accessed 22 04 2017].

EUR-Lex, “Permanent structured cooperation,” [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/permanent_structured_cooperation.html?locale=en [Accessed 22 04 2017].

European Council, “A secure Europe in a better world. European security strategy,” 12 12 2003. [Online]. Available: https://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/78367.pdf [Accessed 22 04 2017].

European Council, “Report on the Implementation of the European Security Strategy - Providing Security in a Changing World,” 11 12 2008. [Online]. Available: http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/reports/104630.pdf [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “Shared Vision, Common Action: A Stronger Europe. A Global Strategy for the EU’s Foreign and Security Policy,” 11 2016. [Online]. Available: http://www.eeas.europa.eu/archives/docs/top_stories/pdf/eugs_review_web.pdf [Accessed 22 04 2017].

G. Grevi, D. Helly and D. Keohane, European Security and Defence Policy. The first 10 years (1999-2009), Paris: The European Union Institute for Security Studies, 2009.

EUFOR Fact Sheet, “EU military operation in Bosnia and Herzegovina (Operation EUFOR ALTHEA),” 14 04 2014. [Online]. Available: http://www.euforbih.org/index.php?option=com_content&view=article&id=15&Itemid=134 [Accessed 20 09 2014].

European Council, “EULEX Kosovo: mandate extended, budget approved,” [Online]. Available: http://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2016/06/14-eulex-kosovo-budget/ [Accessed 22 04 2017].

EUBAM, “WHO WE ARE?” [Online]. Available: http://eubam.org/who-we-are/ [Accessed 22 04 2017].

The European Union Monitoring Mission (EUMM) in Georgia, “Our Mandate,” [Online]. Available: https://eumm.eu/en/about_eumm/mandate [Accessed 22 04 2017].

The European Union Advisory Mission (EUAM) Ukraine, “Our Mission,” [Online]. Available: http://www.euam-ukraine.eu/en/what-we-do/our-mission [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “Military and civilian missions and operations,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/430/military-and-civilian-missions-and-operations_en [Accessed 22 04 2017].

Н. С. Галстян, «Южный Кавказ в пространстве "нормативной геополитики" Европейского союза. Взгляд из Еревана,» в Восточное партнерство. Цели – опыт – вызовы. Анализ процесса имплементации в государствах, охваченных программой, П. Байор, Ред., Краков, Księgarnia akademicka, 2013, pp. 341-364.

EEAS, “Policy Areas. Foreign Affairs.,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/area/foreign-affairs_en [Accessed 22 04 2017].

European Commission, “A stronger global actor. Bringing together the tools of Europe’s external action,” [Online]. Available: https://ec.europa.eu/commission/priorities/stronger-global-actor_en [Accessed 21 04 2017].

Н. С. Галстян, «Детерминанты и особенности политики Европейского союза на Южном Кавказе,» в Международная конференция “Восточное партнерство: цели – практика – вызовы. Анализ процесса имплементации в государствах, включенных в программу”, Краков, 19 ноября, 2013 г.

T. Börzel, The Transformative Power of Europe Reloaded. The Limits of External Europeanization, Vols. KFG Working Paper Series, No. 11, Berlin: Kolleg-Forschergruppe (KFG) “The Transformative Power of Europe”, Freie Universität Berlin, February 2010.

EEAS, “Regions and Regional Policies,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/area/geo_en [Accessed 22 04 2017].

A. Samir and A. Kenz, Europe and the Arab World: Patterns and prospects for the new relationship, New York: Zed Books, 2005.

F. Schimmelfennig, “The Europeanization of Central and Eastern Europe,” Living Reviews in European Governance, vol. 2, no. 1, 2007.

EEAS, “COM (2003) 104 final: Wider Europe — Neighbourhood: A New Framework for Relations with our Eastern and Southern Neighbours,” 3 11 2003. [Online]. Available: http://eeas.europa.eu/archives/docs/enp/pdf/pdf/com03_104_en.pdf [Accessed 22 04 2017].

EUR-Lex, “Barcelona Declaration and Euro-Mediterranean partnership,” 08 09 2011. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3Ar15001 [Accessed 22 04 2017].

European Council, “8435/09 (Presse 78): Joint Declaration of the Prague Eastern Partnership Summit, Prague, 7 May 2009,” 07 05 2009. [Online]. Available: http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/er/107589.pdf [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “Union for the Mediterranean (UfM),” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/329/union-mediterranean-ufm_en [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “Black Sea Synergy,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/346/black-sea-synergy_en [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “Eastern Partnership,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/419/eastern-partnership_en [Accessed 22 04 2017].

EU Delegation to the UN, “Declaration: Prague Summit - Southern Corridor,” [Online]. Available: http://eu-un.europa.eu/declaration-prague-summit-southern-corridor/ [Accessed 22 04 2017].

EEAS, “European Neighbourhood Policy (ENP),” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/330/european-neighbourhood-policy-enp_en [Accessed 22 04 2017].

M. Łapczynski, “The European Union’s Eastern Partnership: Chances and perspectives,” Caucasian Review of International Affairs, vol. 3, no. 2, Spring 2009.

EUR-Lex, “COM (2007) 160 final: Communication from the Commission to the Council and the European Parliament black sea synergy - A new regional cooperation initiative,” 11 4 2007. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52007DC0160&from=EN [Accessed 22 04 2017].

L. Phillips, “This Week in the European Union,” 08 02 2008. [Online]. Available: http://euobserver.com/agenda/25632 [Accessed 22 04 2017].

F. Tassinari, “Sailing the black sea at last,” 07 02 2008. [Online]. Available: http://euobserver.com/opinion/25615 [Accessed 22 04 2017].

Ս. Սարյան, “Եվրամիության «Արևելյան գործընկերություն» ծրագրի ընթացքը,” 22 06 2010. [Online]. Available: http://www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=4874 [Accessed 22 04 2017].

Н. Галстян, “Евразийская тематика на внутриполитической повестке Армении: позиции и оценки исполнительной власти и основных политических сил (аналитический обзор),” in Внешняя политика Республики Армения. Проблемы и вызовы. Научно-практическая конференция, посвященная 22-летию независимости РА (17 октября 2013г.), Ереван, Изд-во ЕГУ, 2014.

European Commission, “SPEECH/09/230: Statement of President Barroso following the Southern Corridor Summit,” 08 05 2009. [Online]. Available: http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-09-230_en.htm [Accessed 22 04 2017].

S. Meister, “Tangled Up in Blue and Gold. For too long Brussels has been hamstrung in the Black Sea region,” Internationale Politik: Global Edition, no. 5, 2010.

BBC News, “Report of Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia (IIFFMCG - CEIIG),” 09 2009. [Online]. Available: http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/30_09_09_iiffmgc_report.pdf [Accessed 22 04 2017].

N. Popescu, “EU’s failure in Georgia,” 04 10 2009. [Online]. Available: http://www.ecfr.eu/article/commentary_popescu_euobserver_georiga [Accessed 22 04 2017].

International Crisis Group, “Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU's Role,” Europe Report N°173, 20 March 2006.

Ն. Գալստյան, Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման քաղաքական չափումները (թեկնածուական ատենախոսություն), Երևան, 2006.

EEAS, “Armenia and the EU,” [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/896/armenia-and-eu_en [Accessed 22 04 2017].

EEAS, "Armenia and the EU," 05 11 2016. [Online]. Available: https://eeas.europa.eu/delegations/armenia/896/armenia-and-eu_en [Accessed 22 04 2017].

ՀՀ ԱԳՆ, “ՀՀ համագործակցությունը ԵՄ հետ,” [Online]. Available: http://mfa.am/hy/country-by-country/eu/ [Accessed 22 04 2017].

EU Neighbourhood Barometer, “ENPI East: Azerbaijan. Wave 5, Spring 2014,” [Online]. Available: http://euneighbourhood.eu/wp-content/uploads/2014/09/FS-ENPI-Wave-5-AZ-EN.pdf [Accessed 20 09 2014].

EU Neighbourhood Barometer, “ENPI East: Belarus. Wave 5, Spring 2014,” [Online]. Available: http://euneighbourhood.eu/wp-content/uploads/2014/09/FS-ENPI-Wave-5-BY-EN.pdf [Accessed 20 09 2014].

EU Neighbourhood Barometer, “ENPI East: Moldova. Wave 5, Spring 2014,” [Online]. Available: http://euneighbourhood.eu/wp-content/uploads/2014/09/FS-ENPI-Wave-5-MD-EN.pdf [Accessed 20 09 2014].

EU Neighbourhood Barometer, “ENPI East: Georgia. Wave 5, Spring 2014,” [Online]. Available: http://euneighbourhood.eu/wp-content/uploads/2014/09/FS-ENPI-Wave-5-MD-EN.pdf [Accessed 20 09 2014].

S. Minesashvili, How European Are We? Explaining Georgia’s Westward Aspiration, Tbilisi: Center for Social Science, 2013.

EU Neighbourhood Barometer, “ENPI East: Ukraine. Wave 5, Spring 2014,” [Online]. Available: http://euneighbourhood.eu/wp-content/uploads/2014/09/FS-ENPI-Wave-5-UA-EN.pdf [Accessed 20 09 2014].

N. Galstyan, “Armenia's Foreign Policy in the Public Perception,” in Values and Identity as Sources of Foreign Policy in Armenia and Georgia, K. Kakachia and A. Markarov, Eds., Tbilisi, “UNIVERSAL", 2016, pp. 233-263.

H.-P. Adrian, “"Normative" power Europe: a realist critique.,” Journal of European Public Policy, no. 13.2, March 2006.

3.4 ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԸ

ԵՄ֊ն ունի ներքաղաքական հարուստ միջավայր: Ինչ֊որ առումով, նրա ներքաղաքական գունապնակն ավելի հարուստ է, քան առանձին֊անդամ պետություններինը, քանի որ ԵՄ֊ի քաղաքական համակարգում հատվում են թե´ ԵՄ֊ի տարբեր ինստիտուտների, թե´ ԵՄ֊ի ու անդամ֊պետությունների, թե´ համաեվրոպական քաղաքական կազմակերպությունների ու շարժումների շահերը: Դրա վրա էական ազդեցություն թողնում են ինչպես ԵՄ֊ից դուրս՝ արտաքին աշխարհում տեղի ունեցող գործընթացները, այնպես էլ անդամ֊պետություններում ընթացող քաղաքական մրցապայքարը:

Այս գլխում կներկայացնենք և կքննարկենք ԵՄ֊ի ներքաղաքական կյանքի վրա ազդող երկու կարևոր գործոնների՝ գաղափարաքաղաքական երկու հիմնական հոսանքների ու Եվրոպական խորհրդարանի քաղաքական խմբերի (համաեվրոպական կուսակցությունների) էությունը և առանձնահատկությունները: Այդ համատեքստում մենք կքննենք նաև այդ երկու գործոնների՝ ԵՄ֊ի քաղաքական կյանքի և օրակարգի ձևավորման վրա ազդեցության ձևերն ու հնարավորությունները:

3.4.1 ԵՎՐԱՀՈՌԵՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԵՎՐԱԼԱՎԱՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

3.4.1.1 Էությունը և բնորոշումները

Մասնագիտական գրականության մեջ միշտ հիշատակվում է եվրահոռետեսության բրիտանական «ծագումը», այն է՝ այդ տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է բրիտանական «Թայմս» օրաթերթում՝ Մ. Թետչերի եվրոպական քաղաքականության բնորոշման համար, իսկ երևույթն իր հայեցակարգային ձևակերպումն ստացել է հենց Մեծ Բրիտանիայի՝ ԵԸ/ԵՄ֊ի և եվրոպական ինտեգրման նկատմամաբ պահպանողական քաղաքականության հողի վրա [1, p. 31]: 1980֊ական թթ. կեսերին Մեծ Բրիտանիայում զուգահեռաբար օգտագործվում էին նաև «հակաշուկայականներ» (ԸՇ֊ի ընդդիմախոսներ), իսկ Ֆրանսիայում՝ «սուվերենիզմ» (պետության ազգային ինքնիշխանության անձեռնմխելիություն) տերմինները [2, p. 4]: Եվրահոռետեսության քաղաքական շարժումը նոր խթան ստացավ 1992թ. Մաաստրիխտի և 2001թ. Նիսի պայմանագրերի, եվրոյի ընդունման, ապա՝ ԵՄ֊ի ընդլայնումների, ինչպես նաև 2007թ. սկիզբ առած համաշխարհային ֆինասատնտեսական ճգնաժամի՝ եվրոյի գոտու վրա ազդեցության և 2015թ. սկիզբ առած ներգաղթային ճգնաժամի վերաբերյալ հանրային քննարկումներում:

Ակադեմիական շրջանակներում չկա եվրահոռետեսության և եվրալավատեսության միատեսակ բնորոշում: Եվրահոռետես համարվում է այն անձը, որն ընդդիմանում է ԵՄ֊ի հզորության աճին [3], գտնում է, որ իր երկիրը չպետք է անդամակցի ԵՄ֊ին [4] կամ պարզապես դեմ է ԵՄ֊ի հետ սերտ կապերին [5]: Դրան հակառակ, եվրալավատեսն այն անձն է, որը հիանում է Եվրոպայով, եվրոպացիներով, ԵՄ֊ով [6] կամ էլ հանդես է գալիս ԵՄ֊ին իր երկրի անդամակցության օգտին [7]: Բնորոշումների զանազանությունը խոսում է քննարկվող երկու երևույթների ներքին բազմազանության մասին:

Եվրահոռետեսության (հայտնի է նաև «եվրակասկածամտություն», «հակաեվրոպականություն» անուններով) հետևորդ համարում են բոլոր այն մարդկանց, որոնք հանդես են գալիս ընդդեմ ԵՄ֊ի [8, pp. 69-70]: Եվրահոռետեսներն, իսկապես, մի կողմից, ողջունում են ԵՄ֊ին ընդդիմությունն ու ընդդիմախոսությունը և կարող են հանդես գալ անգամ ԵՄ֊ից դուրս գալու օգտին կամ ամեն եվրոպականի մերժմամբ: Սակայն, մյուս կողմից, նրանք կարող են ԵՄ֊ին վերաբերող հարցերում հանդես գալ նաև պարզապես զգուշավոր կամ քննադատական մոտեցման օգտին՝ միաժամանակ, չընդդիմանալով, չքննադատելով ամեն եվրոպականը: Օրինակ, քննադատելով ԵՄ֊ի ընդհանուր քաղաքականություններից մեկը՝ բոլորովին պարտադիր չէ, որ այդ քաղաքական գործիչը, շարժումը կամ կուսակցությունն ընդհանրապես մերժի այդ քաղաքականությունը: Եվրահոռետեսը կարող է նաև քննադատել տվյալ պետության ինտեգրման, իր կարծիքով, չափազանց արագ տեմպերը, այլ ոչ թե ընդհանրապես ինտեգրումը: Այսինքն, եթե, օրինակ, «կոշտ» կամ արմատական եվրահոռետեսներն ընդհանրապես դեմ են եվրոպական ինտեգրմանը՝ Եվրոպայի Միացյալ Նահագների կառուցման հեռանկարով, ապա առավել չափավոր թևի ներկայացուցիչներն, ընդունելով ինչ֊որ մի փուլում այդպիսի միության ձևավորման հեռանկարը, այս պահին քննադատում են դեպի դրան տանող ինտեգրման տեմպերը՝ մատնանշելով դրա այս կամ այն բացասական կողմը:

Եվրահոռետեսությունը կարելի բնորոշել նաև՝ քննելով դրա հետ միաժամանակ կամ հենց դրանց փոխարեն կիրառվող տերմինները: Այսպես, օրինակ, եվրաքննադատներն, ընդունելով Եվրոպայի և եվրոպական ինտեգրման ձեռքբերումները, դրանք պաշտամունքի առարկա չեն դարձնում և հստակ տարանջատում են այդ ձեռքբերումների ընդունելի և անընդունելի կողմերը: Ավելի կոնկրետ, նրանք գտնում են, որ ԵՄ֊ն ոչ միայն ի վիճակի չէ ապահովել իր քաղաքացիների բարեկեցությունը, այլև փորձում է դրան հասնել որոշումների ընդունման ոչ թափանցիկ ընթացակարգերով՝ այդկերպ մեծացնելով անդամ֊պետությունների միջև գոյություն ունեցող անհավասարությունը [9, p. 2]:

Սա բնորոշ է նաև եվրառեալիստներին, որոնք, ի տարբերություն եվրաֆանտաստների կամ եվրաիդեալիստների ու եվրաուտոպիստների, մատնանշում են այն, ինչը Եվրոպայում կա «իրականում»: Մասնավորապես, նրանց համոզմամբ, ԵՄ֊ում գերիշխում են խոշոր տերությունները, որոնք ձգտում են իրենց սեփական շահերի բավարարմանը, իսկ այդ պայմաններում փոքր և միջին պետությունները կարող են օգուտ ստանալ, եթե պաշտպանեն իրենց ինքնիշխանությունը և ընդդիմանան ԵՄ֊ի մակարդակ ինքնիշխան լիազորությունների հետագա փոխանցմանը [10, p. 2]: Ընդհանուր առմամբ, հակաֆեդերալիզմի հետ ծագումնաբանական կապ ունեցող եվրոռեալիզմին բնորոշ է ԵՄ֊ի և ընդհանրապես եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ իրատեսական (ռեալիստական) և ռոֆերմիստական վերաբերմունքը:

Սա, բնականաբար, նույնական չէ եվրատյացությանը (եվրաֆոբիա), որը բնորոշվում է Եվրոպայի և եվրոպականի նկատմամբ իռացիոնալ վախով ու դրանից ծագող ատելությամբ: Եվրատյացությունը երբեմն համարվում է եվրահոռետեսության արմատական կամ ծայրահեղական տարատեսակ, որի հետևորդները հանդես են գալիս ամեն եվրոպականի և ԵՄ֊ին անդամակցության դեմ կամ այդ կառույցից տվյալ պետության դուրս գալու օգտին: Նրանց համոզմամբ, ԵՄ֊ն անթույլատրելի չափով ներխուժում է քաղաքացիների առօրյա, իսկ ընդհանուր քաղաքականություններն ավելորդ ծանրաբեռնվածություն են ստեղծում անդամ֊պետությունների համար [8, pp. 69-70]:

Եվրահոռետեսությանը մոտ մյուս տերմինը հակաեվրոպականությունն է՝ եվրոպական մշակույթի և եվրոպականացման մերժումը՝ ԵՄ֊ի և եվրոպական պետությունների քաղաքականության քննադատության զուգակցմամբ [11]: Իր բովանդակությամբ այն առավել մոտ է եվրոքննադատությանը:

Որոշ հեղինակներ [12, p. 17] եվրահոռետեսությունը կապում են ազգային քաղաքական ավանդույթների և եվրոպական ինտեգրման ազգային փորձի հետ, ուրիշներն [1, p. 32] այն համարում են եվրոպական ինտեգրման գործընթացին հակադրվելու, ներառյալ՝ դրան բացահայտորեն և աննահանջ ընդդիմանալու գաղափար, մի շարք հեղինակներ [13, p. 74] այն համարում են ԵՄ֊ի քաղաքականությանն, ընդլայնմանն ու ինտեգրման գործընթացին հակադրություն, ուրիշներն էլ [14, pp. 154-155] եվրահոռետեսությունը ներակայացնում են որպես մի շարժում՝ ուղղված եվրոպական վերազգային ինստիտուտների դեմ, որոնք, նրանց կարծիքով, սպառնում են կամ կարող են սպառնալ եվրոպական ավանդական պետական համակարգին կամ այդ համակարգի ինքնուրույնությանը:

Իր հերթին, եվրալավատեսությունը (հայտնի է նաև «եվրաէնտուզիազմ», «եվրոպամետություն», «եվրամոլություն» անուններով) եվրահոռետեսության հակոտնյա գաղափարաքաղաքական հոսանք է [8, p. 69]: Եվրալավատեսությունը ևս ունի արմատական կամ ծայրահեղական դրսևորում, որը հայտնի է «եվրամոլություն» (եվրոֆիլիա) անունով: Այս ուղղության ներկայացուցիչներին բնորոշ է Եվրոպայով, նրա մշակույթով, ԵՄ֊ով հիանալը և ԵՄ֊ին անդամակցության, եվրոպական ինտեգրման աջակցությունը: Այդուհանդերձ, եվրալավատեսությունը միշտ չի նշանակում ԵՄ֊ի բոլոր նախաձեռնությունների «կույր» աջակցություն, թեև, ընդհանուր առմամբ, եվրալավատեսներն իրենց գաղափարական հակառակորդներից տարբերվում են հենց եվրոպական ինտեգրման հետագա խորացման աջակցությամբ: Նրանք կողմ են արտահայտվում ԵՄ֊ի ինստիտուտներին՝ անդամ֊պետությունների կողմից ինքնիշխանության փոխանցմանը և Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների ստեղծմանը:

3.4.1.2 Կուսակցական եվրահոռետեսություն

Եվրահոռետեսության և եվրալավատեսության տիպաբանության հարցում ևս մասնագիտական շրջանակներում չկա միասնական մոտեցում: Թե´ սահմանման, թե´ տիպաբանության գլխավոր խնդիրներից մեկն այդ երևույթների բազմաշերտությունն է:

Եվրահոռետեսության ուսումնասիրության շրջանակներում առանձնահատուկ կարևորություն է տրվում կուսակցություններին և նրանց գործունեությանն ազգային ու եվրոպական մակարդակներում: Փ. Թագարտն առանձնացնում է որևէ պետության կուսակցական համակարգում և հենց կուսակցությունների ծրագրերում եվրահոռետեսության արտահայտման չորս ուղի [15].

Եվրահոռետես կուսակցություններ, որոնց միակ խնդիրը ԵՄ֊ին ընդդիմանալն է (կոշտ եվրահոռետեսներ),

Ընդդիմադիր կուսակցություններ՝ եվրահոռետեսական քաղաքականությամբ, որոնք որդեգրում են հակա֊ԵՄական դիրքորոշում՝ ի հավելում իրենց երկրի կառավարության վարած այլ քաղաքականությունների,

Քաղաքական համակարգում եվրահոռետեսկան ամուր դիրքեր ունեցող կուսակցություններ, որոնք հաճախ վայելում են ընտրողների լայն աջակցությունը և որդեգրել են եվրահոռետեսության հիմնադրույթներ,

Եվրահոռետեսների խմբակցություններ, երբ կուսակցության խորհրդարանական խմբակցությունը որդեգրում է եվրոհոռետեսական դիրքորոշում, սակայն ընդհանուր առմամբ չի ընդդիմանում եվրոպական ինտեգրմանը:

Եվրահոռետեսությունը դիտարկելով որպես ընդհանրապես ընդդիմություն ԵՄ֊ի նկատմամբ՝ անկախ եվրոպական ինտեգրման գործընթացի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքից, նույն հեղինակն առանձնացնում է այդ երևույթի երեք տարատեսակ [16, p. 8].

Նրանք, ովքեր ընդդիմանում են եվրոպական ինտեգրման գաղափարին և, հետևաբար, նաև ԵՄ֊ին:

Նրանք, ովքեր չեն ընդդիմանում ինտեգրմանը, սակայն նաև չեն գտնում, որ ԵՄ֊ն դրան հասնելու ամենալավ միջոցն է, քանի որ ԵՄ֊ն չափազանց «ներառող» է՝ փորձում է միակցել քաղաքականապես զգայուն խնդիրների նկատմամբ ազգային տարբեր ընկալումներ, մշակույթներ, սովորույթներ և ավանդույթներ:

Նրանք, ովքեր չեն ընդդիմանում ինտեգրմանը, սակայն նաև չեն գտնում, որ ԵՄ֊ն դրան հասնելու ամենալավ միջոցն է, քանի որ նա չափազանց «բացառող» է:

Զարգացնելով այս մոտեցումը՝ Փ. Թագարտն ու Ա. Շչեբիակն [17, pp. 7-9] առաջ են քաշում եվրահոռետեսության երկու՝ կոշտ և փափուկ տիպերը: Ըստ այդմ,

կոշտ եվրահոռետեսությունն սկզբունքորեն մերժում է ԵՄ֊ն և եվրոպական ինտեգրումը: Այս ձևը հանդիպում է այն կուսակցությունների մոտ, որոնք գտնում են, որ իրենց երկիրը պետք է դուրս գա ԵՄ֊ից կամ մերժում են եվրոպական ողջ նախագծը;

փափուկ եվրահոռետեսությունն սկզբունքորեն չի մերժում եվրոպական ինտեգրումը կամ ԵՄ֊ն, սակայն ԵՄ֊ի մի կամ մի քանի քաղաքականությունների հետ կապված մտահոգությունները հանգեցնում են նրա նկատմամբ որակյալ ընդդիմության ձևավորման կամ ենթադրվում է, որ ազգային շահերը և ԵՄ֊ի կուրսը գտնվում են հակասության մեջ:

Կոշտ եվրահոռետես կուսակցությունների տարբերակման համար օգտագործում են երկու հարցադրում: Առաջին, արդյո՞ք այն հակա֊ԵՄ կուսակցություն է: Հեղինակները ենթադրում են, որ կուսակցությունը կօգտագործի իր համախմբման կարողություններն ընդդեմ ԵՄ֊ի միայն այն դեպքում, եթե նա սկզբունքորեն է դեմ ԵՄ֊ին: Երկրորդ, արդյո՞ք ԵՄ֊ին հակադրությունն ունի գաղափարախոսական հենք, այն է՝ ԵՄ֊ն չափազանց կապիտալիստական, սոցիալիստական, նոր ազատական կամ բյուրոկրատացված է՝ միաժամանակ կոչ անելով վերանայել ԵՄ֊ին տվյալ պետության անդամակցության պայմաններն այնպես, որ դա անհամատեղելի կդառնա եվրոպական նախագծի ներկայիս պայմանների հետ: Սա երբեմն ներկայացվում է որպես պայմանական աջակցություն ԵՄ֊ին անդամակցությանը, սակայն անիրագործելի պայմաններով, որը փաստացիորեն հավասար է ԵՄ֊ին անդամակցության մերժմանը:

Փափուկ եվրահոռետեսության ոչ միանշանակ առկայության մասին կարելի է խոսել միայն այն դեպքում, եթե կուսակցությունը քննադատում է ոչ թե ընդհանրապես եվրոպական նախագիծը, այլ եվրոպական ինտեգրման ներկայիս կոնկրետ զարգացումները: Կոշտ եվրահոռետեսների՝ ԵՄ֊ին հակադրությունը կարող է բացատրվել նրանով, որ նրանք ԵՄ֊ի մեջ տեսնում են իրենց «հակառակորդներին» (օրինակ՝ կապիտալիզմը՝ կոմունիստների, նոր ազատականությունը՝ սոցիալիստների համար, սոցիալիզմն՝ աջերի, բյուրոկրատիան՝ պոպուլիստների, վերազգայնությունն՝ ազգայնականների համար): Փափուկ եվրահոռետեսների համար ԵՄ֊ն խնդրահարույց է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ նրա զարգացումը հակասում է այն մոտեցումներին, որոնց օգտին հանդես են գալիս այդ կուսակցությունները:

Իրենց հերթին, Պ. Կոպեցկին և Կ. Մուդը [18, pp. 300-303] տիպաբանման հիմքում դնում են երկու սկզբունք՝ եվրոպական ինտեգրման գաղափարի աջակցությունն ընդհանրապես և եվրոպական ինտեգրման պրակտիկայի, ԵՄ֊ի աջակցությունը՝ մասնավորապես: Եվրոպական ինտեգրման գաղափարների աջակցության սկզբունքով նրանք տարբերակում են եվրամոլներին և եվրատյացներին: Եվրամոլները հավատում են ԵՄ֊ի հիմքում ընկած ինտեգրման առանցքային գաղափարներին՝ միավորված ինքնիշխանության վրա հիմնված ինստիտուցիոնալիզացված համագործակցությանը (քաղաքական ասպեկտ) և ինտեգրված ազատ֊շուկայական տնտեսությանը (տնտեսական ասպեկտ): Սակայն նրանց հավատը կախված չէ նրանից, թե ինչպես է իրականության մեջ աշխատում եվրոպական ինտեգրումը, ինչպես են իրագործվում նրանց դավանած գաղափարները: Եվամոլությունն, ըստ այդմ, կարող է ներառել ինչպես ԵՄ֊ի հիման վրա վերազգային (դաշնային) պետության ստեղծման կողմնակիցներին (օրինակ՝ Ժ. Մոնե, Ռ. Շուման), այնպես էլ եվրոպական ինտեգրումը բացառապես տնտեսական տեսանկյունից (ԱԱԳ֊ների ստեղծում) գնահատողներին (օրինակ՝ Մ. Թետչեր):

Եվրատյացները, հակառակը, չեն աջակցում կամ էլ ուղղակիորեն հակադրվում են ԵՄ֊ի հիմքում ընկած ինտեգրման հիմնարար գաղափարներին: Պատճառները տարբեր են. դրանք կարող են լինել ազգայնական, սոցիալիստական կամ ինքնամեկուսացման հայացքներ ունեցողներ (օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիայի Անկախության և նիդերլանդական Սոցիալիստական կուսակցությունները) կամ նրանք, ովքեր անհեթեթություն և անհամատեղելի են համարում եվրոպական ինտեգրման գաղափարը եվրոպական պետությունների՝ գոյություն ունեցող բազմազանության պայմաններում: Ժամանակակից Եվրոպայի համար սա կարող է առաջին հայացքից փոքրամասնության կարծիք երևալ, քանի որ երբեմն անգամ ազգայնականներն են որոշակիորեն աջակցում եվրոպական պետությունների համագործակցության գաղափարին: Սակայն, դրանով հանդերձ, նրանք չեն պաշտպանում եվրոպական ինտեգրման հիմնարար գաղափարները (օրինակ՝ «Կերտելով նոր Եվրոպա» հռչակագիրը կամ «Ժողովուրդների Եվրոպան»):

Երկրորդ՝ ԵՄ֊ին աջակացության սկզբունքով տարբերակվում են ԵՄ֊լավատեսներն ու ԵՄ֊հոռետեսները: ԵՄ֊լավատեսները հավատում են ԵՄ֊ին այնպիսին, ինչպիսին նա կա, և նրա զարգացմանը: Պատճառներ կարող են լինել թե´ այն, որ նրանք բավարարված են նրանով, թե ինչպես է հիմնադրվել ու գործառնում ԵՄ֊ն, թե´ այն, որ նրանք լավատեսությամբ են նայում ԵՄ֊ի զարգացման կուրսին: Բայց սա չի բացառում ԵՄ֊ի առանձին քաղաքականության քննադատությունը (օրինակ՝ ԵՄ֊ի ԸԳՔ֊ն քննադատող Լեհական գյուղացիական կուսակցությունը): ԵՄ֊լավատեսության այս տարատեսակը հայտնի է նաև «քաղաքականության եվրահոռետեսություն» անունով, որի հետևորդներն ընդդիմանում են ԵՄ֊ի վարած այս կամ այն քաղաքականությանն, այլ ոչ թե ԵՄ֊ին ընդհանրապես:

ԵՄ֊հոռետեսները, հակառակը, չեն վստահում ԵՄ֊ին այս պահին կամ էլ հոռետեսորեն են տրամադրված նրա զարգացման հեռանկարի հարցում: Սակայն սա չի նշանակում, որ բոլոր ԵՄ֊հոռետեսները դեմ են ԵՄ֊ին անդամակցությանը. որոշ կուսակցություններ կարող են պարզապես պնդել, որ ներկայիս ԵՄ֊ն էականորեն շեղվել է ինտեգրման հիմնարար գաղափարներից: Եվ քանի որ նրանք պաշտպանում են այդ գաղափարները, նրանք հույս ունեն բարեփոխել ԵՄ֊ն: ԵՄ֊հոռետեսության այս տարատեսակը հայտնի է նաև «ազգային շահի եվրահոռետեսություն» անունով, որի ներկայացուցիչներն, սկզբունքորեն չընդդիմանալով եվրոպական նախագծին ու ԵՄ֊ին, այդուհանդերձ, ինչ֊որ քաղաքականություն աջակցելու համար պահանջում են ազգային շահերի համար դրա օգտակարության լուրջ հիմնավորումներ:

Այս երկու չափումների համակցության հիման վրա հեղինակներն առանձնացնում են Եվրոպայի նկատմամբ կուսակցական դիրքորոշումների չորս իդեալական տիպեր (տե´ս նաև Աղյուսակ 3.4.1֊1):

Եվրաէնտուզիաստներ — աջակցում են և´ ինտեգրման հիմնարար գաղափարները, և´ ԵՄ֊ի պրակտիկան՝ ընդհուպ մինչև առավել խորը միություն:

Եվրահոռետեսներ — աջակցում են ինտեգրման գաղափարին, բայց ոչ դրա իրագործումը ԵՄ֊ի միջոցով:

Եվրամերժողներ — մերժում են և´ ինտեգրման գաղափարը, և´ ԵՄ֊ն:

Եվրապրագմատիկներ — մերժում են ինտեգրման գաղափարը, բայց աջակցում են ԵՄ֊ին:

Ս. Վասիլոպոլուն [2, pp. 6-8] առաջ քաշեց տիպաբանության նոր մոտեցում՝ հիմնված երեք չափումների վրա՝ ԵՄ֊ի/եվրոպական ինտեգրման սկզբունքը (ԵՄ֊ի բազմակողմ մակարդակում համագործակցելու կամքը և ցանկությունը), պրակտիկան (ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ և քաղաքական ստատուս քվոն) և հեռանկարը (եվրոպական ինտեգրման խորացումը): Տեղայնացնելով այդ տիպաբանությունը ծայրահեղ աջ կուսակցությունների վրա (որոնք էլ հայտնի են իրենց եվրահոռետես հայացքներով)՝ նա տարբերում է կուսակցական եվրահոռետեսության երեք տիպեր (տե´ս նաև Աղյուսակ 3.4.1֊2).

Մերժողական եվրահոռետեսություն — մերժում են եվրոպական ինտեգրման բոլոր ասպեկտները և ոչ մի օգուտ չեն տեսնում հետագա համագործակցության մեջ: Նրանք գտնում են, որ ներկայումս ԵՄ֊ի բոլոր ընդհանուր քաղաքականությունները պետք է վարվեն ներպետական մակարդակում, հանդես են գալիս ԵՄ֊ից դուրս գալու օգտին, օգտագործում են հակավերազգային և պետականակենտրոն հռետորաբանություն, դեմ են ԵՄ֊ի մակարդակ ինքնիշխան լիազորությունների փոխանցմանը և ձգտում են վերականգնել ազգային֊պետական ինքնիշխանության ամբողջականությունը: Այսպիսի կուսակցություններից են Բելգիայում՝ «Ֆլամանդական շահ» (Vlaams Belang), Ֆրանսիայում՝ «Ազգային ճակատ» (Front National), Իտալիայում՝ «Սոցիալական շարժում — Եռագույն կրակ» (Movimento Sociale Fiamma Tricolore), «Լեհական ընտանիքների լիգա» (Liga Polskich Rodzin) կուսակցությունները:

Պայմանական եվրահոռետեսություն — ընդունում են եվրոպական բազմակողմ մակարդակում համագործակցության սկզբունքի որոշակի օգտակարությունն ազգային պետության համար, բայց միասնականացման մեջ վնաս են տեսնում իրենց երկրի ինքնիշխանությանն ու շահերին: Նրանք կողմ են այնպիսի համագործակցությանը, որը չի վնասի ազգային֊պետական ինքնիշխանությունը, ընդունում են համադաշնային համագործակցության հնարավորությունը քաղաքականության որոշ՝ իրենց ազգային շահերից բխող ասպեկտներում: Նրանք, փաստորեն, դեմ են ինտեգրման պրակտիկային և իշխանությունների ինստիտուցիոնալ հավասարակշռությանը՝ հանդես գալով հօգուտ բացառապես միջկառավարական համագործակցության (տե´ս նաև 1.3.4) և պետական ինքնիշխանության ամրապնդման: Այսպիսի կուսակցություններից են Ավստրիայում՝ «Ավստրիայի ազատության» (Freiheitliche Partei Osterreichs), Դանիայում՝ «Դանիայի ժողովրդական» (Dansk Folkeparti), Ֆրանսիայում՝ «Շարժում հանուն Ֆրանսիայի» (Mouvement pour la France), Իտալիայում՝ «Հյուսիսի լիգա» (Lega Nord) կուսակցությունները:

Փոխզիջումային եվրահոռետեսություն — բավարված են եվրոպական մակարդակում համագործակցության սկզբունքով և ընդունում են ստատուս քվոյի պրակտիկան: Նրանք կողմ են ինքնիշխան լիազորությունները ԵՄ մակարդակ փոխանցելուն, սակայն միայն հանուն տնտեսական բարգավաճման: Նրանք հանդես են գալիս հօգուտ ինտեգրման՝ մասնավորապես, տնտեսական քաղաքականությունների հարցում և պաշտպանում են ԵՄ֊ն այնպիսին, ինչպիսին կա՝ պայմանով, որ այն ձգտի երաշխավորել ազգային շահերն իր ինստիտուտների միջոցով: Այս կուսակցությունները ձգտում են ամրապնդել իրենց երկրների դերը ԵՄ֊ի ներսում, սակայն, կողմ չեն «ավելի խորը միությանը» կամ քաղաքական ինտեգրմանը: Այսպիսի կուսակցություններից են Իտալիայում՝ «Ազգային դաշինք» (Alleanza Nazionale), Նիդերլանդներում՝ «Բարեփոխված քաղաքական» (Staatkundig Gereformeerde Partij), Լեհաստանում՝ «Իրավունք և արդարություն» (Prawo i Sprawiedliwość) կուսակցությունները:

Ք. Ֆլուդն [19, p. 5], իր հերթին, տարբերում է ԵՄ֊ի և եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ կուսակցական դիրքորոշման վեց տարբերակ.

Մերժողներ — դեմ են կա´մ ընդհանրապես ԵՄ֊ին անդամակցությանը, կա´մ էլ ԵՄ֊ի կոնկրետ ինստիտուտին կամ վարած քաղաքականությանը:

Ռեվիզիոնիստներ — կողմնակից են մի շարք առանցքային պայմանագրային փոփոխություններից առաջ եղած վիճակին վերադառնալուն՝ կապված կա´մ ԵՄ֊ի ողջ համակարգի, կա´մ էլ քաղաքականության որոշ ոլորտների հետ:

Մինիմալիստներ — ընդունում են առկա ստատուս քվոն, սակայն մերժում են հետագա ինտեգրումը կա´մ ԵՄ֊ի ողջ համակարգի, կա´մ էլ որևէ կոնկրետ քաղաքականության ոլորտում:

Գրադուալիստներ — կողմնակից են հետագա ինտեգրմանը կա´մ ԵՄ֊ի ողջ համակարգում, կա´մ էլ որևէ կոնկրետ քաղաքականության ոլորտում, քանի դեռ այդ գործընթացը զարգանում է դանդաղ ու զգուշորեն:

Ռեֆորմիստներ — կառուցողական փոխազդեցության կողմնակիցներ, որոնք շեշտադրում են մեկ կամ մի քանի ինստիտուտների և/կամ քաղաքականության ոլորտների բարեփոխման անհրաժեշտությունը:

Մաքսիմալիստներ — կողմնակից են ինտեգրման արագացմանը կա´մ ԵՄ֊ի ողջ համակարգի ներսում, կա´մ էլ որևէ կոնկրետ քաղաքականության ոլորտում:

Կ. Սյորսենn էլ տարբերում է եվրահոռետեսության չորս իդեալական տիպեր [20, p. 8].

Տնտեսական գործոններով պատճառաբանվող, երբ ԵՄ֊ի նկատմամբ վերաբերմունքը հաշվարկվում է դրա շրջանակներում համագործակցության նյութական շահավետությամբ:

Ինքնիշխանության մասին պատկերացումներով պատճառաբանվող, երբ, ԵՄ֊ի տնտեսական օգտակարության ընդունմանը զուգահեռ, դրանում առկա վերազգային տարրերը համարվում են վտանգ ազգային֊պետական ինքնիշխանությանը:

ԵՄ֊ի ինստիտուցիոնալ֊կառուցվածքային անհամարժեքությամբ պատճառաբանվող, երբ առկա է զգացում, թե սեփական ձայնը լսելի չէ եվրոպական մակարդակում կամ Եվրոպական խորհրդարանը չունի բավարար կշիռ ԵՄ֊ի ներսում («ժողովրդավարական եվրահոռետեսություն»):

Քաղաքական գործոններով պատճառաբանվող, երբ ԵՄ֊ն գնահատվում է նույն չափանիշներով, ինչ ազգային մակարդակը: Այսինքն, օրինակ, սոցիալիստը կարող է թերահավատ լինել Հանձնաժողովի ազատական նախագահի նախաձեռնության հանդեպ և հակառակը: Հեղինակը ենթադրում է, որ «քաղաքական եվրահոռետեսության» գերիշխող ձևն այսօր «սոցիալական» է, այն է՝ «սոցիալական Եվրոպան» այսօր շատ քիչ է:

Որոշ հեղինակներ նշում են եվրահոռետեսության առաջացման երկու հիմնային պատճառներ՝ ազգային ինքնության պաշտպանության ձգտումը, որի համար սպառնալիք են հասարակությունների բազմամշակութայնացումը և տվյալ պետության աշխատաշուկայում աշխատանքային ներգաղթյալների ներհոսքի պարտճառով գործազրկության մակարդակի բարձրացումը, որոնք երկուսն էլ ի հայտ են գալիս մարդկանց ազատ տեղարաժի արդյունքում: Այդ հիմնային պատճառների վրա էլ կառուցվում են ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների կուսակցությունների շրջանում մշակութային ու տնտեսական պատճառներով պայմանավորված գաղափարախոսական և ռազմավարական նախընտրությունները [21, pp. 11-13]:

Որպես կանոն, թե´ եվրահոռետեսությունը, թե´ եվրալավատեսությունը դիտարկվում են ոչ թե որպես ինքնուրույն գաղափարախոսություններ, այլ կուսակցությունների ծրագրային «հավելումներ» [1, pp. 36-37]: Միաժամանակ, համարվում է, որ քաղաքական որոշ գաղափարախոսություններ դավանող որոշ կուսակցություններ ավելի ընկալունակ են եվրահոռետեսական «հավելումների» նկատմամբ, քան մյուսները: Ըստ այդմ, եվրահոռետեսությունը կարող է պայմանավորված լինել և´ գաղափարախոսությամբ, և´ ռազմավարությամբ: Գերազանցապես գափարախոսությամբ պայմանավորված եվրահոռետեսները որդեգրում են այդպիսի դիրքորոշում, քանի որ դա որոշակիորեն բխում է իրենց գաղափարներից: Այդ դեպքում նրանց գաղափարախոսությունից բխող արժեքները և նորմատիվային նպատակները հակասում են եվրոպական ինտեգրացիոն նախագծից բխող արժեքներին ու նորմատիվային նպատակներին: Որպես հետևանք՝ կուսակցությունն ընդդիմանում է դրանց՝ որդեգրելով կոշտ կամ փափուկ եվրահոռետեսական դիրքորոշում: Այսպիսի կուսակցությունները, որպես կանոն, չեն գնում փոխզիջումների, նրանց պայքարն այս հարցում անհաշտ է:

Ի տարբերություն գաղափարախոսականի, գերազանացապես ռազմավարական նպատակներով պայմանավորված եվրահոռետեսության հետևորդ կուսակցությունները եվրահոռետեսությունն օգտագործում են որպես իրենց ծրագրերի պրագմատիկական «հավելում»՝ ձգտելով դրա միջոցով շահել նոր ընտրողների համակրանքը: Ավելին, հանուն ընտրազանգվածի ընդլայնման, նրանք պատրաստ են անգամ խուսանավել կոշտ և փափուկ եվրահոռետեսության միջև՝ անգամ ի վնաս իրենց ելակետային իդեալների կամ ավանդական ընտրողների:

3.4.1.2.1 Կուսակցական եվրահոռետեսությունը Եվրոպայում

Եվրահոռետես և եվրալավատես համաեվրոպական կուսակցությունների (քաղաքական խմբերի) դիրքերի քանակական և որակական ամրապնդումն ուղղակիորեն կախված է նրանից, թե Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններում ազգային մակարդակում ինչպիսի հայացքներ ունեցող անձինք կամ կուսակցություններ են հաղթանակ տանում: Կուսակցական եվրահոռետեսության գործնական դրսևորումներն ու առանձնահատկությունները լավ պատկերացնելու համար անդրադառնանք 2014թ. ընտրությունների արդյունքում Եվրոպական խորհրդարանում ձևավորված քաղաքական խճանկարին: Այսպես, ընտրությունների արդյունքում Խորհրդարան է անցել 750 պատգամավոր, որոնցից 731֊ը միավորված են կուսակցական ութ խմբակցություններում՝ քաղաքական խմբերում, իսկ 19֊ն անկախ պատգամավորներ են [22]։ Խմբակցություններից 4֊ը կոշտ կամ փափուկ, ծայրահեղ կամ չափավոր եվրահոռետեսական են՝ Եվրոպական պահպանողականների և ռեֆորմիստների խումբը (74 մանդատ), Եվրոպական միավորված ձախեր—Հյուսիսային կանաչ ձախեր (52 մանդատ), Ազատության և ուղղակի ժողովրդավարության Եվրոպան (42 մանդատ) և Ազգերի ու ազատության Եվրոպան (39 մանդատ)։ Չմիացած պատգամավորներից եվրահոռետես կուսակցությունների ներկայացուցիչներ են առնվազը 15֊ը։ Ընդհանուր առմամբ, 8֊րդ գումարման Եվրոպական խորհրդարանի պատգմավորներից եվրահոռետես հայացքներ ունեն 222֊ը՝ պատգամավորների թվի մոտ 30%֊ը։ Այս թիվը խոսում է եվրոպական եվրահոռետես կուսակցությունների հանրային աջակցության աճի, իսկ եվրահոռետես պատգամավորների բաշխվածությունը քաղաքական 4 խմբերի և անկախների միջև՝ եվրահոռետեսների ներքին տարաձայնությունների, անմիաբանության մասին։

Կուսակցական եվրահոռետեսությունն իսկապես մեծ վերելք է ապրում Եվրոպայում, ինչի մասին վկայում են, օրինակ, գերմանական Կոնրադ Ադենաուերի անվան հիմնադրամի հետազոտության արդյունքները [23]: Դրանց համաձայն, Եվրոպայում գրեթե ամենուր աջ կուսակցություններն սկսել են մեծ հեղինակություն վայելել, արդյունքում, գրեթե ողջ Եվրոպայում աճում են հակաեվրոպական տրամադրությունները: Դրա մասին են վկայում, օրինակ, Մ. Լե Պենի գլխավորած «Ազգային ճակատի» հաղթարշավը 2014թ. Եվրոպական խորհրդարանի և 2017թ.՝ Ֆրանսիայում նախագահական ընտրությունների ժամանակ։ Դանիայում, Նիդերլանդներում, Ավստրիայում և Մեծ Բրիտանիայում աջ և ազգայնական կուսակցությունները ևս ամրապնդել են իրենց դիրքերն՝ արդեն հավակնելով կայուն, մշտական ընտրազանգվածի: Նրանք ոչ միայն սուր քննադատում են ԵՄ֊ին, այլև հանդես են գալիս ներգաղթի, բազմակարծության, բազմամշակութայնության և եվրոպական ինտեգրման դեմ: Ավելին, նրանց հայացքները «ցայտել» են նաև առաջատար կուսակցությունների և ներազդել նրանց առաջնորդների դիրքորոշումների վրա: Որպես օրինակ նշվում է, որ Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Դ. Քեմերոնի՝ ԵՄ֊ից իր երկրի դուրս գալու հարցը հանրաքվեի դնելը նպաստել է Մեծ Բրիտանիայի Անկախության կուսակցության դիրքերի ամրապնդմանը: Իսկ առանց «Իսկական ֆիններ» ազգայնական կուսակցության ճնշման՝ Ֆինլանդիայի Ազգային կոլաիցիոն կուսակցությունը դժվար թե տատանվեր եվրոգոտու՝ ճգնաժամից տուժած իր գործընկերներին ֆինանսական օգնություն տրամադրելու հարցում: Եվս մի մտահոգություն կապված է ԵՄ֊ի նոր անդամ֊երկրներում եվրահոռետես ուժերի և մինչ ԵՄ֊ին անդամակցելը եվրալավատես կառավարող քաղաքական մեծամասնության մոտ եվրահոռետեսական տրամադրությունների աճի հետ [24]: Հենց եվրահոռետես քաղաքական ուժերի, մասնավորապես շվեյցարական Ժողովրդական կուսակցության ազդեցությամբ 2014թ. փետրվարին Շվեյցարիան կողմ արտահայտվեց «Ընդդեմ զանգվածային միգրացիայի» նախաձեռնությանը, որի համաձայն, Շվեյցարիան պետք է սահմանափակող միջոցառումներ կիրառի Շենգենի գոտում, որին նա միացել էր 2005թ.: Դա, իր հերթին, նպաստեց ողջ ԵՄ֊ի տարածքում հականերգաղթային քննարկումների ակտիվացման համար [25]: Բրէքզիթը մեծ ոգևորություն առաջացրեց ԵՄ֊ի երկրների՝ կոշտ եվրահոռետեսական մոտեցումներ ունեցող ազգային կուսակցությունների մոտ [26], իսկ ֆինանսատնտեսական և ներգաղթային ճգնաժամերի սոցիալ֊տնտեսական ու սոցիալ֊քաղաքական հետևանքները, ահաբեկչական պայթեցումների շարքը եվրոպական տարբեր երկրներում բարձրացնում են եվրահոռետես կուսակցությունների հանրային հեղինակությունը [27]: Եվրահոռետեսության ակտիվացում նկատվում է անգամ ավանդաբար եվրալավատես համարվող և ծայրահեղական կուսակցությունների հետ «պատմական խնդիրներ» ունեցող Գերմանիայում: Այսպես, Գերմանիայի Դաշնային ՍԴ֊ն իջեցրել է ընտրական բարիերը, և հիմա թե´ տեղական, թե´ եվրոպական ընտրություններին կկարողանա մասնակցել (ու որոշ տեղեր զբաղեցնել) նեո֊նացիստական համարվող Գերմանիայի ազգային֊ժողովրդավարական կուսակցությունը (NPD — Die soziale Heimatpartei) [28]: Դրան էլ պետք է ավելացնել նաև Գերմանիայում նոր «հակա֊եվրո» «Այլընտրանք Գերմանիայի համար» (Alternative für Deutschland) կուսակցության ի հայտ գալը [29]:

Սակայն, ինչպես նկատում են որոշ հեղինակներ [16, pp. 9-10], թեև կուսակցական եվրահոռետեսությունը որոշակի պատկերացում է տալիս տվյալ երկրում եվրահոռետեսության մակարդակի մասյին, այդուհանդերձ, դա դեռևս չի խոսում եվրոպական ինտեգրման հանդեպ հանրային առավել լայն զանգվածների վերաբերմունքի մասին:

3.4.1.3 Հանրային եվրահոռետեսություն

Եվրահոռետես կուսակցությունների հանրային աջակցությունը միշտ չէ, որ համարժեք է հանրային եվրահոռետեսության մակարդակին: Ընտրողը կարող է քվեարկել ինչպես ա) եվրահոռետես քաղաքականություն, այնպես էլ բ) եվրահոռետես խմբավորում ունեցող կուսակցության օգտին՝ չնայած նրան, որ կարող է չաջակցել ո´չ այդ քաղաքականությանը, ո´չ էլ խմբակցությանը։ Հանրային եվրահոռետեսությունը կարելի է հաշվարկել, ստուգել էմպիրիկ տվյալների՝ հանրաքվեների, վիճակագրական տվյալների, այդ թվում՝ սոցիոլոգիական զանգվածային հարցումների միջոցով:

Կ. Սյորսենը, նշելով, որ չկա հանրային եվրահոռետեսության հստակ չափման միջոց, այդ երևույթը բնորոշում է ԵՄ֊ի նկատմամբ հանրության տրամադրվածության չորս հիմնական ձևերի միջոցով [30, p. 3]: Դրանք վերաբերում են

ազգային պետության ամբողջականությանը (ազգային֊պետական ինքնիշխանություն),

ԵՄ֊ի արժեքներին (գաղափարախոսություն),

ԵՄ֊ին նոր լիազորություններով օժտելուն՝ արդյունավետության բարձրացման նպատակով (քաղաքական արտադրողականություն),

Ինտեգրման տնտեսական հիմնավորմանը (տնտեսական օգտակարություն),

Եվրոպական մակարդակում զգացմունքային կապվածությանը կամ դրա բացակայությանը (հուզական ձգողականություն),

ԵՄ֊ում համագործակության հիմնարար սկզբունքներին կոշտ հակադրությունը (սկզբունքային ընդդիմություն):

Եվրահոռետեսության իդեալական երեք տիպերի (օգտապաշտական, ինքնիշխանության վրա հիմնված և սկզբունքային) չափման համար նա օգտագործում է Եվրոբարոմետրի պարբերական հարցախույզների տվյալները:

Եվրաբարոմետրի 2016թ. հարցախույզի արդյունքների համաձայն, հարցվածների 59%֊ը վատ է գնահատել իրենց երկրների սոցիալ֊տնտեսական վիճակը, ըստ որում՝ եվրոյի գոտու անդամ֊երկրներում այդ ցուցանիշը կազմել է 60%։ Սոցիալ֊տնտեսական վիճակը ԵՄ֊ի միջինից ցածր գնահատական ստացել է Հունաստանում, Իսպանիայում, Իտլաիայում, Բուլղարիայում, Պորտուգալիայում, Ֆրանսիայում, Խորվաթիայում, Ռումինիայում, Սլովենիայում, Կիպրոսում, Լատվիայում, Լիտվայում, Հունգարիայում, Սլովակիայում և Ֆինլանդիայում [31, pp. 22-23]։

ԵՄ֊ի մակարդակում ամենամտահոգիչ խնդիրներ հարցվածները համարում են ներգաղթը (45%), ահաբեկչությունը (32%) և տնտեսության վիճակը (20%), իսկ ազգային մակարդակում՝ գործազրկությունը (31%), ներգաղթը (26%) և տնտեսության վիճակը (19%) [31, pp. 7-8, 11-13]։

Հարցվածների 50%֊ը լավատես է ԵՄ֊ի ապագայի հարցում, իսկ համեմատաբար հոռետեսորեն տրամադրված են Հունաստանում, Կիպրոսում, Միացյալ Թագավորությունում, Ավստրիայում, Շվեդիայում և Չեխիայում։ Այդուհանդերձ, հանրային լավատեսությունն անկում է ապրում՝ 2009թ. 66%֊ից իջնելով 50%֊ի 2016թ. [31, pp. 19-21]։

2009թ. ցուցանիշների համեմատ՝ ԵՄ֊ի դրական իմիջն անկում է ապրում՝ 2016թ. կազմելով 35% (չեզոքը՝ 38%, իսկ բացասականը՝ 25%)։ Միայն Լեհաստանում, Ռումինիայում և Իռլանդիայում է հարցվածների կեսից ավելին դրական գնահատել ԵՄ֊ի իմիջը, իսկ Բուլղարիայում, Լյուքսեմբուրգում և Պորտուգալիայում՝ հարցվածների հարաբերական մեծամասնությունը։ Բացասական իմիջի ամենաբարձր ցուցանիշները (35% և ավելի) գրանցվել են Հունաստանում, Կիպրոսում և Ավստրիայում [31, pp. 15-17]։

Հետաքրքիր է, որ ազգային֊պետական իշխանությունների նկատմամբ հանրային վստահությունը դինամիկան զուգահեռվում է ԵՄ֊ի նկատմամբ վստահությանը, բայց վերջինս մոտ 10%֊ով միշտ բարձր է ազգային մակարդակի նկատմամբ։ Այդուհանդերձ, նկատվում է նաև ազգային իշխանության մարմինների և ԵՄ֊ի նկատմամբ հանրային վստահության անկում. եթե 2007թ. ազգային կառավարությունների նկատմամբ հանրային վստահությունը կազմում էր 41%, խորհրդարաններինը՝ 43%, իսկ ԵՄ֊ինը՝ 57%, ապա 2016թ. այդ ցուցանիշներն զգալիորեն անկում են գրանցել՝ կազմելով, համապատասխանաբար, 31%, 32% և 36% [31, p. 14]։ ԵՄ֊ի նկատմամբ հանրային վստահության ամենաբարձր (50% և ավելի) ցուցանիշները գրանցվել են ԵՄ֊ի 28 երկրներից 10֊ում, իսկ ամենացածրը՝ 7֊ում՝ Ավստրիայում, Իսպանիայում, Կիպրոսում, Հունաստանում, Մեծ Բրիտանիայում, Սլովենիայում և Ֆրանսիայում[32, p. 108]։

Թեև բնակչության գերակշիռ մեծամասնությունը տեղյակ է Եվրոպական խորհրդարանի, Հանձնաժողովի և ԵԿԲ֊ի մասին, այդուհանդերձ, այդ ինստիտուտների նկատմամբ հանրային վստահությունը, 2006թ. համեմատ անկում է ապրել՝ համապատասխանաբար, 52%, 47%, 42%֊ից 2015թ. հասնելով 43%, 40%, 35%, բայց աճի միտումներ արձանագրելով 2014 թ֊ից: Ըստ այդմ, Խորհրդարանի նկատմամբ վստահությունը մեծ է (50% և ավելի) ԵՄ֊ի 28 պետություններից 14֊ում, ամենաքիչը (50% և ավելի) վստահում են Ավստրիայում, Իսպանիայում, Կիպրոսում, Հունաստանում, Մեծ Բրիտանիայում և Սլովենիայում: Հանձնաժողովի նկատմամբ վստահությունը մեծ է ԵՄ֊ի 11 երկրներում, իսկ ամենաքիչը վստահում են Հունաստանում, Իսպանիայում և Կիպրոսում [32, p. 102]:

2007 թ֊ից (58%) 2013թ. (45%) նկատվում էր ազգային մակարդակում ժողովրդավարության անկում, բայց 2013 թ֊ից այդ ցուցանիշն աճում է՝ 2015թ. կազմելով 53%։ Դրանով բավարարված է ԵՄ֊ի 15 երկրների բնակչության կեսից ավելին, իսկ մյուս երկրներում՝ Կիպրոսում, Սլովենիայում, Պորտուգալիայում, Խորվաթիայում, Ռումինիայում, Բուլղարիայում, Սլովակիայում, Հունաստանում, Իտալիայում, Լիտվայում, Հունգարիայում, Իսպանիայում, Էստոնիայում և Լատվիայում, հակառակը, բնակչության կեսից ավելին բավարարված չէ ժողովրդավարության մակարդակով [32, pp. 135-136]։

2009 թ֊ից (54%) 2014թ. (43%) նկատվում էր նաև ԵՄ֊ի մակարդակում ժողովրդավարության անկում, որի ցուցանիշն սկսել է բարելավվել 2014 թ֊ից՝ 2015թ. կազմելով 46%։ Դրանով բավարարված է ԵՄ֊ի 17 երկրների բնակչության կեսից ավելին, իսկ հակառակ պատկերն առկա է Ավստրիայում, Կիպրոսում, Հունաստանում և Պորտուգալիայում [32, pp. 139-140]։

ԵՄ֊ի քաղաքականություններից միայն ընդլայնումն է քննադատվում հարցվածների բացարձակ մեծամասնության (51%) կողմից, իսկ ամենաշատը ողջունվում է քաղաքացիների ազատ տեղաշարժը (81%) [31, p. 24]։ Այդուհանդերձ, եվրոն ևս արժանացել է Չեխիայի, Շվեդիայի, ՄԹ, Դանիայի, Լեհաստանի և Բուլղարիայի քաղաքացիների մեծամասնության քննադատությանը [31, p. 27]։ Ավելին, եթե ԵՄ֊ի ներքին միգրացիան ողջունվում է հարցվածների 61%֊ի կողմից, ապա այլ երկրներից ներգաղթին հարցվածների 56%֊ը դեմ է [31, p. 29]։ Սակայն այս հարցում էլ ԵՄ֊ի երկրների միջև կան տարբերություններ։ Օրինակ՝ ԵՄ֊ի ներքին միգրացիոն տեղաշարժին դեմ է Չեխիայի (51%), Իտալիայի (51%), Կիպրոսի (54%), Լատվիայի (49%) քաղաքացիների մեծամասնությունը, իսկ այլ երկրներից ԵՄ ներգաղթին կողմ է հատկապես Շվեդիայի (64%), Իռլանդիայի (57%), Իսպանիայի (52%), Լյուքսեմբուրգի և Միացյալ Թագավորության (49%) քաղաքացիների մեծամասնությունը [31, p. 30]։

Հետաքրիր են նաև ԵՄ֊ի դաշնային հեռանկարի նկատմամբ բնակչության վերաբերմունքի տվյալները: 2013թ. ԵՄ֊ի՝ դաշնապետության վերածվելուն կողմ է արտահայտվել ԵՄ֊ի բնակչության հարաբերական մեծամասնությունը (45%), դեմ՝ 35%֊ը: Մեծ է նաև չկողմնորոշվածների թիվը՝ 20%: Այդ գաղափարին կողմ է ԵՄ֊ի ոչ բոլոր անդամ֊երկրների բնակչությունը. այն ստանում է բնակչության մեծամասնության (50% և ավելի) աջակցությունը ԵՄ֊ի 28 երկրներից միայն 7֊ում՝ Լեհաստանում, Խորվաթիայում, Չեխիայում, Նիդերլանդներում, Ֆրանսիայում, Հունգարիայում, Գերմանիայում և Սլովակիայում: Բնակչության մեծամասնությունը դեմ է այդ գաղափարին Մեծ Բրիտանիայում, Ֆինլանդիայում, Շվեդիայում և Դանիայում [33, pp. 135-136]:

Ամփոփում

Ընդհանուր առմամբ, թեմատիկ գրականության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ և´ եվրալավատեսությունը, և´ դրա հակոտնյա եվրահոռետեսությունն ավելի շուտ գաղափարաքաղաքական հոսանքներ են, քան կուսակցական֊քաղաքական գաղափարախություններ: Դա է պատճառը, որ երկու հոսանքների հետևորդների մեջ էլ կարելի է տեսնել քաղաքական սպեկտրի տարբեր թևեր ներկայացնող կուսակցություններ և քաղաքական գործիչներ: Ավելին, երբեմն անգամ ԵՄ֊ի պետություններին են խմբավորում եվրահոռետեսների և եվրալավատեսների՝ հիմք ընդունելով թե´ այդ պետությունների պաշտոնական, թե´ դրանց բնակչության մեծամասնության ավանդական վերաբերմունքը, դիրքորոշումը ԵՄ֊ի ու եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ: Հարկ է նշել նաև, որ գաղափարաքաղաքական այդ երկու հոսանքներն էլ միատարր չեն և աչքի են ընկնում բավական մեծ ներքին բազմազանությամբ, ծայրահեղ և չափավոր դրսևորումներով, մշտական֊կայուն և փոփոխական֊անկայուն հատվածներով: Բացի դրանից, նկատելի է նաև, մի կողմից, գաղափարաքաղաքական այս հոսանքների ազդեցության, դրանց հետևորդների թվի և, մյուս կողմից, ԵՄ֊ի կայուն զարգացման/ճգնաժամերի միջև սերտ կապակցություն. ճգնաժամային, անկայուն իրավիճակներում, որպես կանոն, աճում է եվրահոռետեսների թիվն ու հեղինակությունը, ակտիվ խաղացող են դառնում ծայրահեղ՝ «կոշտ» եվրահոռետեսները, իսկ «խաղաղ», կայուն զարգացման ժամանակահատվածում՝ հակառակը, առավել մեծ հեղինակություն են վայելում եվրալավատեսները: Եվրահոռետեսության նկատմամբ ուշադրությունն աճում է նաև Եվրոպական խորհրդարանի ընտրությունների, ինչպես նաև հիմնադիր պայմանագրերի քննարկումների ժամանակ:

Եվրահոռետեսությունը շատ հաճախ հանդես է գալիս ազգային ինքնության և ազգային֊պետական ինքնիշխանության պահպանման գաղափարների հետ համակցված՝ որպես հակադրություն ԵՄ֊ի տեսքով դաշնային պետության ձևավորման գաղափարին: Չնայած իր բրիտանական «արմատներին»՝ ԵՄ֊ի ձևավորումը և նրա շրջանակներում հատկապես 1990֊ական թթ. սկզբներից ինտեգրման գործընթացների արագացումն ու անդամ֊պետությունների թվի ավելացումը խթանեցին այդ երևույթի զարգացումն ու տարածումը նաև մայրցամաքային Եվրոպայում: Ավելին, այսօր այն իր ուրույն տեղն է գտել ոչ միայն ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունների և հենց ԵՄ֊ի, այլ նաև ԵՄ֊ից դուրս գտնվող, բայց նրա հետ սերտ կապեր կամ «եվրոպական հեռանկար» ունեցող պետությունների հասարակական֊քաղաքական համակարգերում:

Հանրային կարծիքի տարբեր, հատկապես Եվրոբարոմետրի հարցախույզները ցույց են տալիս, որ ԵՄ֊ում և անդամ֊երկրներում եվրահոռետեսության աճի համար իսկապես ստեղծվել են նպաստավոր պայմաններ: Սոցիալ֊տնտեսական պայմաններից դժգոհ, ազգային ու եվրոպական իշխանություններին չվստահող և ապագայի հանդեպ հոռետեսորեն տրամադրված քաղաքացիները պարարտ հող են քաղաքական սպեկտրի տարբեր թևերը ներկայացնող և պոպուլիստական մարտավարություն որդեգրած եվրահոռետես կուսակցությունների քաղաքական կշռի բարձրացման համար: Մյուս կողմից, եվրահոռետեսների մարտավարական առանձնահատկություններն ու ներքին տարաձայնությունները կարող են որոշակիորեն նվազեցնել նրանց գործնական ազդեցությունը թե´ ազգային, թե´ եվրոպական մակարդակներում: Իրավիճակի վրա էական ազդեցություն է թողնում նաև տեղական, տարածքային, համապետական և համաեվրոպական ընտրություններում քաղաքացիների մասնակցության աստիճանը: Եվրահոռետեսների ազդեցության աճը հանգեցնում է նաև որոշ հարցերում իշխող մեծամասնության մոտեցումների, դիրքորոշումների փոփոխության, իսկ դա էլ կարող է որոշակիորեն ազդել թե´ ազգային, թե´ ԵՄ֊ի քաղաքականության ու եվրոպական ինտեգրման վրա:

Ամեն դեպքում, կարող ենք արձանագրել, որ եվրոպական ինտեգրումն՝ ընդհանրապես և ԵՄ֊ն՝ մասնավորապես այսօր կանգնած են հանրային վստահություն ստեղծելու (և ոչ այնքան վերականգնելու) խնդրի առջև: Դա պահանջում է, մի կողմից, ԵՄ֊ի ներկայիս գործառնական առաջնահերթությունների վերանայում, մյուս կողմից, լայնածավալ բացատրական աշխատանք հասարակության հետ: Ըստ որում, պետք է հաշվի առնել, որ ԵՄ֊ի ներկայիս ներքին խնդիրներն ու եվրահոռետեսության աճն ազդում են ոչ միայն ԵՄ֊ի քաղաքացիների դիրքորոշման և, հետևաբար, կուսակցությունների մարտավարության, այլ նաև պաշտոնական թեկնածու և «եվրոպական հեռանկար» ունեցող երկրների բնակիչների, քաղաքական ուժերի և իշխանական շրջանակների դիրքորոշումների վրա:

Քննարկման հարցեր

Սահմանե՛ք և բնութագրե՛ք եվրահոռետեսությունն ու եվրալավատեսությունը:

Ի՞նչ տարատեսակներ ունեն եվրահոռետեսությունն ու եվրալավատեսությունը:

Ի՞նչ է կուսակցական եվրահոռետեսությունը և ինչպե՞ս է այն դրսևորվում գործնական կյանքում:

Ի՞նչ է հանրային եվրահոռետեսությունը և ինչպե՞ս է այն դրսևորվում գործնական կյանքում:

Ինչպիսի՞ն են հանրային վերաբերմունքը և դրա փոփոխության միտումները ԵՄ֊ի, դրա առանձին ինստիտուտների և քաղաքականության ուղղությունների նկատմամբ:

Օգտագործված աղբյուրներ

J. Rovny, “Conceptualising Party-based Euroscepticism: Magnitude and Motivations,” Collegium, no. 29, pp. 31-49, 2004.

S. Vasilopolou, “Varieties of Euroscepticism: The Case of the European Extreme Right,” Journal of Contemporary European Research, vol. 5, no. 1, pp. 3-23, 2009.

Oxford Living Dictionaries, “Eurosceptic,” [Online]. Available: https://en.oxforddictionaries.com/definition/Eurosceptic [Accessed 23 04 2017].

Macmillan Dictionaries, “Eurosceptic,” [Online]. Available: http://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/eurosceptic [Accessed 23 04 2017].

Collins English Dictionary, “Eurosceptic,” [Online]. Available: https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/eurosceptic [Accessed 23 04 2017].

Collins English Dictionary, “Europhile,” [Online]. Available: https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/europhile [Accessed 23 04 2017].

Oxford Living Dictionaries, “Europhile,” [Online]. Available: https://en.oxforddictionaries.com/definition/Europhile [Accessed 23 04 2017].

A. Jones, A Glossary of the European Union, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008.

T. Dokos, E. Poli, C. Rosselli, E. Soler i Lecha and N. Tocci, “Eurocriticism: The Eurozone Crisis and Anti-Establishment Groups in Southern Europe,” IAI Working Papers, pp. 1-18, 12 2013.

M. Braun, “Understanding Klaus. The Story of Czech Eurorealism,” European Policy Institutes Network Working Paper, pp. 1-9, 11 2009.

The Economist, “Against anti-Europeanism,” 26 04 2007. [Online]. Available: http://www.economist.com/node/9084422 [Accessed 23 04 2017].

R. Harmsen and M. Spiering, Euroscepticism: Party politics, national identity and European integration., Amsterdam: Rodopi, 2004.

D. Breed, “Euroscepticism in Britain: Social Movement or Contentious Politics?” Praxis: Politics in Action, vol. 1, no. 1, pp. 74-88, 2013.

R. Katz, “Euroscepticism in Parliament: A Comparative Analysis of the European and National Parliaments,” in Opposing Europe? The Comparative Party Politics of Euroscepticism: Volume 2: Comparative and Theoretical Perspectives, New York, Oxford University Press, 2008, pp. 151-180.

P. Taggart, “A touchstone of dissent: Euroscepticism in contemporary Western European party systems,” European Journal of Political Research, vol. 33, no. 3, pp. 363-388, 1998.

T. Robertson, “Euroscepticism and the Perception of Benefits”, 2005. [Online]. Available: http://lup.lub.lu.se/luur/download?func=downloadFile&recordOId=1330033&fileOId=1330034 [Accessed 23 04 2017].

P. Taggart и A. Szczerbiak, “Introduction: Opposing Europe? The Politics of Euroscepticism in Europe”, in Opposing Europe? The Comparative Party Politics of Euroscepticism. Volume 1. Case Studies and Country Surveys, New York, Oxford University Press, 2008, pp. 1-17.

P. Kopecky and C. Mudde, “The Two Sides of Euroscepticism. Party Positions on European Integration in East Central Europe,” European Union Politics, vol. 3, no. 3, p. 297–326, 2002.

C. Flood, “UACES 32nd Annual Conference,” in Euroscepticism: A Problematic Concept, Belfast, 2002.

K. Sørensen, “Love me, love me not… A typology of public euroscepticism,” SEI Working Paper, EPERN Working Paper, pp. 1-29, 2008.

D. Attewell, The Two-Level Game of Strategic Euroscepticism, Medford: Tufts University, 2011.

European Parliament, “MEPs by Member State and political group. 8th parliamentary term,” [Online]. Available: http://www.europarl.europa.eu/meps/en/crosstable.html [Accessed 23 04 2017].

K. Grabow and F. Hartleb, Europa - nein danke? Studie zum Aufstieg Rechts- und Nationalpopulistischer Parteien in Europa, Paderborn: Konrad-Adenauer-Stiftung e. V., 2013.

J.-W. Müller, “Eastern Europe Goes South. Disappearing Democracy in the EU's Newest Members,” 03 2014. [Online]. Available: https://www.foreignaffairs.com/articles/eastern-europe-caucasus/2014-02-12/eastern-europe-goes-south [Accessed 23 04 2017].

A. Rettman, “Swiss result sharpens EU immigration debate,” 11 02 2014. [Online]. Available: https://euobserver.com/justice/123090 [Accessed 23 04 2017].

P. Foster, “EU faces Brexit "contagion" as populist parties across Europe call for referendums,” 24 06 2016. [Online]. Available: http://www.telegraph.co.uk/news/2016/06/24/eu-faces-brexit-contagion-as-populist-parties-across-europe-call/ [Accessed 23 04 2017].

R. Smith, “Anti-EU parties MAPPED: The Eurosceptics successfully attempting to break up the EU...,” 03 10 2016. [Online]. Available: http://www.express.co.uk/news/world/713723/anti-eu-parties-european-union-eurosceptics-map-national-front-freedom-five-star [Accessed 23 04 2017].

Bundesfervassungsgericht, “Three-Percent Electoral Threshold in the Law Governing European Elections Unconstitutional Under the Current Legal and Factual Circumstances,” 26 02 2014. [Online]. Available: https://www.bundesverfassungsgericht.de/SharedDocs/Pressemitteilungen/EN/2014/bvg14-014.html [Accessed 23 04 2017].

V. Pop, “Controversial author praises German anti-euro party,” 24 02 2014. [Online]. Available: https://euobserver.com/eu-elections/123254 [Accessed 23 04 2017].

C. Sørensen, “Danish and British Popular Euroscepticism compared: A skeptical assessment of the Concept,” DIIS Working Paper, pp. 1-27, 2004.

European Commission, “Standard Eurobarometer 86 (Autumn 2016) - Public opinion in the European Union,” European Union, Brussels, 2016.

European Commission, “Standard Eurobarometer 83 (Spring 2015) - Public Opinion in the EU,” The European Union, Brussels, 2015.

European Commission, “Standard Eurobarometer 80 (Autumn 2013) - Public Opinion in the European Union,” The European Union, Brussels, 2013.

3.4.2 ՀԱՄԱԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«Կուսակցությունները եվրոպական մակարդակում նպաստում են եվրոպական քաղաքական գիտակցության ձևավորմանն ու Միության քաղաքացիների կամարտահայտությանը»։

Եվրոպական միության մասին պայմանագրի 10-րդ հոդված, կետ 4 [1, p. 10]

3.4.2.1 Իրավական կարգավիճակը

Համաեվրոպական կուսակցությունները համաեվրոպական մակարդակում գործառնող միջկուսակցական դաշինք-խմբավորումներ են: ԵՄ-ի կողմից պաշտոնապես ճանաչված այդպիսի դաշինքների գործունեությունն ու դրա ֆինանսավորումը կանոնակարգված է ԵՄ-ի իրավական ակտերով:

Չնայած համաեվրոպական կուսակցություններն անցել են կազմավորման երկարատև գործընթաց, այդուհանդերձ, դրանց գործունեության իրավական կարգավորումը համեմատաբար նոր է և սկիզբ է առել 1992թ. Մաաստրիխտի պայմանագրից: Ըստ այս պահին գործող նորմատիվ-իրավական կարգավորումների [2], համաեվրոպական կուսակցության կարգավիճակ ստանալու համար քաղաքական կազմակերպությունը պետք է.

Իրավական անձի կարգավիճակ ունենա ԵՄ-ի այն անդամ-երկրում, որտեղ գտնվում է նրա կենտրոնակայանը,

Ներկայացված լինի ԵՄ-ի անդամ-պետությունների առնվազը ¼-ում՝ հանձինս տեղական-տարածքային, ազգային կամ եվրոպական մակարդակի խորհրդարանների պատգամավորների կամ էլ Եվրոպական խորհրդարանի վերջին ընտրություններում ԵՄ-ի անդամ-երկրների առնվազը ¼-ում հավաքած լինի ձայների առնվազը 3%-ը,

Պահպանի ԵՄ-ի հիմնարար, մասնավորապես, ազատության, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պահպանման, օրենքի գերակայության սկզբունքները,

Մասնակցի Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններին կամ հայտարարի այդպիսի ցանկության մասին,

Ամեն տարի հրապարակի ֆինանսական հաշվետվություն եկամուտների ու ծախսերի, ֆինանսական կարողությունների մասին,

Հայտարարագրի իր այն նվիրատուների ցուցակը, որոնց նվիրատվությունը գերազանցում է 500 եվրոն,

Չընդունի նվիրատվություններ, որոնք անանուն են, գերազանցում են տարեկան 12000 եվրոն, ստացվում են Եվրոպական խորհրդարանի խմբակցությունների բյուջեից, ազգային կուսակցություններից, եթե այն գերազանցում է նրանց տարեկան բյուջեի 40%-ը, ինչպես նաև պետական իշխանության մարմիններին ենթակա ընկերություններից,

Իր բյուջեի առնվազը 15%-ը ձևավորի այլ աղբյուրներից,

Ֆինանսական աջակցություն ստանալու համար հայտ ներկայացնի մինչև սեպտեմբերի 30-ը:

3.4.2.2 Կուսակցությունների քաղաքական խմբերի ձևավորման կարգը

2016թ. Եվրոպական խորհրդարանից դրամաշնորհ են ստացել (հետևաբար՝ ճանաչվել են ԵՄ֊ի կողմից) 15 միջկուսակցական կազմակերպություններ (տե´ս Աղյուսակ 3.4.2-1), որոնք Եվրոպական խորհրդարանում ձևավորել են քաղաքական 8 խմբեր՝ «Եվրոպական ժողովրդական կուսակցության» (ԵԺԿ), «Սոցիալիստների և ժողովրդավարների առաջադիմական դաշինքը» (ՍԺԱԴ), «Եվրոպական պահպանողականներ և ռեֆորմիստներ» (ԵՊՌ), «Հանուն Եվրոպայի ազատականների և ժողովրդավարների դաշինքը» (ԵԱԺԴ), «Եվրոպական միավորված կանաչներ/Հյուսիսային կանաչ ձախերը» (ԵՄԿ/ՀԿՁ), «Կանաչներ/Եվրոպական ազատ դաշինքը» (Կ/ԵԱԴ), «Ազատության և ժողովրդավարության Եվրոպան» (ԱԺԵ) և «Ազգերի և ազատության Եվրոպա» (ԱԱԵ) [3] (տե´ս նաև Աղյուսակ 3.4.2-2): Իսկ ԵԽԽՎ-ում դրանք ունեն 5 քաղաքական խմբեր՝ ԵԺԿ-ի, Սոցիալիստների, Եվրոպական պահպանողականների, ԵԱԺԴ-ի և Միավորված եվրոպական ձախերի [4]: Ինչպես Եվրոպական խորհրդարանում, այնպես էլ ԵԽԽՎ-ում պատգամավորների մի խումբ չի միավորվել որևէ քաղաքական խմբի մեջ:

ԵԽԽՎ-ում քաղաքական խումբ ձևավորելու կարգը որոշակիորեն տարբերվում է Եվրոպական խորհրդարանում ստեղծելու կարգից: Նախևառաջ, եթե Եվրոպական խորհրդարանի պատգամավորներն ուղղակիորեն ընտրվում են ԵՄ-ի անդամ-պետությունների քաղաքացիների կողմից հատուկ այդ նպատակով անցկացվող ընտրություններում, ապա ԵԽԽՎ-ում քաղաքական խմբերում միավորվում են անդամ-պետությունների ազգային խորհրդարանների՝ ԵԽԽՎ պատվիրակված պատգամավորները: Երկրորդ, ԵԽԽՎ-ում քաղաքական խումբ ձևավորելու համար պետք է միավորվեն առնվազը 6 ազգային տարբեր պատվիրակությունների առնվազը 20 ներկայացուցիչներ: ԽՎ-ում պատգամավորներն ազատ են՝ ընտրելու իրենց քաղաքական խումբը: ԵԽԽՎ-ում ևս քաղաքական խմբերը պարտավոր են հարգել ԵԽ-ի արժեքները, մասնավորապես, քաղաքական բազմակարծությունը, մարդու իրավունքները և օրենքի իշխանությունը [4]:

Թեև Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններն անցկացվում են ազգային մակարդակում, յուրաքանչյուր պետությունից ընտրված պատգամավորները Խորհրդարանում կուսակցական-գաղափարախոսական հիմունքով միավորվում են ոչ թե ազգային խմբակցությունների, այլ համաեվրոպական կուսակցությունների քաղաքական խմբերի մեջ կամ հանդես գալիս որպես անկախ պատգամավոր: Գործող կարգի համաձայն [2], Խորհրդարանում քաղաքական խումբ ստեղծելու համար անհրաժեշտ է առնվազն 7 անդամ-պետություններից ընտրված առնվազը 25 պատգամավորի մասնակցություն: Այսինքն, ըստ էության, համաեվրոպական կուսակցությունները գաղափարախոսական և աշխարհայացքային ընդհանրություններ ունեցող ազգային կուսակցությունների դաշինքն են, իսկ դրանց՝ Եվրոպական խորհրդարանում ստեղծած քաղաքական խմբերը կազմված են դաշինքի մեջ մտնող ազգային կուսակցությունների ներկայացուցիչներից: Սակայն դա ամենևին չի նշանակում, որ Խորհրդարանում տվյալ քաղաքական խմբի բոլոր պատգամավորները պետք է քվեարկեն իրենց կամքին հակառակ: Ընդհակառակը, հաճախ նրանք առաջնորդվում են հենց իրենց ազգային-քաղաքական կուրսով և ազգային-ընտրական շարժառիթներով:

3.4.2.3 Քաղաքական խմբերի դերը ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում

Համաեվրոպական կուսակցությունների կայացման գործընթացի վրա երկար ժամանակ էական սահմանափակող ազդեցություն են ունեցել միևնույն գաղափարախոսական հոսանքին պատկանող կուսակցությունների գաղափարախոսական առանձնահատկություններն, ազգային և կուսակցական շահերի տարբերությունները: Թեև այդ գործոններն այսօր էլ նկատելի են, սակայն հետագայում՝ կապված, մասնավորապես եվրոպական ինտեգրման խորացման և ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում Եվրոպական խորհրդարանի կշռի բարձրացման հետ, ազգային կուսակցություններն սկսեցին ավելի մեծ նշանակություն տալ համաեվրոպական չափմանը: Մասնավորապես, նրանց նախընտրական ծրագրերում սկսեցին ընդգրկվել համաեվրոպական կուսակցությունների ծրագրային դրույթները, փոխվեց Եվրոպական խորհրդի գագաթնաժողովներից առաջ գումարվող համաեվրոպական կուսակցությունների խորհրդաժողովների, ինչպես նաև Խորհրդարանի քաղաքական խմբերի նկատմամբ վերաբերմունքը: Իսկ ԵՄ-ի ընդլայնումների արդյունքում համաեվրոպական կուսակցությունների կազմի մեծացումն էլ ավելի մեծացրեց դրանց ու դրանց քաղաքական խմբերի քաղաքական կշիռը թե´ համաեվրոպական քաղաքական կյանքում, թե´ ԵՄ-ի ներսում՝ միջինստիտուցիոնալ փոխհարաբերություններում:

Այսօր արդեն Խորհրդարանի քաղաքական խմբերը բացառիկ դերակատարում և նշանակություն ունեն ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում և քաղաքական կյանքում. միայն նրանք (կամ նրանց ներկայացուցիչներն) ունեն Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններին մասնակցելու իրավունք, նրանց դիրքորոշումը կարևոր է ինչպես Խորհրդարանի ղեկավար մարմինների, այնպես էլ Եվրոպական հանձնաժողովի կազմի, Խորհրդարանի և Խորհրդի համատեղ որոշումների ընդունման ժամանակ: Հաճախ էլ Խորհրդի և Խորհրդարանի միջև փոխհամաձայնությունը պայմանավորված է լինում հենց դրանց անդամների մեծամասնության՝ նույն քաղաքական ընտանիքին պատկանելությամբ: Լիսաբոնի պայմանագրով նրանց նաև իրավունք է տրվել՝ Եվրոպական խորհրդին առաջարկել Հանձնաժողովի նախագահի իրենց թեկնածուին: Քաղաքական խմբերի քաղաքական կշռի ամրապնդմանը նպաստող մի հանգամանք էլ այն է, որ իրենց երկրներում ընդդիմություն հանդիսացող կուսակցությունները Եվրոպական խորհրդարանի իրենց քաղաքական խմբերի միջոցով ստանում են համաեվրոպական մակարդակում որոշումների ընդունման վրա ազդեցության հնարավորություն: Ավելին, քանի որ ազգային մակարդակում ավելի մեծ նշանակություն տրվում է ազգային, քան Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններին, ազգային ընտրություններում փոքրամասնություն կազմած ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը ձգտում են ավելի շատ քվեներ ստանալ եվրոպական ընտրություններում:

Խորհրդարանում քաղաքական խմբերի գործունեության կանոնակարգումը ժամանակի ընթացքում անընդհատ փոփոխվել է, սակայն պահպանվել է գլխավոր նպատակը՝ աջակցել իսկապես անդրազգային ընդգրկում և բնույթ ունեցող խմբավորումներին: Խմբերից յուրաքանչյուրն ունի Խորհրդարանի բյուջեից վարձատրվող իր վարչակազմը, առնվազը նախագահից, փոխնախագահից և գանձապահից բաղկացած բյուրո: Խորհրդարանական հանձնաժողովների կազմում, նրանց ղեկավար մարմիններում քաղաքական խմբերի ներկայացվածությունը կախված է Խորհրդարանում դրանց թվային հարաբերակցությունից: Այս հանգամանքն էլ սեփական քաղաքական խումբ ձևավորելու՝ ազգային կուսակցությունների և անհատ պատգամավորների ձգտման հիմնական պատճառն է:

Ժամանակի ընթացքում Խորհրդարանի քաղաքական խմբերի անվանումները և կազմը պարբերաբար փոփոխվել են: Դրա հիման վրա որոշ հեղինակներ նկատում են [5, pp. 304-305], որ եվրոպական քաղաքական խմբերի ներքին համախմբվածությունը շատ ավելի թույլ է, քանի ազգային խորհրդարանական խմբակցություններինը: Խմբերի անդամների ազգային-պետական դիրքորոշումները հաճախ են հանգեցրել տարաձայնությունների խմբերի ներսում՝ դառնալով քննարկվող հարցին խմբի անդամների տարբեր քվերակությունների պատճառ: Ազգային կուսակցությունները ևս ճնշում են իրենց ներկայացուցիչներին Եվրոպական խորհրդարանում. համամասնական ընտրակարգ ունեցող երկրներում ազգային կուսակցական առաջնորդները կարող են ճնշել Եվրոպական խորհրդարանում իրենց կուսակցական պատգամավորներին, քանի որ Խորհրդարանի ընտրություններն անցկացվում են փակ կուսակցական ցուցակներով և ընտրողը չի փոխում դրանում ընդգրկված պատգամավորների հերթականությունը: Մինչդեռ այդ ցուցակում իր անվան տեղից էլ կախված է շանսը, որ տվյալ անձը կընտրվի Խորհրդարանի պատգամավոր: Հետևաբար, եթե Խորհրդարանում ներկայացված կուսակցական պատգամավորը հրաժարվի կատարել իր ազգային կուսակցության ցուցումները, հաջորդ ընտրություններում նրա անունը կարող է հայտնվել ցուցակի ստորին մասերում կամ ընդհանրապես հանվել այնտեղից:

Այդուհանդերձ, քաղաքական խմբերի ներքին համախմբվածությունը ժամանակի ընթացքում մեծացել է, ինչի մասին վկայում է Խորհրդարանի քվեարկության ժամանակ կուսակցական կարգապահության (մասնավորապես, քվեարկությանը ներկա լինելու) աճը: Հատկանշական է, որ դա տեղի է ունեցել հիմնադիր պայմանագրերի միջոցով Խորհրդարանի լիազորությունների և քաղաքական կշռի մեծացմանը զուգահեռ:

3.4.2.4 Եվրոպական խորհրդարանի կուսակցական համակարգը

Խորհրդարանի՝ ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում ունեցած դերի և նշանակության համատեքստում կուսակցությունների՝ որպես ԵՄ-ի ներսում ժողովրդավարական ընթացակարգի առանցքային դերակատարների հարցին մի շարք հեղինակներ փորձում են ցուցաբերել համակցված մոտեցում՝ դրանց ուսումնասիրության համար կիրառելով կուսակցագիտության հարուստ փորձը և հաշվի առնելով ԵՄ-ի քաղաքական համակարգի առանձնահատկությունները: Մասնավորապես, ակնհայտ է, որ համաեվրոպական կուսակցությունների դերն ու նշանակությունը ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում ուղիղ համեմատական է քաղաքական այդ համակարգում Եվրոպական խորհրդարանի ունեցած դերին ու նշանակությանը, որը, սակայն, չունի այն կշիռն ու ազդեցությունը ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում, ինչն ունեն ազգային խորհրդարաններն անդամ-պետությունների քաղաքական համակարգերում: Դրանից բացի, անդամ-պետություններից յուրաքանչյուրում գործում է կուսակցական որևէ համակարգ՝ կախված նրանից, թե քանի կուսակցություն ունեն պետական իշխանության մարմիններ ձևավորելու իրական կարողություն: Մասնագիտական գրականության մեջ կան կուսակցական համակարգերի տիպաբանության բազմաթիվ մոտեցումներ, որոնց հեղինակները ելնում են տիպաբանման տարբեր սկզբունքներից: Առավել տարածված մոտեցմամբ, տարբերակվում են անկուսակցական (կուսակցություններն արգելված են), միակուսակցական (առկա մեկ կուսակցության ամբողջական վերահսկողություն պետական իշխանության նկատմամբ), երկկուսակցական (առկա կուսակցություններից երկու հզորագույնները փոխարինում են միմյանց իշխանության ղեկին) և բազմակուսակցական (գործող կուսակցություններից շատերն են ունակ՝ միայնակ կամ դաշինքով ձևավորելու իշխանություն) համակարգեր:

ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում, Ս. Հիքսի կարծիքով, միմյանց փոխարինել են կուսակցական մի քանի համակարգեր: Ըստ այդմ, 1979-1994 թթ. գործում էին երկու հզոր դաշինքներ՝ ձախերը (սոցիալիստներ, ձախ արմատականներ և կանաչներ) և աջերը (պոպուլիստներ, ազատականներ, գոլիստներ և բրիտանական պահպանողականներ): 1994-2004 թթ. ընթացքում գործում էին երեք առանցքային կուսակցություններ՝ ԵԺԿ-ն, ԵՍԿ-ն և ԵԱԺԴ-ն, որոնք ընդդիմության էին հանդիպում ինչպես ձախից (Եվրոպական ձախեր, Կանաչներ և ձախ եվրահոռետեսներ) և աջից (գոլիստներ, բրիտանական պահպանողականներ, աջ եվրահոռետեսներ և ազգայնականներ) [6, pp. 50-59]: 2004-2009 թթ., հեղինակի կարծիքով, Եվրոպական խորհրդարանի կուսակցական համակարգը կարելի էր բնորոշել որպես «երկու+մի քանիսը» համակարգ, որտեղ երկու խոշոր խմբերը՝ սոցիալիստներն ու ԵԺԿ-ն յուրաքանչյուրն զբաղեցնում էին տեղերի 30-35%-ը, իսկ մյուսները՝ ընդամենը 3-10%-ը: Սակայն այդ խոշորներից ոչ մեկը պարզ մեծամասնություն չուներ Խորհրդարանում: Այդ իրավիճակը նա նմանեցնում է գերմանական խորհրդարանին, որտեղ, կառավարություն կազմելու համար անհրաժեշտ խորհրդարանական մեծամասնություն ձևավորելու նպատակով, խոշորագույն երկու ուժերից մեկը՝ քրիստոնյա-ժողովրդավարները դաշնակցում են ազատականների, իսկ մյուսը՝ սոցալ-ժողովրդավարները, կանաչների հետ [7, p. 26]: Ներկայիս՝ 2014-2019 թթ. 8-րդ գումարման Խորհրդարանում ԵԺԿ-ն ունի մոտ 29% տեղեր, երկրորդ տեղն զբաղեցնում է ՍԺԱԴ-ն՝ 25%, ԵՊՌ֊ն՝ մոտ 10%, իսկ մյուսները՝ 5-9%: Փաստորեն, այս ժամանակահատվածում ևս խմբակցություններից ոչ մեկը չի ունեցել պարզ մեծամասնություն և օրինագծեր անցկացնելու համար ստիպված է եղել գնալ փոխզիջումների մյուսների հետ:

3.4.2.5 Խորհրդարանական կուսակցությունների տիպաբանությունը

Ինչպես սովորական կուսակցություններին, համաեվրոպական կուսակցություններին ևս տիպաբանում են՝ ելնելով տարբեր սկզբունքներից: Առավել տարածված մոտեցումներից այստեղ կառանձնացնենք երկուսը՝ եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ վերաբերմունքը (եվրահոռետեսներ և եվրալավատեսներ) և ավանդական աջ-ձախ քաղաքական սպեկտրը՝ միաժամանակ, հաշվի առնելով թե´ համաեվրոպական կուսակցությունների յուրահատուկ անդրազգային բնույթը, թե´ միևնույն համաեվրոպական կուսակցության ներսում ազգային և կուսակցական նախապատվությունների առկայությունը: Քանի որ նշված երկու չափումներով, կախված քննարկվող հարցի բնույթից, հնարավոր է կուսակցական դիրքորոշումների բազմազանության լայն սպեկտր, արդյունքում կստացվի բազմահամակցային տիպաբանական մի մոտեցում: Եվրոպական ինտեգրման և խորացման նկատմամբ դիրքորոշումներին մենք արդեն անդրադարձել ենք նախորդ ենթագլխում՝ վերհանելով եվրահոռետեսության և եվրալավատեսության բազմաթիվ տարատեսակներ ինչպես հանրային, այնպես էլ կուսակցական մակարդակում:

Ձախ-աջ բաժանումը ևս ունի իր չափումները: Դրանցից մեկը վերաբերում է քաղաքացիների սոցիալ-քաղաքական հարաբերություններին պետական միջամտության չափին: Այս չափման ի հայտ գալը կապված էր, մասնավորապես, 1960-ական թթ. էկոլոգիզմի, ֆեմինիզմի, փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության խնդիրների ի հայտ գալու հետ: Մյուս չափումը վերաբերում է տնտեսական հարաբերություններին պետական միջամտության չափին: Եվ եթե ձախ ուժերը սոցիալ-քաղաքական հարաբերություններում, որպես կանոն հանդես են գալիս ազատականության, իսկ տնտեսական հարաբերություններում՝ պետական միջամտության, իսկ արևելաեվրոպական որոշ երկրներում՝ նաև սոցիալ-պահպանողականության դիրքերից, ապա աջերը, հակառակը, որպես կանոն, սոցիալ-քաղաքական հարաբերություններում հանդես են գալիս սոցիալական աստիճանակարգության, իսկ տնտեսական հարաբերություններում՝ ազատականության դիրքերից: Այդուհանդերձ, ինչպես արդեն նշեցինք, ձախ-աջ տարբերակման դեպքում ևս, կախված քննարկվող հարցի բնույթից, հնարավոր են քաղաքական դիրքորոշման բազմաթիվ տարատեսակներ:

Եթե փորձենք ձախ-աջ հարության վրա դասակարգել Խորհրդարանում ներկայումս գործող քաղաքական խմբերին, ապա քրիստոնյա-ժողովրդավարները կհայտնվեն կենտրոնում, ձախ կողմում գտնվող կանաչներն ու սոցիալ-ժողովրդավարները նրանցից կտարբերվեն տնտեսական և սոցիալական, ազատական ժողովրդավարները՝ միայն սոցիալական հարցերում ունեցած դիրքորոշմամբ: Կանաչների ու սոցիալ-ժողովրդավարների տարբերությունները ևս վերաբերում են սոցիալական հարցերին: Իսկ քաղաքական սպեկտրի աջ կողմում կհայտնվեն ազգայնականներնը, պահպանողականներն ու ռեֆորմիստները:

Երկրորդ չափմամբ՝ եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ վերաբերմունքով, քրիստոնյա-ժողովրդավարները, ազատականներն ու սոցիալ-ժողովրդավարները հանդես են գալիս ինտեգրման խորացման օգտին (եվրոլավատեսություն): Կանաչներն աչքի են ընկնում չափավոր եվրահոռետսական հայացքներով և երբեմն, կախված քննարկվող հարցից, համագործակցում են եվրալավատեսների, երբեմն էլ՝ արմատական եվրահոռետեսների հետ: Վերջիններիս շարքին են դասվում ծայրահեղ աջ և ծայրահեղ ձախ քաղաքական ուժերը: Որոշ մասնագետներ [8] քաղաքական այսպիսի վարք-դիրքորոշումները բացատրում են երկու հանգամանքով` քաղաքական և գաղափարախոսական: Ըստ այդմ, մի կողմից, ծայրահեղական ուժերը, չունենալով ընտրազանգվածի լայն աջակցությունը և չտիրապետելով իշխանական լծակների, օգտվելով այն հանգամանքից, որ առաջատար քաղաքական ուժերը դրական են վերաբերում ինտեգրման խորացմանը, ցանկանալով գրավել հատկապես ազգային և եվրոպական իշխանությունների վարած քաղաքականությունից դժգոհ բողոքական ընտրողների ուշադրությունը, ինտեգրման նկատմամբ որդեգրեցին եվրահոռետեսական-բացասական դիրքորոշում: Մյուս կողմից, ԵՄ-ի ձևավորումը դիտարկվում է որպես կապիտալիզմի տարրերով կարգավորվող ազատական-շուկայական նախագիծ, որն իրականություն դարձավ անդամ-երկրների մեծ մասում իշխող և քաղաքական սպեկտրի կենտրոնում գտնվող եվրալավատես աջ և ձախ քաղաքական ուժերի աջակցությամբ: Եվրոպական ինտեգրման հետագա խորացումն անհրաժեշտ դարձրեց պետական ինքնիշխան լիազորությունների էլ ավելի մեծ չափաբաժնի փոխանցում ԵՄ-ի մակարդակ: Այսպիսով, տնտեսական ինտեգրումը գաղափարախոսական տեսանկյունից անընդունելի դարձավ ծայրահեղ ձախերի, իսկ քաղաքական ինտեգրումը՝ ծայրահեղ աջերի համար: Գաղափարախոսական այս անհամաձայնությամբ էլ բացատրվում է գաղափարապես միմյանցից էապես տարբերվող այս ուժերի բացասական վերաբերմունքը ԵՄ-ի նկատմամբ:

Ամփոփում

Այսպիսով, համաեվրոպական կուսակցություններն ունեն մի շարք առանձնահատկություններ, որոնցով դրանք տարբերվում են ազգային կուսակցություններից և, մասամբ, դրանց ազգային ու միջազգային դաշինքներից: Մասնավորապես,

Համաեվրոպական կուսակցություններն իրականում միջկուսակցական միջազգային դաշինքներ են՝ բաղկացած գաղափարախոսական ընդհանրություններ ունեցած ազգային կուսակցություններից: Սակայն ոչ բոլոր միջազգային միջկուսակցական դաշիքներն են պաշտոնապես ճանաչվում ԵՄ-ի կողմից: Դրա համար նրանք պետք է համապատասխանեն նորմատիվ-իրավական ակտերով սահմանված չափանիշներին:

Համաեվրոպական կուսակցությունների գործունեության իրավական կարգավորումը, ինչպես նաև նրանց քաղաքական խմբակցությունների անդամների անկախության ապահովման մեխանիզմներն այնքան կատարելագործված չեն, ինչպես ազգային կուսակցությունների և դրանց պատգամավորների դեպքում է: Դա է պատճառը, որ, օրինակ, քաղաքական խմբերի անդամները հաճախ ստիպված են լինում առաջնորդվել իրենց ազգային կուսակցությունների ցուցումներով:

Համաեվրոպական կուսակցությունների ներսում, համեմատած ազգային կուսակցությունների և դրանց դաշինքների, կուսակցական կարգապահությունը թույլ է: Ավելին, քաղաքական խմբերի անդամները հաճախ առաջնորդվում են ոչ թե համաեվրոպական, այլ իրենց ազգային-պետական և կուսակցական շահերով:

Եվրոպական խորհրդարանի կուսակցական համակարգի առանձնահատկությունն այն է, որ այնտեղ ներկայացված են նաև ռեգիոնալիստական գաղափարախոսական ուղղվածություն ունեցող ուժեր, որոնց նպատակը ԵՄ-ի անդամ-պետությունների տարածքային միավորների շահերի պաշտպանությունն է:

Ի տարբերություն ազգային պետությունների քաղաքական համակարգում գործառնող ազգային կուսակցությունների, համաեվրոպական կուսակցությունների դերը ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում այնքան էլ վճռորոշ չէ, ինչը պայմանավորված է, առաջին հերթին, Եվրոպական խորհրդարանի՝ ազգային խորհրդարանների համեմատ ունեցած ոչ լայն լիազորություններով:

Եթե ազգային մակարդակում քաղաքական ուժերի գաղափարախոսական տիպաբանության համար աջ-ձախ տարբերակումն իրեն լիովին արդարացնում է, ապա եվրոպական մակարդակում ու ցանկացած այլ տիպաբանման պետք է անհրաժեշտաբար միանա նաև եվրոպական ինտեգրման նկատմամբ քաղաքակն ուժերի դիրքորոշումը:

Քննարկման հարցեր

Ի՞նչ են «համաեվրոպական կուսակցությունները», ի՞նչ կարգավիճակ ունեն դրանք և ինչո՞վ են տարբերվում միմյանցից:

Ի՞նչ դեր են խաղում եվրոպական քաղաքական խմբերը ԵՄ-ի քաղաքական համակարգում:

Օգտագործված աղբյուրներ

J.-P. Bonde, Ed., in Consolidated Reader-Friendly Edition of the Treaty on European Union (TEU) and the Treaty on the Functioning of the European Union (TFEU) as amended by the Treaty of Lisbon (2007), Allingåbro, Foundation for EU Democracy, 2009.

EUR-Lex, “The regulations governing political parties and rules regarding their funding at European level,” 04 03 2009. [Online]. Available: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=URISERV:l33315 [Accessed 24 04 2017].

European Parliament, “MEPs by Member State and political group. 8th parliamentary term,” [Online]. Available: http://www.europarl.europa.eu/meps/en/crosstable.html [Accessed 23 04 2017].

Parliamentary Assembly, “Political groups,” [Online]. Available: http://website-pace.net/en_GB/web/apce/political-groups [Accessed 24 04 2017].

I. Bache, S. George and S. Bulmer, Politics in the European Union, 3rd ed., Oxford: Oxford University Press, 2011.

S. Hix, “A supranational party system and the legitimacy of the European Union,” The International Spectator, no. 4, pp. 49-59, 2002.

S. Hix, The political system of European Union, 2nd ed., London: Palgrave MacMillan, 2005.

L. Hooghe, G. Marks and C. Wilson, “Does left/right structure party positions on European integration?,” Comparative political studies, vol. 35, no. 8, pp. 965-989, 2002.

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

ՆԿԱՐՆԵՐ

Նկար 1.2֊1. ԵՄ֊ի դրոշը

Աղբյուրը՝ The European flag. The European Union
https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols/flag_en

Նկար 3.3֊1. ԵՄ֊ի առևտրատնտեսական պայմանագրերը

Աղբյուրը՝ EU Trade relations world wide – a map. European Commission. Agreements

http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/agreements/

Նկար 3.3.4.2.2֊1. Շենգենի գոտին

Աղյուսակ 1.1֊1.
Եվրոպական միության հիմնադիր֊հայրերը

Աղբյուրը՝ The European Union, “The Founding Fathers of the EU,” [Online]. Available: http://europa.eu/about-eu/eu-history/founding-fathers/index_en.htm [Accessed 10 02 2014]

ԱԴԵՆԱՈՒԵՐ Կոնրադ (1876֊1967 թթ.), պրագմատիկ ժողովրդավար և անխոնջ միավորող

1949֊1963 թթ. եղել է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության առաջին կանցլերը: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նա հասկացել էր, որ Եվրոպայում երկարատև խաղաղության կարելի էր հասնել միայն Եվրոպան միավորելու միջոցով: 1949֊1955 թթ. Գերմանիան ամուր կապվեց արևմտյան դաշինքին՝ անդամակցելով ԱՊԵԸ֊ին, ԵԽ֊ին և ՆԱՏՕ֊ին: Ադենաուերի արտաքին քաղաքականության անկյունաքարը Գերմանիայի և Ֆրանսիայի հաշտեցումն էր: 1963թ.֊ին Ֆրանսիայի նախագահ Շ. դը Գոլը և Կ. Ադենաուերը շրջադարձային քայլ կատարեցին՝ երբեմնի ոխերիմ թշնամի պետությունների միջև կնքելով բարեկամության պայմանագիր:

ԲԵՅԵՆ Յոհան Վիլհեմ (1897֊1976 թթ.), ընդհանուր շուկայի նախագծողը

1950 թթ. կեսերին, նա իր «Բեյենի ծրագրով» նոր կյանք տվեց եվրոպական ինտեգրմանը: Նիդերլանդների ԱԳ նախարարի պաշտոնում նա կարևոր դեր է խաղացել Եվրոպայի միավորման գործում: Իր երկրի ներսում և դրա սահմաններից դուրս նա հակադիր տարբեր ուժերին կարողացավ համոզել, թե որքան կարևոր և անհրաժեշտ է եվրոպական ինտեգրումը: Ավելին, նրա ծրագիրը եվրոպական մաքսային միության և, հեռանկարում, ընդհանուր շուկայի մի նախագիծ էր, որի հիմնական գաղափարը, փաստորեն, արտացոլվեց 1957 թ. Հռոմի պայմանագրում և դարձավ ԵՄ֊ի անկյունաքարերից մեկը:

ԲԵՇ Ջոզեֆ (1887֊1975թթ.), ինչպես փոքր պետությունը կարող է վճռորոշ դեր խաղալ եվրոպական ինտեգրման մեջ

Լյուքսեմբուրգյան քաղաքական գործիչ, ով մեծ ներդրում է ունեցել ԱՊԵԸ֊ի հիմնադրման գործում: Համարվում է 1950–ական թթ. եվրոպական ինտեգրացիայի ճարտարապետներից մեկը: Հստակ գիտակցելով հակամարտող հզոր հարևանների միջև ընկած փոքր պետության դժվարությունները՝ նա նաև իր լուման է ներդրել Բենիլյուքսի ձևավորման գործում՝ ուղի հարթելով դեպի ԵՏԸ կազմավորումը:

ԴԵ ԳԱՍՊԵՐԻ Ալչիդ (1981֊1954 թթ.), Եվրոպայում ժողովրդավարության և ազատության առաջամարտիկը

1945֊1953 թթ. զբաղեցրել է Իտալիայի վարչապետի և ԱԳ նախարարի պաշտոնները: Նա Եվրոպայի միասնության գաղափարի ջատագովներից էր և համոզված էր, որ միայն այդ միասնությունը կարող է կանխել ֆաշիզմի և պատերազմի կրկնությունը: Հենց այդ նպատակով էլ նա ջանքեր էր գործադրում ամերիկյան «Մարշալի ծրագրի» իրականացման և եվրոպական այլ երկրների, մասնավորապես, Ֆրանսիայի հետ տնտեսական սերտ կապեր հաստատելու ուղղությամբ: «Շումանի ծրագրի» մեկնարկից հետո նա դարձավ դրա եռանդուն աջակիցներից մեկը՝ նպաստելով ԱՊԵԸ֊ի հիմնադրմանը և հանդես գալով եվրոպական միասնական պաշտպանական քաղաքականության օգտին:

ՀԱԼՇՏԱՅՆ Ուոլթեր (1901֊1982 թթ.), եվրոպական ինտեգրումը խթանող դիվանագիտական ուժ

1958֊1967 թթ. գերմանացի այս գործիչը զբաղեցրել է Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնը: Եղել է միավորված Եվրոպայի միավորման գաղափարի և եվրոպական ինտեգրման ջատագով: Հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում նա աշխատել է ընդհանուր շուկայի ձևավորման ուղղությամբ: Այդ ընթացքում ձեռնարկված քայլերը հետագայում էլ որոշիչ ազդեցություն են ունեցել եվրոպական ինտեգրման ողջ ընթացքի վրա:

ՄԱՆՍՀՈԼԹ Սիկկո (1908֊1995 թթ.), ֆերմեր, ապստամբության մարտիկ և իսկական եվրոպացի

Նորաստեղծ Հանձնաժողովում զբաղեցնում էր գյուղատնտեսության հարցերով առաջին հանձնակատարի պաշտոնը: Նիդերլանդացի այս գործչի գաղափարներն ընկած են ԵՄ ԸԳՔ֊ի հիմքում:

Նա համոզված էր, որ Եվրոպան պետք է դառնա ինքնաբավ տարածք, սնունդը պետք է լինի բոլորի համար մատչելի, դրա մատակարարումը՝ անընդհատ:

ՄՈՆԵ Ժան (1888֊1979 թթ.), Եվրոպան ԵՄ֊ի ծնունդից առաջ միավորողը

Ֆրանսիական քաղաքական և տնտեսական գործիչ, ով իր կյանքը նվիրվեց եվրոպական ինտեգրման գործին: Որպես ֆրանսիական կառավարության գլխավոր խորհրդական՝ նա եղել է «Շումանի ծրագրի» ոգեշնչողը և արևմտաեվրոպական ծանր արդյունաբերության միաձուլման կանխատեսողը: ԱՊԵԸ֊ի հիմնադրումից հետո` 1952֊1955 թթ., Մոնեն զբաղեցրել է կազմակերպության Գործադիր մարմնի նախագահի պաշտոնը:

ՇՈՒՄԱՆ Ռոբերտ (1886֊1963 թթ.), եվրոպական ինտեգրման նախագծի ճարտարապետը

1948–1952 թթ. նա զբաղեցրել է Ֆրանսիայի ԱԳ նախարարի, իսկ 1958֊1960 թթ.՝ Եվրոպական խորհրդարանի նախագահի պաշտոնները: Համարվում է եվրոպական ինտեգրման հիմնադիր հայրերից մեկը: Նա համոզված էր, որ միասնական Եվրոպայի կառուցման հիմքը Գերմանիայի հետ ամուր հաշտությունն է: Ժ. Մոնեի հետ համագործակցության արդյունքում ծնվեց «Շումանի ծրագիրը», որը 1950թ. մայիսի 9֊ին Շումանը ներկայացրեց արևմաեվրոպական երկրների ղեկավարների դատին: Նա առաջարկեց համատեղ վերահսկողություն սահմանել պատերազմի համար առաջնային պաշարների (ածխի և պողպատի) արդյունաբերության ոլորտում՝ այդպիսով հնարավոր պատերազմները զրկելով նյութական հիմքից: ԱՊԵԸ հիմնադրումից հետո Շումանն ակտիվորեն պաշտպանում էր ԵՊԸ ձևավորման գաղափարը:

ՉԵՐՉԻԼ Ուինստոն (1874֊1965 թթ.), Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների կոչը

Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ (1940֊1945 և 1951֊1955 թթ.): Նա առաջիններից մեկն էր, ով կոչ արեց ստեղծել «Եվրոպայի Միացյալ Նահանգներ»՝ համոզված լինելով, որ միայն միասնական Եվրոպան կարող է երաշխավորել խաղաղությունը աշխարհամասում: Հենց այդ գաղափարն էր ընկած 1946թ. Ցյուրիխի համալսարանում նրա հանրահայտ «Խոսք ակադեմիական երիտասարդությանը» ելույթի հիմքում:

ՍՊԱԱԿ Պոլ֊Անրի (1899֊1972 թթ.), եվրոպական հեռատես և տաղանդավոր համոզող

Բելգիայի ԱԳ նախարար, վարչապետ, 1946թ. ՄԱԿ֊ի առաջին լիագումար հանդիպման նախագահ, ՆԱՏՕ֊ի գլխավոր քարտուղար (1957֊1961 թթ.): Դեռևս Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին բելգիացի այս գործիչը մտորում էր Բելգիայի, Նիդերլանդների և Լյուքսեմբուրգի միավորման մասին, իսկ աշխարհամարտի ավարտից անմիջապես հետո ձեռնամուխ եղավ իր գաղափարի իրագործմանը: Նա ԱՊԵԸ֊ի, ապա նաև ԵՏԸ֊ի ակտիվ ջատագովներից էր և կայնությունն ու խաղաղությունը պետությունների պայմանագրային փոխպարտավորությունների միջոցով երաշխավորելու կողմնակիցներից մեկը:

ՍՊԻՆԵԼԼԻ Ալտիերո (1907֊1986 թթ.), աննահանջ ֆեդերալիստ

Իտալական այս քաղաքական գործչի գաղափարները ևս հանգուցային դեր են խաղացել եվրոպական ինտեգրման գործում. 1984թ.֊ին Եվրոպական խորհրդարանն ընդունում է նրա մշակած «Սպինելիի ծրագրիրը»` դաշնային Եվրոպական միության պայմանագրի խորհրդարանական նախագիծը, որով ոգեշնչվել են 1980֊1990֊ական թթ. ԵՄ պայմանագրերը: 1970֊1976 թթ. Եվրոպական հանձնաժողովի կազմում նա պատասխանատու էր ներքին քաղաքականության համար: Լինելով փորձառու քաղաքական գործիչ՝ նա մեծապես նպաստեց ակադեմիական որոլտում եվրոպական գաղափարի ներթափանցմանը:

Աղյուսակ 1.2֊1.
ԵՄ֊ի քաղաքացիների արժեքային նախապատվություններն ըստ անդամ֊երկրների

Աղբյուրը՝ Standard Eurobarometer 77 (Spring 2012), “The Values of Europeans”. Report. European Commission, Directorate-General for Communication, p. 11

Աղյուսակ 1.2֊2.
Ազգային ինքնանույնացման առաջնային բաղադրիչները

Աղբյուրը՝ Standard Eurobarometer 71 (Spring 2009), “Future of Europe”. European Commission, Directorate-General for Communication, p. 45

Աղյուսակ 1.2֊3.
Եվրոպական ինքնանույնացման առաջնային բաղադրիչները

Աղբյուրը՝ Standard Eurobarometer 71 (Spring 2009), “Future of Europe”. European Commission, Directorate-General for Communication, p. 48

Աղյուսակ 1.2֊4. ԵՄ֊ի քաղաքացիների հավաքականության հիմքերն ըստ երկրների

Աղբյուրը՝ Standard Eurobarometer 80 (Autumn 2013), “European Citizenship”. Report. European Commission, Directorate-General for Communication, p. 43

Աղյուսակ 2.4֊1 (1).
ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունները (2017թ. դրությամբ)

Ավստրիա

Անդամակցությունը՝ 1995թ.

Մայրաքաղաքը՝ Վիեննա

Տարածքը՝ 83 870 կմ²

Բնակչությունը՝ 8,3 մլն

Եվրոգոտի՝  1999թ.֊ից

Շենգեն գոտի՝ 1995թ.֊ից

Կիպրոս

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Նիկոսիա

Տարածքը՝ 9 250 կմ²

Բնակչությունը՝ 0,8 մլն

Եվրոգոտի՝  2008թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Բելգիա

Անդամակցությունը՝ 1952թ.

Մայրաքաղաքը՝ Բրուսել

Տարածքը՝ 30 528 կմ²

Բնակչությունը՝ 10,7 մլն

Եվրոգոտի՝ 1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1985թ.֊ից

Հունաստան

Անդամակցությունը՝ 1981

Մայրաքաղաքը՝ Աթենք

Տարածքը՝ 131 957 կմ²

Բնակչությունը՝ 1,2 մլն

Եվրոգոտի՝  2001թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1992թ.֊ից

Բուլղարիա

Անդամակցությունը՝ 2007թ.

Մայրաքաղաքը՝ Սոֆիա

Տարածքը՝ 111 910 կմ²

Բնակչությունը՝ 10,7 մլն

Եվրոգոտի՝  անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Հունգարիա

Անդամակցությունը՝ 2004

Մայրաքաղաքը՝ Բուդապեշտ

Տարածքը՝ 93 000 կմ²

Բնակչությունը՝ 10 մլն

Եվրոգոտի՝  անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Գերմանիա

Անդամակցությունը՝ 1952թ.

Մայրաքաղաքը՝ Բեռլին

Տարածքը՝ 356 854 կմ²

Բնակչությունը՝ 82 մլն

Եվրոգոտի՝  1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1985թ.֊ից

Մալթա

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Վալետտա

Տարածքը՝ 316 կմ²

Բնակչությունը՝ 0,4 մլն

Եվրոգոտի՝ 2008թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Դանիա

Անդամակցությունը՝ 1973թ.

Մայրաքաղաքը՝ Կոպենհագեն

Տարածքը՝ 43 094 կմ²

Բնակչությունը՝ 5,5 մլն

Եվրոգոտի՝  անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ 1996թ.֊ից

Միացյալ Թագավորություն

Անդամակցությունը՝ 1973

Մայրաքաղաքը՝ Լոնդոն

Տարածքը՝ 244 820 կմ²

Բնակչությունը՝ 61,7 մլն

Եվրոգոտի՝  անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Էստոնիա

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Տալլին

Տարածքը՝ 45 000 կմ²

Բնակչությունը՝ 1,3 մլն

Եվրոգոտի՝  2011թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Նիդերլանդներ

Անդամակցությունը՝ 1952թ.

Մայրաքաղաքը՝ Ամստերդամ

Տարածքը՝ 41 526 կմ²

Բնակչությունը՝ 16,4 մլն

Եվրոգոտի՝  1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1985թ.֊ից

Իռլանդիա

Անդամակցությունը՝ 1973

Մայրաքաղաքը՝ Դուբլին

Տարածքը՝ 70 000 կմ²

Բնակչությունը՝ 4,5 մլն

Եվրոգոտի՝ 1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Շվեդիա

Անդամակցությունը՝ 1995

Մայրաքաղաքը՝ Ստոկհոլմ

Տարածքը՝ 449 964 կմ²

Բնակչությունը՝ 9.2 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ 1996թ.֊ից

Աղյուսակ 2.4֊1 (2).
ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունները (2014թ. դրությամբ)

Իսպանիա

Անդամակցությունը՝ 1986

Մայրաքաղաքը՝ Մադրիդ

Տարածքը՝ 504 782 կմ²

Բնակչությունը՝ 45,8 մլն

Եվրոգոտի՝  1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1991թ.֊ից

Չեխիա

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Պրահա

Տարածքը՝ 78 866 կմ²

Բնակչությունը՝ 10,5 մլն

Եվրոգոտի՝  անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Իտալիա

Անդամակցությունը՝ 1952թ.

Մայրաքաղաքը՝ Հռոմ

Տարածքը՝ 301263 կմ²

Բնակչությունը՝ 60 մլն

Եվրգոտի՝  1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1990թ.֊ից

Պորտուգալիա

Անդամակցությունը՝ 1986թ.

Մայրաքաղաքը՝ Լիսաբոն

Տարածքը՝ 92 072 կմ²

Բնակչությունը՝ 10,6 մլն

Եվրոգոտի՝  1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1991թ.֊ից

Լատվիա

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Ռիգա

Տարածքը՝ 65 000 կմ²

Բնակչությունը՝ 2,3 մլն

Եվրոգոտի՝  2014թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Ռումինիա

Անդամակցությունը՝ 2007թ.

Մայրաքաղաքը՝ Բուխարեստ

Տարածքը՝ 237 500 կմ²

Բնակչությունը՝ 21,5 մլն

Եվրոգոտի՝  անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Լեհաստան

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Վարշավա

Տարածքը՝ 312 679 կմ²

Բնակչությունը՝ 38,1 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Սլովակիա

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Բրատիսլավա

Տարածքը՝ 48 845 կմ²

Բնակչությունը՝ 5,4 մլն

Եվրոգոտի՝  2009թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Լիտվա

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Վիլնյուս

Տարածքը՝ 65 000 կմ²

Բնակչությունը՝ 3,3 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Սլովենիա

Անդամակցությունը՝ 2004թ.

Մայրաքաղաքը՝ Լյուբլյանա

Տարածքը՝ 20 273 կմ²

Բնակչությունը՝ 2 մլն

Եվրոգոտի՝  2007թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 2007թ.֊ից

Լուքսեմբուրգ

Անդամակցությունը՝ 1952թ.

Մայրաքաղաքը՝ Լուքսեմբուրգ

Տարածքը՝ 2 586 կմ²

Բնակչությունը՝ 0,5 մլն

Եվրոգոտի՝ 1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1985թ.֊ից

Ֆինլանդիա

Անդամակցությունը՝ 1995թ.

Մայրաքաղաքը՝ Հելսինկի

Տարածքը՝ 338 000 կմ²

Բնակչությունը՝ 5,3 մլն

Եվրոգոտի՝  1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1996թ.֊ից

Խորվաթիա

Անդամակցությունը՝ 2013թ.

Մայրաքաղաքը՝ Զագրեբ

Տարածքը՝ 56 594 կմ²

Բնակչությունը՝ 4,3 մլն

Եվրոգոտի՝  անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Ֆրանսիա

Անդամակցությունը՝ 1952թ.

Մայրաքաղաքը՝ Փարիզ

Տարածքը՝ 550 000 կմ²

Բնակչությունը՝ 64,3 մլն

Եվրոգոտի՝ 1999թ.֊ից

Շենգենի գոտի՝ 1985թ.֊ից

Աղյուսակ 2.4֊2.
ԵՄ֊ին անդամակցության պաշտոնական և հավանական թեկնածու֊պետությունները

Թեկնածու֊պետություններ

Հավանական թեկնածու֊պետություններ

Ալբանիա

Մայրաքաղաքը՝ Տիրանա

Տարածքը՝ 28 748 կմ²

Բնակչությունը՝ 3,6 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Կոսովոյի Հանրապետություն*

Մայրաքաղաքը՝ Պրիշտինա

Տարածքը՝ 10 908 կմ²

Բնակչությունը՝ 1,8 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Թուրքիա

Մայրաքաղաքը՝ Անկարա

Տարածքը՝ 780 580 կմ²

Բնակչությունը՝ 71,5 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Բոսնիա և Հերցեգովինա

Մայրաքաղաքը՝ Սարայեվո

Տարածքը՝ 51 209 կմ²

Բնակչությունը՝ 4,6 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

ՆՀՀ Մակեդոնիա

Մայրաքաղաքը՝ Սկոպյե

Տարածքը՝ 25 433 կմ²

Բնակչությունը՝ 2,05 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Չեռնոգորիա

Մայրաքաղաքը՝ Պոդգորիցա

Տարածքը՝ 14 026 կմ²

Բնակչությունը՝ 0,6 մլն

Արժույթը՝ եվրո (2002թ.֊ից)

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

Սերբիա

Մայրաքաղաքը՝ Բելգրադ

Տարածքը՝ 77 474 կմ²

Բնակչությունը՝ 7,4 մլն

Եվրոգոտի՝ անդամ չէ

Շենգենի գոտի՝ անդամ չէ

* Հայաստանի Հանրապետությունը չի ճանաչում Կոսովոյի անկախությունը

Աղբյուրը՝ Joining the EU. Countries. The European Union. Available: https://europa.eu/european-union/about-eu/countries_en#joining_the_eu

Աղյուսակ 3.4.1֊1.
Եվրոպայի նկատմամբ կուսակցական դիրքորոշումների տիպաբանությունն ըստ Կոպեցկիի և Մուդի

Աղբյուրը՝ Kopecky, P. and Mudde, C. (2002), “The Two Sides of Euroscepticism. Party Positions on European Integration in East Central Europe”. European Union Politics, September 2002-3, p. 303

Աջակցություն եվրոպական ինտեգրմանը

Եվրամոլ

Եվրատյաց

Աջակցություն ԵՄ֊ին

ԵՄ֊լավատես

Եվրաէնտուզիաստ

Եվրապրագմատիկ

ԵՄ֊հոռեստես

Եվրահոռետես

Եվրամերժող

Աղյուսակ 3.4.1֊2.
Կուսակցական դիրքորոշումները եվրոպական ինտեգրման վերաբերյալ

Աղբյուրը՝ Vasilopolou, S. (2009). “Varieties of Euroscepticism: The Case of the European Extreme Right”, Journal of Contemporary European Research, Vol. 5, No. 1, p. 8. Available: http://www.jcer.net/index.php/jcer/article/view/106/131

Մերժողական

Պայմանական

Փոխզիջումային

Եվրաինտեգրման սկզբունքը

Ընդդեմ

Կողմ

Կողմ

Եվրաինտեգրման պրակտիկան

Ընդդեմ

Ընդդեմ

Կողմ

Եվրաինտեգրման հեռանկարը

Ընդդեմ

Ընդդեմ

Ընդդեմ

Աղյուսակ 3.4.2֊1.
ԵՄ֊ի կողմից ճանաչված համաեվրոպական կուսակցությունները (2016թ.)

Կուսակցություն

Գաղափարախոսություն

Եվրոպական ազատ դաշինք

Ռեգիոնալիզմ, ինքնավարություն, անջատողականություն, էթնիկ փոքրամասնությունների շահեր, առաջադիմականություն

Եվրոպական ազգային շարժումների դաշինք

Եվրահոռետեսություն, ազգայնականություն, հակասիոնիզմ, հակակումունիզմ

Եվրոպական ժողովրդական կուսակցություն

Եվրոպամետություն, եվրոպական ֆեդերալիզմ, ազատական պահպանողականություն, քրիստոնյա–ժողովրդավարություն, եվրոպական

Եվրոպական ժողովրդավարական կուսակցություն

Եվրոպամետություն, կենտրոնամետություն

Եվրոպական կանաչների կուսակցություն

Կանաչ և ձախ քաղաքականություն

Եվրոպական ձախերի կուսակցություն

Ժողովրդավարական սոցիալիզմ, կոմունիզմ

Եվրոպական պահպանողականների և ռեֆորմիստների դաշինք

Եվրահոռետեսություն, պահպանողականություն, տնտեսական ազատականություն

Եվրոպական սոցիալիստների կուսակցություն

Եվրոպամետություն, սոցիալ–ժողովրդավարություն

Եվրոպական քրիստոնեական քաղաքական շարժում

Քրիստոնյա–ժողովրդավարություն, սոցիալական պահպանողականություն

Եվրոպայում ուղղակի ժողովրդավարության դաշինք

Եվրահոռետեսություն, ազգային պահպանողականություն, ուղղակի ժողովրդավարություն

Հանուն ազատության եվրոպական դաշինք

Եվրահոռետեսություն, ազգայնականություն, սուվերենիզմ

Հանուն ազգերի և ազատության Եվրոպայի շարժում

Եվրահոռետեսություն, ազգայնականություն, սուվերենիզմ, ազգային պահպանողականություն

Հանուն ազատությունների և ժողովրդավության Եվրոպայի դաշինք

Եվրահոռետեսություն, ազգային պահպանողականություն

Հանուն ժողովրդավարության միավորված եվրոպացիներ

Եվրահոռետեսություն

Հանուն խաղաղության և ազատության դաշինք

Եվրահոռետեսություն, ազգայնականություն, նեոնացիզմ, հակասիոնիզմ, հակագլոբալիզմ

Աղյուսակ 3.4.2֊2.
Եվրոպական խորհրդարանի քաղաքական խմբերը (2014֊2019 թթ.)

Աղբյուրը՝ European parliament. MEPs by Member State and political group. 8th parliamentary term. 23/04/2017. Available: http://www.europarl.europa.eu/meps/en/crosstable.html

Խումբը

Անդամների թիվը

Եվրոպական ժողովրդական կուսակցություն

216

Սոցիալիստների և ժողովրդավարների առաջադիմական դաշինք

189

Եվրոպական պահպանողականներ և ռեֆորմիստներ

74

Հանուն Եվրոպայի ազատականների և ժողովրդավարների դաշինք

68

Եվրոպական միավորված կանաչներ/Հյուսիսային կանաչ ձախեր

52

Կանաչներ/Եվրոպական ազատ դաշինք

51

Ազատության և ժողովրդավարության Եվրոպան

42

Ազգերի և ազատության Եվրոպա

39

Անկախ պատգամավորներ

19

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

750

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Ի դեպ, պատմահայր Մովսես Խորենացու հաղորդմամբ, Զարմայր Նահապետի գլխավորությամբ հայ֊եթովպական միացյալ ուժերը ևս մասնակցել են այդ պատերազմին՝ Տրոյայի կողմից: Պատերազմում Զարմայրը մահացու վիրավորվում է հելլենների (հույների) կողմից: Այդ դրվագին է նվիրված նաև Ռ. Պատկանյանի «Զարմայր Նահապետի մահը» պոեմը:

2 Ըստ էության, սա ոչ թե երկու ժողովուրդների միախառնմամբ նոր ժողովրդի կազմավորման, այլ դրանցից մեկի կողմից մյուսի ձուլման (ասիմիլյացիայի) ծրագիր էր:

3 Հատկանշական է եվրոպական գաղափարի հռոմեական֊կայսերական ձևի նմանությունը ժամանակակից եվրոպակենտրոնության դրսևորումների հետ (տե՛ս նաև 1.2.4):

4 Այստեղ էլ նկատելի է հունահռոմեական ավանդույթների շրջանից մնացած Արևմուտքի և Արևելքի հակադրության դրսևորումը:

5 Ուշագրավ են այս հայեցակարգի հիմնատարրերի ակնհայտ համընկնումները եվրոպական ինտեգրման այնպիսի բաղադրիչների հետ, ինչպիսիք են ԵՄ միասնական շուկան և միասնական արժույթը՝ եվրոն (տե՛ս նաև 3.3.2.1)։

6 Թ. Հոբսի «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» հայեցակարգը, Ն. Մաքիավելլիի պետական շահերի տեսությունը:

7 Հատկանշական է որոշումների ընդունման այս մոդելի նմանությունը ԵՄ֊ի ներսում այսօր կիրառվող բազմամակարդակ կառավարման համակարգի հետ (տե՛ս նաև 1.3.5):

8 Կարելի է համեմատել Շենգենյան գոտու կամ ԵՄ֊ի քաղաքացիների համար սահմանված՝ ԵՄ֊ի տարածքում ազատ տեղաշարժվելու իրավունքի հետ (տե՛ս նաև 3.3.4.2.2):

9 Թեև այս երկու ուղղությունները ցայսօր պահպանվում են, սակայն առաջադեմ հասարակական֊քաղաքական միտքը հանդես է գալիս երկրորդի՝ իրավահավասար և ինքնատիպ մշակույթների խաղաղ համակեցության օգտին:

10 Համոզմունք, որ գործողությունը, քաղաքականությունը, կանոնները պետք է գնահատվեն՝ ելնելով դրանց հետևանքներից, և որ բարոյականության տեսանկյունից նշանակալի հետևանքներն ազդում են մարդու բարեկեցության վրա:

11 Այդուհանդերձ, քանի որ ԵՄ֊ի բոլոր երկրները նաև անդամակցում են ԵԽ֊ին, մարդու իրավունքների հետ կապված հարցերը, որպես կանոն, քննարկվում են ԵԽ֊ի ՄԻԵԴ֊ում:

12 Եվրոպայի մյուս երկու փոքր պետությունները՝ Մալթան և Լյուքսեմբուրգը, ԵՄ֊ի անդամ են:

13 1995թ.֊ից ԵՄ֊ի մաքսային միության մեջ է գտնվում նաև անդամակցության թեկնածու Թուրքիան:

14 Վերը նշված «գաճաճ» պետություններից բացի, եվրոն միակողմանիորեն ընդունել են նաև Չեռնոգորիան և Կոսովոյի ինքնահռչակ հանրապետությունը:

15 Այս երեք ձևերը մենք կարող ենք տեսնել բոլոր միջազգային կազմակերպությունների պրակտիկայում, երբ իրենց անդամակցությանը ձգտող պետությունների առջև նրանք դնում են կոնկրետ պահանջներ, պետությունները սկսում են իրականացնել իրենց ստանձնած պարտավորությունները, իսկ կազմակերպությունը վերահսկում է, որպեսզի անդամ֊պետությունը դուրս չգա սահմանված ուղեգծից:

16 Այս իմաստով եվրոպականացումը մասամբ նույնանում է եվրոպական ինտեգրման հետ:

17 Մեծ Բրիտանիան ԵԸ֊ին անդամակցեց միայն 1973թ., երբ ակնհայտ դարձավ ի հակակշիռ ԵՏԸ֊ի նրա գլխավորած ԱԱԵԱ անարդյունավետությունը` ի դեմս ԵՏԸ֊ի հաջողությունների և ԱԱԵԱ֊ի անդամների հաշվին ԵՏԸ֊ի կազմի ընդլայնման:

18 1948թ. մայիսին Հաագայում գումարվեց Արևմտյան Եվրոպայի միավորման օգտին հանդես եկող հասարակական նշանավոր գործիչների խորհրդաժողով, որի արդյունքում ընդունվեց Եվրոպական հիմնադիր վեհաժողովի և Եվրոպական հատուկ խորհրդի հրավիրման հանձնարարական: Վերջինս կոչված էր նախապատրաստելու Արևմտյան Եվրոպայի տնտեսական ու քաղաքական ինտեգրման նախագծերը: Խորհրդաժողովին մասնակցող կազմակերպությունները միավորվեցին Եվրոպական շարժման մեջ, որը հետագա տարիներին կատարում էր եվրոպական ֆեդերալիզմի առաջատար մտավոր ուժի դեր:

19 Որքան էլ տարօրինակ է, լինելով Եվրոպայի միավորման կողմնակից, Չերչիլը Մեծ Բրիտանիան չէր տեսնում այդ միության մեջ: Հակառակը, նրա կարծիքով, այդ նոր միությունը և Ազգերի բրիտանական ընկերակցությունը պետք է գոյություն ունենային ԱՄՆ֊ի և ԽՍՀՄ֊ի կողքին:

20 Ասվածի օրինակ է Եվրոպայում լայնորեն տարածված տարբերակված (ճկուն) ինտեգրումը, որի մասին մենք խոսել ենք ինտեգրման տեսությունների համատեքստում:

21 1944թ. Բելգիան, Նիդերլանդները և Լյուքսեմբուրգն ստորագրեցին մաքսային միություն ստեղծելու մասին պայմանագիր, որի անունը կազմված է անդամ֊պետությունների անվանումների առաջին տառերի համադրությունից:

22 Հենց այս օրն էլ հետագայում սկսեցին նշել որպես «Եվրոպայի օր»: Սակայն կա ևս մի «Եվրոպայի օր»՝ մայիսի 5֊ը՝ ԵԽ֊ի հիմնադրման օրը:

23 Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունն անհնար համարեց մասնակցությունը մի կազմակերպության ստեղծմանը, որը սահմանափակելու էր ազգային պետությունների ինքնիշխան իրավունքները: Փոխարենը, ինչպես նշվեց վերևում, Բրիտանիան հետագայում դարձավ ԱԱԵԱ֊ի հիմնադիրներից մեկը:

24 Միավորված Գերմանիայի հզորությամբ մտահոգ շրջանակներում հնչում էր «գերմանական Եվրոպա՞, թե՞ եվրոպական Գերմանիա» երկընտրանքը:

25 Պաշտոնական ամբողջական անվանումն է «Եվրոպական միության մասին պայմանագիրը և Եվրոպական ընկերակցության հիմնադրամ պայմանագիրը բարեփոխող պայմանագիր»:

26 Հատկանշական է, որ վավերացման համար յուրաքանչյուր պետություն ստացավ երկու փորձի հնարավորություն: ԵՄ֊ի անդամ֊պետությունները, ցանկանալով խուսափել Սահմանադրության նախագծի՝ հանրաքվեների արդյունքում տապալման սցենարից, որոշեցին Լիսաբոնի պայմանագիրը վավերացնել խորհրդարանների միջոցով: Միայն Իռլանդիան որոշեց հավատարիմ մնալ ուղղակի ժողովրդավարության սկզբունքին և պայմանագիրը դրեց հանրաքվեի: Առաջին հանրաքվեի (2008թ.) արդյունքը բացասական էր՝ 46,6% «կողմ» և 53,4% «դեմ»: Պայմանագիրը հնարավոր եղավ «փրկել» միայն երկրորդ փորձով՝ 2009թ. հանրաքվեով (67,1% «կողմ» և 32,9% «դեմ»):

27 «ԵՄ֊ի նախագահի» պաշտոնում ընտրվեց Բելգիայի նախկին վարչապետ Հ. վան Ռոմպեյը, որին 2014թ. փոխարինեց, իսկ 2017թ. վերընտրվեց Լեհաստանի նախկին վարչապետ Դ. Տուսկը։

28 «ԵՄ֊ի արտգործնախարարի» պաշտոնում Խ. Սոլանային 2009թ. փոխարինեց բրիտանացի բարոնուհի Ք. Էշթոնը, իսկ նրան էլ 2014թ.֊ից փոխարինում է իտալուհի Ֆ. Մոգերինին։

29 Ծրագրով օգնություն էր առաջարկվում նաև խորհրդային ճամբարի պետություններին, սակայն նրանք մերժեցին օգնության առաջարկը՝ ընտրելով տնտեսական համագործակցության զարգացման իրենց սեփական ուղին: Հատկանշական է նաև, որ Ֆինլանդիան, առևտրային ակտիվ կապեր պահպանելով արևմտյան և հյուսիսային իր հարևանների հետ, միաժամանակ սկսեց զարգացնել համագործակցություն նաև ԽՍՀՄ֊ի հետ: Այդ իսկ պատճառով, նա ևս հրաժարվեց միանալ «Մարշալի ծրագրին», սակայն դրա ֆոնդերից ստացավ վարկեր:

30 Ապրանքների, արժեթղթերի, ծառայությունների առևտրի իրականացումն անկանխիկ ձևով՝ հիմվելով վճարային փոխադարձ հաշվեկշռի վրա։

31 Հայաստանը միացել է ԱՊՀ ԱԱԳ֊ին 2012թ.֊ին:

32 ԵՄ «Արևելյան գործընկերություն» ծրագրի շրջանակներում ԵՄ֊ի հետ Խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտու պայմանագիր նախատեսվում էր նաև ՀՀ և ԵՄ֊ի միջև, սակայն, չնայած 3,5 տարի տևած բանակցություններին, ՀՀ նախագահ Ս. Սարգսյանը 2013թ. սեպտեմբերին հայտարարեց Ռուսաստան֊Բելառուս֊Ղազախստան մաքսային միությանը միանալու ցանկության մասին, ինչը տեխնիկապես անհնար դարձրեց ԵՄ֊ՀՀ ԱԱԳ֊ի կնքումը: ԱլԳ մյուս երկրների՝ Ադրբեջանի և Բելառուսի հետ նման պայմանագրի կնքում չի նախատեսված (տե՛ս նաև 3.3.5.6.1.3):

33 Հուսալով ԵՄ֊ին անդամակցության միջոցով լուծել իր 2008֊2009 թթ. համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետևանքով առաջացած ֆինանսաբանկային ծանր խնդիրները՝ Իսլանդիան որոշեց անդամակցության հայտ ներկայացնել ԵՄ֊ին, և 2010թ. անգամ ստացավ թեկնածուի կարգավիճակ։ Սակայն Իսլանդիայի նորընտիր աջ կենտրոնամետ կառավարությունը 2013թ. կասեցրեց անդամակցության բանակցությունները՝ հայտարարելով, որ անդամակցության հարցը կդրվի հանրաքվեի, իսկ 2015թ. դադարեցրեց անդամակցության բանակցությունները։

34 ՄԹ֊ի կազմից Շոտլանդիայի դուրս գալու հարցով առաջին հանրաքվեն անց է կացվել 2014թ., որի արդյունքում, 55,30% ընդդեմ 44,70% հարաբերակցությամբ, հաղթանակ տարան ՄԹ կազմում մնալու կողմնակիցները։

35 Միջազգային պայմանագրով է ժամանակին ստեղծվել Խորհրդային Միությունը, ինչպես նաև ներկայիս Տանզանիան:

36 Սրանց ընդհանուր բանաձևը հետևյալն է. «Եթե ցանկանում ես խուսափել X֊ից, ապա՝ կատարիր P»։

37 Հավասարարժեքության սկզբունքը ենթադրում է, որ ԵՄ իրավական նորմերի հիման վրա հայցադիմումի ընդունման պայմանները ներպետական իրավակարգում չպետք է ավելի շատ պայմաններ ունենան, քան ներպետական իրավանորմով նախատեսված հայացադիմումներինը: Արդյունավետության սկզբունքը ենթադրում է, որ ներպետական իրավանորմը չպետք է պարունակի այնպիսի պայմաններ, որոնք անհնար կդարձնեն կամ կարող են դարձնել ԵՄ իրավանորմերի կողմից վերագրված իրավունքների իրացումը: Համամասնության սկզբունքի համաձայն էլ՝ յուրաքանչյուր ներպետական իրավանորմ պետք է համապատասխանի ԵՄ նպատակներին:

38 ԵՄ իրավունքում «որոշում» եզրույթը օգտագործվում է լայն առումով և ընդգրկում է երկրորդային իրավունքի աղբյուր հանդիսացող բոլոր ակտերը` կանոնակարգերը, դիրեկտիվները և որոշումները, ինչպես նաև ՈԴՄՀ շրջանակներում ընդունված և շրջանակային որոշումները:

39 2017թ. դրությամբ, ԵՄ֊ն իրականացնում էր 16 առաքելություն֊օպերացիա։

40 Եվրո֊Մեդին այստեղ չենք անդրադառնում, քանի որ Ադրբեջանը, Հայաստանը և Վրաստանը դրան չեն մասնակցում:

41 Ադրբեջան, Ալժիր, Եգիպտոս, Թունիս, Իսրայել, Լիբանան, Հայաստան, Հորդանան, Մարոկո, Մոլդովա, Պաղեստին, Ոuկրաինա, Վրաստան, Բելառուս, Լիբիա և Սիրիան: Վերջին երեք պետություններն առայժմ դուրս են մնում ԵՀՔ շրջանակներում փոխգործակցության ձևաչափերի մեծ մասից:

ԵՎՐՈՊԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ուսումնական ձեռնարկ

ԵՐԵՎԱՆ — 2017