Մհեր Բեյլերյան

ՍԿՅՈՒԹՆԵՐԻ ՍՏՎԵՐՆԵՐԸ

վիպակ

Երևան — 2018

ՀՏԴ 891.981֊1 Բեյլերյան
ԳՄԴ 84Հ֊5

Բեյլերյան, Մհեր Հրաչյայի

Սկյութների ստվերները: [Վիպակ] / Մ. Բեյլերյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2018.— 74 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Սկյութների ստվերները: [Վիպակ, պատմվածքներ] / Մ. Բեյլերյան; Խմբ.՝ Ա. Նիկողոսյան.— Երևան: ՀԳՄ հրատ., 2007.— 94 էջ; նկ.; 20 սմ.։

Տաղանդավոր արձակագրի այս վիպակը Մոսկվայում շինանյութ վաճառող հայի առօրյայի ու ռուսաստանյան իրականության գեղարվեստականացման նուրբ ու ինքնատիպ մի փորձ է, որին առանձնակի հմայք է հաղորդում հեղինակի անկրկնելի հումորը:

ԳՄԴ 84Հ֊5

ISBN 978֊99941֊74֊08֊9

© Մհեր Բեյլերյան, 2007

© Յավրուհրատ, 2018 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

ՍԿՅՈՒԹՆԵՐԻ ՍՏՎԵՐՆԵՐԸ

Մոսկվայում շինանյութ վաճառող հայի օրագրից

ԿՈՐՈԼՅՈՎ.
ՄՈՍԿՎԱՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿՈՎ — 07.45

Էլեկտրական հոսանքն անցնում է քնած մարմնիս միջով, ու ցավից վեր եմ թռչում։ Անծանոթ սենյակ, անճաշակ գրապահարան, կեղտոտ վարագույր։ Նախ հիշում եմ ինձ, շատ մոտավոր, հետո, որ գտնվում եմ օտար քաղաքում և վերջապես, որ էլեկտրական հոսանքի աղբյուրը սնուցմանը միացված բջջային հեռախոսն է։ Թույլ միացում ուներ, բայց չէի նորոգում, որ գոնե հոսանքի հարվածից արթնանամ։ Բջջային հեռախոսի ազդանշանը, ճիշտ է, չէր կարող արթնացնել ինձ, բայց բավականաչափ անդուր էր, որպեսզի ձեռքս մեկնեի ձայնը կտրելու համար ու ստանայի առավոտյան ինձ հասանելիք վոլտերը։

Առավոտ։ Յոթն անց քառասունհինգ րոպե։ Կորոլյով։ Եվս մի քաղաք, որը չի զիջում Բաղդադին։ Ժամանակն այստեղ այլ ռիթմ ունի, և ամեն ինչ պիտի արագ անես. արագ հագնվես, արագ մտածես, արագ զգաս... Բոլոր քայլերս հասցրել էի մեքենայական ճշգրտության։ Հագնվելուց հետո լվացվում էի, թեյնիկը դնում կրակին ու միացնում հեռուստացույցը, որպեսզի ականջս վարժվի ռուսերենին, այլապես, երբ երկար ժամանակ մենակ ես մնում օտար քաղաքում, օտար բնակարանում, սկսում է թվալ, թե տանն ես, իսկ նման պատրանքն այստեղ վտանգավոր է։ Մանրամասնորեն սանրվում էի, հագնում ջինսե տաբատս։ Այստեղ պետք էր հագնվել ու սանրվել, քայլել ու խոսել բոլորի նման. չնչին տարբերություն, և քեզ այնպես են նայում, ասես մերկ լինես։ Բայց անցորդների նայելը դեռ ոչինչ. կարևորը մենթերի ուշադրությունը չգրավես։ Իսկ եթե արդեն կանգնեցրել են և ստուգում են փաստաթղթերդ, նրանց վերաբերմունքը հաճախ կախված է քո «սոլիդությունից»։ Սոլիդ այստեղ համարվում է ջինսե տաբատն ու վերնազգեստը և ռաբիս սուրքիթ կոշիկները։ «Ա՛յ, ինձ նայիր,— բացատրեց այդ ֆենոմենը ազգականս, որի մոտ աշխատում էի շուկայում,— իմ տեսքը բավականին սոլիդ է և «մուսոռները» հարգանքով են վերաբերվում ինձ»։ Ես նայեցի նրա գորշ տաբատին ու սև կաշվե բաճկոնին և մտածեցի, որ դրանք չեն սազում իրար։ Բայց իմանալով, թե նա որքան խոցելի ու նրբազգաց է, այդ մասին չասացի, փոխարենը նկատեցի. «Բայց մռութդ էլ հո հայկական է. ախր մոռդդ հեչ սոլիդ չի»։ «Մոռդս հայկական է,— չկարողացավ չընդունել նա,— այնպես որ, միևնույն է, կանգնեցնում են։ Բայց ես հանգիստ ցույց եմ տալիս անձնագիրս, և նրանք ինձ բարի ճանապարհ են մաղթում, որովհետև հագնված եմ սոլիդ»։ Ես չցանկացա առարկել, որ նա ռուսական անձնագիր ունի և միայն այդ պատճառով են նրան բաց թողնում, բայց որոշեցի հագնվել նրա նման։ Գնացինք շուկա ու առաջին վաստակածս գումարով անճաշակ գորշ֊կապույտ ջինսե տաբատ գնեցի, որին նայելիս ինձ թվում էր, թե հենց նոր թաղած մեռելի վրայից են հանել։ Կաշվե վերնազգեստին փողս չհերիքեց։ Որոշեցի հավաքել ողջ եռանդս ու տաղանդս և ավելի շատ տախտակներ վաճառել, որպեսզի կարողանամ գնել ազգականիս սև կաշվե բաճկոնից։ «Քո կաշվե բաճկոնը վատը չէ,— սփոփում էր ինձ դժվարին պահերին,— բայց շագանակագույն է, հասկանո՞ւմ ես՝ շա֊գա֊նա֊կա֊գույն»։ Նա երկար դադար էր տալիս, որպեսզի ես ժամանակ ունենայի զգալու այդ իրողության ողջ ողբերգականությունը։ Հետո ձեռքը թափ էր տալիս ու հեռանում։ Բայց և այնպես, որոշ ժամանակ անց ես գիտակցեցի այդ հանգամանքի ողջ ծանրությունը և որոշեցի վերադաստիարակվել։ Ժամանակի հետ (չես նկատում, թե դա ինչպես և երբ է կատարվում) դու սկսում ես մտածել ռուսների նման, բոլորի նման։ Հետզհետե գանգիդ մեջ խցկվում են նրանց մտքերն ու ցանկությունները, և մի օր անտանելի է դառնում գիտակցությունը, թե դու առանձնանում ես ամբոխի մեջ, թե քո հագին ոչ թե սև, այլ շագանակագույն բաճկոն է, իսկ գլխիդ մեջ դեռ կան մտքեր, որոնք չեն վերաբերում փողին ու շահին։ Երեք ամսում այդպես էլ չլսեցի մի զրույց, որը չվերաբերեր փողին, գնումներին կամ առևտրին...

Մեղքի խորին գիտակցմամբ հագնում էի շագանակագույն բաճկոնս, նորից սանրվում ու դեմքիս հաղորդում խիստ վրդովված կոմունիստի արտահայտություն։ Այստեղ ամեն ինչ որքան բութ արտահայտություն ունենա, այնքան ավելի հարազատորեն կընդունվի։ Դեմքի այդ արտահայտությամբ ես ստացել էի առաջին մկրտությունս Մոսկվայում, մկրտություն, որը վաղ թե ուշ ստանում է յուրաքանչյուր եկվոր՝ անկախ սեռից և կրոնափիլիսոփայական համոզմունքներից։

ՓՈՐՁՈՒԹՅՈՒՆ ՄՈՒՍՈՌՈՎ

— Շնորհավորում եմ,— ասաց ընկերս՝ հանձնելով ինձ կեղծ գրանցումս,— այսօր հանգստացիր, վաղը կգնանք Մոսկվա, որ առաջին մկրտությունդ ստանաս։

Ես նայեցի թղթի կտորին, որի համար ընկերս 100 դոլար էր վճարել։ Օրինական գրանցում ստանալու համար այստեղ երեք օր են տալիս, ինչը միլիցիայի բաժանմունքներում տիրող անվերջանալի հերթերի պայմաններում ուղղակի անհնարին է։ Հենց բաժանմունքում քեզ առաջարկում են որոշակի գումարի դիմաց շրջանցել հերթը և հանձնում ապօրինի գրանցում, հետո նույն մենթերը քեզ կանգնեցնում են փողոցում և կեղծ փաստաթղթի համար փող շորթում։

— Շնորհակալ եմ,— ասացի ընկերոջս,— բայց ես արդեն մկրտված եմ։

— Ավելորդ անգամ չի խանգարի։ Ուշադիր լսիր ու հիշիր։

Նա այնքան լուրջ ու մտահոգ արտասանեց այդ բառերը, որ ես նույնիսկ թուղթ ու գրիչ վերցրի։

— Գրել պետք չի։ Ուղղակի հիշիր։ Նախ՝ անգիր արա քո հասցեն։ Ոչ թե այս տան հասցեն, այլ այն, որտեղ գրանցված ես։

Ես անձնագրիս միջից հանեցի գրանցման թուղթն ու կարդացի հասցեն։ «Ահա թե որտեղ եմ ապրում»,— մտածեցի թախիծով։

— Դու 28 տարեկան ես՝ տեռորիստի համար իդեալական տարիք, էնպես որ պատրաստ եղիր լուրջ հարցաքննության։ Եթե հարցնեն, որտեղ ես արել, չհասկանալու տուր։ Դա թակարդ է։ Էնքան ժամանակ դոդ ձևացիր, մինչև հարցը նորմալ ձևակերպեն. «Որտե՞ղ եք ստացել Ձեր գրանցման տեղեկանքը»։ Կասես՝ օվիռում։ Աշխատիր խոսել քիչ և ըստ էության։ Կարող է պահանջեն նկարագրել օվիռի շենքը։ Չխառնվես։ Հանգիստ պատասխանիր, որ օվիռը բարձրահարկ շենքի առաջին հարկում է։ Դժվար թե դրանք բոլոր օվիռներն իմանան։ Հետո կհարցնեն, թե ում բնակարանում ես գրանցված։ Կասես. «Հորս ընկերոջ, քեռի Վասյայի»։ Ազգանունը թե հարցնեն, կասես՝ չեմ հիշում։ Քեզ համար նա ուղղակի քեռի Վասյան է՝ հիանալի մարդ, որը մի թերություն ունի՝ տանել չի կարողանում հեռախոսները ու մինչև հիմա հեռախոս չի քաշել։ Կհարցնեն, թե ինչքան ես վճարել։ Կասես՝ մոտ 20 ռուբլի ռեգիստրացիոն քարտի համար ու 700՝ կոմունալ ծախսերի։ Եթե հետաքրքրվեն, թե ինչպես ես տուն հասնում, կասես, որ իջնում ես մետրոյի «Ցարիցինո» կայարանում և 135 համարի երթուղային տաքսիով 15 րոպեում հասնում ես տուն։ Քարտեզով նայել եմ՝ ամենամոտ կայարանը «Ցարիցինոն» է։ Դրանից հետո քեզ բան չեն կարող անել. շատ֊շատ քաղմաս տանեն՝ իբր գրանցմանդ քարտը ստուգելու համար։ Էնտեղ քեզ կգցեն «օբեզյաննիկ», իսկ երեք ժամ հետո բաց կթողնեն։

Պետք է խոստովանեմ, որ ընկերոջս բառերը որոշակի ազդեցություն գործեցին ինձ վրա, ու ես սկսեցի ավելի ուշադիր լսել։ Նոր էի սկսեցի հասկանալ, թե ուր եմ ընկել։ Կարծում էի, թե պիտի քննարկենք՝ երբ ենք գնալու «Տրետյակովյան» ցուցասրահ, «ՄԽԱՏ», բայց պարզվեց, որ լրիվ ուրիշ կուպե եմ ընկել։

— Մոսկվան մեծ քաղմաս է,— հանգիստ շարունակեց նա,— եթե դա հիշես, ամեն ինչ նորմալ կլինի։ Մենթերը միանգամից քեզ չեն տանի, ոտները կախ կգցեն, որ փող առաջարկես։ Առաջարկիր, բայց առանց վիրավորելու՝ առանց խոցելու «մուսոռի» փխրուն հոգին։

— Էդ ո՞նց։

— Օրինակ՝ կարող ես ասել. «Տղերք, հասկանում եմ, որ ձեր աշխատանքը ծանր է։ Կոպեկների համար պաշտպանում եք մեզ կրիմինալ տարրերից։ Ես պատրաստ եմ փոխհատուցել ձեր ծանր աշխատանքն իմ հնարավորությունների սահմաններում»։ 100 ռուբլուց ավել չառաջարկես։ Նրանք նման են պուտանաներին. պիտի ցույց տաս, որ տեղյակ ես, թե ինչքան արժեն։ Միանգամից չեն վերցնի, կասեն՝ քիչ է։ Կասես, որ մոտդ 50 ռուբլի է մնում տուն հասնելու համար։ Միշտ էդ 150 ռուբլին առանձին գրպանում պահիր։ Լավ կլինի դրանից ավել փող մոտդ չպահես, որովհետև կարող են խուզարկել։ Թե հարցնեն՝ Կորոլյովում ինչ ես անում, կասես, որ ընկերուհուդ մոտ ես գնում, բայց հասցեն չնշես։ Ասա՝ ընկերուհուս տունը շենքերով եմ գտնում։ Ընդհանրապես, եթե որևէ հարց են տալիս, որի պատասխանը չգիտես, ոչինչ մի ասա։ Շփոթված ու վախեցած ձևացիր։ Խոսիր քիչ, հատկապես գրանցման մասին. ուրիշ թեմաներով ինչքան շատ խոսես, էնքան՝ լավ։

— Ո՞ր թեմաներով։

— Ասա, որ Մոսկվան քեզ շատ է դուր եկել։ Սրանց թվում է, թե Մոսկվան աշխարհի պորտն է, ու երբ գովաբանում ես, էնպես են փափկում, ոնց որ իրենց կանանց գովես։

— Մոսկվան հասկացանք, բայց «մուսոռն» ուր, ռուս գրողներն ուր,— փորձեցի առարկել՝ ցույց տալու համար, որ ես էլ եմ գլուխ հանում էստեղի դրվածքից։

— Նրանք, իհարկե, չեն կարդացել ոչ մի գիրք՝ քրեական օրենսգիրքը ներառյալ, բայց դու պիտի անընդհատ ցույց տաս, որ իրենք քեզանից ցածր են, պիտի վարժեցնես։ Մի անգամ ռուս հեղինակների ֆոկուսը փրկեց ինձ։ Հարբած մենթերից մեկը փողոցում մոտեցավ ինձ ու բռունցքով խփեց դեմքիս։ Ես քաղաքավարի հետաքրքրվեցի այդ արարքի պատճառների մասին։ Նա բութ նայեց վրաս, հետո ասաց. «Էդպես քաղաքավարի ես, հա՞»։ Ես ասացի, որ ոչ միայն քաղաքավարի եմ, այլև կարդացած եմ ու շատ եմ սիրում ռուս գրականությունը։ Ստիպված եղա մի քանի բան արտասանել, և նրանք նույնիսկ ինձանից փող չվերցրին։

— Գոնե ներողություն խնդրեցի՞ն,— հարցրի ընկերոջս։ Նա միայն տխուր ժպտաց։

— Քնիր հանգստացիր, վաղը կգնանք Մոսկվա։ Մետրոյով էնքան կֆռֆռանք, մինչև բռնեն։

— Ինչի՞ համար,— անհանգստացա ես։

— Չվախես՝ միասին կլինենք։ Ուշ թե շուտ բռնելու են, ավելի լավ է՝ ես հետդ լինեմ։

— Բա որ չբռնե՞ն...

Ընկերս նայեց իմ վելվետից շագանակագույն տաբատին, հետո կախիչին գցված կաշվե բաճկոնին և հանգիստ ասաց.

— Դարդ մի արա. անպայման կբռնեն։

ՄՈՍԿՎԱ — ԿՐԵՄԼ

Գիշերը զարմանալիորեն լավ քնեցի։ Ընդհանրապես՝ Կորոլյով գալու առաջին օրվանից, անընդհատ քնելու կարիք էի զգում և օրվա մեծ մասը քնում էի։ Առավոտյան արթնանում էի հոգնած ու նորից քնել էի ուզում։

— Վեր կաց, գնում ենք Կարմիր հրապարակը տեսնելու,— հայտարարեց ընկերս հաջորդ առավոտյան։ Դա Կորոլյով ժամանելուս չորրորդ օրն էր։

Մարտ ամիսն էր, բայց փողոցում մեկ մետր բարձրությամբ ձյուն կար։ Անցորդներն աչքի տակով մեզ էին նայում, և դա ինձ մշտական լարվածության մեջ էր պահում։

— Եթե բախտներս բերի, հենց էստեղ էլ կբռնեն,— ասաց ընկերս, երբ կանգառում սպասում էինք Մոսկվայի ավտոբուսին։ Բախտներս չբերեց։

Ավտոբուսում ընկերս հայերեն էր խոսում, իսկ ես պատասխանում էի վարժ ռուսերենով, որպեսզի ռուսները չմտածեն, թե իրենց մասին ենք խոսում։ Ընկերս հանգստացրեց ինձ՝ ասելով, որ այստեղ բոլորը բոլորի վրա թքած ունեն, ինչում շուտով համոզվեցի ինքս։ Մենք դուրս եկանք «Վէ Դէ ԷՆ Խա»֊ում։

— Էստեղ մետրո կմտնենք ու մեզ կբռնեն,— տեղեկացրեց ընկերս։ Նա հուզվում էր ինձ համար։ Այնպիսի տպավորություն էր՝ ասես ինձ ձեռքից բռնած քննության տաներ՝ վստահ, որ լավ կհանձնեմ։

Ես դեմքիս կոմունիստական արտահայտություն հաղորդեցի ու մտովի խաչակնքվեցի։ Աչքի ծայրով հասցրի նկատել մուտքից աջ կանգնած երկու մենթերի։ Մեզ չկանգնեցրին։

— Սա նշան է,— խորհրդավոր տոնով հաղորդեց ընկերս հետո, ցույց տալով էսկալատորով իջնող֊ելնողներին, ասաց.— նայիր այս մարդկանց։ Այս դեմքերից ոչ մեկը երկրորդ անգամ չես տեսնելու։

Նրա համար այդ միտքը խոր իմաստ ուներ, հավանաբար՝ այն պատճառով, որ ամեն օր մետրոյով աշխատանքի էր գնում, իսկ ես ավտոբուսով պիտի գնայի, և աշխատավայրս էլ Մոսկվայից դուրս էր, ուստի ինձ համար միևնույն էին այդ մարդիկ, նրանց դեմքերն ու այդ դեմքերի ճակատագրերը։ Ես միայն մտածում էի այն մասին, որ ամենամոտ ընկերս տանում է ինձ մենթերին հանձնելու և այնպիսի անհոգությամբ, ասես դատարկ շիշ հանձնելիս լիներ։ Երբեմն ինձ թվում էր, որ երկու տարի Մոսկվայում ապրելով, նա ուղղակի խելքը թռցրել է, ինչը ճիշտ էր միայն մասամբ, քանի որ Երևանում էլ նա առանձնապես աչքի չէր ընկնում առողջ մտածելակերպով։

— Նայիր էն տղուն,— ասաց նա՝ ցույց տալով շշով գարեջուր խմող մի աղջկա։ Դա նրա նոր՝ մոսկովյան տարօրինակություններից մեկն էր։ Բոլոր ռուս աղջիկներին «տղա» էր անվանում.— էլի մի տղա, էլի...— ասում էր զզվանքով։

— Ինչո՞ւ ես էդպես ասում,— հարցրի, որ մատով բոլորին ցույց չտա և ուշադրություն չբևեռի մեզ վրա։ Գիտեի, որ կանանց թեման նրա սրտին ամենից հարազատն է և պատրաստ է ժամերով ծավալվել։ Իսկ ես այդ ընթացքում կհասցնեի զննել չորս կողմս և, եթե բախտս բերեր, կկարողանայի խուսափել մենթերից։

— Բաբան այստեղ մուժիկ է,— սկսեց բացատրել իր տեսությունը ընկերս, տեսություն, որը բազմիցս ստուգել էր պրակտիկայում,— նրան քեզանից պետք է երկու բան՝ փող ու սեքս։ Քո նպատակն է՝ ստանալ հնարավորինս շատ սեքս՝ նվազագույն ծախսերով։ Սեր չի կարող լինել մեծ քաղաքում։ Եթե դու ամեն օր այսքան դեմքեր ես տեսնում, դրանք վերածվում են մի մեծ ժապավենի ու ոչ մի կադր չի կարող դուրս գալ այդ հոսքից ու հարազատ դառնալ քեզ։ Եթե նույնիսկ կարողանաս մեկին «փախցնել», միևնույն է, ժամանակդ չի հերիքի, որ սիրես նրան։ Այստեղ չեն սիրում, որովհետև ժամանակ չունեն։ Միակ բանը, որ կարողանում ես հասցնել՝ հարմարվելն է։ Հավատարմության մասին կարող ես մոռանալ։ Ռուս աղջկա հետ շփվելիս միշտ հիշիր, որ երկուսիցդ տղան նա է։ Մի օր թարս նայես՝ վրեժը կլուծի ուրիշի հետ քնելով։ Սրանք ոնց հաց են ուտում, էդպես էլ սեքսով են զբաղվում. փողը տալիս ես, ոտքերը բացվում են, ոնց որ մետրոյի մուտքի մոտ. գործդ արագ անում ես, ու իրար հրաժեշտ եք տալիս։ Եթե պայմանավորվես աղջկա հետ ու չգնաս հանդիպման, նա քո ինադու ուրիշին մինետ էլ կանի։

Վերջին միտքն ինձ դուր եկավ, որովհետև մտովի հաշվեցի, թե ընկերներից նեղացած քանի աղջիկ է շրջում Մոսկվայի փողոցներում ու չհավատացի երջանկությանս։ Միաժամանակ ուշադրությունս գրավեց առջևս նստած մի ռուս աղջիկ, որն ուղտի պես որոճում էր։ Մինետ ինտերնացիոնալ բառը նա, իհարկե, հասկացավ և նախ նայեց ընկերոջս, ապա՝ ինձ։ Ես ժպտացի, իսկ նա քամահրանքով հայացքը թեքեց, իբր՝ կարող ես անգամ չերազել։

— Սրանք երազի մեջ էլ են ծամում,— բացատրեց ընկերս՝ անցնելով ռուսերենի, ինչն ինձ ավելի անհանգստացրեց,— սրանք երազում կարող են նույնիսկ...

— Հավատում եմ,— ընդհատեցի նրան։

— Մի անգամ ծանոթներիցս մեկը ռուս աղջկա տանն էր գիշերել։ Մյուս օրը կատաղությունից դողում էր։ Իրենց գործն արել ու քնել են, իսկ հետո ծանոթս էլի էր ուզեցել ու ելել էր քնած աղջկա վրա։ Աղջիկը աչքերը բացել էր ու ասել. «Հա՛, դո՞ւ ես։ Հոգնած եմ. թե ուզում ես, դու արա՝ ես մի քիչ քնեմ»։ Սրանք էդ են. կոպեկը գցում ես՝ ոտքերը բացվում են։ Ծախսեցի՞ր անհրաժեշտ գումարը՝ հյուրասիրվեք։ Իսկ եթե որձ են ուզում, դուրս են գալիս որսի ու իրենք են կապում տղերքին։

— Իսկ էդ տղան արել է՞ր,— հարցրի ընկերոջս։

— Ի՞նչ տղա,— չհասկացավ նա։

— Կարևոր չի։

— Լավ, դուրս ենք գալիս։ Էս կայարանը կոչվում է «Պուշկինո»։ Էստեղ գիծը փոխելու ենք ու նորից գնացք ենք նստելու։ Հաստատ կբռնեն։

Բայց այդտեղ ևս մեզ չկանգնեցրին, չնայած լիքը մենթեր էին կանգնած։ Երբ հասանք Կարմիր հրապարակ, ընկերս ասաց, որ կարող եմ թուլանալ, քանի որ սա Մոսկվայում միակ տեղն է, որտեղ ռուսները «ճնշվող փոքրամասնություն» են կազմում։ Առաջին տպավորությունս հրապարակից խիստ բացասական էր։ Չեմ կարող հիմնավորել, թե ինչու. պարզապես մտքիս մեջ միևնույն նախադասությունն էր պտտվում. «Ահա Սատանայի նստավայրը»։ Եկեղեցիներից մեկի մոտ լուսանկարվում էին նորապսակները։ Նրանց հետ կային ևս 4֊5 հոգի։

— Սրանց ամուսնանալն էսպես է,— մռայլ մեկնաբանեց ընկերս,— սա դեռ հրաշք է։ Մեծ մասը քաղաքացիական ամուսնության մեջ է ապրում։

— Էդ ո՞րն է,— հետաքրքրվեցի ես։

— Երբ կինը ապրում է մեկի հետ, բայց տալիս է բոլորին,— բացատրեց ընկերս։

Մենք եկեղեցու տոմս գնեցինք, քանի որ Կարմիր հրապարակի բոլոր տաճարները ռուսները թանգարանի են վերածել։ Ընկերս հարցրեց վաճառողուհուն, թե մեր գնած տոմսով կարող ենք մտնել բոլո՞ր եկեղեցիները, թե՞ միայն մեկը։ Վաճառողուհին պատասխանեց, որ տոմսերը ետ չեն վերադարձվում։ Ընկերս կրկնեց իր հարցը, իսկ վաճառողուհին՝ իր պատասխանը, բայց ավելի կոպիտ ձևով։ Դա կրկնվեց առնվազն երեք անգամ, մինչև ընկերոջս մի կողմ տարա։

— Բա սրանք ազգ ե՞ն,— կրկնում էր նա՝ կատաղությունից դողալով։

Եկեղեցին միակ բանն էր, որ հուշում էր ռուսների քրիստոնյա լինելու մասին։ Դրսում կարելի էր զգալ միայն նրանց աթեիզմը։ Որքան ավելի էի շփվում ռուսների հետ, այնքան ավելի էր իմ մեջ ամրանում այդ զգացողությունը։ Թվում էր, թե փողոցներով քայլում են ժամանակակից հագուստով հեթանոս սկյութներ։ Նայելով ապակիների ետևում դրված սրբապատկերներին՝ ակամայից մտածում էի, որ դրսում քայլողները որևէ կապ չունեն այս իկոնաները ստեղծած մարդկանց հետ։ Զարմանալի է, որ հենց եկեղեցում առաջին անգամ զգացի մոսկվացիների հեթանոսությունն ու վայրենությունը։

Վերադարձին ևս մեզ ոչ մի տեղ չկանգնեցրին, և ընկերս կրկնեց, որ դա նշան է։

— Լավ նշան է,— ասաց նա Կորոլյով տանող ավտոբուսի մեջ։ Ինձ նույնիսկ թվաց, թե ինձ համար մի տեսակ հպարտություն է զգում,— Մոսկվան ընդունեց քեզ։ Օրինակ՝ ինձ Մոսկվան ուղղակի ահավոր դիմավորեց... Դու դուր ես գալիս Մոսկվային։ Իսկ քեզ Մոսկվան դո՞ւր է գալիս։

Նա այդ հարցը տալիս էր արդեն տասներորդ անգամ։ Այնպիսի տպավորություն էր, ասես աղջկա մասին խոսեինք։ Ես ցավով մտածեցի, որ նրա համար ևս Մոսկվան դարձել է մի արտասովոր ու հեքիաթային բան, այնինչ իրականում դա մի հսկայական կեղտոտ քաղաք էր, որն ինձ վանեց իր սառնությամբ։

— Չգիտեմ՝ Մոսկվան ինձ դուր է գալիս, թե ոչ,— պատասխանեցի հնարավորինս մեղմ՝ չվիրավորելու համար Մոսկվայի հանդեպ տածած նրա ինտիմ զգացմունքները,— բայց զգում եմ, որ կարող եմ ձուլվել ամբոխի մեջ։ Ինձ դուր է գալիս անհետանալ ամբոխում։ Ինձ հիմա հենց դա է պետք։ Բայց Կորոլյովն ինձ ավելի է դուր գալիս։

Ընկերոջս դառնացրին իմ բառերը. նա հավանաբար մտածեց, որ ես ըստ արժանվույն չգնահատեցի Մոսկվայի ընդունելությունը, այդ քաղաքի մեծությունն ու հնարավորությունները։ Դրանից հետո նա գրեթե ամեն օր առաջարկում էր գնալ Մոսկվա, այցելել դիսկոտեկներ և ժամանցի այլ վայրեր, բայց ես միշտ ընդդիմանում էի և առաջին այցելությունիցս հետո միայն երկու֊երեք անգամ եղա Մոսկվայում։ Եվ այդպես էլ մենթերն ինձ Մոսկվայում չկանգնեցրին...

ՄԻ ՔԱՆԻ ՀԱՐՅՈՒՐ ՄԵՏՐ ՄԻՆՉԵՎ «ԲՈԼՇԵՎՈ»

Մոսկվա առաջին այցելությանս մասին հիշողությունը վստահություն էր ներշնչում ինձ, և ես տանից դուրս գալուց առաջ ստուգում էի դեմքիս բութ արտահայտությունը (համոզված կոմունիստի կամ տարհամոզված դեմոկրատի, ինչն, ըստ էության, նույն բանն է)։ Դրանից հետո անում էի այն շարժումը, որ օրվա մեջ գոնե մեկ անգամ անում է Մոսկվա ժամանած ամեն ոք։ Ձեռքս տանում էի սրտիս՝ ստուգելու համար, թե վերցրե՞լ եմ արդյոք անձնագիրս ու գրանցման քարտս։ Եվ դրանից հետո միայն անաղմուկ բացում էի դուռը (այդպես էինք անում՝ չգրավելու համար հարևանների ուշադրությունը, այլապես թաղայինի հետ ծանոթանալու հավանականությունը կտրուկ կաճեր)։ Հետո թաթերի վրա իջնում էի աստիճաններով ու ելնում ցուրտ փողոց։ Աստիճաններին որևէ մեկին հանդիպելիս քաղաքավարի բարևում էի։ Խանութ մտնելիս ևս ժպտում էի, ասես ողջ կյանքիս ընթացքում երազել եմ տեսնել վաճառողուհիների թթված դեմքերը և ահռելի ու մի տեսակ ագրեսիվ կրծքերը։ Միշտ ավել գումար էի թողնում, բայց ոչ մեծ գումար, որպեսզի չկարծեն, թե հարուստ եմ։ Ինձ թվում էր, թե ինձ բակում ոչ ոք չի նկատում, բայց արդեն երրորդ օրը զանգեցին ինչ֊որ աղջիկներ ու հարցրին անունս։ Միանգամից հիշեցի ընկերոջս զգուշացումը, թե էստեղ աղջիկն է տղային կապում, ինչը ինձ բավականին դուր կգար, եթե տեղի ունենար այլ պարագաներում։ Ասացի՝ անունս Միշա է։ Երևանյան ռուսախոսների հետ շփման դառը փորձից գիտեյի, որ Մհերը դրանք լավագույն դեպքում արտասանում են Մգեռ, իսկ վատագույնում՝ Մխեռ։ Նման հեռանկարը այնքան էլ չէր հրապուրում ինձ, ուստի որոշել էի ներկայանալ որպես Միշա։ Հետո աղջիկները հետաքրքրվեցին, թե կարելի՞ է արդյոք ինձ հետ ծանոթանալ։ Ես ասացի, որ արդեն զբաղեցված եմ, ասես խոսքը զուգարանի մասին լիներ։ Նրանք քաղաքավարի ներողություն խնդրեցին ու լսափողը դրեցին։ Մի քանի օր շարունակ, տուն մտնելուն պես, զանգում ու չէին խոսում։ Այդպես էլ չիմացա, թե ում դրդմամբ էին զանգում այդ աղջիկները, բայց դա ճշտելու համար չարժեր նրանց տուն բերել։

Հետզհետե համակերպվում էի նոր կյանքին, բայց ոչ մի կերպ չէի կարողանում վարժվել անցորդների վախեցած ու ագրեսիվ հայացքներին։ Տանից ելնելուց արդեն հինգ րոպե անց ինձ կայացած տեռորիստ էի զգում։ Քայլում էի արագ և ոչ մեկին չէի նայում, ինչպես անում են այստեղ բոլորը։ «Պետք է սև կաշվից բաճկոն առնել»,— մտածում էի՝ փորձելով չնկատել ինձ ուղղված հայացքները։ Այստեղ բոլորը միանման են հագնվում։ Տղամարդիկ հագնում են ջինսե տաբատ, կապույտ տաք բաճկոն և սուրքիթ կոշիկներ։ Գլխներին ականջներով գլխարկ է, պարտադիր բաճկոնի գույնի։ Կանայք հագնում են ջինսե տաբատ, բարձր կրունկներով սուրքիթ կոշիկներ և վառ կարմիր բաճկոն։ Նույնիսկ ձեռքի տոպրակներն այստեղ միանաման են. սև կամ սպիտակ, վրան որևէ գրություն և բռնակ, որը չի անջատվում տոպրակից։ Եթե այս նվազագույն նախապայմաններից մեկը պակասում է, կարող ես վստահ լինել, որ քեզ կկանգնեցնի առաջին իսկ մենթը, իսկ անցորդները այնպես կնայեն, ասես նոր ես իջել լեռներից՝ լիքը ծոց նռնակներով։ Քայլում են այստեղ ևս «ըստ կանոնադրության». բոլորը աջ են պահում և պայուսակը գցում են ձախ ուսին, որպեսզի քայլելիս հանկարծ ձախ ձեռքով չդիպչեն աջ պահողներին։ Ընդ որում՝ ինչ֊որ բան տարօրինակ էր նրանց քայլվածքի մեջ, ու սկզբում չէի հասկանում, թե ինչը։ Ինչպես մոսկվաբնակ ազգականներիցս մեկն էր ասում՝ «Այստեղ բոլորն ուստավի գիրք են»։

Ահա և անցումը։ Այս կողմերում ինձ արդեն բռնել են մի անգամ, ու հեչ լավ չի լինի երկրորդ անգամ նույն մենթերը կանգնեցնեն։ Դեմքները հիշում եմ. 17֊18 տարեկան լակոտներ էին։ Երբ կանգնեցրին, նույնիսկ մտածեցի, թե մենթի համազգեստ հագած «շպանա» է, ինչն էստեղ սովորական երևույթ է։ Աշխատանքից հոգնած տուն էի գալիս ու չհասցրի նկատել դրանց (այստեղ չի կարելի հոգնած լինել)։ Գլխավոր մենթը վերցրեց անձնագիրս, դրեց գրպանն ու մոռացավ իմ գոյության մասին։ Դրանց մարտավարությունն է էդպիսին. անձնագիրդ վերցնում ու հեռանում են, որ վազ տաս ետևներից։ Իսկ եթե Մոսկվայում մնաս առանց անձնագիր, ենթադրենք՝ կորցնես կամ գողանան՝ մեծ է հավանականությունը, որ կյանքդ կավարտես բոմժերի ջերմ ու հյուրընկալ շրջապատում։ Հարցերիդ մենթերը կամ չեն պատասխանում, կամ պատասխանում են թունոտ ժպիտով։ Ես հանգիստ կանգնեցի նրանց կողքին ու որոշեցի սպասել։ Մի քանի հոգու էլ բռնեցին և ուղեկցեցին մեզ կայարանին կից բաժանմունք, որը գտնվում էր մոտակա բարձրահարկ շենքերից մեկի առաջին հարկում։ 100 ռուբլով ազատվեցի, բայց, բլանկ տվեցին, որ լրացնեմ։ Հետո բացատրագիր գրեցի, իբր չեմ իմացել, որ պետք է բնակվեմ այնտեղ, որտեղ գրանցված եմ (ի դեպ, էդպես էլ ինձ ցույց չտվին այդ օրենքը), ասացին՝ մի պատահական հասցե գրիր ու բաց թողեցին։ Տուն գալուն պես լոգարանում տաք ջուր լցրի ու մտա մեջը։ Ուզում էի կեղտից մաքրվել, բայց մարմնի կեղտ չէր։ Անհաղթահարելի նողկանքի զգացում ունեի, չնայած բավականին քաղաքավարի էին հետս վարվել։ Ինձ Դուք֊ով էին դիմում, իսկ կողքի սեղանի մոտ նստածին հայհոյում։ Մի խեղճ հարբեցող ռուս էր, որը ահավոր մեղք էր գործել՝ տանից դուրս գալիս անձնագիրը չվերցնելով։ Պիտի ուրախ լինեի, որ էժան եմ պրծել, բայց ինձ էնպես էի զգում, ասես հոգուս մեջ թքած լինեին։ Ընկերս լուրջ անհանգստացավ ինձ համար, երբ տուն գալով տեղեկացավ կատարվածի մասին։

— Իզուր ես կեղծ հասցեով թուղթ ստորագրել,— ասաց նա,— մյուս բռնելուց գլխիդ գործ կսարքեն, հոդվածի տակ կմտցնեն։ Քաղմաս տարա՞ն։

Ես նկարագրեցի այն վայրը, ուր ինձ տարել էին, և նա կարծես փոքր֊ինչ հանգստացավ, ասելով, որ դա եղել է կայարանին կից բաժանմունք, այլ ոչ՝ միլիցիայի տարածքային բաժանմունք, որտեղից էդպես հեշտ դուրս չէի գա։ Նա խորհուրդ տվեց ինձ այլևս այդ մենթերի աչքին չընկնել, ու դրանից հետո միշտ առանձնահատուկ զգուշությամբ էի անցնում ամենօրյա ճանապարհիս այդ հատվածը։ Բայց ծանոթ հայերից մեկն ինձ ասել էր, որ դրանց մոտ 8.30֊ին ռազվոդ է ու դրանք առավոտյան էդքան վտանգավոր չեն։ Իրոք՝ մի քանի անգամ առավոտյան անցել էին կողքովս և ինձ չէին կանգնեցրել։ Վտանգավոր դառնում են ցերեկը, երբ արաղի փող են հավաքում, և երեկոյան, երբ արդեն կոնծած են լինում։ Շատ անգամներ եմ տեսել ավտոմատներով զինված համազգեստավոր լակոտների, որոնք հարբած օրորվում էին ու բարձր հայհոյում։ Ընկերս մի օր ականատես էր եղել, թե ինչպես Մոսկվայի մետրոյի կայարաններից մեկում մենթը բռնել էր մի հարբած ռուսի մազերից ու ծնկով հարվածում էր դեմքին։ Հարյուրավոր մարդիկ արագ անցնում էին նրանց կողքով՝ ձևացնելով, թե ոչինչ չեն նկատում։ Նման դեպքերի մասին լսում էի ամեն օր։ Մոսկվայում դա սովորական բան է։ Իսկ մոսկվաբնակ ծանոթներիցս մեկը պատմում էր, որ մետրոյի կայարան մտնելիս տեսել էր աստիճաններին ընկած մի մարդու, որին ոչ ոք ուշադրություն չէր դարձնում։ Նա քաշել էր ընկածին պատի մոտ և պարզել, որ նա հարբած չի... Նա անցորդներին խնդրել է զանգել շտապ օգնություն, բայց ոչ ոք չի ցանկացել միջամտել։ Վերջապես ամբոխից անջատվել է մի մարդ, որը հիվանդին ցույց է տվել առաջին օգնություն և ապա շտապ օգնություն է զանգել։ Ամենից հետքրքրականն այդ պատմության մեջ այն է, որ ինչպես հետո պարզվել է՝ երկրորդ անցորդը նույնպես հայ է եղել...

Անցումի կեսից մարդկային հոսանքը կիսվում է՝ բոլորը շտապում են նստել իրենց էլեկտրիչկաները. այդ պահին միշտ մի տեսակ մեղքի զգացումով էի անջատվում ամբոխից, որ գնամ իմ ճանապարհով։ Չէի ուզում անջատվել մասսաներից, ամբողջից, որի մեջ ինձ պաշտպանված էի զգում։ Հիշեցի, որ երբ ազգականիս հետ կիրակի օրերը մեքենա էինք կանգնեցնում Յարոսլավլյան մայրուղու վրա (կիրակի օրերը շուկան աշխատում էր, բայց ըստ չգրված կանոնադրության՝ այդ օրերին ավտոբուսը չէր գործում։ Վարորդն էլ է մարդ ու նա էլ խմելու իրավունք ունի), չնայած մեքենաների հոծ շարքին, դրանցից ոչ մեկը չկանգնեց։ Ազգականս այսպես բացատրեց այդ ֆենոմենը. «Նրանք շարքի միջից չեն ուզում դուրս գալ, թե չէ հետո կարող է էլ չկարողանան մտնել շարքի մեջ»։ Դուրս մնալ շարքից, առանձնանալ, մեկուսանալ՝ սրանք ամենից ահավոր բաներն են, որ կարող են պատահել մոսկվացու կյանքում։ Նույնիսկ դժոխքում մոսկվացին իրեն հարմարավետ կզգա, եթե տառապյալների կոլեկտիվի մեջ է։ Ես նրանց չեմ մեղադրում, քանի որ ինքս էլ նեղվում էի, երբ ուշադրություն էին դարձնում ինձ վրա։ Չնայած դեմքիս համապատասխան արտահայտությանը, միևնույն է, ինձնից խորշում էին. «Դեմքիդ արտահայտությունը մերն է, կարելի է ասել՝ կուսակցական, բայց գոնե բաճկոնդ փոխեիր»։ Ոնց էի զզվում էդ բաճկոնից, ոնց էի երազում փող վաստակել ու գնել իրենց ճաշակով մի բան։

ԼՐՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Միշտ մի քանի րոպե շուտ էի մոտենում կայարանի հարևանությամբ գտնվող կանգառին, որպեսզի հանկարծ շուկա տանող ավտոբուսից չուշանամ, բայց ատում էի կանգառում անցկացրած այդ րոպեները։ Նախ՝ երկար ուսումնասիրում էի թերթի կրպակում շարված ամսագրերը, կոշիկի վաքսերի տեսականին, գրենական պիտույքները, թել֊ասեղը, օճառները, ատամի մածուկները և այլն։ Իրականում՝ թերթի կրպակն ինձ անհրաժեշտ էր միայն փողոցին թիկունքով կանգնելու համար։ Կրպակի ապակու մեջ բազմիցս տեսել եմ մեքենաներով դանդաղ փողոցները զննող մենթերի, որոնք ետևից չեն նկատել, որ ռուս չեմ, քանի որ բեյզբոլկա էի դնում և սև մազերս չէին երևում։ Դրանից հետո թերթ էի գնում՝ հիմնականում «Վերսիա», նստում էի կանգառում ու, բեյզբոլկան աչքերիս քաշած, սկսում էի կարդալ՝ չկարողանալով կենտրոնանալ տեքստի վրա։ Շատ անգամներ մենթեր են անցել կանգառի դիմացով, բայց կամ շարայինի են շտապել, կամ՝ չեն նկատել, որ իրենցից չեմ։ Երբ ավտոբուսը մոտենում էր, կտրուկ ելնում էի կանգառի նստարանից, ծալում թերթն ու արագ քայլում ավտոբուսի ուղղությամբ։ Այստեղ վտանգավորը կանգնելը կամ նստելն էր, իսկ շարժման մեջ ավելի հեշտ ես ձուլվում ամբոխին։ Բազմաթիվ թերություններով հանդերձ՝ Մոսկվան ունի մեծ ուսումնադաստիարակչական նշանակություն։ Երեք ամսում ես ձեռք բերեցի անգնահատելի գիտելիքներ ռեզիդենտուրայի ասպարեզում, որոնց կնախանձեր անգամ փորձառու Շտիրլիցը։ Հասարակ անցորդից, որը պարզապես քայլում է փողոցում, ես վերածվեցի շրջապատող իրավիճակը օպերատիվ կերպով վերլուծող գաղտնի գործակալի, որին փնտրում է Ռուսաստանի ողջ պետական համակարգը և որը արագ որոշումներ ընդունելու շնորհիվ ամեն անգամ կարողանում է խույս տալ։ Տեսողությունս այնքան էր սրվել, որ մենթերի կապույտ համազգեստը կարողանում էի նկատել մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա, իսկ վճիռներ կայացնելու արագությունս մոտենում էր մարդկային հնարավորութունների սահմանակետին։ Անկախ այն բանից, թե ինչի մասին էի մտածում և որքան էի հոգնած՝ աչքի ծայրով մոտեցող մենթին նկատելուն պես ակնթարթորեն փոխում էի ուղղությունս, մտնում առաջին պատահած խանութը, խցկվում ծառայողական զուգարան և որևէ կերպ ճողոպրում այնտեղից։ Երեք ամսում ինձ բռնեցին ընդամենը չորս անգամ, ինչն իսկական ռեկորդ էր, հատկապես՝ նորեկի համար։ Մոսկվա ժամանելուն պես յուրաքանչյուր մարդ վերածվում է հանցագործի, որն անընդհատ թաքնվում է իրավապահ մարմիններից։ Դու մեղավոր ես նախ այն բանի համար, որ չունես ռուս լինելու բախտավորությունը, և երկրորդ՝ որ չունես մոսկովյան գրանցում։

Շուկայի ծառայողական ավտոբուսի վարորդը, որպես կանոն, չէր բացում դուռն իմ առջև, իբր չի հիշում ինձ, իբր չգիտի, որ շուկայում եմ աշխատում։ Չէի թակում դուռը, ոչ էլ վիճում էի վարորդի հետ. միայն ժպտում էի և մի քանի քայլ հեռանում ավտոբուսից, մինչև գար որևէ ռուս, և «երկնքի դռները» բացվեին իմ առջև։ Երբ մտնում էի ներս, հավանաբար նույն բանն էի զգում, ինչ դարեր առաջ զգացել են հրեաները, երբ նրանց առաջ Կարմիր ծովը բաժանվել է երկու մասի՝ ցույց տալով փրկության ուղին։ Տրանսպորտի մեջ, որպես կանոն, չեն բռնում, և եթե նույնիսկ մենթ մտնի՝ քեզ չնկատելու կտա։ Փոխարենը՝ երբեք ոչ մի ռուս կողքդ չի նստի՝ անկախ այն բանից, թե ինչպես ես հագնված, ինչպես ես քեզ պահում և ինչպիսի ռուսերենով ես խոսում։ Յուրաքանչյուր հայ Մոսկվայի ավտոբուսներում, մետրոներում ու փողոցներում կարող է զգալ այն, ինչ հավանաբար զգացել են հրեաները նացիստական Գերմանիայում, 1939 թվին։ Ասես ճակատիդ գրած լինի «ՍԵՎ» ու բոլորն իրենց պարտքն են համարում հիշեցնել քեզ այդ մասին։ Երևանում երբեք չեմ տեսել, որ հայերն այդպես վերաբերվեն ռուսների և, ընդհանրապես, այլազգիների հետ։ Տարրական մարդկայնության ու հյուրասիրության նորմերը կամ բնորոշ են լինում ազգին, կամ ոչ։ Այդ հատկությունները հնարավոր չէ ներարկել կրթության կամ քարոզչության միջոցով։ Մարդն ուղղակի տականք պիտի լինի, որ նման կերպ վարվի հյուրի հետ, որը ոչ մի կերպ չի անարգում քո օջախը և հարգանքով է վերաբերվում քեզ։ Մի ռուս աղջիկ մի անգամ խոստովանեց ինձ, որ իր մայրն է իրեն փոքրուց սովորեցրել ամեն կերպ ցույց տալ արհամարհանքը «սևերի» նկատմամբ։

Ավտոբուսի մեջ աչքերս փակում էի, որ մի քիչ հանգստանամ ու չնկատեմ ինձ խեթ նայողներին, որոնք անմիջապես հայացքը փախցնում են, երբ նայում ես նրանց։ Ավտոբուսը շուկա էր հասնում 20 րոպեում։ Զգալով, որ քնել չեմ կարողանում՝ գլուխս շրջում էի ապակուն ու զննում փողոցները՝ նույնքան անհոգի, ոչ ինքնատիպ, որքան դրանց բնակիչներն են։ Մեռած շենքեր, մեռած փողոցներ, մեռած անցորդներ։ Ակամայից մտածում ես, որ չեն կարող նման շենքերում նորմալ մարդիկ ապրել. անպայման կխելագարվեն կամ կդառնան իրենց քաղաքի պես սառն ու անհոգի։ Հիշում եմ այդ փողոցներից մի քանիսի անվանումները. «Красного Октабря», «Улица Проезжая», «Улица Ильича», «Красная Заря»... անուններ, որ արտացոլում են այս երկրի պատմությունը, այս ժողովրդի էությունը։ Հետզհետե հոգնածությունը հաղթում էր, ու ես նիրհում էի։ Միանգամից բոլոր տագնապներն անհետանում էին. ինձ թվում էր, թե տանն եմ, ուր որ է կգա սիրելիս ու, ինչպես միշտ, կարթնացնի ինձ համբույրով... Իսկ հետո ավտոբուսը կտրուկ արգելակում էր ու նորից ինձ գտնում էի ավտոբուսում՝ հիշելով, որ օտար մարդկանց մեջ եմ, որ սիրելիս լքել է ինձ ու հեռացել և այլևս երբեք չեմ տեսնելու նրան...

ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՓԱԽՍՏԱԿԱՆԸ

Մի անգամ ավտոբուս խուժեց 35֊40 տարեկան մի մարդ։ Մտնելուն պես սկսեց վարորդին աղաչել. «Քշիր, դե քշիր»։ Ավտոբուսը շարժվեց։ Անկոչ հյուրը ահաբեկված տեսք ուներ. նա վախեցած նայում էր ավտոբուսի ետևի ապակուն։ Բոլորս մի մարդու պես շրջվեցինք ու նայեցինք ետևի ապակուն, որը սպիտակել էր փոշուց։ Անծանոթի աչքերն անընդհատ վազվզում էին. սև սուր բեխեր ուներ, իսկ հագին զինվորական բուշլաթ էր։ Ճակատը քրտնել էր երկարատև վազքից։ Երբ ավտոբուսը կայանեց հաջորդ կանգառում, անծանոթն ընկավ հիստերիայի մեջ.

— Ինձ հետապնդում են, շո՛ւտ քշիր,— պահանջում էր նա ու միաժամանակ աղերսում։

— Ո՞վ, «մուսոռնե՞րը»,— հետաքրքրվեց վարորդը, և ավտոբուսը տեղից պոկվեց։

Վարորդի արտասանած բառը մոգական ազդեցություն ունեցավ. բոլորս մի տեսակ համակրանք զգացինք անծանոթի հանդեպ, նորից սկսեցինք նայել անթափանց պատուհանին՝ փորձելով նշմարել «մուսոռների» հետապնդող մեքենան։

— Մի կանգնեք,— թախանձեց անծանոթը հաջորդ կանգառում։

— Մենթերն ե՞ն հետևիցդ ընկել,— կրկնեց իր հարցը վարորդը և նորից պատասխան չստացավ։

«Հանգիստ թողեք նրան»,— մտածեցի ես՝ նորից փակելով աչքերս։

— Չքվիր էստեղից,— պահանջեց վարորդը հերթական կանգառում,— սա քո համար տաքսի չի։

Անծանոթը հանեց բուշլաթը, գցեց ուսին ու, ավտոբուսից դուրս ցատկելով, սկսեց փախչել։ Բոլորս ծիծաղում էինք, բայց երբ արդեն շուկայում բացում էի իմ կոնտեյների ծանր մետաղյա դռները, հանկարծ նորից տխրեցի ու մի տեսակ հարազատություն զգացի այդ անծանոթի հանդեպ։ Գուցե իրո՞ք մարդուն հետապնդում էին մենթերը, եթե ոչ էստեղի, գուցե մեկ այլ գալակտիկայի մենթեր՝ ինչ֊որ տիեզերական օրենքներ խախտելու համար, և նա ողջ կյանքում պետք է փախչի՝ այդպես էլ չտեսնելով իրեն հետապնդողներին...

ՅԱՆԱ — ԲՈՒՅԱՆԱ

— Միշա, թե չի բացվում, ոտքով մի հատ խփիր,— խորհուրդ տվեց Յանան, որը հարևանս էր և մասնագիտանում էր ունիտազների վաճառքում։ Նա ասաց «й...бни», բայց տվյալ պարագայում դա նշանակում էր՝ խփիր։ Յանան երիտասարդ, համակրելի աղջիկ էր՝ խախլուշկա։ Նա իր պարտքն էր համարում օգնել նորեկիս խորհուրդներով, ոչ թե որովհետև բարի էր, այլ որովհետև «շուկայում այդպես է ընդունված»։ Ձախ կողմի հարևանս՝ թաթար Էմիլը Տարասովյան շուկայի «դրվածքը» բնութագրեց հետևյալ կերպ.

— Եթե ես մի բան քարշ տամ, դու նայես, հետո որ դու քարշ տաս՝ ես կնայեմ. ճի՞շտ է...

Ես գլխով արի ու մտածեցի, որ թաթարները այլ կերպ են մտածում ու արտահայտում իրենց մտքերը. մի տեսակ ոչ մերոնցավարի, ոչ ռուսավարի։

— Ուրեմն պիտի դու ինձ օգնես, որ ես քեզ օգնեմ. ճի՞շտ է։ Թե չէ որ դու ինձ չօգնես, ես քեզ չեմ օգնի, ճի՞շտ է...

Ես հետևեցի Յանայի խորհրդին և ոտքով հարվածեցի փականին. այն տեղի տվեց և դուռը ճռռալով բացվեց։

— Այ, տեսնո՞ւմ ես,— ասաց Յանան՝ ծուխ քաշելով սիգարեթից,— իսկ դու հոգնում էիր։

«Հոգնել» բառը ժամանակակից ռուսերենում ունի «за ...быватся» ձևը։ Ես արդեն վարժվել էի, որ բոլոր բայերը կիրառական ռուսերենում կազմվում են հայտնի երկու տառերի հիմքի վրա, իսկ բոլոր գոյականներն ունեն տղամարդու կամ կնոջ սեռական բարեմասնությունների հոմանիշ֊անվանումները։ Իմանալով այս պարզ ճշմարտությունների մասին՝ կարելի է ազատ խոսել «նորմալ» ռուսերենով՝ չմտահոգվելով, որ քեզ կարող են սխալ հասկանալ։ Երբ նոր էի շուկա եկել, ամեն անգամ մի տեսակ անհարմար էի զգում, երբ Յանան հերթական անգամ գռեհիկ հայհոյում էր և ինքս էլ դեռ չէի վարժվել կնոջ հետ «мат»֊ով խոսելուն։ Նա նկատում էր շփոթմունքս ու քթի տակ ծիծաղում էր։ Բայց հետզհետե առաջադիմեցի ու մի օր խոստովանեցի նրան. «Յանա, հիշո՞ւմ ես, որ ամաչում էի քո ներկայությամբ «մատ»֊ով արտահայտվել, իբր՝ աղջիկ ես։ Բայց դու ի՞նչ աղջիկ. դու շրջազգեստով պացան ես...»։ Եվ հավելում էի նրանից սովորած մի քանի ուկրաինական հայհոյանքներ, որոնք լսելով նա ձիու պես խրխնջում էր։ Իր տված գիտելիքների դիմաց նա ինձանից խնդրում էր միայն մի բան. սովորեցնել իրեն հայհոյել հայերեն։ Պիտի խոստովանեմ, որ երբեք չէի մտածել, որ ջահել սիրուն աղջիկը կարող է դիմել ինձ նման ինտիմ խնդրանքով, բայց բնատուր ջենտելմենությանս պատճառով չկարողացա մերժել նրան։ Դրանից հետո շուկայում աշխատող ազգականիս տեսնելով՝ Յանան հայերեն նրան էնպես էր «բարևում», որ խեղճի մազերը բիզ֊բիզ էին կանգնում։ Շուկայում հետզհետե վարժվեցին ինձ, բայց ես չէի կարողանում վարժվել «մատ»֊ին։ Իմ կամ հայերիցս որևէ մեկի հետ ոչ ոք չէր համարձակվում «մատ»֊ով խոսել, բայց մենք ազատ «մատավորում» էինք բոլորին։ Հայերիցս զգուշանում էին, և դա ինձ դուր էր գալիս։ Ոչինչ չէինք անում, բայց ինչ֊որ ուժ էին զգում, որը հեռավորության վրա էր պահում բոլորին ու ստիպում էր հարգանքով վերաբերվել։ Այդ զսպող ուժը զգացել եմ շուկայում աշխատող բոլոր հայերի մեջ։

— Տեսնես ե՞րբ կտաքանա,— դիմում էի Յանային՝ ինչ֊որ բան ասած լինելու համար։ Վաղուց նկատել էի, որ եղանակի թեման շուկայում ամենից շրջանառուն է, քանի որ ուղղակիորեն կապված է առևտրի հետ։

— Հեսա տաքանա՝ տես ոնց կկպնի,— ոգևորում էր նա։ Ես նկատել էի, որ Յանան ուսումնասիրում էր ինձ, բայց ոչ որպես տղայի, այլ որպես հումանոիդի։ Հավանաբար՝ նման ձևով ացտեկներն են ուսումնասիրել կոնկիստադորներին։ Նրա մեջ ինչ֊որ կովային բան կար, չնայած ցածրահասակ էր ու նիհար։ Ես չզարմացա, երբ նա մի օր պատմեց, որ երեխա ունենալուց հետո ամեն օր երեք լիտր կաթ է տվել, որի մի մասը տվել են այծերին։

Յանայի հարևանը նրա համադասարանցի Իգորն էր, որին չգիտես ինչու Սուրիկ էին ասում։ Նա նստում էր Յանայի աթոռի վրա, որովհետև քծիպ էր ու աթոռ չէր առնում։ Յանան նստում էր նրա ծնկներին։ Ես առևտուր էի անում ու քիչ անց նկատում էի, որ արդեն Սուրիկն է նստած Յանայի ծնկներին։ Երբ վերադառնում էի ճաշարանից, նորից Յանան էր նստած լինում Սուրիկի գոգին։ Այդ փոխատեղումներն ինձ ինչ֊որ ծանոթ բան էին հիշեցնում «Կենդանիների աշխարհում» հաղորդումից։ Ինձ թվում էր, թե այդպես խաչասերվում են դաշտամկները։ Ամենից զարմանալին այն էր, որ նրանց հարաբերությունները պլատոնական էին (առնվազն՝ այդ բառի ուկրաինական իմաստով), և բոլոր խախոլների համար բնական երևույթ էր, որ եթե երկու հոգուն բաժին է ընկնում մեկ աթոռ, նրանք պետք է իրար վրա նստեն։

ԼՐԻՎ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Երբ Յանայի հետ վիճում էինք, խախոլները հավաքվում էին լսելու։ Ես նրանց համար Լուսնից իջած էակ էի՝ տղա, որը նախքան Մոսկվա գալը ոչ միայն չի հայհոյել աղջկան, այլ նույնիսկ նրա ներկայությամբ չի հայհոյել և, որը նախընտրում է ամուսնանալ կույսի հետ, այն էլ՝ միայն մեկ անգամ։ Սկզբում փորձում էի բացատրել, որ դա է պահանջում քրիստոնեությունը, որ մենք առաջին քրիստոնյա ազգն ենք, որ իրենք էլ են ի վերջո քրիստոնյա (նրանցից ոմանք աղոտ լսել էին Բիբլիայի մասին), բայց հետո զգացի, որ սկսում են մի տեսակ ծածուկ քամահրանքով վերաբերվել ինձ և որոշեցի մարտավարությունս փոխել։ Պատմում էի, որ աննշան վիրավորանքի համար մեզ մոտ արյան վրեժ են լուծում մինչև յոթերորդ պորտը, չզլանալով այդ սրբազան գործի համար Հայաստանից հասնել Ռուսաստան և նույնիսկ Ուկրաինա։ Զգուշացնում էի, որ նախքան հայի հետ կատակելը լավ մտածեն, ծանրութեթև անեն ամեն մի բառ, չնայած՝ առանց այդ էլ ոչ մեկի մտքով չէր անցնում իմ կամ որևէ հայի հետ կատակել։ Ի վերջո՝ ինձանից սկսեցին զգուշանալ։ Ես ապրում էի իմ օրենքներով. օգնում էի նախքան ինձ կդիմեն և ինքս ոչ մեկին չէի դիմում օգնության համար։ Ինձ վարժվեցին ու արդեն ընդունում էին ինչպես որ կայի՝ ձեռք քաշելով հասկանալու փորձերից։ Սկզբում ինձ թվում էր, թե ռուսներին պետք է ներկայացնել հայի ճշմարիտ, քրիստոնեական էությունը, և մի պայծառ օր նրանք մեզ կճանաչեն ու էլ չեն հետապնդի, բայց զարմանքով պարզեցի, որ պետք է անել հակառակը՝ ստեղծել վայրենի հայի, վայրի կովկասցու կերպար, որովհետև այստեղ հարգում են միայն կոպիտ անասնական ուժն ու վայրենությունը, և բոլոր հարցերը լուծվում են հենց այդ սկզբունքներով։

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԱՌՕՐՅԱՆ

Կոնտեյներիս դռները բացելուց հետո սկսում էի հանել «հարստություններս» և շարել տաղավարում։ Է՜, ինչ ասես չէի վաճառում. է՛լ գիդռաիզոլ, է՛լ ռուբիմաստ, է՛լ ռուբեռոիդ, դեէսպեներ ու ֆանեռներ։ Անուններն անգիր գիտեի, բայց անընդհատ շփոթում էի, թե որն ինչի համար է։ Հիմնական տեսականիս տարբեր հաստության և որակի տախտակներն էին։ Շուկայում իմ ազգականները մի քանի կետեր ունեին. ես աշխատեցնում էի դրանցից մեկը։ «Սենյակս» գտնվում էր կոնտեյների դռան անմիջապես ետևը։ Դա մեկ քառակուսի մետր տրամագծով փայտյա բուն էր՝ բոլոր հարմարություններով (սեղան, աթոռ և տաքացուցիչ)։ Արագ փոխում էի հագուստս ու կարդում նախորդ օրը պատերին փակցրածս թղթերը։ Տարօրինակ բան էր կատարվում հիշողությանս հետ, մոռանում էի ամենատարրական բաները։ Դա սկսվեց ընկերուհուս հեռանալուց հետո, իսկ երբ իմացա, որ ամուսնացել է և մեկնել Ամերիկա, սկսեցի լրջորեն բթանալ։ Այդ գրություններն ասես «Հարյուր տարվա մենությունից» լինեին. «թարմ ջուր բեր», «գնիր շաքարավազ», «դասավորիր վերևի ռուբեռոիդները», «լրացրու երեկվա նակլադնոն», «դուրս չգաս՝ լիքը մենթ ա» և այլն։ Գրված ու փակցված էին նաև բոլոր ապրանքատեսակների գները։ Գրություններում պահանջվող գործողությունները կատարելուց հետո սկսում էի տասներորդ անգամ վերընթերցել Չեխովի պատմվածքները։ Մինչ այդ պահը ամեն ինչ լավ էր, բայց ներսում նստելով առևտուր չես անի, իսկ դուրս գալը վտանգավոր էր։ Եթե փողոցում 100 ռուբլով կազատվես, էստեղ ամեն ինչ ավելի բազմազան ու հետաքրքիր է։ Բնակության գրանցումից բացի, շուկայում պետք է ունենաս նաև աշխատանքի թույլատրություն, որը 100 դոլար արժի։ Մեծ ջանքերի գնով ձեռք ես բերում թույլատրությունը, հետո անցնում է մի ամիս, և նոր որոշմամբ մենթերը նախկին թույլատրությունն անվավեր են ճանաչում, իբր՝ կեղծումները կանխելու համար և թույլատրության նոր ձև են մտցնում։ Եթե քեզ շուկայում բռնեին հին թույլատրությամբ, պիտի վճարեիր առնվազն 500 ռուբլի, որպեսզի փաստաթղթերդ չտանեն։ Իսկ եթե դեպքը պատահի նախատոնական կամ տոնական օրերին, որոնք Ռուսաստանում ամենշաբաթյա հաճախականություն ունեն, պարզապես անձնագիրդ ձեռքիցդ վերցնում ու քշում֊գնում են։ Դրանից հետո պիտի պարզես, թե որ քաղաքի որ «պսառնյաից» էին, առանց անձնագրի ու գրանցման թղթի ընկնես անծանոթ քաղաքներով, փնտրես֊գտնես բաժանմունքը, փող առաջարկես, որ անձնագիրդ վերադարձնեն, սակարկես, լացես, աղաչես, վատանաս, խոստովանես, որ երեք կին ունես Մոսկվայում ու պահում ես նույնիսկ նրանց լակող ամուսիններին, որպեսզի շարժես նրանց գութը՝ դիպչես մենթական փխրուն հոգու ամենանուրբ ու ամենասուրբ լարերին։

ՈՉ ԱՅՆ Է՝ ԴԵՐՈ, ՈՉ ԱՅՆ Է՝ ԴԱՎՈ

Մի տարեց վաճառող կար Հայաստանից, որը աշխատեցնում էր ազգականներիս կետերից մեկը։ Նրան մենթերը ամիսը մեկ բռնում էին ու կյանքն ուտում։ Անդուր մարդ էր, բայց պատկերացրեք, թե ինչպիսի համաշխարհային աղետի առաջ կկանգնի մարդկությունը, եթե մենթերը շաբաթը մեկ հավաքեն բոլոր անդուր մարդկանց անձնագրերը. ամենուր հերթեր կգոյանան, մարդկանց զգալի մասն աշխատանքի չի գնա, ճանապարհները ավտոմեքենաների առատությունից կփակվեն և քաղաքակրթությունը կկործանվի։ Բարեբախտաբար, առայժմ նման իրավիճակ միայն Մոսկվայում է և այն էլ միայն մի քանի միլիոն մարդկանց համար... Այդ մարդու մասին որևէ կոնկրետ բան հայտնի չէր։ Շուկայում մի մասը նրան Դերո էր անվանում, մյուսը՝ Դավիթ։ Երբ հարցնում էի, թե Հայաստանի որ քաղաքից կամ գյուղից է, պատասխանում էր. «Ի՞նչ տարբերություն, այ ախպեր։ Մարդս մարդ լինի։ Մի բուռ ազգ ենք...»։ Առնվազն մի կին ուներ Միտիշչիում և մեկն էլ Հոկտեմբերյանի գյուղերից մեկում։ Կային նաև երեխաներ տարբեր կանանցից։ Նույնիսկ նրա հասակն էր հարաբերական. ընդհանուր առմամբ բարձրահասակ էր, բայց միշտ կարողանում էր հասակը հարմարեցնել հաճախորդին, որպեսզի վերջինս իրեն «խազեին» զգա ու ձեռքը գրպանը տանի։ Հայերեն խոսում էր անհայտ բարբառով, իսկ ռուսերեն արտահայտվում էր այնպես, ինչպես Պուտինը՝ գերմաներեն։ Այդուհանդերձ ինձանից շատ ապրանք էր վաճառում, չնայած իմ «տոշկեն» ավելի լավ տեղում էր՝ գլխավոր մուտքից անմիջապես ձախ։ Նրան մենթերը միշտ «բռնում» էին, անկախ այն բանից՝ նախորոք զգուշացնում էի, թե ոչ։ Պիտի խոստովանեմ, որ հազվադեպ էի զգուշացնում, որովհետև ագահ էր ու կեղծավոր, որովհետեև մաշկը սև էր, որովհետև... մի խոսքով՝ իմ դուրն էլ չէր գալիս։ Հենց ագահության պատճառով էլ բռնվում էր։ Եթե անգամ իմանում էր, որ շուկայում «մուսոռներ» կան, քաջաբար շարունակում էր առևտուրը՝ մտածելով, որ գնորդները հոտերով կքոչեն֊կգան իր մոտ, քանի որ մյուս վաճառողները թաքնվել են մենթերից։ Ընդհանուր առմամբ՝ ճիշտ էր տրամաբանում, բայց հաշվի չէր առնում, որ գնորդը ևս մարդ է՝ մեղսավոր և օրինախախտ, ու վաճառողներից ոչ պակաս ջանասիրությամբ է ծլկում մենթերից։ Երբ մենթերը մոտենում էին նրան, Դերոն քիչ էր մնում ուշաթափվի (իմ թաքստոցից ուսումնասիրում էի՝ մատս կծելով, որ հանկարծ չծիծաղեմ ու տեղս չմատնեմ)։ Նա սկսում էր իր Հոկտեմբերյանի ռուսերենով հավատացնել, որ ինքը ոչ թե վաճառող է, այլ գնորդ, իսկ հագուստը կեղտոտ է, որովհետև կինը չի հասցրել լվալ։ Մեկ րոպե անց նրա անձնագրից հանում էին աշխատանքի ապօրինի թույլտվությունը, հետո նա քիչ էր մնում արտասվեր։ Սկսում էր ներողություն խնդրել խաբելու համար, խոստովանում էր, որ երկու կին ունի, բազմաթիվ երեխաներ, նիտրոգլիցերին էր խմում, փող էր առաջարկում, բայց մենթերին նա դուր չէր գալիս, ու Դերոյի անձնագիրը տանում էին։ Հետո նրան մի ամիս «քշում» էին։ Ասում էին՝ վաղը առավոտյան 7֊ին էստեղ լինես, գնում էր ու բաժանմունքի դուռը փակ գտնում։ Ասում էին՝ փողը կտաս, բայց կոնյակից հետո։ Երբ կոնյակը տանում էր, թաղայինի թուղթ էին պահանջում, որպեսզի համոզվեն, որ իրոք բնակվում է գրանցման հասցեով ու իր վրա բողոքներ չեն ստացվել։ Մի խոսքով, հզոր բյուրոկրատական ապարատն ամեն ինչ անում էր, որ Դերոն Ռուսաստանից գնա, բայց նա համառ էր ու աներես, ինչպես մոսկվայաբնակ հայերի մեծ մասը։ Դերոյին բռնում էին ամենաանհավանական վայրերում և նա, որպեսզի քիչ վճարի, բոլորին ցույց էր տալիս աշխատանքի թույլտվությունը, և դրա հետևանքով ավելի մեծ պատմության մեջ էր ընկնում ու վճարում էր հինգ անգամ շատ։ Երբ ազգականներս գալիս էին շուկա, բարևից հետո հարցնում էին, թե Դերոյին հո չեն տարել։

Մոսկվայում և մերձմոսկովյան քաղաքներում ամեն ինչ անում էին, կաշվից դուրս էին գալիս, որ կյանքդ թունավորեն, որ թողես ռադդ քաշես։ Սկզբունքը շատ պարզ է. այդ հալածանքներից հետո կմնան միայն ամենից աներես մարդիկ։ Հենց դրանք էլ պետք են Մոսկվային։ Բայց չափավոր են ճնշում, թե չէ բոլոր կովկասցիք որ գնան, մոսկվացիք սովից կմեռնեն, աշխատող մարդ չի ճարվի էդ քաղաքում։ Մենթերը դարդից ավելի շատ կխմեին ու կսկսեին ողորմություն խնդրել։ Լուժկովը կհրաժարվեր իր թագից, այսինքն կեպկայից, բայց ոչ այնքան քաղաքական պատճառներով, որքան եփել֊ուտելու համար։ Էդ ժամանակ, բոլոր թերթերում հայտարարություններ կտպագրեին. «Շտապ պահանջվում են կովկասյան ազգության ներկայացուցիչներ՝ բարձր վարձատրվող աշխատանքի համար»։ Իսկ մենք նրանց՝ ա՛ռը հա։ Ողջ Մոսկվան ծնկաչոք աղաչում է, թավալվում մեր ոտքերի մոտ, իսկ մենք ալարում ենք։ Մենք տանն էլ շատ անելու բան ունենք։ Բացի այդ, ցուրտ է ձեզ մոտ։ Ա՛յ, եթե Նոր Գվինեայում ապրեիք, էն ժամանակ կմտածեինք։ Պուտինը ուղիղ եթերով հեկեկում է և ընտանյոք հարկադիր ծոմ է պահում։ Իսկ Նոր տարվան մի քանի օր է մնացել... Դե լավ։ Ներում ենք էս անգամ։ Մի քիչ էլ կաշխատենք, բայց փողը՝ կանխիկ։ Մոսկվան խրախճանքի մեջ է, բոլորը խմում են կովկասցիների կենացը, Լուժկովը գլուխը կորցրել է, իսկ կեպկան փոխել է փափախով։ Պուտինը նոր օրենք է մտցնում, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր «կովկասյան ազգության դեմք» հանցանքի վայրում (աշխատավայրում) մենթ բռնելիս ստանում է 100 ռուբլի վարձատրություն հենց նույն մենթերից...

Բայց ես տարվեցի։ Խոսքը Դերո֊Դավիթի մասին էր։ Նրա մասին կարծես արդեն ասել եմ ամեն բան։ Ասացի՞, որ ուզում էի ռեխին հասցնել։ Եթե այո, նրա մասին էլ ասելու բան չունեմ։

ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ես միշտ զգույշ էի և ուշադիր, շուկայում ինձ այդպես էլ չկարողացան բռնել, բայց փոխարենը առևտուրս վատ էր գնում, որովհետև, ինչպես բացատրեցին ազգական շեֆերս, բնիցս դուրս չէի գալիս ու «կըլենտին բաց էի թողնում», ինչի հետևանքով «փողը քիչ էի բռնում»։

Հաճախորդներն ինձ հարգանքով էին վերաբերվում, նույնիսկ՝ մի տեսակ ջերմությամբ։ Պատճառները մի քանիսն էին. նախ՝ խոսում էի մաքուր գրական ռուսերենով, երկրորդ՝ ոչ մեկին չէի կոպտում, ինչը Ռուսաստանի համար անհավանական բան է, և երրորդ՝ աշխատող հային այստեղ նորմալ էին վերաբերվում՝ մտածելով, որ հայը եթե աշխատում է, ուրեմն իր տեղում է, վտանգավոր չէ։ Հետաքրքրական էր նաև այն փաստը, որ այդպես էլ ոչ մի մոսկվացի գնորդ չտեսա. բոլորը եկվոր ռուսներ կամ խախոլներ էին։ Ռուսների հետ շփվում էի միայն շուկայում։ Հետզհետե փոխվում էր իմ վերաբերմունքը նրանց հանդեպ։ Ես նկատեցի, որ դժվար է չսիրել կոնկրետ ռուսին, բայց անչափ հեշտ է ատել բոլոր ռուսներին։ Առանձին վերցրած՝ յուրաքանչյուր ռուս նորմալ խմող մարդ է, երկուսն արդեն չափից շատ են խմում, երեքը հարբում՝ համը հանում են, տասին միշտ չի հերիքում արաղը և նրանք սկսում են ծրագրել հերթական հեղափոխությունը։ Ռուսը ապրում է երկու կենսաբանական վիճակներում՝ անհուսալի հարբածության և դաժան խումհարի։ Երկու վիճակներում նրանք երկու տարբեր մարդիկ են, իսկ եթե դրան գումարենք ևս երկու կենսակերպի ռեժիմներ՝ ամբոխի մեջ և ամբոխից դուրս, ապա մեկ շարքային ռուսը վերածվում է չորս շարքային ռուսի։ Հետագա ուսումնասիրության արդյունքում ի հայտ են գալիս շարքային ռուսի նորանոր կենսական վիճակներ, ինչպես օրինակ՝ կնոջը սիրեկաններին խանդող ու խմող, անհաջողակ ու հարբող, ագրեսիվ ու լակող, սրտաբաց ու կոնծող, հուսալքված ու շիշ հավաքող, հուսառատ ու շիշ հանձնող, երջանիկ ու հանձնած շշի փողով արաղ գնող և այլն, ապա ստացվում է, որ միջին ռուսը իր մեջ ներառում է ռուսների մի ամբողջ գումարտակ, որի անձնակազմի անդամները տարբեր բնավորություններ ունեն և, որպես կանոն, հակադիր խառնվածքներ։ Այս լույսի ներքո լիովին պարզ է դառնում, թե ինչու պարտվեցին Նապոլեոնն ու Հիտլերը։ Նրանք պարզապես հաշվել էին «օյաղ» ռուսներին՝ մոռանալով նույն ռուսներին հաշվել նաև խմած վիճակում։ Ռուսաստանի բնակչությունը հաշվառելիս պետք է հաշվել միայն հարբածներին և միայն հարբած վիճակում։ Դրանից հետո ռուսական կառավարությունը կարող է հանգիստ լինել (խմել), քանի որ կիմանա, որ ռուսները թվաքանակով գերազանցում են երկիր մոլորակի բնակչությանը։ Այդ բազմացման արդյունքում ստացվում է նաև, որ յուրաքանչյուր առանձին վերցրած ռուս չկայացած հեղափոխական է, բայց կայացած հարբեցող, իսկ բոլոր ռուսները միասին՝ կայացած հեղափոխականեր են և կայացող հարբեցողներ։

ՕՐԵՐՆ ՈՒ ՇՇԵՐԸ

Ռուսների հիմնական հոգեվիճակներից մեկը անլիարժեքության բարդույթն է ու մեղքի զգացումը։ Ռուսներն այդ վիճակը չափազանց ծանր են տանում, քանի որ այն զուգադիպում է խումհարին։ Նման պահերին ռուսը վստահ է, որ ինքն անպետք բան է, չկայացած մարդ։ Որքան խեղճ է այդ վիճակում, խեղճ ու բարի։ Նա պատրաստ է ներել բոլորին, նույնիսկ դավաճանող կնոջը, բայց ինքն իրեն չի կարողանում ներել։ Ամոթից զրուցակցին չի նայում, խոսում է կիսաձայն և դրա պատճառը ոչ այնքան իր երեկվա բազմաթիվ «քաջագործություններն» են, խմածն ու կերածը, կերածն ու փսխածը, այլ ամենամոտ ապագան, որը նա ոչ թե կանխազգում է, այլ հիշում։ Այո, նա հիշում է վաղվա օրը ճիշտ այնպես, ինչպես երեկվանը՝ մշուշոտ և ընդհանուր գծերով։ Օրերն ու արաղի շշերն այնքան նման են իրար, որ հաճախ հայտնվում է ապագայում, որը ներկայից տարբերվում է սեղանին դրված դատարկ շշերի քանակով միայն։ Խումհարի մեջ ևս նա ապրում է ապագայում, նա արդեն հիշում է, որ մի քանի րոպեից իր անկատար մարդկային էությունը նորից գլուխ կբարձրացնի և հոգին նորից կուզենա խմել, իսկ մարմինը՝ ծամել։ Նրա անցյալն ու ապագան լիովին համընկնում են, իսկ ներկան... ներկան կիսով չափ բաղկացած է անցյալից և կիսով չափ ապագայից...

ԲՌԻՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՌԵՆԵՍԱՆՍ

Բայց կա մի վիճակ, որը «բռնացնել» է պետք, երբ ռուսը համակ հոգի է։ Մաքուր, անխառն ռուսները աչքի են ընկնում մի տեսակ ճառագող բարեհոգությամբ։ Այնպիսի տպավորություն է, որ նրանք ներքին ջերմությամբ փորձում են գոնե փոքր ինչ մեղմել ահռելի տափաստանների սառնամանիքն ու բարությամբ փոխհատուցել խիստ բնակլիմայական պայմանների պատճառած նեղությունները։ Բավական էր պարզապես նորմալ վերաբերվել ռուս մարդուն, առանց կոպտելու, ինչպես իրենք էին անում, և նա բարեհոգություն էր ճառագում։ Բարի կարող է լինել ուժեղը, իսկ բարեհոգի՝ միայն հզորը։ Ռուսն իր բնույթով բարեհոգի է և դա է նրա հզորության գաղտնիքը...

Իրար հետ Մոսկվայի ռուսները շփվում են երեք ձևով. կամ երկիմաստ, խոցող կատակներ են անում, կամ խաբում են իրար, կամ՝ կոպտում։ Խմած ժամանակ, որպես կանոն, այդ ամենն ավարտվում է արյունահեղությամբ։ Եթե դու թունոտ կատակ չես անում ու չես կոպտում, սկսում են կասկածել, որ ուզում ես «քցած» լինել, իսկ եթե պարզվում է, որ չես էլ խաբում, ապա քեզ պարզապես «լոխի» տեղ են դնում։ Նրանք ապրում են այդ թունավոր մթնոլորտում ու շնչահեղձ են լինում, բայց իրենց թոքերի համար արդեն վտանգավոր է մաքուր օդը։ Գուցե այդ պատճառով են ամեն խոսքի մեջ պարսավում իրենց ու խմում, որ ազատվեն սեփական թերիության բարդույթից։ Նրանք առիթ֊անառիթ խոստովանում են, որ իրենք վայրենի են, անկիրթ, բայց հաճախ մոռանում են, կամ գուցե շատերը տեղյակ էլ չեն, որ դրա հետ մեկտեղ ստեղծել են աշխարհում ամենից յուրահատուկ մշակույթներից մեկը, ձևավորել ազնվականության անզուգական մի տեսակ, որն, ավաղ, ոչնչացրեց բոլշևիկյան ախտը։ Ցավալի էր տեսնել շարքային ռուսի ծանր սոցիալական կացությունը և միաժամանակ՝ անբացատրելի ծուլությունը։ Նրանք տքնում են, բայց չեն աշխատում, հոգնում են ու չեն վաստակում. երեք ամսում այդպես էլ չհանդիպեցի աշխատող մոսկվացու։ Նրանք ապրում են «գողական» հոգեբանությամբ, համարելով, որ աշխատողը «լոխ» է, ու չնայած բոլորը բոլորին խաբում են ու գողանում իրարից, բայց գողական կյանքով ապրելու համարձակություն էլ չունեն։ Այստեղ մեծ մասը «քցող» է ու միաժամանակ՝ «գործ տվող», գողական ու մատնիչ։ Բոլորը մենթերի ձեռքում են՝ գողականները, սքինհեդերը, բանդիտները։ Այստեղ ակնհայտ է դառնում, որ «բլատնոյ» ապրելակերպը զուտ ռուսական է և խորթ է հայերիս։ Այն ներմուծվել է Ռուսաստանից, բայց մերը չի դարձել, որովհետև մենք աշխատող ու ստեղծող ժողովուրդ ենք և հայը երբեք չի ամաչի աշխատելու համար։

ԷՄՈՑԻԱՆԵՐԻՑ ԴԵՊԻ ԶԳԱՑՄՈՒՆՔՆԵՐ

Ծուլությունը թունավորում է ռուսների կյանքը՝ խափանում ներքին կատարելագործումը։ Ռուս մարդու բոլոր դրական կողմերը բնատուր են, իսկ բացասականները՝ պարզ ծուլության արդյունք։ Ռուսն ապրում է էմոցիայով և երբեք՝ զգացմունքով։ Զգացմունքներ ունենալու համար ներքին աշխատանք է անհրաժեշտ, որի շնորհիվ բանականությունը «մշակում» է էմոցիաները՝ վերածելով դրանք զգացմունքների։ Ռուսը միաժամանակ անզգա է և էմոցիոնալ։ Իսկ զգացմունքը հենց այն պաշտպանական պատն է, որը բարձրացնում է իր առջև յուրաքանչյուր քաղաքակիրթ մարդ՝ պաշտպանվելու համար էմոցիաների տարերային հարվածներից, ինչպես անտառն է իր ծառերով պաշտպանվում քամուց։ Ռուսի հոգին նույնքան բաց է էմոցիաների առջև, որքան տափաստանը՝ քամու։ Սարսափելի է ոչ միայն մտնել այդ տափաստանը, այլ նույնիսկ նայել նրան, այնքան անծայրածիր է ու վայրի։ Այդ վիճակը դիպուկ բնութագրել է Չեխովը. «Ահռելի տարածությունները, երկար ձմեռները, կյանքի միապաղաղությունն ու թախիծը անօգնականության գիտակցում են ներշնչում, իրավիճակն անհուսալի է թվում և ոչինչ չես ուզում անել։ Ամեն ինչ միևնույն է»։ Եվ մեկ այլ տեղ. «Պետք է ոչ թե ապրել, այլ ձուլվել այս ահռելի տափաստանի հետ՝ անսահման ու անտարբեր, ինչպես հավերժությունը, ձուլվել նրա ծաղիկներին, բլուրներին, նրա հեռուներին, և այդժամ լավ կլինի»...

Գուցե հենց դա է «Ինչո՞ւ է ռուսը հարբում» հարցի պատասխանը։ Նա հարբում է, որպեսզի պաշտպանվի իր տարերային էությունից, չգիտակցի տարերքի առջև իր անպաշտպանությանը։ Դա դժվար է բառերով բացատրել, բայց եթե մեկ ամիս ապրեք ռուսների մեջ և շփվեք նրանց հետ, կզգաք, թե ինչու են նրանք խմում, կզգաք, բայց բացատրել, միևնույն է, չեք կարողանա։ Նա ներքին տարերքներից երկակի պաշտպանություն ունի՝ խմելն ու կոպտությունը (վերջինիս հիմքում ընկած է վախը)։ Ռուսի կոպտությունը ոչ թե խոցելու, այլ գոնե ինչ֊որ բանով պաշտպանվելու և իր անհատական սահմանները նշագծելու համար է։ Բայց ի՞նչ սահման կարող է լինել ձյունածածկ տափաստանում։ Ձյունը հավասարեցնում է ամեն բան, բազմազանը դարձնում է միատարր, միագույն։ Էմոցիաների տարերային աշխարհում կարող են լինել միայն կանխազգացումներ, զգացմունքները պատկանում են բանականության ոլորտին։ Ռուսը մշտապես կանխազգում է և այդպես էլ չի հասցնում զգալ։ Նա կանխազգում է իր անպաշտպանությունը հենց իր հոգու առջև, կանխազգում է այդ վիճակի ողբերգականությունը և եթե կարողանար արտահայտել իր էմոցիաները, հավանաբար կասեր. «Լինել ռուս, նշանակում է լինել զոհ»։ Կատաղի տարերքի վախը մեղմելու համար նա կամ գնում է դեպի ալկոհոլային թմբիրը, կամ դեպի ավելի մեծ վախը, որը հաճախ ծնում է դաժանություն։ Եթե ռուս ազգը մի օր չի հարբում և սկսում է ուշքի գալ, հայտնվում են իվան ահեղներ և ստալիններ։ Ռուսը զգում է նման բռնապետների կարիքը, քանի որ նրանց անսանձ անմարդկային բռնության մեջ է տեսնում պաշտպանությունը ներքին տարերայնությունից։ Քանի դեռ ռուսները չեն ուզում աշխատել իրենց վրա, ճանաչել իրենց տարերային հոգին, միշտ կհայտնվի բռնապետ, որը կպարտադրի նրանց աշխատել միայն իր վրա։ Այդ պատճառով էլ ռուսերենում կա աշխատանքի երկու հոմանիշ՝ «труд» և «работа»։ Առաջինը վերաբերում է ներքին աշխատանքին և այդ պատճառով բարդ է, իսկ երկրորդը բնորոշում է արտաքին աշխատանքը, որը ռուսի համոզմամբ կարող է կատարել միայն ստրուկը, որովհետև այն կատարվում է մեխանիկորեն և չունի ստեղծագործ բնույթ։

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքի հանդեպ քամահրանքը գուցե կապված է այն առանձնահատուկ առաքելության հետ, որի մասին այնքան սիրում են շաղակրատել ռուս մտավորականները։ Գուցե Ռուսաստանի առաքելությունը հենց այն է, որ բաց ու անպաշտպան լինի ժամանակների պտտահողմերի առաջ։ Ի վերուստ ռուսի հոգու վրա կարծես ներքին աշխատանքի ու ինքնաճանաչման արգելք է դրված, որպեսզի այն կատարի իր հիմնական առաքելությունը՝ պատնեշներ չկառուցի և մնա բաց։ Ռուսը մնում է տափաստան, որը չի ճանաչում ոչ ներքին, ոչ արտաքին սահման և մեկ ռուսի մեջ կարող եք տեսնել ողջ ռուս ազգը։ Այստեղ չի կարող լինել հստակ սահմանափակում ու տարանջատում, չպիտի լինեն անհատականացնող հատկանիշներ, այլապես ռուսները կկորցնեն իրենց միասնականության ու միատարրության զգացումը կամ ավելի ստույգ՝ կանխազգացումը։ Այդ պատճառով էլ երբեք Ռուսաստանում օրենքները հստակ չեն լինի ու միշտ կխախտվեն, որովհետև օրենքը սահման է, իսկ տափաստանը սահման չի հանդուրժում։ Ռուսների էմոցիաները միշտ էլ կմնան անկայուն ու փոփոխական՝ չհասցնելով վերաճել զգացմունքների։

ԽԵԼԱՊԱԿԱՍ «ԲԱԲԱ»

Ամեն ռուս Ռուսաստանի գերին է, իսկ Ռուսաստանը գերին է յուրաքանչյուր ռուսի։ Այդ երկրի պատմությունը բաղկացած է հարբած դեբոշներից ու դաժան խումհարից։

Կրծքեղ «баба» է Ռուսաստանը։ Կհարբի ու կսկսի ծեծել իր երեխաներին, իսկ հետո կգա մի անկոչ հյուր, բռի, անտաշ կինտո ու, ոտքերի տակ կգցի, շան ծեծ կտա նրան, իսկ երեխաներին կստրկացնի ու կստիպի աշխատել։ Միայն այդ ժամանակ է ուշքի գալիս «բաբան», արտասվում է գիշերները իր զավակների համար, բայց նրա ողբի մեջ միշտ ներքին ուրախություն կա, թե այսպես, միևնույն է, ավելի լավ է, քան առանց տղամարդու, քան՝ մենակ։ Եվ նրա ատելության մեջ միշտ առկա է ներքին հիացմունք, որը իր հանդեպ ցուցաբերվող դաժանության աճից միայն ավելանում է։ Ռուսաստան, Ռուսաստան — «дурная ты баба»։

Բայց կա այլ Ռուսաստան՝ ուղղափառ Ռուսաստանը, որն ասես թաքնվում է այդ բռի «բաբայից» մենաստաններում։ Կա անզուգական ռուսական մշակույթ, բայց ոչնչացվել են այն կրողները։ Երբեմն֊երբեմն քրիստոմենաստաններում, գրականության ու երաժշտության մեջ։ Կա հսկայական ռուսական մշակույթ, բայց չկան այն կրողները։ Երբեմն֊երբեմն քրիստոնեական շունչն արթնանում է նրա զավակների մեջ, և այդժամ ի լուր աշխարհի հնչում են Չեխովի ու Դոստոևսկու մարգարեական ձայները, Պլատոնովի ճիչը, որն արտահայտում է իրեն նյութ կարծող հոգու ողջ սարսափը։

ՄՈՆՂՈԼԱ֊ՄԵՆԹԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐ

Ինձ համար միանգամից պարզ դարձավ, որ ընկել եմ ոչ թե պուշկինյան ու տյուտչևյան Ռուսաստան, այլ լավագույն դեպքում՝ երոֆեևյան և ուր էլ գնաս Կարմիր հրապարակն է, իսկ դրանից դուրս միայն Պետուշկին։ Երբ նոր էի եկել Կորոլյով, ժպտում էի բոլորին՝ բարև ձեզ ռուսներ, ես ձեզ սիրում եմ, ռուսներ։ Մեկ ամիս անց ընդհանրապես չէի ժպտում, իսկ երկրորդ ամսի կեսերից ինձ արդեն զգում էի պոտենցիալ տեռորիստ։ Եթե ուսիս պայուսակ էր լինում, ուշադրություն չէին դարձնում, որովհետև, ըստ կանոնադրության՝ բոլորը պայուսակներով էին քայլում, բայց եթե ձեռքիս տոպրակ լիներ, անցորդները նայում էին տոպրակին՝ փորձելով կռահել՝ ներսում ամոնա՞լ է, թե՞ նիտրոգլիցերին։ Որպեսզի քեզ չվերաբերվեն որպես տեռորիստի, ակամայից սկսում ես մտածել նրա նման, որպեսզի անես ուղիղ հակառակն այն բանի, ինչ կաներ նա։ Աննկատ սկսում ես ինքդ քեզ վերաբերվել որպես չկայացած տեռորիստի։ Երբեմն նույնիսկ բարկանում էի մենթերի վրա, մտովի կշտամբում նրանց. «Լավ չեք աշխատում տղաներ, «непоряочек»... «սևը» երկու փաթեթ ձեռքին հանգիստ իջնում է անցում, իսկ դուք չեք էլ նկատում»։ Հետո տեղ էր հասնում, որ էդ «սևը» ես եմ ու օրեցօր ավելի պարզ էի հասկանում, որ էստեղից գնալու ժամանակն է։ Մենթերի անուշադրությունը, իհարկե, նրանց ամենաներելի թերությունն էր, որովհետև հաճախ քեզ սկսում են հետապնդել առանց որևէ պատճառի։ Դա էլ մի բան չի, չնայած դա արդեն կարելի է բնորոշել որպես «порядочек»։ Մի օր, աշխատանքի գնալիս, կռացա ու թափ տվի շալվարիս կպած ցեխը։ Անմիջապես նկատեցի, որ անսովոր շարժումս գրավեց դիմացի մայթին «ուազի» մեջ գտնվող մենթերի ուշադրությունը։ Փողոցը լայն էր, և նրանք բավականաչափ հեռու էին ինձ ձայն տալու համար։ Աչքիս ծայրով սկսեցի հետևել նրանց. նախ զանգեցին՝ հավանաբար զգուշացնելով անցումի մոտ հսկող մենթերին, որ «կովկասյան ազգության» կասկածելի «դեմք» է մոտենում, ուսին անհայտ պարունակությամբ պայուսակով։ Հետո սկսեցին փողոցի հակառակ կողմից մեքենայով դանդաղ հետևել ինձ։ Երկու հոգի էին մեքենայում. գլուխները պատուհանից հանած ինձ էին նայում։ Եթե նայեի նրանց կողմը, անպայման կկանչեին։ Թեքվեցի շենքի ետևն ու կորա նրանց տեսադաշտից։ Արդեն պարզ էր, որ անցումի մոտ ինձ սպասելու են։ Անմիջապես փոխեցի ուղղությունս. մերձմոսկովյան քաղաքներում բոլոր կայարանները ունեն երկու անցում. մեկը գետնի տակով, մյուսը՝ վրայով։ Առաջինը միշտ խստորեն վերահսկվում է, երկրորդը՝ երբեք։ Դա մեկն է այն հազարավոր մոսկովյան անհեթեթություններից, որոնք սկզբում փորձում ես բացատրել, հետո՝ պարզապես օգտագործել։ Ես, իհարկե, անցա ռելսերի վրայով, մի քիչ երկարացնելով ճանապարհս, ու հեռվից նկատեցի անցման մուտքի մոտ կանգնած երկու մենթերին։ «Սոխի գլուխներ»,— ասացի բարձր։ Երբ ավտոբուսը շարժվում էր, նրանք այս ու այն կողմ էին քայլում ու աչքերով փնտրում կովկասյան արտաքինով կասկածելի անձնավորությանը, իսկ ես բջջային հեռախոսով բոուլինգ էի խաղում։ Զարմանալի է, թե ինչպիսի արագությամբ է մարդը վարժվում բոլոր բարդություններին։ Հիմա, երբ թաթար Էմիլը զանգում, զգուշացնում էր ինձ, որ շուկայում «օբլավա» է, արդեն չէի ահաբեկվում, չէի մտածում, թե ինչ պիտի անեմ, որովհետև հնարավոր չէ պլանավորել փախուստը մենթերից։ Նրանք ամեն անգամ տարբեր տեղերից են «ծլում»։ Պետք է անընդհատ իմպրովիզացիաների գնալ, ցուցաբերել ստեղծագործ մոտեցում։ Նման դեպքերում գլուխս հանում էի «կոնտեյներիցս», արագ նայում էի աջ ու ձախ, համոզվելու համար, որ փողոցում մենթեր չկան և քայլում էի շուկայում գտնվող սուպերմարկետի ուղղությամբ։ Մենթերն այստեղ էլ էին մտնում, բայց սուպերմարկետում ինձ հետաքրքրում էր միայն երկար միջանցքի ամենավերջին սենյակը՝ զուգարանը։ Փակվում էի խցիկներից մեկում, պպուզ էի անում ու... բջջայինիս վրա «լաբիրինթոս» էի խաղում։ Զանգում էր Յանան ու ասում, որ ինձ մոտ հաճախորդ է եկել։ Չգիտեի՝ ճիշտ էր ասում, թե չէ։ Գուցե ուզում էր բռնվեի, որ նայելու բան լինի, օրը մի քիչ հետաքրքիր անցնի։ Ես հայտնում էի իմ խորին երախտագիտությունը և շարունակում էի լաբիրինթոսից ելնելու նորանոր ուղիներ փնտրել։ Հետո զանգում էր Էմիլն ու ասում, որ մենթերը հեռացել են։ Առաջին բանը, որ սովորում ես Մոսկվայում, ոչ մեկին չվստահելն է։ Նրան ևս շնորհակալություն էի հայտնում ու շարունակում խաղալ՝ փորձելով չկենտրոնանալ անկրկնելի հոտերի վրա, բայց միտքս դավաճանորեն զարտուղի ճանապարհներով վերադարձնում էր ինձ այդ անկրկնելի հոտերին։ Օրինակ՝ երևակայությանս մեջ հայտնվում էր սումոիստի կերպար, հետո սումոիստների մի ամբողջ հավաքական, ավելի ուշ, իբր պատահաբար, միտք էր ծագում, որ երևի նման հսկաների համար հատուկ կոնքամաններ են անհրաժեշտ, հատուկ զուգարան և հաջորդ միտքը հմուտ բռնցքամարտիկի աննկատ հարվածի պես տապալում էր ինձ. այստեղ «բուրում» է, որովհետև հենց սա է սումոյի հավաքականի զուգարանը։ Չնայած բոլոր ջանքերիս անմիջապես աչքերիս առաջ հայտնվում էր Ճապոնիայի սումոյի հավաքականը, որը զուգարանում մաքրում է աղիքները պատասխանատու հանդիպումից առաջ։ Սիրտս խառնում էր, բայց էդ հոտերը, միևնույն է, գերադասում էի «մուսոռների» հետ շփվելուն։ Ի դեպ՝ վատ միտք չէ արտադրել մեծ կոնքամաններ հատուկ սումոիստների համար։ Նախ՝ նրանք հարուստ են, երկրորդ՝ կոնքամանը սումոիստի համար նույնն է, ինչ պոետը Ռուսաստանի, այսինքն՝ ավելին է, քան կոնքամանը։ Եվ վերջապես, նրանց պետք են Կուրիլները։ Ինչ կապ ունեն Կուրիլնե՞րը։ Խնդիրն էլ հենց այն է, որ ոչ մի կապ։ Կուրիլյան կղզիները Ճապոնիային պետք են ոչ ավելի, քան Ռուսաստանին։ Ուղղակի ռուսները գրավել են Կուրիլները և ճապոնացիները նեղացել են։ Հիմա նրանք ուզում են ետ վերցնել Կուրիլները, որ այս անգամ արդեն նեղանան ռուսները։ Ասենք՝ խոսքն այդ մասին չէ։ Խնդիրն այն է, որ կոնքամանների վաճառքը ավելի շատ եկամուտ կբերի Ռուսաստանին, քան նրա բոլոր բնական ռեսուրսները։ Նավթն ու գազը մի օր կվերջանան, իսկ կոնքամանները կմնան մինչև վերջին մարդու կյանքի վերջին րոպեն։ Պետք է պարզել, թե արդյո՞ք արդեն չեն արտադրվում նման կոնքամաններ։ Եթե ոչ՝ մնում է միայն զարմանալ, թե ուր են նայում Ճապոնական կառավարությունն ու իմպերատորը։ Կուրիլներին՝ ահա թե ուր են նրանք նայում։ Իսկ ո՞ւր է նայում Պուտինը։ Հը՞։ Իր ընկեր Ջորջին, ահա թե ուր։ Իսկ Ջորջը նայում է Իրաքին, Իրաքը մեկ այլ երկրի և այսպես շարունակ, ընդհուպ մինչև Ճապոնիա, որտեղ արդեն վաղուց հասունացել է հեղափոխությունը։ Սումոիստները հենց այն դասակարգն են, որոնց վրա պետք է հենվի ճապոնական հեղափոխությունը։ Էդ երկրում թարսի պես անհրաժեշտ քանակությամբ սովածներ չկան և հեղափոխականեր պետք է փնտրել կուշտերի շրջանում։ Իսկ ովքե՞ր են ամենից կերած֊խմածները Ճապոնիայում և ընդհանրապես աշխարհում։ Ճիշտ է՝ սումոիստները։ Պատմական պահը հասունացել է։ Սերունդները չեն ների Ռուսաստանին, եթե նա բաց թողնի այս պատմական շանսը։ Ճապոնիան թույլ է, ինչպես երբեք։ Անհրաժեշտ է հեղեղել Ծագող Արևի երկիրը անվճար կոնքամաններով։ Բնականաբար կոնքամանները Ճապոնիա պետք է հասցնի «Ավրորա» կրեյսերը, որի վրա կարմիր տառերով գրված կլինի. «Յուրաքանչյուր սումոիստին առանձին կոնքաման»։ Մեկ համազարկ «Ավրորայից» և սումոիստների խելագարված ամբոխները ձիերի երամակի պես կնետվեն կրեյսերի վրա՝ լխճելով յուրաքանչյուրին (ներառյալ իմպերատորական ընտանիքի անդամները), ով կկանգնի նրանց ճանապարհին։ Ճանապարհներին, բնականաբար, ավտոմեքենաների խցանումներ, տնտեսական ճգնաժամ, բողոքի ցույցեր, գործադուլ, իենի կուրսի անկասելի անկում և Մոսկվայի հետ շտապ բանակցություններ խաղաղության պայմանագրի կնքման վերաբերյալ։ Ա՛յ էդ ժամանակ նրանք կմոռանան Կուրիլների մասին։ Ֆո՛ւ... էլ չեմ կարող։ Հիմա ետ կտամ։ Բայց, բարեբախտաբար, ամեն անգամ զանգում էր ազգականս ու առևտրիցս էր տեղեկանում, որպեսզի ճշտի՝ հո մենթերի պատճառով չեմ լքել կետս։ Ասում էի, որ մի քանի ապրանք հարցրել են արդեն, առևտուրն ընթանում է նորմալ, մարտական դիրքս չեմ լքել։ Գիտեի, որ մենթերն ամենաշատը մեկ ժամով են գալիս։ Դա, իհարկե, չնչին ժամանակ է զուգարանի պատերից անդին, բայց այստեղ օրը պաստեռնակյան չափարկում ունի և ձգվում է դարից երկար, իսկ ժամը լիովին փոխարինում է մեկ օրվան։

ԿԼԱՆՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ԺԱՄԱՆԱԿՈՎ

Ժամանակի հոսանքի մեջ ամեն ինչ հանրային է, և Ստալինն այստեղ նույնքան «մերն» է, որքան Սերաֆիմ Սարովսկին։ Երկուսն էլ ընդհանուրի սեփականությունն են, քանի որ պատմական անձեր են, իսկ պատմությունը Ռուսաստանի համար պարզապես անցյալ չէ՝ ճակատագիր է, ներկա է ու ապագա։ Երկուսն էլ առանձին դրվագներ են ժամանակի հոսանքի մեջ, որովհետև ժամանակը ոգին վերածում է վիճակագրության։ Ոգուց եկածն այստեղ անմիջապես բաշխվում է հոսանքին ու բոլորին հասնում են փոքրիկ բեկորներ։ «Ես»֊ն այստեղ «մենք»֊ն է, և որևէ մեկի վերապրումն այս կամ այն չափով հանրային է։ Ամեն ռուս ամեն վայրկյան զոհում է իրեն, որպեսզի դառնա Ռուսաստան։ Այդ հոգեբանական անձնահատկությունն է դարերով Ռուսաստան ձգել մոնղոլ֊թաթարներին, ապա նաև՝ կոմունիզմը։ Ռուսաստանում ամեն ինչ դատապարտված է սոցիալականացման։ Ուղղափառ եկեղեցին, խուսափելու համար այդ հոսանքից, կղզիների վրա մենաստաններ էր կառուցում, որովհետև Ռուսաստանում կղզիանալուց բացի վերընթաց թռիչքի այլ ելք չկա։ Ժամանակի հոսանքը միասնականություն է հաղորդում, բայց դրա դիմաց ռուսները վճարում են մշտական քնով, երբ «կյանքն անցնում է մատների արանքով»։ Դա մի հիպնոտիկ վիճակ է, որի մեջ ընդհանուրի մաս կազմելը պաշտպանվածության պատրանք է ստեղծում։ Կրեմլյան կուրանտները ռուսի համար պարզապես ժամացույց չէ. ժամանակն է, ժամանակաշրջանը, ճակատագիրը։ Կուրանտների միջոցով ժամանակը հիպնոսացնում է ռուսներին։ Եթե Նոր տարվա գիշերը ռուսը հեռուստատեսությամբ չտեսնի կուրանտները, չի զգա, որ տարի է փոխվում։ Ռուսաստանը նույնացնում է իրեն ժամանակի հետ և կորում նրա մեջ։ Ժամանակը վախճան ունի, և ժամանակի մեջ բնակվողները զգում են դա, մշտապես շտապում են ու տեղ չեն հասնում։ Բայց բավական է կանխազգալու փոխարեն գիտակցես քեզ ու հասկանաս, թե ինչ է քեզ հետ կատարվում և գետն այլևս քեզ չի քշի։ Այն կանցնի քո միջով ու ոգու ձգողականությունը կբարձրացնի հոսանքով, ընթացքը կվերածվի «թռիչքի ջրերի վրայով»։

Ռուսաստանի գաղտնիքն այն է, որ նա պետք է ուղեկցի ժամանակը մինչև վերջ և միայն դրանից հետո ծնվի։ Դեռ չի ծնվել Ռուսաստանը, այն ժամանակի արգանդի մեջ է։ Ժամանակն այստեղ լափում է մարդկանց, իսկ տարածությունը լափում է ժամանակը։ Բայց տարածությունն էլ սահմաններ ունի, և մի օր ժամանակը վերադառնալու է իր ակունքին։ Ռուսը հարմարվում է հոսանքին և դադարում է զարմանալ ու ճանաչել։ Ռուսը մշտապես քնած է։ Նա չի քայլում կյանքի միջով, այլ թույլ է տալիս, որ կյանքն անցնի իր միջով։ Նրա ողջ կյանքն անցնում է երազի նման մի վիճակում։ Ռուսական միտքն այն աստիճան կլանված է ժամանակով, որ ավելի շուտ կենսափորձ է, քան միտք։ Ռուսի համար ժամանակը միշտ անցյալն է, անցած վայրկյանը, իսկ ներկան՝ դեպի անցյալը սլացող վայրկյանների շղթա է, իսկ ապագան՝ լոկ անցյալի վերածվելու հնարավորություն։ Այստեղից ռուսական «настоящее» բառը, որպես անշարժին, իրականին հասնելու բաղձանք, քանզի այն, ինչ շարժվում է, այլևս իրական չէ, ժամանակինն է ու անցյալինը։

«ԾՅՈԾ ԱՆՅԱՆ» ԵՎ «ԾՅՈԾ ԼԵՆԱՆ»

Մի ժամից ելնում էի իմ խցից, լվացվում ու քայլում դեպի բունս՝ արձանագրած լաբիրինթոսից ելնելու հերթական ռեկորդը։ Վերադարձի ճանապարհին մտնում էի սուպերմարկետի ճաշարանը՝ ուտելու աշխարհի ամենաանհամ բլիթները։ Այստեղ աշխատում էին կրծքեղ «ծյոծ Անյան» և ակնոցավոր «ծյոծ Լենան»։ Երբ Լենան սպասարկում էր հաճախորդներին, Անյան բարձրաձայն ընթերցում էր թերթում զետեղված հեռուստածրագիրը և հետաքրքրական հատվածներ ռուս աստղերի կյանքից։ Զարմանալի զուգադիպությամբ նրա կարդացած բոլոր հատվածները մի տեսակ հոռետեսական էին. «Լսիր Լենա, պարզվում է Գունդարևային աչքով են տվել մահվանից երկու օր առաջ։ Այ թե տականքն են. թե էդ կինը ձեզ ի՞նչ էր արել։ Իսկ Կառաչենցևի ուսին ավտովթարի օրը ծրտել է ագռավը։ Դե արի ու մի հավատա հրաշքներին... Այսօր ՆՏՎ֊ով «Սովորական հրաշքն» են ցույց տալու. ոնց եմ սիրում Յանկովսկուն. ափսոս ռակ են կասկածում։ Թերթում գրել էին, թե կես տարի չի ապրի, բայց դա երկու տարի առաջ էր»։ Ազատվելուն պես ծյոծ Լենան մոտենում էր, նստում ընկերուհու կողքին և նրանք իրար լրացնելով սկսում էին կարդալ. «Մի տես, է, Պուտինի կինը արական հորմոններ ունի... գրել էին, թե վիրահատվել է... Չէ, էսպես որ գնա Կառաչենցևը մինչև ամառ չի ձգի... տո ասա Յանկովսկին չմեռնի, հավանում եմ Յանկովսկուն...»։ Մերթընդմերթ ծյոծ Լենան ակնոցի տակից հայացք էր գցում վրաս՝ չարությամբ հետևելով, թե ինչպիսի ախորժակով եմ նայում ընկերուհու փարթամ կրծքերին, դժգոհ ուղղում էր ակնոցն ու ասում. «Լուժկովը փող է տվել, որ կովկասցիներից Մոսկվան մաքրեն... վաղուց ժամանակն է», կամ՝ «Լսել եմ՝ Ջիգարխանյանը մեռել է», իսկ Անյան ի պատասխան միայն քթի տակ ժպտում էր և ավելի էր թեքվում սեղանի վրա՝ ի ցույց դնելով այնպիսի բարեմասնություններ, որոնց նայելիս՝ ամենաանհամ բելյաշն անգամ դելիկատես էր թվում։ Ես դուրս էի գալիս ճաշարանից լավ տրամադրությամբ՝ գոհ, որ մենթերը չբռնեցին ինձ և, որ արդեն գրեթե սպանել եմ ևս մի օր։

ԼԻՆԵԼ ՎՍՏԱՀ

Մեզ թվում է, թե ժամանակ ենք սպանում, այնինչ՝ ժամանակն է սպանում մեզ։ Ժամանակը միշտ չի հերիքում, երբ օդի պես պետք է, և միշտ չափից շատ է, երբ անելու բան չկա։ Մենք վախենում ենք ժամանակից, որովհետև նրա պղտոր ալիքները հաճախ դժբախտություն են բերում մեզ։ Խուսափել ճակատագրից հնարավոր չէ, մենք կարող ենք միայն պատրաստվել նրան։ Ճակատագիրն ամեն պահ ուղեկցում է մեզ և մեզանից միայն մի բան է կախված՝ կլինե՞նք արժանի մեր ճակատագրին, թե՞ ոչ։ Իրենց ճակատագրին արժանի մարդկանց համար դժբախտությունը մարտահրավեր է, անհաջողությունը՝ անհրաժեշտություն, ճակատագիրը՝ նախախնամություն։ Դժբախտությունն այնքան սարսափելի չէ, որքան նրա սպասումը, բայց վախը մի օր նահանջում է, եթե չես նահանջում ինքդ։ Քաջությունը կռիվ անելը չէ. բավական է միայն չփախչել։ Վախը միշտ տեսնում է մեր խոցելի տեղերը, մեր թուլությունը, մինչդեռ երբեք չպիտի տեսնի մեր թիկունքը։ Յուրաքանչյուր սարսափ և ընդհանրապես՝ զգացմունք լափում են մեզ, և մենք փորձում ենք ազատվել զգացմունքից՝ լիովին տրվելով նրան, մսխելով այն մեր մեջ։ Միայն ժամանակին տրվելով կարող ենք խուսափել նրա կորստաբեր գրկախառնումից և գիտակցել, որ սիրուց բացի կորցնելու ոչինչ չունենք և միակ բանը, որ չենք կարող կորցնել, հենց սերն է։ Պարզապես դրական զգացմունքներն անբավարար են։ Ժամանակը պահանջում է սեր։

Քիչ է պարզապես հավատալը։ Անհրաժեշտ է վստահություն։ Լինել, նշանակում է լինել վստահ։ Մեր օրերում հավատալ կարող է միայն նա, ով վստահ է հավատի զորությանը, սիրել կարող է նա, ով հավատում է սիրո ուժին։

Ամեն օր մարտահրավեր է, ինքնահաղթահարում, աշխարհի հաղթահարում, որն ամեն կերպ փորձում է դարձնել մեզ ներամփոփ ու վախեցած։ Ինքնագիտակցումը հաղթահարման բանալին է։ Ներքին լույսը միշտ ունակ է ճանաչել խավարը, միշտ նրան ընդառաջ է գնում։ Այդ պատճառով էլ խավարը փախչում է լույսից, որովհետև այն, ինչ ճանաչված է՝ այլևս լուսավորված է։ Ինքնաճանաչումը սկսվում է ներքին խավարի ճանաչողությունից։ Մեր ներսում միշտ գողտրիկ մոմ է վառվում։ Քանի դեռ կրակը չի մարել, պիտի այդ մոմով շրջենք մեր հոգու լաբիրինթոսներում և եթե նույնիսկ չհասցնենք լույս աշխարհ դուրս գալ, արդեն ճանաչած կլինենք այդ լաբիրինթոսի զգալի մասը։ Ուրեմն, քանի լույս է, ժամանակ մի կորցրու. միշտ էլ հնարավոր է դուրս պրծնել ժամանակի լաբիրինթոսից։ Եթե դա չհաջողվի մեզ, մեր փոխարեն դա կանի մահը, որի հպումից ժամանակը դառնում է այն, ինչ կա իրականում՝ վաղանցիկ երազ, որտեղ բացի սիրուց ամեն ինչ անիրական էր։ Կհասցնե՞նք ճանաչել մեզ, մեր սերն ու ատելությունը, մեր ներսում գտնվող Արարչին ու մեր դևին։ Քայլ դեպի անդունդը։ Անկում և թռիչք...

ԱՐՇԱՎԱՆՔԻ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Երբ վերադառնում էի կոնտեյներիս մոտ, միշտ ճանապարհս կտրում էր Էմիլն ու ասում, թե ինչ լավ է, որ իրեն չլսեցի ու շուտ չեկա, քանի որ մենթերը, պարզվում է, նոր են միայն գնացել։ Հետո ինչ֊որ բան էր խնդրում ինձնից. ամեն անգամ տարբեր բաներ, մանր ու միջին, բայց միշտ խնդրում էր։ Խնդրում էր բոլորից ու անընդհատ, և շուկայում նրան չէին սիրում դրա համար։ Յանան այդ ընթացքում աչքի տակով զննում էր ինձ, հավանաբար փորձելով հասկանալ, թե ինչպես է ինձ հաջողվում ամեն անգամ խույս տալ մենթերից։ Հետո խախոլները ելնում էին իրենց թաքստոցներից, հավաքվում էին Յանայի մոտ ու սկսում պատմել, թե ում տարան, ում ձեռքերը ոլորեցին, ում ձեռնաշղթա հագցրին, ով ինչքան վճարեց։ Մենթերի «ուսուցողական ռեյդերը» նման էին թաթարական արշավանքներին, որոնցից հետո ողջ մնացածները հավաքվում էին մի տեղ ու պատմում քոչվորների դաժանությունների մասին։ Շուկայում արագ մի կարևոր բան հասկացա. խախոլներն ամենակազմակերպվածն են ու եթե ուզում ես «ողջ մնալ», ուշադիր պետք է հետևես նրանց։ Հենց խախոլներից մեկը մոտենում էր Յանային ու շշուկով ինչ֊որ բան էր ասում, ես արդեն գիտեի, որ սպասվում է մենթերի այցը։ Մնում էր միայն ճշտել, թե երբ են գալու, որ վարչությունից և ինչ կազմով։ Նման դեպքերում կիսաբաց էի անում «բնիս» դուռն ու, ականջս սրելով, շարունակում էի լաբիրինթոսից նորանոր ելքեր փնտրել։ Հետո ելնում էի բնիցս, ազգականներիս լեզվով ասած՝ «կըլենտ բռնելու» ու իմիջիայլոց Յանային ասում էի.

— Լսել եմ՝ էսօր մենթերը երևալու են. զգույշ եղեք,— նստում էի բիտմաստի մետաղյա տակառի վրա ու շարունակում էի բջջային խաղս։ Հաշվարկս կանացի փառասիրության ու իշխանատենչության վրա էր ու միշտ ճիշտ էր դուրս գալիս։ Ցույց տալու համար իր տեղեկացվածությունը և թե ինչպես են իր հետ հաշվի նստում մյուս խախոլները, Յանան պատմում էր ինչ գիտեր, իսկ ես ձևացնում էի, թե արդեն տեղյակ եմ այդ ամենի մասին իմ ազգականից, որը, մեր մեջ ասած, ինֆորմացիան քաղում էր խախոլներից։ Այդ ժամանակ Յանան սկսում էր պատմել այն, ինչը ես չէի կարող իմանալ, ինչը հազիվ թե իմանային նույնիսկ միլիցիայի որոշ վարչության պետեր. օրինակ, թե հաջորդ շաբաթ երբ են գալու, հատկապես որ վարչությունից, քանի հոգով և ինչ նպատակով։ Խախոլները գիտեին ամեն ինչ. եթե մենթերը մտնում էին որևէ շուկա, խախոլները շղթայական ռեակցիայով սկսում էին զանգել֊զգուշացնել իրար ու հաջորդ շուկան մտնելիս մենթերը գտնում էին միայն տարաբախտ ուզբեկներին։ Սրանք հիմնականում բեռնակիրներ էին և «խազեինները» հարկ չէին համարում նրանց տեղեկացնել սպասվող արշավի մասին, որպեսզի ապրանքի բեռնաթափումը կատարվի ժամանակին։ Հետո սկսեցի նկատել, որ խախոլները հաճախ հատուկ էին տարածում նման լուրեր, որպեսզի մրցակիցները թաքնվեն, իսկ իրենք այդ ընթացքում «փախցնեն» նրանց հաճախորդներին։ Այնպես որ՝ յուրաքանչյուր ինֆորմացիա հարկ էր լինում ճշտել մի քանի աղբյուրից։ Երեք ամիս անց ռեզիդենտի այնպիսի մակարդակի էի հասել, որ ողջ ինֆորմացիան ճշտում էի առանց «բնիցս» ելնելու։ Մեկ֊երկու զանգ, և ամեն ինչ պարզ էր լինում։ Երբ մենթերը գալիս էին, ես արդեն չէի գնում զուգարան. զանգում էի Յանային և խնդրում, որ գա ու փականով բնիս դուռը փակի։ Երբեք չէի մտածի, որ երբևէ կխնդրեմ, որ դուռը վրաս փակեն ու բանտարկեն ինձ։ Բնիս մեջ կար այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ էր ինձ՝ Աստվածաշունչը, Չեխովի և Պլատոնովի հատորները, թեյնիկ, ռադիո, քաղցրավենիք և տետր, որտեղ գրառումներ էի կատարում վաճառված ապրանքի և Ռուսաստանի վերաբերյալ։

ՉԻՆԳԻԶՆ ՈՒ ՎՈԼՈԴՅԱՆ

Կոմունիզմը մշակութաբանական տեսանկյունից պետք է դիտարկել որպես թաթարական երևույթ։ Թաթար Լենինը երկրորդ Չինգիզ Խանը եղավ Ռուսաստանի համար։ Թաթարի հիմնական բնորոշիչը անարգանքն է ուրիշի սեփականության հանդեպ։ Երբ ամեն ինչ բոլորինն է, վերածնվում է Ոսկե Հորդան ու մեկը տիրանում է ամեն ինչին։ Ռուսաստանը դեռ չի թոթափել թաթարական լուծը։ Իրականում այս երկրին անհրաժեշտ է միայն երկու բան. մտրակ և «խալյավայի» հնարավորություն։ Որ ուղղությամբ էլ ընթանա Ռուսաստանը, նա վերադառնալու է բռնությանն ու խաբեությանը։

ՄԱՆՐ ԳՆՈՐԴՆԵՐ

Հիմնականում ինձնից մեկ֊երկու տախտակ էին գնում։ Գնորդի տեսքին նայելով՝ արդեն հասկանում էի, որ կոպեկի համար կռիվ է տալու։ Ծուլորեն դուրս էի գալիս բնիցս ու հորանջելով հարցնում, թե ինչ են ուզում։ Արդեն վարժվել էի գնորդին ցույց տալ որոշակի արհամարհանք. միայն այդ դեպքում են քեզ հարգում, հիշում իրենց թերարժեքության մասին և որպես արդարացում... գոնե երկու տախտակ գնում։ Պիտի քո ողջ կեցվածքով շեշտես՝ «Տո ուզածդ երկու տախտակ չի՞»։ Հենց նրա մեջ արթնացրիր անլիարժեքության բարդույթը, նա քոնն է, ինչ գին ասես՝ կտա, միայն թե ապացուցի քեզ ու ինքն իրեն, որ ոչնչություն չի, որ կարող է քեզանից ապրանք գնել։

— Հիմա վերջին գինդ ի՞նչ ես ասում, կոմանդիր,— հարցնում էր ամենից տարեցը (սրանք մի փոքր բան գնելու համար ամբողջ ընտանիքով են գալիս, իսկ եթե ընտանիքում հղի կին կա, անպայման նրան առաջ են գցում, որ գութդ շարժեն ու գոնե 10 ռուբլի զեղչես)։

— Գինս նույնն է. նորմալ գին է։ Կարող ես նայել ապրանքը,— ու ալարելով քայլում էի մինչև առաստաղ բարձրացող իրար վրա դարսված տախտակների ուղղությամբ։ Նախքան առանձին աշխատելս, երկու շաբաթ փորձաշրջան էի անցել ազգականիս մոտ, որ միանգամից երեք կոնտեյներ էր աշխատացնում։ Շատ օգտակար գիտելիքներ ստացա նրանից։ «Ես թքած ունեմ շինանյութի ու հաճախորդի վրա,— սիրում էր կրկնել նա,— բայց սա իմ գործն է։ Նույնիսկ եթե ոչինչ չգիտեմ տվյալ ապրանքի մասին, հաճախորդին համոզում եմ, որ այդ ապրանքին եմ նվիրել ողջ գիտակցական կյանքս։ Մի քանի բառակապակցություններ ու տերմիններ կան, որոնք պիտի անգիր անես. հաճախ օգտագործիր շինարարական բարդ տերմիններ։ Այստեղ դա սիրում են և հարգում։ Հիշիր, որ գնորդը հորթ է. նա չգիտի, թե ինչու է եկել և ինչ է իրեն անհրաժեշտ քեզանից ու իր կյանքից։ Պարզապես կնիկը հարբած՝ ծեծել֊ուղարկել է այստեղ, վերջնագիր է ներկայացրել. «Կամ տունը նորոգում ես կամ... կամ էնքան կծեծեմ մինչև նորոգես»։ Եթե կնոջ հետ է եկել գնումների, միշտ բանակցիր վերջինիս հետ։ Էդ դեպքում տղամարդը ոչինչ չի որոշում, անկախ այն բանից, թե ինչպես է հագնված և ինչպես է խոսում։ Եթե այնպիսի ապրանք են հարցնում, որ չունես, ասա, որ ունես ավելի լավը, նույնիսկ եթե դա լրիվ այլ նպատակի համար է։ Ասա, որ իրենց ուզածն արդեն վաղուց հնացած ապրանքատեսակ է. թվեր ներկայացրու, կատարիր համեմատություններ, երաշխիքներ տուր։ Միևնույն է, եթե մի բան էնպես չլինի, միայն երկու տարի հետո ջրի երես դուրս կգա։ Եթե երկու տարուց չալարեն՝ կգան ու կսկսեն աղմկել, կասես, որ ոչ ոք դեռ չի վերադարձրել այդ ապրանքը և իրենք պարզապես այն սխալ են օգտագործել։ Եթե զգում ես, որ մեկ֊երկու հատ են ուզում՝ քշի թող գնան։ Նմանների վրա ժամանակ մի կորցրու»։ Նրա համար հեշտ էր խոսելը՝ քշիր թող գնան։ Նա արդեն չորս տարի աշխատում էր շուկայում և, ինչպես շուկայում էին ասում՝ «Հաճախորդները քարավաններով էին գալիս նրա մոտ», իսկ ես կենաց մահու պայքար էի մղում ամեն մի «խուռդայի» համար։ Այս երեքին երկու տախտակ էր պետք, բայց քանի որ առանց այդ էլ գնորդ չունեի, մինչև վերջ պայքարում էի։

— Շոշափեք տեսեք,— ասում էի հորանջելով, իբր՝ ձեզ նման հազար հոգի օրական հարցնում է ու ձեր պրոբլեմներն ինձ չեն հետաքրքրում. առնում եք՝ առեք, չէ՝ ժամանակս մի խլեք։

— Բայց ոնց որ լավը չի,— ինչպես միշտ կարծիք էր հայտնում ամենից տարեցը։

— Էս շուկայում միայն մենք ենք տախտակ ծախում,— առանց աչքս թարթելու ստում էի ես,— ուր էլ գնաք՝ նույն գներն են ու նույն ապրանքը։ Միայն մենք ենք բերում այս ապրանքից։ Ի միջի այլոց՝ Վերին Ուստյուգի արտադրանքն է (չգիտեմ ինչու՝ տպավորվել էր էդ Վերին Ուստյուգը)։

— Բայց թանկ ես ասում,— բութ համառությամբ շարունակում էր բիձեն։

— Հեչ էլ թանկ չի։ Ախր երկու հատ եք առնում։ Այ էսօր հենց էս վեցնոցից մոտիցս 40 հատ տարան։ Տախտակի մեջ 10 ռուբլի իջա։ Մշտական հաճախորդներ ունեմ. դուք չառնեք՝ իրենց կծախեմ։

Բիծուկը քթի տակ ժպտում էր, տղան ու հարսը քմծիծաղով իրար էին նայում։ Հետո հերթով մոտենում էին ու շոշափում ապրանքը, իրենք էլ չհասկանալով, թե ինչու են դա անում և ինչպիսի ինֆորմացիա պիտի ստանան այդ գործողության արդյունքում։

— Գոնե որպես պատերազմի վետերանի մի քիչ զեղչեիր,— քծնող ժպիտով առաջարկում էր բիձեն։

Ես էլ էի ժպտում ու մտածում էի. «Հիմա որ ավտոբուսում լինեինք, կողքս էլ չէիր նստի՝ քյաֆթառ շուն։ Իսկ փողոցում կմատնեիր առաջին պատահած մենթին՝ առանց որևէ շահի, հենց էնպես, պարտքդ կատարելու համար։ Իսկ հիմա երկու կոպեկի համար «սևի» քամակը կպաչես»։

— Պապս էլ է վետերան,— ասում էի՝ հոգոց հանելով,— լավ մարդ ես երևում, Իվանիչ,— ավելացնում էի արհամարհանքս շեշտելու համար, որովհետև հարցրած չէի լինում հայրանունը։

— Դու էլ ես լավ տղա երևում,— դողացող ձայնով ասում էր նա։ Հարսի ու տղայի դեմքին թեթև ժպիտ էր հայտնվում, իբր՝ տեսեք մեր բիձեն ոնց է հարիֆացնում։

— Որտե՞ղ ես կռվել, Պետրովիչ,— հարցնում էի՝ ձեռքս ուսին դնելով։

— Տո որտեղ չեմ կռվել,— փորձում էր կարճ կապել։

— Ձեզպեսները հիմա պիտի նարկոբարոնի պես ապրեին, Ստեպանիչ,— կարծիք էի հայտնում՝ հենվելով տախտակներին, որպեսզի ցույց տամ, որ նրա հետ երկար և հանգամանալից խոսելու տրամադրություն ունեմ։

— Է՜,— ծոր էր տալիս բիծուկը ու, փորձելով թեմայից չշեղվել, ավելացնում էր,— երկու կոպեկ թոշակ են տալիս, իսկի երկու տախտակի էլ չի հերիքում։

— Ամեն տեղ էլ նույնն է,— ու ձեռքս թափ էի տալիս՝ ձևացնելով, թե ընկել եմ հիշողությունների գիրկը։

— Իսկ դու որտեղի՞ց ես,— հարցնում է՝ սկսելով անհանգստանալ։

— Ես Ուզբեկստանի կորեացի եմ, Զախարիչ,— ասում էի լուրջ։

Նա կասկածամտությամբ զննում էր դեմքս ու անվստահ մրմնջում.

— Հիմա քսան ռուբլի կիջնե՞ս...

— Բա չեմ իջնի՞, Վլադիմիրիչ... իմ վետերան պապին հիշեցրիր... տեսնես հիմա ինչ է անում բիձան,— ու ակամայից հիշում էի պապիս, որը պատերազմի տարիներին անձնագիրը կեղծել էր զորակոչից խուսափելու համար։

— Շնորհակալ եմ, տղա ջան։ Տար, էն մեքենայի վրա դիր, բայց զգույշ, չքերծես,— ու ցույց էր տալիս վերջին թողարկման մի «Ջիփ»։

— Մյուս ծայրից բռնիր,— կոպիտ ասում էի նրա տղային։ Սրանց մինչև չբոթես, տեղից չեն շարժվի, կկանգնեն կնայեն, թե ոնց ես մենակ տանջվում։ Երևի սերունդներով էնքան հաց չեն կերել, որ էս քյաֆթառը «Ջիփ» է առել։

— Գրի հինգ հատ ու ամեն մեկի գինը մի հիսուն ռուբլով ավելացրու,— բարի ժպիտով ասում էր բիձեն, երբ լրացնում էի գնման թուղթը։ Արդեն սովորել էի, որ յուրաքանչյուր գնորդ խնդրում էր կեղծ թիվ գրել։ Սուտն այստեղ օդի նման բնական ու անհրաժեշտ է։ «Հիմա պապին իրեն հանճար է զգում,— մտածում էի՝ լաբիրինթոսից ելնելու ամենակարճ ուղին փնտրելով,— էլ չգիտի, որ վեցնոցի փոխարեն վրան չորսնոց եմ սաղացրել»։ Շուկայում աշխատող ազգականս սովորեցրել էր ինձ, որ նման ինքնահավան ու գծուծ հաճախորդները, որպես կանոն, կատարյալ ապուշ են լինում և սրանց խաբելու ամենից հեշտ ձևը ամենալկտի սուտն է։ Առանց խաբելու առևտուր հնարավոր չէ, ու ես ատում էի իմ գործը. երևի այդ պատճառով էլ առևտուրս առաջ չէր գնում։

ԿԱԼԻՆԻՆԳՐԱԴԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ԿԱՄՉԱՏԿԱ

Ինքնաճանաչումն անհավանական բարդ գործ է, իսկ ռուսի համար՝ գրեթե անհնարին, որովհետև մարդն այստեղ նույնանում է ժամանակի հետ, գտնվում է ժամանակի հոսքի մեջ ու նրան թվում է, թե ժամանակը կանգ է առել։ Այստեղ ժամանակը հավերժ կրկնություն է, որովհետև գրեթե հնարավոր չի նայել նրան կողքից և տեսնել, որ ամեն ինչ արագ մոտենում է վախճանին։ Ժամանակն այստեղ տարածական է և միշտ շտապում է՝ ձգտելով հաղթահարել հազարավոր կիլոմետրեր և Կալինինգրադից հասնել Կամչատկա։ Որպեսզի զգաս տարածության միասնական լինելը, զգաս, որ այն քոնն է, պետք է շարժվես նրա մեջ. հենց շարժման համար է անհրաժեշտ ժամանակը։ Ահա թե ինչու է ռուսը սիրում արագություն. նա շտապում է տեսնել ամբողջը, գրկել ողջ Ռուսաստանը։ Բայց այդպես էլ չի հասցնում. այստեղ միշտ ժամանակը չի հերիքում տարածությանը։ Ամենակուլ ժամանակի մեջ մարդիկ ոչ թե ապրում են, այլ ժամանակ են անցկացնում։ Կյանքը դառնում է ժամանց, իսկ այն, ինչ ժամանց չէ՝ կյանք չի համարվում։ Այդ պատճառով թե՛ աթեիզմը, թե՛ հավատքն այս երկրում հավասարապես մակերեսային են։ Միտքը զբաղեցնելու անհրաժեշտություն է առաջանում, որ ժամանակն անցնի, որ ինչ֊որ բան փոխվի։ Կարևորը շարքից դուրս չմնալն է, թե չէ տեղդ կզբաղեցնեն ուրիշները և դու հավերժ մենակ կմնաս՝ մեն֊մենակ ժամանակի հոսանքի դեմ, իսկ մենակ դիմակայել ժամանակի գետին կարող են միայն այնպիսի հանճարներ, ինչպիսիք են Թոմաս Վուլֆն ու Անտոն Պավլովիչը...

Երբ կանգնում ես հոսանքին ընդառաջ, կյանքը դառնում է քամի, իսկ մարդիկ՝ տերևներ, որ այտիդ քսվելով սլանում են դեպի անցյալ։

ԶԵՄԼՅԱԿՆԵՐԸ

Առևտուրս հատկապես վատ էր գնում, երբ հայեր էին գալիս։ Այդ օրերին ոչինչ չէի վաստակում։ Միայն մի բան կար, որ ստիպում էր ինձ դուրս գալ բնիցս ու առևտուր անել. դա ազատության հանդեպ սերն էր։ Փողն ինձ համար Ռուսաստանում նշանակում էր ազատություն. ազատ տեղաշարժի հնարավորություն, ապահովագրում մենթերից և հետո միայն սնունդ ու ֆիզիկական գոյություն։ Այստեղ շատ ես ուտում, որովհետև ոչինչ համ չունի ու ոչինչ սննդարար չէ։ Բացի այդ, պետք է պարբերաբար նոր հագուստ գնել, որպեսզի քեզ վրա ուշադրություն չբևեռես։ Հագուստն այստեղ նույնպես ազատություն է... Բայց հայերի վրա սկզբունքորեն փող չէի աշխատում։

— Եթե քեզ հայեր մոտենան, վրացի ձևացիր,— սովորեցնում էր ազգականս նման դեպքերի համար,— թե չէ՝ զեղչեր են պահանջելու։

Ես, իհարկե, չէի հետևում նրա խորհրդին և մերոնց ապրանքը վաճառում էի ինքնարժեքով։ Սակայն ինձ մտահոգում էր այլ հարց. ինչպե՞ս վարվել, եթե գան ազերի հաճախորդներ։ Ես դեռ թուրք չէի տեսել, բայց լսել էի, որ շուկա հաճախ են գալիս ու մի օր ինձ էլ այցելեցին։ Երկու հոգի էին. մեկը իջավ բեռնատարից, ձեռքով բարևեց ու ապրանքի գինը հարցրեց։ Ասացի ամենաթանկ գինը. թուրքերեն ինչ֊որ բան ասաց ընկերոջը, հետո թե՝ 20 հատ վերցնում ենք։ Բարձելուց էլ չսպասեց, որ դիմեմ իրեն, մոտեցավ ու օգնեց, վերջում էլ նորից ձեռքս սեղմեց։ Այդ ամենն արվում էր ցուցադրական մեծահոգությամբ, իբր՝ տես հայ ես, բայց քեզանից ապրանք ենք առնում ու գին էլ չենք գցում։ Տարօրինակ զգացումներ ունեի, բայց չէի կարողանում ձևակերպել։ Մի տասը րոպե օճառով լվանում էի ձեռքերս, բայց չէին մաքրվում։ Երկրորդ անգամ մոտս եկան ապրիլի 24֊ին։ Ամենաշատը հենց դրանից էի վախենում, որ ստիպված պիտի լինեմ Եղեռնի օրը դրանց բան վաճառել։ Նորից մեկը իջավ, ձեռքով բարևեց ու ասաց. «Եվս 20 հատ տուր»։ Բարձելիս թուրքերեն իրար մեջ խոսում, ծիծաղում էին։ Վերջում նորից ձեռքս սեղմեց, իբր՝ տես, ձեր Եղեռնի օրով քեզանից առևտուր արինք ու դու ծախեցիր մեզ։ Գնացի լվացարան. սիրտս խառնում էր։ Սկսեցի ձեռքերս օճառով պրտել ու հանկարծ մի հանգստություն իջավ։ Ոչ վախ, ոչ ատելություն, ոչ թշնամանք, այլ կատարյալ անդորր ու պարտքի զգացում։ Հիշեցի Ղարաբաղյան պատերազմից մի դրվագ, որի մասին ինձ պատմել է ականատեսը։ Մեր նորակոչիկներից մեկը կռվի ժամանակ առաջին թուրք զինվորն է սպանում, հետո նստում է դիակի մոտ ու չի կարողանում հեռանալ։ Նրան հորդորում են, հայհոյում են, փորձում են ուժով հեռացնել, բայց նա էլի վերադառնում է դիակի մոտ։ Այդ ժամանակ նորակոչիկին մոտենում է մի տարեց ֆիդայի ու ասում է. «Տղա, մատդ կոխի վերքի մեջ ու արյունից համտես արա՝ բաց կթողնի»։ Տղան էդպես էլ անում է ու հանգիստ հեռանում է, իսկ որոշ ժամանակ անց դառնում է ջոկատի ամենից քաջարի կռվողներից մեկը։ Մեր թշնամանքն արյան թշնամանք է. այդ տղան համտեսել է թուրքի արյունն ու նրա արյունը ճանաչել է այն, ճանաչել է իր տեսակի, իր գենի թշնամուն։ Այդ ճշմարտությունը լավագույնս Նժդեհն է բնորոշել. «Թուրքն այլևս ոչ թե մեր պատմական, այլ կենսաբանական թշնամին է»։ Դրանից հետո ատելությունը թուրքերի նկատմամբ վերացավ իմ մեջ՝ տեղը զիջելով սովորական պարտքի զգացմանը...

Երբ թուրքերը եկան երրորդ անգամ, ես հանգիստ ժպտացի ու երկու անգամ լվացվեցի նրանց ներկայությամբ՝ ողջույնի և հրաժեշտի ձեռքսեղմումից հետո։ Էլ չերևացին ինձ մոտ, բայց կարծում եմ դեռ կհանդիպենք։ Քանի աշխարհում գեթ մի հայ կա ու մի թուրք՝ նրանք անպայման պիտի հանդիպեն...

Հավանաբար նույն «գենետիկ ինտուիցիայով» ճանաչում էի նաև հայերին։ Լուռ նայում էինք իրար ու ժպտում.

— Հայ ե՞ս,— հարցնում էր հաճախորդս ու մտածում էր՝ կպավ։

— Հա,— պատասխանում էի ու մտածում՝ «թող կպած լինի, ախպերս»։

Բայց չափազանց ինքնավստահ հայերից նողկում էի. սրանք իրենց այնպես էին պահում, ասես Ռուսաստանն իրենց տան ետնաբակը լիներ, իսկ իրենց հայ լինելը փորձում էին ամեն կերպ թաքցնել։ Զզվելի էին նման հայերը՝ հղփացած, հայրենիք ուրացած, շուռ տված հայեր։ Մեկին լավ եմ հիշում։ Հագնված էր «սոլիդ», խոսելիս հազիվ էր նայում վրաս ու հայերեն խոսելու փոխարեն՝ անհասկանալի ռուսերենով պահանջում էր, որ, որպես «զեմլյակի», իջեցնեմ ապրանքիս գինը։ Գիտեի, որ շուկայում մենթեր են շրջում և որոշեցի ստուգել «նորաթուխ ռուսի» քաջությունը։

— Հորողբեր, շուկայում մենթեր են ֆռֆռում, զգույշ եղիր,— ասացի շշուկով։ Մենթ բառը լսելով՝ նրա ռուս վարորդը սկսեց անհանգիստ շուրջը նայել։

— Ի՞նձ ինչ,— քամահրական ժպիտով ասաց նա,— դու ապրանքս առանձնացրու, ես էլի մի քանի բան պիտի առնեմ, հինգ րոպեից կգամ։

— Զգույշ եղիր,— շարունակեցի ես՝ ասես չլսելով նրան,— շուտով մայիսի 9֊ի տոներն են ու Լուժկովը 250 հազար կովկասցու ու ուզբեկի դեպորտ անելու փող է տվել մենթերին, որ «քաղաքը աղբից մաքրեն»։

Ասածս բացարձակ ճշմարտություն էր. ազատ ժամանակ հաճախ ընթերցում էի մոսկովյան թերթեր՝ կյանքից հետ չմնալու համար։ «Մոսկովսկի Կոմսոմոլեց» թերթում այդպես էլ գրված էր. «... տոներից առաջ քաղաքն աղբից մաքրելու համար»։ Ռսացած հայը կամ չկայացած ռուսը նկատելիորեն անհանգստացավ, ու ես հայտնեցի նրան ևս մեկ լուր, որը նույնպես իրողություն էր.

— Երեկ Յարոսլավլյան շոսսեի վրա կանգնեցրել են մի քանի մեքենաներ ու հայերին միջից հանելով տարել են քաղմաս։ Մեջները Ռուսաստանի քաղաքացիներ էլ են եղել, բայց մեկ է՝ տարել են։ Էդ էլ նոր բան է. մինչև հիմա մենակ ԳԱԻ֊ն մեզ չէր բռնում, հիմա դրանց էլ են միացրել գործին։

Այդքանը բավական եղավ։ Նրա ձեռքերը սկսեցին դողալ, ճակատին քրտինք հայտնվեց։

— Շուտ բարձեք, մնացածը հետո կառնենք,— դիմեց իր վարորդին ու դեմքը չկորցնելու համար ավելացրեց,— գործ ունեի, լրիվ գլխիցս թռել էր։

Ես հաճույքով հետևում էի, թե ինչպես է նա րոպեն մեկ գլխի կեսը հանում իմ կոնտեյներից ու հետազննում տեղանքը, իսկ երբ փողոցի մյուս ծայրում նկատեց մենթերին՝ ուղղակի խուճապի մատնվեց։ Հատուկ չէի օգնում նրա վարորդին բեռնել տախտակները, որ ավելի երկար մնա այդ վիճակում։ Ես արդեն սովորել էի այստեղի մենթերի հավիտենական ներկայությանը և թքած ունեի նրանց վրա. հաճախ հանգիստ առևտուր էի անում, միչև ընդհուպ չմոտենան իմ կետին և վերջին րոպեին թաքնվում էի տախտակներիս հետևում։ «Էս չի՞ ձեր քաջությունը,— մտածում էի՝ նայելով այդ տարաբախտին,— էդ որ Ռուսաստանը ձեր պապան է, էլ ինչի ե՞ք դողում կապույտ համազգեստ տեսնելիս։ Որովհետև գիտեք, որ ձեր օրը գալու է. մի օր ռուս մուժիկը ավելով կմաքրի ձեզ, կվռնդի էստեղից ու կդառնաք թափառական, անհայրենիք, որբ»։

Նա ողջ ապրանքի փողը տվեց առանց սակարկելու, ասաց, որ ապրանքի մյուս կեսը վաղը կվերցնի ու ծլկեց։ Ես հանգիստ գնացի կոնտեյներիս մյուս ծայրը, մտա դարսած տախտակների հետևը, պպզեցի, անջատեցի բջջայինիս ձայնը ու վերսկսեցի կիսատ մնացած խաղս։ «Չեմ վախենում «մուսոռից», որովհետև սա իմ երկիրը չի,— մտածում էի դառնացած,— ինձ միլիոն էլ տան, չեմ ապրի էս երկրում, սրանց մեջ, սրանց հետ։ Բայց դուք դողացեք, որովհետև հայրենիք եք ուրացել. հիմա կաշվից դուրս եք գալիս, որ ռուսի համար «սվոյ» դառնաք, բայց չեք կարող։ Ռուսը կշահագործի ձեզ, ձեր աշխատասիրությունը, կօգտագործի ձեզ ու դեն կնետի։ Եթե անգամ դեմքներդ էլ վիրահատեք, միևնույն է՝ դուք ուրիշ եք, ո՞նց չեք հասկանում։ Ինչքան էլ ուրանաք ձեզ, ձեր արյունը թե՛ ռուս է տեսել, թե՛ սկյութ, թե՛ բաբելացի, մեկ է՝ հին է, չի լուծվում ո՛չ ջրի, ո՛չ էլ ուրիշ արյան մեջ։ Մի օր ձեր արյունը կխոսի ձեր երակներում. էնքան բարձր, որ ձեր քունքերը պայթեն ցավից»...

ՏԵՐԵՐՆ ՈՒ ՄՍԵՂԵՆԸ

Ռուսի հոգին «բաբա» է, որը սրբազան վախ ու պատկառանք է զգում դաժան տղամարդկանց նկատմամբ։ Մի երկրում, որտեղ մարդկանց մեծամասնությունն ապրում է «խալոպի» հոգեբանությամբ, չեն կարող չհայտնվել դահիճներ ու շահագործողներ՝ կատարյալ բռնակալի խառնվածքով։ Որովհետև դահիճը չի զոհ ստեղծում, այլ զոհը ստեղծում է դահճին։ Ռուսական իշխանությունների համար, իրենից ցածր գտնվող մարդիկ պարզապես միս են՝ «жирность»։ Թիվ՝ ահա թե ինչ է շարքային ռուսը պետության համար։ Կարևորը վիճակագրությունն է, տոկոսը. էական չէ, թե ինչպիսի զոհեր կպահանջվեն այդ տվյալները համապատասխան թվի հասցնելու համար։ Ռուսաստանում նախ նկարում են լուսավոր ապագան, հետո սկսում են հաշվել, թե ինչքան զոհ է անհրաժեշտ դրան հասնելու համար, վերածում են այդ ապագան թվերի ու սկսում «մսեղենը խցկել թվերի տակ»։ Ռուսն անընդհատ թաքնվում է թվերի ու արաղի ետևում, միլիոնավոր մահերի ետևում...

ՈԳՈՒ ԵՐԿԻՐ

Հայաստանը ոգու երկիր է, լեռնային֊վերձիգ, Ռուսաստանը հոգի է ու տափաստան՝ տարածականորեն անվերջ։ Հոգին միշտ ավելի ծավալուն է, ոգին՝ մշտապես վերաթռիչ։ Երկրի ու երկնքի միջև հոսող ժամանակի գետն այնքան արագընթաց է այստեղ, որ վերելքը վերափոխում է հորիզոնական ընթացքի և, ի վերջո, քշում֊տանում է։ Եթե լողաս հոսանքին հակառակ, լավագույն դեպքում կմնաս նույն տեղում։ Հայաստանում ժամանակը ոչ թե գետ է, այլ ջրվեժ. այն երկնքից թափվում է գլխիդ ու ժամանակին ընդառաջ գնալ՝ հայի համար նշանակում է բարձրանալ վերև։

ՎԱՃԱՌԱՍԵՂԱՆԻ ԵՏԵՎԻՑ ՀՆՉՈՂ ՁԱՅՆԸ

Երբ մենթերն իրենց ավարով հեռանում էին, ես ուղևորվում էի սուպերմարկետին կից մթերային խանութ, որտեղ աշխատում էր մի խորհրդավոր էակ, որի դեմքն այդպես էլ կարգին չտեսա երեք ամսում։ Նա միշտ թաքնվում էր իրար վրա շարված սիգարեթների ետևը։ Երբ մտնում էիր խանութ, ձայնը հարցնում էր, թե ինչ ես ուզում, դու պատասխանում էիր և փողը դնում սեղանին. անհայտությունից հանկարծ մի բարալիկ ձեռք էր դուրս գալիս ու արագ ճանկում֊վերցնում փողը։ Հետո նույն միստիկ անէությունից ծլարձակում էին երկու ձեռքեր, հանձնում քո ապրանքն ու դանդաղ սեղանին դնում մանրադրամը։ Նա սեղանին էր դնում տասանոցներն ու բարձրաձայն, հստակ ձայնով, կարճատև դադարներով հաշվում էր՝ ամեն անգամ ավելի ու ավելի կատարելագործելով առոգանությունը. «Մեկ... երկու... երեք... չորս... հինգ... խնդրեմ»։ Այդ ողջ ընթացքում կարելի էր նշմարել միայն նրա քիթն ու ոչ այնքան հրապուրիչ կրծքերը։ Սկզբում նա ինձ հետաքրքրեց, հարցուփորձ արի այդ աղջկա մասին. մտածում էի՝ գուցե բռնաբարել են, կամ հարբեցող հայրն ամեն օր ծեծում է։ Կամ հայրը ծեծում ու բռնաբարում է, իսկ ինքը դարդից հարբում է... ու իր հերթին բռնաբարում հորը։ Տարբերակներս շատ էին, բայց ոչ ոք նրա մասին ոչինչ չգիտեր։ Նրան պարզապես չէին նկատում։ Էմիլն, օրինակ, համարձակ կարծիք հայտնեց, որ խանութի վաճառողը տղամարդ է, իսկ Յանան ասաց, որ 40֊ին մոտ կին է՝ չնայած երիտասարդ ձայնին։ Ավելի ուշ կորցրի հետաքրքրությունս այդ դժբախտ աղջկա հանդեպ՝ հասկանալով, որ նա սովորական ռուս է. աչքի չընկնել, ամբոխից չառանձնանալ, «как бы чего не вышло»... Այնքան են մտահոգված, որ հանկարծ մի բան չկատարվի, որ այդպես էլ իրենց կյանքում ոչինչ չի կատարվում, իսկ կատարվելուց էլ կամ արաղի փողն է սպառվում, կամ էլ հեղափոխություն է լինում։ Ընդ որում, երկրորդն ուղղակի կապ ունի առաջինի հետ։

ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԳԻՆԸ

Ազատությունն ամենից թանկարժեք բանն է։ Միլիոն, թե միլիարդ՝ որոշակի գին ունի։ Ազատությունը արժեքի բարձրագույն դրսևորումն է։ Նրան հաճախ շփոթում են անկախության հետ, բայց դրանք լրիվ տարբեր բաներ են։ Անկախությունը հակադրվում է արտաքինին, իսկ ազատությունը որևէ արտաքին բանի կարիք չունի։ Մենք կարող ենք անկախ լինել միայն ինչ֊որ բանից, իսկ ազատ՝ ինչ֊որ բանի մեջ։ Անկախությունը արտաքին իրադրություն է, ազատությունը՝ ներքին վիճակ և ազատ հնարավոր է լինել նույնիսկ բանտում, իսկ անկախ՝ երբեք։ Անկախությունը խուսափում է արտաքին սահմաններից, ազատությունը ձգտում է ներքին սահմանների։ Իմ ազատությունն ավարտվում է այնտեղ, որտեղ ավարտվում է մերձավորիս ազատությունը։ Արևմտյան քաղաքակրթությունը այս սկզբունքի վրա է հիմնվում։ Ազատությունը մարդկային արժեքների թագն է և սիրո ամենախարդախ հակառակորդը։ Եթե անկախությունը խուսափում է արտաքին սահմաններից, իսկ ազատությունը գծում ներքինները, ապա սերն ընդհանրապես սահմանափակում չի ճանաչում։ Ազտությունն աշխարհի ամենից թանկարժեք բանն է, իսկ անկախությունն անգին է։ «Ի՞նչն է Բուդդայից թանկ»,— հարցրեց մի անգամ ձէն֊բուդդիստ աշակերտն ուսուցչին։ «Սատկած շունը»,— հանգիստ պատասխանեց ուսուցիչը։ «Ինչո՞ւ»,— զարմացավ աշակերտը։ «Որովհետև երկուսն էլ արժեք չունեն»։ Նույնը կարելի է ասել նաև սիրո մասին, բայց երբեք՝ ազատության։ Ազատությունը հստակ գին ունի, որը կարելի է հաշվել դոլարներով։ Երբ փողը չի հերիքում, կարող ենք միայն մասամբ ազատ լինել, երբ փողը բավարար է, մենք ավելի ազատ ենք, երբ այն չափից շատ է՝ անկախ ենք և անազատ։ Սիրո և ազատության միջև համեմատականը նման է Ռեմբրանդտի և Ռեպինի կտավների միջև համեմատականի։ Երկրորդը որոշակի գումար արժե, առաջինն՝ անգին է։ Հենց այդ պատճառով էլ սիրո ճանապարհին ազատությունը մեծագույն գայթակղիչն է։ Նրանք չեն կարող գոյատևել միասին, որովհետև սիրո հիմնական դրսևորումը ազատության զոհաբերումն է, քանզի. «Չեք կարող ծառայել և Աստծուն, և Մամոնային»։

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ԲԱՐԵՄԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

— Միշա,— ձայն էր տալիս Յանան մենթերի հեռանալուց հետո,— դուրս արի, քոնն է անցնում։

Ես արագ դուրս էի գալիս, որպեսզի նայեմ կրքերիս կրծքեղ դիցուհուն կամ էրոտիկ անուրջներիս թագուհուն, կամ ավելի պարզ՝ պահեստներից մեկի հաշվապահ տիկնոջը, որի անունն այդպես էլ չիմացա, ինչն այնքան էլ չվրդովեցրեց ինձ, քանի որ վստահաբար՝ նրա հիմնական արժանիքը անունը չէր։ Մեր փողոցում արդեն բոլորը գիտեին, որ հավանում եմ այդ տիկնոջը և թե հատկապես ինչն եմ հավանում։ Ամեն անգամ, երբ անցնում էր, ինձ լուր էին ուղարկում, իսկ Յանան փողոցով մեկ գոռում էր. «Միշա, դուրս արի բնիցդ, քոնն է անցնում»։ Տիկինն, իհարկե, լսում էր, և նրան դա, կարծես, դուր էր գալիս։ Երբեմն նույնիսկ սփոփում էի ինձ այն մտքով, թե ամեն անգամ մենթերի հեռանալուց հետո մեր փողոցով անցնում է, համոզվելու համար, որ ինձ չեն տարել։ Ես վստահ էի, որ դա այդպես չէր, բայց ինձ դուր էր գալիս այդպես մտածել՝ օժտելով նրա ֆանտաստիկ կրծքերն ու աներևակայելի հետույքը բարձր բարոյական հատկանիշներով։

— Մորդ տարիքին է, Միշա,— ժպտալով ասում էր Յանան։

— Երևի հենց դա էլ ինձ դուր է գալիս,— ասում էի՝ հայացքս չկտրելով տիկնոջ գլխավոր բարեմասնություններից, որոնց մասին հիշատակեցի վերևում։

— Մոտեցիր, խոսիր հետը,— արմունկով բոթում էր Էմիլը։

— Մոտենամ ի՞նչ ասեմ. որ իրեն ուզում եմ Կամա֊Սուտրայի բոլոր 365 դիրքերո՞վ։

— Չէ, ինչո՞ւ,— միջամտում էր Յանան՝ ակնհայտորեն մտահոգված, որ Կամա֊Սուտրայում դիրքերն այդքան շատ են,— նախ մի տեղ հրավիրիր նրան։

— Դեռ էդքան չեմ վաստակում,— ասում էի հոգոց հանելով։

— Եղանակները տաքանան՝ տես ոնց ես ծախելու,— ոգևորում էր Յանան, իսկ ես ոտքով հարվածում էի դռանն ու դժգոհ բունս էի մտնում։ Հետո գնում էի նրա պահեստի մոտ ու նայում, թե ինչպես է կատակում բանվորների հետ։ Խանդից այրվում էի. ո՜նց էի ուզում ծեծել բոլոր բանվորներին։ Ու ամենից շատ վախենում էի, որ նման մի հիմարություն կանեմ... Նրա համար կանեի։ Հետո ինքս ինձ կշտամբում էի. «Հիմար. քո ի՞նչն է էդ կնիկը. ինքը ավելի շատ տղամարդ է ունեցել, քան դու կյանքիդ մեջ իք ես արել»։ Բայց կինը շրջվում էր, ինձ էր նայում, ու ես պատրաստ էի խուժել նրա մեջ այնպիսի անսանձ վայրագությամբ, ինչպես հավանաբար գոթերը խուժեցին Հռոմ։ Նրա շուրթերին միշտ մի խորհրդավոր ժպիտ կար, որն ավելի շուտ մարտահրավեր էր՝ կարող ե՞ս, արի վերցրու։ Նման պահերին ես մտքիս մեջ հայհոյում էի նրան, անարգում վերջին բառերով։ Գիտեի, որ եթե նույնիսկ հասնեմ ուզածիս, շատ արագ հիասթափվելու էի։ Բարկացած վերադառնում էի իմ «կետը» ու սկսում մտածել Երևանի մասին։ Իմ քաղաքն ինձ երազ էր թվում, քաղաք, որտեղ նույնիսկ փողոցում ես ինձ տանն էի զգում, մինչդեռ այստեղ նույնիսկ տանն ասես փողոցում լինես։

ՌՈՒՍՆԵՐԸ

Միայն շուկայում հնարավորություն ունեի շփվելու ռուսների հետ, ավելի ճիշտ միայն այստեղ էին նրանք շփվում ինձ հետ։ Ես շատ էի ուզում ավելի լավ ճանաչել նրանց, հասկանալ, թե ինչպիսին է իսկական ռուսը, բայց զարմանալիորեն մաքուր ռուսներ գրեթե չէին գալիս շուկա։ Երբ հաճախորդը ինձ դուր էր գալիս, վստահաբար կարող էի ասել, որ նա մաքուր ռուս է։ Նույնիսկ «մուսոռներին» երբեմն համակրանքով էի վերաբերվում, որովհետև մենթերը մաքուր ռուսներ էին։ Մենթերի մեծ մասը մերձմոսկովյան աղքատ շրջաններից էին և ատում ու նախանձում էին մոսկվացիներին։ Բուն մոսկվացիներին բարդ է ռուս անվանել, նույնիսկ երբ սպիտակահեր են ու կապուտաչյա։ Նրանք մի տեսակ «հանգած» են։ Մոսկվացին ընդհանրապես ազգություն չունի. փոխարենն ունի մոսկովյան գրանցում։ Այ, երբ գալիս էին Ռուսաստանի հեռավոր մարզերից, միայն այդ ժամանակ էի տեսնում իսկական ռուսների։ Հնարավոր չէր չհիանալ նրանցով։ Հզոր, իմաստուն, անկեղծ, բացսիրտ...

Հատկապես տպավորվեցի Վլադիմիրից եկած ռուսներով. ասես բիլինաներից ելած «բոգատիրներ» լինեին։ Բարձրահասակ, թափանցիկ կանաչ աչքերով, ուժեղ, միամիտ ու անսահման բարի։ Նրանք երկնքի պես բաց էին ու ջինջ։ Դա առաջին ծանոթությունս էր «մաքուր ռուսների» հետ ու ինձ համար ակնհայտ դարձավ, որ հայից հետո ռուսի այդ տեսակը ինձ համար ամենից հարազատն է աշխարհում։ Ես ժպտում էի նրանց, հիանում նրանցով։ Ուզում էի օգտակար լինել, ծառայել նրանց։ Նրանցից մեկն ասաց ինձ.

— Դու մարդ ես։ Գայլ չես սրանց նման։

Ոչ այնքան զարմացա նրա ասածից, այլ, որ բառացիորեն նույն բանը ես էի ուզում իրենց ասել։ Նույնիսկ չհարցրին իրենց հետաքրքրող ապրանքի գինը, ասացին, որ կգան մեկ շաբաթից և կգնեն ինձանից 40 տախտակ։ Գրեցին իմ կոնտեյների համարն ու հեռացան՝ իմ մեջ թողնելով մի անասելի ջերմություն։ Ես չուզեցի ասել նրանց, որ ավարտվում է իմ գրանցման ժամկետը, իմ ժամանակը Ռուսաստանում և մեկ շաբաթից այստեղ չեմ լինելու։ Ես երջանիկ էի, որ իմ մերձմոսկովյան ոդիսականը զուր չեղավ ու ես տեսա իսկական ռուսների։ Ահա ճշմարիտ Ռուսաստանը, պետք է ոչ թե Մոսկվա, այլ Վլադիմիր գնալ, Սուզդալ, Պսկով։ Այնտեղ է Ռուսաստանի հոգին, այնտեղ են ապրում իսկական ռուսները, քրիստոնյա ռուսները։

ՆՈՒՐԻԿԸ ԵՎ ՄՈՍԿՈՎՅԱՆ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ամեն երեկո Նուրիկը մտնում էր ինձ մոտ ու հարցնում, թե ոնց է առևտուրս։ Շուկայի լեզվով դա նշանակում էր. «Ո՞նց ես»։ Նուրիկը 18 տարեկան էր։ Շուկայի մյուս ուզբեկների նման՝ նա նույնպես բեռնակիր էր, իսկ ազատ ժամանակ վաճառում էր սվան Գիգլայի ապրանքը։ Գիգլան երկու բանով էր աչքով ընկնում՝ նրան տանել չէին կարողանում և նա անընդհատ վրացական ռուսերենով երգում էր Գլյուկոզայի երգերից մեկը՝ «А снег идот... а я стаю как дура»։ Մենք նրան անընդհատ հուշում էինք, որ նա ավելի շուտ «дурак» է, քան «дура», բայց Գիգլան անուղղելի էր։

Նուրիկը շուկայում միակ մարդն էր, որին կարող էի դիմել օգնության համար և ով կօգներ առանց շահի։ Նրա հետ բոլորը խոսում էին միայն ծաղրանքով. առանց չարության, պարզապես այդպես էր ընդունված։ Նուրիկն էլ էր վարժվել դրան և չէր նեղանում։ Ես համարում էի, որ նա միակ նորմալ մարդն է շուկայում, որը չի ուզում քեզ խաբել ու հետդ խոսելիս իր շահի մասին չի մտածում, ընդհակառակը՝ միշտ օգնության էր գալիս, երբ պետք էր լինում, և դա անում էր ոչ թե «շուկայի դրվածքի» պատճառով, այլ որովհետև մարդ էր։ Ընդհանրապես այստեղ վերապրածս ամենից ահավոր զգացումը մարդկանց իսպառ բացակայությունն էր. ամբողջ օրվա ընթացքում տեսնում ես հազարավոր մարդատիպ արարածների և ոչ մի մարդու։ Ավելի քիչ դաժան է անմարդաբնակ կղզում ապրելը։ Նուրիկը հազիվ 20 տարեկան կլիներ. նա միամիտ, ժպտերես երեխայի արտաքին ուներ, բայց երբ խոսքը վերաբերում էր առևտրին, վերածվում էր փորձառու խաբեբայի։ Առևտրի ասպարեզում իմացածիս մեծ մասը նրանից էի սովորել։ Ազգականս, իհարկե, ինչ֊որ բաներ ասում էր, բայց նրա ամեն խոսքն ու շարժումը իր շահն էր հետապնդում և երբեք ինձ չէր բացատրի մի բան, որը կարող էր հետագայում վնասել իր առևտրին։ Նուրիկը, ընդհակառակը, միանգամից ասում էր ինձ ամենակարևորը, այն, ինչն ինքս կարող էի իմանալ միայն նրա նման մի քանի տարի շուկայում աշխատելուց հետո։ Նա ինձ այս կամ այն ապրանքի հետ կապված այնքան նրբություններ էր բացատրում, որ դրանց մեկ տոկոսը հազիվ էի հիշում, բայց երախտապարտ էի նրան ու որպեսզի չնեղացնեմ, ձևացնում էի, թե ուշադիր լսում եմ նրա խորհուրդները։ Չնայած Նուրիկն աշխատում էր ազգությամբ սվան Գիգլայի մոտ (սա շուկայի ամենախարդախ առևտրականն էր), բայց մեր բոլոր ապրանքների գները գիտեր, ու եթե մի բան մոռանում էի, նրանից էի հարցնում։

— Ո՞նց է առևտուրը, Միշա,— հարցնում էր նա։

— Ոչինչ. մի քիչ եղանակները տաքանան՝ կլավանա,— պատասխանում էի ցրված,— թեյ կխմե՞ս, Նուրիկ։

— Խմել եմ, Միշա... Եղանակները տաքանան, մոտդ հերթ է լինելու,— ասում էր նա ժպտալով։

— Լսիր, Նուրիկ, երեկ իմացա, որ քեզ նորից բռնել են։

— Հա։ Ձեռքերիս շղթա հագցրին, տարան Պուշկինո,— ասում էր՝ ուսումնասիրելով սեղանիս դրված գրքերը։

— Նուրիկ, բայց կարգին դոդ ես,— կշտամբում էի նրան,— ախր քեզ ամեն անգամ զգուշացնում եմ, թե երբ են գալու, բայց էլի բռնվում ես։

— Գիտեմ, Միշա, շնորհակալ եմ, բայց փող է պետք վաստակել։ Մի ամբողջ ֆուռ պիտի մինչև կեսօր դատարկեինք...

— Փող վաստակելս ո՞րն է,— ավելի էի տաքանում՝ չգիտակցելով, որ բարկանում եմ ոչ թե նրա, այլ մենթերի վրա, որոնք միշտ ամենախեղճերին են բռնում ու պոկում նրանցից վերջին կոպեկները,— 300 ռուբլի աշխատելու համար 500 տված կլինես։

— Չէ Միշա, դրանցից 500֊ով չես պրծնի, դրանք Պուշկինոյի «մուսոռներն» են։ Պուշկինոյի «մուսոռները» բոլորից սովածն են,— իր պարտքն էր համարում զգուշացնել նա։

— Գիտեմ, Նուրիկ, բայց մի բան պիտի անեիր, որ գոնե բռնվելուց հետո չտանեին։

— Արդեն ճանաչում են ինձ։ Հետևից մոտեցան ու միանգամից ձեռքերս ոլորեցին, ինչ է թե աշխատանքի թույլտվություն չունեմ...

— Է, դու էլ հանեիր էդ անտեր թույլտվությունը. ավելի էժան կնստեր,— ասում էի՝ ինքս ինձ չհավատալով։

— Ա՛յ, դու, օրինակ, ունես, ձեր հայերից շատերն ունեն, բայց որ բռնում են, չի օգնում...

— Ինձ չեն բռնում,— ձեռնոցի պես նետում էի դեմքին։

— Դրանց ուղեղը չի հերիքի քեզ բռնեն,— ասում էր նա ժպտալով։

Նա միշտ ժպտում էր և գրեթե երբեք չէր նեղանում, հատկապես ինձնից։ Իսկ ես մի տեսակ պարտավորված էի ինձ զգում նրա բարության համար ու փորձում էի նրան պաշտպանել։ Քանի անգամ, երբ մենակ բարձելիս եմ եղել ծանր ապրանքը (հայկական հպարտությամբ բոլոր հարևաններիս օգնում էի, բայց ոչ մեկից օգնություն չէի խնդրում, թեկուզ ուժասպառ լինեի), հանկարծ բեռս թեթևանում էր ու առանց նայելու արդեն գիտեի, որ մյուս կողմից Նուրիկն է բռնել, չգիտեմ որտեղից էր իմանում, որ մոտս ապրանքի ետևից հաճախորդ է եկել, շուկայի մյուս ծայրից վազում֊գալիս էր ինձ օգնելու։ Շատ անգամներ Գիգլայից գաղտնի Նուրիկը իրենց հաճախորդներից մի քանիսին մոտս էր ուղարկում։ Հիմնականում ես չէի կարողանում գոհացնել այդ հաճախորդներին. խոսում էի չոր ու եթե մի բան նրանց մեջ դուրս չգար՝ չէի վաճառում ոչինչ, իսկ հետո կշտամբում էի ինձ։ Նման դեպքերում Նուրիկը միայն ժպտում էր ու ասում.

— Ոչինչ, Միշա, կսովորես։ Մոսկվան միանգամից չի կառուցվել։

— Տո դո՞ւ որտեղից գիտես, այ ուզբեկի մեկը։

— Մոսկվան մենք ենք կառուցել։ Չէիր իմանո՞ւմ։

Ծիծաղում էինք, բայց սիրտս ցավում էր նրա համար, անարդար էի համարում, որ կրթություն ստանալու փոխարեն ստրուկի պես աշխատում է, որպեսզի Ուզբեկստանում իր ընտանիքը կարողանա գոյատևել, իսկ վաստակած փողի մեծ մասը վերցնում էին մենթերը։

— «Псарня» տարա՞ն,— հարցնում էի, որպեսզի ինքս ինձ խաբեմ, որ մի բան անում եմ։ «Շնանոց» այստեղ փաղաքշաբար անվանում էին միլիցիայի բաժանմունքները։ Իսկ միլիցիայի աշխատակիցներին կամ «մուսոռ» էին ասում, կամ «սուկա»։

— Հա, տարան «псарня» ու գցեցին «обезянник»,— պատասխանում էր նա ու ամոթից կարմրում։ «Օբեզյաննիկը» ցանցապատ մեկուսարան էր (ընդհանրապես մենթերի հետ կապված բոլոր անունները ասես վերցված լինեին կենդանաբանական այգուց), որտեղ գցում էին հիմնականում ուզբեկներին, որոնց մենթերը «чурка» վիրավորական մականունն էին կպցրել ու չորրորդ կարգի մարդ էին համարում։ Երրորդ կարգի մեջ մտնում էին ազերիները (այզիկները) և տաջիկները։ Երկրորդ պատվավոր տեղում վրացիներն էին ու հայերը, ընդ որում վրացիներին միշտ ավելի լավ էին վերաբերվում, քան հայերին։ Վրացին այստեղ համարվում էր «սվոյ», նույնիսկ եթե երկու բառ ռուսերեն չէր կարողանում իրար կապել։ Նույն խմբի մեջ էին մտնում նաև խախոլներն ու Ռուսաստանի մարզերից ժամանած ռուսները, որոնք, ճիշտ է, ավելի մեծ արտոնություններ ունեին, բայց նրանց էլ էին կանգնեցնում ու ստուգում, փող շորթում։ Ընդհանրապես Մոսկվան երևի աշխարհի ամենաանտանելի մայրաքաղաքն է, քանի որ իր իսկ երկրի քաղաքացիներից ժամանակավոր գրանցում է պահանջում քաղաքում բնակվելու համար, իսկ եթե հանկարծ հիվանդանա կամ վնասվածք ստանա ու զանգի շտապ օգնություն, նախ կճշտեն թե ունի՞ արդյոք բժշկական ապահովագրություն, և եթե չունի՝ կթողնեն, որ մեռնի, բայց հետևից չեն գա։ Երբ տեսնում էի, թե ինչպես են Մոսկվայում ու մերձմոսկվայում վերաբերվում քաղաք ժամանող ռուսներին, և թե ինչպես էին ատում այդ ռուսները մոսկվացիներին ու Մոսկվան, ակնհայտ էր դառնում, որ ոչինչ այդ երկրում չի փոխվի։ Մենթերը շան հոտառությամբ զգում էին, թե փողոցում քայլող ռուսներից ով մոսկվացի չէ և նրանցից փող էին շորթում։ Մի զարմանալի օրինաչափություն ևս կար. մենթերի մեծ մասը մերձմոսկվայից էր, որի սոցիալական վիճակն անհամեմատ ավելի վատ է, քան Մոսկվայինը, և սրանք ևս ատում էին մոսկվացիներին ու առիթը բաց չէին թողնում վնասելու համար։ Բայց և այնպես, էվոլյուցիոն այդ սանդղակում առաջին պատվավոր տեղը զբաղեցնում էին բնիկ մոսկվացիները, որոնք բոլորից ծույլն ու անբանն էին։ Նրանք հիմնականում վարձով էին տալիս իրենց բնակարանները եկվորներին, իսկ իրենք տեղափոխվում էին ծայրամասեր և ավելացած գումարով ապրում...

— Ոչինչ, Նուրիկ,— փորձում էի սփոփել նրան,— դա էլ է տղայի համար,— էլ ի՞նչ տղա, եթե քաղմաս չի ընկել կամ բանակում չի ծառայել։— Այդ ասելուն պես լեզուս կծում էի, որովհետև Նուրիկը չէր ծառայել, իսկ ինձ բախտ չէր վիճակվել լինել քաղմասում։

— Թե պետք լինեմ, ձեն տուր,— ասում էր նա ու գնում իր գործին, իսկ ես սկսում էի մտածել, թե ոնց ապրանք ծախեմ։ Մի բան հաստատ գիտեի. երբ բարկանում էի ու շատ էի ուզում փող վաստակել, առևտուրս լավ էր գնում ու վաստակում էի ճիշտ այնքան, որքան անհրաժեշտ էր։ Դա հատկապես գործուն էր, եթե ինձ համար չէի վաստակում։ Մեկ այլ օրինաչափություն ևս նկատեցի այստեղ, որի մասին ասել էր ընկերս, բայց մինչև անձամբ չհամոզվեցի՝ չհավատացի։ Եթե քեզ այստեղ մենթերը բռնում էին, հաջորդ օրն իսկ մեծ գումար էիր վաստակում։ Նույնն ընկերոջս ասելով, վերաբերում էր նաև կանանց վրա ծախսվող փողին (վերջինն, ավաղ, սեփական փորձով ճշտելու հնարավորություն չունեցա)։ Որոշ ժամանակ անց նկատեցի նաև, որ եթե զեղչում էի ռուս գնորդներին, նույնպես վաստակում էի։ Մոսկվան արդարության իր պատկերացումներն ունի, և քանի որ ժամանակն այստեղ արագ է հոսում, վարձատրությունդ ստանում ես մեկ օրվա ընթացքում։ Արդարությունը այստեղ արտահայտություն է գտնում փողի տեսքով։ Որքան ավելի շատ ես զեղչում, այնքան ավելի շատ ես վաստակում և պատվիրանի կատարումը վերածվում է շահավետ ներդրման՝ «հենց դա է ձեր վարձը»։ Ես օգտվում էի այդ օրենքից փող վաստակելու համար, չնայած շուտով նկատեցի, որ օրենքը գործում էր միայն ռուսներին զեղչելու դեպքում։ Եկավ մի պահ, երբ մարդուն օգնելու ցանկությունն իմ մեջ իսպառ վերացավ և ես գինն իջեցնում էի զուտ շահադիտական նկատառումներից ելնելով։ Մարդասիրության մեռնելուն պես կտրվեց նաև շահույթը և միայն այդ ժամանակ ինձ համար ակնհայտ դարձավ, որ մարդասիրությունը սպանելու ամենակարճ ձևը այն շահավետ դարձնելն է։ Մամոնան չի պայքարում մարդասիրության դեմ. նա ֆինանսավորում է մարդասիրությունը։ Փողն ամենազոր է թվում այստեղ, գրավում է բոլոր մտքերդ։ Սկսում ես օրինաչափություններ փնտրել, ծեսեր հորինել, որպեսզի ավելի շատ վաստակես։ Մի խոսքով, դիմում ես մոգությանը, և իհարկե դա աշխատում է՝ ստիպելով քեզ ավելի ու ավելի խորամուխ լինել այդ «արվեստի» մեջ։ Բարեբախտաբար ես արագ հասկացա դրա վտանգավորությունը, բայց շուկայում կար մի տղա, որին «լրիվ տարել էր»։ Նա մանրամասնորեն մաքրում էր իր կոնտեյները, հետո ինչ֊որ աղոթքներ էր անում և վաճառում էր բոլորից շատ։ Նա իր կոնտեյներն ու ապրանքը դիտում էր որպես շնչավոր էակներ։ Դժվար էր համակերպվել այն մտքի հետ, որ լավ առևտրականը լավ կռապաշտն է։

ՆՈՐ ՄԱՐՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Դիվական ուժերն այլևս չեն պայքարում բարեգործության դեմ. բավական է բարի գործը շահավետ դարձնել։ Սրբությունը պղծելու համար պետք է նրա վրա գին դնել։ Մեզ անընդհատ թվում է, թե կկարողանանք խաբել թե՛ մեր դևին, թե՛ Պահապան Հրեշտակին, ձգտում ենք բավարարել մեր մանր ու ողորմելի կրքերը, ձգտում ենք փառքին ու հարստությանը, միևնույն ժամանակ մեկումեջ մոմ ենք վառում... մարդ ես... մեկ էլ տեսար... Սպառողական է դարձել նույնիսկ ժամանակակից մարդու հավատը։ Համը հանե՞լ ես, չափն անցե՞լ ես, նեղացրել ես, ստորություն ես արել, «սևով կայֆավատ» ես եղել՝ լավ ես արել, հալալ լինի, «կայֆավատն ա մնում», էդի վերին գաղափար ա, էդի ամեն մարդ չի ջոգում, բայց բարի եղիր սպասարկող անձնակազմի հաշիվն էլ փակել (որոշ ռուս օկկուլտ֊բալվաններ հրեշտակներին համեմատում են սպասարկող անձնակազմի հետ, որին պիտի լավ նայենք, որ մեր ցանկությունները կատարեն)։ Իսկ հոգու համար մեր «պուզոն» կարող է մոմ վառել կամ մուրացկանին փող տալ, որ իրան ու իրա մամային «օրթնի» (դա արդեն բարեգործություն չի, այլ աղոթքի պատվեր)։ Չէ՞ որ ասված է. «Կեսարինը Կեսարին, Աստծունը՝ Աստծուն»։ Կարծես թե ամեն ինչ ճիշտ է, բայց ինչի՞ց են մեր հոգիներն էսքան դառնացած։ Ոնց որ մենակ «լոմկի» համար լինի էդ հոգին։ Ախր ո՞վ է ասել, որ հնարավոր չի համ գայլերը կուշտ լինեն, համ գառները ողջ֊առողջ։ Ափսոս, բայց իրոք հնարավոր չի, որովհետև գայլերը երբեք կուշտ չեն։ Իրականում սատանային խաբելուց հեշտ բան չկա, եթե նրա հետ չխորամանկես։ Որքան էլ բազմազան ու բարդ թվան նրա գայթակղությունները, նա անհավանականորեն պարզունակ է։ Որոշակի տարիքի հասնելով՝ նկատում ես, որ կյանքիդ փորձությունները, դժբախտությունները, անհաջողությունները զարմանալի կերպով սկսում են կրկնվել։ Ամեն ինչ հանգում է յոթ մահացու մեղքերին, իսկ դրանք ծնվում են սիրո պակասից։ Սիրելը նույնքան հեշտ է, որքան ատելը։ Դժվար է դրանց միջև ընտրություն կատարելը։ Եթե չլինեին գայթակղությունները և ամեն ինչ պարզ ու հեշտ լիներ ամերիկյան ֆիլմերի նման, եթե մեր հոգու աչքերը հանկարծ բացվեին և մենք տեսնեինք մեր շուրջը վխտացող դևերին՝ մեր վարձն անիմաստ կլիներ, ինչպես անիմաստ է երկրային սերն առանց ազատության։ Մարմինն անհրաժեշտ է, որ հոգին հաղթահարի նրան. անհրաժեշտ է և թշնամի միևնույն ժամանակ։ Ճիշտ այդպես էլ սիրո մարմինը ազատությունն է...

ՍԵՐ ԵՎ ՊԱՏԵՐԱԶՄ

Երբ հաճախորդ չէր լինում, բարձրանում էի վերևի կոնտեյները (շուկայում բոլոր կոնտեյներները երկհարկանի էին. վերևի հարկը ծառայում էր որպես պահեստ) և սկսում էի վերադասավորել ապրանքը, մինչև ուժասպառ լինելը։ Հետո կիսախավարի մեջ պառկում էի ռուլոններով դարսված տաքացուցիչների վրա ու աչքերս փակում։ Ամեն անգամ հենց այդ պահերին իմ կետին հաճախորդներ էին մոտենում։ «Էմիլ, Միշան ո՞ւր է»,— լսվում էր Յանայի ձայնը։ «Երևի զուգարան գնաց»,— կարծիք էր հայտնում Էմիլը ու ավելացնում. «Յանա, ինձ էլ է պետք... ապրանքիս կնայես, լա՞վ... որ մարդ գա կզանգես, լա՞վ...»։ Ես ընդամենը երեք մետր էի բարձր հաճախորդներից ու գնորդներից և արդեն գոյություն չունեի նրանց համար։ Ինչ հաճելի էր այդ զգացողությունը։ Ինձ միշտ դուր է եկել աննկատ ուսումնասիրել ծանոթ մարդկանց, տեսնելու և զգալու համար, որ առանց քեզ կյանքը հանգիստ շարունակվում է և քո բացակայությունը նույնքան սովորական է, որքան և ներկայությունը։ Այդ զգացումն ինձ հանգիստ էր ներշնչում. ինչ երջանկություն է գիտակցելը, որ անհետ կորելու ես, և քեզ հետ միասին անհետանալու են բոլոր ցավերդ։ Զարմանալի է, բայց հենց նման պահերին ես գիտակցում, որ կաս, որ կա կյանքը ու՝ որ դու ապրում ես։ Դրանք երեք տարբեր վիճակներ են, որոնք լրացնում են միմյանց, բայց պայմանավորված չեն միմյանցով։ Դու գիտես, որ կշարունակես լինել, երբ արդեն չի լինի կյանքը, և սկսում ես ոչ թե արհամարհել ժամանակը կամ դողալ ամեն վայրկյանի վրա, այլ ապրել խնայողաբար, ծախսել ժամանակդ ու վերապրումներդ խնայողաբար, այնպես, ինչպես ծախսում են ջուրն անապատում։ Անապատում ջուրն արդեն կյանք է։ Մենք իսկապես ապրում ենք այն պահերին, երբ կյանքն է դառնում ջուր մեզ համար, երբ ջուրը դառնում է օդ...

Մենք վստահ ենք, որ եթե ոչ ամբողջ մարդկության, ապա գոնե մեր սիրելիների համար մենք անփոխարինելի ենք ու մեր հնարավոր մահը նրանց համար իսկապես անդառնալի կորուստ կլինի։ Իհարկե այդպես է. բայց՝ միայն մասամբ։ Ժամանակի հետ կորստի ցավը բթանում է և սիրելի մարդու բացակայությունը դառնում է նույնքան սովորական, որքան ուտելու կամ սեքսով զբաղվելու ցանկությունը։ Եթե պատկերենք, ասենք՝ դժբախտ այրու կյանքի երեք տարիները սլայդերով, ապա կստանանք հետևյալ պատկերը. առաջին սլայդի մեջ երջանիկ կինը պատկերված է ամուսնու հետ թևանցուկ։ Նա երջանիկ է. նրա գրկում իրենց փոքրիկն է։ Հաջորդ սլայդում նա անզուսպ ողբում է դագաղում պառկած ամուսնուն։ Սլայդ համար երեք. կինը սրճարանում է. նրա կողքին նստած երիտասարդը հիացած նայում է կնոջը, բայց կինը կարծես չի նկատում նրան։ Չորրորդ սլայդ. կինը նույն երիտասարդի հետ՝ ամուսնու անկողնու մեջ. նրանք քնած են. կնոջ շուրթերին մեղմ ժպիտ է. քիչ հեռու բարուրի մեջ քնած է նրանց երեխան... Ժամանակը նման է կինոժապավենի. առանձին պատկերների արագ հոսքը շարժման պատրանք է ստեղծում և վերոհիշյալ այրու համար անցումը մի պատկերից մյուսին այնքան աննկատ է, որ նրա խիղճը լրիվ մաքուր է, բայց բավական է սլայդերի քանակը քչացնել և անցումները կդառնան կոպիտ ու պատկերը գռեհիկ կթվա։ Ժամանակը պատռում է մեր բոլոր դիմակները, բայց դա այնքան արագ է կատարվում, որ մեզ թվում է, թե իրականում փոխվում է մեր դեմքը...

Ինձ համար անտանելի էր միտքը, որ իմ սիրելին լքել է ինձ և հիմա ուրիշի կինն է։ Ես չէի կարողանում համակերպվել այդ մտքի հետ։ Նորից վեր էի թռնում ու նորից տեղափոխում էի ապրանքը։ Դա իսկական պատերազմ էր։ Ես կռվում էի հիշողություններիս՝ ինքս ինձ հետ։ Գրկում էի պատին հենած ծանր դռները, արջի պես գռմռալով պոկում գետնից ու հենում մյուս պատին։ Դա չկոտրվելու, պայքարելու միակ ձևն էր ինձ համար։ Ներքին պայքարի ուժ ես այլևս չունեի։ Նման պահերին հասկանում ես, թե որքան հեշտ է արտաքին թշնամու դեմ պայքարելը։ Պատանեկության տարիներին ես երազում էի խաչակիր դառնալ, բայց ժամանակը համբերատար սովորեցնում է մեզ մի կարևոր բան. ավելի դժվար է հաղթահարել ամենափոքր մեղքը, քան ազատագրել Սուրբ քաղաքը։

ԿՐՈՆԸ ԵՎ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Խաչակիրների ժամանակը վաղուց անցել է։ Կրոնական գիտակցությանը փոխարինել են մարդու ազատությունները, նրա իրավունքները, և հիմա փառավոր խաչակիրների հետնորդները եթե հավաքվեն էլ, ապա միայն հոմոսեքսուալների երթեր կազմակերպելու համար։ Ամերիկյան և ֆրանսիական հեղափոխություններից հետո Արևմտյան քաղաքակրթությունը վերջնականապես հավատազրկվեց, փոխարենը կուռք ստեղծեց իր համար և անունը դրեց «Ազատություն»։ Այդ կուռքը ԱՄՆ֊ին ֆրանսիացիների կողմից նվիրված «Ազատության արձանն է»։ Արևմտյան քաղաքակրթությունը ձգտում է մարդու իրավունքներն ու ազատությունները դարձնել սրբազան և անձեռնմխելի։ Կրոնն ու հավատը հիմա նույն հարթության վրա են դիտարկվում, ինչ խոսքի և ընտրության ազատությունները (կարևոր չէ՝ սնունդի, սեռական կողմնորոշման, թե հավատալիքի ընտրության)։ Ազատության տեսանկյունից էական չէ, թե մարդն ինչին է հավատում, քրիստոնյա է, թե սատանիստ։ Այ, եթե իր ծեսերը կատարելիս նա խանգարի հարևանի հանգիստը, այդ ժամանակ նրան կբանտարկեն, որովհետև նա ձեռք է բարձրացրել սրբություն սրբոցի՝ մերձավորի ազատության վրա։ Մերձավորին սիրելն այլևս այդքան էական չէ. այ, եթե չհարգես նրա ազատությունը՝ հաստատ բերդի ապրանք ես։ Մյուս կողմից, ի՞նչ վատ բան կա ազատության մեջ։ Մի՞թե ավելի լավ է ստրուկ լինել։ Իհարկե, ոչ։ Ազատությունը իսկապես մարդկության մեծագույն արժեքն է. դա մի ներքին վիճակ է, որը կառավարվում է ներսից՝ սիրո միջոցով։ Եթե ազատությունը ղեկավարվում է մեկ այլ բանի կողմից, այն վերածվում է բռնակալության։ Որքան էլ պարադոքսալ հնչի՝ Արևմտյան քաղաքակրթության հիմքում ընկած է ազատության բռնակալությունը։ Կոմունիզմը ազդում էր մարդու վրա դրսից՝ բռնության ու վախի միջոցով, անկախությունից զրկելու միջոցով։ Արևմտյան քաղաքակրթությունը գրոհում է մարդուն ներսից։ Անկախությունը փոխարինվում է ազատության գաղափարով և պարտադրում է մարդուն ազատ լինել։ Այդ ազատության հիմքում ընկած է մարդու ցանկությունը, նրա կամքը։ Դեռ ոչինչ, եթե ցանկացողները լինեին մի քանի տասնյակ հոգի, բայց երբ խոսքը միլիարդների մասին է, նրանց ցանկությունները բնականաբար հատվում են։ Օրենքները պետք են մարդկանց ցանկությունները հավասարակշռելու համար, որպեսզի հնարավորինս դրանց իրագործումը մյուսների համար անվտանգ դարձնեն։ Մարդկային ցանկությունների սահմանները դարերով հղկվել են և կառավարվել պետությունների կողմից։ Միջին ամերիկացին կարող է ցանկանալ սովորել, աշխատել, տուն ունենալ, սեքսով զբաղվել, հանգստանալ Հավայան կղզիներում թոշակի անցնելուց հետո։ ԱՄՆ սահմանադրությունը այդ երկրի համար նոր Բիբլիա է։ Այն հստակեցնում է ազատության ներսում գոյություն ունեցող սահմանները և պետությանը դրանց համաձայն գործելու հնարավորություն է ընձեռում։ Այն ամենը, ինչ չի տեղավորվում այդ սահմանների մեջ, չարիք է, որի հետ պետք է պայքարել։ Իրավունքների ազատության տեսակետից, սերը որևէ նշանակություն չունի։ Սերն այդ տեսակետից ընդամենը ցանկության բազմաթիվ դրդապատճառներից մեկն է, իսկ ազատությունը կոչված է դրանք իրագործել հնարավորինս անվտանգ։ Ազատության տեսակետից դրդապատճառները ոչ մի նշանակություն չունեն. կարևորը արարքներն են, որովհետև միայն դրանք կարելի է կառավարել։

Սիրո տեսակետից ազատությունն անհրաժեշտություն է և նույնիսկ միջոց, բայց երբեք՝ նպատակ։ Ազատության մեջ ի սկզբանե դրված է ներքին ինքնասահմանափակում (կարևոր չէ՝ կրոնական թե աշխարհիկ), և օրենքը հենց ազատության սահմանները գծագրելու համար է, խաղի կանոնները հասկանալի դարձնելու համար։ Կրոնը նախ և առաջ սահմանափակում է, ցանկությունների զսպում։ Այստեղ գործողությունը պարտադիր չէ և եթե ցանկացել ես մերձավորիդ կնոջը՝ արդեն շնացել ես նրա հետ։ Մարդու ազատության և իրավունքների տեսակետից դա կոպիտ խախտում է։

Ազատությունը միշտ պայքարելու է սիրո դեմ. պատահական չէ, որ «Ազատության իմպերիան»՝ ԱՄՆ֊ը ընդդիմանում է կրոնական ինքնագիտակցությանը։ Որևէ կրոնական պետություն չի կարող չլինել ԱՄՆ֊ի թշնամին, որովհետև վերջինիս տեսանկյունից այդտեղ ոտնահարվում են մարդու իրավունքները։ Այս իմաստով թե՛ Աստվածաշունչը, թե՛ Ղուրանը ծայրից ծայր մարդու իրավունքների ոտնահարում է։ Եթե հնարավոր է հասկանալ աթեիստ կոմունիստների անաստվածությունը, ապա դժվար է որևէ կերպ բացատրել Սերբիայի եկեղեցիների ռմբակոծությունները «քրիստոնեական» ԱՄՆ֊ի օդուժի կողմից նույնիսկ այն բանից հետո, երբ թե Կիրիլ Երկրորդը, թե Հովհաննես Պողոս Երկրորդը դիմել էին Քլինթոնին խնդրանքով՝ գոնե Զատկի տոներին դադարեցնել ռմբահարումները։ Բայց միևնույն է՝ ռմբահարումները շարունակվեցին և միևնույն է՝ եկեղեցիները լիքն էին հավատացյալներով։ Արևմտյան աշխարհը չընդդիմացավ դրան։ Եկել է ժամանակը խոստովանելու, որ աշխարհում այլևս չկան քրիստոնեական պետություններ։ Կան միայն մանր ու միջին ազատության, մեծ ու փոքր ազատության պետություններ, որոնք գուլակյան՝ «մահակներով կքշենք բոլորիդ դեպի պայծառ ապագան» սկզբունքով բոլորիս պարտադրում են իրենց իդեալները։

Զարմանալի չէ, որ «քրիստոնեական աշխարհի» փոխարեն դրան ընդդիմանում է իսլամական աշխարհը, որն անհամեմատ ավելի կրոնական է, ավելի հավատացյալ։ Մուսուլմանները մի կողմից պայքարում են դրա դեմ, մյուս կողմից նվաճում թշնամու երկրները ներսից։ Զարմանալի է, որ միայն իսլամական տեռորիստներին է հաջողվում փրկել Ռուսաստանը, Եվրոպան և Ամերիկան կրոնական հիշողության վերջնական կորուստից, փրկել արդեն ռեանիմացիոն վիճակում գտնվող քրիստոնեական ինքնագիտակցությունը։ Այդ տեռորիստական գործողությունները նման են հիվանդին տրվող էլեկտրաշոկի։ Սակայն պետք չէ մոռանալ, որ բացառապես էլէկտրաշոկերի վրա երկար չես ձգի։

ՊՂՊՋԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԱԶԳԱԿԱՆՆԵՐԸ

Ես իջնում էի իմ բունը ու սկսում ուսումնասիրել ապակուց երևացող մեկ մետրանոց երկնքի՝ ինձ տեսանելի հատվածը։ Մտածում էի, որ գուցե սա է քավարանը և ես դարերով պիտի նայեմ ողջ երկնքից ինձ բաժին ընկած այս մետրանոց հատվածին։ Հետո հանում էի օճառի պղպջակների սրվակը, որ գնել էի կանգառի մոտի կրպակից ու սկսում էի փչել։ Որքան գեղեցիկ էին այդ օդային էակները, որքան էին նրանք օգնում ինձ։ Իմ միակ սփոփանքն այդ օդային էակներն էին։ Նրանց գեղեցկությունն անկման ու կարճատև կյանքի մեջ է։ Եթե օճառի փուչիկներն օդի մեջ ժամերով մնային, մենք նույնիսկ չէինք էլ նկատի նրանց։ Բայց թիթեռի կյանքից էլ կարճ է նրանց գոյությունը, ու մենք շտապում ենք զմայլվել, որպեսզի դրանցից ոչ մեկի կյանքն իզուր չանցնի։ Նայելով նրանց հեզիկ պտույտներին ու անվստահ անկմանը՝ խոստանում էի, որ չեմ մոռանա նրանցից և ոչ մեկին։ Մինչ օրս պահում եմ խոստումս։ Նրանցից յուրաքանչյուրն իմ մենության ընկերն էր, իմ միակ երկրային սփոփիչը։

Անցնում էր ևս մի ժամ։ Անհաղթահարելի հոգնություն էի զգում, բայց ինչ֊որ ներքին օրենքով շուկան թույլ չէր տալիս քնել։ Հենց աչքս կպնում էր, պատուհանս թակում էր Էմիլը կամ շեֆ֊ազգականս, որը կշտամբում էր ինձ «բնիցս» դուրս չգալու համար։ Սկզբում ես ուշադիր էի միայն մենթերի նկատմամբ, բայց հետո աչքս սրվեց նաև ազգականներիս վրա։ Հիմա աչքս կպնելուն պես կամ մենթ էի սպասում կամ ազգական։ Ազգականներս պնդում էին, որ պիտի դուրս գամ բնիցս, որ առևտուր անեմ, պիտի միշտ կանգնեմ կոնտեյների առաջ, բայց ոչ մի երաշխիք չէին տալիս և եթե մենթերն ինձ բռնեին նրանց վաճառած աշխատանքի կեղծ թույլատվությամբ՝ ես ինքս պիտի գլխիս ճարը տեսնեի։ Չափազանց ցավալի էր գիտակցել, որ ողջ օրվա ընթացքում մարդ չես տեսել։ Հազարավոր մարդիկ ու ոչ մի մարդ։

ԱՆՏՈՆ ՊԱԼԻՉԸ ԵՎ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒՀԻՆ

Ախր ինչի՞ մի օր մի կարգին մարդ մոտս չեկավ։ Այ, հիմա Անտոն Պալիչը մտներ, ասեր Միշինկա ո՞նց ես. ջրակայուն տասնոց ունե՞ս, Միշա։ Բա չունե՞մ, Անտոն Պալիչ. Ձեզ ինքնարժեքով կտամ։ Տո ձրի էլ կտամ. իմացեք, թե ինչքան եմ Ձեզ հարգում՝ Պալիչ։ Թեյի հետ ո՞նց եք։ Սոված չե՞ք. ես կարգին սովածացել եմ։ Հիմա Ձեզ վաֆլի կհյուրասիրեմ։ Էխ, Պալիչ, մի բան միշտ պակասում է ինձ։ Կարող է՞ էն լկտի հաշվապահուհին է։ Դժվար։ Երևի էլի սիրածիս եմ կարոտել։ Թու. նորից վերևի հարկ բարձրանա՞մ. էլ ուժ չունեմ դրա համար։ Ինչո՞ւ եք ժպտում, Պալիչ. Չելենտանոն, օրինակ, փայտ է կոտրում, իսկ ես ապրանքն եմ վերադասավորում։ Չելենտանո՞ն։ Իտալացի է. կարգին տղա է։ Հեսա մի կտոր բան ուտենք՝ մի քիչ կթեթևանամ։ Ինչի՞դ է պետք էդ վերևի հարկը. միևնույն է վեցից հետո քեզ շուկայում ոչ ոք չի նկատում։ Բացի այդ՝ ի՞նչ տարբերություն, թե որ հարկում կզգաս քո բացակայությունը։ Կարևորն այն է, որ գործընթացը հարթ և կազմակերպված անցնի։ Ուֆ, երևի քնել եմ։ Բա էդ դեպքում ո՞նց ես տեսնում բաժակի մեջ եփվող ջուրը։ Ավելի շուտ լսում եմ։ Ըհը, ոնց որ դուռը թակում են։ Սիրտս վկայում է, որ լավ մարդ է։ Կա֊չկա Անտոն Պալիչն է կամ Վենիչկան։ Վենիչկա, թե ամեն օր ինձ այցելես, քեզ ամեն օր մի լիտր արաղ կտամ։ Չէ, ոնց որ Պալիչն է։ Երևի նրան ավելի շատ եմ սիրում։ Ներս եկեք Պալիչ, զգացեք Ձեզ իմ կոնտեյներում, ինչպես Ձեր տանը։ Բա որ չիմանա, թե ինչ է կոնտեյնե՞րը։ Ա՛յ, ա՛յ, ա՛յ։ Իսկ տեսքից բարեկիրթ մարդու տպավորություն է թողնում։ Լավ, բաց դուռդ. ով էլ լինի՝ հյուրն Աստծուց է։ Հոպ. ասում էի չէ՞, որ սիրտս վկայում էր։ Հաշվապահուհին է՝ խելագարվելու աստիճան մերկ։ Կլեոպատրա, վագր, մի խոսքով՝ կաքավ։ Ձեռքին հաշվապահական գրքույկն է, որի վրա ծանր պառկում են թոթոլ ծծերը։ Բայց մի բան էն չի. չեմ կարողանում հասկանալ, թե կոնկրետ ինչը։ Իսկ դու ուղեղդ աշխատացրու Միշա, ո՞նց է էսպես տկլոր եկել֊հասել քո կոնտեյների մոտ, ինչո՞ւ ներս չի մտնում և ինչո՞ւ է նայում թոթոլ ծծերին, ասես ամաչի դրանց համար։ Չջոկեցի՞ր։ Հուշում եմ՝ մեն֊թեր։ Մենթե՞րն ինչ կապ ունեն։ Ո՞նց թե. մենթերը միշտ կապ ունեն։ Էդ հասկացանք, բայց ինչո՞ւ է ինձ նայում ճիշտ այնպես, ինչպես մի րոպե առաջ ծծերին՝ ասես ամաչում է ինձ համար։ Պահ։ Հեչ էլ։ Շատ էլ պետքս ես։ «Դուք ողորմելի էակ եք, Անտոն Պալիչ»։ Էդ ինձ ասա՞ց։ Էդ ես ե՞մ Անտոն Պալիչը։ Նայիր, շրջվում է, հիմա կհեռանա պոռնիկը։ Էշի պես մի կանգնիր։ Բա ի՞նչ անեմ։ Խնդրի, որ մնա, մի բան արա։ Ինչի՞ են նրանք միշտ սպասում, որ խնդրես։ Չի երևո՞ւմ, որ արդեն պատրաստ եմ, որ կոշիկիս կապերից մինչև մազերս ամեն ինչ «զգաստ» դիրք է ընդունել։ Ախր խնդրել չեմ սիրում։ Կարող ես չխնդրել. գնաց։ Լսեցի՞ր ինչ ասաց գնալուց առաջ։ Չէ, ի՞նչ ասաց։ «Իզուր եկա քեզ մոտ»։ Հա՞։ Բա։ Ինչ անեմ, վազեմ հետևի՞ց։ Գժվել ես. բա մենթե՞րը։ Նա հաստատ մենթերի հետ է։ Ասում էի, չէ, որ պոռնիկ է։ Ես էլ էի ասում։ Մի բան չեմ հասկանում. եթե մերկ շրջում էր շուկայում, ինչո՞ւ հետևից հերթ չկար։ Կարող է՞ քնած եմ։ Եթե էդպես է, ավելի լավ է արթնանամ։ Միևնույն է հիմա Էմիլը դուռս կթակի ու մի բան կխնդրի։ Բայց ինչի՞ արթնանաս, ո՞ւմ համար. Էմիլի՞։ Դեռ չես հասկացե՞լ, որ նա էլ է մենթերի հետ։ Ո՞վ, էդ դեբիլը՞։ Էդ քո համար է դեբիլ ու թաթար, իսկ քաղմասում կրտսեր լեյտենատ է։ Ես էլ ասեմ ինչի՞ դուրս չի գալիս։ Մի խոսքով՝ կամ ես քնած եմ ու մենթերը դրսում էն տկլոր լկտիի հետ ինձ են սպասում, կամ քնած չեմ ու մենթերն ինձ սպասում են Էմիլի հետ։ Ամեն դեպքում, կտրուկ շարժում չանես. եփվող ջրով բաժակն ուղիղ գլխիդ վերևում է... եթե, իհարկե, երազիդ մեջ չես եփում։

ԵՎ ՆՈՐԻՑ ԷՄԻԼԸ

«Միշ, կնայես իմ կետին, լա՞վ։ Կզանգես, լա՞վ։ Հա՞ Միշա»։ Էդ պահերին նրան ատում էի։ Ամբողջ օրը մի րոպե չէր թողնում քնեիր։ Մի քանի անգամ վրան գոռգոռացի, բայց չազդեց։ Մի օր հետս չէր խոսում, երկրորդ օրը նորից խնդրում էր. «Միշա, կնայե՞ս կոնտեյներիս մինչև գամ։ Որ հաճախորդ գա, զանգիր, լա՞վ։ Կնայես, լա՞վ։ Կզանգես, լա՞վ»։ Ասում էի՝ բա ո՞նց։ Ինքը գոհ գնում էր եղբոր մոտ, որը շուկայի մյուս ծայրում էր աշխատում, իսկ ես քնում էի։ Գալուն պես նորից թակում էր ապակիս ու նորից արթնացնում էր, որ տեղեկանա՝ հո հաճախորդ չի եկել։ Կամ ասում էի՝ մի տասը հոգի եկել է, քեզ չեմ կարողացել կապվել, կամ պարզապես խոստովանում էի, որ քնած եմ եղել։ «Քո տեղը ես պիտի առևտուր անե՞մ, այ տղա, հո հերդ չե՞մ»,— բարկանում էի վրան։ «Բայց եթե դու ինձ չօգնես, ես էլ քեզ չեմ օգնի, ճի՞շտ է»,— ասում էր շփոթված։ Ի վերջո գտա Էմիլի խնդրանքներից պաշտպանվելու միջոցը։ Հենց ուզում էի քնել, շշուկով նրան հայտնում էի, որ շուկայում մենթեր կան։ Տեսնել էր պետք, թե ինչպես էր փոխվում նրա դեմքը։ Անմիջապես սպիտակում էր, աչքերը սկսում էին վազվզել, ասես փնտրելով մենթերին։ Ես շատ էի ուզում նկարագրել նրա վախի պոռթկման առաջին վայրկյանները իմ՝ Ռուսաստանին նվիրված վիպակի մեջ զետեղելու համար և հաճախ Էմիլին վախեցնում էի՝ պարզապես նկատելու համար նրա շարժումները։ Հետո արագ վերադառնում էի բունս ու գրում էի. «Հարցնում է՝ ո՞ւր են... աչքերը վազվզում են... սպիտակում է... խնդրում է, որ դուռը վրան փակեմ»։ Բայց միշտ զգում էի, որ մի բան պակասում է, մի կարևոր բան բաց եմ թողնում և մեկ ժամից նորից նրան հայտնում էի մենթերի գալու մասին, բայց արդեն բլոկնոտով էի դուրս գալիս, իբր՝ առևտրիս բլոկնոտն է։ Ու հենց խառնվում էր իրար, նույն պահին սկսում էի գրել, ինչպես նկարիչներն են նկարում բնօրինակից. «Աչքերը վազվզում են... ամեն անգամ նույն ռեակցիան... սպիտակեց... հետ֊հետ գնալով մտնում է իր կոնտեյները, որ վտանգին մեջքով չշրջվի... խնդրում է, որ իրեն փակեմ... ասում եմ հո «կլյուչնիկ չե՞մ»... աղաչում է... հիմա կընկնի վրաս... հասցնեմ հետ փախչեմ... ասում եմ՝ Յանային խնդրի... ասում է՝ դուրս չեմ գա, դու ասա... ասում եմ՝ բա որ բռնե՞ն... ասում է՝ չեն բռնի ու հարցնում է, թե ինչ եմ գրում... ասում եմ՝ տպավորություն եմ ստեղծում, թե հաշվառում եմ կատարում, առանց ճշտելու, թե ում մոտ եմ այդ տպավորությունը ստեղծում...»։ Ի վերջո Յանային խնդրում էի, որ Էմիլին փակի։ «Ախր ես քեզ զգուշացնում էի, Միշա»,— կիսաձայն կշտամբում էր ինձ Յանան, որին միշտ դուր էր գալիս, երբ ես բարկանում էի։ Խախոլներն ու ռուսները ընդհանրապես չէին բարկանում, համենայն դեպս չէին արտահայտում իրենց զգացմունքները։ Նրանք գոռգոռում էին, հայհոյում, կռվում, բայց չէին բարկանում։ Գոռում էին, երբ անհրաժեշտ էր, բարկանում էին, երբ պետք էր լինում, կռվում էին, երբ խմած էին լինում, խմում էին, երբ պատահի...

Հետո իմ հետաքրքրությունը նրա նկատմամբ անցնում էր։ Ես վերադառնում էի իմ «բունը», հոգնած ընկնում աթոռին և նորից զգում էի, որ «բնիս» մեջ ինչ֊որ մեկը կա, և ամենից սարսափելին այն էր, որ այդ «ինչ֊որ մեկը» ես էի։

ՆԵՐԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

Մեր ներկայությունն աշխարհի համար նույնքան բնական է, որքան բացակայությունը։ Մենք հազվադեպ ենք նկատում մեր ներկայությունը, որովհետև գրեթե երբեք չենք նկատում մեր բացակայությունը։ Կյանքի ներկայությունը մեզ մոռացության մեջ է գցում, իսկ մահը, ընդհակառակը, իր ներկայությամբ հիշեցնում է մեզ, որ կանք հենց հիմա, հենց այստեղ։ Բավական է միայն հիշել մահվան մասին և մեր բոլոր արարքներն անպետք ու անհեթեթ են դառնում։ Ի՞նչ տարբերություն, թե քանի տոննա սնունդ է յուրացրել կյանքի ընթացքում մարմինն ու ինչ որակի է եղել այդ սնունդը, ինչ է հագուստ է եղել մարմնի վրա կենդանության օրոք և թաղման ժամանակ, քանի մարդ է սիրել հանգուցյալին և քանի տարի են նրան հիշել թաղումից հետո։ Մենք չենք մտածում մահվան մասին՝ կարծելով, որ դա ամենից խելամիտն է. իրականում դա ջայլամի խելամտություն է։

Հավատացյալ մարդն անհավատից տարբերվում է նրանով, որ գրեթե միշտ ներկա է, ավելի ճիշտ՝ իր կյանքում զգում է Մեկի ներկայությունը։ Որքան մոտ է մահվանը, այնքան ավելի հստակ է այդ ներկայության զգացումը։ Հավատացյալն ու անհավատն ապրում են միևնույն ժամանակի մեջ, բայց ժամանակը նրանց համար հոսում է հակառակ ուղղություններով։ Հավատացյալն ապրում է հակառակ հաշվառման համակարգում, որտեղ ժամանակը հոսում է ընդառաջ և մահն ամեն վայրկյան ավելի մոտ է։ Անհավատի ժամանակը հոսում է նրանից դեպի անհայտ հեռուները, որտեղ չկա ոչ մահ, ոչ կյանք՝ միայն հոգսեր են։ Ողջերի համար մերձավորի մահը թաղման հոգս է և կորուստի զգացում։ Մեզ թվում է, թե կորստի ցավը մեզ առնչակից է դարձնում մահվանը, բայց դա այդպես չէ։ Հոգսը հոգսի վրա, ու նրա հիշողությունը խամրում է։ Գուցե մի օր հիշես, որ ախր ընկերդ քո տարեկիցն էր, քեզ պես առողջ ու կենսախինդ, իսկ հիմա փտում է դագաղի մեջ ու նրա տեսքը հիմա երևի զզվելի է։ Բայց հոգսերն արագ խժռում են նրա ներկայությունը... ինչպես և քոնը։

ՓՈՂՈՎ ԾՐԱՐԸ

Էդ ծրարն ինձ արդեն զզվեցրել էր։ Ամեն երեկո ես նրա միջից հանում էի փողերը, հաշվում ու նորից տեղն էի դնում։ Ես գտել էի այն հենց «բնիս» մուտքի մոտ։ Ծրարի մեջ մոտ 1800 ռուբլի էր և 40 հազար ռուբլի արժողությամբ ջրի բաքի չեկ։ Երբ ծրարը տեսա, առաջին միտքս մենթերի մասին էր՝ չլինի՞ սարքում են։ Երկրորդը ազգականներիս՝ չլինի՞ ստուգում են։ Համենայն դեպս ցույց տվի ծրարը շուկայում աշխատող ազգականիս։ Նա զարմացավ, ասաց, որ չորս տարի աշխատում է շուկայում, բայց իր հետ դեռ նման բան չի եղել։ Փնտրեց, թե ով է շուկայում բաքեր վաճառում, երբ պարզվեց, որ ոչ ոք, համենայն դեպս ծրարն ինձ վերադարձրեց՝ չլինի՞ ազգականներով նրան ստուգում ենք։ Հետո ասացի շեֆ֊ազգականներիս, նրանք էլ զարմացան, ասացին, որ 10 տարի առևտուր են անում, նման բան դեռ չեն տեսել, և ծրարը վերադարձրին ինձ։ Զարմանալին այն էր, որ ես կոնտեյներից դուրս էի եկել միայն հինգ րոպեով, որ օգնեմ Յանային, իսկ Էմիլն այդ ընթացքում նստած էր դիմացի մայթին, դեմքով դեպի իմ կոնտեյները, բայց ոչ մեկին չէր նկատել։ Ես նրան ասացի, որ իմ մոտից բան են գողացել և խնդրեցի նրան հիշել, թե ով է մտել ինձ մոտ։ Նա երդվում էր, որ ոչ մեկին չի տեսել. «Եթե տեսնեի քեզ ո՞նց չէի ասի, Միշա,— ասում էր նա,— մարդ չի մտել։ Միշա ես հիմա պիտի գնամ. կնայես իմ կետին, լա՞վ, կզանգես չէ՞...»։ Ես էլի մի քանի օր սպասեցի, բայց ոչ ոք ծրարի հետևից չեկավ։ Բայց էդ փողը դուրս չէր գալիս։ Ես ինքս ինձ ներշնչում էի, որ վաստակել եմ էդ փողը, որ դա իմ «Սկյութների ստվերների» կանխավճարն է, որ իմ արած աշխատանքի դիմաց Մոսկվան ինձ պիտի հազար անգամ շատ վճարեր, բայց ինքդ քեզ խաբելն էդքան էլ հեշտ բան չի։ Հաջող առևտրի օրերին ես ավելի շատ էլ էի վաստակում, բայց միշտ ուրախանում էի այդ գումարի համար, չնայած օրվա վերջում լրիվ ուժասպառ էի լինում։ Իսկ հիմա՝ ծրարով փող ու ոչ մի ուրախություն։ Հետզհետե սկսեցի հասկանալ, որ իմ բարկության պատճառն այլ էր. ես բարկանում էի, որ էդ հայվանը (մտքիս մեջ նրան էդպես էի անվանում) նախ 40 հազարով բաք էր առել (թե էդքան թանկ բաքն ի՞նչ է անելու), հետո նոր միայն կորցրել է ծրարը։ Չէր կարո՞ղ ավելի շուտ կորցնել. ախր ես արժանի էի դրան։ Մի խոսքով, մարդուն փչացնելու համար պետք է նրան չվաստակած փող տալ։ Եթե մի բան դուրդ չի գալիս, ազատվիր դրանից։ Ես էդպես էլ վարվեցի գտած փողի հետ՝ ծախսելով իմ հաճույքի համար, ի փառս մարդկության բարօրության։

ՍԻՐՈ ԱՆՀԱՐՄԱՐԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մենք հաճախ շփոթում ենք սերը երջանկության և նույնիսկ հարմարավետության հետ։ Մենք վարժվել ենք հարմարավետ մեքենաներին, հարմարավետ կահույքին, հարմարավետ կոնքամաններին... Մենք հավանում ենք միայն հարմարավետը։ Եթե մեկի հետ շփվելը դուրեկան է ու հարմարավետ, մեզ թվում է, թե մենք սիրում ենք այդ մարդուն։ Որոշ ժամանակ անց այդ մարդու հետ շփումը դառնում է ոչ այնքան հաճելի, և մենք արդեն նրան չենք սիրում առաջվա պես։ Նա, ով մնում է հարմարավետության ոլորտում, երբեք իսկական սեր չի ճանաչի։ Հարմարավետությունից հետո սիրո երկրորդ փորձությունը ցավն է։ Սիրելի մարդը մեզ ցավ է պատճառում, և մենք բնականաբար փորձում ենք պաշտպանվել, բայց սիրելի մարդուց պաշտպանվելով, պաշտպանվում ենք սիրուց։ Երրորդ փուլում սերը պահանջում է չկորցնել սիրելիի հանդեպ սերը, նույնիսկ եթե կորցրել ենք նրան, նույնիսկ եթե ինքն է լքել ու գնացել ուրիշի մոտ։ Շարունակիր սիրել նրան այնքան ժամանակ, մինչև չկարողանաս սիրել ուրիշին։ Կարևորը սերը չմարելն է։ Սերը շոյում է ապտակներով, նրա քնքշանքը մտրակի հարվածն է, և սիրել նախ և առաջ նշանակում է չպաշտպանվել սիրո պատճառած տառապանքից։ Սերը թագադրում է փշե պսակով։ Բաց գիրկդ սիրո առաջ, և նա կգամի ձեռքերդ, կխրի սրտիդ մեջ իր գեղարդը։

ԱՍԱՆ ՊԱՊԸ

Երբեմն Էմիլի փոխարեն պատուհանս թակում էր Ասան պապը։ Տուն գնալուց առաջ նա երբեմն մտնում էր ինձ մոտ, որ բարևի կոտրած հայերենով։ Նա փորձում էր այնպես անել, որ ինձ մենակ չզգամ։ Ասանը Ղրիմի թաթար էր։ Չնայած վաթսունն անց էր, բայց բեռնակիր էր աշխատում։ Ասանի հետ ծանոթացել էի շուկայական գործունեությանս սկզբում։ Այդ օրը սովորականի պես առավոտյան յոթին ազգականիս կոնտեյների մոտ ապրանքով լցված բեռնատար մեքենան էինք դատարկում։ Պիտի հասցնեինք դատարկել մինչև շուկայի բացվելը (շուկան բացվում էր իննին)։ Նա ախ ու վախ չէր անում, միայն երբ շատ էր հոգնում՝ ասում էր.

— Հեսա մի հատ «պերեկուր» անենք ու շարունակենք,— չնայած չէր ծխում։ Առավոտյան չհասցրինք ու ստիպված եղանք մնալ նաև երեկոյան, աշխատանքից հետո, ինչն ամենից անդուրն էր իմ աշխատանքում։ Բնականաբար, սկսվեց անձրևը և, ինչպես հաճախ էր պատահում, մի ներքին օրինաչափությամբ հենց այդ պահին մենթերը շուկա մտան։ Էն էլ ամենակծան մենթերը՝ ռեգիստրացիոն ծառայությունից։ Ազգականս ինձ ու Ասանին մտցրեց իր բունը և պատվիրեց դուրս չգալ, իսկ ինքն ու Նուրիկը շարունակեցին բեռնաթափումը։ Պետք է նշեմ, որ ազգականս իր մետրը մետրի վրա բունը հասցրել էր եվրոչափանիշներին։ Այստեղ կար հեղուկ կրիստալով հեռակառավարվող հեռուստացույց, ձայնարկիչ (դինամիկները առաստաղի վրա էին), մի գեղեցիկ դաշույն և նույնիսկ փոքրիկ շատրվան, որն աշխատում էր էլեկտրականությամբ։ Պատերին հայելիներ էին... ընդհանրապես, եթե ուզում եք որոշել որևէ մեկի ինքնասիրահարվածության աստիճանը, նայեք, թե քանի հայելի կա նրա տանը կամ աշխատավայրում։ Ազգականիս տանը ամեն սենյակում հայելի կար, իսկ բունն ուղղակի պատված էր հայելիներով։ Ասենք նա չէր էլ թաքցնում, որ, մեղմ ասած, անտարբեր չէ իր անձի նկատմամբ.

— Ես գող չեմ,— խոստովանում էր նա,— բայց լավ տղա եմ։ Ով ինչ ուզում է ասի, ես գիտեմ, որ ես լավ տղա եմ ու սիրում եմ ինձ...

Ասան պապի հետ մտանք նրա «Եվրո֊բունը». ես նստեցի բազկաթոռին, իսկ Ասան պապը աթոռի բազուկին։

— Ասան պապ, արի տեղներս փոխենք,— առաջարկեցի նրան, բայց արդեն լսվում էին մենթերի ձայները և նա միայն ձեռքը թափ տվեց։

Մենք իջեցրել էինք հեռուստացույցի ձայնը և երկուսով լուրջ֊լուրջ նայում էինք MTV֊ով ինչ֊որ ախմախ հաղորդում։ Հոգնածությունից աչքերս փակվում էին։ Ասանը ձեռքով պահում էր դուռը, որովհետև այն անընդհատ ճռռալով բացվում էր՝ մատնելով մեր գտնվելու վայրը։ Եթե մենթերը մտնեին, պիտի ասեի, որ եկել եմ ազգականիս այցի։ Դրսում անձրև էր մաղում. աղոտ լսվում էր, թե ինչպես են մենթերը ինչ֊որ մեկին ասում. «Ձեր փաստաթղթերը... հետևեք մեզ»։ Այստեղ այդ արտահայտությունները նույնքան բնական են, որքան անձրևի ձայնը։ Հանկարծ ես գիտակցեցի իմ վիճակի ողջ անհեթեթությունը ու սկսեցի բարձր ծիծաղել։ Հավանաբար ֆիզիկական ու հոգեբանական գերլարվածությունը հասցրեցին ինձ կիսահիստերիկ վիճակի։

— Լավն ե՞ն աղջիկները, Ասան պապ,— ասում էի ու հռհռում,— տես, հանվում է, կուզենայի՞ր հետը լինել...

Ասանը վախեցած ինձ էր նայում ու մատով նշան էր անում, որ լռեմ։ Փորձում էր ժպտալ, բայց վախեցած էր։ Եթե մենթերը բռնեին նրան, կարտաքսեին երկրից, ու նա հինգ տարի չէր կարողանա մտնել Ռուսաստան։ Նա այնքան փող չուներ, որ կաշառեր մենթերին։

— Ասան, էս աղջիկը հենց քո համար է... տես ինչ ուտելու բան է,— շարունակում էի՝ բարձր ծիծաղելով։

— Իմը անցել է,— ամաչելով պատասխանում էր նա,— հիմա ձեր ժամանակն է։

— Էլ համեստություն մի արա, մատդ որի վրա դնես՝ քոնը կլինի։ Ամբողջ շուկայով որ 10 ռուբլի էլ հավաքենք՝ մյուս օրը քո ուզած կոնտեյներում ուզածդ աղջկա ծծերը կմաժես։

Որքան էլ գռեհիկ էր հնչում՝ դա լիովին համապատասխանում էր իրականությանը։ Ասանը կարմրեց նման մանրամասների մասին լսելով, բայց նկատելիորեն աշխուժացավ, նույնիսկ մատով ցույց տվեց աղջիկներից մեկին ու ասաց.

— Այ, սրա ծծերը լավն են։

Ես բարձր ծիծաղում էի, իսկ Ասանը ժպտալով նայում էր ինձ։ Ազգականս դրսից անհանգիստ նշաններ էր անում, որ չաղմկենք։ Հետո Ասան պապը մեղմ շոյեց գլուխս ու ասաց.

— Ոչինչ, տղաս։

Այնքան ուժ կար այդ բառերի մեջ, այնքան կենսափորձ. նա ինձ չասաց, թե լավ է լինելու։ Եթե այդպես ասեր, չէի հավատա, եթե լավ է լինում, այդ տարիքում բեռնակիր չէր լինի այստեղ։ Բավական էր նայել նրա կնճիռներին, հասկանալու համար, որ լավ չի լինելու, երբեք լավ չի լինելու ու միշտ պիտի ստիպված լինես պայքարել։ Հենց այնպես, որովհետև կաս. պիտի պայքարես, որ ուտես ու ապրես և պիտի ապրես, որ նորից պայքարես։ Մի օր էլ քեզ Էյզենշտեյնի ֆիլմերի հերոսներից ես զգում՝ կամային ու մշտապես պայքարող, բայց անհեթեթ, անիմաստ... Ասան պապի «ոչինչը» նշանակում էր՝ դիմացիր։ Նայիր ինձ ու դիմացիր, որովհետև ես քեզանից ավելի շատ եմ տանջվել, բայց չեմ հանձնվում։ Ես դադարեցի ծիծաղել նույնքան կտրուկ, որքան սկսել էի.

— Մեր փողոցում էլ տոն կլինի, պապի,— ասացի նրան ու դուրս եկա անձրևի տակ՝ Նուրիկին օգնելու։

ԵՐԲ ՉԵՍ ՆԿԱՏՈՒՄ ԺՊԻՏԴ

Երջանկությունը ազատությունից հետո սիրո երկրորդ մրցակիցն է։ Սերն ու ցավն անբաժան են, բայց սերը լրիվ անկախ է երջանկությունից ու ազատությունից։ Երջանկության մեջ ոչ մի վատ բան չկա։ Բայց հաճախ երջանկությունը թունավորում է մեղավորության զգացումը։ Ինչո՞ւ մեր երջանկության պահերին մենք, ինչպես երբեք, վախենում ենք դժբախտությունից, անհամբեր սպասում ենք մի վատ բանի ու երբ ամեն ինչ նորմալ է գնում՝ սկսում ենք անհանգստանալ։ Երջանկությունը միշտ ժամանակավոր է։ Ժամանակի գետը բերում է նրան տերևի նման և տերևի նման տանում։ Ամեն մարդ ի՛ր երջանկությունն ունի և հնարավոր չէ գտնել երջանկության օբյեկտիվ սահմանումը։ Ասում են՝ երջանկությունն այն է, երբ սիրող ամուսիններ են, երբ զբաղվում են սիրած գործով, երբ ապահովված են, երբ երեխաները լսող են ու լավ են սովորում։ Բայց չգիտես ինչու շատ մարդիկ, որոնք այդ ամենն ունեն, լքում են ընտանիքը, աշխատանքը և գնում են ապրելու մեկի հետ, ով միայն դժբախտություն է բերում։ Մարդու հոգին չի կարող դիմանալ չընդհատվող երջանկությանը, ինչպես նրա մարմինը չի կարող դիմանալ անընդհատ օրգազմին։ Բավական է գիտակցել, որ երջանիկ ես, և անմիջապես միանում է պաշտպանողական բնազդը. երջանկությունը սկսվում է քայքայվել։ Եթե ձևակերպեմ, թե ինչ է երջանկությունն ինձ համար, կասեմ այսպես. «Երջանկությունն այն է, երբ չես նկատում ժպիտդ»։

ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՍՆԵԼ ՏՈՒՆ

Վերջին շրջանում ես հաճախ էի ընկնում ապատիկ վիճակների մեջ, ոչինչ չէի ուզում անել։ Ներքին ու արտաքին լարումից հասնում էի մի պահի, երբ այլևս թքած ունեի ամեն ինչի վրա։ Հաճախ նման վիճակում քայլում էի դեպի մենթերը, բայց զարմանալիորեն ինձ չէին կանգնեցնում։ Նման պահերին ուղղակի ուզում էի ուտիճի պես լխճել դրանց։

Հատկապես դժվար էր երեկոյան, երբ միակ ցանկությունս քնելն էր, բայց ստիպված էի լինում մտածել, թե ինչպես պիտի տուն հասնեմ։ «Տարասովկա» շուկայից տուն հասնելու ճանապարհներից մեկը Յարոսլավլյան մայրուղին էր, բայց դրա համար անհրաժեշտ էր մայրուղին անցնել, ինչը չափազանց վտանգավոր էր, որովհետև ամենաքիչը չորս շարք մեքենաներ էին անցնում՝ 100 կմ/ժամ արագությամբ։ Գետնափոր անցումը հեռու էր գտնվում, իսկ երեկոյան ժամերին այլ կերպ անցնելը գրեթե անհնարին էր։ Նախընտրում էի գնալ ծառայողական ավտոբուսով, որը գրեթե հասնում էր «մեր տանը», սակայն կեսից իջնում էի, որովհետև երեկոյան անցումի մոտ կանգնած էր լինում մենթերի «Ուազիկը»։ Իջնում էի խաչմերուկում և անմիջապես մոտենում էի թերթի կրպակին, որպեսզի փողոցին մեջքով կանգնեմ։ Լավ գիտեի, որ այդտեղով անցնում են մարդ որսացող մենթերի մեքենաները։ Մի անգամ, երբ միամտաբար տնկվել էի կանգառում, մենթերը չհավատացին լկտիությանս։ Նստեցրին մեքենան ու քշեցին։ Երկու 18֊19 տարեկան ջահելներ էին։ Նստելուն պես նկատեցի, որ հետևի դռներին բռնակներ չկան և ներսից չես կարող բացել։ «Ո՞ւր ենք գնում տղերք»,— հարցրի ես ժպտալով։ Նրանք ևս ժպտացին։ «Հեռու չենք տանի. պտտվում ենք, հետ դառնանք»,— ասաց նրանցից մեկը՝ հանելով անձնագրիս մեջ մշտապես պահվող 100 ռուբլին։ «Դժվար է ձեր աշխատանքը»,— կարեկցանքով ասացի նրանց՝ հիշելով ընկերոջս պատվերը, որ կաշառքը պետք է տալ առանց մենթին վիրավորելու։ «Էդքան էլ չէ»,— քմծիծաղով պատասխանեց ջահելներից մեկը, որը սերժանտ էր։ Ես ժպտում էի և հիշում հայերեն որոշ բառեր ու բառակապակցություններ՝ զարմանալով, թե որքան հարուստ է հայերեն հայհոյանքների տեսականին։ «Ձեր հետևի դուռը լավ չի փակվում. ռեզինը սոսնձել է պետք»,— ասացի՝ ակնարկելով ծռմռված դուռը, որն անշուշտ դեֆորմացվել էր մարդկային գլուխների օգնությամբ։ «Դե բոլորը հո քեզ նման խելոք չեն պահում իրենց»,— ռուսի համար սովորական երկիմաստությամբ ու թույնով ասաց վարորդը։ Ինձ իջեցրին կանգառից հեռու, որ վկաներ չլինեն։ «Հաջողություն ձեզ»,— ասացի մեքենայից ելնելով, բայց նրանցից ոչ մեկը չպատասխանեց։ Սերժանտը ելավ մեքենայից, ու միամտաբար կարծեցի, թե ուզում է մարդավարի հրաժեշտ տալ, որ հանկարծ հետո չբողոքեմ։ Ես նորից հաջողություն մաղթեցի. նա լուռ առանց միմիկայի նայում էր ինձ։ «Ահա թե ինչու են ձեզ պայթեցնում»... Առաջին անգամ այդ բանը մտքովս անցավ, երբ աշխատանքի գնալիս փողոցում տեսա փոքրիկ շնիկով շրջող մի տիկնոջ։ Նայեցի շնիկին ու չկարողացա զսպել ժպիտս, հետո հայացքս ընկավ տիկնոջ դեմքին։ Ես շարունակում էի ժպտալ, իսկ նա ինձ էր նայում անասելի ատելությամբ։ Նրա հայացքը մտրակի նման դաղեց ինձ։ «Ահա թե ինչի են ձեզ պայթեցնում»,— մտածեցի ու սարսափեցի այդ մտքից։ Հետո երկար աղոթում էի և ինձ թվաց, որ այլևս երբեք նման բան չեմ մտածի, բայց մենթերի հետ անցկացրած հինգ րոպեն բավական էր, որ նորից խախտեմ պատվիրանը և ցանկանամ ինձ համար անծանոթ մարդկանց մահը։ Որպեսզի այլևս նման բան չցանկանամ, մեղք չվերցնեմ հոգուս վրա, հաստատապես որոշեցի հեռանալ այդ երկրից, շնորհակալություն հայտնել հյուրընկալության համար ու հեռանալ։ Դա ինձ հիշեցրեց նացիստի մասին անեկդոտը. մի օր համակենտրոնացման ճամբարի ղեկավարը հավաքում է բոլոր ողջ մնացած բանտարկյալներին և ասում. «Տիկնայք և պարոնայք, պատերազմն ավարտվել է։ Բոլորին շնորհակալություն»։

ԵՐԹՈՒՂԱՅԻՆ ՏԱՔՍԻՆԵՐԸ
ՋՐՀՈՍԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ ԼՈՒՅՍԻ ՆԵՐՔՈ

Եթե, այնուամենայնիվ, որոշում էի անցնել Յարոսլավլյան մայրուղին, ապա մեքենա էի բռնում ու 50 ռուբլով հասնում էի Կորոլյովի հռչակավոր հրթիռին։ Մտնում էի շուկա, արագ կատարում էի տան համար անհրաժեշտ գնումներն ու մոտենում շուկայի մոտ գտնվող կանգառին։ Ամեն ինչ շատ արագ էի անում, որովհետև մի անհասկանալի չգրված օրենքով երթուղային տաքսիները դադարում էին աշխատել ուղիղ ժամը յոթին, հենց այն ժամանակ, երբ Մոսկվայում աշխատողները վերադառնում էին Կորոլյով և երթուղայինները հենց այդ ժամանակ էին անհրաժեշտ։ Իհարկե, հասկանալի է, որ հիմա բոլորս անցումային փուլում ենք, արդեն չկայի ու դեռևս չկայի միջև, ավարտվում է Ձկան դարաշրջանն ու սկսվում է Ջրհոսինը... Այդ ամենը պարզ է ու անհերքելի։ Բայց մի՞թե հնարավոր չէ երկարացնել երթուղայինների աշխատանքը գոնե մեկ ժամով, եթե մարդիկ դրա կարիքը զգում են։ Թվում է, թե նման հարցերը հեշտ են լուծվում, բայց դա այդպես չէ։ Ամեն ինչ ժամանակ է պահանջում։ Կուզենայի հուսալ, որ Ջրհոսի դարաշրջանում երթուղայինների աշխատանքը Կորոլյովում, այնուամենայնիվ, մեկ ժամով կերկարացվի։ Հերթ կանգնածները հավանաբար կառարկեին ինձ, կասեին, որ ամեն ինչ ժամանակ է պահանջում, որ Մոսկվան միանգամից չի կառուցվել, առավել ևս, որ այն դեռևս վերջնականապես կառուցված չէ։ Ինչ կպատասխանե՞մ։ Ոչինչ։ Հո խելքս չեմ թռցրել՝ ամբոխի հետ վիճեմ, այն էլ հերթի մեջ։ Բայց ներքուստ մնում եմ հավատարիմ իմ տեսակետին և վստահ եմ, որ ռուս իշխանավորների առանձին վերցված թերացումները, նրանց բացառիկ բթությունը ստվեր է գցում, ներշնչում տխուր մտորումներ, կասկածի տեղիք է տալիս, կատաղեցնում, սարսափեցնում և, ի վերջո, խելագարեցնում։

ԼՅՈՎԱՅԻ ԱՂԻՔՆԵՐՈՒՄ

Եվս մեկ ցնցող ֆենոմեն էր ռուսական հերթը։ Ինձ միշտ ապշեցրել է ռուսների հոտային մտածելակերպը. ինքը՝ բնությունը, չէր կարող ավելի կատարյալ կերպով կազմակերպել մեծաքանակ մարդկանց հերթը։ Փոքր տարածքներում նման բազմությունը հերթը կարող էր պահպանել միայն օձաձև դասավորության դեպքում։ Այդ օձը գիշատիչ էր և բանական։ Այն հիպնոսացնում էր իր զոհերին, ինչպես օձը ճագարին, լափում էր նրանց, և մարդիկ դանդաղ մարսվում էին նրա աղիքներում։ Դա իսկական վիշապ էր՝ Լեվիաթան կամ պարզապես Լյովա։ Նա գալարվում էր ու փսխում մարդկանց երթուղային տաքսիների մեջ։ Ամենից անդուրն այդ հերթերում այն էր, որ լրիվ լուրջ դեմքով պիտի անցնես քեզ ընդառաջ եկող հերթին, որպեսզի մի քանի մետրից բոլորի հետ թեքվես և սկսես ետ քայլել։ Նկատել էի, որ հերթում իրար առաջ կանգնած մարդիկ խուսափում էին նայել իրար աչքերի մեջ։ Շուրջ հարյուր մարդ ուշադիր նայում է դիմացինի թիկունքին։ Դա հիշեցնում էր հնդկացիների հինավուրց ծեսերը, որոնց ժամանակ նրանք այնքան էին շրջանաձև վազում, մինչև չընկեին տրանսի մեջ և չտեսնեին իրենց նախնիների ստվերները։ Առաջանալով այդ փոքր սոցիալական սանդղակում՝ ետևում կանգնածներին սկսում ես մի տեսակ քամահրանքով նայել, ինչպես բանակում «դեդերը» նայում են «մալադոներին»։ Քեզ ընդառաջ են հոսում դեմքեր, որոնք արտահայտում են անթաքույց նախանձ ու թերարժեքության բարդույթ։ Նրանք դեռ պիտի անցնեն այն հսկայական կյանքի ուղին, որը մնացել է քո հետևում։ Մի քանի րոպե անց, երթուղայինի մեջ հարմարավետ տեղավորված, տուն ես գնալու երջանիկ ժպիտը դեմքիդ, իսկ սրանք դեռ պիտի շրջեն ու շրջեն Լյովայի գալարաձև աղիքներում։ Ուղղակի մեղքդ գալիս են։ Երբեմն աչքդ մի պատանու վրա կընկնի, որը քարշ է գալիս վիշապի պոչի մոտ ու սիրտդ կլցվի. ուզում ես ձեռքդ դնես ուսին ու ասես. «Դիմացիր տղաս։ Ես էլ եմ քեզ նման սկսել։ Մի քիչ էլ դիմացիր։ Ձեր հերթն էլ կգա ու դուք կգրավեք մեր տեղը, բայց մերն ու ձերը ո՞րն է (ձեր մերը), իսկ էստեղից մի քանի քայլ է մնում մինչև երթուղայինը, որը 12 ռուբլով քեզ կհասցնի մինչև լուսավոր ապագա։ Ճիշտ է, դու ինձ էնտեղ չես տեսնի, ես մի կանգառ շուտ եմ իջնում՝ գրադարանի մոտ, որ մենթերը գրանցմանս համար չչամռվեն... Ո՞նց թե գրանցումն ինչ կապ ունի։ Դու գիտես, թե առանց գրանցման քեզ լուսավոր ապագա ե՞ն թողնելու։ Դեռ ջահել ես։ Կարելի է ասել՝ խոտակեր։ Բայց դու մի վախեցիր, քեզ առանց գրանցման էլ կթողնեն։ Ռեխիցդ երևում է, որ կթողնեն։ Դե պինդ մնա ու հիշիր. Կեսարինը՝ Կեսարին, դակումենտները՝ մենթերին»...

Երբեմն ուզում էի խախտել հերթի սրբազան կարգավորվածությունը ու միացնել վիշապի երախը պոչին։ Այդ դեպքում Լյովան կվերածվեր ինքն իր պոչը կլլող օձին, որը հնում խորհրդանշել է հավերժությունը։ Վրա կհասներ ապոկալիպսիս առանձին վերցված հերթի մեջ, որովհետև ժամանակը կներփակվեր իր մեջ՝ շրջագայելով իր իսկ աղիքներում մի ամբողջ հավերժություն։

ԿՈՐՈԼՅՈՎՅԱՆ ՃԱՄՓԵՔՆ ԱՄԵՆԱԼԱՎՆ ԵՆ

Ես գրեթե միշտ մեքենա էի որսում, որ չկանգնեմ հերթի մեջ։ Հերթը նայում էր ինձ՝ ինչպես դավաճանի, կոլեկտիվն արհամարհում էր ինձ որպես անվսահելի տարր, իսկ ես արհամարհում էի կոլեկտիվը՝ որպես... որպես կոլեկտիվ։ Հերթում չկանգնելու հաճույքից բացի, ճանապարհին վարորդների հետ խոսելու հնարավորություն ունեի, չնայած դա դժվար էր զրույց անվանել։ Վարորդները սարսափից դողում էին. նրանք կարծես անհանգստանում էին, թե ինչու դանակը կոկորդներին չեմ դնում ու կովկասցու անտանելի ակցենտով պահանջում բոլոր փողերը։ Որպեսզի վարորդը մի քիչ թուլանա, սկսում էի խոսել կորոլյովյան վարորդներին հետաքրքրող միակ թեմայի՝ ճանապարհների մասին։ Ասում էի, որ ճանապարհները Կորոլյովում ավելի լավն են, քան հարևան Միտիշչիում։ Դրանից վարորդները փոքր֊ինչ թուլանում էին, մտածելով, որ եթե նույնիսկ հանցագործ եմ, այսօր լավ եմ տրամադրված և նրան սպանելու միտք առայժմ չունեմ։ Հաջորդ միտքս ստիպում էր վարորդին մտածել, որ վաղուց եմ Կորոլյովում։ Ես տեղեկացնում էի, որ, ըստ վիճակագրության, Կորոլյովում մեկ շնչին ամենաշատ մեքենան է ընկնում։ Հետո կարծիք էի հայտնում, որ երբ էստակադան վերջապես կառուցվի, կհեշտանա երթևեկելը։ Այդ ողջ տեղեկատվությունն իհարկե կորզել էի վարորդներից։ Ցավոք, գրեթե որևէ գիտելիք չունեի ավտոմեքենաների մասին, բայց երբեմն խախտելու համար չարագուշակ լռությունը ստիպված էի լինում նկատել, որ կարբյուրատորը ինչ֊որ էն չի և, որ շատ օտարերկրյա մեքենաներ, միևնույն է, հայրենական վեցնոցին չեն հասնի։ «Հայրենական» բառը լսելով նրանք հալվում էին. ախր մենք մի երկրից ենք ելել, բոլորս էլ խորհրդային ենք, կարելի է ասել՝ ռուս։ Էլ տարբերությունս ո՞րն է։ Հիմա որ բաժանվեցինք, ո՞վ շահեց։ Մենակ Ամերիկան։ Իսկ առաջ յանկիներից էլ լավ էինք ապրում, մի ընտանիք էինք։ Տո պապս ոտքով մինչև Ռեյխստագ... այ էն շենքի մոտ պահեք... հաջողություն։

Երբեմն վարորդները հարցնում էին՝ հո տեղացի չե՞մ։ Ոմանք կարծում էին, որ մեծացել եմ Կորոլյովում և հոգով ռուս եմ, ճիշտ է՝ ոչ էնքան հաջող դեմքով ու գեներով։ Շուկայում էլ ինձ ընդունում էին ինչպես «սվոյ», չնայած միայն Ռուսաստանում ես հասկացա իմ ու ռուսների ողջ խորթությունը։

ՈՒԶՈՒՄ ԵՍ ԻՋՆԵԼ՝ ԳՈՌԱ

Բայց երբեմն գումարս չէր հերիքում և, անցնելով դանթեական հրեշի բոլոր պարունակներով, ի վերջո հայտնվում էի երթուղային մանր հրեշիկների որովայնում։ Այստեղ փակցված գրությունները տպավորիչ էին։ Երթուղայիններից մեկում միանգամից հինգ նման հայտարարություն կար։ Դռան վերևում գրված էր՝ «Գլխի հարվածի տեղ», վարորդի գլխավերևում՝ «Ուզում ես իջնել՝ գոռա» և «Վարորդը այստեղ մի տեղ ու այնտեղ մի տեղ չի կանգնեցնում», ապակիներին փակցված էին ևս երկու զգուշացումներ՝ «Բողոքի գիրքը հաջորդ մեքենայում է», «Հարգելի քաղաքացիներ, խնդրում ենք արևածաղկի սերմն ուտել կճեպով»։ Այնպիսի տպավորություն էր, որ պատերազմում հաղթել են հիտլերականները և հիմա ամեն կերպ նվաստացնում են ստրկացված ռուսներին։ Այդքան թույն ու չկամություն կարող է ցուցաբերել միայն թշնամին։ Երբ դեռ նոր էի եկել, հաճախ ծիծաղում էի ռուսական հումորի վրա ու զարմանում, թե ինչու են ռուսներն այդքան լուրջ, երբ կատակում են, հետո հասկացա, որ ռուսի համար հումորը միայն ներքին անտաշությունն արտահայտելու և խայթելու միջոց է։

«Խավար, վայրենություն, մարդկանց անսիրտ ու բութ կենդանական անտարբերություն...»,— ահա թե ինչպես է նկարագրել այդ վիճակը Չեխովը։ Հատկապես տպավորված էի «Վերսիա» թերթում տպագրված մի հոդվածից, որը կարդում էի կանգառում նստած՝ կոնսպիրատիվ նկատառումներից ելնելով։ Առաջին էջին պատկերված էր ժպտացող Գագարինը, ներքևում մեծ տառերով գրված էր. «Ես տեսա նրա գանգատուփը, որ կախված էր ծառից»։ Դրան հետևում էր ռուս օդաչուի պատմությունը, որն առաջինն էր գտել Գագարինի դիակը։ Այն ավելի շուտ սարսափ֊ֆիլմի սցենար էր հիշեցնում, և համեմված էր այնպիսի մանրամասներով, որ հետո ախորժակս մի քանի ժամ փակվել էր։ Կողքի էջի վրա Գագարինի մոր հետ սրտառուչ հարցազրույցն էր։ Դժվար չէ պատկերացնել այդ կնոջ հուզմունքը, երբ նա կարդա իր որդու այլայլված դիակի մանրամասն նկարագրությունը։ Իսկ հուզառատ հարցազրույցը աստղագնացի մոր հետ հենց հաջորդ էջում վկայում էր անտակտության տիեզերական մասշտաբների մասին...

Երթուղայինի մեջ անընդհատ նայում էի իմ ամենասիրած զգուշացմանը. «Ուզում ես իջնել՝ գոռա»։ Եթե իմանայիք, թե որքան եմ ուզում իջնել և որքան եմ ուզում գոռալ։

ՍԿՅՈՒԹՆԵՐԻ ՍՏՎԵՐՆԵՐԸ

Հին ժամանակներում այս տափաստաններում քոչում էին սկյութները. այդ մասին գրված է պատմության յուրաքանչյուր դասագրքում։ Բայց դրանց մեջ գրված չէ ամենակարևորը. այսօր էլ սկյութները թափառում են նույն տարածքներում։ Ռուսները հիմնավորվել են այդ անծայրածիր հողերի վրա, բայց ներսում մնացել են քոչվոր։ Վայրի ցեղերի ստվերները պարբերաբար ասպատակում են նրանց հոգիները և այդժամ նրանք, ղեկավարվելով նախնադարյան բնազդով, սկսում են ավերել ամեն ինչ։ Ամբոխների կատաղի վազքը դառնում է պաշտամունք հեթանոսական կուռքերին, որոնք երկար ժամանակ քաղցած են եղել և ծարավի են մարդու արյան։ Եվ ամեն անգամ Ռուսաստանն առավել մեծաթիվ ու ավելի վայրագ զոհաբերություններ է մատուցում իր կուռքերին։ Քոչվորների ստվերներն ասպատակում են ռուսների հոգիները, և խորհրդավոր կերպով յուրաքանչյուր ռուս Ռուսաստանի զոհն է, իսկ Ռուսաստանը զոհն է յուրաքանչյուր ռուսի։ Ստանալով նորանոր մարդկային զոհաբերություններ և սնվելով ողջ մնացածների սարսափով՝ քոչվոր ցեղերի ստվերները գնալով զորանում են։ Իրենց անսանձ վայրենությունից հարբած՝ սկյութները ասպատակում են Ռուսաստանը, ասպատակում ռուսների կյանքերը, ճակատագրերը, ու թվում է, թե այլևս ոչինչ չի կարող կանգնեցնել նրանց։ Բայց երբ ավարտվում է չարին տրված իշխանության ժամանակը, հեռու հեռվում, ձյուների մեջ գտնվող ռուսական մի գողտրիկ եկեղեցում հանկարծ հնչում են զանգերը ու ստվերների ահռելի բանակը անմիջապես անհետանում է։ Սկյութների գաղտնիքը հենց այն է, որ նրանք չկան. բավական է շրջվել նրանց մեջքով, ու նրանք կանհետանան, ինչպես երեկոյան ստվերները։ Արևի վերջին շողերը դիպչում են եկեղեցու գմբեթին։ Հեռվից լսվում են սաղմոսերգության ձայները։ Այդ եկեղեցու մեջ, ծնկների վրա ընկած, դառնագին ողբում է մի «баба»։ Բռունցքի մեջ հավաքելով գլխաշորը, նա ձեռքով հարվածում է փարթամ կրծքերին, իսկ հետո թուլացած փռվում է հատակին։ Լացիր մայրիկ, լացիր «матушка»։ Քո հոգին նույնքան լայնարձակ է, որքան քո տափաստաններն ու անտառները, իսկ ողբդ նույնքան անսփոփ, որքան խորն է անկումիդ անդունդը։ Այլ կերպ դու չես կարող. քեզ մոտ ամեն ինչ մինչև վերջ է, վերջին սահմանագծից էլ մի քայլ այնկողմ։ Տե՛ս, բոլոր ստվերները չքացել են. գեթ մեկ մոմ է վառվում եկեղեցում։ Ինչո՞ւ ես վառել այդ մոմը. անմեղ զավակներիդ արյան մեղքը քավելո՞ւ, թե՞ կենդանի մնացածների պահպանության համար։ Այդ միայն Տերը գիտի։ Թող չմարի այդ մոմը, քանի դեռ չի ծագել քո արևը, որը կանցնի բոլոր առարկաների միջով և ստվեր չի ձգի։ Իսկ մինչ այդ թող աչքերիդ արցունքը չչորանա, բայց թող դրանք ապաշխարանքի արցունքներ լինեն և երբեք՝ դժբախտության։ Քո զավակները չեն լքի քեզ։ Նայիր նրանց և սփոփվիր։ Էլ ո՞ւմ զավակների հոգիներն են այսպես անծայրածիր, բարությունն՝ անսահման։ Քո զավակները կաղոթեն քեզ համար։ Ես նույնպես կաղոթեմ, չնայած քո զավակը չեմ և իմ մայրը չես դու։ Ո՞րն է քո գաղտնիքը, Ռուսաստան։ Ինչո՞ւ քեզանից խորշելով հանդերձ, սիրում եմ քեզ ինչպես հարազատի։ Քնիր, խեղճ կին, քնիր «մատուշկա»։ Դու շատ ես տառապել։ Թող խավարի ժամերն այլևս քնի մեջ անցնեն քեզ համար, իսկ արթնությունդ համընկնի արևածագին, որովհետև ժամանակի մեջ դու միայն հղացվում ես և պիտի ծնվես հավերժության մեջ։ Առավոտը մոտ է։ Թող պահպանի քեզ Տերը։

Մհեր Բեյլերյան

Սկյութների ստվերները

վիպակ

Երևան — 2018