Մեսրոպ Հարությունյան

ՀԵՏՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆ՝ ԻՐ ԵԶՐԵՐՈՎ

պատմվածքաշար֊վիպակ

Երևան — 2014

ՀՏԴ 891.981֊3 Հարությունյան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հարությունյան, Մեսրոպ

Հետհեղափոխությունն՝ իր եզրերով։ [Պատմվածքաշար֊վիպակ] / Մ. Հարությունյան, խմբ.՝ Ա. Մորիկյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց՝ Մ. Յավրումյանը, կազմը՝ Գ. Հակոբյանի, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2014.— 80 էջ։

Գեղարվեստական արձակ փաստագրության մե՞ջ, թե՞ փաստագրությունը՝ գեղարվեստական արձակի մեջ... Ահա այս մտքերն են պարուրում ընթերցողին արձակագիր Մեսրոպ Հարությունյանի այս ինքնատիպ պատմվածքաշար֊վիպակը կարդալուց հետո։

ԳՄԴ 84Հ֊4

ISBN 99941֊38֊49֊9

eISBN 978֊9939֊0֊1278֊0

© Մեսրոպ Հարությունյան, 2005

© Յավրուհրատ, 2014

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Էլեկտրոնային այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

The Edges of Revolution by Mesrop Harutyunyan

Copyright © 2005 by Mesrop Harutyunyan

Copyright © 2014 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

Այս պատմվածքաշար֊վիպակը նախապես տպագրվել է «Առավոտ» օրաթերթում` 2004թ. նոյեմբերի 6֊ին։ Հետո՝ 2005֊ին այն առանձին գրքով հրատարակեց «Վան Արյան» հրատարակչությունը։ 2012 թվականին վիպակը հրապարակեցի իմ բլոգում։

Շնորհակալություններս եմ հայտնում հրատարակիչներին՝ Արամ Աբրահամյանին և Վան Արյանին։ Երախտագիտությամբ հիշում եմ այս գրքի խմբագրին, իմ երջանկահիշատակ ընկեր Այդին Մորիկյանին։

Շնորհակալություններս բոլոր ընթերցողներին, ովքեր արձագանքեցին՝ իրենց կարծիքները արտահայտելով գրավոր և բանավոր։

Հիմա եկել է էլեկտրոնային հրատարակության հերթը, և այդ գործը նախաձեռնել է «Յավրուհրատը»։ Շնորհակալություններս Մարատ Յավրումյանին։

* * *

Այս գրքի բոլոր կերպարները մտացածին են, անունների և մականունների հնարավոր համընկնումները զուտ պատահականություններ են։

Արմեն Շեկոյանին՝ բանաստեղծին ու գրողին, նաև՝ նախորդ ու ներկա դարիս անխոնջ գրչին, ով 1988 թվականից հետո կատարված անցքերը ներկա և ապագա սերունդների համար տարեգրեց միջին դասարանների փոխադրության տեքստերով, ապա և՝ տարեգրում է պատմվածքներով։

ՓԱՍՏՈՐԵՆ

1987 թվականի մայիսի վերջին՝ ավարտական երեկոյի օրը, Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, և 1988 թվականի ճիշտ փետրվարի 20֊ին՝ երբ օպերայի բակն ալեկոծվում էր, օպերայից մի կանգառ ներքև՝ Մարգարյանում, փաստորեն, ծննդաբերեց։

1987֊ի մայիսյան էդ օրը պիտի որ տասնվեցուկես տարեկան լիներ, չնայած մայրը հետո, երբ սայթաքելու հետևանքով աղջկա փորը սկսեց կլորանալ, ասում էր. «Փաստորեն տասնյոթը վաղուց է լրացել»։

... Ավարտական երեկոյի օրն էր, ավելի ճիշտ երեկոյից հետո, գիշերով, մի քանի բաժակ էլ գինի էր խմել, տուն էին գալիս, այսինքն իրենց դասարանի մի քանի տղաներ իրեն տուն էին ուղեկցում։ Սայթաքեց։ Ու սայթաքեց փիս մի տեղում։ Իսկ էդտեղ՝ հենց փողոցի մեջտեղում (մի այլ տարբերակով՝ պուրակի ծառերի տակ, երրորդ տարբերակով՝ իրենց հսկա բազմահարկի ամենամութ՝ հինգերորդ հարկի աստիճանահարթակում) մի ոստ էր ցցված։ Ու թարսի պես էդ ոստը, փաստորեն...

Ակաթը, իր ասելով, ճչացել էր, զգացել, որ ցավ առավ ու արյուն է հոսում։ Մի խոսքով, երբ տուն հասավ, մայրն էլ զգաց, որ մի բան է պատահել, հետո, ոտքին արյան հետք նկատելով ու սայթաքելն իմանալով, վաշ֊վիշ արեց, մտածեց՝ բժշկի դիմի՞, թե՞ չէ։

«Քոռանամ ես,— ասաց,— աղջիկս դժբախտացավ, դե արի ու հետո ապացուցիր, որ կուսությունը սայթաքելուց է կորցրել»։

Այդ պատմությունը մայրը ստիպված էր հետո մի քանի անգամ պատմել, մանավանդ առաջին անգամ՝ բժշկի մոտ, երբ սա զննում էր աղջկան։ Հետո ուզում էին ամեն ինչ թաքցնել, բայց երբ հարևանները սկսեցին փսփսալ, մայրը նորից ու նորից պատմեց սայթաքելու պատմությունը։ Խեղճ աղջիկն իսկապես փիս էր սայթաքել, էն էլ՝ ամո՜թ, հինգ֊վեց տղայի ներկայությամբ, ու նրանք էլ, ստիպված, օգնել էին...

Խեղճ աղջիկն իսկապես փիս էր սայթաքել, էնքան փիս, որ մի քանի ամիս անց փորը հստակորեն սկսեց կլորանալ։ Մայրն աղջկա մարմնի հետ կատարվողը զգաց (բայց դեռ չխոստովանեց ու անգամ աղջկան էլ նորից չտանջեց) այն օրը, երբ համալսարանի իրավաբանականի ցուցակները կախեցին ու իրենք տեսան (չնայած վաղուց գիտեին), որ Ակաթը, փաստորեն, չի ընդունվել։ Չորս հատ երեք էր ստացել։ Դե, իրավաբանական հենց էնպես էր դիմել, որ հետո ասեր՝ «իրավաբանականից դուրս մնացի, փաստորեն, մի աչոկով», համ էլ, որովհետև իրենց դասարանի Արտուրիկն էլ էր իրավաբանական դիմել, իսկ ինքը թաքուն սիրահարված էր Արտուրիկին, բայց վերջինս, էն սայթաքելու օրվանից հետո իր հետ չէր խոսում։ Թե ի՞նչ էր իմացել Ակաթին ուղեկցող տղաներից, հայտնի չէ, բայց Ակաթի հետ չէր խոսում։

Դեռ վաղուց դասարանցիներն ասում էին, թե Ակաթը, ճիշտ է իրենց դասարանի գեղեցկուհին չէ, բայց, փաստորեն, ամենացանկալին է։ Չէ, դե նրանք ասում էին ամենասեքսուալը, մանավանդ էն երեկոյի շորով։ Իսկ Արտուրիկը, որ իրենց դասարանի ամենասիրունն էր, միշտ քիթը ցցած էր։ Ակաթին Արտուրիկ անունը շատ էր դուր գալիս։ Թեպետ գիտեր, որ գրվում է թ֊ով, բայց ինքն իր թաքուն գրառումներում միշտ տ֊ով էր գրում ու էդպես էլ արտասանում։ Իսկ իր անունից խորշում էր՝ Ակա՜թ։ Հերը դպրոցում ընդամենը մի բանաստեղծություն էր անգիր արել՝ Չարենցի «Լուսամփոփի պես աղջիկ»֊ը, ու ամենից շատ սիրել էր «Կապույտ աղջիկ, ակաթի ու կաթի պես հոգեթով» տողը, դրա համար էլ աղջկա անունը Ակաթ էր դրել («Հո Կաթ չէի դնելու»,— ասում էր հերը), առանց իմանալու անգամ, թե ակաթն ինչ է նշանակում։ Մի խոսքով, 1988 թվականի փետրվարի 20֊ին, երբ օպերայի բակն ալեկոծվում էր, Ակաթը Մարգարյանում ծննդաբերում էր։

Փաստորեն, 17 տարեկանում (թեպետ մայրը հետո բոլորին ասում էր, թե, փաստորեն, 18֊ը վաղուց է լրացել) Ակաթը մայր դարձավ։ Մանկաբարձների մի մասն օգնում էր՝ դժվար ծնունդ էր, մյուսները՝ «Լրաբեր» ու «Վրեմյա» էին նայում ու լուրեր բերում։ Աղջիկ ծնվեց։

Ակաթի հայրն աղջկա փորը կլորանալուց հետո նրանից երես էր թեքել, ոչ տեսնել էր ուզում, ոչ խոսել, իսկ երբ իմացավ, որ աղջիկ է ծնվել՝ «իրա նման լիրբ պիտի լինի, էլի» ասաց, ու կնոջը պատվիրեց. «Մեր տուն էլ չմտնի, բնակարան վարձիր, թող գնա իր համար ոնց ուզում է ապրի»,— ասաց, իսկ մտքում՝ «Կապույտ աղջիկ, ակաթի...»։ «Թո՜ւ, ակաթ էի կարծում»։ Թեպետ չգիտեր, թե ակաթն ինչ է։ Փառք Աստծո, ձեռքները քարի տակ չէր, միսենյականոց վարձեցին. բայց դե մոր սիրտ էր, չէր դիմանում, ամեն օր գնում էր աղջկան օգնելու՝ երեխային լողացնելու, ճաշ եփելու և այլն։ Համ էլ ամսական մի քիչ փող էր տալիս, որ աղջիկն ու թոռը կարողանային ապրել։ Փաստորեն, հեղափոխությունն անցավ առանց Ակաթի ակտիվ մասնակցության, թեպետ ինքը դպրոցում միշտ էլ ակտիվ աղջիկ էր եղել՝ էլ ջոկատի խորհրդի անդամ, էլ կոմսոմոլի քարտուղարի տեղակալ։ Բայց դե մայրանալուց հետո, մանավանդ՝ բացի իրենից հույսը մեկ էլ մոր վրա կարող էր դնել, ինքը, փաստորեն, ակտիվանալու ոչ ժամանակ ուներ, ոչ էլ ցանկություն։ Հեղափոխությունից հետո, երբ աղջիկը, փաստորեն, արդեն երեք տարեկան էր, մանավանդ՝ երբ հիսունանոցներն ու հարյուրանոցները փոխելու պատմությունը սկսվեց, ու երբ փողի արժեքը գնալով զրո էր դառնում, իսկ տան վարձն էլ սկսել էին դոլարով ուզել, ապրելը դժվարացավ։ Հայրը, փաստորեն, հեղափոխության ցնցումներին չդիմանալով (մոր ասելով էր էդպես) 1991 թվականին, աշխատանքը կառավարական ավտոպարկում կորցնելու ցավից ինֆարկտ ստացավ ու մահացավ՝ էդպես էլ թոռանը չտեսնելով ու աղջկան չներելով։ Հոր մահից հետո մայրն Ակաթին վերադարձրեց տուն. համ տան վարձը սկսեցին խնայել, համ էր մայրը հանձն առավ երեխային խնամել, եթե Ակաթը գործ գտնի։ Գործ գտավ նոր բացված տոնավաճառներից մեկում։ Մայրանալուց հետո, հարևան տղաների ասելով, Ակաթն էլ ավելի ցանկալի, այսինքն՝ սեքսուալ էր դարձել։ Իրենց հարևանությամբ գյուղից եկած մի աչքաբաց տղա էր վարձով ապրում։ Նա էլ հենց գտավ գործը։ Այդ տղան սեղանիկ ուներ էդ տոնավաճառում, ու փաստորեն, միասին էին աշխատում, գնում գործի, գալիս։ Ակաթն էդ գործին համաձայնեց նաև այն պատճառով, որ էդ տղայի անունն էլ Արտուրիկ էր։ Դե անունը նաև ցանկություններ էր բերում. մեկ֊մեկ էլ գործից հետո, գիշերով, միասին տուն գալիս, Արտուրիկ֊2֊ի մեքենայի մեջ, երբեմն նաև՝ երբ մի քիչ ավել փող էր ընկնում ձեռքներն ու կարող էին շուկայի կողքի հյուրանոցում մի սենյակ վերցնել մի քանի ժամով... Տղայի վարձով սենյակն էլ հարմար էր, բայց դե իրենք ամբողջ օրը աշխատում էին, ոչ շաբաթ ունեին, ոչ կիրակի, համ էլ հարևանները բա որ հանկարծ տեսնեի՞ն...

Մի խոսքով՝ սայթաքում էր։ Բայց հիմա արդեն զգույշ էր։

Իրենց դասարանի Արտուրիկին մեկ էլ հեռվից տեսավ 1995թ. սեպտեմբերի մեկին՝ երբ աղջկան տարավ առաջին դասարան։ Իբրև պատվավոր հյուր եկել էր նոր ուսումնական տարվա արարողությանը։ Մեկ ուզեց մոտենալ, մեկ էլ, դե, էն անեկդոտի նման. «Իրա հերն էլ անիծած»։ Անեկդոտում «հերն էլ անիծած»֊ը ավելի տղամարդավարի էր հնչում, բայց Արտուրիկի հասցեին չուզեց էդ կոպիտ բառերն օգտագործել։ Տոնավաճառում անընդհատ տղամարդկանց հետ շփվելը նաև հայհոյել էր սովորեցրել, բայց, իհարկե, երբեք երեխայի ներկայությամբ։ Ակաթի աղջիկը՝ սիրուն֊սիրուն, ուղղակի հրաշք։ Երբ տոնավաճառում կողքի աշխատողները հարցնում էին, թե ում է քաշել էդքան սիրուն, ասում էր, առանց ամաչելու ու քաշվելու. «Էհ, ես ի՞նչ իմանամ՝ ո՞ր մեկին, հինգ կամ վեց հոգի էին, կարող է բոլորից էլ մի քիչ կա, փաստորեն, խառնուրդ է էլի, սիրուն պիտի լինի...»։ Էդ օրն էր, որ ընկերուհիներից մեկը հարցրեց. «Ակաթ, բա ինչո՞ւ խմբակային բռնաբարության համար դատի չտվեցիր դրանց»։ «Աղջի,— պատասխանեց ինքը,— ի՞նչ բռնաբարություն, ամեն ինչ իմ հոժար ցանկությամբ է եղել, համ էլ մեր դասարանի տղերքն էին, հո նրանց վատություն չէի՞ անելու՝ գնային եսիմ ինչքան նստեին»։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ին իրենք Արտուրիկ֊2֊ի մեքենայով Բագրատաշենից էին գալիս։ Երևան մտնելիս ավտոտեսուչները կանգնեցրին։ Արտուրիկ֊2֊ը 1000 դրամանոցը ձեռքին դուրս եկավ։ Թեպետ ոչ մի խախտում էլ չէր արել, բայց դե գիտեր՝ եթե կանգնեցրել են, մի բան պիտի տաս։ Սակայն ավտոտեսուչներն ու նրանց հետ կանգնած ավտոմատավորներն իրենց տարօրինակ էին պահում։ Մեքենայից իջեցրին նաև Ակաթին ու սկսեցին զննել, բեռնաթափքը նայել։ Ու կանգնեցնում էին բոլոր մեքենաները։ Իրենք ոչ մի բան չէին հասկանում։ Արտուրիկ֊2֊ը սրանից֊նրանից հետքրքրվեց ու իմանալով եղելությունը, Ակաթին մի կողմ քաշեց ու բացատրեց։ Մի խոսքով, քաղաք մտան ահագին ուշացումով, բայց էլ իրենց տոնավաճառի կողմ չգնացին։ Ակաթը տուն մտավ թե չէ՝ տեսավ մայրը հեռուստացույցի առջև նստած՝ ալիքներն է փոխում։ Հաջորդ ամբողջ շաբաթը տոնավաճառը փակ էր, և Ակաթը, փաստորեն, հսկայական կորուստներ ունեցավ։

2002 թվականի հուլիսին, Ակաթի փաստորեն 14 տարեկան ու հինգ ամսական աղջիկն էլ անզգուշորեն սայթաքեց։ Անտառում։ Դասարանով արշավի էին գնացել, դասղեկն իր ուսանող տղային էլ էր բերել, որ խորոված անի։ Ու երբ դասղեկի ուսանող տղայի հետ սոճու կոներ հավաքելով խորացել էին անտառում, աղջիկն անզգույշ սայթաքեց, ու... Այդ սայթաքելն ուշ իմացվեց, բայց միլիցիա չդիմեցին. աղմուկի հավես չունեին, համ էլ էն տղայի մանկավարժ ծնողները ձեն չհանելու համար մի քիչ փող էին տվել։ Անցուցք էլ չուզեցին անել. համ ուշ էր արդեն, համ էլ բժիշկները խորհուրդ չտվեցին. «Աղջկա ապագան կվտանգեք»,— ասացին։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (Ակաթին դա իսկի չէր էլ հետաքրքրում, ոչ ընտրությունների էր գնացել, ոչ ցույցերի մասնակցել. գործերը տոնավաճառում լավ էին, փողը կար, սիրածների պակաս էլ չէր զգում, իսկ էդ օրերին միակ մտահոգությունն աղջիկն էր) երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում, Ակաթի՝ փաստորեն 15 տարեկան ու երկու ամսական աղջիկը հիվանդանոցում ծննդաբերեց։ «Փառքդ շատ, Տեր Աստված»,— անկեղծորեն ուրախացավ Ակաթը, երբ հիվանդանոցի քույրը դուրս եկավ ու հայտնեց, թե ծնվածը, փաստորեն, տղա է։ Ու թոռան անունը Արտուրիկ դրեց։ Փաստորեն, հենց էդպես՝ Արտուրիկ, տ֊ով։ Ակաթը, փաստորեն, 32 (իսկ մոր ասելով՝ 33) տարեկան տատիկ դարձավ։

ՄԻԱՆՇԱՆԱԿ

Հեղափոխությունը Պետրոսի համար, միանշանակ, օգտակար եղավ։ Այն օրը, երբ իրենց դասարանի Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, ինքն էլ նրան տուն ուղեկցող տղաներից մեկն էր, բայց, միանշանակ, խառնված չէր էդ պատմությանը, որովհետև էն ժամանակ ամաչկոտ տղա լինելով, միայն էնպես, մի թեթև օգնել էր Ակաթին։ Այսինքն, մինչև վերջ, միանշանակ, ներկա չէր եղել, դե՝ երրորդն էր եղել, բայց միանշանակ չես կարող ասել, թե հղիանալու գործում իր բաժինն էլ կար, մանավանդ էդ պահին մատները խաչ էր արել։ 1988 թվականի փետրվարի 20֊ին, երբ Ակաթը Մարգարյանում ծննդաբերում էր, ինքն օպերայի բակում էր, և միանշանակ աջակցում էր ցուցարարներին։ Դպրոցն ավարտելուց հետո պոլիտեխնիկ էր ընդունվել, բայց 88֊ի ամռանը, սեսիան ավարտվեց թե չէ, բանակ տարան։ Սովետը նոր կարգեր էր մտցրել. ինստիտուտ ընդունված բոլոր տղաները պիտի ծառայեին, հետո գային և ուսումը շարունակեին։ Ինքն էլ ընկավ ալիքի տակ ու տուն վերադարձավ ճիշտ իշխանափոխության պահին՝ 1990 թվականի մայիսին, երբ Գերագույն խորհրդի ընտրություններում ՀՀՇ֊ն հաղթանակեց։ Ինքը միանշանակ ՀՀՇ֊ի կողմն էր ու ձայնն էլ Բաբկեն Արարքցյանին էր տվել։ Հասցրել էր քվեարկել, թեպետ զինկոմատում անձնագիրն ուշացնում էին, հա ուզում էին փորփրել, թե ում է ընտրելու։ Ինքը խաբեց. «Բա ոնց,— ասաց,— միայն կոմունիստներին, հո էդ հավայի հաչող շներին չե՞մ ընտրելու»։ Էդ ասելիս դարձյալ մանկական սովորությամբ մատները խաչ էր արել. այսինքն թե՝ երդումը սուտ էր։ Զինկոմատում ուրախացան՝ ձայն բերելու պլան ունեին։ Բայց դե ինքը միամիտ չէր, 88֊ի առաջին ալիքի ցուցարարներից էր եղել, դեռ ուսանողների հետ էլ մի գիշեր նստել էր, իբրև ապացույց էլ լուսանկարներ ուներ։ Ճիշտ է՝ էն ամենաթունդ պահին, երբ Կոմիտեն արդեն վերջնական տեսք էր ստացել, ապա և՝ ձերբակալվել, ինքը բանակում էր, բայց, միևնույն է, Կոմիտեի բոլոր անդամների անուններն անգիր գիտեր։ Երկրաշարժից հետո «ռապըռտ» էր գրել՝ խնդրել էր ուղարկել աղետի գոտում աշխատելու, բայց մերժել էին։ Մի խոսքով, ինքը, միանշանակ, իշխանափոխության ակտիվ մասնակից էր և անգամ էն օրը, երբ Լևոն Տեր֊Պետրոսյանը պիտի ընտրվեր Գերագույն խորհրդի նախագահ, Մելիք֊Ադամյան փողոցում էր՝ բոլորի կողքին և սուլում, աղմկում ու «Լե՜֊վո՜ն֊Լե՜֊վո՜ն» էր կանչում ու էլի լուսանկարվում։ Մի լուսանկարում նույնիսկ պլակատ կար ձեռքին։ Հեղափոխությունից հետո՝ երկրորդ տարում, դեռ նույնիսկ պոլիտեխնիկը չավարտած, արդեն լավ գործի էր։ Քանի որ, միանշանակ, ցույցերի ակտիվիստ էր եղել՝ վկաներ ու լուսանկարներ ուներ, քաղաքի շրջաններից մեկում էն ժամանակ դեռ շրջխորհրդի նախագահ կոչվող պաշտոնյայի օգնական նշանակվեց։ Հարց էր, որ սովորեց լուծել։ Երբ պատերազմի էն ամենադժվար պահին Վազգենը հեռուստատեսությամբ ելույթ ունեցավ ու զորահավաք հայտարարեց, ինքը՝ Պետրոսը, թախտի տակ չմտավ։ Փոխաբերական իմաստով։ Բանակում հետևակում էր ծառայել՝ մարտական մեքենայի հրամատար էր եղել ու ավագ սերժանտի կոչումով ետ եկել, էլ չենք ասում, որ առաջին կարգի հրաձիգի նշան ուներ, զորախաղերի էր մասնակցել ու կռվել գիտեր, բայց դե դա զորախաղերի ժամանակ էր, երբ դիմացդ թիրախներ են միայն։ Մի խոսքով, սովետական բանակում կռվել սովորել էր, և երբ Վազգենը զորահավաք հայտարարեց հեռուստացույցով, ինքը թախտի տակ չմտավ։ Միանշանակ։ Ոչ ուղղակի, ոչ էլ փոխաբերական իմաստով։ Հաջորդ օրը գործի գնաց. այցելուներ ուներ, որոնք ցանկանում էին շրջանի տարածքի լավ տեղերում սեղանիկ դնել, շրջխորհրդի նախագահի հետ հարցերը լուծեց ախպերականով։ Երեկոյան, իբր ի միջի այլոց, շեֆն ասաց. «Չգնա՞նք տեսնենք Վազգենին ինչով կարող ենք օգնել»։ Ինքը մեկ ուզում էր գլխացավը պատճառ բռնելով հրաժարվել, մեկ էլ մտածեց, որ գնալը, միանշանակ, լավ առիթ է Վազգենի հետ մոտիկից ծանոթանալու ու նաև ապացուցելու, որ ինքը թախտի տակ մտնողներից չի։ Աշխատասենյակում խնամքով պահվող կամուֆլյաժը հագավ, ու այցելեցին զորահավաքի վայր։ Շատ տղաներ էին եկել, մի քանիսին նույնիսկ դեմքով գիտեր դեռ 88֊ի ցույցերից։ Վազգենին չհաջողվեց տեսնել։ Բայց իրենց այցելությունը, միանշանակ, ոգևորեց տղաներին։ Երբ մերոնք Շուշին ազատագրեցին, իսկ հետո էլ՝ արագ թափով դեպի Հայաստան միջանցքն էին բացում, ինքն ու շեֆը, չէ՝ շեֆն ու ինքը շրջանի տարածքում բանակին օգնություն կազմակերպեցին և այդ, միանշանակ, պատասխանատու հանձնարարությունը՝ օգնությունը կռվող տղաներին հասցնելը, շրջխորհրդի նախագահն իր վրա դրեց։ Օգնությունը հասցրին համարյա Գորիս֊Լաչին սահմանի վրա։ Ինքն իր կյանքի ամենահրաշալի ճառն ասաց, ինչը, միանշանակ, ավելի բարձրացրեց տղաների մարտական ոգին։ Խնամքով արդուկած կամուֆլյաժը հագին կանգնել էր բեռնատարի թափքում ու բառերն իրենք֊իրենք էին գնում֊հասնում հոգնած զինվորներին։

Հետո մի 30 անգամ լուսանկարվեց՝ խմբով, զինվորներից շատերի հետ՝ առանձին֊առանձին, մարտական մեքենայի վրա։ Այդ լուսանկարները, միանշանակ, շատ կարևոր էին։ Ահա, երկու փաստ, որ միանշանակ ապացուցում են՝ ինքը կռվի ժամանակ թախտի տակ չի մտել։

1995 թվականի ընտրություններից և Սահմանադրության ընդունումից հետո, երբ շրջանները վերացվեցին, ինքն արդեն բավականին կարողություն ուներ և սկսեց մանր բիզնեսով զբաղվել։ Բայց իրենց նախկին շրջանի տարածքում առաջացած համայնքներից մեկի թաղապետը դարձյալ հրավիրեց օգնականի պաշտոնի։ Դա իր համար, միանշանակ, լավ էր. համ իր փոքրիկ բիզնեսը կարող էր շարունակել, համ էլ հարցեր լուծել։ Էդ ընտրություններից հետո ՀՀՇ֊ից հիասթափվեց, ուզում էր ԱԺՄ֊ական դառնալ, բայց մտածեց, թե դա կխանգարի կարիերային և որոշեց առայժմ սպասել։ Փորձեց ազատամարտիկի վկայական ստանալ, չհաջողվեց։ Լուսանկարներն ամենուր ցույց էր տալիս, բայց իր դեմ, միանշանակ, դավեր էին նյութում ու վկայական չէին տալիս։ 96֊ի սեպտեմբերի դեպքերից հետո, ինքն էլ, թեպետ ՀՀՇ֊ից հիասթափված էր, բարձրաձայն միանշանակ արդարացնում էր խորհրդարանում մի քանի ընդդիմադիր պատգամավորներին ծեծելը. «Բա, ոնց,— ասում էր,— բա քանի՞ գլխանի են, որ ազգընտիր նախագահի դեմ են դուրս գալիս»։ 98֊ի իշխանափոխությունից հետո, ավելի ճիշտ՝ երբ Վազգենը Հանրապետական կուսակցությունն ընտրեց իրեն հենարան, ինքն էլ հանրապետական գրվեց։ Ղեկավարների հետ մոտիկացավ, լուսանկարները նորից մեջտեղ հանելով երկրապահի վկայական ստացավ, իսկ հետո նաև՝ մարտական մեդալ։ Մեդալը ստանալու առթիվ կազմակերպած ճոխ խնջույքին իրենց դասարանի Արտուրիկին էլ հրավիրեց։ Բայց սա չեկավ։ 1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ին այցելու ուներ։ Հանկարծ աշխատասենյակ մտավ, չէ, ներխուժեց շեֆի քարտուղարուհին ու շնչահատ հայտնեց կատարվածը։ Շեֆն արդեն աստիճաններով իջնում էր՝ հասավ ետևից։ Մեքենայով արագ խորհրդարանի մոտ հայտնվեցին։ Մինչ առավոտ մնացին էդտեղ, թեպետ ոչ մի բան չէին կարող անել։ Հաջորդ մի շաբաթն ընկճված էր, մտածում էր արդեն «Հանրապետականը» թողնի, գցում֊բռնում էր, թե կուսակցությունը կարող է թուլանալ, բայց որոշեց դեռ սպասել։ Ու սպասումներն արդարացան։ Մանավանդ՝ 2000 թվականի մայիսից։ Այ էդ ժամանակից էր, որ հաջողությունները միանշանակ թափվեցին գլխին։ Պաշտոնը չէր փոխում, մնում էր թաղապետի օգնական։ Էդպես աննկատ էր։ Սակայն թաղում գիտեին, որ ցանկացած հարց լուծելու համար Պետրոսին պետք է դիմել։ Էլ չենք ասում, որ իր տարբեր բիզնեսները՝ մի քանի խանութ, մի բենզակայան ու մի սրճարան, սկսել էին ծաղկել։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (իսկ իր համար՝ միանշանակ ընտրվածը) երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում («Ճիշտ էլ անում են,— մտածում էր Պետրոսը,— բա քանի՞ գլխանի են, որ ազգընտիրի դեմ են դուրս եկել»), ընտրությունների բարեհաջող ելքի առթիվ իր և թաղապետի, չէ՝ թաղապետի և իր կազմակերպած խնջույքից քեֆը լավ «Մերս»֊ով տուն գնալիս փողոցում պատահաբար Ակաթին տեսավ։ Հիվանդանոցից դուրս էր եկել ու մեքենայի էր սպասում։ Նստեցրեց՝ տուն տանելու։ Զրույցը սկսվեց Ակաթի աղջկա ծննդաբերելուց, հետո հուշերը հասցրին մինչև 87֊ի էն ավարտական երեկոն, ու իրենք էլ չիմացան, թե ինչպես հայտնվեցին քաղաքից դուրս՝ մի հրաշալի խորտկարանում, որը նաև հյուրանոցային համարներ ուներ։ Մնացյալը միանշանակ հայտնի չէ։ Միանշանակ հայտնի է միայն, որ Ակաթին մի հարցում օգնելու խնդրանքը չկատարեց. խոստումը տալիս մատներն էլի մանկական սովորությամբ խաչ էր արել։

ԿՈՆՍՏՐՈՒԿՏԻՎ, ՇԻՆԻՉ, ԿԱՌՈՒՑՈՂԱԿԱՆ, ԿՈՆՍՏՐՈՒԿՏԻՎ

1987 թվականի էն օրվան, երբ իրենց դասարանի Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, Կարպիսն ամենակոնստրուկտիվ մասնակցությունն էր ունեցել։ Մանավանդ, երբ հասկացել էր, որ Ակաթը կարծես դեմ չի։ Պարելու ընթացքում, կիսախավարի մեջ, շրթունքները հպել էր աղջկա վզին, ձեռքը դանդաղ սահեցրել կրծքի վրայով, զգացել, որ աղջիկը թուլանում է, իսկ երբ դասղեկը, որ ջահել ուսուցչուհի էր, մի երկու բաժակից հետո աչալրջությունը կորցրել էր ու նույնպես տարվել պարելով, Կարպիսն Ակաթին թաքուն բակ էր հանել, ու երկար համբուրվել էին։ Էդ պահին էլ Ակաթին տիրանալու կոնստրուկտիվ միտքն էր առաջացել։ Ու մինչ Ակաթը բակում ծխում էր, Կարպիսը մի րոպեով ներս էր գնացել, մի քանիսի՝ ամենամոտիկ տղերքի ականջին շշնջացել իր կոնստրուկտիվ առաջարկն ու հետ եկել։ Հետո, պարզ է, ընկերները եկել էին, ու բոլորով միասին Ակաթին տուն ուղեկցել։ Ու երբ Ակաթն առաջին անգամ սայթաքել էր՝ ցավ ու հաճույք իրար խառնված սկսել կրքոտ համբուրվել, այլևս չտարբերելով, թե կողքինն ով է, տղաները հերթով փոխարինել էին իրար։ Ու եթե ճիշտն եք ուզում իմանալ, Ակաթը սայթաքել էր ոչ թե փողոցի մեջտեղում կամ՝ պուրակի ծառերի տակ, կամ բազմահարկի ամենամութ՝ հինգերորդ հարկի աստիճանահարթակում, այլ բակի մի անկյունում կանգնած հին բուդկա «Մոսկվիչի» թափքում։ Թափքը բաց էր ու նաև, իրենց բախտից, մի հին ներքնակ կար։ Հետևանքների մասին չէին մտածել, բայց հինգով էլ Ակաթին տուն էին ուղեկցել, այսինքն՝ մինչև բնակարանի դուռը։ Ու եթե ճիշտն եք ուզում իմանալ՝ Ակաթն էդ ժամանակ բոլորովին էլ կույս չէր. Կարպիսն առաջինն էր եղել էդ օրը ու հաստատ գիտեր։ Իսկ ոստի պատմությունը հորինեցին... Ու 1988 թվականի փետրվարի 20֊ին, երբ օպերայի բակն ալեկոծվում էր, իսկ Ակաթը՝ Մարգարյանում ծննդաբերում, իրենցից ոչ մեկը, բնականաբար, չհայտնվեց հիվանդանոցի մոտ։ Գիտեին, որ Ակաթն ամոթից բան չի ասել, իրենք էլ հո հիմա՞ր չէին, որ անցավ գլուխները ցավի տակ դնեին։ Հինգով էլ օպերայի բակում էին՝ ամենակոնստրուկտիվ մասնակցությունն էին ունենում միտիգներին։

Կարպիսը, որ որևէ բանից ետ մնալու սովորություն չուներ, էդ առաջին ցույցերից հետո մի շարք իրոք կոնստրուկտիվ առաջարկություններ արեց։ Գլխավոր կոնստրուկտիվ առաջարկությունն այս էր. տղաներով պետք է մի այնպիսի զենք ստեղծեն, որը ոչնչացներ միայն թուրքերին։ Ոգևորված պատմում ու նկարագրում էր։ «Պատկերացրեք,— ասում էր,— մի ռումբ. գցում ես մի գյուղի վրա, որտեղ համ թուրքեր են ապրում, համ հայեր։ Ռումբը բոլոր թուրքերին կոտորում է, իսկ հայերին՝ ոչ մի բան»։ Իսկ էդպիսի խառը բնակավայրեր, իրենք էլ գիտեին, Հայաստանում էլ, Ղարաբաղում էլ լիքը կային։ Հետո գաղափարն էլ ավելի զարգացրեց. ռումբը պիտի տարբերեր ոչ միայն հենց թուրքերին, այլ բոլոր թլպատված մուսուլմաններին։ Սկզբում կօգտագործեին թուրքերի դեմ, հետո՝ ռումբն իբրև դագանակ պիտի պահեին։ Այսինքն՝ իսլամի առաջխաղացման ու պանիսլամական տարածք ստեղծելու առաջը հենց իրենք պիտի առնեին. ռումբը զսպիչ դեր պիտի կատարեր։ Գաղափարն, իհարկե, լավն էր, կոնստրուկտիվ, սակայն իրականցնելու համար տղերքը մի շարք մանր֊մունր դժվարություններ տեսան։ Առաջին դժվարությունն այն էր, որ չգիտեին, թե ինչ նյութերից կարող են նման ռումբ պատրաստել։ Երկրորդ դժվարությունը, եթե նույնիսկ իմանային՝ բա էդ նյութերը որտեղի՞ց պիտի գտնեին, և վերջապես, երրորդ դժվարությունը՝ եթե նյութերն էլ իմանային որտեղից պիտի գտնել՝ բա փո՞ղ։ Կարպիսն ասում էր՝ փող հայթայթելու ելքը գտել եմ, լիքը պլանքաշ թուրքեր կան գյուղերում, մի քիչ որ պլան ճարենք՝ ծախենք իրենց, էդ փողով էլ զենքը կսարքենք։ Հեղափոխությունից հետո Կարպիսի երկրորդ կոնստրուկտիվ, չէ՝ արդեն նախագահի սիրած բառով՝ շինիչ առաջարկությունը Եվրոպոլիսին էր վերաբերում։ Որ Եվրոպոլիսը պիտի անպայման կառուցվեր՝ հավատում էր, երևի, միայն ինքը։ Բայց որտե՞ղ։ Սկսեց Երևանին մերձակա տարածքներ արշավել։ Ոտքով։ Ամեն տարածքում պատկերացնում էր էդ քաղաքը։ Տուն վերադառնալով՝ թուղթ էր վերցնում ու գծագրում իր պատկերացրածը, շարադրում մեկնաբանությունները, հետո ծրարում և ուղարկում «Հայաստանի Հանրապետություն»։ Հաջորդ օրն իսկ ինքն էր այցելում խմբագրություն՝ ստուգելու նամակը ստացել են, թե չէ։ Ասում էր տեսեք՝ ինչ շինիչ առաջարկություն եմ արել Եվրոպոլիսի կառուցման համար։ Երբ պատերազմի էն ամենադժվար պահին Վազգենը հեռուստատեսությամբ ելույթ ունեցավ ու զորահավաք հայտարարեց, Կարպիսը հայտնվեց «Հայաստանի Հանրապետություն» թերթի խմբագրությունում. հիշել էր իր առաջարկությունը հատուկ զենքի մասին ու քանի որ նաև արդեն մի քանի գաղափարներ ուներ, թե ոնց պիտի այդ զենքը սարքել, հերթական հոդվածը առաջարկեց։ Կարևորը տպվելը չէր, մանավանդ որ խմբագրության նամակների բաժնում Կարպիսին վաղուց արդեն լուրջ չէին ընդունում, կարևորը հենց շինիչ առաջարկությունն էր։ Եվրոպոլիսի գաղափարն արդեն մեռնում էր, սակայն Կարպիսը ոչ մի կերպ չէր հանգստանում. էլի տարածքներ էր փնտրում։ Անունը Եվրոպոլիս ենք դնում, Եվրոպան պիտի օգնի։ Իր թաքուն երազանքներում այդ շինիչ առաջարկություններն ի վերջո հանգում էին մի այլ շինիչ եզրակացության. ինքը, միայն ինքը պիտի դառնար էդ քաղաքի քաղաքապետ՝ իբրև գաղափարին անմնացորդ նվիրված անձնավորություն։ Ոչ մեկը չգիտեր, թե Կարպիսն ինչով է ապրում, ինչ գործ է անում։ Ինքն ասում էր, թե գաղափարներ է ծախում։ Չէր ամուսնացել։ Ակաթի հետ կապված պատմությունից հետո գլխովին խրվել էր հեղափոխության գործերի մեջ ու անընդհատ հեղափոխական էր։ Միշտ հավատում էր, որ իր առաջարկություններն ի վերջո ընդունելու են։ Լևոնի իշխանության երկրորդ, թե երրորդ տարում շինիչ բառից հրաժարվեց։ Հո չէ՞ր կրկնի ժողովրդից կտրված իշխանության օգտագործած բառերը։ Սկսեց կառուցողական ասել։ Իսկ երբ էդ բառն էլ դարձավ իշխանության մաս, իշխանությունների ինադու նորից միայն օտար կոնստրուկտիվն էր օգտագործում։ Երբ 1996 թվականի սեպտեմբերի 25֊ին ժողովուրդը գրոհեց խորհրդարանը՝ ինքն առաջին շարքերում չէր։ Իհարկե, չէր տեսել, թե ոնց է Սադոյանն ասում՝ «Ահա նրանք...», բայց կողք քաշված էլ չէր՝ ամենակառուցողական մասնակցությունն էր ունեցել։ Ձայնը տվել էր Վազգենին (Մանուկյան), որոշել տեր կանգնել իր ձայնին ու բոլորի հետ գնացել էր միտինգի։ Բայց երբ Վազգենը խորհրդարանի մոտ ասաց. «Եթե էսքան (լավ չլսեց, թե ինչքան) ժամանակից չվերադառնամ, եկեք իմ ետևից...», Կարպիսը հասկացավ, որ գործերը լրջանում են ու մտքում ինքն իրեն կոնստրուկտիվ առաջարկություն արեց. «Գնալ պետք չէ՝ արյունահեղություն կլինի»։ Եվ անմիջապես էլ քաշվեց միտինգավորների վերջին շարքերը։ Էդ դեպքերից հետո էր՝ շրջվեց, հետ նայեց ու տեսավ, որ ինքը ոչինչ չունի՝ իր կոնստրուկտիվ գաղափարներից բացի։

98֊ի իշխանափոխությունից հետո, ավելի ճիշտ՝ լոտոմանիայի առաջին ալիքի ժամանակ, Կարպիսը գլխովին խրվեց լոտոյի մեջ։ Մինչ այդ երբեմն տարվում էր բինգոյով, պատահում էր՝ գիշերներ էր լուսացնում Բինգո֊կաֆեներում, մեկ֊մեկ շահում էր այնքան, որ համ իրեն էր փող մնում, համ էլ հաջորդ երկու օրը նորից խաղում ու տանուլ էր տալիս, մի անգամ նույնիսկ շատ խոշոր գումար շահեց։ Բայց բինգոներն արդեն հետաքրքիր չէին՝ կոմբինացիայի հնարավորություն, կոնստրուկտիվ գաղափարներ կիրառելու շանս չուներ՝ ամեն ինչ պատահականության վրա էր։ Լոտոն էլ էր էդպես։ Բայց հենց որ սկսեցին խոշոր շահումները՝ ավտոմեքենաները, իր գործը կպավ։ Գնաց լոտոներից մեկի գրասենյակ, ու արեց իր հերթական կոնստրուկտիվ առաջարկությունը. «Ամեն գովազդի համար՝ 20 դոլար»,— ասաց։ Լոտոյի տերերը չհասկացան։ Բացատրեց իր կոնստրուկտիվ գաղափարը՝ «Ես գրիմ եմ անում, ուզում եք տղամարդու, ուզում եք՝ կանացի, դուք ինձ նկարում եք երջանիկ ժպտալով, մեքենայի բանալին ձեռքիս, ու ես Հայաստանով մեկ հայտարարում եմ, որ շահել եմ, ու սա ամենաարդար խաղն է»։ Սա միակ գաղափարն էր, կարծես, որ անցավ։ Ու ամեն օր հերթական գովազդը տեսնելուց հետո, Կարպիսը մտքում հայհոյում էր իր բախտը. «Ախր ես դերասան պիտի դարձած լինեի, դերասան»։ 1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ին Կարպիսը նկարահանվում էր հերթական գովազդում։ Էս անգամ ինքը գյուղից քաղաք կանաչի բերած հողագործի հագուստով ու գրիմով էր։ Իբր գյուղացի է, ապրանք էր բերել, որոշեց բախտը փորձել, գնեց լոտոն ու շահեց ավտոմեքենա։ Երբ ասում էր. «Ժողովուրդ, սա ամենաարդար լոտոն է, խաղացեք...», նկարահանումն ընդհատեցին, ու... Ինքն էլ ռեժիսորի ու օպերատորի հետ գնաց խորհրդարանի մոտ։ Գլխում լիքը կոնստրուկտիվ գաղափարներ էին ծնվում, թե ոնց պետք է տեռորիստներին դուրս բերել խորհրդարանից։ Դեռ ողջ եղելությունը չգիտեին, իսկ երբ իմացան, Կարպիսն ընկճվեց, մոռացավ բոլոր կոնստրուկտիվ գաղափարները։ Դրանից հետո մի ամբողջ շաբաթ դեռ ընկճված էր։ Բացի այդ էլ, մի ամբողջ շաբաթ հեռուստատեսությունները, սգի պատճառով, լոտոյի գովազդ չէին տալիս, ու ինքն իրեն չէր կարող տեսնել հեռուստացույցով։ Բայց երբ կյանքը մի քիչ խաղաղվեց, Կարպիսը նորից դերի մեջ մտավ։ Լոտոների պրոպագանդման առաջամարտիկն էր, իսկ փողն էլ թափվում էր առատության եղջյուրից։ Չէր հիշում, թե որտեղ է կարդացել էդ «Առատության եղջյուր» արտահայտությունը, բայց զգում էր, որ իր ներկա պահի համար է ասված։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (իսկ իր համար՝ պարզապես քաղաքական լոտոյի իր գործընկերը՝ «հաղթողը») երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում, Կարպիսը անցնում էր քաղաքի ամենանշանավոր անկյունում շարված մեքենաների կողքով, տեսնում լոտոներն առնող ու ջնջող միամիտներին և ուրախանում՝ իր միակ ընդունված կոնստրուկտիվ գաղափարի հաղթանակով։

ԳԼՈԲԱԼԱՑՈՒՄ

Կատյան դասարանի ամենասիրուն աղջիկն էր՝ հայ հոր ու ռուս մոր ծնունդ։ Նաև՝ աղջիկների մեջ ամենից լավ սովորողը։ 1987֊ի էն ավարտական երեկոյի օրը, երբ Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, տղաներից մի քանիսը Կատյային էլ փորձեցին պարելու ժամանակ ձեռք գցել, բայց ինքը խիստ հոր դաստիարակություն էր ստացել, էլ չասենք, որ 13 տարեկանից մայրը բաց զրույցներ էր վարել սեռական կյանքի մասին։ Այնպես որ՝ ինքն Ակաթի նման շուտ սայթաքող չէր։ Էդ երեկոյի ժամանակ նաև նկատեց Ակաթի դուրս գալը տղաների հետ ու մտքով անցավ, որ մի բան լինելու է։ Երբ Ակաթն իրավաբանականից դուրս մնաց «փաստորեն մի աչոկով», ինքը հաջողությամբ ընդունվեց կենսաբանական։ Հետո էլ համալսարանում բոլորի աչքը նրա վրա էր՝ սլացիկ կազմվածքով ու սեր մարմնավորող մարմնով օրիորդ էր դարձել։ 1988 թվականի փետրվարի 20֊ին, երբ Օպերայի հրապարակն ալեկոծվում էր, իսկ Ակաթը Մարգարյանում ծննդաբերում, Կատյան հանրային գրադարանում գրքեր էր կարդում։ Ճիշտ է՝ Ղարաբաղի խնդրի վերաբերյալ անտարբեր չէր, սակայն նրան շարժման ակտիվիստ ու ցույցերի մշտական մասնակից էլ չէիր համարի։ Եթե կուրսը Օպերայի հրապարակ գնալու պատրվակով դասերից փախչում էր, ինքը ոչ թե ուրիշների նման կինո էր վազում, այլ նստում էր գրադարանում ու կարդում, երբեմն էլ երեկոյան, Հանրային գրադարանում մշտապես իր հետ նույն սեղանի մոտ նստող ապագա ֆիզիկոս մի ընկերուհու հետ գնում էր «ինֆորմացիոն» միտինգներից նորություններ իմանալու։

1991֊ի աշնանն ամուսնացավ մեկ տարի առաջ համալսարանն ավարտած մի լավ ընկերոջ հետ։ Երկուսն էլ նույն դպրոցում էին աշխատում, ընդ որում՝ Կատյային դեռ երրորդ կուրսից էին դասեր տվել, քանի որ կենսաբանության ուսուցչի կարիք ունեին, ամուսինը՝ նաև դիսերտացիա էր գրում, բայց մինչ այդ էլ, դրանից հետո էլ, երբ անհրաժեշտ էր, զենք էր վերցնում ու միանում կռվող տղերքին։ Ու երբ էն դժվար պահին Վազգենը հեոռւստացույցով ելույթ ունեցավ և զորահավաք հայտարարեց, Կատյայի ամուսինն էլ պատրաստվեց հաջորդ օրը մեկնելու՝ հասկանալով, որ Վազգենի կոչը նաև իրեն էր ուղղված։ Այդ հրաժեշտի գիշերը նույնիսկ ամուսնական առաջին գիշերվանից էլ հրաշալի ու բուռն էր։

Բնազդ էր, թե ինչ, ամուսնուն գրկից բաց չէր թողնում։ Միայն լուսադեմին աչք կպցրին։ Ու երբ ինքը զարթնեց, տեսավ, որ ամուսինը կողքին չէ. գնացել էր առանց հրաժեշտ տալու, և ճիշտը դա էր։ Ամբողջ գիշերն էր իրենց հրաժեշտը։ Կատյան ամեն օր հետևում էր Ղարաբաղից եկող լուրերին։ Ամուսինը լուրեր էր ուղարկում, իսկ ինքը՝ հեռուստացույցին կպած, ոչ մի լրատվական թողարկում բաց չէր թողնում։ Նույնիսկ մարտկոցով աշխատող մի փոքրիկ հեռուստացույց գնեց, որ լույս չեղած ժամանակ էլ լուրեր կարողանա լսել։

... Ամուսնու զոհվելու իրական հանգամանքներն այդպես էլ ոչ մեկը չկարողացավ պատմել։ Ինքը չէր էլ ուզում իմանալ։ Կորստի մտքի հետ հաշտվել էր էն հրաժեշտի գիշերը։ Սիրում էր ամուսնուն և համոզված էր, որ սիրելու է միշտ։ Ամուսնուց մնացած միսենյականոցում էր ապրում։ Թեպետ մայրն ու հայրն անընդհատ կանչում էին իրենց մոտ, չէր գնում, սիրում էր էդ միսենյականոցը՝ իր սիրո տունը ու մենակ անցկացրեց էն ցուրտ ու մութ տարիները։ Դպրոցից ստացածը հեչ բան էր, բայց դե տարվա մեջ նաև երկու֊երեք դիմորդի հետ կենսաբանություն էր պարապում, և վաստակածը բավարարում էր, մանավանդ, որ իր պահանջները շատ համեստ էին։ Թեպետ արդեն լավ մասնագետի համբավ էր ձեռք բերել, բայց երեք դիմորդից ավելի չէր վերցնում, եթե անգամ կրկնակի գումար էին առաջարկում։ Իսկ նման առաջարկներ լինում էին, որովհետև Կատյայի մոտ սովորածները բոլորն էլ կենսաբանությունից առնվազն 18 էին ստանում։ Երբ կյանքը մի քիչ խաղաղվեց, Կատյան որոշեց մեքենա վարել սովորել։ Չգիտեր թե ինչու է սովորում։ Երևի միայն պարապ ժամերը լցնելու համար։ Ամեն ինչ կարծես հանգիստ ու միապաղաղ էր, միայն մարմինն էր իրենը պահանջում։ Բայց դե ամուսնու հիշատակը թույլ չէր տալիս այդ մասին երկար մտածել։ Զզվելին ամեն տարի այս կամ այն պաշտոնյայի դուռը թակելն ու իրեն՝ որպես զոհված ազատամարտիկի այրի օրենքով հասնող արտոնությունները նորից ձևակերպելն էր։ Դրանց՝ կուշտ դեմքերով այդ պաշտոնյաների հայացքներից, ակնարկներից հետո, երբ տուն էր գալիս՝ տաք ցնցուղի տակ մտնելու և մաքրվելու ցանկություն էր ունենում ու էդպես էլ անում էր։ Կանգնում էր ցնցուղի տակ, նայում իր մարմնին, հիշում հրաժեշտի գիշերն ու կարոտում֊կարոտում էր... Իր ժամանակը սպանելու ու մտքերը ցրելու համար սկսեց նաև անգլերենի դասերի հաճախել։ Դպրոցում ու համալսարանում անգլերենը լավ էր սովորել, բայց որոշեց կատարելագործել ու դասընթացների գնալուց երկու ամիս անց սահուն խոսում էր։ Հետո նաև մի ամիս մասնավոր դասեր առավ։ Միակ ընկերուհին, ում հետ հաճախ էր շփվում, հանրային գրադարանում ուսանող տարիներին ծանոթացած ֆիզիկոսուհին էր։ Վերջինս երկու տարի դպրոցում դասավանդելուց հետո թողել էր ուսուցչությունն ու աշխատում էր տուրիստական ֆիրմայում։ Ճիշտն ասած՝ հենց էդ ընկերուհին էր խորհուրդ տվել վարորդական դասընթացների հաճախել ու անգլերենը խորացնել։ Ասել էր՝ ճիշտ է, մենք հիմնականում արտասահմանյան ուղևորություններ ենք կազմակերպում, բայց մեկ֊մեկ էլ արտասահմանցի հյուրեր ենք ունենում, կկարողանամ դասավորել՝ նրանց կուղեկցես ասենք Գառնի, Գեղարդ, Էջմիածին՝ լրացուցիչ վաստակ կունենաս։ Էդ ֆիրման, որ մի քիչ աճել էր, նաև մի փոքրիկ սրճարան էր բացել՝ կից երեք հյուրանոցային համարով։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ի կեսօրին ընկերուհին զանգահարեց։ Հյուր ունեին Եվրոպայից, որ ֆիրմայի գործընկերներից էր ու եկել էր տուրիզմի հնարավորություններն ուսումնասիրելու։ Երբ Կատյան ընկերուհու մոտ մտավ՝ հյուրը սրճարանում ճաշում էր։ Ընկերուհին իրենց ծանոթացրեց՝ ասելով, թե Կատյան Հայաստանի բոլոր տեսարժան վայրերը գիտի, ու կարող է ուղեկից դառնալ։ Եվրոպացին Կատյային գինի լցրեց։ Զրուցեցին։ Եվրոպացին առաջարկեց բարձրանալ սենյակ՝ նաև վիսկի փորձել։ Կատյան զգում էր ու գիտեր, թե ինչի համար են սենյակ բարձրանում, բայց անկախ իրենից ենթարկվեց։ Մի քիչ կաշկանդված էր՝ մարդիկ կարող էին տեսնել, բայց էդ օրը սրճարանում ու գրասենյակում ընկերուհուց բացի մարդ չկար, ու նաև, ինչ֊որ մի անբացատրելու ուժ առաջ էր մղում, կարծես ասում էր. «Գնա»։ Արդեն երեկոյանում էր, փողոցում ինչ֊որ գվվոց կար, որ սրճարանում լսվում էր, բայց իրենք բանից անտեղյակ էին։ Շարունակությունն աննկարագրելի է։ Կատյայի մարմինն էր առաջնորդը։ Ոչ թե ինքը, այլ հենց մարմինը։ Քառասնամյա եվրոպացին զարմացած էր, շշմած, հիացած։ Շատ էր շրջել աշխարհով։ Իր կյանքում սեր էլ էր եղել, կանայք՝ ինչքան ուզես, մարմնավաճառներ էլ էր հրավիրել հյուրանոց՝ աշխարհի մեծ ու փոքր քաղաքներում։ Բայց էդպես իրեն դեռ չէին սիրել, անգամ մարմնավաճառները, որ իրենց գործը պրոֆեսիոնալ էին արել, ճիշտ է, բայց կեղծ։ Այդ երեկոն ու գիշերն ուրիշ էր։ Եվրոպացին չգիտեր, իհարկե, որ Կատյան իրեն չէ՝ զոհված ամուսնուն էր սիրում կարոտած մարմնով, եվրոպացու մարմնի մեջ ամուսնու հոգին էր դրել ու սիրում էր։ Առավոտյան եվրոպացին հանեց դրամապանակն ու հինգ հատ հարյուր դոլարանոց հաշվելով մեկնեց Կատյային։ Այդքան գումար երբեք ոչ մեկին, ոչ մի մարմնավաճառի չէր տվել։ Կատյան սկզբում կարկամեց. «Ուրեմն ես պոռնի՞կ դարձա արդեն»,— մտածեց։ Հետո զայրացավ և առանց փողը վերցնելու ու առանց բացատրության փախավ սենյակից։ Փողոցում քայլելիս արտասովոր իրարանցում էր նկատում, բայց գլխի չէր ընկնում, հետո՝ երթուղային տաքսու մեջ հատուկենտ լսած արտահայտություներից իմացավ կատարվածն ու ցնցվեց։ Տուն հասավ թե չէ, նախ հեռուստացույցը միացրեց, իմացավ ամբողջ եղելությունը։ Վազգենին ճանաչում էր, մի անգամ Եռաբլուրում ամուսնու գերազմանի մոտ իրեն էր մոտեցել, ասել, որ հիշում է ամուսնուն, լավ կռվող էր ու հրաշալի զինվոր, հետաքրքրվել էր, թե Կատյան ինչի կարիք ունի։ Ինքն, իհարկե, համեստորեն մերժել էր օգնությունը, բայց ջերմ վերաբերմունքից հիացել ու զգացվել էր։ Ու հիմա Վազգենի զոհվելուց ամենից շատն էր ազդվել։ Մանավանդ, որ հենց էդ օրը ինքը, բանից անտեղյակ, մեղք է գործել։ Ու մեղքից մաքրվելու համար լոգարան մտավ դարձյալ։ Ցնցուղի տակ կանգնած էր՝ հեռախոսը զնգաց։ Դուրս եկավ լոգարանից, վերցրեց լսափողն ու լսեց ընկերուհու ձայնը. «Աղջի, դու հո գիժ չե՞ս։ Ինչո՞ւ փողը չես վերցրել։ Էդ փողը վերցնելով դու հո պոռնիկ չդարձա՞ր։ Մի անգամ էր։ Հաճույքդ ստացար, չէ՞։ Է՞, փողը փորդ կծակե՞ր։ Հաճելին ու օգտակարը կմիավորեիր։ Լավ, մի խոսքով, էդ մեր հյուրն ուզում է քեզ տեսնել»։

Կատյան կտրականապես հրաժարվեց։

Զոհվածների թաղումից մի քանի օր անց ընկերուհին նորից զանգահարեց. «Քեզ նամակ է գրել իմ հասցեով,— ասաց,— արի, կարդա»։ Կատյան փողոց դուրս եկավ։ Դժվար էր քայլում։ Կարծես բոլորն իրեն էին ցույց տալիս ու ամեն ինչ գիտեին... Նամակը երկու բառ չէր, ինչպես սովորաբար էլեկտրոնային փոստով են գրում։ Սիրո խոստովանություն էր։ Նաև խնդրանք էր՝ սեփական էլեկտրոնային փոստ ունենալ, որ ամեն օր նամակ ստանա։ Կատյան չպատասխանեց նամակին։ Բայց եվրոպացին համառորեն ամեն օր գրում էր. աշխարհի որ ծայրում էլ լիներ՝ գրում էր։ Ընկերուհին անընդհատ ստիպում էր պատասխանել։ Ինքը չէր ուզում։ Ընկերուհին Կատյայի անունով էլեկտրոնային փոստի հասցե բացեց։ Կատյան համակարգիչ առավ, ինտերնետ միացրեց ու տնից մի անգամ պատասխանեց եվրոպացուն։ Սա աշխարհով մեկ էր եղել, հաջորդ պատասխանն արդեն ձևավորված էր ծաղիկներով։ Հետո Կատյային գրած մի նամակում բացատրեց, թե ոնց ICQ մտնի։ Ու սկսվեց։ Ամեն երեկո, պայմանավորված ժամին իրենք հանդիպում էին վիրտուալ տարածության մեջ։ Զրույցները երբեմն տևում էին մինչև ուշ գիշեր։ Այսինքն՝ Կատյայի համար։ Էդպես համարյա երեք տարի։ Ու մի օր էլ գրեց, թե գալիս է, ու պիտի ամուսնանան։ Կատյան երկու պայման դրեց. նախ եվրոպացին պիտի գործը փոխեր ու նստակյաց կյանքի անցներ, թեկուզ և ավելի քիչ վաստակեր, երկրորդ, պիտի առնվազն տարեկան մեկ անգամ Հայաստան գան։ Եվրոպացին երկու պայմանին էլ համաձայնեց։ Հարսանիքն արեցին Սուրբ Զորավոր եկեղեցում, եվրոպացին նույնիսկ ցանկություն հայտնեց մկրտվել ու հայ առաքելականություն ընդունել։ Եկեղեցում նախ կատարեցին մկրտությունը, հետո՝ պսակադրությունը։ Շատ մարդ չկար։ Կատյան չէր ցանկացել մեծ ու ճոխ հարսանիք։ Հայրն էր, մայրը, մի երկու բարեկամ, զոհված ամուսնու ամենամոտիկ ընկեր ազատամարտիկներից մեկը։ Վերջինս էնքան թշվառ էր ապրում, որ այդ օրը ընտանիքով մի կարգին հաց ուտելու համար կնոջն ու երեխաներին էլ էր բերել։ Բնականաբար, նաև Կատյայի ընկերուհին էր ներկա։ Չգիտես ոնց իմացել ու եկեղեցում էր հայտնվել նաև Ակաթը։ Հետո պարզվեց, որ եկել էր մոմ վառելու, որպեսզի աղջիկը հաջողությամբ ծննդաբերի։ Ու Կատյան նրան տեսնելով («հարյուր տարի է իրար չենք տեսել»)՝ հրավիրեց ռեստորան։ Ռեստորանում էլ ամեն ինչ համեստ էր, թեպետ եվրոպացին ժլատ չէր ու ժլատություն չէր արել։ Մեկնելուց առաջ՝ մինչ փաստաթղթերն էին պատրաստում, Կատյան իր համակարգիչը նվիրեց մորը, սովորեցրեց Ինտերնետից ու ICQ֊ից օգտվել, որ կարողանան իրար հետ զրուցել։ Միսենյականոցն էլ չվաճառեցին՝ Հայաստան գալուց էդտեղ կապրենք, ինչո՞ւ հյուրանոց գնանք, ասել էր ինքն ու եվրոպացի ամուսինը համաձայնել էր։ Նաև այցելեցին Եռաբլուր, ծաղիկներ դրեցին զոհված ամուսնու գերեզմանին, ապա և՝ Վազգենի։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (Կատյայի համար՝ արդեն թքած, թեպետ միշտ մտածում էր՝ ուրեմն սրա՞նց համար զոհվեց ամուսինս) երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում, Կատյան իր եվրոպացի ամուսնու հետ ինքնաթիռ էր նստում։ Օդանավակայանում ճանապարհում էին հայրը, մայրը, ընկերուհին։ Կատյայի ռուս մայրը համբուրելով և աղջկան, և փեսային, ասաց. «Մեր ճակատագիրն է։ Ես իմ հայրենիքը թողեցի, եկա Հայաստան, հիմա էլ աղջիկս է իր հայրենիքը թողնում»։ Ինն ամիս անց ICQ֊ով կնոջ փոխարեն ամուսինը խոսեց Կատյայի մոր հետ՝ հաղորդելով ուրախալի լուրը. տղա են ունեցել։ Եվրոպացին էդ գրել էր լատինատառ հայերեն։ Գրել էր. «achqnerd luys, tgha tor uneq»։ Եվրոպացու խնդրանքով տղային տվեցին Կատյայի զոհված ամուսնու անունն ու որոշեցին մի քանի ամիս հետո Հայաստան բերել՝ Էջմիածնում կնքել։

ՇՈՇԱՓԵԼԻ

Հաջողությունը միանգամից չեկավ, բայց շոշափելի էր։ Շոշափելի այն առումով, որ ամուսնությունն, իր կամքից անկախ, հաջող էր. էն էլ ո՜նց։

1987 թվականին, էն ավարտական երեկոյի օրը, երբ Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, ինքը հարբել էր։ Հետո, իհարկե, ամբողջ կյանքում ամաչել էր, որ Ակաթի սայթաքելն իմացավ մի քանի օր հետո միայն. իրեն պարզապես տղերքը չէին կարողացել աթոռից պոկել։ Դե, եթե ինքը նրանց հետ լիներ, պարզ է, առաջինն էր լինելու, որովհետև միշտ էդպես էլ եղել էր՝ դասերից փախչում էին՝ ինքն առաջինն էր, տարեկիցների հետ կռիվ֊բան լիներ՝ ինքն առաջինն էր. հիմնականում հենց իր պատճառով էլ լինում էր, իհարկե, կռիվը։ Որովհետև, ասենք, փողոցում եթե ընկերներով քայլում էին ու մեկի հայացքը դուրը չէր գալիս, անմիջապես կռվի առիթ էր տալիս։ Բայց դպրոցն ավարտելուց հետո ամեն ինչ փոխվեց։ Տղերքի հիմնական մասը բուհ ընդունվեց, իսկ ինքը մնաց «բորդյուրին»։ Դե էդպես ասում են, էլի։ Այսինքն էնքան էլ չմնաց՝ գործ գտավ. մինչև բանակ գնար ու վերադառնար։ Մի ցեխավիկի լավաշի փռում բանվորություն էր անում։

1988 թվականի փետրվարին, երբ Օպերայի հրապարակն ալեկոծվում էր, իսկ Ակաթը Մարգարյանում ծննդաբերում, իրենց փուռը շարունակում էր աշխատել։ Ինքը, պարզ է, ոչ ժամանակ, ոչ էլ հավես ուներ ցույցերի գնալու, մանավանդ, որ ցեխավիկն էլ ասել էր, թե իրենք շարժմանը կմասնակցեն ցուցարարներին հաց բաժանելով։ Ու մի անգամ էդպես էլ արեցին։ Այսինքն՝ ուսանողական նստացույցի մասնակիցներին մի հիսուն հատ լավաշ տարավ ինքը։ Ու տեսավ, որ դասարանցիներից էլ կան նրանց մեջ նստած։

1988 թվականի գարնանը բանակ տարան։ Բանակային կյանքում որևէ հետաքրքիր բան տեղի չունեցավ։ Սովորական ծառայություն էր։ Արխանգելսկում։ Մենակ նամակ գրելու հավես չէր ունենում։ Մի անգամ միայն նամակ գրեց տուն, և մի անգամ էլ՝ կարոտից էր, թե ինչ՝ գրեց ընկերներին՝ հացթուխներին։ Գրել էր, ոնց կարողացել էր. «Ալբերտ ջան Ռոբերտ ջան ոնց եք ոնց չեք։ Չէ Ալբերտ ջան Ռոբերտ ջան բայց ոնց եք է ոնց չեք։ Չէ չէ Ալբերտ ջան Ռոբերտ բայց բայց ոնց եք է ոնց չեք»։ Էսքանը գրելուց հետո մտածել էր, թե էլ ինչ ավելացնի, չէր կարողացել մի խելքը գլխին բան գրել, ստիպված գրել էր «Վերջ» ու տակը գիծ քաշել։ Փռում մի բոլ ծիծաղել էին այս նամակի վրա, ու պատասխանել էին. «Աշ ջան, լավ ենք։ Չէ, չէ, լավ ենք։ Չէ, չէ, դե լավ ենք էլի, լավ ենք»։ Սա էր։ Ու դրանից հետո էր, որ «Աշ ջան» դարձավ։ Ամբողջ բանակային ծառայությունից սա էր մնացել։ Մնացած ամեն ինչում սովորական բանակ էր՝ ռաբոչի բատալյոն, շինարարություն էին անում, ու քանի որ ինքն ամուր ու առողջ էր, շուտով անունով տղա դարձավ, մանավանդ, երբ «կամանդիրի» տունը նորոգելուց հետո վերջինիս հետ համարյա ընկերացավ։ Բանակից զորացրվելուց հետո առաջինն իրենց փուռը գնաց։ Չճանաչեց։ Ընդարձակել էին, իսկ իրենց ցեխավիկն էլ, օգտվելով խառը ժամանակներից, փռին կից նաև մի նոր օբյեկտ էր կառուցել ու լահմաջոանոց բացել։

1991 թվականի հունվարին, հիսունանոցներն ու հարյուրանոցները փոխելու ժամանակ իրենց ցեխավիկը քիչ մնաց քաշվեր։ Էդքան փող չէր կարող փոխել։ Ճիշտ է՝ մի մասը տվեց, որ բանվորներն իրենց անունով փոխեն, բայց դա ի՞նչ էր՝ կաթիլ ծովի մեջ։ Լավ էր, մի ծանոթ բանկիր գտավ ու նրա միջոցով, պարզ է՝ մաղարիչով, փոխեց։ Աշ ջանը դեռ շարունակում էր բանվորություն անել, իսկ ցեխավիկն ընդլայնվում էր։ Իրենք կռվի֊բանի հետ գործ չունեին։ Դե, հա՝ իմանում էին, որ ասենք Վազգենը զորահավաք հայտարարեց, բայց դա իրենց ի՞նչ։ Ալյուրի էն պակաս տարիներին մի ժամանակ կանգնեցին։ Գործ չկար։ Չէին կարողանում աշխատել։ «Լեվի» ալյուր բերելն էլ անգամ դժվարացել էր։ Բայց շեֆը թաց տեղ պառկող չէր, անմիջապես այլ բաներ գտավ։ Ճիշտ է՝ հացթուխները կրճատվեցին, գործ չունեին, բայց դե ինքը՝ Աշ ջանը, անգործ չէր։ Բանվորություն էր անում։ Շեֆը լավ շփեց, երբ արագ սեփականաշնորհում սկսվեց։ Մեծ բաների չէր գնում։ Մանր֊մունր օբյեկտներ, լքված տարածքներ էր առնում, մտածելով, թե մի օր պետք կգա։ Պետք եկավ, էն էլ ոնց։ Մի հսկա լքված տարածքում մի քանի սեղան շարեց, անունը դրեց տոնավաճառ ու վարձով էր տալիս։ Էդ տոնավաճառում էր, որ նաև Ակաթն էր աշխատում իր հարևան Արտուրիկ֊2֊ի հետ։ Դե Աշ ջանի համար էլ գործն անպակաս էր։ Բանվոր էր, էլի։ Մենակ Ակաթին ամեն օր տեսնելուց հիշում էր էն երեկոն ու փոշմանում հարբած լինելու համար։ Բայց դե հիմա ոչ մի բան չէր կարող անել։ Ուզում էր, բայց դե տեսել էր, թե Ակաթին ովքեր են մեկ֊մեկ տուն ուղեկցում, էլ չասենք Արտուրիկ֊2֊ի մասին, որ Ակաթի կողքից չէր հեռանում։ Կյանքը լավանալու հետ փուռն էլ նորից սկսեց աշխատել, բայց արդեն մենակ լավաշ չէին թխում, այլ նաև տարբեր տեսակի հացեր։ Ընդարձակվեց ու մի քիչ կարգի եկավ նաև տոնավաճառը։ Աշ ջանն էլ բանվորություն էր անում հիմա մենակ տոնավաճառում։ Բայց միայն բանվոր չէր։ Իր պարտականությունների մեջ էր մտնում նաև ամիսը երկու անգամ տեղի վարձը հավաքելը։ Այսինքն իրեն հավաքելը չէին վստահում, ինքը պարզապես անցնում էր շարքերով ու ձայնում. «Հերթով գնացեք տեղի վարձերը մուծելու»։ Ու եթե մեկը հանկարծ չեմուչում էր անում կամ ասում, թե էսօր փող չկա, վաղը կմուծի, ինքը նրան ասում էր հերթապահ բառերը. «Դու աչքիս ալաբուլա ես երևում, տեղից զրկելու եմ...»։ Էդ «եմ»֊ը բոլորի ծիծաղը շարժում էր։ Հաջողությունը, որ հանկարծակի եղավ, բայց շոշափելի, արդեն 97֊ի վերջերին էր։ Շեֆը մի օր ասաց. «Աշ ջան, քանի՞ տարեկան ես»։ «Դե՝ 28»,— ասաց ինքը։ «Բա ինչո՞ւ չես պսակվում»։ «Եսիմ»,— ասաց ինքն ու էլ չիմացավ ինչ ասի։ «Լավ,— ասաց շեֆը,— քեզ պսակելու գործով ես կզբաղվեմ»։ Ու զբաղվեց։ Աստված հարստության հետ շեֆին մեկ էլ մի աղջիկ էր տվել։ Արդեն համարյա երեսուն տարեկան, չպսակված, մոր փեշի ու հոր խիստ հսկողության տակ մեծացած։ Այսինքն հսկելու բան էլ չկար, որովհետև եթե չիմանային, որ ցեխավիկի աղջիկ է, երևի իսկի բարև էլ չէին տա՝ էնքան գեշ էր։ Բայց դե Աշ ջանի համար գեշն ի՞նչ նշանակություն կարող էր ունենալ, ըստ ցեխավիկի տրամաբանության։ Այսինքն, արդեն սխալ էր ցեխավիկ ասելը։ Մարդը կարգին, անունով բիզնեսմեն էր, հարգված շրջապատով, անգամ վարչապետի մոտ տարեկան մի քանի անգամ կազմակերպվող բիզնեսմենների հավաքին էին հրավիրում, էլ չենք ասում, որ մի անգամ նույնիսկ իբրև գործարարների պատվիրակության անդամ արտասահամանյան ուղևորության տարան։ Մի խոսքով, շեֆն Աշ ջանին տարավ, աղջկա հետ ծանոթացրեց, թույլ տվեց միասին դուրս գան մի քիչ, իրար մոտիկից ճանաչեն։ Աղջիկը գեշ էր, ճիշտ է, բայց կրթված, հերը հոգացել էր էդ մասին։ Աշ ջանի հետ քայլելը հեշտ էր՝ ոչ խոսում էր, ի՞նչ խոսեր, ինչի՞ մասին խոսեր, ոչ էլ երեսին նայում։ Գնում էին մի սրճարան, շեֆը դրա համար կարգին փող էր տալիս, նստում էին ու պատվիրում ինչ սրտներն ուզում է։ Մանավանդ աղջիկը, որ երեսուն տարեկանում հազիվ մի քիչ ազատություն էր տեսել, ասում էր սա էլ եմ ուզում, սա էլ։ Մի օր էլ, թե. «Արի գնաք ստրիպտիզ»։ Աշ ջանն, իհարկե, շեֆին ասաց, որ աղջիկը ստրիպտիզ է ուզում գնալ։ Շեֆն արգելեց. «Կարգին աղջիկը ստրիպտիզ չի գնա, խելքդ հո հացի հետ չե՞ս կերել։ Միասին գնացեք Պռոշյան, ինչ սրտներդ տալիս է՝ կերեք֊խմեք։ Համ էլ, դե էլ ժամանակ չկա, ծնողներիդ ասա, էս շաբաթ գան արդեն»։ Իրենք, իհարկե, թաքուն գնացին ստրիպտիզ։ Շեֆն էլ իր մարդկանց միջոցով դա իմացավ, բայց բան չասաց։ Մի խոսքով, 1998 թվականի էն օրը, երբ Լևոնը հեռուստացույցով իր հրաժարականն էր ընթերցում ու մեղադրում հայտնի ուժերին, Աշ ջանի ծնողները եկան շեֆի տուն։ Դե էդ ամեն ինչը ձևական կողմը պահելու համար էր։

Հարսանիքի օրը, տեղը, մի խոսքով՝ ամեն ինչ որոշված էր։ Աշ ջանի հերը կարգին ուրախ էր. տղան հայտնի բիզնեսմենի փեսա էր դառնում, ինքը՝ խնամի, սակայն մայրը տխուր էր՝ հարսին մի քանի անգամ տեսել էր։ Բայց ի՞նչ աներ։ Հարսանիքն ուրախ էր, աղմկոտ, ամեն ինչը տեղը տեղին, աներ շեֆը ոչ մի բան չէր խնայել։ Աշ ջանը հրավիրել էր նաև իրենց դասարանցիներին։ Ու եկել էին՝ հատկապես նրանք, ովքեր ցանկություն ունեին բիզնեսմենի հետ մոտիկից ծանոթանալու, դե մարդ ես, կարող է մի օր էլ գործ ունենան հետը։ Ակաթն էլ էր եկել։ Շեֆի քեֆը որ լավացավ՝ Ակաթին պարելու հրավիրեց։ Բայց զոքանչը, այսինքն շեֆի կինը, էնպես դասավորեց, որ մարդն ուշքի եկավ ու Ակաթին էդ օրն էլ Արտուրիկ֊2֊ը տուն ուղեկցեց։ Այսինքն պայմանավորված ժամին եկավ ռեստորանի մոտ ու Ակաթին տարավ։ Ամուսնանալուց հետո աներ շեֆը Աշ ջանին նշանակեց տոնավաճառի հսկող։ Այսինքն ճիշտն էն է, որ կոչվում էր տնօրեն՝ ձեռքի տակ էլ մի քանի աշխատող, որոնք կարգուկանոն էին պահպանում տոնավաճառի տարածքում։ Իսկ մեկն էլ ամիսը երկու անգամ Աշ ջանի փոխարեն անցնում էր շարքերով ու ձայնում. «Հերթով գնացեք տեղի վարձերը մուծելու»։ Իսկ վարձերը հիմա Աշ ջանն իր ձեռքով էր հավաքում, ավելի ճիշտ՝ կողքը մի պատուհանիկ էր բացել, մի գանձապահ նշանակել, որը հավաքում էր վարձերն ու կոպեկ֊կոպեկ տալիս Աշ ջանին, ինքն էլ դա փոխանցում էր աներ շեֆին ու էդտեղից ստանում իր բաժինը։ Աներ շեֆը կամաց֊կամաց Աշ ջանին գործի մեջ էր մտցնում, ծանոթացնում նաև բիզնեսի մյուս կողմերին, հետը տանում էր այլ բիզնեսմենների հետ հանդիպում֊խնջույքներին։ Աշ ջանը սկզբում լռում էր, նախ՝ ջահել էր, հետո էլ՝ դեռ ի՞նչ խոսեր, երբ ոչ մի բանից գլուխ չէր հանում։ Կես տարի լռում էր ու մարսում լսածը։ Հետո պարզվեց կարգին ընդունակ տղա է, սկսեց ինչ֊որ բան հասկանալ, օրինակ՝ ամոթ է, որ ինքն էլ գոնե մի թիկնապահ չունի։ Աները հավանություն տվեց էդ մտքին, իր թիկնապահներից մեկին Աշ ջանին թիկնապահ նշանակեց ու նաև վարորդ, որ սա քեֆն ուզած ժամանակ հանգիստ խմի, չնայած կինը սաստիկ նախազգուշացրել էր, որ խմած տուն չգա։ Էդպես հանդիպումից֊հանդիպում Աշ ջանը բացվեց ու հիմա նաև կարծիք էր արտահայտում, մանավանդ երբ խոսք էր գնում, ասենք, տոնավաճառի բանվորների գործը հեշտացնելու համար նոր սայլակներ ձեռք բերելու մասին։ Կամաց֊կամաց հասկացավ նաև, որ տոնավաճառը բիզնեսի մի չնչին մասն է միայն, իրենք էն ի՜նչ գործեր են անում։ Ոչ մեկը գլխի չէ։ Այսինքն գլխի են միայն նրանք, ովքեր բանից տեղեկություն ունեն։ Ու մի օր էլ, աներ֊շեֆն ասաց, թե Աշ ջանն արդեն իր միակ ու հուսալի կոմպանիոնն է։ Աշ ջանն, իհարկե, չհասկացավ, թե կոմպանիոնն ինչ է, բայց զգաց, որ լավ բան է։ Աշ ջանի հոգու խորքում մնացել էր Ակաթին տիրանալու ցանկությունը։ Ու մի օր, երբ Արտուրիկ֊2֊ը չէր եկել գործի, ինքը նախ երկու բաժակ սուրճ պատվիրեց, հետո Ակաթին իր աշխատասենյակ կանչեց։ Ակաթը միամիտ չէր՝ հասկացավ, թե բանն ինչ է, բայց գնաց ու ներս մտնելով հանգիստ ասաց. «Աշ ջան, պետք չի, թող ես պատճառ չդառնամ, որ ընտանիքդ քայքայվի, մանավանդ գիտես, որ աներ շեֆդ ամեն քայլդ իմանում է»։ Աշ ջանն, իհարկե, դա գիտեր։ Ու քանի որ Ակաթը մի րոպեից դուրս էր եկել, շեֆի նվիրյալ հսկիչները հասկացել էին, որ ոչ մի բան էլ չի եղել ու շեֆին բան չէին ասել։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ի երեկոյան կողմ, աներ շեֆը շտապ զանգեց ու հրամայեց տոնավաճառը անմիջապես փակել։ Լուրը կայծակի արագությամբ տարածվեց, ու իրենք իմացան կատարվածը։ Հետագա ամբողջ շաբաթը տոնավաճառը չաշխատացրին ու շոշափելի վնասներ կրեցին։ Աներ շեֆն աղջկա ու Աշ ջանի համար ոչ մի բան չէր խնայում։ Նրանց իբրև հարսանեկան նվեր մի «Ջիփ» էր նվիրել, որ աղջիկն էր վարում ու մի չորս սենյականոց բնակարան՝ քաղաքի կենտրոնում։ Բայց դրանով չբավարարվեց. երբ առաջին թոռը ծնվեց, այսինքն՝ Աշ ջանի առաջին տղան, մի տարածք առավ ու սկսեց աղջկա ու փեսայի համար առանձնատուն կառուցել։ Ու էդ ամեն ինչը, իհարկե, աղջկա անունով։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (իսկ Աշ ջանի համար՝ էն, ում հետ մի քանի ամիս հետո պիտի արտասահման գնար՝ գործարարների թվում՝ իբրև ծաղկում ապրող բիզնեսի ներկայացուցիչ, թեպետ չգիտեր, թե արտասահմանում ինչ պիտի աներ) երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում, Աշ ջանն իր նոր առանձնատան բացումն էր անում։ Բայց էս անգամ դասարանցիներից մարդ չկար։ Իրենք֊իրենցով էին՝ աները, զոքանչը, կինը, արդեն մեկուկես տարեկան տղան, ում շեֆի անունն էին տվել, իր հերն ու մերը։ Ամեն ինչ լավ էր։ Բակում էլ կանգնած էր նոր գնված երկրորդ «Ջիփը»՝ տղայի անունով։ Մենակ մերը մի քիչ զարմացավ. «Բալաս,— ասաց,— բա էսքան սենյակ ո՞վ է մաքրելու֊հավաքելու»։ Թաքուն ասաց, միայն որդուն, որովհետև ամուսնության առաջին մի շաբաթը իրենց տանն էին ապրել ու գիտեր՝ հարսը մատը֊մատին խփող չի։

ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ ՈՒ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ

Եվ գաղափարական, և հայեցակարգային առումով, ինքը՝ Հրանտը, իհարկե, համոզված էր, որ ճիշտ է. բա հո չէ՞ր թողնելու, որ ինչ֊որ թափթփուկներ, որ ժողովրդին կեղծ խոստումներով խաբում են, գան իշխանության։ Ու եթե ինքն ու իր նման գաղափարական տղերքը մի երկու, տասը, քսան կամ մի հարյուր հատիկ ավել բյուլետեն գցեցին, հո իրենց համար չէ՞ր, հանուն գաղափարի ու հայեցակարգի էր։ Կայունության հայեցակարգի։ Չէ՞ որ երկրի առաջընթացն աչքի առաջ է, և միայն կույր մոլուցքով տարվածները դա չեն նկատում։ Համ էլ, հո չէ՞ր կարող 1998֊ից հետո հանուն գաղափարի ու հայեցակարգի ստեղծած իր կարողությունը՝ հյուրանոցը, որ անգաղափար ու անհայեցակարգ մարդիկ բարդակ էին անվանում, քամուն տալ։ Գաղափարներ ու հայեցակարգ չունեցող էդ մարդիկ, եթե գային իշխանության, ի՞նչ իմանաս՝ ո՞ւմ ձեռքից ինչը կխլեին. էս երկրում սեփականությունը դեռ սրբություն չի, ու իր եկամտաբեր փոքրիկ հյուրանոցին, ուր շատերն են սովորել մի քանի ժամով համարներ վարձել, աչք տնկողներ՝ ինչքան ուզես։ Ահա՝ գաղափարական ու հայեցակարգային հիմքը։ Հանուն գաղափարի չէ՞ր, որ 1987 թվականի մայիսյան էն ավարտական երեկոյի օրը, երբ իրենց դասարանի Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, ինքն ամենավերջինը մոտեցավ։ Ճիշտ է, էդ ժամանակ ինքը դեռ գաղափար անգամ չուներ էն գաղափարից, հանուն որի էսօր կյանքն անգամ չի խնայի, բայց էն ժամանակ էլ ուրիշ գաղափար կար՝ ընկերությունը, նաև՝ թաքուն սիրահարված էր Ակաթին։ Հանուն դրա էլ ընկերների հետ գնաց ու վերջինը մտավ բուդկա «Մոսկվիչի» թափքը, երբ Ակաթն արդեն ոչինչ չէր տարբերում, այլ միայն խնդրում էր՝ էլի ու էլի... Ինքը, իհարկե, հանուն ու միայն հանուն սիրո գաղափարի գնաց ու քանի որ նաև վախենում էր, գլխում զանազան մտքեր էին, երկար ժամանակ բան չէր ստացվում։ Հետո էլ շատ երկար էր ամեն ինչը։ Տարիներ հետո Ակաթը, երբ տոնավաճառում պատահաբար հանդիպեցին ու մի ժամի չափ սրտաբաց զրույց ունեցան, ասաց, թե միայն Հրանտից էր վերջնական հաճույք ստացել։ Այ, թե ինչ է նշանակում հանուն գաղափարի... Երբ Ակաթն իրավաբանականից դուրս մնաց «փաստորեն մի աչոկով», ինքը հաջողությամբ պատմական ընդունվեց։ Այսինքն ընդունել տվեցին։ Դպրոցում, չգիտես ինչու, իրեն «փայտագլուխ» էին ասում, բայց դա նախանձից էր, գիտեին, որ միևնույն է, իր հայրիկը իրեն անտեր չի թողնում ոչ մի անգամ։

1988 թվականի փետրվարի 20֊ին, երբ օպերայի բակն ալեկոծվում էր, ինքը, բնականաբար, չէր կարող անտարբեր մնալ ու ուսանողության հետ հրապարակում էր։ Այդտեղ նաև դպրոցական ընկերներին հանդիպեց ու հենց էդ ընկերներից էլ իմացավ, որ Ակաթը ծննդատանն է։ Սիրո գաղափարն արդեն մեռել էր։ Ակաթի նկատմամբ սիրո։ Բայց դե ութերորդ դասարանից սիրահարված էր եղել, էնպես որ՝ հոգու խորքում մի բան ճմլվեց։ Թեպետ մտածեց նաև, որ գուցե իր բաժինն էլ կա այդ նորածնի արյան մեջ։ Սակայն հանուն ազատագրության գաղափարի, մի կողմ նետեց հիմար զգացումներն ու մտքերը, գլխովին խրվեց պայքարի մեջ։ Համալսարանն ավարտելուց երեք տարի հետո էր, որ երդումը եղավ։ Մաուզերի վրա։ Երկար ժամանակ չէր գնում այդ քայլին։ Գաղափարական առումով կողմնորոշվել էր, իհարկե, բայց հայեցակարգային ու կենսական առումով՝ քայլ կատարելուց առաջ պետք է երկար մտածեր։ Արդեն աշխատանք ուներ, ճիշտ է, ոչ շատ եկամտաբեր, բայց վտանգ կար, որ դա էլ կարող է կորցնել։ Ու սկզբում այդ կենսականն ու հայեցակարգայինը գաղափարականի հետ կռիվ էին տալիս։ Համալսարանից հավատավոր ընկերներ ուներ, որոնք համոզում էին։ Բայց մյուս կողմից էլ, իրենց դասարանի Արտուրիկն էր կանչում, ասում էր, թե կուսակցություն է հիմնադրում, ասում էր՝ արի դու էլ անդամագրվիր։ Ինքը մոլորվել էր։ Պատմականում սովորելով՝ որոշ բաներ, իհարկե, գաղափարական առումով, հասկացել էր։ Բայց, մյուս կողմից, կարծես Արտուրիկի հայեցակարգն էլ էր դուրը գալիս։ Բայց ի վերջո ընտրեց իրեն հարազատ հարյուրամյա գաղափարն ու երդում տվեց։ Ու ճիշտ արեց, որովհետև, թեև երդումն ընդհատակյա եղավ, բայց մեկ֊երկու տարի չանցած՝ 98֊ի իշխանափոխությունից հետո, արդեն կյանքի մակերեսին էին՝ հանուն գաղափարի ու հայեցակարգի պայքարի առաջին գծում։ Ու հենց 98֊ի վերջից էլ ձեռք զարկեց վաղուց մտահղացած գաղափարի իրականացմանը։ Մի փոքրիկ հյուրանոց՝ շատ չէ՝ վեց֊յոթ համարով, ու որ բոլորն իմանան, որ դա ոչ միայն արտասահմանցի հյուրերի համար է. կարելի է այդտեղ սենյակ վերցնել անգամ մեկ ժամով։ Մի խոսքով՝ սիրո տուն, կամ եթե ուրիշները շատ են ուզում, թող պոռնկատուն կոչեն, կարևոր չէ, կարևորը գաղափարն է՝ հանուն որի այդքան տարի սպասել է։ Բայց միևնույն է, իր ստեղծածը պոռնկատուն չէ, որովհետև իրենք գաղափարական հայեցակարգից ու սկզբունքներից ելնելով մարմնավաճառներ չէին պահում, բայց եթե մարդիկ ուզում են ընկերուհու, սիրուհու կամ հենց փողով վարձած մեկի հետ մի քիչ լավ ժամանակ անցկացնել, ինչո՞ւ չտան այդ հնարավորությունը։ Իր՝ Հրանտի ու իր հյուրանոցի անձնակազմի համար ի՞նչ նշանակություն ունի՝ մարդն իր կնո՞ջ հետ է եկել, սիրուհո՞ւ, թե՞ պոռնիկի. ինքը պարտավոր է մարդուն ընդունել հավուր պատշաճի, տեղավորել ու սպասարկել։ Շատերը մի ամբողջ օրով էին սենյակը վերցնում, նաև՝ ուտելիք ու խմիչք էին պատվիրում օրվա մեջ մի քանի անգամ։ Լավ էր, հյուրանոցի համբավը կար, եկամուտը՝ հսկայական, հարկայինը ռիսկ չէր անում մոտիկ գալ, թեպետ ինքը ժլատություն չէր անում էն մեծահարուստ բիզնեսմենների նման, ովքեր տարվա վերջին վնաս են ցույց տալիս։ Ինքը միշտ որոշակի շահույթ ցույց էր տալիս բալանսում ու անգամ հարկեր էր մուծում։ Կարող էր էդ էլ չանել, իրեն բան ասող չէր լինի, բայց հանուն երկրի զարգացման տարեկան մի քանի հարյուր դոլար զոհաբերելը հարկերի տեսքով, համարում էր գաղափարական առումով ճիշտ։ Իսկ հայեցակարգային առումով էլ իրենց սպասարկող հարկային տեսչության պետին էր նայում՝ կամ փողով, կամ էլ դե իր ունեցած հնարավորություններով՝ անվճար սենյակ էր տրամադրում ամիսը մեկ կամ մի քանի անգամ, որ սա սիրուհու հետ լավ հանգստանա։ Մենակ սենյակ չէ, իհարկե, նաև ուտելիքով ու խմիչքով էր ապահովում։ Մի երկու անգամ, իր հյուրանոց եկավ նաև Ակաթը՝ մի անծանոթ տղայի հետ, անունն էլ՝ Արտուրիկ, հետո ինքը հետաքրքրվեց ու իմացավ, որ միասին տոնավաճառում են աշխատում։ Ակաթի հետ առանձին զրույցից հետո պայմանավորվեցին մի անգամ հանդիպել։ Բայց հանդիպում էդպես էլ չեղավ։ Նախ, գաղափարական առումով ինքը շատ էր զբաղված, հետո էլ՝ երկար մտածեց ու եկավ այն եզրակացության, որ հին սերը նորոգել չարժե, բա որ նորից սիրահարվի՞, չէ՞ որ իր մոտ ամեն ինչ միշտ շատ լուրջ է լինում, ինքն իրենից էր վախենում, որ հայեցակարգային առումով հանկարծ սեր կպներ՝ հաստատ կամուսնանար Ակաթի հետ ու խայտառակ կլիներ։ Էդ պատճառով էլ հիմար մտքերը գլխից հանեց ու Ակաթին էլ չտեսավ։ Դասարանի տղերքից փաստորեն միայն ինքն ու Պետրոսը չէին ամուսնացել։ Վերջինս մեկ֊մեկ օգտվում էր Հրանտի հյուրանոցի ծառայություններից, դե փող էր գալիս ու ուրիշ ծախսելու տեղ չուներ։ Այսինքն, քաղաքում հիմա լիքը տեղ կար, բայց Հրանտի մոտ ուրիշ էր, համ էլ կարող էր դասընկերոջ մոտ գլուխ գովել։ Ու քանի որ Հրանտն արդեն հյուրանոցային գործի մեծ մասնագետի համարում ուներ, նաև տուրիզմի գծով ու տուրիստական բիզնեսի զարգացման խորհրդատու էր, բոլոր կոնֆերանսներում անպայման ելույթ էր ունենում և գաղափարական ու հայեցակարգային առումով բացատրում փոքր հյուրանոցային տնտեսությունների առավելություններն ու դրանց դերը տուրիզմի զարգացման գործում։ 1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ին առավոտից գործերը լավ չէին գնում։ Գիշերն ընդամենը մի հաճախորդ էին ունեցել, իսկ մինչև կեսօր էդպես էլ մարդ չեկավ, ոչ անգամ իրենց փոքրիկ ռեստորանում ճաշելու։ Դե օր է, կպատահի. էդպես անեկամուտ օրեր էլի են եղել։ Կեսօրից հետո մեքենան տարավ դիմացի «մոյըչնին»՝ տվեց լվանալու, հետ եկավ... ու.... Հետո չիմացավ, թե ոնց նորից հայտնվեց «մոյըչնիում», դեռ թաց ու կիսալվա մեքենան նստեց ու քշեց կոմիտեություն։ Այնտեղ արդեն հավաքվել էին գաղափարական ընկերներն ու քննարկում էին կատարվածը։ Ինքը հայեցակարգային առումով միշտ անընդունելի էր համարել զենքով հարց լուծելը՝ բայց մտքում, որպեսզի հանկարծ գաղափարական ընկերները չիմանան, չէ՞ որ «եթե դեմ ես զենքին, ինչո՞ւ զենքի վրա երդվեցիր», կասեին։ Մանավանդ վերջին շրջանում իր համար գաղափարական առումով ավելի կարևոր բան, քան երկրի կայունությունն էր, չկար, դա էր ապահովում իր հրաշալի ու եկամտաբեր բիզնեսի շահավետությունը։ Ու հիմա վատ էր զգում իրեն, հասկանում էր (պատմաբան էր, ի վերջո), որ ճգնաժամ է ստեղծվում, ու հայեցակարգային առումով իր բիզնեսը տուժելու է։ Մինչև առավոտ մնացին կոմիտեությունում, ու անընդհատ հեռուստացույցը ալիքից֊ալիք էին փոխում՝ նոր բան իմանալու։ Միայն առավոտյան տուն գնաց, տուն ասածն էլ հենց հյուրանոցի մի սենյակն էր, որ հատուկ իր համար էր սարքել։ Արդեն քանի տարի հենց էդտեղ էլ գիշերում էր, որ գործը միշտ աչքի առաջ լինի, կոպեկ փախցնողներն իրենց լավ չզգան։ Հետագա մի քանի օրերին գործը կանգնած էր ու ինքը հասկանում էր (պատմաբան էր, ի վերջո), որ հենց էդպես էլ պիտի լինի։ Գործերը վատ էին համարյա մինչև տարեվերջ, ու քիչ էին լավանում մինչև 2000 թվականի մայիս։ Բայց երբ վսեմաշուքն ամեն ինչ իր ձեռքը վերցրեց ու կարողացավ կյանքը բնականոն հուն մտցնել՝ հայեցակարգային առումով մի քանի ճիշտ քայլեր անելով, Հրանտի գործերը էլի լավացան։ Ճիշտ է՝ իր օրինակին հետևելով շատերն էին հիմա էդպիսի օբյեկտներ բացել և քաղաքում, և քաղաքից դուրս, բայց դե իրենն ամենահայտնին է՝ և սպասարկմամբ, և տեղով։ 2002֊ի մայիսին որոշեց ավարտելու 15֊ամյակի առթիվ դասարանի տղերքին իրար գլխի հավաքել։ Եկան միայն, պարզ է, էն տղերքը, որ ավարտական երեկոյի հայտնի գիշերն իր հետ Ակաթին տուն էին ուղեկցել ու նաև Աշ ջանը։ Իր հյուրանոցն ու ռեստորանը էդ գիշեր փակեց ու միայն տղերքով լավ քեֆ արեցին, հիշեցին անցած գնացած օրերը, հիշեցին Ակաթին ու բուդկա «Մոսկվիչը»։ «Տղերք,— ասաց ինքը,— մեր աղջկան գոնե տեսե՞լ եք»։ Բացի Աշ ջանից, ոչ մեկը չէր տեսել։ «Աշ ջան,— հարցրեց Կարպիսը,— մեզանից ո՞ւմ է ավելի նման»։ «Ոչ մեկիդ էլ նման չի,— ասաց արդեն հարբած Աշ ջանը,— Արտուրիկին է նման»։ Կատակը հռհռոց առաջացրեց։ Հետո տղերքը մի֊մի նանար կանչեցին ու քեֆը շարունակվեց նոր թափով, մենակ Աշ ջանը, գիշերվա ժամը երկուսին ուշքի գալով, ասաց, թե տուն պիտի գնա ու ամբողջ ճանապարհին մտքում հորինում էր, թե ինչ պիտի ասի կնոջը՝ էդքան ուշանալու ու մի քիչ էլ խմելու համար։ Լավ է, ինքը ոչ մի նանարի չէր կպել ու վրայից դուխու ու չգիտեմ էլ ինչ ախմախության հոտ չէր գալիս։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (իսկ Հրանտի համար՝ իր կայունության միակ երաշխավորը, ում օգտին ինքն ու իր նման հավատավոր տղերքը և քարոզեցին, և մի քանի հատ ավել բյուլետեն գցեցին) երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում, Հրանտն իր հյուրանոցում էր, ուղիղ եթերով հետևում էր երդման արարողությանն ու մտքում փառք տալիս, որ ժամանակին ճիշտ ընտրություն կատարեց՝ գաղափարական ու հայեցակարգային առումներով։

ԴԻՏՈՐԴԱԿԱՆ

Կարենի պապը թունդ բոլշևիկ էր եղել, ու երբ 1940 թվականին ծնվել էր առաջին ու միակ որդին՝ անունը դրել էր Սոցզավ, այսինքն՝ սոցիալիզմի զավակ։ 1970 թվականին ծնվեց թոռը, այսինքն՝ Սոցզավի տղան, պապի պահանջով (իսկ պապին՝ թունդ հեղափոխականին ու կուսակցության գործին անմնացորդ նվիրվածին, տանը բոլորն էին անվերապահորեն ենթարկվում) տղայի անունը դրեցին Կոմկառ, այսինքն՝ կոմունիզմ կառուցող։ Եվ միայն պապի մեռնելուց հետո էր, որ անունները փոխեցին. հայրը Սոցզավի առաջին բաղադրիչը մի կողմ նետեց ու իր անունը դարձրեց Զավեն, մանավանդ իրեն միշտ հենց էդպես էին կանչում, իսկ տղայի անունն էլ դարձրեց Կարեն՝ ընկեր Դեմիրճյանի պատվին։ Կարենը հիմա օֆիսում ամենալավ փողկապներն է կապում, աղջիկները հիանում են՝ համ փողկապների, համ էլ իրենց նկատմամբ ամենաուշադիր վերաբերմունքի համար, համ էլ, դե իրենց ամենալավ ընկերն է՝ սիրում է աղջիկների կամպանիան ու դեռ չի էլ ամուսնացել։ Իսկ փողկապ առաջին անգամ կապեց էն ավարտական երեկոյի օրը, երբ Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքել էր։ Կարենի հայրը՝ Զավենը, որ քաղաքի շրջկոմներից մեկի ագիտացիայի ու պրոպագանդայի բաժնում մի փոքր պաշտոն էր վարում, այդ ավարտական երեկոյից առաջ փողկապ կապելու երեք ձև սովորեցրեց։

Ինքն էլ օրացույցի մի խունացած թերթիկից էր սովորել ու էդ թերթիկը պահում էր։ Մի խոսքով՝ օրացույցի թերթիկը դրեց առաջն ու Կարենին բացատրեց։ Տղային ամենից շատ դուր եկավ մեջտեղի ձևը։ Դե, այսինքն՝ երկրորդ ձևը։ Մի տեսակ սուր հանգույց ուներ։ Ու ինքը սկզբում միշտ էդ ձևով էր կապում։ Հերը սովորեցրեց, հետո տեսնելով, որ զոքանչն ու կինը կողքներին չեն, տղային ասաց. «Այսօր քեզ համար հանդիսավոր օր է, տղաս, դու կյանք ես մտնում, շուտով հասունության վկայական կստանաս, իսկ այս երեկոն շատ կարևոր է, որովհետև սրանից հետո պատասխանատու ու վճռական փուլն է սկսվում, դու պիտի ավարտական քննությունները հանձնես, հետո՝ նաև ընդունելության։ Չեմ կասկածում, որ քեզ կպահես այնպես, որ հորդ պատիվը չարատավորես ու մեր հզոր երկրին արժանի անձնավորություն դառնաս...»։ Հանկարծ հասկանալով, որ «Գիտելիքի» գծով դասախոսությունների չէ՝ ուշքի եկավ. «Շատերը շատ բան կանեն, չխմես, դեռ ժամանակը չի, ուշքդ էլ վրադ կպահես։ Մեկ էլ՝ շուտ տուն կգաս»։ Այդ ավարտական երեկոյի ժամանակ ինքը համարյա միայնակ էր։ Մի անգամ պարեց, այն էլ իրենց ջահել ուսուցչուհու հետ։ Վերջինս տեսել էր, որ Կարենը մենակ է, հրավիրել էր պարի։ Ու պարի ժամանակ ասել էր. «Ինչ սիրուն փողկապ ունես»։ Դա Կարենի համար ամենամեծ գնահատականն էր։ Թե երբ, որտեղ ու ինչ հանգամանքներում այդ օրը Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, ինքն էդպես էլ չիմացավ։ Դե իրեն ոչ մեկն էդպիսի բաներ չէր էլ պատմում։ Երբ Ակաթն իրավաբանականից դուրս մնաց «փաստորեն մի աչոկով», ինքը պոլիտեխնիկ ընդունվեց։ Հայրն էր խորհուրդ տվել. «Ընկեր Դեմիրճյանն էլ պոլիտեխնիկ է ավարտել,— ասել էր հայրը,— տես՝ ի՜նչ մարդ է դարձել։ Դու էլ հետո անպայման կենտկոմում կաշխատես, և ով գիտի, գուցե մի օր էլ...»։ Շարունակությունը հայրը պահել էր մտքում, բայց ինքն էլ, տնեցիներն էլ, մանավանդ՝ զոքանչը, հասկացել էին, որ խոսքը կենտկոմի քարտուղար դառնալուն է վերաբերում։ 1987 թվականի դեկտեմբերի 31֊ի գիշերվա ժամը 12֊ին, երբ հեռուստատեսությամբ ընկեր Դեմիրճյանն ասաց. «Շնորհավոր Նոր տարի», հայրը, որ ընկ. Դեմիրճյանի Նոր տարվա շնորհավորանքը լսում էր ոտքի վրա, տղայի բաժակն առաջին անգամ կոնյակ լցրեց ու ասաց. «Խմիր, շնորհավորենք ու թող բարգավաճի մեր սոցիալիստական մեծ հայրենիքը»։ Ու մի ժամ անց, երբ Մոսկվայից էլ հնչեց ընկ. Գորբաչովի շնորհավորական ուղերձը, հայրը, որ այս անգամ նստած էր լսել («Գորբաչովը հո մեր Դեմիրճյանը չի, որ նրան կանգնած լսեմ»,— ասել էր թաքուն, որ միայն կինը լսի), հանդիսավոր ասաց. «Թևակոխեցինք հնգամյակի երրորդ՝ վճռական տարին»։ Հետո հանդիսավոր տոնը փոխեց ու անկեղծացավ. «Գորբաչովն ուզում է վերակառուցում, արագացում, դեմոկրատացում ու չգիտեմ էլ ինչ անի, մենք մեր ուզածով կանենք՝ ընկեր Դեմիրճյանի գլխավորությամբ»։ Կարենը հոր կապերի շնորհիվ ազատվեց բանակ զորակոչվելուց ու ուսումը շարունակեց առանց ընդհատումների։ Սակայն ամեն ինչ տակնուվրա եղավ 1988 թվականի փետրվարի 20֊ին, այն օրը, երբ ժողովուրդը Օպերայի հրապարակում առաջին մեծ միտինգն էր անում, իսկ Ակաթը Մարգարյանում ծննդաբերում էր։ Ինքը միտինգի֊բանի հետ գործ չուներ։ Դասերի էր հաճախում, բայց դա էլ միայն այն բանի համար, որ չասեն, թե հոր կապերի շնորհիվ է սովորում։ Սակայն 90 թվականի թավշյա հեղափոխությունից հետո գործերը դժվարացան։ Ստիպված էր իսկականից սովորել, որովհետև, հայրն այլևս չէր կարող որևէ մեկին զանգել ու ներկայանալ, թե «Ռայկոմից Մարդպետյանն է...»։ Ու Կարենը հանկարծ զգաց, որ սովորելը կարծես թե լավ բան է։ Ավելին՝ իր մեջ նոր տաղանդներ հայտնաբերեց։ Օրինակ, զգաց, որ կողքից նայելով՝ ահագին բան է տեսնում։ 1992 թվականին պոլիտեխնիկն ավարտելուց հետո Կարենն աշխատանք չգտավ, հայրն էլ առաջվա հնարավորությունները չուներ, որ գործի տեղավորեր։ Բայց մի օր էլ խոսակցություն լսեց, թե արտասահմանյան մի բարեգործական կազմակերպություն վագոններ դատարկելու համար բանվորների կարիք ունի, ընդ որում՝ վարձում է միայն մտավորականների, այսինքն՝ մի տեսակ աջակցում է դժվարության մեջ հայտնվածներին։ Ինքն ու հերը մի քիչ ամաչելով գնացին։ Դե՝ չէին ցանկանա այդքան ընկնել, բայց կարիքը ստիպում էր։ Մի խոսքով, հենց մոտեցան, տեսան որ ահագին մարդ կա, ու ոչ թե ֆայլաբազարի հասարակությունն է, այլ կարգին մարդիկ։ Կարենը տեսավ նաև իրենց մի քանի դասախոսների։ Բանվոր վարձվողների մեջ էին անգամ երկու պրոֆեսոր։ Աշխատանքների ղեկավարը՝ հայերեն համարյա չիմացող ամերիկացի մեր հայրենակիցը, սկսեց անգլերեն ինչ֊որ բան ասել։ Կարենը, տեսնելով, որ ոչ մեկը չի հասկանում, դե մեր պրոֆեսորները որտեղի՞ց անգլերեն իմանային, մոտեցավ ամերիկահային ու առաջարկեց թարգմանել։ Սա համաձայնեց։ Առանձնապես մի բան էլ չէր ասում. գիշերվա ընթացքում հարկ էր երեք վագոն բեռնաթափել, և աշխատանքի համար ամեն մեկը 10 դոլար կստանար։ Բայց պետք եղածից շատ մարդ էր հավաքվել, և ամերիկացի մեր հայրենակիցը ցանկանում էր ընտրություն կատարել։ Բեռնակրության թեկնածու մտավորականները՝ դասախոսները, դոցենտներն ու երկու պրոֆեսորները շարք կանգնեցին։ Ամերիկացի մեր հայրենակիցն ասաց (և Կարենը թարգմանեց), թե իր վճիռը վերջնական է լինելու և խնդրում է տեսարաններ չսարքել, ինքը հաշվել է, որ 15 մարդը բավական է այդ երեք վագոնը դատարկելու համար՝ ամեն վագոնին հինգ մարդ։ Ամերիկացի մեր հայրենակիցն ընտրեց 15 հոգու, ընդ որում՝ պրոֆեսորներից մեկին։ Երբ շարքի առջևով անցնում էին՝ Կարենն ամերիկացուն ինչ֊որ բան ասաց։ Ամերիկացին ուշադիր նայեց Կարենի հորն ու նրան էլ վերցրեց, թեպետ պարզից էլ պարզ էր, որ սա կյանքում ֆիզիկական գործ չի արել։ Մի խոսքով, մեքենաներով գնացին կայարան։ Մի ժամ հետո ամերիկացին ասաց, թե գնում է քնելու և Կարենին, որին բացի իր խոսքերը թարգմանելուց այլ գործ չէր հանձնարարել, խնդրեց մնալ ու հետևել աշխատանքների ընթացքին։ «Չգիտեմ, սրանց վստահե՞մ, թե՞ չէ,— ասել էր ամերիկացին,— հանկարծ երեխաների համար եկած էս օգնությունը չգողանան»։ Մի խոսքով, ամբողջ գիշեր հայրն ու մնացածները հակեր էին կրում, իսկ ինքը դիտորդ էր, ամերիկացի մեր հայրենակիցն էդ բառն էր օգտագործել, ավելի ճիշտ՝ Կարենը հայերեն էդպես էր թարգմանել նրա ասածը, որ մեր դոցենտներն ու պրոֆեսորները չնեղանան։ Այ, հենց էստեղ էր, որ Կարենի՝ պոլիտեխնիկի վերջին կուրսում ի հայտ եկած տաղանդը, երբ կողքից նայելով շատ բան է տեսնում, պետք եկավ։ Էնքան բան տեսավ, էնքան բան՝ ամեն մեկի հակ կրելու ձևը մի պատմվածքի նյութ էր, ու Կարենն ափսոսում էր, որ գրող չի։ Երբ առաջին վագոնը բացվեց, ինքը դեռ ամերիկացի մեր հայրենակցի հետ զրուցում էր։ Հանկարծ աչքն ընկավ, որ հայրը դժվարությամբ է ոչ այնքան ծանր հակը շալակին առաջ շարժվում։ Բայց ամերիկացին շատ կարևոր բան էր ասում, ու Կարենը չէր կարող նրան թողնել ու մոտենալ հորը, համ էլ եթե մոտենար ու օգներ, փաստորեն ամերիկացուն կհասկացներ, որ հորն իզուր են ընտրել էդ գործն անելու։ Գործն ավարտվեց լուսադեմին՝ ժամը 6֊ին, իսկ մի ժամ հետո եկավ ամերիկացին ու ամեն մեկին, այդ թվում և իր հորը, 10 դոլար տվեց, իսկ Կարենին՝ 20։ Մինչ գործն ավարտելուց հետո սպասում էին ամերիկացի մեր հայրենակցին, մտավորականներն աշխույժ զրույցի էին բռնվել։ Նրանցից մեկը, որ Կարենի հորը ճանաչում էր և երևի մի հարյուր անգամ լսել էր նրա քաղպարապմունքները, ասաց. «Հը՞, Մարդպետյա՛ն, պլանը կատարեցինք ժամկետից մի ժամ շո՞ւտ»։ Տուն գալով՝ զգացին, որ ահագին հարուստ են, ընդ որում՝ կյանքում առաջին անգամ դոլար էին տեսել։ Այստեղ էր, որ փաստորեն Կարենի բախտը բերեց։ Ամերիկացի մեր հայրենակիցը նրան հրավիրեց իր հետ աշխատելու։ Բայց Կարենը երկար չմնաց մեր հայրենակցի մոտ։ Կողքից նայելու ու շատ բան տեսնելու իր տաղանդը սկսեց պետք գալ։ Օրինակ, տեսավ, որ մեր հայրենակցին ուղեկցող ամերիկուհու հետ ավելի հեշտ է լեզու գտնել։ Սա էր, որ Կարենին խորհուրդ տվեց նախապատրաստվել 1995 թվականի ընտրություններին։ Կարենը սկզբում չհասկացավ։ Ամերիկուհին, որ մեր հայրենակցի սիրուհին էր ու հենց էդ պատճառով էր ուղեկցում նրան, բացատրեց. արտասահմանում կազմակերպություններ կան, որ կֆինանսավորեն, եթե Կարենը դիտորդական կազմակերպություն ստեղծի ընտրություններին հետևելու համար։ Կարենը թղթեր սարքելու հետ գլուխ չուներ, բայց գիտեր, թե ով կարող է անել։ Մի խոսքով, մի ծանոթ ակտիվ աղջկա հետ հասարակական կազմակերպություն ստեղծեցին ու մինչ գրանցեցին, մինչ սկսեցին տեղավորվել և աջ ու ձախ ամերիկուհու տված հասցեներով նամակներ գրել, ընտրությունների շրջան սկսվեց։ Ֆինանսավորումը եղավ։ Դիտորդական առաքելությունը փայլուն իրականացրին։ Սպոնսորները գոհ էին։ Հետո նաև 1996֊ի նախագահական ընտրություններում դիտորդ եղան։ Գործերը սկսեցին լավ գնալ, մանավանդ՝ երկու տարի չանցած՝ 1998֊ի սկզբին, Լևոնի հրաժարականից հետո արտահերթ ընտրություններ եղան։ Կարենն արդեն ոչ միայն անգլերենն էր կատարելագործել ու շատ, որովհետև դա խիստ անհրաժեշտ էր՝ մրցակցությունը մեծացել էր, անգլերեն իմացողներն ու արտասահմանցիների հետ գործ բռնողները՝ շատացել, այլև կողքից նայելու իր արտակարգ տաղանդն էր խորացրել։ Մի անգամ տոնավաճառ էր գնացել ու մեկ էլ հանկարծ տեսավ՝ իրենց դասարանի Ակաթը։ Զրուցեցին, թեպետ դպրոցում իրար հետ մոտ չէին եղել, իսկ ավարտելուց հետո չէին հանդիպել։ Ակաթի 10֊ամյա աղջիկն էլ էր մոր կողքին։ Կարենը կողքից ուշադիր նայեց ու հանկարծ ասաց. «Ոնց որ մեր դասարանի Արտուրիկի քթից թռած լինի։ Ինչքան նման է»։ Ակաթն էլ, թե. «Արտուրիկին մի խառնիր, նա չի եղել էդ գործում»։ Կարենը մտածեց, որ իր դիտորդական ընդունակությունը կարծես էս անգամ խաբեց։ 1998֊ի իշխանափոխության ժամանակ հայրը Կարեն Դեմիրճյանի կողքին էր, նրա ընտրարշավի ակտիվ մասնակիցն ու քարոզիչներից մեկը։ Անմնացորդ Դեմիրճյանին նվիրված՝ բոլոր հանդիպումներին ներկա էր ու անգամ շրջան այցելություններ էր կատարում։ Ոգևորվել էր, նոր ուժ ու եռանդ ձեռք բերել՝ իր բառերով ասած։ Կարենը դրանից մի քիչ վախեցավ։ Ոչ թե հոր համար։ Արտասահմանցի սպոնսորները կարող էին այդտեղ շահերի բախում նկատել ու իրեն զրկել դիտորդ լինելու իրավունքից։ Բայց ամեն ինչ հարթ անցավ։ Արտասահմանցիք հասկանում էին, որ երկիրը փոքր է, ոնց ման գաս՝ մեկը մեկին բարեկամ կամ ծանոթ կարող է դուրս գալ։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ից հետո հայրը շատ ընկճված էր։ Դեմիրճյանի սպանությունը նրա բոլոր հույսերը խորտակել էր, ու նա այլևս տնից դուրս չէր գալիս, ոչ մեկին չէր հանդիպում ու ոչ մեկին տեսնել չէր ուզում։ Բայց մեկ էլ աշխուժացավ 2003 թվականին, երբ Ստեփանը (Դեմիրճյան) հռչակվեց ընդդիմության միասնական թեկնածու։ Կարենն էլի դիտորդ էր, իսկ հայրը՝ Դեմիրճյանի (Ստեփան) կողքից մի քայլ անգամ չէր հեռանում։ Միտինգներին, հանդիպումներին, ոչխար մորթելուն՝ ամեն ինչին ակտիվ մասնակցում էր։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (Կարենը՝ դիտորդ էր եղել ու գիտեր ճշմարտությունը, իսկ հոր համար՝ միանշանակ չընտրվածը) երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում, Կարենը դիտորդական առաքելությունը փայլուն կատարելու համար պարգևատրում էր ստանում։ Օֆիսում հեռախոսը զնգաց, և աղջիկներից մեկը Կարենին ասաց, թե իրեն են ուզում։ «Ո՞վ է»,— հետաքրքրվեց Կարենը։ Հեռախոսի մյուս ծայրից ասացին մայրն է։ «Ես հետո կզանգեմ»,— ասաց։ Մի ժամ հետո հիշեց, որ մորը պիտի զանգի։ Զանգեց։ ... Ոստիկանների մահակներից նաև հորն էր հասել, ու հայրը գլուխն արյունլվա տուն էր եկել։ «Լա՜վ, կգամ»,— ասաց Կարենը մորն ու այդ առավոտ գնած փողկապը կապելով՝ գնաց դիտորդական առաքելության բարեհաջող ավարտի առթիվ կազմակերպված խնջույքին։

ԲՈՀԵՄԱԿԱՆ

Բոհեմը Վարուժան Նալբանդյանի ասած Բերմուդյան եռանկյունում էր՝ «Պապլավոկ»֊«Կազիրոկ»֊«Դերասանական» գագաթներով։ Դրանց արանքում էին նաև «Միջանցահովիկն» ու «Չորրորդ կաֆեն»։ Ու Անոյի աչքը միշտ Բոհեմի վրա էր՝ դեռ երևի ութերորդ դասարանից։ Բայց էդ ժամանակ ինքը դեռ Անո չէր, Անահիտ էր, դասարանի բանաստեղծուհին ու ամենակարդացած աղջիկը։ Բանաստեղծություններ էր գրում ու ժամանակակից բանաստեղծներին կարդում, մեկ֊մեկ էլ դասերից ազատ ժամանակ հենց էնպես զբոսնում էր եռանկյունում, որ «Գրական թերթի» ու մանավանդ «Գարունի» լուսանկարներից ծանոթ դեմքեր տեսնի։ 1987 թվականի էն ավարտական երեկոյի օրը, երբ Ակաթն անզգուշորեն ու փիս սայթաքեց, ինքը տուն էր վերադարձել մենակ. համ արդեն տղա չկար, որ իրեն ուղեկցեր, համ էլ ուզում էր միայնակ զբոսնել մի քիչ, մանավանդ իրենց տունն ամենից մոտն էր։ Թեպետ արդեն ուշ էր, բայց ըստ սովորության եռանկյունով էր անցել ու մի քանի հարբած բոհեմականի հանդիպել՝ մի պոետի, մի նկարչի ու մի արձակագրի։ Հեռվից հարբած մարդիկ տեսնելով՝ մի պահ վախեցել, բայց հետո հանգստացել էր. երեքին էլ դեմքով գիտեր, բացի այդ էլ՝ տունը մոտ էր, շենքի դալանում էլ, հաստատ, թաղի տղերքը դեռ կանգնած կլինեին։ Ոչինչ չէր եղել, միայն պոետն էր բարձրաձայն ասել, չէ՝ գոռացել. «Ահա մատաղ մի աղջիկ, որին նույնպես վաղը մատաղ կանեն կուսության զոհասեղանին»։ «Լավ տող գտա չէ՞,— հարցրել էր կողքի ընկերներին։— Տեսա՞ք, մատաղ բառը ոնց երկու անգամ հանճարեղորեն օգտագործեցի», և ընկերները հավանության մռնչոցներ էին արձակել։ Ինքը՝ Անահիտը, թափով տուն էր ընկել, ու հիասթափությունն էդ պոետից մեծ էր, մանավանդ՝ մինչ այդ «Առաջին գիրք» մատենաշարով հրատարակված նրա ժողովածուն կարդացել էր ու նույնիսկ մի երկու բանաստեղծություն անգիր գիտեր։ Երբ Ակաթն իրավաբանականից դուրս մնաց «փաստորեն մի աչոկով», ինքը բանասիրական ընդունվեց՝ փայլուն։ Հայոց լեզվի և գրականության բանավոր քննության ժամանակ բոլոր հարցերին պատասխանելուց հետո հարցրեցին նաև հայ ժամանակակից պոեզիայի մասին։ Թեպետ դա ծրագրից դուրս էր, ու ինքը հանգիստ կարող էր չպատասխանել, բայց արտասանեց նոր պոետների մի քանի բանաստեղծություն, հետո՝ նաև իրենը։ Քննություն ընդունողն առանց վարանելու հինգ նշանակեց. բանաստեղծությունը շատ էր դուր եկել, հետո ասաց. «Թե ընդունվես, աղջիկ ջան, գրածներդ անպայման կբերես կարդամ։ Այսինքն, որ չընդունվես էլ՝ կբերես»։ Բայց ինքը գիտեր, որ ընդունվելու է։ 1988 թվականի փետրվարի 20֊ին, երբ օպերայի բակն ալեկոծվում էր, իսկ Ակաթը՝ Մարգարյանում ծննդաբերում, Անահիտի բանաստեղծությունները տպագրվեցին համալսարանական թերթում։ Էդ օրը, երջանկությունից գլուխը կորցրած, Բոհեմով քայլում էր։ Անցավ «Պապլավոկի» մոտով՝ համարյա մարդ չկար, խաղաղ էր ու անդորր, անցավ «Դերասանականի» մոտով՝ մարդ չէր երևում, ոչ էդտեղ, ոչ «Չորրորդ կաֆեում», ոչ էլ «Միջանցահովիկում»։ Իջավ «Կազիրոկ». գոնե էնտեղ դեմքով ծանոթ բոհեմականներ տեսներ ու երջանկությունից փայլող հայացքով նայեր նրանց՝ հասկացներ, որ առաջին բանաստեղծությունները տպագրվելուց հետո ինքն էլ լիիրավ բոհեմական կարող է համարվել։ Բայց «Կազիրոկն» էլ խաղաղ֊անմարդ էր։ Զարմացավ։ Երբ «Կազիրոկն» անցավ ու հայացքը գցեց օպերայի բակին՝ ամեն ինչ հասկացավ։ Ակամա քայլեց դեպի Օպերայի հրապարակ։ Բազմությունից աչքերը շաղվեցին։ Ու երբ լսեց «Ղա՜֊րա՜֊բա՜ղ, Ղա՜֊րա՜֊բա՜ղ» կանչը, ինքն էլ, նայելով շուրջը, ակամա ձեռքը վեր պարզեց ու գոռաց. «Ղա՜֊րա՜֊բա՜ղ»։ Մոռացավ բանաստեղծությունները, մոռացավ դասերը, մոռացավ, որ որոշել էր «Գարուն» գնալ ու թերթի համարը ցույց տալով՝ «Գարունին» էլ մի քանի բանաստեղծություն առաջարկել՝ «Նոր անուններ» շարքով տպագրելու համար։ Հուզմունքից բերանը չորացավ։ Մոտեցավ օպերայի կողքի ցայտաղբյուրին ու նորից զարմացավ՝ ցայտաղբյուրի մոտ խելոք, հանգիստ, քաղաքավարի հերթ էր։ Ոչ հրմշտոց, ոչ բան։ Աչքերին չէր հավատում։ «Երևանո՞ւմ եմ, թե՞»,— մտածեց ինքն ու նայեց շուրջը։ Չէ, Երևանում եմ. ահա Պողոտան, ահա «Կազիրոկը», ուր էդպես էլ ծանոթ դեմքեր չտեսավ, ահա Օպերան, ահա ցայտաղբյուրը ու ահա հանգիստ հերթը։ Իրենից առաջ մի տղա էր հերթում։ «Խմիր քույրիկ ջան»,— քաղաքավարի ասաց էդ տղան՝ իր հերթը զիջելով Անահիտին։

Տարիներ անց՝ արդեն հեղափոխությունից հետո, երբ փորձաշրջան էր անցնում «Հայաստանի Հանրապետությունում», Սամոյից՝ պատասխանատու քարտուղարից լսեց. «Օպերայի հրապարակի պուլպուլակի ջրի հե՜րթն եմ ուզում...»։ Ու էդ խոսքերի մեջ միասնության ու չպառակտվածության, իրար միս չուտելու կարոտ կար ու ցանկություն։

Իսկ այդ օրը՝ փետրվարի 20֊ին, Անահիտին ջրի հերթը զիջած տղան հետո եկավ կանգնեց կողքին, զրուցեցին՝ խաղաղ, ծանոթացան. պոլիտեխնիկը նոր ավարտած տղա էր։ Ուրիշ օր կամ ուրիշ անգամ լիներ, կամ ուրիշ մի տեղ, հենց միայն էդ տղայի ծանոթանալու փորձը բավական կլիներ, որ ինքը արհամարհական հայացք նետեր՝ համարելով նրան Հրապարակում աղջիկ կապողներից մեկը։ Ինքը՝ միշտ պատրաստ էր ծանոթանալ, եթե մի բոհեմական մոտենար ու թեկուզ կոպիտ լիներ։ Իսկ էդ օրն ուրիշ էր։ Էդ օրերին ուրիշ էր։ Շատ տարիներ հետո մի հոդված կարդաց, ուր սոցիոլոգներն ասում էին, թե 88֊90 թվականներին ամուսնացածների 32,5 տոկոսը Օպերայի հրապարակում է ծանոթացել։ Ու նաև՝ որ Օպերայի հրապարակում ծանոթացած ու ամուսնացած ընտանիքների միայն 2,3 տոկոսն է ամուսնալուծվել։ Բայց իրենց ծանոթությունը շարունակություն չունեցավ։ Ճիշտ է, էդ տղային հաճախ էր տեսնում Օպերայի բակում, բայց իրենց բարեկամությունը «Բարև, ոնց ես»֊ից էն կողմ չէր անցնում։ Մի անգամ միայն էդ տղան համարձակվեց Անահիտին սրճարան հրավիրել, սակայն ինքը պայմանավորվածություններ ուներ, այսինքն՝ պայմանավորվածությունները պատճառ բռնեց, որ չգնա։ Լավ տղա էր, խոսք չկա, բայց իր ասպետը չէր, և ինքը չէր ուզում ծանոթությունը խորացնել մինչև ընկերություն կամ ավելին։

1990 թվականի ընտրություններից առաջ արդեն իր հասակակիցների շրջանում կարգին հարգանք ունեցող բանաստեղծուհի էր համարվում։ Մի երկու անգամ փորձեց հայրենասիրական տողեր գրել, բայց չստացվեց։ Ավելի ճիշտ՝ թույլ գործեր ստացվեցին։ Ինքը գիտեր, որ իրենն իր ապրածն է, իր սերը կամ սերերը։ Բայց սեր ու սերեր էլ դեռ չկային, ու բանաստեղծություններն, ավելի շուտ սիրահարվածության, քան սիրո ներշնչանքից էին։ Բայց անկեղծ։ Դրա համար էլ շատերն էին հավանում։ Միայն ընկերուհիներից մեկն էր դիտողություններ անում, ասելով. «Դու կյանքը դեռ չգիտես»։ Հինգ տարի շարունակ բանասիրական դիմած ու ի վերջո ընդունված էդ ընկերուհին էր, որ մի օր զարմացավ. «... Ուզում ես ասել, մինչև հիմա կո՞ւյս ես, հա՞։ Աղջի դու հո խելառ չե՞ս։ Դրա համար էլ բանաստեղծություններումդ մի բան պակասում է»։ Քաղաքականությունը չէր ձգում, թեպետ ցույցերի ակտիվիստ էր համարվում. դե տունը մոտ էր ու ազատ ժամանակ Թատերական հրապարակում էր։ Հետո, երբ Բոհեմը նորից մի քիչ աշխուժացավ, ինքն էլ գնում էր՝ սրճարաններից մեկում նստում՝ սկզբում ընկերուհիների հետ, իսկ հետո նաև տեղի տղամարդ հասարակությանը ծանոթացավ։ Ուրիշներից հետ չմնալու համար սկսեց ծխել, մեկ֊մեկ խմել նաև։ Ու էդ ժամանակ էր, որ դարձավ Անո։ Անահիտը շատ էր երկար, Անո֊ն լավ էր հնչում։ Հեղափոխությունից հետո կյանքը դժվարացավ։ Եռանկյունին էլ կամաց֊կամաց դատարկվում էր։ Բոհեմականներից ոմանք զենք էին վերցրել՝ կռվել էր պետք, ոմանք քաշվել էին իրենց տները. փող չկար, որ քաղաք դուրս գային, ոմանք պաշտոն էին ստացել՝ պալատներում ու կաբինետներում էին։ Էն օրը, երբ Վազգենը հեռուստատեսությամբ ելույթ ունեցավ ու զորահավաք հայտարարեց, Անոն «Պապլավոկում» հանդիպեց էն պոետին, որ ասել էր «Ահա մատաղ մի աղջիկ...»։ Թե սրա ձեռքը որտեղից էր էդ օրը փող ընկել, հայտնի չէր։ Խմեցին միասին, հետո պոետը հրավիրեց իր վարձով միսենյականոցը։ Անոն հիշեցրեց ավարտական երեկոյի գիշերը։ Պոետն, իհարկե, չէր հիշում ոչինչ, ոչ էլ անգամ իր հանճարեղ տողերը՝ «... Մատաղ կանեն...»։ «Մատաղ արա...»,— ասաց Անոն՝ հրամայելու պես ու տրվեց գինուց գլուխ բարձրացրած կրքին։ «Պաժալստա»,— ուրախ ասաց պոետը։ Մինչ այդ Անոն զանգեց տուն ու կյանքում առաջին անգամ ստեց, թե ընկերուհու տանն է, միասին պարապում են։ Իբրև կուսության զոհասեղան ծառայեց հին թախտը։ Պոետը սիրում էր մերձեցումների ժամանակ հայհոյախառն խոսքեր ասել։ Ու Անոյին էդ պահին էդ բառերը դուր էին գալիս։ Առավոտյան, հենց պոետի սենյակում գրեց բանաստեղծությունների մի շարք ու ինքն էլ զգաց, որ դրանք արդեն ուրիշ են, հասուն, կյանքով լի ու անկեղծ։ Շարքի երկու բանաստեղծություններում, դեռևս մի քիչ ամաչելով, օգտագործեց մերձեցման թունդ պահերին պոետից լսած էն մի քանի բառերից ամենամեղմերը։ Ու տպագրեց։ Էդ բանաստեղծությունները ձեռքից ձեռք էին անցնում։ Բայց կապն էդ պոետի հետ կարճ տևեց։ Անոյին նոր ներշնչանք էր պետք։ Ու նա անընդհատ փնտրում էր էդ ներշնչանքները՝ պոետների ու նկարիչների, գրողների ու մանավանդ նոր լույս ընկած երգիչների մեջ։ Երգիչներն իրեն թունդ էին սիրում, որովհետև նրանց երգերի համար բառեր էր գրում, որ հետո իբրև հեղինակային երգ էին կատարում։ Մի ջահել արձակագրի հետ նույնիսկ համարյա մի տարի ապրեց ոչ պաշտոնական ամուսնությամբ։ Ու էդ մի տարին հավատարիմ էր։ Հաստատ։ Ուրիշ ոչ մեկի հետ չէր լինում։ Բայց համարյա ընտանեկանի վերածվող միապաղաղ կյանքն իրենը չէր։ Բաժանվեցին բարեկամաբար։ Հիմա էլի մեկ֊մեկ հանդիպում են, բայց արդեն միայն խմելու համար։

1998 թվականի իշխանափոխության օրերին առաջին ժողովածուն համարյա պատրաստ էր։ Ինքն ուրիշների նման չէր, որ մի երկու ոտանավոր տպելուց հետո գիրք հրատարակեր։ Ինքն ընտրում էր, երկար մտմտում, շարքերն ամբողջացնում։ Ու մի տարուց ավելի տևեց, մինչև գիրքն իր ուզածի պես խելքի բերեց և տպագրեց։

Պետպատվերով հերթի կանգնել չէր ուզում։ Տպագրեց 88֊ին Օպերայի հրապարակում ծանոթացած պոլիտեխնիկավարտ էն տղայի, հիմա՝ հաջողակ բիզնեսմենի հովանավորությամբ։ Պատահաբար էին հանդիպել, «Պապլավոկում»։ Ու էդ տղան, որ հեռվից միշտ հետևել էր Անոյի ստեղծագործությանը, առաջարկեց իր օգնությունը։ Բայց մինչ տպվելը երեք օրով Ծաղկաձոր հրավիրեց։ Իր կյանքի ամենատխուր գիշերներն էդ երեքն էին։ Էդ տղան երևակայություն չուներ, ամեն ինչ միօրինակ էր։ Անոն ինքն իրեն պոռնիկ էր զգում, մարմնավաճառ, որ հանուն շահի տղամարդ է կապել ու ամենապրոֆեսիոնալ մարմնավաճառից անգամ լավ էր հաճույք ձևացնում։ «Քո սիրելուց հետո հաճելի թմբիր է իջնում վրաս, քնել եմ ուզում ու խոնջանալ»,— ստում էր, որ քնի, իսկ մտքում մի բան էր՝ առավոտյան շուտ զարթնել ու շարունակել խմբագրել ու վերջնական տեսքի բերել գիրքը։ Պայման էր դրել, որ ցերեկները տղամարդն իրեն չպիտի խանգարի ու էդպես էլ չիմացավ, այսինքն՝ չէր էլ հետաքրքրում, թե վերջինս ցերեկներն ինչով է զբաղվում։ Ինքը մինչև ճաշ գրում֊խմբագրում էր ինքնամոռաց, ճաշից հետո մի ժամ քնում, հետո մինչև ընթրիք նորից գրքի հետ էր։ Այդ ժամանակ էր, որ հղիացավ։ Թե երբ անզգույշ եղավ՝ ինքն էլ չիմացավ։ Գուցե էն միակ ցերեկն էր, երբ հետճաշյա քունն էր վայելում, իսկ տղամարդը, խոստումը դրժելով, կողքը մտավ. ինքն առանց ձայն հանելու, որովհետև մտքին միայն քունն առնելն էր, թույլ տվեց։ Մի խոսքով, անզգույշ եղավ, սակայն չէր ուզում անսեր ու անկիրք մերձեցումներից զավակ ունենալ, և անցուցք արեց։ Հետո բանաստեղծություն գրեց, թաքուն, ոչ մեկին ցույց չտված բանաստեղծություն՝ իր պիղծ մանկասպանության մասին։ Գիրքը տպվելուց հետո էդ կապերը խզեց, բայց երբ բիզնեսմենին հանդիպեց, որ գիրքը նվիրի, դե մարդ էր համենայն դեպս փող էր ծախսել, ասաց նաև, թե հղիացել էր, բայց անցուցք արել։ Բիզնեսմենը մի քիչ ախուվիշ արեց, բա՝ «մեղք չէ՞ր մեր երեխան, մեր զավակը...», բայց Անոն գիտեր, որ հիմա էլ սա է կեղծում ու մտքում լավ էլ ուրախ է, որ զավակ չի ծնվել։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27֊ի առավոտյան գնաց հրատարակչություն ու բերեց գրքի ազդօրինակները։ Հետո, իր իսկ արտահայտությամբ՝ «տանը վեր ընկած էր», ոչ մի բան անելու ցանկություն չուներ։ Փող չկար, սեքսի հավես՝ նույնպես, ոչ մեկին էլ չէր ուզում տեսնել, այլ միայն կանխավայելում էր իր գրքի փառքը, ընթերցում ու վերընթերցում։ Երեկոյան կողմ լուսամուտից դուրս նայեց՝ քաղաքն իրեն արտասովոր թվաց։ Ինչ֊որ իրարանցում էր, մեքենաներ էին սլանում՝ էլ ոստիկանության, էլ հրշեջ, էլ շտապ օգնության։ Չուզեց քաղաք դուրս գալ։ Որոշեց լուրեր լսել՝ իմանալ ինչ է կատարվում։ Միացրեց հեռուստացույցը, բայց ոչ «Հայլուր», որովհետև թեպետ հազվադեպ էր նայում, բայց զզվում էր այդ ծրագրի հաղորդավարուհու ցինիկ ժպիտից։ «Ա1+»֊ով լսեց կատարվածն ու հեռուստացույցն այլևս չանջատեց ողջ գիշեր։ Երևի վերջին տարիներին առաջին անգամ էդպես ցնցված էր։ Էնքան ցնցված, որ հետո յոթ օր տանից դուրս չեկավ։ Անգամ թաղումներին չմասնակցեց։ Ու ոչ մի տող չգրեց։

Համարյա նույն ցնցումն ապրեց նաև «Պապլավոկի» սպանությունից հետո։ Էդ օրից Բոհեմի այդ հատվածն իր համար այլևս գոյություն չուներ։ Եռանկյունու մի անկյունն իր համար վերացել էր։ Շրջանցում էր։ Չէր մտնում։ Այդ օրերին էր, որ գրեց.

«Բոզի տղերքը թրքոտ ոտքերով
Տրորում են փողոցներդ,
Քաղաք իմ,
Տրեխի ու Սապոգի ալյանսն է այսօր
Իշխում իմ երկրում...»։

2003 թվականի ապրիլի էն օրը, երբ ընտրված կամ չընտրվածը (իսկ իր համար՝ Բոհեմի ամենալավ անկյունն արյունոտածը) երդում էր ուտում՝ փաստորեն հավաստիացնելով, թե բոլորին հավասարապես լավ աչքով կնայի, իրենց դասարանի Արտուրիկը ժպտում էր բոլոր ալիքներով, իսկ ոստիկանները նոր հեղափոխության ելածներին էին մահակներով ծեծում, Անոն խմում էր վերջին ներշնչանքի հետ, հետո տրվում կրքին, հետո մարմնական հաճույքներից ծնված նորանոր անկեղծ տողեր գրում։ Էդ տողերը հետո քննարկվում էին ամենագրական շրջանակներում, ու ոմանք գովում էին, ոմանք՝ փնովում։

ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ

Դասարանի «Գյուրզան», ով այդ մականուն էր ստացել քինախնդրության ու թունավոր հայացքի պատճառով, դեմք է։

Դասարանի «Չորսաչքանին», ով վիրահատվել ու երկաչքանի է դարձել՝ դեմք է։

Դասարանի մյուս «Չորսաչքանին», որ անընդհատ սկանդալների մեջ էր ընկնում, ոչ միայն դեմք է, այլև՝ մեծ պրոպագանդիստ։

Դասարանի Արտուրիկը, ում մերը թևը բռնած կաբինետից կաբինետ անցկացնելով իրավաբանականը մի կերպ ավարտացրեց, համ դոկտոր է, համ՝ դեմք։

Դասարանի մեծագլուխը, ում հենց էդ պատճառով «Թթվի քար» էին ասում, դեմք է։

Դասարանի «Դեգենեռատը», ով հայտնի դարձավ էշերի հետ հարցազրույց վարելով, և ում ավելի ուշ «Տելեպուզիկ» սկսեցին կոչել՝ դեմք է։

Դասարանի «Խաբարբզիկը», որ դիրեկտորի աչքն ու ականջն էր, հետո՝ ուսանող տարիներից՝ ԿաԳէԲէ֊ի «ստուկաչ», իսկ հեղափոխության ու հետհեղափոխական շրջանում նույն ԿաԳէԲէ֊ի կողմից ներդրվում էր տարբեր կուսակցություններում, դեմք է ու նաև հպարտանում է, որ ԿաԳէԲէ֊ի «ստուկաչ» է եղել։

Իսկ Հաղթանակի Արծիվ Վազգենը՝ սպանված է։

Իսկ Հեղափոխության առաջին դեմքերից միայն Վազգենն է (Մանուկյան) ասպարեզում։

Իսկ Լևոնը՝ լուռ թոռ է մեծացնում։

Վանոն՝ արտասահմանում է կամ ընդհատակում։

Բաբիկը՝ դեպքից֊դեպք է միայն ինչ֊որ բան ասում։

Սամսոնը՝ չի երևում։

Ալեքսանը՝ փաստորեն չեղած մարզի մարզպետ է։

Դավիթը՝ այլևս նախարար չէ և, ասում են, նրան խաղատներում տեսնող է եղել։

Սամվելը՝ ընդհանրապես ասպարեզում չէ։

Ծերուկ Ռաֆայելը՝ մեկ֊մեկ հայտնվում է միտինգներում։

Աշոտը՝ երևում է, երբ հերթական «դվիժենիի» կարիքը կա։

Իսկ Համբարձումի գերեզմանին գրված է. «Հեղափոխությունը նախապատրաստում են հանճարները, իրականացնում են նվիրյալները, արդյունքներից օգտվում են՝ սրիկաները»։ Եվ ստորագրված է՝ «Մի խելոք մարդ»։

ՀԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ

Իսկ մենք՝ այս ամենը գրեցինք 2003֊2004 թվականներին։ Եվ քանզի հարկ է, որ հին պատմիչներին հետևելով նաև հիշատակարան թողնենք, ուստի Արմեն Շեկոյանի ու նույն պատմիչների հանգույն գրում ենք, որ դա մոտավորապես այն ժամանակներն էին, երբ.

Ա) «Չորրորդ իշխանություն» լրագիրը «Ժառանգություն» խորագրով շարունակաբար տպագրում էր Մեծն Հրանտ Մաթևոսյանի գործերը։ Եվ սա ստուգապես հայտնի է մեզ, զի ինքներս լրագրի ինտերնետային տարբերակում կարդում էինք դրանք։

Բ) Խեչոյան տոհմից Լևոն անունով այրը՝ երկու հրաշալի վեպերի ու բազմաթիվ հրաշալի պատմվածքների հեղինակ, լույս ընծայեց հատընտիրը՝ պատմվածքներով ու «Արշակ արքա Դրաստամատ ներքինի» վեպով, և սա էլ ստուգապես հայտնի է, զի մենք էլ այդ գրքից նվեր ստացանք։ Լևոնի նոր վեպին սպասում ենք, քանզի հաստատապես գիտենք և մեր աչոք Ծաղկաձորում տեսել ենք, որ գրում է։

Գ) Մորիկյան կայսերական զարմից Այդին անունով այրը, որ առաջուց ճապոնական պոեզիա էր թարգմանել ու Զահրատի ժողովածուն կազմել, կազմեց, խմբագրեց և հրատարակեց երջանկահիշատակ Վազգենի երկու ժողովածուները՝ մեկը պատմվածքներով, վիպակով, ելույթներով ու հոդվածներով, մյուսը՝ Վազգենի մասին։ Կազմեց ու հրատարակեց Զահրատի ևս մի ժողովածու ու նաև՝ Կոմիտասի բանաստեղծությունները։ Եվ սրանք էլ ստուգապես հայտնի են, զի այդ գրքերից մենք ևս նվեր ստացանք։

Դ) Շեկոյան տոհմից Արմեն անունով պոետ այրը, որ նախապես հաշվել ու հաշվառել էր ողջ Երևանը, դրանից էլ առաջ հայ պատմիչների հանգույն միջին դասարանների փոխադրության տեքստերով նոր ժամանակները տարեգրել, թարգեց բանաստեղծություն գրելը և սկսեց պատմվածքներ գրել, և սա ևս ստուգապես հայտնի է, զի այդ պատմվածքները կարդացինք «Հայկական ժամանակ» լրագրի շաբաթօրյա համարներում։ Այնուհետև նա այդ պատմվածքները, խոսում են, հրատարակեց «Մետաքսի ճանապարհ» գրքում, և սա հաստատապես չենք կարող պնդել, զի այդ գրքից նվեր չենք ստացել։

Ե) Թամրազյան մտավորական տոհմից Հրաչ անունով այրը, որ հրաշալի բանաստեղծ է ու գրականագետ, հրապարակեց «Հարասություններ» ժողովածուն։ Բայց սա էլ հաստատապես չենք պնդում, զի գիրքը դեռ չի ուղարկել մեզ։

Զ) Ղազարյան տոհմից Արտաշես անունով այրը, բանաստեղծություններին զուգահեռ, սկսեց կոլաժներ վրձնել, և սա ստուգապես հայտնի է, զի այդ կոլաժներից մեկը, որ կոչվի «Ո, տայր ինձ զծուխ ծխանի», մենք նվեր ստացանք։

Է) Մարտիրոսյան տոհմից Վահրամը, որ առաջուց բանաստեղծություններ էր գրում, ապա և՝ վեպեր (սա ստուգապես հայտնի է, զի և «Սողանք», և «Հանուն խաչի ծպտվածները» վեպերը մենք նվեր ստացանք), «Առավոտ» լրագրի շաբաթօրյա համարներում, ինչպես և արել էր նախկինում՝ «Հանուն խաչի ծպտվածները» վեպի պարագայում, շարունակաբար հրապարակեց «Հիմար մարդը» վիպակը։ Եվ սա էլ ստուգապես հայտնի է. չհավատացողները կարող են լրագրի համապատասխան համարները բացել և համոզվել։ Հետո նաև թարգմանեց ու հրատարակեց Պոլ Ռիգերի «Փախուստ Ավետյաց երկրից» վիպակը, թեպետ այդպես էլ չհասկացվեց՝ ի՞նչն էր թարգմանել և ինչը՝ հեղինակել անձամբ։ Եվ այս գիրքն էլ մենք ստացանք, բայց պատվիրատուից՝ «Ինտերնյուսից»։

Ը) Աբրահամյան տոհմից Արամ անունով այրը, որ արդեն ինը տարի խմբագրում է մեր արդեն հիշատակած «Առավոտ» լրագիրը, մի կարճ պահ նաև հեռուստատեսության տնօրեն նշանակվեց, բայց զզվելով «գեղի դուքանչիների» «գեղական ու գողական մենեջմենթից», հրաժարվեց դրանից և իր լրագրով, վկա ենք, շարունակում է այս ժամանակներն անաչառորեն տարեգրել, նաև՝ մեկնաբանել ու հաճախ նաև այնպիսի բաներ հրապարակել, որոնք, հիրավի, մնայուն արժեքներ են։ Եվ սա էլ հաստատապես հայտնի է։

Թ) Ճաղարյան տոհմից Լիզան, ում գրածները միշտ էլ հաճույքով ենք կարդացել, «Հայկական ժամանակ» լրագրում (առաջ ավելի հաճախ, իսկ վերջերս ավելի հազվադեպ) հոդվածներ էր հրապարակում, որ մենք էլի նույն հաճույքով կարդում էինք և ափսոսում, որ դրանք չի հավաքում ու հրատարակում գրքով։

Ժ) Մելիքյան տոհմից Աշոտ անունով այրը խոստացավ թոշակի անցնելուց հետո աշխարհի ամենալավ պատմվածքները գրել, և սա (խոստումը), ստուգապես հայտնի է, զի լսել ենք մեր ականջներով։ Խոստացավ նաև նվաստիս պատմվածքները երբևէ ռուսերեն թարգմանել, թեպետ այս պնդմանը վստահ չենք, որովհետև մի քիչ գինով ժամանակ ենք լսել։

ԺԱ) Վերջապես, մենք՝ Հարությունյան զարմից Մեսրոպ անունով մի այր, վերը հիշատակվածների համեմատ նվաստ մի գրիչ, որ դեռ 1998֊ին հրատարակել էինք «Բացարձակ սև մարմին» կոչվող առաջին մեր գրքույկը, 2003֊ին հրատարակեցինք «Եռանկյան չորրորդ անկյունը» գիրքը, որ բարեկամների կողմից լավ գնահատվեց, իսկ մամուլը նույնիսկ չնկատեց էլ՝ գրախոսականներ չեղան։ Անգամ մեր շատ հարգելի դասախոս ու գրականագետ տիկին Ժենյան՝ Քալանթարյան տոհմից, ով տարվա գրական անցուդարձն է միշտ վերլուծում, չնկատեց մեր գիրքը։ Եվ պատճառը երևի այն էր, որ մենք գիրքը չնվիրեցինք իրեն, և որ մենք անդամ չենք գրողների միության։

* * *

Եվ եթե եղան էլի արժանավորներ, որոնց չհիշատակեցինք մեր նվազ հիշողության կամ գուցե անփութության պատճառով, խնդրում ենք, ներող լինեն։

* * *

Այդ երկու տարում մեր աշխարհում էլի մարդիկ եղան՝ ոմանց համար ընտրված, ոմանց համար՝ չընտրված նախագահ, վարչապետ, նախարարներ, մի դատախազ ու դատախազիկներ, որ հմուտ էին գործ սարքելում և մի խումբ ծախու դատավորներ, որ նույն դատախազի ու գուցե նաև նրանից էլ վերև կանգնածների թելադրանքով անմեղ մարդիկ էին դատապարտում, ու նաև՝ ընդդիմադիր կոչվող գործիչներ ու կուսակցություններ եղան։ Սակայն սրանց բոլորի արածներն այնքան ճղճիմ էին ու նվաստ, որ նրանք՝ ոչ իրենց անուններով, ոչ իրենց գործերով արժանի չեն այստեղ հիշատակվելու։

Եղան նաև հեռուստաալիքից֊հեռուստաալիք քոչող մտավորական կոչվող անձեր, ովքեր դեմքի խելոք արտահայտությամբ միևնույն բառերն էին անընդհատ աղում։

Եղավ նաև իրեն պոետ հորջորջող մեկը, որ Հուդային արձակուրդ ուղարկելով, ինքը ստանձնեց վերջինիս գործը և, հաստատապես, լավ կատարում է Հուդայի պարտականությունները, ու հենց այդ պատճառով նրա անունն էլ արժանի չենք համարում հիշատակել։

Վերջում չմոռանանք ասել, որ սույն հիշատակարանը բաց է լրացման համար, և յուրաքանչյուր ոք իր արժանի համարած անձանց ու գործերը կարող է ավելացնել այստեղ։

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ՄԱՍԻՆ

Մեսրոպ Հարությունյանը ծնվել է 1959 թվականին, Մեղրիում. արձակագիր է, լրագրող, հրապարակախոս։ Լրագրողական գործունեությունն սկսել է 1984 թվականին՝ Մեղրու շրջանային «Արաքս» թերթի խմբագրությունում։ 1988 թվականին, այն ժամանակ «Ավանգարդի» գլխավոր խմբագրի տեղակալ Այդին Մորիկյանի հրավերով, մասնակցել է երկրաշարժից ավերված Սպիտակի «Լուսարձակ» թերթի վերականգնմանը՝ երկու շաբաթ աշխատելով դրա ժամանակավոր խմբագրությունում։ Հենց Մորիկյանն էլ Մեսրոպ Հարությունյանին 1990 թվականին հրավիրեց նորաստեղծ «Հայաստանի Հանրապետություն» թերթում աշխատելու։ Այդին Մորիկյանի այլ աշխատանքի անցնելուց հետո՝ 1997֊1998 թվականներին Մեսրոպ Հարությունյանը եղել է «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթի գլխավոր խմբագիրը, ապա՝ 1998֊1999 թվականներին «Արմենպրես» լրատվական գործակալության գործադիր տնօրենը։ Այս պաշտոնը թողնելուց հետո առավելապես զբաղվում է ստեղծագործական, հետազոտական, փորձագիտական և դասախոսական աշխատանքներով։

Մեսրոպ Հարությունյանի առաջին պատմվածքը՝ «Հարաբերական դադար» վերնագրով, լույս է տեսել 1987 թվականին՝ «Գարուն» ամսագրի հունիսյան համարում։

Հեղինակ է չորս գեղարվեստական գրքի.

— «Բացարձակ սև մարմին», պատմվածքներ, Երևան, 1998

— «Եռանկյան չորրորդ անկյունը», պատմվածքներ, Երևան, 2003

— «Հետհեղափոխությունն՝ իր եզրերով», պատմվածքաշար֊վիպակ, 2004֊ի նոյեմբերի 6֊ին տպագրվել է «Առավոտ» օրաթերթում, 2005֊ին՝ առանձին գրքով

— «Աբկայ. մեռնելու պարունակները», վեպ, Երևան, «Նաիրի» հրատ., 2007

2012 թվականին «Ինտերնյուս» հասարակական կազմակերպության հրատարակած «Լրագրողական էթիկա. զրույցներ և վերլուծություններ» ժողովածուում հրապարակվել է Մ. Հարությունյանի հեղինակած «Զրույցներ լրագրողական էթիկայի մասին» ուսումնական ձեռնարկը։

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր Վաչե Եփրեմյանը 2006֊ին անդրադարձել է Մեսրոպ Հարությունյանի «Եռանկյան չորրորդ անկյունը» գրքին՝ «Գրականություն ըստ Մեսրոպի» գրախոսական հոդվածով, որը հրապարակվել է նախ «Ժամանակ Երևան» թերթի նոյեմբերի 8֊ի և 9֊ի համարներում, ապա և՝ Եփրեմյանի «Չգրված գրքի ծանոթագրություններ» ժողովածուում (Երևան, 2008)։

1985 թվականին Մեսրոպ Հարությունյանն արժանացել է Երիտասարդական թեմաներով գրող լրագրողների հանրապետական մրցույթի առաջին մրցանակի, 2012֊ին՝ «Գրողուցավ» գրական կայքի երկրորդ մրցանակի՝ «Հաշվեմատյան» պատմվածքի համար, 2014֊ին՝ «Մամուլի ազատության ժամանակը» ամենամյա մրցանակի (շնորհում են Երևանի մամուլի ակումբը, Հայաստանի ժուռնալիստների միությունը և Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնը)։

Հեռ.՝ +374 (0) 99 510865
Էլ. փոստ՝ mesrop.cpfe@gmail.com
Բլոգ՝ mesropharut.wordpress.com

Մեսրոպ Հարությունյան

Հետհեղափոխությունն՝ իր եզրերով
(պատմվածքաշար֊վիպակ)

Mesrop Harutyunyan

The Edges of Revolution

Երևան — 2014