Մեսրոպ Հարությունյան

ԱԲԿԱՅ. ՄԵՌՆԵԼՈՒ ՊԱՐՈՒՆԱԿՆԵՐԸ

վեպ

Երևան — 2014

ՀՏԴ 891֊3 Հարությունյան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Հարությունյան, Մեսրոպ

Աբկայ. մեռնելու պարունակները։ [Վեպ] / Մ. Հարությունյան, խմբ.՝ Ա. Մորիկյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեցին՝ Մ. Մ. Յավրումյանը, Տ. Ս. Հովհաննիսյանը, կազմը՝ Ն. Մենդելյանի, մաքրագրումը՝ Գ. Հովսեփյանի, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2014.— 140 էջ։

Այս վեպը մարդուս, աշխարհի, հարաբերությունների երկվությունն է քննում։ Հիմնական կոնֆլիկտը գլխավոր հերոսի՝ Աբկայի ներսում է. նրա երկվությունն է, որ ծննդյան օրվանից դրված էր իր անվան մեջ։ Սովորական մի մարդ, որի իրական էությունը, սակայն, հետո բացահայտվում է ծայրահեղ ու լարված իրավիճակներում. ինքնամփոփ, չշփվող, սրա֊նրա այգում աշխատող կամ անտառներում թափառող Աբկայը 1988֊ին սկսված Շարժման ու հաջորդած պատերազմի ժամանակ դառնում է լիդեր։ Բայց անշահախնդիր պայքարի ելած Աբկայը չէր կարող կոնֆլիկտ չունենալ հաղթանակից հետո ասպարեզում հայտնված այն մարդկանց (գյուղեր թալանողներ, հերոսներին արհամարհողներ, երեսառած «պապայի բալեք») հետ, ովքեր անձնական շահը գերադասեցին պետության ու երկրի շահից. Աբկայի նմաններն ի վերջո դառնում են այդ համակարգում ընդամենը մի պտուտակ և դրա զոհը։ Վեպում ընդգծված երրորդ կոնֆլիկտը՝ Աբկայի ու Հասանի կոնֆլիկտն է։ Երկու մարդ, որոնք հայրենիքի մասին իրենց սեփական պատկերացումներն ունեն և պայքարի են ելել հանուն յուրաքանչյուրն իր հայրենիքի։ Վեպի տպագիր տարբերակը լույս է տեսել 2007 թվականին։

ԳՄԴ 84Հ֊4

ISBN 978֊5֊550֊01476֊9

eISBN 978֊9939֊0֊1217֊9

© Մեսրոպ Հարությունյան, 2007

© Յավրուհրատ, 2014

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Էլեկտրոնային այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Abcai: Circles of Dying by Mesrop Harutyunyan

Copyright © 2007 by Mesrop Harutyunyan

Copyright © 2014 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ՌՈՒԲԵՆ ՍԱՀԻՆՅԱՆԻ հիշատակին

Ինքը կհավաներ ու կխրախուսեր՝
թունդ մի խոսքով։

Ամեն տարի ամառային արևադարձին նախորդող օրվա մայրամուտից առաջ Արևը մի պահ կանգ էր առնում՝ կարծես կառչում սարից, և նրա վերջին ճառագայթներից լուսավորվելով՝ Հաչա Քարի զույգ կատարները կարմրում էին, ու այդ կարմրությունը պահպանվում էր մինչև լուսաբաց։ Ողջ գիշեր լույս էր լինում, իսկ առավոտյան Գյուղը զարթնում էր հաճույքից խոնջացած կնոջ նման։ Միայն մեկ անգամ՝ 1941 թվականի հունիսի 21֊ի երեկոյան, Արևը չկատարեց հրաժեշտի իր ծեսը, և գյուղամիջում՝ Բազարի հսկա չինարիների տակ նստոտած ու ծեսին սպասող մարդկանց մոտով դեպի իր ժայռափոր կացարանը գնացող հղի Եվան ասաց.

— Փորձանք ա լինելու։

Չինարիների տակ նստոտած ու ծեսին սպասող մարդիկ հաջորդ օրը և հետագա ամբողջ կյանքում հիշեցին այդ կնոջ ասածը, որովհետև 1941 թվականի ամառային արևադարձին նախորդող օրվա երեկոյան Հաչա Քարի կատարները չվառվեցին, գիշերը լուսավոր չեղավ, իսկ առավոտյան՝ պատերազմը մտավ Գյուղ, թակեց լուսամուտները, շրխկոցով բացեց բոլոր դռները, չափահաս տղամարդկանց շարք կանգնեցրեց ու տարավ ռազմաճակատ։

... Մենակ էր ապրում ու առանձին՝ Գյուղից կտրված։ Ոչ ոք չգիտեր, թե այդ կինը երբ և որտեղից է հայտնվել։ Պարզապես արդեն սովորել էին նրա գոյությանը։ Միայն տեսնում էին, որ երբեմն առավոտյան, երբեմն երեկոյան Գյուղ է իջնում, նայում՝ ինչ կա֊չկա ու դարձյալ բարձրանում Հաչա Քարի տակ՝ Մկաց Աղբրի մոտ գտնվող իր ժայռափորը։ Ամենատարեց ծերունիներն անգամ չէին հիշում, թե ժայռափորի վերջին բնակիչը երբ էր անհետացել։ Մկաց Աղբյուրը սուրբ էր համարվում, ջուրը՝ բուժիչ։ Բայց սովետական իշխանության հաստատումից հետո միայն հատուկենտ աստվածավախ պառավներ էին այցելում էդ սուրբ վայրն ու մոմ վառում, մեկ֊մեկ էլ՝ աքլոր մատաղ անում։ Սրանք էլ, մինչև այն օրը, երբ խաչը գցում էին եկեղեցու գմբեթից, Եվային չէին նկատել ու չգիտեին, թե ժայռափորում բնակիչ է հայտնվել։

Գյուղացիք այդ դեռ ջահել աղջկան առաջին անգամ տեսել էին հենց եկեղեցու գմբեթից խաչը գցելու օրը։ Գավկոմի քարտուղարը հայտարարել էր, թե կուսակցության որոշմամբ Աստված չկա, և եկեղեցին կոլխոզի պահեստ պիտի դառնա։ Կոլյովը բարձրացել էր եկեղեցու գմբեթին և հսկա խաչը, երկար չարչարանքով քանդելով, գցել գետնին։ Ոմանք հետո ասում էին, թե լսել էին այդ աղջկա շշնջոցը. «Քոռանաս դու, հա, քոռանաս»։ Կոլյովն, իսկապես, տարիներ անց կուրացավ։

Ամեն տարի աշնանային գիշերահավասարին նախորդող օրվա երեկոյան Մկաց Աղբյուրը հանկարծակի ժայթքում էր։ Իր ակունքն ու երկրի ընդերքն էր մաքրում, հետո՝ արագ զուլալվում էր։ Այդ օրը Եվան էլ իր ծեսն էր անում, որ բնազդով, թե ինչ֊որ մեկի հուշելով սկսել էր անել 15 տարեկանից. Աղբրի զուլալվելուց հետո մարմինը լվանում֊օծում էր, ապա՝ մի բուռ ջուր էր խմում ու հաջորդող տարվա հունիսի 21֊ի լույս 22֊ի պայծառ գիշերը՝ ծննդաբերում։ Սակայն երեխաները մեռած էին ծնվում։ Վեց տարի՝ տասնհինգ տարեկանից սկսած, այդպես էր։ Եվ միայն յոթերորդ անգամ, այդ օրը՝ 1941 թվականի հունիսի 21֊ի լույս 22֊ի խավար գիշերը երեխան ողջ ու առողջ ծնվեց։ Սովոր էր մենակ ծննդաբերելուն և դժվարություն չունեցավ. նորածնի պորտն ինքն էլ կտրեց։ Ու այդ պահին էր, որ Հաչա Քարից լսեց. «Աբկա՜յ»։

Եվ տղային Աբկայ կոչեց։

* * *

1999 թվականի դեկտեմբերի վերջին, ինը տարի առաջ մայրաքաղաք տեղափոխված ժուռնալիստը մի քանի օրով հայրենի քաղաք եկավ ու բարձրացավ Հաչա Քարի տակ՝ Մկաց Աղբյուր։ Ժուռնալիստին դիմավորեց 11 տարեկան մի տղա.

— Սպասում էի,— ասաց երեխան,— Աբկայը գիտեր, որ կգաք։

Աբկայի անհետանալու պատմությունն այնքան անհավանական էր, որ Ժուռնալիստը չգիտեր անգամ, թե ինչ է փնտրում։ Իսկ երեխայի մասին արդեն լսել էր ու չզարմացավ։ Մտան ժայռափոր, ուր քչերն էին եղել։ Երեխան առաջնորդեց անկյուններից մեկը. գրքեր կային։ Շատ գրքեր, մի ամբողջ հսկա գրադարան։ Երեխան հանեց խնամքով պահված մի տետր ու նվիրեց ժուռնալիստին. Աբկայի օրագիրն էր, ավելի ճիշտ՝ օրագրային գրառումներ էին՝ արված տարբեր տարիներին։

Ժուռնալիստը երկար ու մանրամասն ուսումնասիրեց Աբկայի գրադարանը. «Աստվածաշունչ» կար՝ հին մի հրատարակություն՝ լուսանցքներում մատիտով նշումներ էին արված, ապա՝ արաբերեն ինչ֊որ գիրք («Մի՞թե արաբերեն էլ է կարդացել»,— մտածեց զարմացած).

— «Ղուրան» է,— ասաց երեխան,— կարծում եմ կարդացել է, որովհետև դրա լուսանցքներում էլ ինչ֊որ նշաններ կան ու նշումներ։ Ընդհանրապես, կարծում եմ, նա բոլոր էս գրքերը կարդացել էր, որովհետև բոլորն էլ նշումներ ունեն, ինչ֊որ բաներ արտագրել է նաև օրագրում։ Աբկայը գիտեր, որ դուք իր գրադարանից գրքեր պիտի վերցնեք...

Ժուռնալիստն Աբկայի հարուստ գրադարանից վերցրեց միայն «Աստվածաշունչը», «Ղուրանը» («Լուսանցքի նշումները հետաքրքիր կլինեն»), Նարեկը, Նիցշեի «Զրադաշտը», ու մեկ էլ Ավագ Եփրեմյանի «Մեկնության ժամանակը» ժողովածուն, որը մակագրված էր. «Մեծն Աբկային — ողջ եղիր, ախպեր»։ Այդ գրքի բոլոր բանաստեղծությունների կողքին էլ Աբկայը նշումներ էր արել ու տպավորություններ գրել։

* * *

Ուղեղի մեջ անընդհատ պտտվող մեղեդին ուժգնացավ այն պահին, երբ մեքենան մոտեցավ լեռնանցքի 2535 մետր բարձրությունը ցույց տվող նշանին։ Աբկայը մտածեց խնդրել վարորդին մի պահ կանգ առնել, հետո ինքն էլ զարմացավ իր մտքի վրա. «Խնդրե՞մ»։ Վաղուց արդեն ոչ մեկին ոչինչ չի խնդրել՝ միայն հրամայել է։ Ու իր հրամաններին ենթարկվել են անվերապահորեն։ Վարորդն էլ, թեպետ իր մարտական հին ընկերն է, սովոր էր, որ Աբկայն իրեն հրամայի։

— Կանգնեցրո՛ւ մեքենան։

Այդ հիմար մեղեդին մտել էր ուղեղի մեջ ու պտտվում էր։ Փորձում էր վանել, չէր ստացվում։ Դուրս եկավ և վարորդին կարգադրելով տեղում մնալ, սկսեց բարձրանալ լեռնալանջով, մինչև մի հարմար քար գտավ ու նստեց։ Դիմացը կիրճն էր, կիրճի հատակում հազիվ նշմարվում էր գետակը, իսկ լեռան գագաթից բարակ շերտով իջնում էր Սպիտակ Ջուրը։

Սպիտակ Ջրի ակունքներում վաղուց չէր եղել...

Առաջին անգամ էդպես, որ ուղեղն ինչ֊որ բան շամփրեր ու դուրս չգար օրերով՝ եղել էր շատ տարիներ առաջ, երբ ինքը դեռ Հրամանատար Աբկայը չէր, այլ ընդամենը հովիվ ու հողագործ, որ Գյուղի այծ ու ոչխարն առավոտյան սար էր քշում, երեկոյան՝ վերադարձնում կամ որևէ մեկի այգին էր մշակում, ցախ ջարդում ձմռան համար, կամ գոմաղբ կրում։ Հետո, ժայռափոր վերադառնալով, մոր հետ մի բերան հաց, մի քանի հատիկ թութ էր ուտում, Մկաց Աղբրից ջուր խմում ու Հաչա Քարի տակ, իրենց ժայռափորի առջև նստած, երկար նայում էր Գյուղին։ Երբեմն մագլցում էր Հաչա Քարի զույգ կատարներից մեկի վրա և էդտեղից էր նայում։ Ու անընդհատ մտածում էր։ Միտքն առարկայից առարկա էր թռչում՝ ավելի հաճախ կանգ առնելով սարերում կամ հեռավոր անտառներում հանդիպած որևէ արտասովոր երևույթի վրա. թեպետ քանի տարի արդեն սարերում ու անտառներում էր անցնում կյանքը, բայց զարմանալի բաներ ամեն օր էին պատահում։

Բնության մեջ էր մեծացել։ Իսկ հովվությունը մի տեսակ ինքնաբերաբար ստացվեց։ Դպրոցի ութերորդ դասարանն ավարտելուց հետո իրեն այլ աշխատանք, բացի Գյուղի ոչխարներն ու այծերն ամեն օր սար տանելն էր, ոչ մեկը չառաջարկեց։ Տասնչորս տարեկան երեխային ուրիշ ի՞նչ գործ կարող էին տալ, թեպետ ինքը հաղթանդամ էր էնքան, որ տասնյոթ֊տասնութ տարեկանի տեսք ուներ։ Մորը՝ Եվային էլ հազիվ էին ընդունել կոլխոզում աշխատելու։ Երկուսի աշխատանքով վաստակածն իրենց անհրաժեշտ էր միայն մի քանի հագուստ ու մեկ էլ հաց գնելու համար. մնացած ամեն ինչը բնությունից էին վերցնում։ Երբ Աբկայը մի քիչ մեծացավ, ու մայրը սովորեցրեց ուտելի կանաչեղենը սարում տարբերել, ինքն էլ մոր հետ դաշտերում, ապա և՝ մենակ, լեռներում ու անտառներում գտնում էր իրենց անհրաժեշտ ամեն ինչ։ Իսկ ամենից շատ ուժ տալիս էին Մկաց Աղբրի մոտ աճած թթենու պտուղները։ Մայիս֊հունիս ամիսները երանելի ժամանակներն էին։ Թութը թափ էին տալիս, մի մասն ուտում, մի մասը՝ մայրը չորացնում էր իբրև ձմռան պաշար։ Դա սովորական թութ չէր. երկու֊երեք պտուղը բավական էր ողջ օրը քաղց չզգալու համար։ Եվ հենց էն պատճառով, որ իրենք հայտնի չէ՝ ինչով էին սնվում, Գյուղում իրենց դևերի ու չարքերի ծնունդ էին համարում, խուսափում էին ամեն կերպ, իսկ Եվային տեսնելիս՝ անպայման ճամփաները շեղում էին, ասես սև կատու էր անցնում։ Ասում էին, թե չար աչք ունի, ու նրան հանդիպելը դժբախտություն է բերում։

Աբկայն էլ ընկերներ չունեցավ, անգամ՝ դպրոցում։ Թեպետ էդպես էլ չհասկացավ, թե մայրն ինչու իրեն դպրոց ուղարկեց։ Մանավանդ՝ դպրոց ընդունվելիս քաշքշուկ եղավ։ Բնակավայրից տեղեկանք էր պետք։ Բայց երբ մայրն իր թևը բռնած գյուղսովետ մտավ՝ տեղեկանք վերցնելու (կյանքում առաջին անգամ էին ինչ֊որ հիմնարկ մտնում), գյուղսովետի քարտուղարը զարմացավ ու նախ վախվխելով ետ քաշվեց, անցավ գյուղսովետի նախագահի աշխատասենյակ, կանչեց վերջինիս, ապա ասաց.

— Ախր, դուք ոչ մի տեղ գրանցված չեք, ես չեմ կարող ձեզ տեղեկանք տալ, դուք փաստորեն չկաք։

— Բա ձեր առաջ հիմա ո՞վ է կանգնած,— զարմացավ մայրը։

— Չգիտենք,— հիմա արդեն նախագահը միջամտեց,— դուք ոչ անուն ունեք, ոչ հասցե, ոչ մի բան։

— Դե դուք էլ հիմա գրանցեք, գրանցեք՝ Հաչա Քար, Մկաց Աղբյուր,— ասաց մայրը, և գյուղսովետի մատյաններում էդպես էլ գրանցեցին՝ լուրջ ընդունելով ու տվեցին տեղեկանքը։

Տեղեկանքը տալիս տղայի անունը հարցրին.

— Աբկայ,— պատասխանեց մայրը։

Իսկ գյուղսովետի քարտուղարը գրեց էնպես, ինչպես լսել էր՝ Աբգար, ապա հարցրեց.

— Հայրանո՞ւնը, ազգանո՞ւնը։

Մայրը երկար չմտածեց.

— Գրեք՝ Աբկայ՝ որդի Մկաց Ադամի։

— Ադամն ո՞վ է,— զարմացավ քարտուղարը,— երեխայի հոր անունը Ադա՞մ է։

— Երեխայի հայրը Մկաց Աղբյուրն է, էդ աղբրին ես Մկաց Ադամ եմ ասում։

Գյուղսովետի քարտուղարն էլ բոլորի նման Եվային գիժ էր համարում ու չուզեց հետը գլուխ դնել և գրանցեց։ Ինքն էդպես դարձավ Աբգար Ադամի Մկացյան։ Թեպետ հետո բոլորը սովորեցին, որ իր անունը Աբկայ է, բայց դե կրճատում ու Աբո էին ասում։

Դպրոցի էդ ութ տարիները երբեք չի մոռանա։ Էլ անվան համար էին ձեռ առնում, էլ ազգանվան։ Մանավանդ՝ չորրորդ դասարանում մաթեմատիկայի ծեր ուսուցիչը, որ թքոտելով էր խոսում։ Մեկ էլ տեսար, գոռում էր. «Մկացյան, դե մկկա, էլի»։ Իսկ ինքը քչախոս էր, ավելի շուտ՝ չխոսկան։ Աշակերտներն էլ իր անունը հագուստների պատճառով Բոստանչի էին դրել, կարծես բոստանչին վատ բան է, իսկ ավելի շատ՝ Վայրի Աբո էին ասում։ Դժվարը ձմռանը դպրոց գնալն էր, որովհետև ինքը պետք է կարողանար էնպիսի հագուստ գտնել ու հագնել, որ ոչ մեկը չիմանար իրենց գաղտնիքը. բնության մեջ ծնվելով ու ապրելով՝ մայրն ու ինքը մի զարմանալի հատկություն էին ձեռք բերել. ձմռանը մազակալում էին, ու էդ մազերն էին իրենց պաշտպանում ցրտից։ Իսկ գարնանից սկսած՝ մազաթափվում էին նորից, ու մաշկը ստանում էր մարդկանց հատուկ տեսք։ Այդ ընդունակությունը շատ տարիներ անց՝ պատերազմի ժամանակ, երբ Աբկայն արդեն փոքրիկ ջոկատի հրամանատար էր, պետք էր գալիս։ Ձմռանն օրերով սարերում էին, ու իրեն զինվորական պարզ համազգեստը բավական էր չմրսելու համար, մինչդեռ տղաները ստիպված էին լինում ծանր քուրք ու այլ տաք հագուստներ կրել։

Առաջին անգամ, ուրեմն, որ ուղեղն ինչ֊որ բան շամփրեր ու դուրս չգար, եղել էր շատ տարիներ առաջ։ Վաղ աշուն էր։ Այսինքն իրենց շրջանում տարվա էդ եղանակն ամառվանից ոչնչով չի տարբերվում։ Մի տաք երեկո, էդ արդեն դպրոցն ավարտելուց ու բանակից վերադառնալուց հետո էր՝ ինքը կլիներ մի քսանչորս֊քսանհինգ տարեկան, երկար էր նստել Հաչա Քարի կատարներից ձախին, հետո՝ համարյա ամբողջ գիշերն էդտեղ էր անցկացրել ու ննջել էր անգամ։ Բայց միանգամից վեր էր թռել սարսափելի կանխազգացմամբ, որովհետև առավոտյան Գյուղը ցնցած ոճրագործության ամբողջ պատկերը տեսել էր ամենայն մանրամասնությամբ։ Ու երբ հաջորդ օրը գյուղամեջ՝ Բազար եկավ, Գյուղը գվվում էր անսովոր մի իրարանցումից։ Երազում տեսածն իրական էր եղել. գիշերը կոլխոզի նախագահի տուն էին մտել։ Գողեր։ Երկու կամ երեք հոգի։ Նախագահն այդ օրը դրսում էր քնած եղել։ Զարթնել էր ու գոռացել. «Արա, հե՜յ, էդ հով ա՞...»։ Ու հասել էր նրանց վրա։ Կռիվ էր սկսվել։ Աղմուկից դուրս էր եկել նաև նախագահի որդին ու վազել, բայց մեկը դանակով հարվածել էր նախագահին, ու գողերը հասցրել էին փախչել։ Արնաքամվող նախագահին շտապ հասցրել էին հիվանդանոց, եկել էր նաև միլիցիան, ու թեպետ բժիշկներն արգելել էին՝ քննիչները փորձել էին նախագահից իմանալ դեմք֊բան չի՞ տեսել... Չէին հասցրել. մահացել էր վիրահատական սեղանի վրա։

Աբկայն էլ գյուղացիների հետ իջավ ոճրագործության վայրը։ Միլիցիան արդեն իր գործն ավարտել էր ու թույլ տվել, որ մարդիկ մտնեն տուն։ Նախագահի տան բակում բազմություն էր հավաքված։ Ու բոլորը նորից ու նորից կրկնում էին պատմությունը, մոտավոր ենթադրություններ անում, թե գողերը որտեղից կարող էին մտած լինել, ցույց տալիս, թե որտեղ է քնած եղել տանտերը, որտեղ է վրա հասել գողերին և հետո՝ դանակահարումից հետո, որտեղ էր ընկած, որտեղից է դուրս վազել որդին... Աբկայը ոչ մի բառ չէր ասում, լսում էր, նայում ու լռում։ Ասենք, նրան հարցնող էլ չկար։ Բոլորը գիտեին, որ նա միայն կնայի ու վերջ, որ նա զրուցասեր չէ, լռակյաց է ու ոչինչ չի ասում։ Ու հանկարծ Աբկայը, թե. «Հնարավոր չի»։ Կողքը զրուցող խումբը կարկամեց՝ Աբկայը խոսել էր։ «Հնարավոր չի,— նորից ասաց,— էդպես հնարավոր չի։ Կռվող գողերը նման հարված չէին կարող հասցնել»։ Ու սկսեց բացատրել։ Մարդիկ զարմացել էին ոչ թե նրանից, որ Աբկայը կարող է և ճիշտ ենթադրություն է անում, այլ որ երկար խոսում է։ Երևի ամբողջ կյանքում այդքան բառ չէր արտասանել։ Իսկ հիմա, ահա, մանրամասն ինչ֊որ բան է բացատրում։ Ու ասածների մեջ տրամաբանություն կար։ Բոլորը լռեցին։ Իսկ մեկն աննկատ հեռացավ։

Քիչ հետո մի միլիցիոներ մոտեցավ և Աբկային իր հետ միլբաժին տարավ։ Աբկայը բաժնում կրկնեց այն, ինչ ասում էր մարդկանց։ Սակայն քննիչներին դա քիչ էր հետաքրքրում, նրանք Աբկայից փորձում էին պարզել, թե որտեղ է ինքը եղել գիշերը։ Աբկայը զարմացած էր. իրենից ի՞նչ են ուզում։ Եթե էդքան մանրամասն ամեն ինչ գիտի, նշանակում է մեկն ինքն է եղել. սա էր քննիչների՝ մայրաքաղաքից եկածների տրամաբանությունը։ Սակայն Աբկային լավ ճանաչող տեղացիները վստահեցրին, որ դա հնարավոր չէ, թեպետ նա բացի մորից ոչ մի ուրիշ վկա չէր կարող բերել, որ գիշերն իր ժայռափորում է եղել, Հաչա Քարի տակ կամ Հաչա Քարի կատարին, բայց կար մի ավելի հզոր փաստարկ. Աբկայն ընկերներ չունի, հետևաբար չէր կարող որևէ մեկի հետ ինչ֊որ տեղ գնալ։

Իսկ այդ գիշեր Աբկայը չքնեց։ Անթարթ նայում էր Հաչա Քարին, նորից պատկերացնում նախագահի տունն ու տեսնում ամեն ինչ պարզ ու որոշակի. օրվա դեպքը ծանր էր ազդել նրա վրա, ու նրանից այլևս երկար տարիներ որևէ բառ լսել հնարավոր չէր։ Մի քանի օր անց գողերին, իհարկե, գտան, դատեցին և՛ գողության, և՛ մարդասպանության համար, սակայն Աբկայի ասածը, թե էդպես հնարավոր չէ, մնաց ու կասկածը բույն դրեց մարդկանց մեջ։

* * *

Դրանից առաջ էլ ու մանավանդ էդ օրվանից հետո կանխազգացումը երբեք իրեն չէր խաբել։ Բնությունն էր իր մեջ էդ հատկությունը դրել։ Եվ հիմա, էստեղ՝ սարում նստած, հիշում էր, թե ինչ էր տեսել մեծ ոճիրի նախորդ գիշերը, երբ դարձյալ մագլցել էր Հաչա Քարի ձախ կատարը ու ննջել կարծես։ Գուցե եթե մնար զորանոցում՝ ոչ մի բան էլ չտեսներ կամ չկանխազգար, բայց մի ուժ կամ կարոտ իրեն այդ երեկո Հաչա Քար էր տարել՝ մոր մոտ, թեպետ տղերքն իրեն էլ, մորն էլ ասում էին. «Ի՞նչ եք գտել էդ ժայռափորում, ձեզ համար, ահա, առանձնատուն ենք կառուցել շքեղ, եկեք ներսի գործերն արեք ու ապրեք էլի,— երեսանց ասում էին, իսկ մտքներում՝ ծիծաղում,— «Խոզի գլուխը դրին խալու վրա...»։

Իրեն չէր ներում, որ առավոտյան ու օրվա ընթացքում այդպես էլ չկարողացավ զանգել Սպարապետին և նախազգուշացնել, որ այդ օրը խորհրդարան չգնա։ Վատ կանխազգացումները պահապանվել էին, և երբ բոթը ներխուժել էր նաև զորամաս, ինքն առանց մտածելու մեքենա էր նստել ու վարորդին հրամայել հնարավորինս արագ մայրաքաղաք հասնել։

Մայրաքաղաքում անցկացրած էդ երեք֊չորս օրը մղձավանջ էր։ Ինքը երբեք թաղումների չէր մասնակցել։ Անգամ՝ կռվի ժամանակ զոհվածների թաղումներին։ Ու նաև՝ դրա համար էին իրեն անսիրտ գազան համարում։ «Բա մարդ էլ չգա՞ իր մարտական ընկերների թաղմանը»,— ասում էին։

Մայրաքաղաքում էլ ոչ Օպերա՝ հոգեհանգստի գնաց, ոչ թաղման արարողություններին։ Սպարապետին, մանավանդ, էդպես խփված֊պառկած չէր ուզում տեսնել։ Սպարապետն իր հիշողություններում միշտ պետք է մնար կանգնած ու հզոր։ Ու դրա համար նաև թաղմանը չգնաց։ Ամբողջ օրը կամ նախարարությունում էր, կամ հյուրանոցում։

Եվ ահա ճամփին էր, ու մինչ մոտենում էր լեռնանցքի 2535 մետր բարձրությունը ցույց տվող ցուցանակին, սկսվեց։ Չէ՝ ուժգնացավ։

Այդ հիմար մեղեդին գլուխը մտել ու դուրս չէր գալիս դեռ նախորդ երեկոյան, երբ նախարարությունից հյուրանոց եկան. տրամադրություն չունեին, մռայլ էին ու կատաղած, ու հենց հյուրանոցի առաջին հարկում երկու մարմնավաճառներ սկսեցին իրեն ու վարորդին «կապել». «Ինչո՞ւ եք մենակ գնում, չե՞ք ուզում հանգստանալ մի քիչ»։ Չիմացավ՝ ինչ սատանա մտավ գլուխը, երկուսին էլ ասաց. «Բարձրացեք»։ Վարորդն իր սենյակում ինչպես ժամանակ անցկացրեց՝ չհետաքրքրվեց, բայց ինքը... Նյարդերի լարվածությունը թուլացնելու համար էր իբր էդ աղջկան կանչել, բայց ընդհակառակը, ավելի լարվեց։ Ու որովհետև ինքը նախապես այդ աղջկա ուզած փողի կրկնակին տվել էր՝ սա ջանք չէր խնայում՝ գործի էր դրել իր ողջ հմտությունը, իսկ ինքը տախտակի կամ մեռածի նման պառկած էր ու ձայն չէր հանում։ Էդ պահին էր, որ մեղեդին մտավ ուղեղի մեջ։ Մի քանի անգամ նույնիսկ զույգ ափերով ամուր սեղմեց գլուխը, ասես փորձեց ճզմել֊քամելով դուրս բերել էդ մեղեդին գլխից. չհաջողվեց։ Փորձեց այլ երգ մտմտալով մյուսը վանել, էլի չստացվեց, հենց դադարեցնում էր, մյուսը՝ աներեսը, նորից սկսում էր պտտվել գլխում։ «Երևի խելագարվում եմ»,— մտածեց։ Հետո հանկարծ բռնկեց միայն իրեն հատուկ կատաղության նոպայով ու ցանկացավ էդ կնոջն էդպես կիսամերկ դուրս շպրտել սենյակից, բայց հանկարծ սա ասաց.

— Աբո, ես քեզ ճանաչում եմ...

Իրեն արդեն քանի տարի ոչ մեկն Աբո չէր ասել, ու Աբկայը նախ զարմացավ, հետո՝ հարցական նայեց նրան, ու մոտը խղճահարություն առաջացավ։

— Ես քեզ ճանաչում եմ,— նորից ասաց աղջիկը,— ես ... մի խոսքով՝ կարևոր չի, թե որտեղից, կամ եթե ուզում ես, կասեմ...

Ինքն ուշադիր նայեց դեմքին, ու դեմքը ծանոթ թվաց կամ, ավելի շուտ, ինչ֊որ մեկին հիշեցրեց... Բայց մեղեդին խանգարում էր կենտրոնանալ, ու ինքը չէր կարողանում տեղը բերել...

Ու հիմա՝ երաժշտության անընդհատ ներկայությամբ, մտածում էր նաև, որ դա կարող է վանել միայն, եթե բարձրանա լեռն ի վեր ու Սպիտակ Ջրի խշշոցով լռեցնի ամեն ինչ։

Իջավ ճանապարհ ու դիմեց վարորդին.

— Ես չեմ գալիս, դու գնա։

Վարորդը վախեցավ Հրամանատարի համար։ Պատկերացնում էր նրա հոգում կատարվողը. կռվի առաջին օրերից նրա կողքին էր եղել և կարծում էր ամբողջությամբ ճանաչում է Աբկային, թեպետ ամեն անգամ նրա արարքներից զարմանում էր, երբեմն՝ չէր ընկալում և ամեն անգամ նոր մի բան էր հայտնաբերում իր համար։ Բայց հիմա իսկապես վախեցավ, որովհետև Հրամանատարի վերջին օրերի պահվածքը ոչ մի կերպ չէր հասկանում։ Փորձեց դիմադրել՝ ասելով, թե ինքն էլ կբարձրանա։

— Չէ,— ասաց Աբկայը,— դու գնա, ու թե հարցնող լինի, ասա՝ Աբկայը մայրաքաղաքից չի եկել, որոշել է մի քանի օր մնալ։

Թեպետ գիտեր, որ իրեն ճանաչողների համար դա անհեթեթ բացատրություն է լինելու. Աբկայը՝ մայրաքաղաքում, բացի այդ էլ՝ էն խորտկարանում հո տեսել են...

Ասաց ու ավտոմատը վերցնելով, կողքից կախված ատրճանակը ստուգելով՝ սկսեց բարձրանալ դեպի Սպիտակ Ջուր։ Վարորդը դեռ մի քանի րոպե հետևում էր նրան, ապա գոռաց.

— Գոնե թույլ տուր ոչ թե գնամ, այլ էստեղ սպասեմ։

— Չէ,— գոռաց ինքը հեռվից,— չեմ ուզում, որ մեր մեքենան տեսնեն էստեղ կանգնած։ Դու իջիր։ Ես սարերով կգամ։ Երկու֊երեք օրից կհանդիպենք Մկաց Աղբրի մոտ։

Աբկայը մի անգամ էլ ետ նայեց, երբ համարյա հասնում էր Սպիտակ Ջրին ու տեսավ, որ մեքենան դանդաղ իջնում է ոլորաններով։ Թեպետ լեռներում ուշ աշուն, համարյա ձմեռ էր ու ձյան բարակ շերտ կար գագաթներին՝ մերկացավ մինչև գոտկատեղ, տեսավ, որ մարմնի մազակալումն արդեն սկսվել է ու լվացվեց երկար։ Սպիտակ Ջրի գահավիժելու ձայնից հիմար մեղեդին կարծես դուրս էր մղվում գլխից։

* * *

Այդ մեղեդին, որ հյուրանոցում մտավ գլուխը, հետո լսել էր նաև ճամփեզրի մի խորտկարանում, ուր մտան մի բաժակ ջուր խմելու։ Ինքը կատաղեց սարսափելի, երբ երկու հարբած երիտասարդներ մագնիտոֆոնը միացրին բարձրաձայն։

Հեռվից ձայնեց խորտկարանի տիրոջը.

— Էդ երաժշտությունն անջատեք։

Աբկայը համազգեստով էր. եթե անգամ համազգեստով էլ չլիներ, խորտկարանի տերը, թեպետ այդ խորտկարանն իրենց շրջանից շատ հեռու էր, կճանաչեր, լսել էր նրա մասին, անջատեց մագնիտոֆոնը։

— Ո՞նց թե, ախպեր,— գոռաց երկու հարբած երիտասարդներից մեկը,— մենք հաց ենք ուտում էստեղ, ուզում ենք երգ լսել, դու ո՞վ դառար, որ մեր քեֆը խանգարես,— կատարները տաք էր՝ աքլորացել էին։

Խորտկարանի տերը կարկամեց, հասկացավ, որ վատ է վերջանալու և մոտենալով ջահելներին, կամացուկ ասաց. «Ձեն մի հանեք, Հրամանատար Աբկայն է, թող ինքը գնա, հետո կմիացնեմ»։

— Ով ուզում ա թող ըլնի,— գոռաց երկրորդը,— մենք պըտի լսենք էդ երգը,— ասաց և անցնելով վաճառասեղանի հետևը, նորից միացրեց մագնիտոֆոնը։

Արյունն Աբկայի գլխին տվեց։ Դանդաղ մոտեցավ դեռևս մագնիտոֆոնի մոտ կանգնածին ու հրամայեց.

— Անջատիր, էսօր դեռ սուգ է, ու ոչ մի տեղ երաժշտություն չի կարող հնչել,— իրեն զսպում էր մի կերպ։

— Ի՞նչ սուգ,— քրքջաց ջահելը,— էն որ Դևին...

Չհասցրեց շարունակել...

Աբկայի հարվածն էնքան ուժեղ էր, որ ջահելի գլուխը կպավ վաճառասեղանին։ Հետո աչքերի առաջը մթնել էր, ոչ մի բան չէր տեսնում, չիմացավ, թե ինչքան ծեծեց դրան էլ, վրա հասած ընկերոջն էլ... Կսատկացներ տեղնուտեղը, եթե վարորդը չգար ու ետ չքաշեր։ Ու հենց վարորդը մոտեցավ, որովհետև խորտկարանում եղած երեք֊չորս հաճախորդից ոչ մեկը չհամարձակվեց։

Արնաշաղախ ջահելներին սկսեցին ուշքի բերել, իսկ ինքը հրամայեց խորտկարանատիրոջը.

— Դրանց հանեք բակ... Ես դրանց...

— Լա՜վ, էլի՜,— թախանձեց խորտկարանատերը,— արդեն անելիքդ արեցիր, պարոն հրամանատար, իրենց դասը ստացան...

Աբկայը կատաղած քաշեց ատրճանակը.

— Հանեք բակ։

Ջահելներին, ամեն մեկին երկու հոգով, դուրս բերեցին խորտկարանի բակ։ Աբկայը նրանց դեմ տվեց բակում աճած ծառի բնին, հրամայեց չմոտենալ, նորից կապեց հայհոյանքների շարանն ու մեքենայից հանելով ավտոմատը, քաշեց փակաղակը։ Աչքերն արնակալել էին։ Ինքն իրեն չէր ենթարկվում։ Վրեժն էր իրեն առաջ մղողը։ Բոլորը կարկամել էին, ոչ մեկը չէր համարձակվում ձայն հանել։ Միայն վարորդը նետվեց իր առաջ։ Բայց ինքը նրան ետ հրեց ու սկսեց նշան բռնել՝ էլի ու էլի բարձրաձայն հայհոյելով։ Ջահելները, որոնց հարբածությունն արդեն անցել էր և ուռած դեմքների վրա մի կերպ բացվող աչքերով տեսնում էին իրենց ուղղված ավտոմատի փողը, միաժամանակ պպզեցին՝ ձեռքները վեր պարզած, ու բոլորը տեսան, թե ինչպես շալվարները թրջվեցին...

Աբկայը լուռ իջեցրեց ավտոմատը, նստեց մեքենան ու վարորդին հրամայեց քշել։ Բայց էդ էր ու էդ. հիմար երաժշտությունն արդեն մեխվել էր ուղեղում ու դուրս չէր գալիս։

Ու հիմա էստեղ նորից արյունն աչքերն էր լցվել, և հիշում էր էդ ջահել հղփացած լակոտներին ծեծելու բոլոր մանրամասները։ Էնտեղ՝ խորտկարանում ոչ մի բան չէր տարբերել, հիմա ամենայն մանրամասնությամբ հիշում էր։ Ու հասկացավ, որ էդ լակոտները թարս օրով, թարս տեղում էին հայտնվել։ Դրանց պահվածքը, լպիրշ խոսքերը պարզապես բորբոքել էին իր վերջին օրերի կատաղությունը, որն անմիջականորեն նրանց դեմ չէր ուղղված։ Ինքը նրանց ծեծում էր՝ մտքում ուրիշներին ունենալով, կատաղությունն էդ լակոտների վրա էր թափում, որովհետև աչքի առաջ երազն էր, իր անզորությունը, նաև էն, որ չկարողացավ Սպարապետին նախազգուշացնել ու ամենից առաջ՝ չախկալների ոհմակը... Ինքն էս երկուսին ծեծելուց հայհոյանքների տարափը այլ հասցեով էր ուղարկում։ Կյանքում հազվադեպ էր հայհոյել։ Էն էլ սովորել էր վերջին՝ զինվորական տարիներին։ Բայց խորտկարանում կապել էր մի քանի հարկանի ուշունցները, և էդ ծեծին ներկաները լսում էին էն անունները, որոնց ազգուտակին ուղղում էր հայհոյանքները։ Ու երբ արդեն խորտկարանից բավականին հեռացել էին, վարորդը հարցրեց.

— Ինչո՞ւ էդպես բարկացար ու կատաղեցիր...

Աբկայը մի քանի րոպե լուռ էր, ոչ թե էն պատճառով, որ չգիտեր՝ ինչ պատասխանի, այլ որովհետև չգիտեր՝ ասի՞ վարորդին՝ մորից հետո իր ամենամտերիմ մարդուն, թե՞ չէ։

— Ես,— ասաց՝ կարծես ինքն իրեն էր խոսում,— մեռնելու վերջին շրջափուլն եմ մտել, մանավանդ էն կնոջ հետ հանդիպումից հետո հասկացա, որ բան չի մնացել, գուցե ամիս֊ամիսուկես... Մեռնելը շարունակվում է և ավարտին է հասնում։ Ու ավարտից առաջ ես պիտի ասեի ամենը... Էդտեղ ու դրանց վրա պոռթկաց եղածը, բայց կհասնի ուր պետք է։ Ես պիտի իմ անվան երկրորդ մասը դեն նետեմ վերջից առաջ, բայց դեռ չգիտեմ, առաջին մասը կկարողանա՞մ պահել։

— Հանելուկներով ես խոսում։ Ես քեզ միշտ էլ դժվար եմ հասկացել, բայց հիմա իսկականից ոչ մի բան չեմ հասկանում. մի բոզի նվիրում ես տունդ ծախելու իրավունքը, իսկ հետո գալիս ու պարզապես կատարները մի քիչ տաքացած երկու ջահելների շանսատակ անում։ Մեռնելուց ես խոսում...

Աբկայն ընդհատեց նրան.

— Էն կնոջն էլ բոզ չասես,— գոռաց կատաղած, ինչից ընկերը խիստ զարմացավ. Աբկայը երբեք իր հետ էդպես չէր խոսել,— նա մեղավոր չի, մենք ենք նրան էդպիսին դարձրել ու մենք էլ կարող ենք հանել էդ ցեխից։ Բոզը էս երկուսն էին, որ սպանվածի հետևից հայհոյում էին,— հետո, տեսնելով ընկերոջ զարմացած հայացքը, միանգամից էլ հանգստացավ ու մեղմ ձայնով՝ իր նման, շարունակեց.

— Մեռնել ես սկսել եմ ծնված օրվանից։ Միայն մի պահ եղավ, որ թվաց, թե ապրում եմ։ Ինքս էլ սկսեցի կասկածել մեռնելու իմ առաքելությանը։ Երբ Սպարապետն ասաց, թե իմ կարիքը կա, ես մոռացա ամեն ինչ ու սկսեցի օգնել։

— Էլի չհասկացա,— ասաց վարորդը, որ Աբկայի արագ փոփոխություններից դեռ լրիվ ուշքի չէր եկել,— ծնված օրվանից մարդիկ ապրում են։

— Դե դու գիտես, որ ես մարդ չեմ,— խոսքերում դառնություն դնելով՝ ասաց Աբկայը։— Գազան եմ, Դև եմ, Չարք...

Վարորդը գիտեր էդ տարածված առասպելները, սակայն Աբկայի կողքին էր եղել վերջին ութ տարում ու ճանաչում էր նրան երևի ավելի, քան ուրիշները, տեսել էր նրա՝ ակնածանքի հասնող հարգանքը մոր նկատմամբ, տեսել էր վիրավորվելը, արյունը՝ վերքից հոսող, ու թեպետ եղել էին պահեր, մանավանդ, երբ ամբողջ հասակով մեկ գնդակների տակ էր գնում, ու ոչ մի գնդակ նրան չէր դիպչում, երբ ինքն էլ կասկածել էր նրա մարդեղենությանը, սկսել էր հավատալ էն տարածված առասպելին, թե գնդակները խրվում֊մնում են Աբկայի մարմնի առատ մազածածկույթի մեջ, և ամեն կռվից հետո նա բռերով արճիճ է հանում մարմնի տարբեր մասերից։ Բայց, մանավանդ վիրավորվելուց հետո, հասկացել էր, որ էն, ինչ ասում են, գեղեցիկ սուտ է, որ մարդիկ հորինել էին Աբկայի մասին...

Իսկ վիրավորվելը... Վարորդ ընկերը մինչև հիմա կասկածում է, որ վիրավորվելը թշնամու գնդակից էր եղել։ Որովհետև էդտեղ, սահմանի էդ հատվածում պիտի որ հակառակորդ չլիներ։ Իրենք էին մաքրել։ Բայց գնդակն առջևից էր եկել, ոչ թիկունքից ու կասկածելը մեղք էին համարել՝ բարձրաձայն չէին ասել էդ մասին։ Մի հատիկ կրակոց էր հնչել, երևի թե նշանառուի հրացանի, բայց ոնց էր, որ ուղիղ սրտին խփելու փոխարեն նշանառուն մի փոքր վրիպել էր՝ չհասկացան. երևի թե կրակելու պահին Աբկայն էր ինչ֊որ շարժում արել կամ կրակողի ձեռքն էր դողացել, երևի լսել էր տարածված կարծիքը, թե Աբկային գնդակից մահ չկա՝ մեկ է, ու ձեռքը դողացել էր...

Վիրավորվելուց հետո վարորդն Աբկայի վերքը կապել էր ու շուտ հասցրել հիվանդանոց, մի քանի գիշեր էլ մոտն էր անցկացրել, բացի բժիշկներից ոչ մեկին չէր թողել հիվանդասենյակ, որովհետև կասկածել էր, որ դա մահափորձ էր, թեպետ Աբկայն ասում էր, թե պատահական գնդակ էր։

* * *

Աբկային դաժան մարդ էին համարում։ Դաժանության մասին պատմությունները սկսել էին տարածվել դեռ Շարժման առաջին օրերից՝ կոմունիստներն էին տարածում, հետո՝ կռվի ու մեծ տեղահանությունների ժամանակ՝ Հասանը։ Իսկ երբ բանակ մտավ Սպարապետի հրավերով ու արդեն մի քանի ամիս ծառայում էր՝ նորակոչիկներ վարժում, ինչ ասես չսկսեցին խոսել նրա վայրագությունների մասին։ Էդ պատմությունները հետո, իհարկե, գալիս ու իրեն էին հասնում։ Բերնեբերան տարածում էին, թե մի զինվորի պատժելու համար ամռան կեսին նրա մերկ մարմնին դեղձի ջեմ է քսել, կապել ծառին, ու ճանճերը քրքրել են խեղճի մաշկը։ Մի ուրիշն ասել էր, թե հունվարի ծեքծքան ցրտին զինվորներին մերկ հանել֊շարել է բակում ու ջրի շիթը վրաները պահել։ Ինքն էդ տարածված ստերը չէր կարող որևէ ձևով հերքել, և անգամ սպաները, ովքեր գիտեին, որ նման բաներ չեն եղել, հավատում էին։ Մի անգամ մեկին հարցրեց. «Բայց դու ամբողջ օրը զորամասում ես և նման բան չես տեսել, չէ՞»։ «Հա,— ասաց սպան,— չեմ տեսել, բայց դե... որ բոլորն ասում են...»։ Ինքը կարկամեց, հիշեց դպրոցի տեղեկանք տալու պատմությունը. մոր հետ կենդանի կանգնած էր գյուղսովետում, ու իրենց ասում էին՝ «դուք չկաք, որովհետև ձեր գոյությունը հաստատող թուղթ չկա». հիմա հակառակն է, ոչ մեկը չի տեսել, բայց էդպես վարված լինելու պատմություն կա՝ ուրեմն եղել է։

«Դաժան եմ, ուրեմն,— մտածեց,— հիմա իրավունք կունենան էդպես ասելու, որովհետև էս լակոտներին շանսատակ անելու պատմությունը հաստատ տարածվելու է»։

Կյանքը երբեք իրեն երես չի տվել, ու հենց կյանքն է դաժան եղել թե մոր, թե իր նկատմամբ։ Բայց, մանավանդ բնության հետ հարաբերություններում, ասենք՝ մարդկանց հետ համարյա հարաբերություններ չեն էլ ունեցել, իրենք միշտ էլ սիրով են եղել։ Երբեք դաշտից, սարից ու անտառից չեն վերցրել ավելին, քան իրենց պետք է եղել։ Բայց դաժանությանը բախվել են միշտ։ Ոչ թե գազանների, այլ մարդկանց կողմից։ Երեխա ժամանակ՝ դպրոցում, ինքը միշտ ծաղրի առարկա էր, բայց ներողամտորեն էր վերաբերվում, թեպետ տարիներ հետո հասկացավ, որ դա ներողամտություն է կոչվում. էդ ժամանակ գուցե պարզապես բնազդով էր գործում։ Երբ բանակը կազմավորվում էր, ու ինքը, իբրև արդեն կռիվ տեսած մարդ, Սպարապետի առաջարկով տեղական զորամասի հրամանատարի աջ թևը դարձավ, և երբ առաջին նորակոչիկները սկսեցին գալ, ու պետք էր կարգուկանոն հաստատել, ինքը, այո, խիստ էր, հենց էդ կարգուկանոնի համար։ Բայց դաժան երբեք չի եղել։

Ու հիմա էսօրվա պատմությունը՝ թուլեքին ծեծելը, հաստատ տարածվելու է, և իր դաժանության մասին կարծիքը՝ հաստատվելու։ Էդ օրվա պատմությունը, հաստատ, հասնելու է թերթերին, որ իր դաժանության մասին տարածողներից են եղել։ Իսկ թերթերից էլ շուտ՝ չախկալների բերանով հասնելու է նրանց, ում դեմ ուղղված էր իր զայրույթը։ Հենց էլ թող հասնի, ու թող իմանան, թե ինչ է մտածում հրամանատար Աբկայը, թեպետ ինքն իր մտածածը չէր թաքցրել նաև առաջին օրը, երբ մայրաքաղաք հասան, նախարարություն մտան ու տեսան ընկճված սպայակազմին։ Ինքն ասաց իր կարծիքը։ Ասաց, թե ինչ է մտածում, և թե ովքեր են ջրից չոր դուրս գալու ու օգտվելու մեծ ոճիրից։ Ինքը նախորդ գիշերը Հաչա Քարի ձախ կատարին թառած՝ բաց աչքերով տեսել էր ամենը ու պատրաստ էր ավելին ասելու, բայց Սպարապետի հետ վերջին զրույցից հետո ինքն էլ զգուշավոր էր դարձել մի քիչ ու չգիտեր ում վստահել...

* * *

Մարդկանց էդ՝ չախկալ տեսակին, ուշ ճանաչեց, բայց լավ գիտեր արդեն։ Մինչ պատերազմը միայն բնության մեջ ապրելով և սարերում, անտառներում միայն բնության հետ շփվելով՝ ինքը մարդկային հարաբերություններում դժվար էր կողմնորոշվում։ Մանավանդ Շարժման ու կռվի առաջին տարիներին՝ չէր էլ տարբերում, թե իրականում ով ով է, ինչի համար է զենք վերցրել։ Ինքն էդ ամեն ինչին խառնվեց ակամա՝ օգնել էր պետք, օգնում էր, հետո արդեն, հասկանալով, որ դեռ իր օգնության կարիքը կա, շարունակում էր ծառայել, թեպետ անընդհատ մտածում էր էն օրվա մասին, երբ կթողնի ամեն ինչ ու կքաշվի Հաչա Քարի տակ՝ Մկաց Աղբրի մոտի իր ժայռափորը ու կզբաղվի իր գործով. հող կմշակի ու անասուն կպահի։

Սպարապետին էլ քչերն իսկապես ճանաչեցին։ Ինքն էլ առաջին հանդիպմանը վատ տպավորություն ստացավ։ Սպարապետը մի խմբով եկել ու սարերում բանակել էր։ Տեղացիները մի տեսակ կասկածանքով էին վերաբերվում նրանց. «Ի՞նչ գործ ունեն մեր խաղաղ ու հանգիստ շրջանում, իրենք մայրաքաղաքում ղալմաղալ են գցել հերիք չի, եկել են նաև մեր շրջանում խժդժություններ հրահրելու։ Մենք մեր հարևանների հետ հանգիստ ապրում ենք և վախենալու բան չունենք։ Ինչո՞ւ են եկել»,— լսում էր ինքը Բազարի էս մշտական խոսակցությունները։

Ընդհանրապես՝ շրջանում սիրում ու հարգում էին հյուրերին, բայց չէին սիրում եկվորներից նրանց, ովքեր նշանակվում էին որևէ պաշտոնի։ Էդպիսիներին «գյալմա» էին ասում։ Մայրաքաղաքից գալիս ու իրենց գիտունի տեղ դրած՝ սովորեցնում էին, թե ինչպես է պետք ապրել։ Արդեն վաղուց քաղաք անվանվող Գյուղում ու նաև ողջ շրջանում դարերով ձևավորված ավանդույթներ ու կեցության կանոններ կային, իսկ դրսեկները՝ «գյալմեքը», գալիս ու ասում էին՝ էսպես պիտի ապրեք։ Մանավանդ՝ պաշտոնի նշանակվածները։ Վերջին պատերազմին նախորդած տասը տարում էդպես արդեն չորս ռայկոմի քարտուղար էր նշանակվել, ու ամեն մեկը փորձել էր խելք սովորեցնել և հիմար բարքեր էր բերել իր հետ։ Մինչև Դիվանյանն ո՞վ էր իմացել կաշառքն ինչ բան է։ Ռայկոմի քարտուղարները հիմնականում տեղացիներ էին եղել, որ շրջանում բոլորին ճանաչել էին ու պաշտոնի նշանակելու համար ոչ մեկից կաշառք չէին վերցրել՝ հաշվի էին առել մարդու ընդունակություններն ու նաև տոհմը։ Տեղացի քարտուղարների ստացածը նվեր էր եղել՝ մի շրջանակ մեղր, ասենք, Նոր տարվա սեղանի համար կամ մի գառ՝ երեխայի ծննդյան օրը մորթելու։ Իսկ եկվորները նշանակվեցին ու սկսեցին պաշտոնի համար փող հավաքել։ Ու տեղացիների մի մասը՝ նոր մի սերունդ, որ մայրաքաղաքում սովորելուց շատ բան էր տեսել, իհարկե, ով պատրաստ էր նման կանոնների, հարմարվեց. իրար տակ փորելուն, ռայկոմի քարտուղարի աչքը մտնելուն, մանավանդ՝ ամսեամիս կաշառքները կանոնավոր փոխանցելուն։ Իսկ եկածները սկսում էին վերևից նայել, իրենց հետ էլ էլի «գյալմեք» բերել ու նշանակել պաշտոնների։ Աբկայն էդ բոլոր խոսակցությունները, որ Բազարի ամենօրյա զրույցների թեմաներն էին, լսում էր ականջի ծերով, բայց ինքը չէր խառնվում։ Ինքն ապրում էր էնպես, ինչպես ապրել էր, և իր համար ռայկոմի քարտուղար կամ միլպետ՝ դրսից եկած լինեին, թե տեղացի՝ մեկ էր։ Իր կյանքը սարերում էր ու անտառներում, և ինքը ազատ էր եղել անգամ սովետի ամենաանազատ ժամանակներում։ Իրենք՝ մերն ու ինքը, ազատ էին ապրել ու ոչ մի բանի չէին խառնվել։ Համայնքի հետ միակ շփումը եղել էր դպրոցի համար տեղեկանք ստանալը, ութ տարի դպրոց գնալն ու մեկ էլ առավոտյան ոչխարների հոտը հավաքել ու սար տանել֊բերելը կամ մարդկանց համար ցախ ջարդելն ու այգի մշակելը։ Իսկ վերջին երևի քսան տարում հովվությունն էլ չէր եղել, որովհետև ավան, ապա և քաղաք դառնալուց հետո, այծ ու ոչխար պահողների թիվն աննշան էր արդեն, եղածներն էլ մարդիկ իրենք էին քշում դաշտ ու արոտ։ Ու Աբկային մնացել էին միայն սարերն ու անտառները։ Իր շփումը մեկ էլ որսորդների ու սարի և անտառի բարիքներ փնտրողների հետ էր։

Որսորդներից երկուսն էին, որ իրեն ամեն անգամ օգնության էին կանչում՝ Նաբի Ազատն ու Դարվիշ Գրիշը։ Երբեմն սրանք, երբ գնում էին բոխի քաղելու, նաև ընկերներին էին վերցնում։ Իսկ Աբկայը նրանց հիմնական ուղեկիցն էր, որովհետև ինքը գիտեր ամենալավ տեղերը, ուր կարելի էր բոխի գտնել ու նաև՝ որսատեղերը։

Նաբին ու Դարվիշն էլ բնության մարդիկ էին։ Սակայն նրանք նաև ընտանիք ու ընտանիք պահելու խնդիր ունեին, դրա համար էին որսորդությամբ զբաղվում։ Համ էլ որսորդությունը նրանց համար մի տեսակ կիրք էր, որ ուրիշներին դժվար էր բացատրել, բայց Աբկայն էդ կիրքը լավ էր հասկանում։ Իսկ պետությունը Նաբի Ազատի նմաններին ոչ թե որսորդ, այլ որսագող էր համարում։ Նաբուն մի անգամ որսագողության համար դատեցին։ Աբկային էլ էին իբրև վկա կանչել, թեպետ նրա բերանից էդպես էլ ոչ մի բառ չկարողացան պոկել։ Եվ երբ դատաքննությունն ավարտվեց, և դատավորը կարդաց դատավճիռը՝ «Քաղաքացի Ազատ, դատարանը ձեզ դատապարտում է մեկ տարի ազատազրկման», Նաբի Ազատն աջ ձեռքի ցուցամատը վեր տնկեց ու ասաց իր նշանավոր խոսքը, որ երկար տարիներ անեկդոտի նման պատմում էին.

— Հը՞... Մանըմ թե քո ասելով ա...

Իսկապես էլ, դատավորի վճիռն ինչ նշանակություն կարող էր ունենալ Նաբի Ազատի համար։ Նա էդ մի տարում մի շաբաթ էլ չնստեց։ Առաջին իսկ օրվանից բանտապետը բաց էր թողնում տուն՝ պայմանով, որ որսամիս, բոխի կամ քեղ բերի իրեն։ Ու Ազատը մի տարի համարյա ոչ թե բանտում, այլ սարերում անցկացրեց. որս էր անում ու տանում բանտապետին ու բանտապահներին, իր կյանքը շարունակում ազատության մեջ։

Էս էր, էս մարդիկ էին Աբկային ծանոթ։ Բայց պատերազմի առաջին տարուց, երբ սարերին լավ ծանոթ տղերքի հետ ինքն էլ դարձավ ջոկատի անդամ, ապա և՝ հրամանատարներից մեկը, շրջապատում սկսեցին նորանոր մարդիկ հայտնվել։ Ու էստեղ էր, որ առաջին անգամ մարդկանց տեսակներին հանդիպեց ու նաև թուլեքի տեսակներին, որ զենքը ցուցադրաբար բռնած քայլում էին Բազարով, բայց սարում ու դիրքերում էդպես էլ չհայտնվեցին, իսկ եղած ժամանակ էլ՝ հարմար քար էին փնտրում։ Ինքը կամաց֊կամաց սկսեց տարբերել մարդկանց էն տեսակին, ով հեռահար հաշվարկներ ուներ։ Մանավանդ իր հետ սկսել էին խորհրդակցել, անգամ ժողովների կանչել ու կարծիք հարցնել։ Բայց դա հետո էր՝ Սպարապետի հետ առաջին հանդիպումներից հետո, երբ Սպարապետի հանձնարարությամբ սարերին ու անտառներին լավ ծանոթ այլ տղերքի հետ սահմաններն էին ուսումնասիրում՝ ապագայի համար։

Իրեն գնդակից մահ չկար։ Ու երբ Սպարապետի հետ առաջին հանդիպումից, նրան ճանաչելուց ու հասկանալուց հետո խոստացավ, որ լեռներում ամեն տեղ կուղեկցի նրանց, և երբ Սպարապետը բանակումն ավարտելուց հետո մեկնեց՝ ասելով, թե մի քանի ամիս անց նորից կվերադառնան ու իրեն էլ առաջադրանք տվեց էդ մի քանի ամիսների համար, ինքը սարերում օրեր ու գիշերներ անցկացրեց։ Հասկացել էր, որ պատերազմը մոտ է ու անխուսափելի, և երևի իրենց շրջանը, որ խառը բնակչություն ուներ, էդ պատերազմը չշրջանցի։

Բայց սարերում անցկացրած օրերին արտասովոր դեպքեր էլ եղան։ Նախ՝ մի անգամ լեռներում՝ ուղղաթիռն ընկավ ետևից... Սովետական բանակի ուղղաթիռ էր, կրակեց իր վրա, ինքը թաքնվում էր, վազում, իսկ ուղղաթիռն ընկել էր ետևից... Թե իրենից ինչ էին ուզում՝ չհասկացավ։ Հետո՝ նորից հանդիպեց Հասանին՝ մի խմբի հետ, ու սրանք էլ էին տեղանքն ուսումնասիրում։ Ինքը թաքնված էր, ու դրանք իրեն չտեսան։ Բայց Աբկայը հետևում էր, լսում խոսակցություններն ու հասկանում, որ նրանք էլ են պատրաստվում կռվի։

* * *

Հասանի հետ իրենց հարաբերություններն այլ էին։ Սկզբում, սարերում ու անտառներում հանդիպելիս, իրար կասկածանքով էին վերաբերվում, սակայն մի դեպքից հետո մտերմացան...

... Գայլը հայտնվեց հանկարծակի։ Վաղուց սարերում գայլ չէր պատահել։ Դա զարմացրեց Աբկային։ Ինքը հրացանը բարձրացրեց, ու մոտ տասը մետր հեռավորության վրա կանգնած, անթարթ իրեն նայող գայլը զգուշացավ կարծես։ Ինքն ամբողջ կյանքը սարերում ու անտառներում անցկացնելով՝ երբեք ոչ մի կենդանի չէր սպանել։ Որսորդներին ուղեկցել էր, բայց ինքը երբեք գազանի կամ կենդանու վրա չէր կրակել ու որսորդներին էլ միշտ խնդրել էր իր ներկայությամբ կենդանի կամ գազան չխփել։ Խնդրելը խնդրել էր, բայց պարտադրել չէր կարող, դրա համար էլ ավելի շատ բոխի կամ քեղ քաղելու էր նրանց ուղեկցել։

— Գնա,— գոռաց Աբկայը՝ հրացանի փակաղակը քաշելով,— գնա, հեռացիր, ես քեզ չեմ ուզում սպանել։

Գազանն անշարժ էր։ Կարծես խրտվիլակ լիներ։ Մարդն ու գայլը մի քանի րոպե դեռ նայում էին իրար։ Հետո գայլը շրջվեց ու սկսեց դանդաղ հեռանալ։ Հանկարծ մի կրակոց որոտաց։ Գայլն անհավատալի ցատկ կատարեց ու մեկնվեց գետնին՝ շրջվելով ու մեռնող հայացքը հառելով Աբկային, կարծես ասում էր՝ «թիկունքից խփեցիր, հա՞»։ Ու հայացքը մարեց։ Էդ պահին էր, որ լեռնալանջից թափով բարձրացավ ու դեպի գայլը վազեց մեկը՝ դեռ ծխացող հրացանը ձեռքին։ Աբկայն էլ մոտ վազեց։

Հասանն էր։

— Ինչո՞ւ խփեցիր,— իրեն զսպելով ասաց Աբկայը,— ի՞նչ էր արել։

— Չէր արել,— ասաց Հասանը,— բայց կարող է հետո աներ։ Դիմացը ձմեռ է՝ կարող է սարերից իջներ ու մեր գյուղի ոչխարներին վնաս տար։

Աբկայը կատաղեց, խլեց նրանից հրացանն ու ասաց.

— Էլ չտեսնեմ մեր սարերում ու անտառներում որս անես...

— Անտառը հո մենակ քոնը չի՞,— ասաց մարդը,— ես ու իմ գյուղացիք էլ նույն իրավունքն ունենք, ինչ դուք...

Աբկայը մի կերպ զսպեց իրեն, որ տեղնուտեղը շանսատակ չանի նրան։ Բայց ինքն էլ չիմացավ ինչպես, միանգամից խաղաղվեց ու հրացանը վերադարձրեց։

Աբկայը ներեց էդ անգամ Հասանին, բայց պատվիրեց այլևս գազան չխփել։

Հետագայում իրենք հաճախ հանդիպում էին սարերում ու էնքան էին մտերմացել, որ Հասանն Աբկային քիրվա հռչակեց։ Իսկ դա նշանակում էր, որ պատրաստ է Աբկայի համար ամեն ինչի։ Անգամ՝ կյանքը տալու։

Ամեն տարի ամառային արևադարձին նախորդող օրվա մայրամուտից առաջ Արևը մի պահ կանգ էր առնում՝ կարծես կառչում սարից. նրա վերջին ճառագայթներից Հաչա Քարի զույգ կատարները կարմրում էին, ու այդ կարմրությունը պահպանվում էր մինչև լուսաբաց։ Ողջ գիշեր լույս էր լինում, իսկ առավոտյան Գյուղը զարթնում էր հաճույքից խոնջացած կնոջ նման։ Միայն մեկ անգամ՝ 1941 թվականի հունիսի 21֊ի երեկոյան, Արևը չկատարեց հրաժեշտի իր ծեսը, և գյուղամիջում՝ Բազարի հսկա չինարիների տակ նստոտած ու ծեսին սպասող մարդկանց մոտով դեպի իր ժայռափոր կացարանը գնացող հղի Եվան ասաց.

— Փորձանք ա լինելու։

Աբկայն իր ծննդյան այդ պատմությունը մորից լսել էր մի քանի անգամ, և առաջին անգամ լսելուց հետո էր՝ յոթ տարեկանում, որ բարձրացել էր Հաչա Քարի զույգ կատարներից մեկի վրա ու էնտեղից նայել Գյուղին։ Գյուղն էդ ժամանակ արդեն մեծացել էր, նոր թաղամասեր էին առաջացել, վերին մի քանի գյուղերից բնակչությունը տեղափոխվել էր, և ավան ու շրջկենտրոն դարձած Գյուղում բոլորը սկսել էին միմյանց «տարբերել» ծննդավայրով։

Մի քանի տարի դպրոց հաճախելուց ու ինչ֊որ բաներ սովորելուց հետո սկսեց մորը շատ հարցեր տալ. ինչո՞ւ են իրենք ապրում էս ժայռափորում՝ գյուղից կտրված, Հաչա Քարի տակ, իսկ ուրիշները, ահա տներ են սարքում երկհարկանի։

— Բա քեզ ո՞վ էր ասել, որ 15 տարեկանից սկսած պիտի ամեն աշնան Մկաց Աղբրի ժայթքել֊զուլալվելուց հետո ջուր խմես ու հղիանաս և մնացած բաները մեր ու մեր ցեղի մասին, ո՞վ էր ասել։

— Ոչ մեկը,— պատասխանեց մայրը,— ես պարզապես իմացա։ Մեր ցեղը, որ էս ձորում ամենահինն է, դա իմանում է։ Դու էլ ես շատ բան իմանալու՝ թեպետ քեզ ոչ մեկը չի սովորեցնելու, չի ասելու։ Դա է մեր ցեղին տրվածը՝ իմանալ ու մեկ էլ տրված է տեսնելը։ Մենք էդպես ենք. տեսնում ենք՝ հաճախ առանց անգամ նայելու և իմանում ենք՝ թեպետ ոչ մեկը դա մեզ չի ասում։

Ու մայրը պատմեց իրենց նախնիների պատմությունը, ավելի ճիշտ իրենց առաջին նախնիների՝ նախահոր ու նախամոր, որ ինքը գիտեր, ու էլի բան գիտեր, բայց դեռ չպատմեց.

— Դու կիմանաս ինքդ, առանց իմ պատմելու։

— Այսինքն,— ասաց ինքը, որ դպրոցում արդեն ինչ֊որ բան սովորել էր կենդանական աշխարհի բնազդների մասին,— դա բնա՞զդ է։

— Չէ,— պատասխանեց մայրը,— բնազդը կենդանիներն են ունենում, մենք՝ իմանում ենք ու գիտենք։

* * *

1999 թվականի դեկտեմբերի վերջին, Աբկայի զարմանահրաշ հեռանալուն չհավատացած ժուռնալիստը ժայռափորից վերցրած օրագրում կարդաց Աբկայի գրած՝ գուցե մորից լսած, գուցե պարզապես իմացած պատմությունը ցեղի սկզբի մասին.

«Արմտիք փնտրող տղան, որ դեռ չգիտեր էլ, թե ինքը տղա է, և ընդհանրապես՝ թե ինքն ով է կամ ինչ, գետափին նկատեց իր նման մեկին։ Ավելի ճիշտ՝ իր նման, բայց իրենից նաև տարբեր։ Այդ մեկը պպզել ու միզում էր։ Տղան տարբերությունը դրանից զգաց։ Հետո նաև՝ բլրակներից, որ գեղեցկացնում էին այդ ինչ֊որ մեկին։ Դեմքին մի արտահայտություն, որ բառերի երևան գալուց հետո ժպիտ պիտի կոչվեր, տղան մոտեցավ աղջկան։ Բառեր չկային։ Աղջիկը վախեցած կծկվեց։ Տղան ձեռք տվեց նրա մազերին... Երկուսի մարմիններով էլ ջերմություն անցավ։ Ինքն էլ չիմանալով ինչպես՝ տղան հնչյուններ արձակեց, որ բերանից դուրս եկան մոտավորապես այսպես. «Սիրում եմ»։ Նախադասության սկիզբը՝ «Ես քեզ»֊ը, հետո պիտի հորինեին։ Այդ «Սիրում եմ»֊ը առաջին խոսքն էր, որ հնչեց Կիրճում։ Արևը մայրամուտից առաջ մի պահ կանգ առավ, լուսավորեց դիմացի սարի երկճյուղ կատարը, որ դարեր հետո «Հաչա Քար» պիտի կոչվեր։ Հաչա Քարը կարմրեց, և նրա կարմրությունից ողջ գիշեր Կիրճում լույս էր։ Տղան ու աղջիկը էդ լույսի տակ արեցին մի բան, որ սեր էր։ Սեր էր մինչև առավոտ։ Սեր էր, որ առաջին անգամ տարբերվում էր բնության մյուս արարածների անգիտակից մերձեցումից։

Տղան ու աղջիկը, որ իրենք էլ չգիտեին՝ ինչ են կամ ով, իրենց հայտնագործությունից երջանիկ, արմտիք էին փորում։ Տղան մոտակա լանջերն էր բարձրացել և ուշանում էր։ Աղջիկը ինքն էլ չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Իսկ կատարվում էր մի բան, որ դարեր հետո կարոտ պիտի կոչվեր։ Ու թեպետ տեսնում էր լանջին կռացած տղային, սակայն էն, ինչ կատարվում էր, չէր անցնում։ Անցավ միայն այն ժամանակ, երբ տղան մի բուռ կանաչ արմատ ձեռքին մոտեցավ իրեն։ Ու իրենք նորից տրվեցին էն գործին, որ դարեր հետո սեր պիտի կոչվեր։

Կիրճում մի անծանոթ հայտնվեց։ Իրեն՝ տղային էր նման։ Հայտնվեց հանկարծակի։ Իրենք հերթական սիրուց հետո արմատ էին ծամում ու փորձում էին հասկանալ, թե ոնց ուտեն սատկած թռչունը, որ գտել էին գետափին։ Անծանոթը հայտնվեց ու նետվեց իրենց վրա։ Տղան ձեռքն ընկած առաջին իսկ բանով, որ փայտ էր, փորձեց պաշտպանվել։ Մյուսի ձեռքինը քար էր, հարվածը՝ ուժեղ։ Տղան ընկավ ու անշնչացավ։ Աղջիկը վախից փախավ, թափով կտրեց֊անցավ հորդացած գետն ու վազեց դեպի Հաչա Քարը։ Հաղթող տղան չփորձեց էլ նրան հետապնդել, վրա ընկավ սատկած թռչունին ու սկսեց խժռել։ Հետո, չկշտանալով, սկսեց նաև իր զոհի մարմնից միս կրծոտել։ Նա դեռ գաղափար չուներ, որ մյուս երկուսը հայտնաբերել են մի բան, որ սեր է կոչվում, բայց գիտեր միս ուտելու ձևը։ Իսկ առաջին կինը, հետո էդտեղ, Մկաց Աղբրի մոտ ծնեց առաջնեկ տղային»։

«Մարդ իմանար՝ նախապապն այս կիրճում հնչած առաջին բառը՝ «Սիրում»֊ը ի՞նչ լեզվով արտասանած կլինի,— կարդաց ժուռնալիստը Աբկայի օրագրում,— չէ՞ որ դրանից է նաև կախված, թե մենք, որ էդքան մեծ տոհմաբանություն ունենք, ինչ ազգի ենք»։

«... Կիրճում առաջին սպանություն կատարողը հետո անցավ գետն ու նույնպես եկավ Հաչա Քարի տակ։ Նախամայրը փախչել չկարողացավ, ու մարդասպանը փորձեց նրան էլ սպանել, որ միս ունենա։ Բայց նախամայրը, որ արդեն տիրապետում էր մարմնական սիրո գաղտնիքներին, նրան այլ բանի մղեց՝ տրվեց նրան, ու մարդասպանը դրանից հետո հասկացավ, որ կնոջն ավելի լավ է ոչ թե սպանել, այլ... Մի խոսքով, նախամայրը հետո էլի մի երեխա ունեցավ։ Բայց մեզ տրված չէ իմանալ, ու չենք իմանում. ո՞ր կողմից է շարունակվել տոհմը՝ նրա՞, որին սպանեց մյուսը՝ միս ուտել իմացողը, թե հենց սրա, որ սպանեց մյուսին, հետո, ժամանակ անց, նույնպես անցավ գետն ու բնակություն հաստատելով Հաչա Քարի տակ, կենակցեց նախամոր հետ։ Ես սիրո՞ շարունակությունն եմ, թե՞ դաժանության...»։

* * *

— Ես ո՞ւմ շարունակությունն եմ,— 12 տարեկանում հարցրեց Աբկայը մորը։

Մայրն այդ հարցի պատասխանն էլ իրեն չտվեց, միայն ասաց.

— Քո ծնվելուց Հաչա Քարից ձայն լսեցի՝ «Աբկայ» գոռաց։ Ու քո անունը Աբկայ դրեցի։

Ինքը իմացավ, երբ վերջին պատերազմից հետո իրեն սկսեցին դաժան մարդ համարել, իմացավ իր անվան խորհուրդը։ Բայց թաքցրեց, ոչ մեկին չասաց։ Իրենք իրենց իմացածը ոչ մեկին չէին ասում։ Դա իրենց տրվում էր պայմանով՝ ոչ մեկին չպիտի ասեն։ Ասում ու փոխանցում էին տեսածն ու սովորածը, իսկ իմացածը, որ տրվում էր, պայման էր՝ պիտի չասեին։ Ու մեկ էլ տեսնելը. իրենք Հաչա Քարի կատարից կիրճին նայելիս տեսնում էին, Գյուղին նայելիս՝ տեսնում էին, Բազարում նստած՝ տեսնում էին, ու տեսնելը նրանց նոր իմացություններ էր տալիս։ Իմանալն էր իրենց հատկությունը։

* * *

Առաջին անգամ Շարժումը սկսվելուց ի վեր՝ կռվի տարիներին իրեն սկսեցին չհավատալ, ու ինքն էլ կասկածներ ունեցավ, երբ ձմռան կեսին հովհարային անջատումներ մտցրին։ Հովհարայինս որն է, համարյա ամբողջ օրը Գյուղը լույս չէր ունենում։ Հաց էլ չէր լինում։ «Պատերազմ է»,— ասում էր ինքն, ու հասկանում էր, որ պատերազմի ժամանակ ամեն ինչ էլ կարող է պատահել։ Բայց մարդիկ չէին ուզում հասկանալ։ Նրանց համար պատերազմը սկսվել էր 1941 թվականի հունիսի 21֊22֊ի խավար գիշերը և ավարտվել հեռավոր 1945 թվականին, ու դրանից հետո պատերազմ այլևս չէր կարող լինել։ Մի մասը հիշում էր 1941֊1945 թվականներն ու դրան հաջորդած էլի դեռ 10 տարին, երբ դժվարություններ էին, սով, սակայն որ հիմա՝ լիառատ կյանքից հետո, կարող էր սով լինել նորից, չէր հասկանում։ Ինքը՝ Աբկայն էլ նրանց չէր հասկանում։ Նրանք էս մի պայքարն իրենցը չէին համարում ու չհամարեցին։ Եվ երբ մի օր երկար մտածում էր, թե ինչու՝ հասկացավ կարծես. «Երևի էգոիստական նախասկիզբը արդեն էնքան է գլուխ բարձրացրել, որ մարդիկ՝ 45 տարի խաղաղություն ու հարստություն տեսնելով, արդեն երկիր ու ազգ են կորցրել իրենց հոգիներում, երկիր ասելով՝ աշխարհի մեկ վեցերորդն են պատկերացնում, ու մտածում են, թե կորցնում են էդ երկիրը, բայց որ իրական հայրենիք են ձեռք բերում՝ չընկալեցին, ու նաև տեսան, որ Շարժման անվան տակ ու պատերազմից հարստացողներ կան։ Պատերազմը թշվառություն է բոլորի համար, ինչո՞ւ ոմանք հարստանում են։ Էդպիսի պատերազմ չի լինում, ուրեմն ինչ֊որ բան էն չի։ Սա քաղաքականություն կերտողների պատերազմն է, իրենցը չի»,— մտածեց ինքն իրեն ու բորբոքվեց, ինքն իրեն կերավ, սարում էր էլի, մենակ ու գոռաց սարով մեկ, և եթե մարդ լիներ կողքին, կկարծեր, թե Աբկայը գժվել է։ Էդպես երևի մեկ էլ վիրավոր արջն է գոռում կամ առյուծը մռնչում՝ ցավից, որ իր գինը մի փամփուշտ է միայն կամ՝ վայրենու մի նիզակ՝ կողերի մեջ խրված։ Իսկ իր կողերի մեջ ցավն էր խրվել, ցավը, որ չհասկացան։ Դեռ երբ էր, որ չհասկացան։ Կամ առաջին անգամ երբ էր, որ սկսեցին չհասկանալ...

Սարում էր արդեն մի քանի ամիս. կնոջը Հոլանդիա ուղարկելուց, «պատերազմը վատ բան է» ասելուց և այդ խոսքի վրա մոր քրքիջը լսելուց հետո սարերն էր քաշվել, անհետացել բոլորի աչքից։ Չկար։ Ոչ մեկը չգիտեր իր տեղը։ Փնտրում էին միայն մոտիկ ընկերները։ Կասկածներից խելագարված կարծես ու կասկածները ցրելու համար երևի՝ երեք֊չորս ամիս անհետացել էր։ Հետը միայն ավտոմատն էր. սար ու անտառ էր՝ ինչ ասես կարող էր պատահել, ու մեկ էլ օրագիրը։ Սարում հին գրառումներն էր նայում, ուղղում, նոր բաներ ավելացնում։ «Իմ կռիվը վերջացել է»,— մտածում էր։ Ուրիշ կռիվ է սկսվել, ու էդ կռվում ես չկամ, կվերադառնամ ու կանցնեմ իմ գործին. թող որ նույնիսկ չվճարեն ոչինչ, հող կմշակեմ, անասուն կպահեմ, գոմաղբ կկրեմ... Դա իր առաջին աշխարհաթողությունն էր՝ Շարժումից ի վեր...

* * *

... Լսել էր, որ ազատվող գյուղերից ինչ֊որ մարդիկ բան֊ման են թռցնում, տները դատարկում, քանդում՝ տախտակ ու շիֆեր տանում, ու ասել էր՝ էդ գյուղին ձեռք տվող չլինի հանկարծ, ստրատեգիական տեղ է՝ մարդիկ կբերենք կբնակեցնենք, որ սահմանն ամուր լինի։ Մարդիկ որ ապրեցին՝ կկապվեն հողին. հետո, եթե Աստված չանի՝ նորից կռվելու անհրաժեշտություն լինի, ամուր թիկունք կունենանք։ Մի քանի օր անց լուր ստացավ, թե գյուղից բեռնատարների շարան է դուրս գալիս։ Արագ տեղ հասավ ու շրջկենտրոն եկող լեռնային ճանապարհի նեղ մի հատվածում էդ շարասյան դեմ դուրս եկավ, ձեռքի գնդացիրը քաշեց ու կանգնեց։ Դև էր կտրել, կատաղության նոպայի մեջ էր ասես, ու բոլորը հասկացան, որ հաշվի չի առնի ոչինչ՝ կկոտորի... Բեռները գյուղից կրողը նախկին մի ռայկոմական էր, դեռ ջահել, բայց արդեն փչացած մեկը, որ կարողացել էր նոր իշխանության աչքը մտնել ու փախստականների հարցերով պաշտոն ստանալ։ Ազատագրված գյուղ էր եկել իբր տները հաշվառելու, որ հետո մարդիկ բերեն բնակեցնեն։ Վարորդների տանձներին չէր, իրենք պատրաստ էին կատարելու Աբկայի պահանջն ու հետ տալու շարասյունը... Բայց էդ պաշտոնյան էլ հետևներից գալիս էր։ Աբկայը ոչ մի բան չէր հասկանում։ Ինքը երբեք չէր պատկերացրել, թե կարելի է պատերազմը հարստանալու միջոց դարձնել։ Սպարապետն իրեն նման բան չէր ասել։ Ու հիմա հենց վարորդներից իմացավ, որ էդ պաշտոնյան առաջին անգամը չէ, որ փախստականների հաշվին հարստանում է։ Իմանալով՝ ինքը կործանված էր արդեն։ Իմանալով՝ հասկացավ, որ իր ու սրանց պատերազմներն ուրիշ են։ Բայց էդ պահին դեռ չգիտեր ու ձեռքի գնդացիրը քաշած կանգնել էր շարասյան առաջ ու ասում էր.

— Ետ գնացեք, ասում եմ։ Էս գյուղից մի մեխ անգամ դուրս չի գալու։

Ու երբ շարասյունը հետ էր գնում, դիմացից էդ չինովնիկը դուրս եկավ «Վիլիսով» ու զարմացավ՝ կատաղեց, փրփրեց, կապեց յոթհարկանի ուշունցները։ Բայց հենց ասացին, թե Աբկայն է բեռը ետ տվողը, խեղճացավ կարծես։ Դեմ֊դիմաց դուրս եկան, ու սա՝ Աբկային, թե.

— Մեղավոր եմ։ Մեղավոր եմ, որ առանց քո գիտության եմ էսքան բան տանում։ Կկիսվեմ՝ քո փայը կտամ...

Աբկայը միանգամից հասկացավ, որ իր պատերազմը վերջացել ու սրանց պատերազմն է սկսվել։ Սրանց՝ հարստանալու պատերազմը, ու դրա առաջն ինքը մի գնդացրով ու միայնակ չի կարող առնել։ Սակայն դրա լկտի առաջարկը լսելով՝ ինքն էլ չիմացավ ինչպես՝ կրակահերթ տվեց։ Գնդակները վզզացին էդ երեկվա լակոտի գլխի վրայով, ու սա վախից փռվեց գետնին... Աբկայը շարասյունը գյուղ վերադարձրեց... Հետո ինքն էլ գնաց մայրաքաղաք, փախստական ընտանիքներ հավաքեց, համոզեց ու բերեց էդ գյուղում բնակեցրեց։ Բայց դա հետո էր, իսկ էդ դեպքը չմոռացան երբեք։ Խայտառակություն համարեցին, որ մի Աբկայ կարող է մի գնդացրով ողջ շարասյան առաջը կտրել ու ետ դարձնել։ Իսկ Աբկայն ասել էր բաներ, որ էդ չինովնիկի գլուխը չէր կարող մտնել։ Ասել էր.

— Դու կարծում ես, թե երկիրը քեզնով սկսվում ու ավարտվո՞ւմ է։ Չես հասկանո՞ւմ, որ կռիվը, անգամ զինադադարից հետո, դեռ երկար է շարունակվելու։ Քանի անգամ ասացի, որ էս գյուղը ստրատեգիական կետ է, եթե էստեղ մարդ չբնակեցնենք՝ ճակատը բաց կլինի, միայն զորք տեղադրելով բան դուրս չի գա, էստեղ մարդիկ պիտի գան֊ապրեն։ Որ ապրեն ու կապվեն էս հողին՝ էստեղ կանգնած զորքն էլ պինդ կլինի՝ իմանալով, որ թիկունք ունի։

Ասել էր.

— Դուք երկիրը չսիրեցիք։ Ձեր մեջ հիմա էգոիստական սկիզբն է գլուխ բարձրացրել։

Ոչինչ չհասկացավ։

Իսկ էգոիստական սկզբի մասին ինքը սկսել էր մտածել վաղուց. էն ժամանակից, երբ մայրն առաջին անգամ հանեց հին մի Աստվածաշունչ ու ասաց. «Պիտի կարդաս սկզբից մինչև վերջ»։ Ու հենց սկիզբը կարդալուց էր, որ մտքերը սկսեցին տանջել։ Ինչո՞ւ Աստված Ադամի ու Եվայի մեջ հենց արարման օրերից էգոիզմ դրեց. մենակ դուք եք՝ ապրեք ձեզ համար Եդեմի պարտեզում, կերեք֊խմեք ինչ ուզում եք։ Եվ եթե օձը չխաբեր, նրանք էդպես էլ մինչ այժմ կապրեին, մարդկություն չէր լինի՝ կլինեին միայն իրենք՝ ուրախ ու երջանիկ և անմահ։ Բայց Իմացության պտղից ուտելուց, իրար, բարին ու չարը ճանաչելուց հետո էլ էգոիստական նախասկիզբը մնաց մեջները՝ ես եմ՝ պիտի ես վայելեմ, ահա թե ինչու բոլոր մարդիկ միայն իրենց շահերով են առաջնորդվում, ու քչերն են կարողանում էդ էգոիզմը հաղթահարել, էն էլ՝ ոչ ամբողջովին։ Ու երբ ինքն էդ նախկին ռայկոմականին ասում էր էգոիստական նախասկզբի մասին, որից վերջինս ոչ մի բան չհասկացավ, սրա մասին էր ասում, որովհետև դեռ զինադադար չեղած, տեսնում էր, թե ոնց են գաղափարներն իրենց տեղը կամաց֊կամաց զիջում շահին։ Բոլորին արդեն անգիր գիտեր, և գիտեր յուրաքանչյուրի ներդրումը Շարժման մեջ ու պատերազմում, բայց տեսնում էր, և իր հետ օրեր ու գիշերներ սարերում անցկացրած տղերքն էլ տեսնում էին, որ Շարժումն ու հաղթանակը ուրիշ բաներ են բերել իրենց հետ. արյուն թափած տղերքը էլի սարերում էին, իսկ նախկին չինովնիկներն էլի պաշտոնի ու նոր թալան էին կազմակերպում։

Ու մեկ էլ՝ մետաղով բեռնված շարասյուները, որ իրենց Գյուղով անցնում ու հարևան երկիր էին գնում։ Ինքը չդիմացավ, զանգեց Սպարապետին. «Հարստություն ենք կորցնում, ախր»,— ասաց։ «Մի խառնվիր»,— ասաց Սպարապետը։

Լավ, մտածեց ինքը, չեմ խառնվի ու քաշվեց էլի իր լեռները։ Բայց դե Մկաց Աղբրի մոտից ճանապարհը ոնց որ ափի մեջ լիներ, ու ինքը, մեկ է, շարասյուները տեսնում էր ու ինքն իրեն ուտում։

Շարժման ու կռվի տարիներին սովորել էր ակտիվ կյանքին ու հանգիստ նստել չէր կարողանում։ Դժվար տարիներ էին։ Սկսվեցին խավար ժամանակները։ Ու նաև սովի։ Երեք կողմից շրջափակված երկրում ամեն ինչի պակաս էր։ Օրեր էին լինում, որ մարդիկ հաց չէին գտնում առնելու։ Սպարապետը մի օր լուր ուղարկեց ու հանդիպում ուզեց։ Ինքը գնաց հանդիպման, ու Սպարապետն ասաց. «Մեքենաների շարասյունով ալյուր ենք տեղափոխում։ Քեզ կարող ենք վստահել էդ բեռի անվտանգությունը։ Վերցրու ամենաազնիվ տղերքին ու բեռը պիտի տեղ հասցնես»։

Մի քանի շարասյուն ուղեկցելուց հետո էլ տեսան, որ ոչինչ չի փոխվում, հացն էլի պակասություն է անում, իսկ ինչ֊որ մարդիկ սկսել են շուկայում թանկ հաց վաճառել, ընդվզեցին։

— Հրամանատար,— դիմեցին իրեն,— էս ո՞նց է լինում։

Նույն հարցն ինքը տվեց Սպարապետին. «Դու ես,— ասաց,— ինձ հանձնարարել բեռները տեղ հասցնել, մեր ուղեկցած ալյուրը, իմ հաշվարկով, էնքան է, որ արդեն հացի պակասություն պիտի չլիներ, բայց տեսնում ենք, որ մենք մահվանն ընդառաջ հաց ենք տեղափոխում, բայց դրանից ինչ֊որ մարդիկ են հարստանում»։

* * *

Ու հիմա՝ էստեղ լեռներում միայն սա չէ, որ հիշում էր սրտի ցավով։

Պատերազմը կարծես ավարտվել էր, զինադադար էր, բայց սահմաններում անհանգիստ էր, չգիտեիր որտեղից և ով կարող էր կրակել։ Լեռներում դիրքերը ստուգեց ու ետ էր գալիս մի քանի տղերքի հետ. շտաբ պիտի մտնեին, հաջորդ օրվա համար օրապահիկ պիտի ստանային ու տանեին դիրքեր՝ կամավորներին։ Ճամփին մի աղբրի մոտ կանգ առան ու տեսան, որ մոտակա խորտկարանում լույս է վառվում։ Մտան խորտկարան։ Նստած էին մի քանի հոգի։ Սեղանը պայթում էր ուտելիքների առատությունից։ Ու մեկ էլ՝ բաժակ բարձրացրած մեկի խոսքը հասավ ականջին.

— Էս կռիվը շատ լավ բան էր, ախպեր, կռիվը որ չլիներ՝ ես ո՞վ էի կամ՝ դու, դու, դու...— ու մատնացույց արեց հերթով բոլորին։— Կռիվը մեզ մարդ դարձրեց։ Թող մի քիչ էլ շարունակվի, ալյուրից֊բանից դեռ պաշարած ունենք, թանկ֊թանկ նաղդենք, հետո կերևա։

Բաժակ բարձրացրեց նաև մի ուրիշն ու ասաց.

— Ես խմում եմ փողի կենացը։ Ով ինչ ուզում է, թող ասի՝ առանց փողի մարդ չես։ Ախպեր, փողով ինչ ուզենամ կառնեմ, ուզենամ էն անկյունում նստածներին,— իրեն՝ Աբկային ու ընկերներին նկատի ուներ,— փողով առնեմ ու ուղարկեմ պահեստներս հսկելու։ Էնպես որ, եկեք խմենք փողի կենացը, հարստության կենացը։ Ես, ախպեր, փողով եմ ես։

Առաջին անգամն էր, երևի, որ էդպես դեմառդեմ բախվեց դաժան իրականությանը։ Ու Աբկայն առաջին անգամ, երևի, կատաղեց իսկականից։ Սակայն դեռ զսպեց իրեն ու ընկերներին հրամայեց ելնել։ Դուրս եկան խորտկարանից, ու հետևից քրքիջ լսեց.

— Սրանց տեսնես ինչքան են վճարում, որ սաղ օրը ձյան ու ցրտի մեջ սարերում են անցկացնում,— լսեց նրա ձայնը, ով փողի կենացն էր խմել,— ախմախ են, էլի, ախմախ։

Ընկերներն էլ արդեն կատաղեցին. հարցական իրեն էին նայում ու իր հրամանին սպասում։

Իրենք ետ՝ խորտկարան մտան գազազած, հանեցին ավտոմատներն ու քեֆչիներին պառկեցրին հատակին... Հետո կապկպեցին, գցեցին մեքենան, ու ինքն ասաց.

— Շտաբ չենք գնալու, վերադառնում ենք դիրքեր։

Դրանց բերեցին սարի գագաթը՝ դիրքեր, ու ինքը, դիմելով տղերքից մեկին, հարցրեց.

— Դու ինչի՞ համար ես զենք վերցրել ու օրերդ էստեղ՝ ձյան ու ցեխի մեջ անցկացնում։

— Պատերազմ է, Հրամանատար,— պատասխանեց զինվորը,— բա որ բոլորս ծակը մտնենք, մեր տունուտեղն ո՞վ պիտի պաշտպանի։

— Քեզ ինչքան ենք վճարում,— հարցրեց ինքը։

Զինվորը զարմացած նայեց ու ուսերը թոթվեց.

— Ոչ մի բան...

Դեռ լրիվ ուշքի չեկած քեֆչիներին Աբկայը հանձնեց իր զինվորներին.

— Թող էսօր էստեղ անցկացնեն, Աստված եմ կանչում, որ գիշերը հակառակորդը մեկ֊երկու համազարկ տա՝ տեսնեք սրանց երեսի գույնը։

Ձեռքներն ազատեց՝ մեկ է, ոչ մի տեղ չէին կարող փախչել լեռներից ու զենք էլ չունեին՝ անվտանգ էին։ Իրենք նորից մի քանիսով նստեցին մեքենան, ու վերադարձան, որ տղերքի համար ուտելիք հայթայթեն։

Հաջորդ օրը, երբ նորից դիրքեր եկավ օրապահիկով, տեսավ խեղճացած չորսին, ամբողջ գիշեր մրսել էին. դե, դիրք է, խարույկ վառել չի կարելի, ծխել չի կարելի, շարժվեցիր՝ թիրախ ես հակառակորդի նշանառուի համար, պիտի միայն նստած մնաս։ Գիշերն էլ տղերքը ստուգողական կրակոց էին արձակել հակառակորդի ուղղությամբ ու պատասխան ստացել։ Ականանետային մի երկու համազարկ էր եղել։ Դա սովորական բան էր, իրար ստուգում էին, ավելի ճիշտ՝ իրար հասկացնում էին, որ ամեն մեկն իր տեղում է. էդ համազարկերից զոհ կամ վիրավոր չէր լինում։ Բայց հակառակորդի առաջին համազարկից հարբածները գլուխները բռնել ու թավալ էին տվել. տղերքը մի կուշտ ծիծաղել էին։

Բայց նույնիսկ էդ գիշերը դաս չէր եղել։ Դրանք պատերազմից դուրս եկան ահագին հարստություն կուտակած, ու տղերքից ոմանք հետո նրանց մոտ աշխատանքի ընդունվեցին։

* * *

Երբ զինադադարից հետո վերադարձավ իր գործին, բոլորը զարմացան։ Իր գործին՝ այսինքն վարձվում էր սրա֊նրա այգին մշակելու, ցախ ջարդելու, գնում էր բոխի քաղելու։ Դե, ասում էր, ես բոխի ու քեղ քաղելուց, հող մշակելուց ու անասուն պահելուց բացի ուրիշ բան չգիտեմ, հիմա էլ զինադադար է, ի՞նչ պիտի անեմ։ Շշմած էին, որովհետև զինվորական համազգեստով Բազարին ման եկողները սկսել էին պաշտոն ու հարստություն ուզել և ստանալ, իսկ ինքը, որ անուն էր հանել ոչ միայն կռվելով, այլև իր խոսքով, մանավանդ՝ վերջինով, որ շատերին էր զարմացրել, քանի որ երբեք չէին կարող պատկերացնել, թե Աբկայը կարող է էդպես խոսել ու էդքան խոսել կամ որ նա ընդհանրապես գիտելիք ունի ու բառեր գիտի, ուրեմն նա, ով անուն էր հանել պատերազմի մի քանի տարիներին, ահա, վերադարձել է ու սրա֊նրա դռանը կամ այգում գործ է անում։ Գործի պակաս ժամանակ էր. դժվար տարիներ էին, ամեն մարդ չէր, որ կարող էր բատրակ վարձել կամ վարձեր էլ՝ վարձը մի փոր հացը պիտի լիներ, իսկ դա Աբկային պետք չէր։ Ու քանի որ դժվար էր, Աբկայն ասում էր, ոչինչ, ձեր գործերն անվճար կանեմ, կարոտել եմ խաղաղ կյանքին։ Պատերազմը, չնայած իր բոլոր դաժանություններին ու նաև իր մասին տարածվող լեգենդներին, իրեն բոլորովին չէր փոխել։ Խաղաղ տարիներին էլի դարձավ նույն լռակյացը, համարյա չէր խոսում։

Ասում էին, մեկ֊մեկ իր ժայռափորն այցելող զինվորներն էին ասում, սկսել է գրքեր կարդալ։ Սկսել է։ Աբկայն ամբողջ կյանքում էլ կարդացել էր։

* * *

— Աբո, ես քեզ ճանաչում եմ...

Իրեն արդեն քանի տարի ոչ մեկն Աբո չէր ասել, ու Աբկայը նախ զարմացավ, հետո հարցական նայեց էդ կնոջը, ու մոտը խղճահարություն առաջացավ։

— Ես քեզ ճանաչում եմ,— նորից ասաց կինը,— ես... մի խոսքով՝ կարևոր չի, թե որտեղից կամ եթե ուզում ես, կասեմ...

Հասկացավ, որ էդ կինն իր դաժանության մասին տարածվածները լսել է ու վախենում է։ Ինքն ուշադիր նայեց դեմքին, ու դեմքը ծանոթ թվաց կամ, ավելի շուտ, ինչ֊որ մեկին հիշեցրեց...

— Ես Անիկի աղջիկն եմ...

... Ասում էին, թե իր էդ շարադրությունն ուսուցչուհին կարդացել էր ամբողջ դպրոցին, ու ոչ ոք չէր հավատացել, թե դա Աբկայն է գրել, մանավանդ էն բոլոր ուսուցիչները, ովքեր դասավանդում էին կամ անցած տարիներին դաս էին տվել։ Ոչ մեկը չէր հավատացել, որովհետև ինքը դպրոցում սովորած 8 տարում երևի 8 բառ էլ չէր արտասանել։ Որտեղի՞ց էդպիսի լեզու, ի՞նչ ուժ է թաքնված էդ տղայի հոգում։ Զարմացել էին։ Ոչ մեկը չգիտեր, որ Աբկայը գրքեր է կարդում։ Եվ կամ ենթադրենք կարդում է. էդ գրքերը որտեղի՞ց։ Մայրն ասում էր, թե անհիշելի ժամանակներից էդտեղ են, ու իրենց նախնիներն են կուտակել։ Բայց իրենց գրադարանում կային նաև նոր հրատարակություններ. դրանք ովքե՞ր էին բերում, ու հետո՝ ինչպես է, որ էդ խոնավ ժայռափորում գրքերը չէին խունանում֊փչանում։ Իրենց շրջապատող ամեն ինչ խորհրդավոր էր, և Աբկայն ինքն էլ կցանկանար էդ խորհրդավորության իմաստը հասկանալ։ Ութերորդ դասարանում արդեն էնքան գիրք էր կարդացել, որ որոշեց դպրոցը թողնել։ «Ինձ էս դպրոցը ոչ մի բան չի տալու»,— ասաց մորն ու էդպես էլ հովիվ դարձավ ու հողագործ։

Իսկ շարադրությունը, թեման՝ «Լեռներ հայրենի», որն ուսուցչուհին նախապես էր հանձնարարել, ինքը գրեց հանպատրաստից՝ դասարանում։ Աշակերտներից ամեն մեկն ինչ֊որ բան պատրաստել էր, ոմանք նույնիսկ տանը գրածները հետները բերել էին, որ թաքուն արտագրեին։ Ինքը մի փոքր մտածել էր, բայց դե ի՞նչ պատրաստվել, լեռներն իրենից լավ ո՞վ կարող էր իմանալ։ Ու դասարանում գրել էր մի շնչով։ Ի՜նչ ճոխ լեզու, ի՜նչ նկարագրություններ ու ի՜նչ ընդհանրացումներ։ Ուսուցչուհին իր կյանքում նման շարադրություն չէր կարդացել. էն էլ ութերորդ դասարանցու գրած։ Երբ հաջորդ դասին բերեց ու կարդաց դասարանի առաջ, բոլոր աշակերտները շշմած իրեն էին նայում ողջ ընթացքում, մանավանդ աղջիկները։

Կարդալն ավարտելուց հետո, ուսուցչուհին հարցրեց. «Խոստովանիր, որտեղի՞ց ես արտագրել, գնահատականդ չեմ փոխի, մենակ ասա, թե որտեղից ես արտագրել...»։ Ինքը լուռ էր ու վիրավորված։

Դիրեկտորի մոտ տարավ ուսուցչուհին, և սա էլ տվեց նույն հարցը. «Որտեղի՞ց ես արտագրել, ո՞վ է քեզ համար գրել»։ Հետո հասկացավ, որ հարցի երկրորդ մասն անհեթեթություն է, բարեկամ ու ընկեր չունեցող Աբկայի համար ո՞վ պիտի շարադրություն գրեր։

— Լավ, որտեղի՞ց ես արտագրել։

Ինքը ոչ մի հարցի չպատասխանեց։

— Դու գիտե՞ս, որ մի քանի նախադասություն ունես էստեղ, որ հակասում են մեր կոմունիստական գաղափարախոսությանը,— գոռգոռում էր դիրեկտորը,— և միայն դրանց համար քեզ կամ նրան, ով քեզ համար գրել է սա, կարող են աքսորել։

Ութերորդ դասարանցի, էն էլ ողջ կյանքը բնության մեջ անցկացրած ու միայն բնության հետ շփված տղան ի՞նչ պիտի իմանար գաղափարախոսություն֊բանից. զարմացավ դիրեկտորի միամտության վրա։ Բայց վերջինս ինքն իրենից էր վախենում, հանկարծ ու մեկի ձեռքն ընկնի՝ առաջինն իրեն կաքսորեն՝ դպրոցում գաղափարական աշխատանքի անտեսման համար։

Ինքը զգաց, որ ուսուցչուհին՝ բարի մի կին, արդեն ափսոսում է դիրեկտորի մոտ բերելու համար, որովհետև, իրոք, որևէ մեկը կարող էր աքսորի գնալ։ Գաղափարախոսությունը չէր հանդուրժի այնպիսի տողեր, ինչպիսիք էին «Աստված լեռների մեջ գաղտնիքներ է թաքցրել, որոնք մեզ հուշում են ապրելու իմաստը, և եթե դու ծանոթ ես էդ գաղտնիքներին, կյանքը հեշտանում է»։

— Կյանքը հեշտանում է մեր պարտիայի ու նրա պալիտբյուրոյի իմաստուն ղեկավարության շնորհիվ,— գոռգոռում էր դիրեկտորը,— կյանքը հեշտանում է նրա շնորհիվ, որ մեր հերոսական ժողովուրդը լեռները մշակում ու այգի է դարձնում, քարից հաց է քամում։ Թե չէ՝ ի՞նչ կարող են հուշել քո անշունչ լեռները։

Շարադրության մեջ գրել էր. «Մեր Գյուղից Արարատը չի երևում։ Սակայն Արարատը բիբլիական լեռ է և ապրում է յուրաքանչյուրիս հոգում, ահա թե ինչու մեր Հաչա Քարի զույգ կատարներին նայելիս՝ ես Արարատն եմ պատկերացնում...», կամ գրել էր. «Պատահակա՞ն էր, որ Հիսուսն իր պատվիրանները «Լերան քարոզով» հրամցրեց իր հոտին։ Լեռն այստեղ հատուկ խորհուրդ ունի...»։ Ութերորդ դասարանցի ու Աստվածաշունչ։ Նաև սա էր կատաղեցրել դպրոցի դիրեկտորին։ Հանկարծ ու իմանային, թե ութերորդ դասարանցի մի տղա Աստվածաշունչ է կարդացել... Գլուխներ կթռչեին դպրոցում «աթեիստական դաստիարակության ցածր մակարդակ» ունենալու պատճառաբանությամբ... Եվ երբ դիրեկտորը խոսում էր, գոռգոռում՝ Աբկայի համար չէր, ուզում էր բոլորը լսեն, որ հանկարծ մեղադրելու դեպքում վկայեն, որ ինքը պաշտպանել է կուսակցական գիծը, թեպետ մտքում լավ էլ ուրախ էր, որ իր դպրոցում նման շարադրություն գրող աշակերտ կա...

«Լեռների մեջ Մեծ Սերն է քնած»,— գրել էր։ Հենց էդպես էլ գրել էր՝ Մեծ ու Սեր բառերը սկսելով մեծատառով՝ ընդգծելու էդ բառակապակցության նշանակությունն իր համար. «Մեծ Սերը, որ երկդիմի է. երբ հանգիստ քնած է լեռան սրտում կամ հանդիպում է իր նմանին՝ Բարություն է, Ծնունդ, խաղաղ Երկունք։ Բայց երբ Սերը երկար կուտակվում է՝ պոռթկում է իբրև երկրաշարժ կամ հրաբուխ...»։ Ամբողջ դասարանն էր շշմել, մանավանդ արդեն արբունքի հասած աղջիկները, որ միայն սեր բառը լսելիս շիկնում էին... Իսկ դիրեկտորին կատաղացրել էր ութերորդցու դատողությունը սիրո մասին...

Եվ երբ դասից հետո Մկաց Աղբյուր էր բարձրանում, իր հետևից հասավ Անիկը՝ դասընկերուհիներից մեկն ու ասաց.

— Կներես, Աբո, մենք քո հոգու հետ շատ ենք խաղացել, ի՞նչ իմանայինք, թե ինչ հոգի է դա։ Ախր, դու համարյա չես խոսում, ու մենք քեզ չենք ճանաչում։ Կուզե՞ս՝ գամ ձեր տուն...

Ինքն էր հիմա զարմացել. նայեց նրան, սիրուն թվաց՝ սարերում հանդիպած ամենասիրուն արարածից էլ սիրուն, բայց դարձյալ ձայն չհանեց, միայն գլխով «չէ» ասաց։ Անիկը երևի մտածեց, թե աշխարհից ու մարդկանցից խռոված է ու «ցտեսություն» ասելով՝ հեռացավ։

Էդ օրը մագլցեց դարձյալ Հաչա Քար, ակամա ոչ թե գագաթներից որևէ մեկին, այլ երկուսի արանքում նստեց... Առաջին անգամ աղջկա պատկերը անընդհատ իր հետ էր, ու ինքն իր կարդացած գրքերը վերհիշելով՝ հասկանում էր, որ հոգում սեր է ծնվում, գուցե դա մանկական հրապուրանք էր, բայց ինքն իրեն մանուկ չէր համարում...

Անիկի պատկերը հետո իր ուղեկիցն էր ու նաև իրեն ուժ էր տալիս իրենց թթենու պտուղների նման։ Առիթը բաց չէր թողնում նրան հանդիպելու՝ իբր պատահաբար, բայց համարձակություն չէր ունենում երկար զրուցելու կամ ընդհանրապես զրուցելու։ Անիկը դա վերագրում էր նեղացածությանն ու նրա արջի բնավորությանը, իսկ իրականում ինքն ամաչկոտ էր, երբ խոսքն աղջիկներին էր վերաբերում։ Մինչ իրեն բանակ տանելը սկսեցին ավելի հաճախ հանդիպել։ Մանավանդ երեկոները՝ Անիկն իբր ընկերուհիների հետ դուրս էր գալիս զբոսնելու և անցնում էր էնպես, որ Աբկայը Աղբրի մոտից՝ հեռվից տեսնի իրեն։ Ինքը տեսնում էր, իջնում ու աղջկան տուն ուղեկցում, ապա երկար կանգնում էին նրանց տան շեմքին, թեպետ վախենում էին նաև, որ փոքր գյուղում կարող են խոսակցություններ սկսվել։ Ու հենց սկսվեցին խոսակցությունները՝ Անիկի բարեկամ մի տղա Աբկային կանչեց առանձին զրույցի ու ասաց. «Էլ չտեսնեմ նրա հետ հանդիպես...»։ Անիկին էլ տանն էին ասել. «Ոչ տուն ունի, ոչ տեղ, ոչ մի բան, նրա հետ կյանքը կապել չի կարելի...»։ Ու իրենց հանդիպումները դադարեցին։ Եթե էդ խոսակցություններն էլ չլինեին, մեկ է՝ իրեն բանակ տանելուց հետո կապերը խզվելու էին։

Անիկի ամուսնանալն ու մայրաքաղաք տեղափոխվելն ինքն իմացավ սովետական բանակում ծառայելիս. ոչ մեկը չասաց կամ նամակ չգրեց, ինքը իմացավ։ Բայց սերը մնացել էր, ու շատ տարիներ հետո, արդեն հիսունն անց էին, նորից հանդիպեցին։ Մայրաքաղաքում բնակվող ու արդեն թոռնատեր Անիկը մի քանի օրով շրջան էր եկել։

Ինքը հայտնի հրամանատար էր, ու իր կնամոլության մասին էլ առասպելներ էին տարածում, իբր՝ կանայք ու աղջիկներ է տանում֊լրբացնում, փողով կենակցում հետները։ Էդ կանանց ճիչերը, իբր տարածվում են ողջ գյուղաքաղաքում... Աբկայը գազան է՝ վերջում ծեծում է ու ճանապարհում։ Իսկ կանայք, ճար չունեն, էլի գնում են, եթե հրավիրում էր...

Ու Անիկն էլ, երևի, լսել էր էդ պատմությունները։ Երբ հանդիպեցին պատահաբար, Աբկայի մեջ հին սերը գլուխ բարձրացրեց։ Առանձին հանդիպման առիթ էր ման գալիս, մանավանդ Անիկն ասաց, թե մի քանի օրից մեկնում է։

Անիկն ինքը եկավ հրաժեշտի հանդիպման։ Եվ ուղիղ եկավ Մկաց Աղբյուր՝ չմտածելով անգամ, թե կարող է մարդիկ նկատեն, ու հազարումի խոսակցություններ լինեն։

Դա պարզապես սեր չէր, որ արեցին, դա երեսուն տարվա սպասումն էր՝ դուրս պոռթկաց իրենց երակներից ու պրկված նյարդերից, դա երեսուն տարվա չարածն էր. մերձեցման պահերին Անիկը հենց էդպես էլ շշնջում էր ու ասում. «... Լեռան սրտում քնած Մեծ Սերը...»,— հիշում էր դեռ Աբկայի շարադրությունը։ Աբկայը սիրում էր լուռ, առանց բառերի։

— Էս ի՞նչ ստեր են քո մասին տարածել,— Անիկն ասաց՝ խոնջացած մեկնվելով Ժայռափորի հատակին փռված թաղիքի վրա,— էդ ի՞նչ հիմարություններ են դուրս տալիս...

Երեսուն տարվա իրենց չարած սերն էդպես ու միանգամից պոռթկաց։ Բայց մի անգամ էր, էդ մի անգամն էր։ Հաջորդ օրը Անիկը, գործերը շրջանում ավարտելով, մայրաքաղաք վերադարձավ ու Աբկայն էլ նրան չտեսավ, բայց ծրար ստացավ. բացեց՝ երկու տող էր ընդամենը. «Ճիշտ են ասում, որ Դև ես... քնքուշ Դև...»։ Իսկ երկտողի տակ ժպտացող դեմք էր նկարված՝ երեխայի խզբզոց...

... Ու հիմա, շշմած նայեց էդ կնոջը, երբ սա ասաց.

— Ես Անիկի աղջիկն եմ...

Կինը պատմեց...

Երեսուն տարեկան է։ Ամուսնացել է վաղ՝ 19 տարեկանում։ Ամուսինը 90֊ին կամավոր երկրապահ դարձավ, իսկ 1992֊ին՝ Սպարապետի կոչով գնաց կռիվ։

— Դու իրեն կարող է իմանաս, ամուսինս ասում էր, որ մի երկու անգամ հանդիպել եք, «Բեղլու» էին ասում։

Աբկայը հիշեց՝ հանդիպել էր «Բեղլուին»։ Ճիշտ է, կռվի պահին նրան չէր տեսել, բայց գիտեր, որ բոլոր մահապարտների նման նռնակը վզից կախ է կռվել։

Կինը շարունակեց պատմել։

«Բեղլուն» կռվից վերադարձել էր վիրավորված։ Վիրահատել էին ոտքը, գոնե լավ էր՝ չէին անդամահատել։ Մի քիչ կաղում էր ու նաև կոնտուզիա էր ստացել, շուտ էր բորբոքվում։ Աշխատանք դժվարությամբ էր գտել, բայց գտել էր, ու գործը վատ չէր։ Իրենց տարածքի էլեկտրացանցում տեսուչ էր աշխատում՝ սպասարկում էր մի հինգ֊վեց շենք։ Թաղամասում էլ, մի հարմար տեղում, փոքրիկ կրպակ էին դրել, կինն էր աշխատում։

— Բայց մի տարի առաջ գործից ազատեցին։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց Աբկայը,— ինչ որ բա՞ն էր արել։

— Չէ, պարզապես նոր պետ նշանակեցին, սա էլ սկսեց բոլորին հանել գործից։ Ասում էր՝ կամ մեր կուսակցության անդամ պիտի դառնաք կամ գործից դուրս գաք։ Դե ամուսինս էլ կուսակցության֊բանի հետ գլուխ չուներ։ Ազատեցին։

— Ինչո՞ւ չդիմեց Սպարապետին, կօգներ։

— Ասաց՝ հո աշխատանքի էս փոքր հարցով Սպարապետին չե՞մ անհանգստացնի, կրպակով կապրենք։ Բայց դե կրպակն էլ ձեռքներիցս խլեցին։

«Բեղլուի» կրպակ երկու հոգի էին եկել, թե պիտի ծախես, տարածքը լավն է, մենք գնելու ենք, ու էստեղ մեծ խանութ սարքենք։ Քեզ երեք հազար դոլար ենք տալիս, երկու օրից ազատում ես։ «Բեղլուն» դրանց դուրս էր արել։

— Դու գիտես,— ասել էին,— երկու օրից որ եկանք՝ ուժով ենք առնելու։

Երկու օր հետո եկել էին.

— Հը՞, ի՞նչ որոշեցիր, տալի՞ս ես, թե՞...

Չէին հասցրել խոսքները ավարտել։ Ասում էին՝ «Բեղլուի»՝ պատերազմում ստացած կոնտուզիայի հետևանքն էր նյարդերի էդ լարվելն ու միանգամից բռնկելը։ Վեճի թունդ պահին վզից կախած նռնակը պայթեցրել էր։ Զոհվել էին ինքն ու դրանցից մեկը։ Մյուսը՝ ծանր վիրավորվել էր, բայց փրկվել ու հիմա էդ տեղում մեծ խանութ է կառուցել։

— Ես պոռնիկ չեմ, Աբո,— ասաց կինը,— էս հյուրանոցում հավաքարարություն եմ անում։ Երեք երեխա ունեմ ու ոչ մի օգնող. ծնողներս ռուսաստաններում ինչ֊որ տեղ են, լուր էլ չունեմ։

— Ուրեմն, Անիկը Ռուսաստանո՞ւմ է,— զարմացավ Աբկայը ...

— Հա, գնացին Ռուսաստան, հայրս ստիպեց, թեպետ մայրս չէր ուզում։ Ինչ֊որ պատմություն էր եղել՝ ինձ էլ չասացին... Ես էս հյուրանոցում հավաքարարություն եմ անում։ Մի անգամ երեկոյան, գործերս ավարտելուց հետո, պատրաստվում էի տուն գնալ, շրջանից եկած մի նորահարուստ կանգնեցրեց ու առաջարկեց փողով իր հետ կենակցել։ Աբո, հավատա, եթե էդ օրը գոնե հազար դրամ լիներ դրամապանակումս, երևի ապտակեի դրան... Բայց... Հիսուն դոլար էր առաջարկում։ Մեկ֊երկու։ Սովորեցի, ու հիմա երբեմն... Բայց ես պոռնիկ չեմ, երեք երեխուն կերակրել է պետք... Քեզ ճանաչում էի, դրա համար էլ մոտեցա... Ես երբեք չեմ մոտենում ու ինքս չեմ առաջարկում... Դե, երեսուն տարեկանի համեմատ տեսքս լավն է, իրենք են առաջարկում, մանավանդ՝ շրջաններից եկածները... Ասենք, էս հյուրանոցում արտասահմանցի չի էլ իջևանում։ Միշտ չի, մեկ֊մեկ՝ խիստ կարիքի ժամանակ։ Մեկը տասը հազար դրամ է տալիս, մեկը մի քիչ ավելի... Դե էն առաջինը, որ գալիս է, հիսուն դոլարից պակաս չի տալիս...

Աբկայը հանեց, մոտի եղած ամբողջ դրամը, որ մի պատկառելի գումար էր, տվեց էդ կնոջը, իսկ առավոտյան նրան տարավ նոտարի մոտ, լիազորագիր գրեց, որով նրան լիազորում էր քաղաքում իրեն սեփականության իրավունքով տրված բնակարանը վաճառել։

— Կվաճառես, փողը կվերցնես ու կապրեք, բայց ընթացքում անպայման ուրիշ գործ գտիր ու թող էս զբաղմունքը։ Կամ էլ, եթե կարող ես, էդ փողով մի փոքրիկ գործ դիր ու ապրիր։ Գումարը մեծ է լինելու, եթե անգամ գործ չդնես, ապա 10 տարի ընտանիքդ կպահես, դե մինչև էն էլ տղադ կմեծանա։

Կինը չգիտեր ինչ ասի, ոնց իր երախտագիտությունը հայտնի, կարկամել֊մնացել էր։

— Հասցրու վաճառքը անել էս քանի օրը կամ՝ առնվազն մինչև դեկտեմբերի 22֊ը, որովհետև եթե ուշացնես, հնարավոր է ես չլինեմ, ու ձեռքիցդ խլեն։ Տունը լավ տեղ է, արագ կվաճառվի։ Ես էնտեղ ոչ մի օր չեմ ապրել, քաղաք հազվադեպ եմ եկել, գալուց էլ միշտ հյուրանոցում եմ մնացել։ Դատարկ բնակարան է։ Էս էլ քեզ բանալիները։

* * *

Զինադադարից հետո վերադարձել էր իր կյանքին, թեպետ կյանքն արդեն վաղուց ուրիշ էր դարձել։ Կռված տղերքի մեծ մասը շվարել֊մնացել էր, որովհետև պետք է տան ու ընտանիքի հոգսեր հոգար, բայց աշխատանք չկար, գործ չկար, պատերազմի ժամանակ էլ թալանով չէր զբաղվել, որ հարստություն կուտակած լիներ ու սեփական գործ սկսեր։ Ոմանք հաջողացրին սկզբում սեղանիկ, հետո փոքրիկ կրպակ դնել ու այստեղից֊այնտեղից ճարած ինչ֊որ ապրանքներ վաճառել։ Բայց դրանից հացի փող հազիվ էր դուրս գալիս։ Ու գալիս էին, մի տեսակ սովորություն էին դարձրել՝ ամեն երեկո գալիս էին Աբկայի մոտ ու զրուցում. նրանց մնացել էին միայն հիշողությունները։

Սպարապետը լուր ուղարկեց, թե մոտակայքում է և կուզենար հանդիպել։ Ու առաջարկեց մտնել բանակ։ «Հրահանգիչ կլինես,— ասաց Սպարապետը,— քեզ նման ազնիվ տղերքը հիմա շատ են պետք, փակագծերը չբացեմ, ինքդ լավ գիտես ինչ եմ ասում»։ Հետո ամբողջ հրամկազմին ասել էր. «Աբկայի ամեն արածի համար ես եմ պատասխանատու»,— ասել էր, որովհետև գիտեր, որ Աբկայն իրենցից ոչ մեկին նման չի, և նրա արածները ոչ մեկը ճիշտ չի հասկանալու։ «Մենք բոլորս խրված ենք, մեզանից յուրաքանչյուրն ինչ֊որ մի սխալ արել է, որ հետո մեր երեսով են տալու։ Հաղթանակը մոռացած՝ ասելու են, դու էն չէի՞ր, որ... Իսկ Աբկային ոչ մեկը չի կարող ոչ մի բան ասել, ոչ մեկը չի կարող մի մեխ անգամ նրա աչքը խոթել, թե պատերազմի ժամանակ դու սա թռցրել ես։ Նա բնության մարդ է ու բնության նման ազնիվ, նրա դաստիարակությունը զինվորներին շատ է պետք։ Խիստ է, բայց ոչ դաժան, համարձակ է, բայց ոչ «քյալլագյոզ»։ Նա չի գողանալու, դաժան չի լինելու, բայց եթե նրա իմացածի 10 տոկոսն էլ զինվորները յուրացնեն, մեր բանակին հասնող չի լինի»։ Էդպես ինքը դարձավ Հրամանատար Աբկայ, թեպետ «Հրամանատար» դիմելաձևին չսովորեց։

Բայց իր խստությունը դաժանության վերագրեցին ու հետո դաժանության մասին պատմություններ էին պատմում։

* * *

Երբ զորակոչիկների առաջին խումբը եկավ՝ Աբկայը, նրանց տեսնելով, մտաբերեց իրեն՝ սովետական բանակում։ Զինկոմիսարիատում հիշել էին, որ Գյուղից վեր՝ լեռնային ժայռափորում մի ջահել է ապրում, ու քանի որ զորակոչի պլանը չէին կատարել, եկան ու տարան։ Էդ ժամանակ ինքն առաջին անգամ իսկականից փաստաթղթեր ունեցավ, որովհետև զինկոմիսարիատում մի օրում պատրաստեցին ամեն ինչ։ Մենակ խնդրեց, որ ծննդյան օրն ու թիվը ճիշտ գրեն, որոհետև դա շատ կարևոր է։ Ու տարան՝ սկզբում մայրաքաղաք՝ զորակոչային հավաքակայան, հետո՝ գնացք նստեցրին ու յոթ օր իրենք գնում էին, մինչև հասան նշանակման կետ՝ Հեռավոր Արևելք։ Դպրոցում սովորած ռուսերենն իրեն բավարար էր բանակում յոլա գնալու համար։ Այսինքն՝ հրամանատարների հրամանները հասկանում էր։

Զորամասը, ուր տեղավորեցին նաև իրեն, ուսումնական էր և պատրաստում էր հետևակի մարտական մեքենայի վարորդներ, հրաձիգներ ու կրտսեր հրամանատարներ՝ սերժանտներ։ Ապագա կրտսեր հրամանատարների վաշտերում ընդգրկում էին հիմնականում քիչ թե շատ կրթություն ստացածներին, սակայն, չհասկացավ, թե ինչպես իրեն էլ ընդգրկեցին հենց էդ վաշտերից մեկում։ Զորամասն աշխարհից կտրված էր, ամենամոտ բնակավայրը՝ 12 կիլոմետր հեռավորության վրա, ինքը՝ անտառապատ բլրակների մեջ։ Աբկայի համար՝ հարազատ միջավայր էր, միայն թե բնությունն էր ուրիշ։ Ու առաջին իսկ օրից և՛ վաշտի հրամանատարը, և՛ իրենց դասակի ու ջոկի հրամանատարները զգացին Աբկայի ներքին ուժը։ Ամենաառաջին օրը, երբ նորակոչիկներին շարեցին պտտաձողի մոտ և առաջարկեցին «պադյոմ պեռեվառոտ» անել, ապա և՝ ձգվել, ինքը զարմացրեց բոլորին... Նախ 12 անգամ պտտվեց ձողի վրա, ապա և՝ սկսեց ձգվել, էնքան, որ հրամանատարներն ասացին՝ «բավական է»... Հետո, երբ մյուսները մոտեցան պտտաձողին... Աբկայի ուժի մասին առասպելներն առաջին անգամ հենց էդտեղ սկսեցին տարածվել... Իսկ ինքը զգում էր, որ կես ուժով է դեռ, քանի որ կտրված էր իր միջավայրից՝ իրենց թութը, որ իրեն ուժ էր տալիս, չկար, այսինքն վերջացել էր ճանապարհին. մայրը մի քանի բուռ հետը դրել է, բայց ինքը դա գնացքում արդեն վերջացրել էր, ու չկար նաև Մկաց Աղբրի ջուրը։ Բանակային կերակուրն իրեն ուժ չէր տալիս, բայց 18 տարում կուտակածը երկու տարի իրեն լիուլի բավարարեց, որ միշտ առաջինը լինի։ Առաջին դժվարությունը զգաց դահուկավազքի ժամանակ։ Բոլորին դահուկ տվեցին, ասացին՝ մի քանի ժամ վարժվեք, վաղվանից եռօրյա դահուկարշավ է լինելու՝ մարտական ամբողջ հանդերձանքով։ Մոտ քառասուն կիլո հանդերձանքը ոչինչ՝ իր համար ծանրություն չէր, բայց դահուկ չէր քշել։ Նախանձոտ ռուս զինվորներից ոմանք, ովքեր ձյան մեջ մեծացել ու դահուկավարել գիտեին, սկսեցին իրեն ձեռ առնել։ Լուռ էր ու սովորում էր... Առաջին օրվա 30֊կիլոմետրանոց արշավին համարյա չհանգստացավ, որովհետև հենց հասնում էր հանգստի վայր՝ մյուսներն արդեն հանգիստն ավարտած առաջ էին գնում։ Օրվա վերջին արդեն կարգին վարում էր և երկրորդ ու երրորդ օրերը՝ հիմնական խմբի հետ էր... Բայց միայն արշավ չէր, վազքի ընթացքում նաև տակտիկական պարապմունքներ էին, բացվել շղթայով, ապա և՝ կրակել դիմացի թիրախներին, գրոհով գրավել պայմանական հակառակորդի կրակակետերը... Սա միակ դժվարությունն էր ամբողջ ծառայության ընթացքում, մնացած ամեն ինչ իրեն հեշտ էր տրվում։ Միայն քաղպարապմունքները չէր սիրում ու սովորեց դրանց ժամանակ չլսել... Մեկ էլ՝ մորն էր կարոտում... Դե, նամակ չէր գրում՝ միևնույն է, մայրը չէր կարդալու, ու իրենք պայմանավորվել էին, որ երկու տարի իրար հետ կզրուցեն մտքներում։ Ու զրուցում էր։ Դա էր իրենց նամակագրությունը, և երբ տուն եկավ, մայրն ասաց. «Մի երկու անգամ ասածներդ լավ չեմ հասկացել, եթե հիշում ես, հիմա թարգմանիր կամ ասա, թե ինչ էիր ուզում ասել...»։ Ինքը, որ իր երկու տարվա բոլոր զրույցները հիշում էր, արագ կողմնորոշվեց, ու մորը հիշեցրեց ասածները...

Էդ բանակն իր համար շատ լավ էր. նախ սովորեց Կալաշնիկով ավտոմատին՝ շաբաթվա երկու օրը հրաձգության վարժանքներ էին, ու շատ շուտով դարձավ ոչ միայն դասակի, այլև վաշտի լավագույն հրաձիգը, ապա և՝ յուրացրեց և՛ մարտական մեքենան վարելը, և՛ հրաձիգի գործը՝ կարող էր անվրեպ կրակել և՛ մեքենայի գնդացրից, և՛ հրանոթից...

Ուսումնական զորամասից հետո իրենց տեղափոխեցին այլ զորամաս, ու ինքը դարձավ ջոկի հրամանատար. ջոկն ուներ իր մեքենան և մեքենայի անձնակազմը... Յուրաքանչյուր վեց ամիսը մեկ մեծ զորավարժություններ էին լինում, ու Աբկայի ջոկը միշտ հաջողությամբ էր կատարում առաջադրանքները...

Ու երբ բանակից եկավ, և հաշվառման էր կանգնում զինկոմիսարիատում, կոմիսարը, տեսնելով նրա բնութագրերն ու ստացած շնորհակալագրերը, ասաց.

— Տղա ջան, արի դիմում գրիր, ուղարկեմ զինվորական ուսումնարան՝ սպա կդառնաս։

— Չէ,— ասաց ինքը,— ես մեր լեռներին կարոտել եմ։

Ու մնաց նորից իր գործին՝ ուրիշների այգին մշակելուն ու սարերում որսորդներին ուղեկցելուն։

Հետո, նոր պատերազմի ժամանակ, սովետական բանակում ստացածը, թեպետ երեսունից ավելի տարի էր անցել, կռվի կանոններում շատ բան էր փոխվել, պետք եկավ... Ինքը կարողանում էր կազմակերպել և պաշտպանություն, և գրոհ... Մանավանդ՝ լեռներին էլ ծանոթ էր վաղուց։

Եվ ահա կանգնած է առաջին զորակոչիկների դիմաց ու հիշեց, թե ինչից պիտի սկսի... Տարավ կանգնեցրեց պտտաձողի առաջ, ու ասաց. «Ձգվեք»։ Ֆիզիկական պատրաստվածություններն էր ստուգում...

Երկու տարի հետո Աբկայը կնայի էդ երիտասարդներին, որ առաջին օրով դեռ վախվորած մոտենում էին պտտաձողին, ու կտեսնի երեկվա պատանիներին՝ առնականացած ու կհասկանա, որ նրանց տղամարդ դառնալու մեջ նաև իր բաժինը կա։ Միայն մի բան էր, որ ինքը արգելեց իրենց զորամասում. սովետական «դեդովշչինան», որ ասում էին այլ զորմասերում արդեն սկսել է բույն դնել... Ինքը կտրականապես ասել էր. «Եթե հանկարծ զորամասում այդպիսի բան նկատեմ, պատժելու եմ ամենախիստ կերպով»։

* * *

Փառքն ու առասպելներն իրենից առաջ էին գնում։ Ու էդ առասպելներով համեմված փառքը սկսել էր տարածվել դեռ պատերազմից էլ շատ առաջ՝ Շարժումը սկսվելու պահին։ Երբ մայրաքաղաքային միտինգների ալիքը նաև իրենց՝ արդեն քաղաք կոչվող Գյուղը հասավ, ու Բազարին՝ չինարիներին հարող փոքրիկ հրապարակում ժողովուրդ էր հավաքվում, ինքն էլ մի անգամ ճառ ասաց։ Էս ճառն էր, որ հիշեցրեց նախկինում ասած հատուկենտ մտքերը, ու մարդիկ հասկացան, որ Աբկայը կարծես թե խելոք է ու ծնվել է առաջնորդ լինելու համար։ Բայց շրջանի կոմունիստական ղեկավարությունն իրեն չսիրեց։ Ու հենց կոմունիստներն էլ սկսեցին նրա դիվային ու դաժան բնույթի մասին առասպելներ տարածել։ Երբ 88֊ի նոյեմբերի վերջերին ադրբեջանական գյուղերից սկսեցին բնակչությանը տեղահանել, ինքն ամեն ինչ արեց, որ արյունահեղություն չլինի։ Մի, իրոք կարծես դիվային ուժով, կարողանում էր բոլորին համոզել, որ միևնույն է, աշխարհը խառնվել է իրար, ու դրանք հեռանալու են, եկեք մեր մասին վատ տպավորություն չստեղծենք էս աշխարհում ու համոզենք, թող խաղաղ հեռանան։ Ու համարյա էդպես էլ եղավ. առանց կրակոցների ու ավելորդ կռիվների, գյուղերը մի շաբաթում դատարկվեցին։ Իսկ Ադրբեջանի հայաբնակ շրջաններից էլ հակառակ ուղղությամբ ձգվեցին փախստականների քարավանները։ Յոթ օր, ուղիղ յոթ օր, երբ գյուղերը դատարկվում էին, մարդիկ Աբկային էին ընդունում իբրև իշխանություն։ Ու ինքն իսկական իշխանություն էր։ Ջահելները խմբեր էին կազմում, զինվում ունեցած֊չունեցածներով ու գալիս ասում էին. «Որտե՞ղ գնանք, ի՞նչ անենք»։ Ու Աբկայը նրանցից մեկին խմբի ղեկավար էր կարգում և ուղարկում իր իսկ որոշած պոստերը և պատվիրում, որ հսկեն խաղաղ տեղահանությունը։ Պատվիրում էր, որ ոչ մի կրակոց, բռնություն չլինի։ Ու երբ բոլոր գյուղերն արդեն դատարկվել էին, բացի N գյուղից, որը շրջանից շատ էր կտրված, դժվարանցանելի ճանապարհով էր կապված շրջանին, և որտեղ ինքնապաշտպանության ղեկավարը Հասանն էր, Աբկայը կազմակերպեց դատարկված գյուղերի անասունները փրկելու գործը։ Մարդիկ հեռացել էին, ու ֆերմաներում անասունները մնացել էին անտեր։ Ինքը տղերքին հավաքեց ու ասաց. «Ով ուզում է և կարող է անասուն խնամել, թող գնա էդ գյուղերում գործը վերցնի իր ձեռքը, մինչև մարդիկ բերենք֊բնակեցնենք»։

Դրանից հետո էր, որ նորից վերադարձավ իր գործին, մինչդեռ իր հետ էդ յոթ օրն անքուն գիշերներ անցկացրած մի քանիսը, ղեկավարելու և իշխանություն ունենալու համը առած, մնացին ասպարեզում ու սկսեցին պահանջել ղեկավար լիազորություններ։

Գյուղերը դատարկելուց հետո էր, կանչեցին ռայկոմ՝ «իրավիճակը քննարկելու»։ Ինքը, ճիշտն ասած, քննարկելու բան էլ չուներ։ Բայց գնաց։ Նստած էին փողկապավորներն ու համազգեստավորները։ Ի՞նչ էին քննարկում։ Բառեր էին աղում։ Ու մեկ էլ հանկարծ միլպետը, թե.

— Քեզ կարող ենք հասարակական կարգը խանգարելու համար կալանել։

Աբկայը կարկամեց, շշմեց, ու ռայկոմում առաջին անգամ տեսան նրա անզուսպ պոռթկումը.

— Ի՞նձ։ Էդ ձեզ բոլորիդ է պետք ձերբակալել, որ մատներդ մատներիդ չխփեցիք... Ես յոթ օր ամեն ինչ արել եմ, որ արյունահեղություն չլինի, որ գնացողը հանգիստ գնա, եկողը՝ գա... Ու հիմա դրա համար ինձ պիտի կալանավորե՞ք...

Յոթ օրվա անքնությունը դուրս պոռթկաց էդ գոռոցով, ու ինքը չիմացավ ինչպես ելավ տեղից և կարող էր իսկականից կռիվ սարքել, եթե ռայկոմի երկու կին աշխատակցուհիները չընկնեին թևերն ու կողքի սենյակ չտանեին, իսկ Աբկայի գոռոցը լսելով՝ Բազարին հավաքված տղերքը, մտածելով, թե կռիվ է՝ չլցվեին ընդունարան... Ինքը դժվարությամբ հանդարտվեց։ Ու դրանից հետո էր, որ առաջինը հենց կոմունիստները սկսեցին լուրեր տարածել, թե Աբկայը խելագար գազան է, ու նրանից պետք է զգուշանալ։

Երբ արդեն գյուղերը դատարկվել էին ու մեծ իրարանցումների ժամանակն ավարտվել, Մոսկվան էլ ինչ֊որ զինվորներ էր լցրել շրջան, նաև՝ ԿԳԲ֊ի գործակալներ, մայրաքաղաքից երկու հոգի՝ Կոմիտեին մոտ կանգնածներ եկան՝ շրջանի իրավիճակին ծանոթանալու։ Աբկայը նրանց հանդիպեց իր ժայռափորում, այսինքն՝ նրանք իր մոտ եկան։ Ու երբ մայրաքաղաքից եկածները սկսեցին, թե էս ինչ բանը ոչ թե էսպես, այլ էնպես պիտի անեիք, Աբկայը լուռ լսեց, հետո ասաց. «Ելեք ու էստեղից ռադ եղեք. դուք ո՞ւր էիք մինչև հիմա։ Ժամերով զանգում՝ ոչ մեկիդ չէինք գտնում, որ մի խորհուրդ հարցնենք, մեր խելքով ու մեր իմացածով, առանց արյունահեղության, մեր տեղի իրավիճակը վերլուծելով գյուղերն ազատել ենք, արդեն փախստականներ են եկել, բնակվում են, հիմա դուք եկել ու ասում եք, էսպես չի, էնպես անեիք։ Էն ժամանակ գայիք ու ձեր խորհուրդները տայիք, էնպես որ՝ վեր կացեք ու չքվեք ձեր մայրաքաղաքը, երբ որ ձեր օգնության կարիքը զգանք, ինքներս կկանչենք»։ Մայրաքաղաքցիները, Կոմիտեին մոտ կանգնած անձնավորություններ, նման պատասխան երբեք չէին ակնկալում, մեկ ուզեցին բորբոքվել, «Մենք Կոմիտեի հանձնարարությամբ ենք եկել»,— ասել, մեկ էլ հասկացան, որ Աբկայի հետ գլուխ դնել չարժե, քանի որ նա արդեն էնպիսի հեղինակություն է էս շրջանում, որ իրենք ավելի կվարկաբեկվեն։ Ու հեռանալով Աբկայի ժայռափորից՝ համագործակցելու ավելի հարմար մարդիկ գտան, նրանց հետ պայմանավորվեցին Կոմիտեի ցուցումներով հետագա գործողություններ անելու մասին։ Ու հենց նրանց ցուցումով էր, որ հետագայում՝ արդեն 90 թվին, նոր խորհրդարանի առաջին նիստերի ժամանակ ապակայունացրին շրջանի, հետագայում պարզվեց՝ նաև ամբողջ հանրապետության իրավիճակը, որ արագ հաստատեն վարչապետի թեկնածությունը, ասելով՝ կառավարություն է պետք, թե չէ երկրում անկարգություններ են։ Էդ 90 թվին էր, որ Աբկայը նորից ասպարեզ իջավ ու զսպեց տաքգլուխներին, որոնք առանց հասկանալու, որ իրենց մի քանի հոգի, ովքեր արդեն խաղալիք էին դարձել մայրաքաղաքային ինտրիգանների ձեռքին, մղում են անկարգությունների, մեքենաներ էին իբր թե պայքարի կարիքների համար առևանգում, իսկ երկու տաքգլուխ էլ բանկի վրա հարձակում ձեռնարկեցին։ Հետո էդ տաքգլուխներից երկուսը, որ կարծում էին, թե Աբկայն էլ ամեն ինչից տեղյակ է, եկան, թե. «Էսքանն արեցինք, հիմա ի՞նչ պիտի անենք»։ Աբկայն էլ, թե. «Էդ մեքենաները տարեք հանձնեք տերերին ու ամեն մեկդ գնացեք ձեր գործին»։

Ու իր մասին առասպելների մի մասը հենց իր դաժանությունն էր։ Մանավանդ, երբ փոքրիկ ջոկատով մասնակցեց մի քանի կռիվների, N գյուղում բանակած ու ինքնապաշտպանություն կազմակերպող Հասանն իր հայրենակիցների մեջ սկսեց տարածել Աբկայի դաժանության մասին լուրերը, որոնք հետո, չգիտես ինչ ուժով գալիս ու հասնում էին նաև իրենց կողմերը։

Հասանը տարածել էր, թե Աբկայը սպանվածների ականջներ է կտրում ու պահում իր մոտ իբրև մարտական ավար կամ հաղթանշան, որ տանը, այսինքն՝ Ժայռափորում, պատից ուլունքների նման այդ ականջներն է կախում։ Ասել էր, թե Աբկայը շեյթան, այսինքն՝ սատանա է, ու նրան գնդակից մահ չկա։ Մանավանդ հակառակորդն էլ տեսել էր, որ նա հասակով մեկ առաջ է գալիս, ու ոչ մի գնդակ նրան չի դիպչում։ Հակառակորդն, իհարկե, չէր տեսնում, բայց տարածում էր, թե Շեյթանի մարմնից գնդակները ետ են թռչում՝ ինչպես աշխարհի ամենաամուր պողպատից։ Ու հենց լսում էին, որ իրենց դեմ կռվողն Աբկայն է, բոլորը սարսափում էին՝ պատկերացնելով իրենց խփված ու ականջները կտրած։ Ինքն արհամարհանքով էր վերաբերվում նման լուրերին, ու իր զինվորներն էլ գիտեին, որ նման բան չկա ու չի կարող լինել. Աբկային ճանաչողները գիտեին նրա խաղաղ բնավորությունը, ճիշտ է, երբեմն պոռթկում էր, բայց հազվադեպ ու միշտ տեղին, բայց որ դաժանություն անի՝ երբեք։ Սակայն իր դաժանության մասին էդ լեգենդները, հետո՝ խաղաղ ժամանակ էլ տարածողներ շատ եղան, ու մարդկանց մեծամասնության մոտ ինքը նեռի ու անսիրտ գազանի կերպարանքով էր պատկերանում։ Ինքը, որ ծառի ու ծաղկի, բնության ու բնության արարածների սիրահարն էր, որ անգամ ճանճ չէր սպանում, որ պատերազմի մեջ էր ներքաշվել անկախ իր կամքից, իսկ բանակաշինությանը լծվել էր Սպարապետի խնդրանքով — մարդկանց մոտ դաժանության մարմնացում էր, թեպետ, պատերազմի ողջ ընթացքում, մանավանդ շրջանի տարածքում, ամեն ինչ արել էր առանց արյունահեղության սահմանները պաշտպանելու համար։

Երբ 90 թվականի ապրիլի 24֊ին տաքգլուխ տղերք զոհվեցին N գյուղի շրջակայքում, այն դեպքում, երբ ինքն ասել էր, պետք չի, մի գնացեք, ժամանակը կգա իրենք կհասկանան ու կքոչեն, ես նրանց խաղաղ կքշեմ, տղերքը գնացել էին ու զոհ տվել։ Անմեղ զոհ ու անիմաստ։ Ինքն էդ ժամանակ իսկականից բարկացել էր։ Սարսափելի էր բարկացել, էնքան, որ կարող էր իրոք արդարացնել իր մասին տարածվող առասպելներն ու դաժանություն ցուցաբերել։ Ու պատժեց։ Պատժեց, որ չանսացին իր խոսքին ու գնացին։ Պատժեց սարսափելի՝ զենքերն առավ ձեռքներից ու ուղարկեց տուն՝ ասելով. «Դուք այլևս զինվորներ չեք, դուք չեք հասկանում երկրի շահը, գնացեք ու զբաղվեք ձեր գործով»։ Հետագայում, իհարկե, տղերքը եկան, իր ոտքերն ընկան, խնդրեցին, ասացին, որ կենթարկվեն բոլոր հրամաններին, միայն թե թույլ տա մինչև վերջ ջոկատում մնալ։ Ներեց ու թույլ տվեց։

Մեկ էլ չէր սիրում մայրաքաղաքից ժամանողներին, մանավանդ էն դեպքից հետո։ Ու մի օր էլ էլի եկան մայրաքաղաքից, թե քեզ ու քո ջոկատը մինչև ատամները կզինենք, միայն թե դարձեք մեր կուսակցության անդամ։ Աբկայը նրանց էլ ուղարկեց համապատասխան տեղ՝ ասելով. «Ջոկատիս, հա, զենք է պետք, բայց եթե ձեր շահը հայրենիքը լիներ, դուք առանց պայմանի կօգնեիք մեզ զինվելու։ Հիմա եկել ու ինձ պայմաններ եք թելադրում զենքի դիմաց։ Պետք չի ինձ ձեր զենքը, էդ ձևով պետք չի, դուք էդպես ազգը կտանեք պառակտման կամ էլ ձեր զենքը կօգտագործեք տեռորի համար, թողեք ու իմ շրջանից չքվեք, քանի ինքս ձեզ չեմ քշել էնպես, որ ճանապարհը մոռանաք»։

Եվ երբ Սպարապետը կանչեց ու ասաց. «Բանակ ենք ստեղծում, ու դու պիտի լինես օգնողներից մեկը», ինքը լծվեց գործի։ Ինքը բանակ էր շինում, իսկ իր համար սկսեցին տուն շինել։ Ճիշտն ասած, ինքն էլ սկզբում ոգևորվեց տան գաղափարով։ Տղերքն ասել էին. «Հո ամբողջ կյանքդ էդ սարի ժայռափորո՞ւմ չես անցկացնելու»,— ու տեղի ընտրությունը թողեցին իրեն։ Ինքը գետափին՝ կիրճի հարավային հատվածում, համարյա գետաբերանի մոտ ուզեց կառուցված տեսնել իր տունը։ Տեղը ընտրեց, մորը բերեց ցույց տալու, երբ արդեն հիմքերն էին գցել։ Եվան նայեց ու ասաց. «Էս են տեղն է, որտեղ նախահայրն առաջին բառը՝ «սիրում»֊ը, արտասանեց ու էն տեղը, ուր հետո կիրճի առաջին մարդասպանը նախահորը սպանեց»։ Միայն, իհարկե, Աբկայը հասկացավ, թե խոսքն ինչի մասին է։ Ու նայեց, իրոք, Հաչա Քարն էլ, Մկաց Աղբյուրն էլ, թթենին էլ էդտեղից պարզ երևում էին։ Բացի էդ տնից, Սպարապետի միջնորդությամբ նրան նաև մի երկսենյականոց տվեցին մայրաքաղաքում։ Սեփականություն ունենալու գաղափարը, սակայն, ոչ իրեն, ոչ մանավանդ մորն էնքան էլ չէր ոգևորել։ Իրենք պիտի կտրվեին իրենց ամենօրյա, դարավոր կենցաղից, դրա համար էին ուրիշները մտքներում ասում. «Խոզի գլուխը դրեցին խալուն...»։ Ո՛չ մայրաքաղաքի բնակարանում ապրեցին, ո՛չ էլ նոր տանը, որի շինարարությունն էդպես էլ չհասցրին ավարտել։ Ինքը կամ զորանոցում էր լինում, կամ Հաչա Քարի տակի իրենց ժայռափորում։ Ու խիստ էր՝ հատկապես կարգուկանոնի հարցում։ Կարգուկանոնը էն խնդիրն էր, որի պատճառով իր հետ ոչ միայն հարաբերություններ էին փչացնում, այլև թշնամանում էին։ Ու նամակներ և զեկուցագրեր էին գրում Սպարապետին՝ Աբկայն էսպես ու էնպես արեց։

Իր կյանքում սկսում էին նաև կանայք հայտնվել։ Ըստ տարածվող լուրերի՝ զինվորներին լավ աչքով նայելու համար ծնողները նրան ոչ թե կաշառք էին բերում, այլ պոռնկուհիներ՝ իրենց հաշվին։ Ինքը գիտեր նաև էդ սուտ լուրերը։

* * *

Ջահելության տարիներին Անիկի սերը չէր թողնում, որ ինքն ուրիշ կանանց մասին մտածեր։ Ու կյանքում առաջին անգամ կին ունեցավ պատահաբար։ Երևի 25 տարեկան կլիներ։ Սարերում հանդիպեց։ Իր գյուղից արտաքսված մի կին էր՝ մենակ, սոված ու համարյա կիսամերկ։ Բերեց տուն։ Ժայռափորում նոր կնոջ հայտնվելու լուրը զարմացրել էր Գյուղին։ Մանավանդ, որ միայն Մկաց Աղբյուր մոմ վառելու գնացած մի պառավ էր տեսել նրան։

Երբ տուն բերեց՝ մայրը չզարմացավ։ Հարցրեց, իհարկե, ով է, որտեղից, սակայն էդ օրը ոչինչ չասաց։ Միայն գիշերը, քնելու ժամանակ, թե. «Ես էսօր դուրսը կքնեմ»։ «Ինչո՞ւ»,— զարմացավ, Աբկայը։ Մայրը չգիտեր, թե ոնց բացատրի։ Իրենց ունեցածը երկու թաղիք էր, որ գցում էին գետնին։ Մեկի վրա մայրն էր քնում, մյուսի վրա՝ Աբկայը։ Հիմա մայրը միայն ասաց, որ թաղիքները կողք֊կողքի փռեն, միասին քնեն, իսկ ինքը դրսում կքնի։ Քնելուց առաջ էր, որ Աբկայը լսեց Եվայի քրթմնջոցը. բառերը չտարբերեց, բայց ընկալեց իմաստը. էդ կնոջ հետ կապն իրեն պատմությունների մեջ է գցելու...

Աբկայը տարիներ հետո միայն կհասկանա մոր էս ասածը։

Ինքը լավ չէր պատկերացնում իր անելիքը։ Իսկ կինը, որ ուշքի էր եկել արդեն և Մկաց Աղբրի թթենու պտուղներից ուտելուց հետո կազդուրվել, դուրս եկավ, մոտեցավ Աղբրին, լվացվեց, խնդրեց չնայել, թեպետ շուրջը մութ էր, լվաց նաև մարմինն ու եկավ, մեկնվեց Աբկայի կողքին։

Աբկայը զգաց նրա մատների հպումը, հետո՝ մարմնի հետ ինչ֊որ տարօրինակ բաներ սկսեցին կատարվել... Հաճույքի ու խոնջացման պահին կնոջ ճիչերն արթնացրին թթենու վրա քնած ծտերին։ Հինգ օր նրանք անցկացրին ժայռափորում։ Մայրն օրը երեք անգամ նրանց թութ էր բերում ու դուրս գալիս, իսկ Աբկայը հինգ օր շարունակ սիրո դասեր էր առնում. կինը փորձառու էր, օրեր անց միայն Աբկայն իմացավ, որ կինն իրենց գյուղից արտաքսվել էր պոռնկության համար։ Ավելի շուտ՝ մազապուրծ փախել էր։

Աբկայի հետ էլ սկզբում ուզում էր իբրև պոռնիկ քնել՝ դե, մարդ էր, փրկել էր իրեն, ուզում էր վարձահատույց լինել։ Բայց երբ առաջին հպումից հետո տեսավ նրա բարեմասնությունները, զգաց նրա կուսական մարմնի անտեղյակությունը, ցանկացավ իսկապես հաճույք ստանալ ու ստանալով՝ պարգևել։ Ու ստացավ... Ի՜նչ հաճույք... Պատկերացրեց, թե ցանկացած կին ի՜նչ նախանձով կնայեր իրեն... Բայց ինքն էլ որոշեց բոլոր հաճույքները նվիրել Աբկային։ Ու Աբկայը հինգ օր շարունակ ստանում էր դրանք և սովորեց նաև գլխավորը լինել՝ այն դեպքում, երբ առաջին երկու օրերին գլխավորն այդ կինն էր...

Հինգ օր հետո Աբկային ձայն տվին, ու ինքը գնաց բանելու. մեկի այգում ծառ պիտի կտրեր։ Գործատերը լսել էր, որ Աբկայի տանը կին է հայտնվել ու հետաքրքրվում էր, թե ով է, որտեղից։ Աբկայը ոչ մի հարցի չէր պատասխանում։ «Կինս է»,— միայն ասաց։ Շտապում էր՝ գործը շուտ ավարտի ու տուն գնա։ Բայց երբ տուն եկավ, միայն մայրը դիմավորեց։ Ինքը զարմացավ։ Մայրն ասաց, թե եկան ու տարան։ Էն գյուղից, որտեղից փախել էր։ Լուրը հասել էր, որ մեզ մոտ է պատսպարվել, եկան ու տարան, ասացին պիտի դատենք մեր գյուղի ու ցեղի օրենքներով։ Աբկայը ոչինչ չասաց, վերցրեց հրացանն ու սարերով, թեպետ գիշեր էր, N գյուղ հասավ։ Մտածում էր, որ Հասանը կօգնի գտնել էդ աղջկան։ Ինքն անարգել մուտք ուներ Հասանի տուն՝ քիրվա էր, իսկ դա ադրբեջանցու համար մեծագույն արժեք էր։ Ինքը Հասանի տուն կարող էր մտնել ինչպես իրենը։ Ու մտավ։ Ու զարմացավ՝ իր կինն էնտեղ էր։ Իրենք հինգ օր միայն սեր էին արել, համարյա բառ չէին փոխանակել, ինքը չէր էլ հետաքրքրվել, թե էդ կինն ինչու է փախել։ Ու հիմա, էստեղ՝ ներսում, Հասանն էր, վերջինիս կինն ու իր կինը։ Փախցնող֊ետ բերողը Հասանը չէր եղել, մարդ էր ուղարկել, ինքը չէր գա, ինքը բարեկամության օրենքները չէր կարող խախտել, եթե գար՝ պիտի Աբկայի տանն անպայման հաց կիսեր, իսկ եթե հաց կիսեր, պարզ է, փախցնել չէր կարող։ Գողեգող էլ չէր կարող գալ՝ քիրվա էր հռչակել։

Ու երբ Աբկայը տուն մտավ և ողջունեց, նախ թեյ հյուրասիրեցին։ Ինքը չէր կարող մերժել, խմեց ու սպասում էր Հասանի խոսելուն։

— Քույրս է,— Հասանն ասաց,— փախել էր տնից։

Աբկայը ոչինչ չպատասխանեց, ու Հասանը հասկացավ, որ տանելու է։

— Դուրս գանք բակ, առանձին զրուցենք,— ասաց Հասանը, և Աբկայը հասկացավ նրա միտքը։ Տան մեջ հյուրին հյուրասիրել է պետք, ծանր խոսակցությունները տան համար չեն, դա բոլոր կանոնների խախտում կլիներ։ Դուրս հրավիրելով՝ Հասանը նաև Աբկային էր փրկում քիրվայության ու հյուրասիրության կանոնները խախտելու վտանգից. չէ՞ որ կարող է խոսակցության ժամանակ Աբկայն էլ բորբոքվի...

Դուրս եկան, անցան բակը, բարձրացան փոքրիկ բլուրն ու Հասանն ասաց.

— Քույրս է։ Ուսանող էր։ Ականջիս լուրեր հասան, որ... Մի խոսքով՝ լրբություն էր արել։ Կարծում էի աղջիկ է՝ սայթաքել է մի անգամ, գնացի քաղաք... Ավելի լավ էր՝ չգնայի։ Նման անպատվություն դու էլ չէիր տանի... Ախր, ծնողներս չկան, և 10 տարեկանից իրեն ես եմ պահել֊մեծացրել։ Էնքան բան իմացա քաղաքում։ Ինձ համար դժվար է ասելը, բայց հանրակացարանում իմացա, որ փողով է արել լրբությունը, թեպետ ոչ մի բանի կարիք պիտի որ չզգար, իմ վաստակածով իր ծախսերը հոգում էի։ Հանեցի համալսարանից ու ետ բերեցի։ Տանն էի փակել, բայց աչքը միշտ դրսում էր։ Մի քանի օր առաջ անհետացավ։ Դու որ հանդիպել ես սարերում, արդեն երկու օր թափառում էր։ Իր բախտն էր երևի, որ դու ես հանդիպել։

— Եկել եմ, որ տանեմ, նա իմ կինն է,— ասաց Աբկայը,— կինս էլ չլիներ՝ հյուր էր, դու գիտես օրենքը, հյուրին չի կարելի ոչ մեկին հանձնել։ Ինչո՞ւ գողեգող եկաք ու փախցրիք։

— Երդվում եմ պատվովս, ես չեմ իմացել, որ քո տանն է։ Իմ ընկերներն արդեն մի շաբաթ նրան էին փնտրում, բերելուց հետո են ինձ ասել, թե որտեղ էր պատսպարվել։ Ու ես հասկացա, որ գալու ես, սպասում էի։

— Եկել եմ, որ տանեմ,— նորից ասաց Աբկայը։

— Ինձ դժվար որոշման առաջ ես կանգնեցնում, եթե չտամ՝ ցեղիս հասցված անպատվությունն ավելի կխորանա, եթե տամ՝ ցեղիս համար էլի անպատվություն կլինի. կասեն՝ քրոջը գյավուրի է տվել։

Մի քանի րոպե երկուսն էլ լուռ էին, հետո Հասանը խոսեց.

— Տար, բայց պայմանով. ես արդեն տասը տարի է ամուսնացած եմ, գիտես, երեխա չունեմ։ Չի լինում։ Կնոջիցս էլ չեմ բաժանվում, սիրում ենք իրար։ Առաջին երեխան ինձ եք տալու՝ իմն է լինելու, ու ես եմ պահելու։

— Դաժան պայման է,— ասաց Աբկայը, բայց հասկացավ, որ դրանով Հասանը փորձում է և իր դեմքը փրկել, և իրենց քիրվայությունը։

— Համաձայն եմ,— ասաց,— գնա, կանչիր քրոջդ։

Էդ խոսակցությունից հետո իրենց բարեկամության մեջ ինչ֊որ բան փշրվեց։ Աբկայը գիտեր ու հասկանում էր՝ էդ կնոջն ինքը չի սիրում կամ՝ չի սիրում էնպես, ինչպես, ասենք, Անիկին էր սիրում, երբ միայն անունը տալիս մարմնով դող էր անցնում ու մինչև հիմա էլ անցնում է, շունչը կտրվում էր, ու ինքը զգում էր սրտի անհանգիստ աշխատանքը։ Բայց էդ կնոջն ինքը փրկել էր, իր հյուրն էր՝ իր կինը դարձավ ու իրեն սիրո դասեր տվեց, արդեն իսկ անպատվություն էր, որ իր տնից տարել էին, բայց թողնելն առավել մեծ անպատվություն կլիներ։ Ու ինքը համաձայնեց պայմանին՝ ինքն էլ իր դեմքն էր փրկում, թեպետ Հասանի նման գյուղական հեղինակություն չէր և իր մասին կարծիք պահելու կամ կարծիք փոխելու խնդիր չուներ։ Բայց պատվի մասին իր պատկերացումներն ուներ ու չէր կարող դրանք խախտել։

Մինչ տուն էին վերադառնում՝ անցան նախ անտառով, ու էդ կինը, երախտագիտությունից թե ինչից, սկսեց համբուրել իրեն ու մեկնվեց կանաչների մեջ։ Սիրեցին իրար՝ երկար, շատ երկար, ու միակ վկան անտառն էր։

Դրանից ուղիղ ինն ամիս հետո կինը տղա ծնեց։ Քանի մոտենում էր ծննդաբերության ժամանակը՝ Աբկայն ու կինը մռայլվում էին։ Պայմանը ճնշում էր։ Երբ նորածնին պիտի տանեին հանձնելու, Եվան Աբկային ասաց. «Նա էլ չի վերադառնալու»։ «Գիտեմ,— ասաց Աբկայը,— բայց խոստացել եմ, պիտի տանեմ»։

— Դուք էս երեխային էլ չեք տեսնելու,— ասաց Հասանը, երբ կնոջ ու երեխայի հետ նրա տուն մտավ։— Բոլորի համար, ու նաև՝ ձեզ համար, նա իմն է, իմ ու կնոջս ծնունդն է, ես եմ պահելու, մեծացնելու, կրթելու ու դաստիարակելու։

Դաժան պայման էր, բայց Աբկայը համաձայնեց։ Սակայն երբ եկավ հրաժեշտի պահը, կինը թե.

— Ես չեմ գալիս, դու գնա։ Ես կմնամ եղբորս տանը, աղախին կլինեմ կամ ոնց կուզեն, տան դռանը քոծ կլինեմ՝ բայց երեխայիս մոտ։ Չեմ կարող գալ։

Աբկայը պատրաստ էր դրան։ Հասանը, որ քրոջը չէր ներել ու ամբողջ կյանքում չէր ներելու ընտանիքի անպատվությունը, ասաց.

— Համաձայն եմ, բայց երբեք չես ասելու, որ դու ես մայրը, դու իսկապես մեր տանը միայն աղախին ես լինելու, տղայիդ համար, երբ մեծանա ու խելքը կտրի՝ ընդամենը խեղճ ու անտուն մի կին, ում ես պատսպարել եմ ու տանս մեջ տեղ տվել, որ աղախնություն անի։

Քույրը համաձայնեց, միայն թե մոտ լինի իր որդուն։

Աբկայն էդ օրը մռայլ ու մթնած վերադարձավ։ Մայրը ոչ մի բառ չասաց։ Մի քանի թութ տվեց, լվաց որդու հոգնած ոտքերն ու ասաց.

— Առաջին կորուստն ամենածանրն է, ու դժվար է դրա հետ համակերպվելը։ Թեպետ սա քո առաջին կորուստը չէր։ Սեր կորցրել ես արդեն...

Անիկին նկատի ուներ։ Գիտեր։ Իմացել էր։

Մոր խոսքերից էր երևի՝ Աբկայն էդ օրը հասկացավ, որ ավարտվեց իր մեռնելու հերթական շրջափուլը։

Դրանից հետո մայրը երբեմն իր համար կին էր բերում։ Թե որտեղից էր բերում, ինչ ցեղի էին, ինքը չէր հետաքրքրվում, ու չէր իմանում նաև, թե ոնց է համոզում֊բերում։ Սակայն ոչ մեկն իրեն արդեն չէր բավարարում. սեր չկար։ Երևի նաև էդ կանայք էին տարածում, թե Ժայառափորում ապրող Աբկայն անկիրք գազան է։ Ինքը հետո, շատ հետո՝ արդեն պատերազմի ժամանակ, իմացավ, թե մայրն ինչով էր էդ կանանց գայթակղում։

Երբ կռիվը նոր էր սկսվել ու պետք էր զենք հայթայթել, մայրը ժայռափորի իրեն հայտնի գաղտնարանից ոսկիներ հանեց. հին ոսկիներ էին, ու ասաց. «Սրանով կկարողանաս զենք ձեռք բերել»։ Իրենք հենց մոր պահած ոսկիներով էր, որ առաջին զենքերը գնեցին։

* * *

N գյուղը պիտի տեղահանվեր։ Վերջինն էր մնացել ամբողջ շրջանի տարածքում։ Մեծ տեղափոխությունների ժամանակների վերջին մնացորդը։ Ինքն արդեն անուն հանած հրամանատար էր, բոլորը գիտեին, որ իրեն գնդակից մահ չկա, որ առանց ահի պատրաստ է հասակով մեկ կանգնել գնդակների տարափի տակ, և միայն նրա տեսքը բավական է, որ հակառակորդը նահանջի։

Ինքն առաջ էր գնում առանց մտածելու։ Գիտեր, որ տներից հրացանափողեր են ուղղված իրեն, ու ամեն պահի կարող են քաշել ձգանը, բավական է գյուղամիջում կանգնած Հասանը հրաման տա։ Բայց գիտեր նաև, որ Հասանը հրաման չի տա առայժմ՝ հարցեր ունի իր հետ, զրույց ունեն դեմառդեմ անելու՝ արդեն քսանհինգ տարի խուսափում էին իրարից։

Իր հետ եկողները մնացել էին գյուղը հսկող բարձունքի վրա ու նույնպես հետևում էին։ Աբկայը շարունակում էր երթը։ Հասավ ու կանգ չի առնում, սպասում է Հասանի բարևին։ Միշտ էդպես էր՝ Հասանն էր իրեն առաջինը բարևել։

— Մեզ ոչինչ պետք չէ,— ասաց Աբկայը, երբ Հասանը բարևեց, ու ինքը գլխով պատասխանեց։— Չեմ ուզում, որ իզուր կռիվ լինի և անմեղ մարդիկ զոհվեն։ Դուք պիտի գյուղից հեռանաք։ Ձեզ՝ հինգ օր ժամանակ։ Հավաքեք ունեցած֊չունեցածներդ։ Գնացքն էլ բերում եմ, ձեր կայարանում կանգնեցնում. նստում եք վագոններն ու հեռանում։

Հասանը լուռ էր։ Նա լավ էր ճանաչում Աբկային։

Դեռ մինչ գայլի համար բախվելն ու հետո՝ քիրվայությունը, Հասանն ու ինքը մի քանի անգամ էլ էին հանդիպել սարերում, ու Աբկայը, որ բնության սիրահար էր և բնությունից վերցնում էր միայն անհրաժեշտը, ամեն անգամ Հասանից խլել էր զենքը։ Հասանը մի անգամ դարանակալել էր Աբկային։ Գիտեր, որ բոխի քաղելու ժամանակն է, և Աբկայը հենց լեռների էդ տարածք պիտի գա։ Դարանակալել էր ու փորձել սպանել։ Սակայն մառախուղն էր խանգարել ճիշտ նշան բռնել, ու էդ անգամ էլ Աբկայը նրանից խլել էր հրացանը։ Խլել էր լուռ և մի էնպիսի հայացքով էր նայել, որ Հասանը հասկացել էր՝ Աբկային գնդակից մահ չկա ու չի կարող լինել, նրան չես սպանի ոչ դարանից, ոչ անգամ մի ամբողջ պահունակ վրան պարպելով, որ Աբկայի ճակատագիրն ու մահը որոշված են ի վերուստ։ Ու թարգել էր նրան հետապնդելը, նրա անունը Շեյթան էր դրել ու բոլորին ասել, թե Շեյթանին գնդակից մահ չկա։ Հետո որոշել էր, որ ավելի լավ է նրա հետ բարեկամանալ։ Բարեկամանալուց և Աբկային քիրվա հռչակելուց հետո շատ էին հանդիպել։ Սակայն արդեն քսան տարուց ավելի խուսափում էին իրարից. պայմանը ճնշում էր։ Պատերազմի ժամանակ Հասանն էլի սկսել էր տարածել, թե Աբկայը շեյթան է ու նրան մահ չկա։

Եվ հիմա էլ, գյուղի կենտրոնում դեմառդեմ կանգնած՝ Հասանը հրաման չէր տալիս իր հրացանավորներին, գիտեր, որ անիմաստ է ու, խելոք մարդ լինելով՝ Բաքվում բարձրագույն կրթություն էր ստացել, գիտեր, որ վաղ թե ուշ իրենք պիտի քոչեն էս գյուղից։

— Լավ,— ասաց Հասանը,— պայմաններիդ համաձայն եմ, մենակ մի խնդրանք՝ գյուղ մտնելուց հետո տները չավերեք։

Աբկայը համաձայնեց՝ թեպետ հասկացավ Հասանի թաքուն միտքը. հույս ունեին, թե մի օր վերադառնալու են ու իրենց տունուտեղին տեր կանգնեն։

Հասանն ասաց.

— Մի բան էլ կա, որ անպայման պիտի տեսնես,— ասաց ու նշան արեց։

Երկու հոգու ուղեկցությամբ գյուղամեջ դուրս եկավ մի կին։ Աբկայը ճանաչեց. իր կինն էր եղել էն ջահել տարիներին։

— Քո կինն է եղել... Իմ քույրը... Ինքդ որոշիր՝ տանե՞նք մեզ հետ, թե՞ դու ես տանում...

Աբկայը երկար լռում էր։ Հետո, մի կերպ զսպելով իրեն, ասաց.

— Նա իմ կինն էր։ Կինս էլ չլիներ՝ անապաստան ու թափառական էր, ու հյուր էի ընդունել, իսկ դու էլ գիտես, որ մեզ մոտ հյուրին հանձնելը հանցագործություն է։ Ու գիտես նաև, որ եթե ես տանը լինեի՝ չէի վերադարձնելու։ Բայց եկաք էն ժամանակ, երբ մայրս էր մենակ տանն ու տարաք։ Մի տարեք ձեզ հետ։ Տուր էդ կնոջը՝ ես կպահեմ։

— Քեզ լավ եմ ճանաչում,— ասաց Հասանը,— ու վստահ էի, որ էդպես ես ասելու։ Թող քո ասածը լինի։ Բայց իմացիր՝ մի օր քեզանից փախչելու է կամ ցեղակիցներդ են պահանջելու սատկացնել։ Ու դու մնալու ես երկու կրակի արանքում։ Մեկ էլ՝ նայիր էն հրացանին,— ասաց ու ցույց տվեց տներից մեկից ցցված փողը,— իմ տղան է,— դիտմամբ ասաց «իմ տղան», որ Աբկայը հասկանա՝ «քո որդին»,— իմ նշանին է սպասում, որ քեզ վերացնի։ Նրան մենք ուրիշ դաստիարակություն ենք տվել։ Նա չի հեռանալու, ամբողջ գյուղն էլ գնա՝ սարերում ու անտառներում է մնալու, որ քեզնից ու ցեղիցդ վրեժ հանի։ Ու վերջինը,— շարունակեց Հասանը,— հենց գյուղից դուրս եկար՝ մոռացիր մեր հին բարեկամությունը կամ հին բարեկամության փշուրները, մոռացիր, որ ես քո քիրվան եմ եղել... Ես քո թշնամին եմ այլևս, և մեր առաջին իսկ հանդիպումը մեկիս մահով պիտի ավարտվի...

Մի քանի օր հետո Աբկայն իր խոստման համաձայն գնացքը կանգնեցրեց նրանց կայարանում, և ամբողջ գյուղը հեռացավ։ Աբկայը մեկ առ մեկ նայում էր վագոններ բարձրացողներին ու փորձում կռահել՝ էն ջահելն է՞լ է մեջները։ Ու էդպես էլ չիմացավ, երբեք չէր տեսել իր տղային ու չիմացավ, գնա՞ց նա՝ վրիժառուն, թե՞ չէ։

Բայց էդ դեպքից հետո Աբկայի մեջ փոփոխություններ եղան։ Ու երբ զինվորները մտան գյուղ, ինքը չթողեց, խոստման համաձայն, էդ գյուղի տներին ձեռք տան։

Հետո հենց էս գյուղի թալանի առաջն առնելու համար էր, որ չներեցին։ Բայց ամենից շատ չներեցին, որ օտար կին է բերել ու պահում է իր ժայռափորում։ Իր հաղթանակը պարտություն համարեցին։ Ու ինքը ամփոփվեց իր մեջ։ Ոչ միայն զինվորները չհասկացան նրա արարքը։ Մարդիկ, որ առիթի էին սպասում Աբկային վարկաբեկելու, սկսեցին լուրեր տարածել, թե նա խաղաղ բնակչին գերի է վերցրել ու իր մոտ իբրև ստրուկ կամ հարճ է պահում, չի հանձնում իշխանություններին ու սկսեցին նամակներ գրել վերևներ։

Օրերով ժայռափորից դուրս չէր գալիս։ Չէր խոսում ոչ մեկի հետ։ Կինը մեկ֊մեկ մոտն էր գալիս, ասում էր, որ իրենից լավ տղամարդ կյանքում չի ունեցել, ուզում էր նրա մեջ նախկին կիրքը բորբոքել, բայց ինքն անարձագանք էր, ոչինչ չէր ասում։ Ու մի օր էլ, վերջապես, իր վճիռը կայացրեց։

— Հավաքիր ունեցած֊չունեցածներդ,— ասաց էդ կնոջը։

Տարավ մայրաքաղաք, Սպարապետի օգնությամբ փախստականի թղթեր հանեց, տոմս առավ ու ճանապարհեց Հոլանդիա։ Մի երեք տարի հետո լուր առավ, որ ապահով ապրում է, նույնիսկ ամուսնացել է և երեխա ունեցել էդ տարիքում։

Նրան ճանապարհելուց հետո էր, որ եկավ կանգնեց մոր առաջ ու ասաց.

— Պատերազմը վատ բան է։

Մոր ծիծաղն առաջին անգամ էր լսում։ Լիաթոք, երկար։ Ծիծաղ չէր, քրքիջ էր՝ պառավական, որ Հաչա Քարից արձագանքվում ու տարածվում էր օդում։ Մայրը չբացատրեց, ինքն էլ չհասկացավ էդ ծիծաղի իմաստը, ավելի շուտ՝ հասկացավ շատ տարիներ հետո միայն։

— Պատերազմը վատ բան է,— կրկնեց ինքն ու բարձրացավ Հաչա Քարի ձախ կատարին ու նայեց գյուղին։ Սակայն մտքում միայն ջահել վրիժառուն էր՝ իր որդին, ում ոչ մի անգամ չէր տեսել. «Իհարկե գազան եմ, ճիշտ են ասում, մարդ լինեի՝ էսքան տարում մի անգամ գոնե որդուս կհանդիպեի...»։

Կնոջը ճանապարհելուց և «պատերազմը վատ բան է» խոսքի վրա մոր քրքջալուց հետո էր, որ վերցրեց օրագիրն ու ավտոմատը և երեք ամիս անհետացավ։ Ոչ մեկը չգիտեր իր տեղը։ Դա իր առաջին աշխարհաթողությունն էր՝ Շարժումից ի վեր...

... Քաշվեց լեռները. օրագիրն էր հետը ու մեկ էլ զենքը։ Ասենք, զենքը հենց էնպես՝ սովորությամբ էր վերցնում, մեկ է՝ ինքը եթե կրակում էլ էր, ապա միայն անշունչ թիրախների, երբեք՝ մարդու ու գազանի վրա։ Եվ ամենահայտնի մի ճակատամարտում էլ, երբ սահմանը մաքրում էր իր ջոկատով, երբ թունդ կռիվ էր՝ ինքը կրակում էր էնպես, որ ոչ մեկին չսպանի. իր տեսքը բավական էր, որ հակառակորդը նահանջի... Ձմեռ էր, ու մերկացած, ամբողջովին մազակալած ու գազան հիշեցնող մարմնով առաջ էր գնում՝ ամբողջ հասակով մեկ կանգնած, ու գնդակները վզզում էին ու չէին դիպչում իրեն։ Իսկ դիպչելիս էլ՝ խճճվում֊մնում էին մազերի մեջ, ու ճակատամարտերից հետո ինքը բռերով արճիճ էր հանում մազակալած մարմնից. «Սրանցից հետո քանդակ եմ ձուլել տալու,— ասում էր ընկերներին,— ձուլելու եմ, գիտե՞ք ինչ, նորություն չեմ ասում, կարդացել եմ, թե տեսել մի կինոյում. ձուլելու եմ զենքի վրա շռող մի տղա»։ Էդ մարտերի ժամանակ էր, որ Հասանի տարածածը, թե Աբկայը Շեյթան է, հաստատվեց, ու հակառակորդը հենց տեսնում էր ամբողջ հասակով մեկ կանգնած մազակալած մարմինը, որ ուղիղ դեպի իրենց է գալիս, «Շեյթան, Շեյթան» գոռալով, աննպատակ կրակելով, փախչում էր։

Ինքը քաշվել էր ամենահեռավոր անտառների խորքը՝ անցածն ամբողջովին մարսելու։ Մարդիկ հազար ու մի բան էին կասկածում, իսկ ինքն ընդամենը թաքուն հույս էր փայփայում, որ կհանդիպի էն երիտասարդին՝ իր տղային ու կհամոզի հեռանալ։

* * *

Հանդիպումն անսպասելի եղավ։

... Երիտասարդն ընկած էր արնաշաղախ, բայց դեռ շնչում էր ու մի կերպ փորձում սողալ դեպի ջուրը։ Կողքը՝ սպանված մի արջ էր։ Աբկայը, փորձառու լեռնեցի լինելով, պատկերացրեց կատարվածը։ Երևի տեսել էր արջին, կրակել ու կարծելով սատկեցրել է՝ մոտեցել։ Անփորձ է եղել ջահելը, մտածեց, արջին մոտեցել է ներքևից, ստուգողական կրակոց էլ չի արել, ու արջն էլ երևի վերջին ուժերը հավաքելով հարձակվել է վրան ու սկսել կռիվ տալ, բայց ուժերը հատել են, շունչը փչել է։ «Տղայի բախտը բերել է,— մտածեց Աբկայը,— թե չէ արջը հաստատ պատառ֊պատառ էր անելու»։ Շալակեց երիտասարդին, տարավ մոտակա ջրի մոտ, վերքերը լվաց։ Բայց մայրն ավելի լավ կբժշկեր։ Արագ մի փոքրիկ քողտիկ սարքեց, ջահելին պառկեցրեց քողտիկում, մի քիչ ուտելիք ու ջուր թողեց։ «Կդիմանաս,— ասաց,— մի քանի ժամ» ու արագ Հաչա Քար հասավ և վերադարձավ մոր հետ... Մայրը ճամփին արդեն հավաքել էր անհրաժեշտ բույսերը ու հետը նաև իրենց թթից ու թթի օղուց էր վերցրել...

Մայրը ջահելի վերքերը մշակեց խոտաբույսերով, ինչ֊որ խոսքեր ասաց ու հեռացավ։ Աբկայը մի քանի շաբաթ խնամում էր տղային ու փորձում նրա հետ զրուցել։ Սակայն երիտասարդը զրուցելու ցանկություն չուներ, միայն անընդհատ ասում էր, թե պետք չէր իրեն փրկել, ինքը պիտի էստեղ մեռներ։

— Մորդ,— ասաց Աբկայը, երբ տղան ամբողջովին կազդուրվել էր,— ուղարկել եմ Հոլանդիա, կուզե՞ս քեզ էլ ուղարկեմ։

— Նա իմ մերը չի,— պատասխանեց ջահելը,— հայրս՝ Հասանն ինձ վերջերս պատմել է ամեն ինչ։ Նա իմ մերը չի... Նա ինձ միայն ծնել է։ Դու էլ իմ հերը չես։ Իմ հերն ու մերը Հասանն ու իր կինն են եղել։ Ու մեկ էլ՝ մեր գյուղը։ Հիմա, երբ հայրենիքս ինձ համար չկա, ի՞նչ նշանակություն ունի, թե որտեղ կսատկեմ։

Աբկայը նայեց նրա դեմքին ու հասկացավ, որ անկեղծ է ասում։

— Քեզ կհանձնեմ Կարմիր Խաչին, իրենք էլ ձերոնց մոտ կուղարկեն։

— Չեմ ուզում։ Վերքերս էլ իզուր բուժեցիր։ Կամ որ հանձնես՝ ի՞նչ, մեկ է՝ հետո վերադառնալու եմ ու կռվեմ մեր գյուղն ազատագրելու համար։

— Գյուղ չկա, մոռացիր, ջահել ես, կգնաս էնտեղ, գործ կգտնես, կին կունենաս, ընտանիք,— Աբկայն ինքն էլ գիտեր, որ հիմար բաներ է ասում, ավելի ճիշտ՝ ուրիշներից լսած բաներ է ասում։ Պատկերացրեց, որ եթե հակառակը լիներ՝ ինքը նրա տեղը, իր գյուղից ու հայրենիքից վտարված, ի՞նչ կաներ. «Կմնայի սարերում ու կկռվեի մինչև զոհվելը»,— մտածեց ու ասաց ջահելին.

— Քեզ բաց եմ թողնելու, գնա՝ ուր ուզում ես։

Ու բաց թողեց, տարավ մինչև սահման՝ միայն իրեն ու Հասանին հայտնի լեռնային կածաններով տարավ ու ճանապարհեց։ Չիմացավ, սակայն, տղան սահմանն անցա՞վ արդյոք, թե՞ մնաց լեռներում։ Հետո էլ նրան չհանդիպեց...

Վերադարձավ ժայռափոր թե չէ, մայրն իրեն տխուր դիմավորեց՝ զինվորական դատախազությունից եկել ու իրեն էին հարցրել. «Քո երկար բացակայությունը կասկածներ է առաջացրել, համ էլ տարածել են, թե դու հակառակորդ ես գերի վերցրել ու բաց թողել»։ Ինքը զրուցելու բան չուներ։ Ասաց. «Ոչ գերի եմ տեսել, ոչ էլ լսել։ Եթե իրենք տեսել են, թող փնտրեն...»։ Օրագիրն առավ ու բարձրանալով Հաչա Քարի աջ կատարին, գրեց.

«Թվացյալ կյանքի և իրականության միջև մոլորված մի մարդ։ Սեփական պատկերացումների ձեռքը կրակն ես ընկել ու էդ պատկերացումդ փորձում ես հարմարեցնել կյանքին։ Չի ստացվել։ Ոչ մեկի մոտ։ Ու չի ստացվի։ Երբեք։ Քանզի քո աշխարհը քո ուզածին մոտ ձևով կառուցելու համար պետք է կտրվես֊վերանաս ամեն ինչից՝ հիշողությունից անգամ։ Ստեղծես ճգնավորի մի անապատ ու այնտեղ կառուցես քո տունը, մշակես քո հողը, քո հատիկը նետես այդ հողի մեջ ու սպասես։ Իսկ թե հագնվել ուզենաս նաև, ապա պիտի զսպես մարդկանց մոտ գնալու ու նրանցից հագուստ գնելու կամ խնդրելու ցանկությունդ կամ, եթե հոգնես ինքդ քեզ հետ, ծառերի ու քարերի, Սպիտակ ջրի, երբեմն֊երբեմն հայտնվող գազանների հետ զրուցելուց ու պատասխան տվողի կարիք ունենաս, պիտի դարձյալ հաղթահարես քո աշխարհը ստեղծելու պարտադրանքդ ու վերադառնաս մարդկանց մոտ։ Կամ, եթե չես վերադառնում, ուրեմն պիտի փորձես ինքդ քեզ հարցեր տալ ու ինքդ էլ գտնես պատասխանները, նորից հայտնաբերես, որ ջուրը խմելու համար է, ոտքերը՝ քայլելու, ձեռքերը՝ աշխատելու, բերանը՝ ոչ միայն ուտելու, այլև խոսելու, որ մեկին գումարած մեկ՝ երկուսի է հավասար, որ քարը կարելի է քարի վրա դնել ու պատ սարքել, որ անձրևից կարելի է պաշտպանվել քարանձավում կամ ծառի տակ, ու որ անձրևից հետո ծառի տակ կանգնելն էլ թրջվել է նշանակում։ Ու դու պիտի սկսես նախամարդու պես մտածել. կրակ տեսնելիս փախչել, իսկ հետո՝ հասկանալ, որ էդ կրակը կարող է նաև քեզ օգուտ տալ...

Պատրա՞ստ ես դրան։ Թե՞ միևնույն է, չես կարող վերանալ այն ամենից, ինչ արդեն տեսել ու սովորել ես վաղուց՝ կյանքիդ առաջին իսկ օրից սկսած։

Ուրեմն, կարող ես վերադառնալ։

Ոչ մի տեղից։

Դեպի ոչ մի տեղ»։

Ամեն տարի ձմեռային արևադարձին նախորդող օրվա երեկոյան Եվան Մկաց Աղբրի ջրով ցողում էր թթենին. ծառի ճյուղերը պատվում էին փայլուն ուլունքներով, ու լուսնի լույսից անդրադառնալով՝ ծառը՝ մի մեծ ուլունք, լույս էր ճառագում։ Ձմեռային արևադարձի օրը իրենք՝ մայր ու տղա, նշում էին Նոր տարվա գալուստը։ Մայրն էր ասել, թեպետ ինքն էլ վեց տարեկանից արդեն իմացավ։ Թե որտեղից՝ չհասկացավ, բայց իմացավ, որ Նոր տարին սկսվում է հենց ձմեռային արևադարձի օրը, որովհետև այդ օրից է Արևը սկսում մոտենալ երկրին։ Դեկտեմբերի 22֊ն իրենց համար ուրիշներին անհասկանալի խորհուրդ ուներ։

Միայն մի անգամ՝ 1988 թվականի դեկտեմբերի 22֊ին ինքը չուրախացավ, ավելի ճիշտ չկարողացավ ուրախանալ իրենց Նոր տարվա գալստով։ Սպիտակից էր վերադարձել, ուր մեկնել էր մեծ երկրաշարժի ավերակները մաքրողներին օգնելու։ Մեկնել էր մենակ, աշխատել 12 օր ու վերադարձել էր էնպես, որ դեկտեմբերի 21֊ի երեկոյան անպայման իրենց տանը լինի ու մոր հետ իրենց Նոր տարվա ծեսը կատարի։ Սակայն երբ երեկոյան մայրը Մկաց Աղբրի ջրով ցողեց թթենին, ուլունքներն իրեն խամրած երևացին, ու ինքը հասկացավ, որ հերթական հրաշքն է կորցնում։ Ու գիշերն էլ ծառն էն լույսը չուներ։ Աբկայը, մոր համար անսպասելի, ասաց.

— Օղի եմ ուզում։

Մայրը զարմացած ու հարցական նրան նայեց։ Աբկայն արդեն քառասունն անց էր, բայց կյանքում օղի չէր խմել։

— Սպիտակում մի անգամ փորձել եմ։ Հնարավոր չէր չփորձել։ Ավելի ճիշտ՝ հնարավոր չէր չխմել,— ասաց Աբկայը,— էն, ինչ տեսա, ստիպեց։ Մի երեկո, փլատակների տակից տղերքի հետ դիակներ էինք հանել, վերադարձանք, ջոկատի ղեկավարը լուռ հանեց օղին, ու ես անկախ ինձանից զգացի, որ օրվա մղձավանջից միայն խմելը կփրկի։ Հարբել եմ էդ օրը։ Օղի գտիր։

Մայրը մտավ ժայռափոր ու միայն իրեն հայտնի մի անկյունից հանեց թթի օղով լի մի քրեղան ու մեկնեց տղային։

— Սրանից հետո եթե խմել ուզենաս, միայն մեր թթի արաղը կխմես։ Միշտ ունենք։

Աբկայը գավը գլխին քաշեց ու միանգամից մի մեծ կում արեց։ Բայց հարբել չկարողացավ։ Ավելի ճիշտ՝ մայրը չթողեց։

— Դու էնտեղ մի օր չես հարբել,— ասաց,— տեսնում եմ, որ մի քանի օր էդ վիճակում ես եղել։ Մի կումը քեզ բավական է։

Էդ՝ 88֊ին հաջորդող տարվա՝ 89֊ի աշնան վերջին զարմանքով նկատեց, որ իր մոտ մազակալում չի սկսվում։ Մայրը ոչ միայն չզարմացավ, այլև առանց անգամ նախատինքի ասաց.

— Արդեն սովորական մարդկային կյանքով ու կրքերով ես սկսել ապրել, ու ցեղը կորուստ կարող է ունենալ։ Փնտրիր նորից քեզ, ավելի ճիշտ՝ գտիր ինքդ քեզ, ու ամեն ինչ տեղը կընկնի։

Բայց էդ ինքն իրեն գտնելը շատ երկար տևեց։ Որովհետև խրվելով մարդկային սովորական կյանքի մեջ, ինքը սկսել էր մոռանալ որոշ բաներ. 89֊ի դեկտեմբերի 21֊22֊ն անցկացրեց սարում, դիրքերում ու անգամ չհիշեց, որ Նոր տարի պիտի նշի։

* * *

Սպարապետի հետ իրենց մտերմությունն ուրիշ էր։ Հաճախ չէին հանդիպում։ Սպարապետը միշտ շատ զբաղված էր, իսկ ինքն էլ անհանգստացնելու սովորություն չուներ, մանավանդ՝ առանձնապես հարցեր չէր ունենում, խնդրանքով դիմելու անհրաժեշտություն՝ նույնպես։ Իրենց միայն կապում էր մտերմությունը, որ ընկերության էր փոխվել, եղբայրության։ Ու առաջին հանդիպումից հետո տասը տարի էդ ընկերությունը շարունակվում էր հենց էդպես։

Ինքը չհասկացավ, թե Սպարապետն ինչու խնդրեց անպայման մասնակցել համագումարին։ Այն համագումարին, որի ժամանակ Սպարապետն ասաց. «Մտքներիցդ հանեք... Ես դեմ չեմ գնալու»։ Ու ինքը գիտեր, որ Սպարապետն անկեղծ է. ոչ մեկը ճիշտ չհասկացավ, թե ինչու էր Սպարապետը դա ասում։ Նա երբեք դեմ չէր գնում։ Նրանը հանունն էր, սակայն այդ հանունը հետո էր ընդդեմ ինչ֊որ մեկի դառնում։ Ու Սպարապետն անկեղծ էր, երբ ասում էր. «Ես դեմ չեմ գնալու...»։

Համագումարից հետո՝ բանկետից առաջ, Սպարապետը, որովհետև գիտեր, որ Աբկայը չի գնում էդպիսի տեղեր, մի կողմ կանչեց ու ասաց. «Գալու եմ... Պիտի լեռներում մի քիչ ման գանք ու զրուցենք»։ Ինքը հասկացավ, որ Սպարապետին ինչ֊որ բան տանջում է, և պետք է մեկը, ում մոտ կարող է բացվել ու անկեղծանալ ամբողջովին։ Ու իրեն՝ Աբկային է ընտրել։

Մի ամիս չանցած եկավ։ Միայն վարորդի հետ էր, բայց սրան էլ թողեց Գյուղում ու Աբկայի հետ լեռները բարձրացավ։ Էդ իրենց վերջին հանդիպումն էր։

Բայց մինչ Աբկայի մոտ՝ Ժայռափոր գալը, դեպք էր եղել, ու իրենք հանդիպեցին ոչ թե զորամասում կամ ժայռափորում, այլ Արամի տան մոտ։

Սպարապետի գալուց առաջ ինքը Հաչա Քար էր բարձրացել, մտածում էր ու չէր հասկանում, թե ինչ ցավ է տանջում։ Մայրը ներքևից ձայն տվեց.

— Քո ետևից են եկել. Արամն է ուզում քեզ տեսնել, կանչում է։

— Ո՞ր Արամը։

— Չգիտեմ, ասում են՝ դու գիտես, աջ ականջի բլթակին ծակ ունի...

Աբկայը չիմացավ, թե ոնց թռավ տեղից, որովհետև հիշեց Արամի հետ երկու օր առաջվա զրույցը։ Արամն ասել էր. «Էսպես ապրել չի լինի, երևի վերջ տամ կյանքիս»։

Արամի աջ բլթակի ծակը Հասանի գնդակից էր, էն գնդակից, որ նախատեսված էր իր՝ Աբկայի համար։ Արամը նույնպես քաջ կռվող էր եղել, բայց անընդհատ ինչ֊որ պատմությունների մեջ էր ընկնում. մարդկանց վստահում էր, ու էդ պատճառով ինչ ասես չէր գալիս գլուխը։ Իսկ վերջին շրջանում չէր կարողանում ընտանիքը պահել ու Աբկային հանդիպելիս միշտ խոստովանում էր դա։ Վերջին հանդիպմանն ասաց. «Երևի կյանքիս վերջ տամ, զզվել եմ արդեն, սա ապրել չի, գոյություն քարշ տալ էլ չեմ ուզում, ավելի լավ չէ՞ր՝ պատերազմում զոհվեի ու ամեն ինչ վերջանար...»։

Ու հիմա, երբ մայրն ասաց, թե Արամն էր ուզում իրեն տեսնել, անմիջապես վատ բան կանխազգաց։ Մայրը շարունակությունը չասաց։ Չասաց, որ Արամն ինքն իր փոքրիկ տան չորսբոլորը բենզին է շաղ տվել ու արդեն մի քանի ժամ է՝ լուցկին ձեռքին պատրաստ բռնած, գոռում է. «Աբկային կանչեք, բան ունեմ իրեն ասելու, հետո կրակ կտամ ամեն ինչ ու կպրծնեմ»։

Արամի տունը շրջապատված էր. կռված տղերքից էին՝ իրենց մարտական ընկերները, ոստիկաններ ու ամբոխ։ Արամի կինը երկու երեխեքին թողել էր մոր տանն ու եկել թախանձում էր. «Չանես, Արամ ջան, չանես...»։ Ոչ կնոջ խոսքերը, ոչ տղերքի խնդրանքները, ոչ ոստիկանների սպառնալիքները չէին ազդում։ Արամը լուցկին պատրաստ պահել էր, ձեռքն էլ ավտոմատի ձգանին էր, թեպետ բոլորը գիտեին, որ նա յուրայինների վրա չի կրակի։

Երբ Աբկայն Արամի տան մոտ հասավ՝ տեսավ, որ Սպարապետն էլ է էնտեղ։ Գյուղ մտնելիս իրարանցում էր տեսել, իմացել էր ինչ է եղել ու արագ հասել էր Արամի տուն։ Սպարապետն էլ էր Արամին ճանաչում։ Այսինքն, Սպարապետն էդպես էր՝ կռված բոլոր տղերքին, իսկ դրանք հազարավորներ էին, հիշում էր դեմքով ու անուններով։ Ու երբ Աբկայը հասավ, Սպարապետն արդեն բոլորին մի կողմ էր քաշել, հրամայել էր, որ ոչ մեկը չմոտենա ու բակում մենակ կանգնած զրուցում էր.

— Չէ,— լսեց Աբկայն Արամի ձայնը,— չհամոզես, Սպարապետ, ոչ մի բան դուրս չի գա։ Ես Աբկայի հետ երկու բառ ունեմ փոխանակելու, հետո կրակ եմ տալու ամեն ինչ։ Ինձ էս կյանքը պետք չի...

— Աբկայը շուտով կգա,— ասաց Սպարապետը,— բայց գուցե ի՞նձ հետ զրուցես...

Մի պահ լռություն իջավ, բայց Սպարապետը չթողեց լռությունը երկար շարունակվի.

— Արա՛մ,— գոռաց,— հիշո՞ւմ ես հակառակորդի առաջին տանկը որ խփեցիր՝ ոնց էինք պարում,— Սպարապետը հարցնում էր ու չէր սպասում պատասխանի,— հիշո՞ւմ ես ինչ էինք երգում...

Ու... Սպարապետը սկսեց երգել.

Արազի ափին ծնված ընկեր...

Երգում էր ու էդպես երգելով բարձրացավ բակում դրված սեղանի վրա և սկսեց պարել։ Գյուղացիներն ու ոստիկանները շշմած էին. Սպարապետին այլ կերպ գիտեին հեռվից ու հիմա զարմացած էին, և միայն նախկին զինվոր տղերքն էին, որ, Սպարապետին լավ ճանաչելով, չէին զարմացել, ժպտում էին միայն՝ կռիվները հիշելով...

Աբկայը հեռվից էր նայում, գիտեր, որ Սպարապետը կհամոզի Արամին ու չէր մոտենում, որ Արամն իրեն չտեսնի. հանկարծ ամեն ինչ չփչանա։

Սպարապետը պարում էր, իսկ տղերքը հիշում էին նույն պարը Արամի խփած տանկի վրա՝ է՜ն առաջին կռիվներից մեկի ժամանակ։ Միասին էին պարել՝ Սպարապետն էր սկսել երգել ու, բարձրանալով տանկի վրա, պարել, իրենք էլ միացել էին...

Արամը լուցկին ու ավտոմատը ձեռքին առաջ եկավ... Ոստիկանները համենայն դեպս զենքները պատրաստ պահեցին, բայց Սպարապետը, փակաղակի չխկոց լսելով, երգելով ու պարելով՝ մի էնպիսի հայացք գցեց ոստիկանների կողմը, որ սրանք սսկվեցին ու զենքները թաքցրին։ Արամը դանդաղ մոտեցավ, բարձրացավ սեղանի վրա՝ ձեռքերը վեր պարզեց ու Սպարապետի երգի ռիթմը բռնելով՝ ինքն էլ սկսեց պարել... Պարն ավարտելով՝ Սպարապետն ու Արամը ողջագուրվեցին...

— Ես եմ մեղավոր,— Արամի ականջին շշնջաց Սպարապետը,— նաև ես եմ մեղավոր քո էս թշվառության համար։ Ժամանակ չեղավ՝ ետ նայելու, թե մահապարտ տղերքից ով ոնց է ապրում, բոլորի հետևից հասնելու հնարավորություն չեղավ... Ես մեղավոր եմ...

Իջան։ Սպարապետը կանչեց Աբկային ու ասաց.

— Մնացածը քո գործն է։ Արամին կվերցնես զորամաս աշխատանքի, մի բան կհորինես...

Մարդկանց մոտ կարկամած ցնծություն էր։

— Գիտե՞ս՝ էսօր ինչ օր է,— հարցրեց Աբկայը, երբ իրենք հեռացան մի քիչ,— մարտի 22֊ն է՝ գարնանային գիշերահավասարի օրը։ Գարունն իրականում էսօր է սկսվում։ Մայրս ամեն տարի գարնանային գիշերահավասարին նախորդող օրվա երեկոյան Մկաց Աղբրի մոտ գարնան տոն է անում, հետո բարձրանում ենք Հաչա Քար... Երեկ Հաչա Քարի զույգ կատարներից մեկը գորշացած էր, ու վատ կանխազգացում ունեինք։ Բայց մայրս Մկաց Աղբրի ջրով ցողել էր էդ գագաթը, որ չարը խափանի։ Ու դու հենց էսօր պիտի էստեղ լինեիր, որովհետև նույնիսկ ես Արամին չէի կարող համոզել։ Էսօր մեռնելու էլի մի շրջափուլ ավարտվեց։

Սպարապետը հարցական նայեց Աբկային։

— Էս մեկը չեմ բացատրելու,— ասաց Աբկայը,— դա մեր իմացածն է, որ պայման է՝ ոչ մեկին չենք բացատրում։ Միայն էդ պայմանով է մեզ տրվում։ Քեզ մի օր կասեմ, անպայման կասեմ, կարծում եմ՝ քեզ կարելի է ասել...

Հետո Սպարապետը վարորդին ուղարկեց զորամաս, իսկ իրենք զրուցելով բարձրացան Մկաց Աղբյուր։ Մայրը չէր երևում, երևի ժայռափորում էր։ Մկաց Աղբրի մոտ, թթենու տակ փոքրիկ սեղան էր բացված։

— Հիմա ոչ մի բան չեմ ուզում,— ասաց Սպարապետը,— թափառենք մի քիչ լեռներում, հետո կուտենք։

Հաչա Քարը շրջանցեցին ու քայլում էին սկզբում լուռ։ Վաղ գարուն էր, ու լեռներն արդեն կանաչում էին։ Քայլել էին մի քանի կիլոմետր, սակայն Սպարապետը դեռ լուռ էր կամ զրուցում էր դեսից֊դենից՝ առանց կոնկրետ թեմայի, թեպետ Աբկայը գիտեր, որ նա նեյնիմ֊նեյնիմ անող չի, ամեն ինչ ուղիղ է ասում ու միանգամից։ Բայց էս անգամ կարծես մի տեսակ փոխված լիներ։ Ինչ֊որ բան տանջում էր։ Արդեն անտառոտ հատվածներ էին հասնում, հանկարծ Սպարապետը, թե. «Հանվիր՝ թավալ տանք մի քիչ էս խոտերի մեջ...»։ Մերկացան մինչև գոտկատեղ ու սկսեցին գլորվել՝ ծիծաղելով ու քրքջալով, հետո Սպարապետն անտառի բացատի մոտ երկու հսկա ծառ ընտրեց և առաջարկեց մրցել, թե ով ավելի բարձր կմագլցի։ Էդպես կիսամերկ սկսեցին ծառ բարձրանալ... Հավասար էին բարձրացել.

— Դե, տեսնենք, ով արագ կիջնի,— առաջարկեց Սպարապետը...

Իջան, ու մինչ Սպարապետը հագնվում էր, Աբկայը մտածում էր. «Էս ես դու, իսկ քեզ էդպես ոչ մեկը չի ճանաչել ու չի ճանաչելու, ահա կռացել ու հագնվելը կիսատ թողած՝ պատահաբար տրորած ծաղիկի մեջքն ես ուղղում, որ մի քանի օր էլ ապրի, փոքրիկ փայտիկով հենակ ես սարքում, կոճակդ պոկեցիր, որ էդ թելով ցողունը կապես հենակին... Բայց դա ոչ մեկը չի նկատելու...»։ Գիտեր, որ Սպարապետին մի բան տանջում է, ու պիտի միանգամից սկսի, բայց Սպարապետը, կարծես կարդալով իր մտքերն, ասաց.

— Հիմա ժամանակները մի քիչ ուրիշ են, չեմ կարողանում կողմնորոշվել, թե ում վստահեմ, ում՝ ոչ։ Վախենալ եմ սկսել ինչ֊որ բաներից։

— Վաղուց ես սկսել,— ասաց Աբկայը,— հիշեցնե՞մ։ Միայն մեկը հիշեցնեմ, որ դեռ, է՜, Շարժման սկզբին ես գրել. «Է՜ն առաջին չոբանի հայտնությունից եմ վախենում։ Չէ, հայտնությունից չէ՝ մեր կանչել֊բերելուց եմ վախենում...»։ Կանչել֊բերել ես... Գրածդ անգիր գիտեմ. «Ամեն ինչ սկսվում է առաջին չոբանից, որ ընտանյոք հանդերձ... ընդունվում է ժամանակավոր աշխատանքի։ Հետո՝ հորաքրոջ, քեռու տղեն...»։ Արդեն շարվել են խնամի֊բարեկամները...

Սպարապետը լուռ էր, իր մտքերի հետ։ Հետո ասաց.

— Հասկացա... Բայց ինչո՞ւ միանգամից խոսակցությունն էդ կողմ թեքեցիր...

— Որովհետև տեսա, որ հոգումդ երկու բան են կռիվ տալիս. խոսքդ՝ թե դեմ չես գնալու ու հիասթափությունդ։ Դու դեմ չես գնալու, իրենք են գնալու։ Չե՞ս տեսնում, որ շատերի համար գլխավորն իրենց վայելքներն են։ Երկիր, ժողովուրդ, պետություն՝ խոսքեր են, որոնց տակ թաքցնում են իրենց իրական նպատակը՝ երկար վայելեն իշխանությունն ու եթե հնար լինի՝ փոխանցեն իրենց նման մեկին։

— Դու էս լեռներում փակված էդ բոլորը որտեղի՞ց ես գլխի ընկել։

— Էդ մեկը գլխի չեմ ընկել, իմացել եմ՝ ասել են։ Մեկին, ում պաշտոնի բերեցիր, հարցրել են. «Չէ՞ որ դու առաջին դեմք ես, հիմա գնում ես էնտեղ երրորդ, ինչո՞ւ ես գնում»։ Պատասխանել է. «Էստեղ էլ կայֆ չկա»։ Դու հիմա մի խմբի խանգարում ես, քեզ չեզոքացնելու են։ Մի ձև կգտնեն։ Եվ գիտե՞ս, ոչ էնքան նրա համար, որ խանգարում ես։ Դու Հայրենիք ունես էստեղ...— Աբկայը լռեց մի պահ, ապա երկմտելով կարծես, շարունակեց,— քեզ ոչ մի անգամ չեմ պատմել՝ ինձ կռվի ամենաթունդ պահին ցանկացել են վերացնել։ Ինձ, որ ընդամենը մի պտուտակ էի, բայց ոմանց կարծիքով՝ արդեն անպետք պտուտակ, որին պետք էր պարզապես մի կողմ նետել ու նորը, խաղի կանոններին ենթարկվողը դնել տեղը։

* * *

... Աբկայը միայն վարորդ ընկերոջ հետ լեռներում ոտքով սահմանային ստուգայց էր անում. թափառում էին օրերով։ Խաղաղությունը դեռ չէր հաստատվել, բայց պատերազմը վերջանում էր արդեն։ Ինքը՝ Աբկայը, գիտեր, որ N գյուղի թալանի առաջն առնելն ու էլի շատ բաներ իրեն չեն ներվելու, մտածում էր, թե զինադադարից հետո կմոռանա էդ ամեն ինչն ու կվերադառնա իր խաղաղ կյանքին։ Բայց դեռ չէր կարող՝ պիտի ավարտեր սկսածը։ Մի գնդակ վզզաց ու խրվեց մարմնի մեջ։ Վարորդն Աբկայի վիրավորվելը տեսնելով՝ զարմացավ, որովհետև ինքն էլ բոլորի նման գիտեր՝ Աբկայի մարմնի մեջ գնդակ չի խրվում։ Էդտեղ, սահմանի էդ հատվածում պիտի որ հակառակորդ չլիներ։ Իրենք էին մաքրել։ Բայց գնդակն առջևից էր եկել, ոչ թիկունքից, ու կասկածելը մեղք էին համարել՝ բարձրաձայն չէին ասել էդ մասին։ Մի հատիկ կրակոց էր հնչել, երևի թե նշանառուի հրացանի, բայց ոնց էր, որ նշանառուն ուղիղ սրտին խփելու փոխարեն մի փոքր վրիպել էր՝ չհասկացան. երևի թե կրակելու պահին Աբկայն էր ինչ֊որ շարժում արել կամ կրակողի ձեռքն էր դողացել՝ գուցե լսել էր տարածված կարծիքը, թե Աբկային գնդակից մահ չկա՝ մեկ է, ու ձեռքը դողացել էր...

... Վիրավորվելուց հետո ընկերն Աբկայի վերքը կապել էր ու շուտ հասցրել հիվանդանոց, մի քանի գիշեր էլ մոտն էր անցկացրել, բացի բժիշկներից ոչ մեկին չէր թողել հիվանդասենյակ, որովհետև կասկածել էր, որ դա մահափորձ էր, թեպետ Աբկայն ասում էր, թե պատահական գնդակ էր։

Արդեն համարյա բուժվել էր, վարորդ ընկերն ինչ֊որ տեղ էր գնացել, թեպետ էդ օրերին աշխատում էր Աբկային մենակ չթողնել, կասկածներ ուներ, բայց ինչ֊որ տեղ էր դուրս եկել. երկու զինվորներ մտան հիվանդասենյակ, ողջունեցին ուրախ֊ուրախ, որպիսություն հարցրին, հետո, թե.

— Եթե արդեն ի վիճակի ես՝ շտաբ պիտի գնանք, հրաման է։

Ինքն ասաց. «Դրսում սպասեք՝ հագնվեմ»։ Արդեն մթնում էր, հագնվեց, բարձի տակից հանեց ատրճանակը, թաքցրեց գոտկատեղում ու դուրս եկավ։ Մեքենայի մեջ դեսից֊դենից էին զրուցում, բայց Աբկայը զգում էր, որ նրանցից մեկը՝ մեքենան վարողը, ինչ֊որ ներքին անհանգստություն ունի։ Մութ էր, ու մեքենան անտառմիջյան ճանապարհով էր գնում։ Հանկարծ Աբկայը նկատեց՝ հիսուն֊հարյուր մետրի վրա լուցկու բոց բռնկեց, ու էդ պահին էր, որ իրենց ցեղական ընդունակությունը գործեց կարծես, և ինքը մի ակնթարթում պարզորոշ տեսավ, թե ինչ է կատարվելու. լուցկու բոցն ազդանշան էր, մեքենան պիտի իբր խափանվեր, իրենք պիտի դուրս գային շարժիչը ստուգելու, թավուտից իրենց վրա պիտի հարձակում լիներ, ու ինքը, հնարավոր է նաև մյուս ուղեկիցը, պիտի զոհվեին, մյուսը՝ մեքենան վարողը, իբր մազապուրծ շտաբ կհասներ ու նկարագրելով իրենց վրա հարձակումը՝ կասեր, թե Աբկայը հերոսաբար զոհվեց թշնամու հետ անհավասար մարտում։ Բոլորը կհավատային, ու անգամ նրանք, ովքեր գիտեին, որ Աբկային գնդակից մահ չկա և տարածել էին, թե գնդակները խճճվում֊մնում են նրա մարմնի մազակալած մասերում, իսկ ինքն ամեն ճակատամարտից հետո բռերով արճիճ է հանում և ասում, թե դրանցից ավտոմատի վրա միզող երեխայի քանդակ է ձուլել տալու — նույնիսկ նրանք կհավատային, թե Աբկայն ընկել է հակառակորդի հետ անհավասար մարտում։ Իրեն հետմահու հերոսի կոչում կտան, իր անունով փողոց ու դպրոց կկոչեն... Աբկայը մի ակնթարթում տեսավ էս ամբողջը, գոտկատեղից հանեց ատրճանակն ու դեմ տալով մեքենան վարող զինվորի ծոծրակին՝ գոռաց. «Չկանգնես ու արագացրու ընթացքը»։ Վարորդը շշմեց. Աբկայի մոտ պիտի որ զենք չլիներ... Արագացրեց ընթացքը։ Մեքենան թափով սլացավ էդտեղով, իսկ մի ժամ հետո իրենք արդեն շտաբում էին... Երբ ներս մտան՝ շտաբում հավաքված սպաներն անկեղծորեն ու ջերմորեն ողջունեցին իրեն, որպիսությունը հարցրին, ու միայն մի հոգու ողջույնի մեջ ինքը ներքին զարմանք նկատեց.

— Էս երևի խիստ կարևոր գործ կա, որ ինձ հիվանդանոցից հանել֊բերել եք,— ասաց ինքը հանգիստ՝ ոչ մի բանով ցույց չտալով, թե ճանապարհին միջադեպ է եղել։

— Հա, հա, իհարկե,— ասաց հենց էն մեկը, ում ողջույնի մեջ Աբկայը զարմանք էր նկատել,— մի կարևոր գործողություն պիտի պլանավորենք լեռներում, իսկ լեռները քեզնից լավ ոչ մեկը չգիտի, քո կարիքը կար...

Իր դառը քմծիծաղը մտքում էր... Թեպետ հետո վերլուծեց ու հասկացավ, որ էդ սպան միայն առաջադրանք կատարող էր, հրամանն այլ տեղից էր եկել։

* * *

— Ինչո՞ւ ինձ մինչև հիմա չես ասել,— հարցրեց Սպարապետը, երբ Աբկայն ավարտեց իր պատմությունը,— գիտե՞ս, թե ովքեր էին կազմակերպել։

— Կասկածներ ունեմ։ Բայց քանի որ հաստատ համոզված չեմ, չեմ ասի։ Ինչո՞ւ իզուր տեղն ինչ֊որ մեկին ամբաստանեմ։ Քեզ չեմ պատմել, որովհետև չէի ուզում մանր֊մունր հարցերով զբաղեցնել։ Հիմա եմ պատմում, որովհետև վատ կանխազգացում ունեմ՝ քեզ չեզոքացնելու են։

Սպարապետը, երևի տրամադրությունը թաքցնելու համար, քահ֊քահ ծիծաղեց.

— Էդ քո պատմածն ի՞նչ կապ ունի ինձ չեզոքացնելու հետ... Է՜է, ախպերս, ինձ լավ ես ճանաչում, գիտես, որ ես ոչ մի բանից վախ չունեմ, ու ինձ չեզոքացնելն էլ էդքան հեշտ չի...

— Տա Աստված՝ ես սխալվեմ։ Բայց... Քեզ գիտե՞ս ինչու են չեզոքացնելու։ Պատմությունից դաս են առել. «թագավորներ փոխող Ռիչարդ» ոչ մեկին պետք չի. պարզ է՝ եթե մարդն ուժ ունի թագավորներ փոխելու, ապա կարող է նաև ինքը հավակնել գահի... Պատմության սխալները չեն կրկնվում, ուժ ունեցող ու թագավորներ փոխողներին հիմա չեն հանդուրժում ու չեն հանդուրժելու, հասկանո՞ւմ ես, Սպարապետ, շրջապատում պիտի միայն թույլեր ու վարկաբեկվածներ լինեն, որ ամեն մեկին իր բաժին թուլափայը նետեն... Ինչպես սովետի ժամանակ էր՝ ամեն մի թալանչի գիտեր իր ախորժակի չափն ու իր թալանի թույլատրելի սահմանները. սահմանը հատողներին դատում էին։ Էդպես էլ անելու են։ Յուրաքանչյուրը պիտի իր «պատալոկը» իմանա, դրանից վերև թռչել փորձողի թևերը կտրելու են։ Հիմա դեռ դու ուժ ես, հետևիդ՝ մի ամբողջ հաղթած ժողովուրդ։ Բայց մի մոռացիր նաև, որ կան նաև միշտ ուժեղի կողմը վազող չախկալներ, ու հենց քեզ չեզոքացրին՝ չախկալները նոր ուժը տեսնելով՝ քո կողքից փախչելու, էդ ուժի հետևից են գնալու, ու դու մնալու ես մենակ։ Դու էլ ես մնալու մենակ, քո գաղափարներն էլ. իրենք են առաջ գնալու, ու իրենցն են առաջ տանելու... Քեզ չեզոքացնելու են, որովհետև ինքդ դա չես անելու. խարդավանքների դպրոցը չես անցել... Դու մի սխալ թույլ ես տվել՝ խաղերին կուլ գնալով ու առաջին գահակալին փոխելով. քո ազնվությունն օգտագործեցին, բայց էլ խաղի մեջ ազնիվ չեն լինելու, չեն կարող՝ «շկոլա» են անցել, որը դու չես անցել... Քո սխալը խաղին տրվելն ու կյանքն իր բնական հունից հանելն էր։ Խաղի նոր պարտիայում դու չկաս, դու պիտի ֆիգուր չլինես...

— Գիտե՞ս,— ասաց Սպարապետը մի քիչ սրտնեղած,— ինձ ավելի շատ մտահոգում է ժողովրդի մի մասի չընդունելը... Չընդունեցին։ Չգիտեմ թե ինչու։ Հաղթած երկրի պրեզիդենտին չընդունեցին, հաղթանակը մոռացան ու դժվարությունները միայն մտապահեցին։ Հաղթած բանակի Սպարապետին դև են ներկայացնում։ Չգիտեմ, ով է մեղավոր, որ մեզ չճանաչեցին։ Ինձ, օրինակ, նորմալ ճանաչում են միայն իմ նեղ շրջապատի մարդիկ, մնացած ողջ ժողովուրդը գիտի ջղայնացած, քրտնած... Ինձ չեն հասկանում, ինձնից վախենում են, իրենց համար դևի կերպար են ստեղծել, ու իրար վախեցնում են։

— Մարդկանց էդպես են սովորեցրել դպրոցից սկսած... Եթե պարտված լինեիր, զոհված... Բայց «բարոյական» հաղթանակ տարած՝ հիմա քեզ Սուրբ էին հռչակել...

— Ես պիտի փոխեմ պատկերացումները։ Մարդկանց պատկերացումներն իմ ու բանակի մասին, իմ ու երկրի մասին...

— Չես կարողանալու կամ չես հասցնելու։ Քեզ չեզոքացնելուց հետո, ճիշտն ասած՝ հիմա չգիտեմ էլ, թե ինչ ձևով են դա անելու՝ վարկաբեկելո՞ւ են, գո՞րծ են սարքելու վրադ, թե՞... Ու նաև էս ժողովրդին են խեղճացնելու, որովհետև... Գյուրզան ամենաքինախնդիր օձն է, չի ներում, ոչ մի դեպքում չի ներում։ Չի ներելու ոչ մեկին... Չի ներելու էս ժողովրդին, որ 88֊ին ոտքի կանգնեց, որովհետև շատերն էն ժամանակների համար ընդունված բնականոն կարիերա էին անում, իսկ էդ բնականոն կարիերան ընդհատվեց... Ու էդ ժողովրդից պիտի մուռը հանեն... Իսկ թե ընդվզեց էս ժողովուրդը՝ զորք էլ կհանեն, կճնշեն, թեկուզ մի հարյուրն էլ զոհվեն, տանձներին չի...

— Էլի չափազանցնում ես։ Էդպես չի, հիմա էն ժամանակները չեն...

— Քեզ եմ ուզում պաշտպանել։ Մինչ քեզ հանդիպելն ու պայքարին միանալը մարդն ինձ չի հետաքրքրել, ես իրականության հետ գործ չունեի։ Ես սարերում էի ու բնության մեջ։ Էնտեղ էի ապրում։ Ու մեկ էլ՝ գրքերի հետ։ Բայց ես էս 10 տարում բնությունը համեմատել եմ մարդու էության հետ... Գիտե՞ս ոնց է առաջանում բռնապետը։ Էգոիստական նախասկիզբը մարդուն առաջ է տանում դեպի միայն իր շահերը։ Ու հենց տեսնում է, որ իր շահերը ավելի փոքր են, քան նրանը, ով արդեն իշխանություն ունի, սկսում է նրան պաշտպանել, նրա շուրջը լինել, օգնել նրան բավարարելու իր կարիքները և ընթացքում սեփական կարիքները բավարարել։ Էդպես մեկի շուրջ խումբ է գոյանում։ Հետո էդ խմբից յուրաքանչյուրի շուրջ՝ ավելի փոքր շահերով մի խումբ... Ու էդպես հիմարացնում են մի ողջ ժողովրդի՝ ամեն օր նույնը՝ հաջողությունների մասին առասպելներ են պատմում... Էդպես են անելու... Արդեն պատրաստ կանգնած են չախկալները. ում մեջ ուժ տեսնեն՝ նրա ետևից կգնան... Քո մեջ ուժ են տեսնում, բայց գիտեն նաև՝ պոետ ես էությամբ, կարող ես զգացմունքներիդ տուրք տալ... Կարող ես տղերքի հետ հավասարը֊հավասարի խոսել, խմել, ասենք, երգել, սեղանի վրա բարձրանալ ու պարել... Մարդ ես սովորական, կարող ես զգացմունքներիդ տուրք տալ... Այ, հենց նոր պատահաբար տրորած մի ծաղկի երկրորդ կյանք էիր տալիս, իրենք քեզ չեն հասկանա ու չեն անի էդպես, կտրորեն ու կանցնեն... Դու իրենցից չես, դու ներքևից ես եկել... Էդպիսիներին չեն սիրում... Սովետական նոմենկլատուրան, որ չի մեռել, իր ծոցից ելածին է սիրում ու նրան առաջ տալիս... Դու էլ, դաժան բան եմ ասելու, չզգացիր, որ հին նոմենկլատուրայի ձեռքին խաղալիք դարձար, երբ Առաջինին պաշտոնանկ արեցիք։ Յոթ տարի ղեկավար էին Շարժման շնորհիվ ներքևից բարձրացածները, ու հին նոմենկլատուրան նրանց չէր ներում, հարմար առիթի էր սպասում. իր կարծիքով՝ Հայրենիք էր կորցրել ու Երկիր, ու էդ կորստի հետ՝ իր կարիերան, որ պիտի աներ, ու չէր ներում՝ ժողովրդին անընդհատ հիշեցնում էր, թե առաջ լավ էր, իրականում իր ճամփան էր բացում... Դու չզգացիր, որ քեզ օգտագործեցին, որովհետև այդ պահին ուժ էիր... Բայց հիմա արդեն իրենց պետք չես, հիմա հին նոմենկլատուրան ու նրա նոր կոմսոմոլիկներն են գալու նորից՝ իրենց չարած կարիերան անեն, ու դու իրենց խանգարում ես...

— Դու էլ ես համարյա նույնը ասում,— Սպարապետը, որ Աբկայի ամեն խոսքից ավելի էր մռայլվում, շարունակեց,— արդեն երրորդ անգամ էսօրվա զրույցում նույն բանը կրկնեցիր։ Չէի ուզում ասել, բայց հիմա պիտի ասեմ,— գրպանից մի նամակ հանեց ու տվեց Աբկային,— կարդա, մեր ընդհանուր ընկերն է գրել, քո սիրած գրողը։

Աբկայը լուռ կարդում էր մի քանի րոպե ու ամեն նախադասությունից հետո մռայլվում ավելի։

— Ճիշտ է ասում, էլի, ճիշտ է ասում. «Նրանք դատապարտված են ունենալու բացարձակ իշխանություն, որի համար հարկ կլինի մանրացնել, ամայացնել քաղաքական դաշտը... Այդ ճանապարհին պիտի դաշնակիցներ փոփոխեն, շարքից հանեն նշանակալի որևէ մեկին... Երկիրը նրանց ատում է, այդ ատելության համար վրեժխնդիր են լինելու երևելի անհատների հանդեպ։ Այնպես որ, միայն քեզնով գործը չի ավարտվելու։ Մի մասին շարքից հանում են, որ իրենց դիմադրում են, մյուս մասին կհանեն՝ որ դեռ կան, երրորդներին՝ որ կարող են լինել։ Դու ուշադիր լսիր կռված ընկերներիդ — նրանք քիչ են մնացել, բայց լավ գիտեն դրանց քինախնդիր բնույթը»։

— Երևի հիմա հասկացար, ինչու նաև քեզ հետ ցանկացա զրուցել,— ասաց Սպարապետը։

Աբկայը շարունակում էր կարդալ. «Էսօրվա խաղի կանոններով դու կրվում ես։ Փոխիր խաղի կանոնները...»։

— Ինձ ազնիվ դաշնակիցներ են պետք՝ կօգնե՞ս փոխեմ խաղի կանոնները։

— Իմ չափով կօգնեմ։ Բայց ես էստեղից եկողը չեմ։ Ինձ պաշտոն֊բան չի գրավում։ Քո խնդրանքով եմ մնացել բանակում։ Բայց եթե պաշտոն առաջարկես՝ կհրաժարվեմ։ Ես չեմ կարող։ Ես կրթություն չունեմ, ոչ մի բան չեմ հասկանում ղեկավարելուց։ Իմը լեռներն են ու դաշտերը։ Թե բանակից դուրս գամ, էլի իմ գործին եմ գնալու՝ սրա֊նրա այգին եմ մշակելու կամ փայտ եմ ջարդելու ձմռան համար... Քեզ կարող եմ միայն հեռվից՝ էստեղից օգնել...

— Փոքր Մհեր ես դառնալու՝ Ագռավաքարում՝ քո Հաչա Քարում փակվե՞ս...

— Չէ։ Փոքր Մհերն իմ չսիրած կերպարն է։ Սահինյան Ռուբիկին ճանաչում ես երևի. Սահինյան Ռուբիկն ասում է՝ Փոքր Մհերը սխալ հերոս է մեր էպոսում, որ հետո մի ողջ զանգվածի, չեմ ուզում ժողովուրդ ասել՝ զանգվածի հոգեբանություն ձևավորեց... Փոքր Մհերը, Սահինյան Ռուբոն է մեկնաբանել, հիշում ես, ասում է. «Ես հեռանում եմ ու կվերադառնամ հենց որ ամեն ինչ լավ կլինի»։ Ա՛յ շան տղա, ամենաուժեղը դու ես, դու կարող ես օգնել, որ ամեն ինչ լավանա, որ գարին դառնա ընկույզի չափ և այլն, ինչո՞ւ ես հեռանում, ինչո՞ւ ես փակվում, մնա ու լավացրու ինքդ... Չէ, հեռացավ։ Ու էդ հոգեբանությամբ էլ հիմա մի միլիոն մարդ ասում է՝ ես Ամերիկա, Եվրոպա, Ռուսաստան եմ գնում, որ ամեն ինչ լավանա՝ կգամ... Ես... Ես էլ, գուցե, դեռ լրիվ չեմ ազատվել էդ հոգեբանությունից, հնարավոր է, հեռանամ, բայց չեմ ասի, թե կգամ, երբ լավանա։ Ես երկու անգամ արդեն հեռացել՝ աշխարհաթող եմ եղել։ Առաջին անգամ՝ կնոջս Հոլանդիա ուղարկելուց հետո էր՝ որդուս էի փնտրում։ Գիտեմ, թե քեզ ինչեր են հասցրել էդ ժամանակ իմ մասին. էլ որ հարճ եմ պահում իմ տանը, էլ որ թշնամի եմ գերի վերցրել ու բաց թողել... Թշնամի չէր՝ որդիս էր, որին ծնված օրվանից չէի տեսել... Սարերում գտա՝ արնաշաղախ, արջի հետ կռիվ էր տվել...— Աբկայը պատմեց որդուն գտնելու պատմությունն ու շարունակեց։— Երկրորդ աշխարհաթողությունս... Չեմ ուզում դրա մասին հիշել... Երրորդ անգամ թե հեռանամ՝ ընդմիշտ է լինելու... Բայց ինձանից հետո գալիս է և գուցե եկել է...

— Ո՞վ։

— Հիմա չեմ կարող ասել։

— Երկու տարի առաջ Բրյուսելում պատահաբար Չինգիզ Այթմատովին տեսա,— գուցե թե խոսակցության թեման փոխելու համար ասաց Սպարապետը։— Մի հավաքից հետո պաշտոնական ընդունելություն էր, ու ինքը, որ իր երկրի դեսպանն է, էնտեղ էր ու մենակ կանգնած։ Մոտեցա, բարևեցի, զարմացավ, ասաց. «Ինձ դեռ դեմքով ճանաչողներ կա՞ն»։ Ասացի. «Ո՞նց չճանաչեմ, գիտե՞ք, ինչ հափշտակությամբ եմ կարդացել «Մնաս բարով, Գյուլսարին», «Չալիկ շունը...», «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը», «Կառափնարանը»... Ուրախացավ երեխայի նման, արդեն մի ութ տարի դեսպան էր, բայց գրող էր մնացել... Ասաց. «Դուրս գանք՝ մի տեղ նստենք»։ Գնացինք մի ռեստորան, ամբողջ գիշեր գրականության մասին ենք զրուցել, մոռացել ամեն ինչ...

— Այ, էդ ես դու,— ասաց Աբկայը,— բայց շատերը քեզ էդպես չճանաչեցին ու չեն ճանաչելու, որովհետև քեզ չեն կարդում, քեզ տեսնում են միայն։ Ու էլի չեն կարդալու կամ կարդալու են նրանք, ովքեր արդեն կարդացել են ու գիտեն քեզ... Քո համագյուղացու եմ հանդիպել, որ քեզ հայհոյում էր ու գիտես ինչո՞ւ։ Ասում էր. «Սաղ օրը ֆուտբոլ տշողը չի՞...»։ Ինքը չի պատկերացնում, որ «ֆուտբոլ տշողը», որ երեկ իր կողքին էր ու իր նման, հիմա ղեկավար է, ու իր պատկերացմամբ՝ իրենից լավ է ապրում, նա չի հասկանում, որ դժվար ժամանակներում է մարդը բացահայտվում, ինքը չի մտածում, թե գուցե ե՛ս զենք վերցնեի ամենաթունդ պահին ու առաջնորդեի, ես կլինեի նրա տեղը, չի մտածում, որովհետև զենք բռնող չի, դժվարության հետևից գնացող չի... ու քեզ է հայհոյում։ Ես նաև կադրային զինվորականների եմ տեսել, որ քեզ հայհոյում էին... Դժվարությունները չեն տեսել՝ փառքդ ու հաջողությունդ են միայն տեսնում...

— Լավ, էլի,— ասաց Սպարապետը,— մեկ֊երկու մարդկանցով ու դեպքով մի դատիր ամբողջի մասին... Հիշո՞ւմ ես, երբ մարտակոչ հնչեցրի ամենադժվար պահին, ինչքան մարդ էր հավաքվել։ Ուրեմն, կարողանում ենք, չէ՞, հավաքվել։

— Կարողանում ենք։ Ես էլ ութսունութի աշնանը, երբ մեծ տեղահանություններն էին, տեսել եմ, թե ոնց անտարբեր ամբոխը ժողովուրդ դարձավ... Բայց ինչո՞ւ հենց զինադադար եղավ, ու կյանքը մի քիչ խաղաղվեց, սկսեցին իրար ուտել։ Ինչո՞ւ ժողովրդին նորից ամբոխ դարձրին... Թվարկե՞մ, թե նշանավոր տղերքից քանիսը զոհվեցին խաղաղ օրերին։ Չմեռան՝ զոհվեցին ու ոչ թե թշնամու, այլ երեկվա իր ընկերոջ, մարտական ընկերոջ գնդակից։ Էն ընկերոջ, ում հետ խրամատում մի սիգարետը հերթով ծխել էին։ Էլ չեմ ասում, որ երկիր պահած տղերքի մեծ մասը, ինքդ էսօր մի անգամ էլ տեսար, մի կերպ գոյություն է քարշ տալիս...

— Դաժան բաներ ես ասում։ Ինչո՞ւ ես հիմա ասում։

— Երևի ինչ֊որ բան եմ զգում... Մի բան էլ պատմեմ, չգիտեմ իրականություն է, թե հորինվածք, կարդացել եմ. Ամազոնի ջունգլիներում ապրող հսկա անակոնդան պառկում ու իր մարմնով երեք օղակ է կազմում։ Եթե անցնում ես առաջին օղակից ներս՝ դեռ հանգիստ է և զգուշանում է ընդամենը։ Անցար երկրորդ օղակը, արդեն լարվում է՝ վտանգ զգալով, բայց հենց մտար երրորդ օղակի մեջ՝ վերջ, անմիջապես սեղմում է, ու զոհը պրծում չունի։ Սեղմում է՝ մարդ լինի, թե գազան, ոսկորները ջարդում է ու կուլ տալիս։ Դու արդեն երկրորդ օղակն ես հատել, ու անակոնդան, վտանգ զգալով, զգուշացել է։ Մի քայլ է մնացել, դու կհայտնվես երրորդ օղակում... Անակոնդան մեծ է, ու գույնն էլ՝ էնպիսին, որ ինքը ջունգլիների բուսականությունից չի տարբերվում, և շատերն անգամ չզգալով են էդ օղակներն անցնում, ոտքերի տակ չեն էլ նայում ու չեն զգում, որ վտանգավոր սահմանին են մոտեցել... Հնարավոր է, որ քո դեմ ելնեն հենց քո մերձավոր, շատ մերձավոր շրջապատից, ակամա ելնեն...

Աբկայը մի պահ լռեց, ու չէր կողմնորոշվում՝ էլի՞ շարունակի...

— Բան կա լեզվիդ տակ, ասա, էսօր անկեղծանալու օր է...

— Ես մինչև հիմա չեմ ասել ու հիմա էլ չէի ուզում հիշել՝ երկրորդ աշխարհաթողությունս 96 թվի սեպտեմբերից հետո էր, որովհետև ասածդ անելու համար խղճիս դեմ պիտի գնայի։ Գիտեմ, որ երկու֊երեք ամիս հետո ես իմացել ու սկսել ես ինձ փնտրել... Ես ինքս վերադարձա, բայց քեզ էդպես էլ բացատրություններ չտվեցի... Էդ աշխարհաթողությունը... Հեռացել էի, որովհետև նեղացել էի ամենից առաջ հենց քեզնից... Ինքս ինձ ուտում էի սարերում... Գազան էի կտրել, ու թե մարդ կամ կենդանի դուրս գար դեմս, կսատկացնեի՝ էդպես հանգստացնելով մեջս քնածին... Մարդ դուրս եկավ... Փայտ էր հատում ձմռան համար... Քո էդ մի հաղթանակը ես չհասկացա, դրա համար էլ ինքս ոչ քաղաք եկա, ոչ քեզ հանդիպեցի... Մարդ էր, իր համար փայտ էր հատում, առաջը ձմեռ էր... Ինձ տեսնելով՝ վախեցավ... Կացինը խլեցի ձեռքից... Ավելի լավ էր հենց էդ օրը սատկեի... Ինքը հետո չբողոքեց ոչ մի տեղ՝ ինձանից վախենում էր ու վախենում է, բայց վիզը ծուռ է մինչև հիմա, վերքը լավ չկպավ, թեպետ մորս դեղերն ու հմայությունները փրկեցին իրեն... Որովհետև... Երբ ինքը հսկա ծառը տապալեց՝ ես տապալվող ուրիշ բան տեսա, ու իրեն դահիճ համարեցի, սակայն մտքումս...

— Մի հիշիր։ Ուրիշ բանից խոսիր։

— Գիտեմ, հասկացել եմ, որ տհաճությամբ ես հիշում, բայց ուրիշնե՞րը։ Հենց քեզ մերձավոր ներկայացող չախկալներից, որ վաղը վազելու են ուժեղի կողմը։ Հիշեցնելո՞ւ են, չէ՞։ Էլ չեմ ասում, որ քեզ հետ էնտեղ քեֆ անողների մեծ մասը շատ էլ հաճույքով է հիշում ու նույնն է անելու, երբ...— Աբկայը լռեց մի պահ, ապա նորից դարձավ իր պատմությանը։— Երբ ուշքի եկա՝ արնաքամվում էր։ Չէի զգացել, ոնց ու որտեղին էի խփել... Մինչև մեր գյուղ էլ մի քանի ժամվա ճամփա էր... Բայց մորս զգացողությունը... Գազան կտրելս հասկացել՝ ինձ էր փնտրում... Եթե մերս էդ պահին անտառի հենց էդ տեղը չհասներ... Զարմացա, որ հասել է, որովհետև էդ մասերում հազվադեպ մարդիկ են լինում... Մերս փրկեց նրան ու ամենից առաջ ինձ։ Գիտե՞ս ինչ ասաց. «Վերադարձիր,— ասաց,— երկու ամիս է թափառում ես՝ ինքդ քեզ ուտում... Սպարապետը շուտով մենակ է մնալու, քո կարիքն է ունենալու...»։

— Հերիք է,— Սպարապետն առաջին անգամ Աբկայի մոտ ձայնը բարձրացրեց, բայց անմիջապես էլ լռեց։

Աբկայը չնեղացավ՝ հասկացավ, թե Սպարապետն ինչու բորբոքվեց։

— Մի հարց էլ պիտի լուծեմ քեզ հետ։ Իմ երկու զինվորի չնչին մի զանցանքի համար կալանատուն էի ուղարկել, ծեծված են ետ եկել... Արդեն ափսոսում եմ, որ կալանեցի։ Ես իմ ձեռքով դատաստանն էդ կալանատան ոստիկանների հետ արդեն տեսել եմ, բայց պիտի ասեի՝ դու էլ իմանայիր։

— Արդեն իմացել եմ։ Դաժանորեն ես ծեծել էդ ոստիկաններին։ Գիտես, որ քո արածների մասին ինձ անմիջապես հայտնում են, որովհետև ասել եմ, որ քո ամեն արարքի համար ես եմ պատասխանատու։ Քեզ նման քանի՞ մարդ կարող եմ ճարել ոչ միայն էս երկրում, այլև էս աշխարհում՝ եթե ման գամ։ Կհեռացնեմ զինվորական ոստիկանության էդ ծառայողներին... Բայց դրանից ինչ֊որ բան կփոխվի՞, չգիտեմ։

Իրենք զրուցելով արդեն վերադառնում էին ու հասել էին Մկաց Աղբրին։

Եվան ընդառաջ դուրս եկավ։ Սպարապետը խոնարհվեց ու համբուրեց Աբկայի մոր ձեռքը։ Աբկայը մտավ ժայռափոր ու բերեց իրենց թթի օղու քրեղանը, նախ ինքը մի կում արեց, ապա տվեց Սպարապետին։

— Էսպիսի օղի դու կյանքումդ չես խմել ու չես խմելու,— ասաց։

— Գարնան կենացը,— ասաց Սպարապետը, գավը քաշեց գլխին, մի կում արեց, Մկաց Աղբրի մոտ՝ թթենու տակ գցված փոքրիկ սեղանից մի կտոր հաց վերցրեց ու հրաժեշտ տվեց։

— Ամեն ինչ լավ է լինելու,— ասաց,— էսօրվա հանդիպումն ինձ շատ էր պետք։

Աբկայը չուղեկցեց նրան, իսկ Եվան նայեց Սպարապետի ետևից ու գլուխը լուռ օրորեց միայն։

Աբկայը հասկացավ մորը, բայց ոչինչ չասաց։

* * *

1999 թվականին դեկտեմբերի վերջին, ինը տարի առաջ մայրաքաղաք տեղափոխված ժուռնալիստը, որ հայրենի քաղաք էր եկել մի քանի օրով, Աբկայի օրագրում կկարդա վերջին գրառումներից մեկը, որ թվագրված էր 1999 թվականի մարտի 22։ Գրառում չէր, պատմվածք էր, որ երևի գրել էր Սպարապետի հետ հանդիպման ազդեցության տակ։ Պատմվածք էր կամ դրա նման մի բան, որ վերնագրված էր «Թատրոն կամ Անբուժելի մի կույր՝ վերջին դռան առջև»։ Ժուռնալիստը ցնցված էր՝ կարդալով, որովհետև անգամ բավականին լավ, շատ֊շատերից լավ ճանաչելով Աբկային, չէր պատկերացրել, որ նա գուցե և ստեղծագործում է։

Աբկայի օրագրից

ԹԱՏՐՈՆ
կամ
ԱՆԲՈՒԺԵԼԻ ՄԻ ԿՈՒՅՐ՝ ՎԵՐՋԻՆ ԴՌԱՆ ԱՌՋԵՎ

Նրանք կանգնած են դեմ֊դիմաց՝ նա, ով պիտի սպանի և նա, ով սպանվի պիտի։ Պատկերավոր լինելու համար կարելի է երկուսին էլ միատեսակ շոր հագցնել, դեմքներին՝ նույնադեմ դիմակ, որովհետև ոչ ոք չպետք է և չի իմանա, թե որն է նա, ով պիտի սպանի և որը՝ նա, ով սպանվի պիտի։ Անունները կարևոր չեն. վստահենք հանդիսատեսին. նա կհասկանա, որ ոչ մեկը ողջ չի մնալու։ Զենք էլ չկա. դրա ընտրությունն էլ այս դեպքում կարևոր չէ։

Կանգնած են դեմ֊դիմաց։ Իրար են նայում։ Ամեն ինչ մի պահ է տևելու միայն. պահ, երբ գիտես, որ հաջորդին արդեն ամեն ինչ անդարձ փոխվելու է։ Այսինքն՝ երկուսն էլ ուրիշ են լինելու։ Եվ միայն իրենք գիտեն, թե որ մեկն է նա, ով պիտի սպանի, և որ մեկը նա, ով սպանվի պիտի։

Նա, ով պիտի սպանի, հիմա միայն մի բանի մասին է մտածում. արագ ավարտե՞լ, ձգձգե՞լ, թե՞ ընդհանրապես չկատարել այն, ինչ պիտի կատարվի անխուսափելիորեն. «Ճակատագիրն ինչո՞ւ մեզ այսքան երկար ուղեկիցներ դարձրեց, չկարողացանք պոկվել իրարից»։

Նա, ով սպանվի պիտի (կամ՝ ընդհակառակը) — «... Դուք կլքեք, կլքեք շուտով այս դահլիճը, որովհետև սպասում եք դատախազի ճառի... Ով դրան է սպասում, կարող է հեռանալ հենց հիմա... Ճառ չի լինելու, և ոչ անգամ՝ դատավճիռ։ Դատավճիռն այդ հետո՝ ինձ են կարդալու, ինձ, երբ կանգնած կլինեմ վերջին դռան առջև... Վե՛ր կացեք, մի՛ սպասեք խոնարհումների, հեռացե՛ք արագ. դահլիճն այս ականապատված է բառերով, որոնց պայթյունը բոլորիս հօդս կցնդեցնի... Դուք չե՞ք վախենում, կատա՞կ եք կարծում, հիմար խաղ՝ հիվանդ երևակայությա՞ն, դուք սպասո՞ւմ եք այդ պայթյունին...

Արյուն...

Վախեցա՞ք։ Բառը ձեզ ինչ֊որ բա՞ն հիշեցրեց... Մանուկ հասակում քթին ստացած հարվա՞ծ, թե՞ խոհանոցային դանակի անզգույշ շարժում... Եթե դա է ձեր պատկերացրածը, ապա դուք արյուն չեք տեսել... Կամ կարմիրը չեք պատկերացնում։

Կարմիրը... Արյան առաջին շերտը, եթե կուզեք՝ պարունակ կոչեք։ Սառը։ Կարմիրը՝ սառը... Թեպետ ասում են՝ տաք գույն է։ Նկարիչներն են հորինել... Դուք երբևէ տեսե՞լ եք, թե արյան մի կաթիլն ինչ հետք է թողնում հողի վրա... Ընդամենը մի կաթիլը... Եթե չեք տեսել, կտեսնեք հիմա, հենց այստեղ կամ կպատկերացնեք, եթե շատ ցանկանաք...»։

Նա, ով պիտի սպանի (կամ՝ ընդհակառակը) — «... Խաղ է։ Արդեն քանի տարի է խաղում ենք։ Ես հոգնել եմ վաղուց։ Այսօր վերջը պիտի լինի կամ վերջակետը։ Հանդիպումը հենց այնպես չի լինում կամ ոչինչ պատահական չի լինում։ Նա։ Նա՝ ի՞նչ. կվերանա այս աշխարհից ու հետո ես կմնամ։ Բայց կյանքն այլևս անիմաստ կդառնա։ Մենք արդեն սովորել ենք իրար։ Ստվեր ենք. ես իր, ինքն՝ իմ։ Առանց նրա իմ կյանքն էլ կդառնա ունայն։ Բառ գտա, հա՜։ Իրենից եմ լսել։ Ինքն է ասել առաջին անգամ՝ 25 տարի առաջ, երբ հինգերորդ, թե վեցերորդ անգամ ահա այսպես ճանապարհներս խաչվեցին։ Ես դեռ էն ժամանակ... Ինքն ասաց. «Իմաստ չունի՝ կյանքդ ունայն կդառնա։ Դու առանց ինձ,— ասաց,— ոչինչ ես։ Դու միշտ իմ հետևից ես գալիս,— ասաց,— եթե ես վերանամ՝ քո գոյության իմաստը կկորչի»։

Այսօր վերջ պիտի տանք ամեն ինչի... Բայց ... Ես ձեռքերս չեմ արնոտի... Ինչո՞ւ ասաց, թե արյան հոտ է առնում՝ ինձ տեսնելիս... Էլի է ասել, շատ է ասել...»։

Նա, ով սպանվի պիտի (կամ՝ ընդհակառակը) — «Դուք սպասո՞ւմ եք դեռ, թեպետ արյան մասին խոսելը տհաճություն առաջացրեց։ Կարմիրի հիշատակումը զզվելի՞ է արդեն։ Բայց ես դեռ չեմ հասել գլխավորին։ Դուք դեռ չգիտեք, թե ինչ է լինելու, երբ ես՝ ժամանակներում մոլորված անբուժելի մի կույր, կանգնած կլինեմ վերջին դռան առջև... Համարձակները երկար կսպասեն։ Համարձակները՝ որ քչացել են վաղուց»։

Նա, ով պիտի սպանի (կամ՝ ընդհակառակը) — «Դու ես մեղավոր, դու. չէ՞ որ դու էլ կարող էիր... Մի փակիր աչքերդ, միևնույն է, ես չեմ անհետանալու, միևնույն է՝ դու տեսնելու ես այն, ինչ զգում եմ ես։ Նաև՝ դու... Մի փակիր ականջներդ, միևնույն է՝ իմ ձայնը ներսիցդ էլ լսելու ես... Դու ոչինչ ես... Նայիր, քանիսն են ճանճասպանները ձեռքներին պատրաստ հարձակվելու վրադ... Կարծում ես մյուսները, որ ճանճասպան չունեն ու հանգիստ իրենց երեկոն են վայելում, տեսնելո՞ւ են անհետանալդ... Չեն տեսնելու։ Մի ոչինչ ավելի, մի ոչինչ պակաս... Նրանց համար՝ ինչ... Կտեսնեն այն, ինչ ես կուզենամ, որ տեսնեն... Իսկ քո հայացքը՝ ոչ մեկի համար կարևոր չէ, ոչ էլ գրածներդ... Դանդաղ էիր ուզում մեռնել... Դանդաղ թունավորմամբ... Դանդաղ չի լինելու... Հիմա ես կհեռանամ, ու նշան կանեմ ճանճասպաններով տղերքին... Կսատկացնեն...

Եթե ողջ մնաս, ինչը քիչ հավանական է, ապա կասեմ ամենը։ Եթե ոչ, կասեմ, որ եթե ողջ լինեիր շատ բան կպատմեի... Անգամ պատճառները... Հիշո՞ւմ ես պապիդ զրույցը գյուրզայի մասին...»։

Նա, ով սպանվի պիտի (կամ՝ ընդհակառակը) — «... Դեռ սպասո՞ւմ եք։ Քանի՞ հոգի եք մնացել դահլիճում։ Համարձակությո՞ւն առաք... Տեղներից ելածները նորի՞ց նստեցին։ Անտրակտի՞ եք սպասում... Չի լինելու։ Անտրակտ՝ չի լինելու... Համբերեք, շուտով կհասնեմ վերջին դռանը... Ես՝ անհուսալի մի կույր՝ վերջին դռան առջև,— դառնալով մյուսին, նրան, ով սպանի պիտի (կամ ընդհակառակը),— դու կարծում ես, թե ի՞նձ կսպանես։ Հա, կվերացնես այս աշխարհից, չգիտեմ էլ, թե ինչով և ինչպես, կսատկացնես գուցե, ինչպես ինքդ ես սիրում ասել։ Հա... Բայց սպանվողը դու ես լինելու, դու, որ կարծելու ես, թե ողջ ես մնացել...»։

Նա, ով պիտի սպանի (կամ՝ ընդհակառակը) — «... Ուզո՞ւմ եք ճշմարտությունն իմանալ. ես այս աշխարհում ոչ մեկին և ոչինչ չեմ սիրել. ոչ մորս, ոչ հորս, ոչ կին, ոչ երեխա, ոչ ծառ, ոչ թուփ, ոչ ժայռ, ոչ սրան, որ ստվերս էր կարծես, ոչինչ... Ոչ անգամ կյանքը։ Ինձ հրել֊նետել են այս կյանքի մեջ, շարժում հաղորդել, և ես այդ հրման կամ իներցիայի ուժով շարունակում եմ շարժվել՝ մինչև կանգ առնելը՝ մինչև մահը։ Ահա թե ինչու, իրականում ես միայն մահն եմ սիրում, գուցե։ Իմ մահը։ Գուցե նաև՝ սրանը։ Գուցե սրա վերանալուց հետո ինչ֊որ բան գտնեմ սիրելու համար։ Ինչու այդ դեպքում ինքնասպանություն չե՞մ գործում։ Որովհետև, ասացի, ես իներցիայի արդյունք եմ և չեմ ուզում արհեստականորեն ընդհատել ինձ հաղորդված շարժումը։ Ճակատագիրն էլ այստեղ որևէ նշանակություն չունի։ Շարժումն է կարևոր կամ գուցե՝ շարժման ընդհատումը...»։

Նա, ով սպանվեց (կամ՝ ընդհակառակը) — «... Ես (գուցե՝ ոգիս) կանգնած եմ արդեն վերջին դռան առջև։ Ես պիտի ասեմ կախարդական բառը կամ բառերը և պիտի բացվի վերջին այդ դուռը։ Ես հիշում եմ հեքիաթներից հայտնի բոլոր բառերը. «Սեզա՛մ, բացվի՛ր»։ Դուռը չի բացվում։ «Շնորհակալությո՜ւն», դուռը չի բացվում։ Ես կանգնած եմ դեռ։ Երկար։ «Թագավորը մե՜րկ է...»։ Եվ հանկարծ՝ դուռը բացվում է, բայց... ես չեմ հասցնում ներս մտնել, ընդհակառակը՝ դռնից դուրս է թափվում ու վրաս հարձակվում դիմակավորված մի ամբոխ, իսկ հսկա մի մեքենա ջրաշիթեր է արձակում։ Լույսերը հանգչում են միանգամից։ Մոտեցողների ձեռքներին մահակներ են։ Հարված։ Ես ցնցվում եմ էլեկտրական հոսանքից, կրկին հարված, երրորդը, չորրորդը... Ես ցնցվում եմ արդեն ամբողջ մարմնով, որ էլեկտրահարված է այլևս... «Էդ դո՞ւ էիր ասում, թե մեր Թագավորը մերկ է...»,— գոռում են հարվածողները։

«Սպասեք,— ասում եմ,— բայց այսպես ճիշտ չէ։ Երբ ես գոռում եմ «Թագավորը մերկ է», բոլորը պետք է տեսնեն, որ նա մերկ է և սկսեն քրքջալ, անգամ պալատականները, ու բոլորը պետք է լքեն խայտառակված արքային, հեռացնեն նրան։ Այսպես ճիշտ չէ, հեքիաթն իրավունք չունի այսպես վերջանալու...»։

«Դու մանուկ չես,— լսում եմ ծանոթ մի ձայն ու քրքիջ,— արքայի մերկությունը մանուկները միայն կարող են տեսնել ու հայտարարել»... Նորից հարված...

Ես ոչինչ այլևս չեմ տեսնում։ Ոչինչ այլևս հնարավոր չէ տեսնել, ամբողջովին ցեխակոլոլ ու ջրի մեջ կորած, էլեկտրական հոսանքից ու հարվածներից ցնցված, ես միայն մի բան եմ կարողանում գոռալ՝ հիշելով պապիս պատմածը. «Գյուրզան երբեք և ոչ մեկին չի ներում...»։

Նրանք ընկած են բեմին՝ նա, ով սպանեց, և նա, ով սպանվեց։ Չեն շարժվում։ Չեն խոսում։ Դահլիճում հնչում և արձագանք են տալիս նրանց սրտերի զարկերը։ Համաչափ, նույն տակտով։ Իսկ բեմը՝ կարմիր է, արյունոտ... Արյունը բեմից դահլիճ է թափվում։ Կույր ու խուլ առաջին շարքը արյունը չի տեսնում, թատրոնի ավարտը նույնպես. արևածաղկի սերմ է չրթում... Կոշիկներն ու ձեռքերը մաքուր են։ Երկրորդ շարքը՝ ոչինչ չի տեսնում... Երրորդ շարքը... Դահլիճը... Ու ոչ ոք չի ծափահարում։

Նրանք՝ սպանածն ու սպանվածը կամ ընդհակառակը՝ սպանվածն ու սպանածը, ելնում են խոնարհումների համար։ Մոտենում են բեմեզրին ու... Բեմում մի հոգի է միայն, կարծես իրար մեջ մտան ու մի մարմին դարձան... Իսկ դահլիճը լուռ է. յուրաքանչյուրն իր գործով է զբաղված... Այդ մեկ դարձածը իջնում է բեմից և խառնվում անտարբեր ու անծափ դահլիճին... Եվ ձեռքերն ու կոշիկները արյունոտ չեն...

* * *

Մի քանի օրով հայրենիք վերադարձած ժուռնալիստը Աբկայի օրագրում կկարդա ևս մի արտահայտություն՝ «Թատրոնից» անմիջապես հետո, աստղանիշով դրանից առանձնացված, բայց նույն ամսաթվով ստորագրված. «Մեռնելու վերջին շրջափուլն է սկսվում, և ես...»։ Շարունակություն չկար, հավանաբար շտապելուց չէր ավարտել կամ ինչ֊որ բան խանգարել էր։

* * *

... Երբ Աբկայն իր օրագրում գրառեց «Մեռնելու վերջին շրջափուլն է սկսվում, և ես...» տողերը, մայրը կանչեց։ Ինքը սովոր էր մոր կանչին անմիջապես արձագանքել ու գրառումը կիսատ թողեց։

Մայրը նստած էր թթենու տակ, ու նրա հայացքում անհասկանալի, համենայն դեպս, այդ պահին Աբկայի համար անհասկանալի տխրություն կար։

— Քո ամբողջ կյանքը՝ մինչև էդ Շարժումը, աշխարհաթողություն եղավ։ Դրանից հետո էլի երկու անգամ աշխարհաթող եղար, բայց երրոդն ընդմիշտ է լինելու... Աղբյուրն է քեզ տանելու,— խորհրդավոր ասաց մայրը։— Էսօր նշան եղավ։ Բայց մինչև էդ...

Մայրը, երևի, կյանքում առաջին անգամ դժվարանում էր որդու մոտ ասել իմացածը։

— ... Մեղքը, որ գործել ենք, չի ներվելու, իմ արածն ինձ է վերադառնալու, քոնը՝ քեզ։ Իմը՝ վեց անգամ մեռած երեխա ծնելը, էնքան էլ իմը չէր, բայց չի ներվելու. Հաչա Քարը չի սխալվում ու ինձ դա հասկացրեց։ Քարը չի սխալվում. ինձ հուշեց նաև քոնը. Ճակատագիրդ ինքը հենց սկզբից էր գրել՝ ինչ էլ անես՝ հակառակն է դուրս գալու. լուռումունջ բանում էիր՝ անլեզու հայվան էիր, միացար պայքարին ու խոսեցիր՝ փառքի ու պաշտոնի համար էր, կռվի պահին առաջ էիր գնում առանց կրակելու՝ թուլամորթ էիր ու արյունից վախեցող, գնացողներին խաղաղ ճանապարհեցիր՝ ականջ կտրող ոճրագործ, մարդ փրկեցիր՝ դավաճան, զինվոր դաստիարակեցիր՝ դև ու գազան... Չի ներվելու... Դիմակն է կարևոր... Դիմակ չունենալդ չի ներվելու։ Քարը չի սխալվում...

Լռեց, ապա շարունակեց.

— Մինչև քո գնալը՝ երևի ես գնամ, բայց ոչ էնպես, ինչպես սովորաբար մեր ցեղի մարդիկ են գնում... Էս ձմեռ ես չեմ մազակալել... Ամբողջ ձմեռ մրսել եմ... Նշան է, էլի... Չգիտեմ ինձ քանի ամիս է մնացել, բայց վախենամ իմ գնալուց հետո քեզ համար դժվար ու շատ դաժան օրեր լինեն... Նրա հետ զրույցում մի քիչ շատ բան ես ասել։ Պայմանը երևի խախտել ես... Տեսածից բացի նաև իմացածից ասացիր...

* * *

Լեռներում էդպես աննպատակ թափառելիս Սպարապետի հետ վերջին զրույցի բոլոր մանրամասները մտաբերելուց հետո, մի անգամ էլ նստեց, որ հանգստանա ու հանկարծ հիշեց նամակը, որ զորանոցից մեկնելուց առաջ էին իրեն տվել։ Արդեն մի շաբաթ գրպանում էր, բայց չէր բացել։ Նայեց ծրարի հետադարձ հասցեին։ Նամակագրի անունը ծանոթ թվաց։

Նամակն սկսվում էր այսպես.

«Ողջույն, Աբկայ.

Ես կարող էի գրել «ողջույն, Հրամանատար», բայց գրելուց առաջ հիշեցի քո խոսքերը. մեր զորացրումից առաջ ես ասել. «Մարդու ականջին ամենից ախորժալուր բառը, ըստ հոգեբանների, սեփական անունն է։ Ինձ ամբողջ կյանքում ինչ անունով ասես չեն կոչել, էլ Աբո, էլ Վայրի Աբո, էլ Բոստանչի, էլ Դև, հիմա՝ Հրամանատար... Բայց իմ ականջին Աբկայն է ախորժալուր, ու ինձ հենց իբրև Աբկայ են ճանաչում։ Աշխատեք, որ ձեզ անունով կոչեն։ Եվ ամենից թանկ բանն էլ անունն է կամ անվան հեղինակությունը։ Չկորցնեք։ Անունդ կորցրիր՝ դու չես...»։ Էնպես, որ՝ ճիշտ եմ սկսել.

Ողջուն, Աբկայ.

Շատ դժվար որոշեցի գրել քեզ, բայց չգրել էլ արդեն չեմ կարող։ Կյանքն է ստիպում։ Ես քո զինվորն եմ եղել, քո հրամանատարությամբ եմ ծառայել երկու տարի, բայց նաև էն տղան եմ, ում փրկեցիր երկրաշարժից հետո...»։

Աբկայը մի պահ ընդհատեց կարդալը՝ նորից նայեց հետադարձ հասցեն, անունը...

* * *

1988֊ի երկրաշարժից երկու օր հետո ինքը գնացք նստեց և մայրաքաղաք հասնելով, անմիջապես գտավ Սպարապետին ու խնդրեց, որ իրեն Սպիտակ ուղարկի մի կերպ։ Սպարապետի համար էլ էդ գործը կազմակերպելը դժվար էր։ Նա դեռ Սպարապետ էլ չէր, այլ ընդամենը Կոմիտեին մոտ կանգնած անձ, իսկ Կոմիտեին էդ օրերին ձերբակալում էին։ Սպարապետը միայն խորհուրդ տվեց գնալ կամ օդանավակայան՝ մարդասիրական բեռ տեղափոխող որևէ բեռնատարի հետ մեկնել կամ էլ կանգնել ճամփին ու դարձյալ՝ էդ մեքենաներից մեկով գնալ։ Մոտը դատարկ անցաթուղթ կար՝ լրացրեց Աբկայի անունով ու ճանապարհեց։ Ինքը չգիտեր անգամ, թե ինչ պիտի անի ավերված քաղաքում, բայց զգում էր, որ իր օգնության կարիքը կարող է և լինի։ Սպիտակ հասավ գիշերով և առաջին իսկ պատահած վրանին մոտենալով՝ խնդրեց վերցնել իրեն։ Սկզբում կասկածանքով վերաբերվեցին՝ դե երկրաշարժից հետո ինչ տեսակ մարդ ասես կարող էր հայտնվել, ի՞նչ իմանաս ով է ու ինչ նպատակով է եկել Սպիտակ։ Կարող է՝ անգամ գող է կամ դիակապտող։ Բայց Աբկայի խաղաղ ու հանգիստ բնավորությունն էդ փրկարար ջոկատի հրամանատարի վրա տպավորություն գործեց, և թույլ տվեցին գիշերել իրենց մոտ։ Ցուրտ էր ու ձյուն, տղաները խարույկ էին վառել, հերթապահություն նշանակել ու պառկում էին քնելու։ Աբկայը չքնեց, մնաց հերթապահների մոտ՝ խարույկի կողքին։ Երեք ժամը մեկ հերթապահները փոխվում էին, իսկ ինքն արթուն մնաց ամբողջ գիշեր։ Առաջին անգամը չէր՝ կարող էր օրերով չքնել։

Առավոտյան նրանց հետ էլ լծվեց աշխատանքի։ Ամեն օրվա հետ ողջ մնացած մարդ գտնելու հույսը ավելի ու ավելի էր փոքրանում։ Արտասահմանցիք փրկարար շներով էին ման գալիս, բայց բոլորն ասում էին, թե փրկվողներն արդեն փրկվել են, ու երևի պետք է սկսել ավերակները մաքրել։ Աբկայն անում էր այն ամենը, ինչ իրեն հանձնարարում էին։ Իր 47 տարեկանում նա ջահելներից պակաս ուժ չուներ ու ոչ մի գործում նրանցից ետ չէր մնում։ Երկրաշարժի վեցերորդ օրն էր երևի, լուր հասավ, թե շենքերից մեկի տակ շները հավանաբար ողջ մարդ են գտել։ Երբ ինքը շենքի մոտ հասավ՝ տեսավ, որ փրկարարներն արդեն հասնում են նկուղին։ Երկու պանելների արանքից ձեռք էր նկատվում, բայց ամեն մի անզգույշ քայլ կարող էր մարդկանց կյանքին սպառնալ։ Մանկական ձեռք էր, փրկարարներից մեկը բռնեց, շոշափեց ու գոռաց. «Պուլս կա»։ Աբկայն էլ չէր մտածում, թե ինչ է անում. իրենց ցեղական ընդունակությունը՝ տեսնելը, օգնում էր, ու ինքը պարզ տեսնում էր, թե ինչ պետք է անել։ Մոտեցավ ու փրկարարներին ասաց. «Հանկարծ չփորձեք պանելը ջարդել, կվնասեք։ Հետո, էնտեղ մի հոգի չի, ես տեսնում եմ՝ երկու հոգի են։ Եթե պանելը ջարդեք, էս մեկին կփրկեք, իսկ մյուսը կզոհվի։ Պետք է ետ քաշել»։ Եվ երբ ավտոկռունկը մոտեցրին ու պանելը մի աննշան հետ քաշեցին, ինքը ձեռքը մտցրեց երկու պանելների արանքն ու սկսեց ուժ տալ՝ պահելով մյուսը։ Երկու պանելներն իրար էին հենվել վերին եզրերով ու մի փոքրիկ արանք թողել։ Երկու երեխա՝ քույր ու եղբայր՝ 12֊13 տարեկան, մնացել էին էդ փոքրիկ արանքում։ Եվ երբ կռունկը սկսեց պանելը քաշել, ինքը հասկացավ, որ մյուսը կարող է փլվել ու ճզմել երեխաներին և մտնելով արանքը, սկսեց պահել մյուս պանելը ու գոռաց. «Երեք րոպե ունեք, արագ հանեք երեխաներին»։ Հանեցին, մի կերպ էին շնչում, ինքը չիմացավ, ոնց հասցրեց ձեռքերը թողնել ու մի ոստյունով հայտնվել անվտանգ տեղում, իր ոստյունից հետո հսկա պանելը փլվեց ու կճզմեր, եթե տակը մարդ լիներ։ Բոլորն իրեն շրջապատեցին՝ փրկարարները, տեղացիները... Հետո մոտեցավ երեխաների մայրն ու արցունքն աչքերին սկսեց իր ձեռքերը համբուրել։ Երեխաները հյուծված էին, նրանցով անմիջապես բժիշկները սկսեցին զբաղվել...

* * *

«... Մենք վաղուց գիտեինք մեր փրկվելու պատմությունը, բայց էդպես էլ չէինք իմանում, թե ով է մեզ փրկողը,— շարունակեց կարդալ նամակը։— Վերջերս էր՝ մայրս հեռուստացույցով պատահաբար տեսավ քեզ ինչ֊որ ռեպորտաժի մեջ ու գոռաց. «Նա է, ձեր փրկիչը, եթե նա չլիներ, դուք ողջ չէիք մնա...»։ Հրամանատար... Աբկայ, ես բանակում քեզ մոտ եմ ծառայել, քո այն զինվորն եմ, ում չնչին մի առիթով կալանատուն ուղարկեցիր... Զինվորներիցդ մեկն եմ եղել ու չեմ իմացել, որ էդքան մոտիկ կողք֊կողքի ծառայում եմ իմ կյանքը փրկողի հրամանատարությամբ։ Ծառայության էդ երկու տարիներին ես էլ քեզ դաժան մարդ էի համարում։ Մի օր, ցերեկով, հանկարծակի տագնապ հնչեցրիր, սովորական վարժական տագնապ էր, ամբողջ գունդը ոտքի հանեցիր՝ ստուգելու, թե ինչ արագությամբ կարող ենք մարտական պատրաստության լինել։ Սովորաբար գիշերն էիր էդպես հանում, բայց էս անգամ ցերեկը որոշեցիր ստուգել։ Երկու հոգի, որոնցից մեկը ես էի, բացակայում էին։ Մորս ծննդյան օրն էր, առանց թույլտվության դուրս էի եկել գնդից, որ մոտակա փոստատնից զանգեմ տուն, շնորհավորեմ նրան։ Ընկերոջս էլ խնդրել էի հետս գա։ Երբ վերադարձանք, բոլորը շարված էին... Մենք մտածեցինք՝ վերջներս եկավ, հիմա Աբկայը մեր հերը կանիծի... Բայց դու միայն մեզ երկու օրվա կալանք տվեցիր։ Ավելի լավ էր այլ պատիժ տայիր, ավելի լավ էր քո ձեռքով քոթակեիր... Կալանատանը մեզ ծեծում էին՝ ոչ մի բանի համար... Մենք կարծում էինք՝ դու ես հրամայել, որ մեզ հետ «դաստիարակչական աշխատանքներ» տանեն... Բայց հետո իմացանք, որ նախ ինքդ ես դատաստան տեսել կալանատան ոստիկանների հետ, հետո՝ քո պահանջով փոխել էին կալանատան ողջ անձնակազմին, ու զարմացանք... Իսկ ինձ համար ամենից զարմանալին, որ էն ժամանակ չհասկացա, քո ներողությունն էր... Հիշո՞ւմ ես, եկար բժշկական մաս, ուր պառկած էինք երկուսով, և ներողություն խնդրեցիր... Մենք երկուսս էլ դեմքներս դեպի պատը շրջեցինք, վիրավորված էինք քեզանից, ու արդեն մեկ էր՝ քո ողջ դաժանությունը հիմա նորից մեզ վրա կբանացնես, թե չէ։ Դու կանգնեցիր մի քանի րոպե ու հեռացար՝ սանիտարին հրամայելով, որ գիշերանոթները, որոնց մեջ արյուն էինք թքում, ժամը մեկ փոխել...

Հիմա, երբ ծառայությունն ավարտել եմ, ինստիտուտ ընդունվել ու խելքս սկսել է ինչ֊որ բան կտրել, հասկանում եմ, որ ճիշտը դու էիր՝ քո խստությամբ։ Հիշում եմ նաև քո ներողությունը ու հիմա եմ հասկանում քո ներողության էությունը, Աբկայ։ Էս անկանոնությունը, որ կա կյանքում, էս ամեն ինչը... Գիտես, ինստիտուտում մի դասախոս ունենք, քիչ է ասել կաշառակեր, ստուգարքի էի պատրաստվել, գնացի հանձնելու, ասաց. «Արա, 10 դոլար փող չունե՞ս, նստել կարդացել ես, որ գաս «զաչոտ» ստանաս»։ Արժեքներ են փոխվել։ Փոխանակ ուրախանալու, որ սովորող ուսանող ունի, էդ դասախոսը իր կորցրած 10 դոլարն էր հաշվում։ Ու չնշանակեց, մինչև մորս թոշակից հինգ հազար դրամը կտրելով չտարա նրան... Ամաչելով տարա ու հետո փոշմանեցի... Ու գիտե՞ս ինչ հիշեցի. դու հանդիպման էիր բերել ձեր մարտական ընկերներին։ Էդպես երբեմն անում էիր, որ զինվորներն իրապես պատկերացնեն պատերազմի դժվարությունները... Իսկ զինվորների մի մասը... Էդ հանդիպումից, երկրապահների պատմածները լսելուց հետո մեզ հետ ծառայող մի մամայի բալա, որին ծնողները շաբաթը մեկ ծանրոց էին ուղարկում ու ամիսը մեկ այցելում, ասաց. «Սրանք ի՞նչ օգուտ են ստացել կռվելուց, տեսեք ինչ թշվառ վիճակում են ապրում։ Չէ, ախպեր, էս ծառայությունս շուտ պրծնեմ, գնամ հորս հետ Ռուսաստան...»։ Էդ ասաց ճաշարանում, երբ բոլորս նայում էինք, թե ինչպես են երկիր պահած նախկին ազատամարտիկները, որոնց դու էիր հանդիպումից հետո հրավիրել ճաշարան, խփշտում սուպն ու փլավը... Հիմա եմ հասկանում, որ դու քո նախկին զինվոր֊երկրապահներին չվիրավորելու համար, որ չկարծեն, թե իրենց ողորմություն ես տալիս, էդպես մեկ֊մեկ հրավիրում էիր հանդիպման ու կերակրում... Համ ոգիներն էր բաձրանում՝ մտածում էին, թե դեռ ինչ֊որ բանի պետք են, համ էլ կուշտ փորով հաց էին ուտում էդ օրը։

Աբկայ, բարեկամս, ես գուցե իրավունք չունեմ, բայց հեռու եմ քեզանից, և համարձակություն ունեմ գրելու. դու Սպիտակ ագռավ ես, քեզ չեն ներելու... Քո դաժանության մասին տարածում են հենց նրանք, ովքեր չեն ներելու քեզ... Բայց ես գիտեմ քեզ իրականում, մինչև հիմա չեմ ասել, բայց երբ եկար ու ներողություն խնդրեցիր, ու երբ ես դեպի պատն էի շրջվում վիրավորված, քո աչքերում արցունքներ տեսա... «Կոկորդիլոսի արցունքներ»,— մտածեցի էն ժամանակ, բայց հեռանալուցդ հետո հիշեցի նաև քո մարտական ընկերների հետ հանդիպման մի ուրիշ պահ. երբ քո նախկին զինվորը, որ պատմել էր մարտական գործողություններից, ասաց. «Դուք պիտի հզոր լինեք, որ պատերազմ չլինի, որովհետև պատերազմը վատ բան է...»,— դու քրքրջացիր. դա դիվային քրքիջ էր, ու էն ժամանակ մենք հենց դիվայինին վերագրեցինք դա՝ մտածելով, թե քեզ համար, ընդհակառակը, պատերազմը լավ բան է, որովհետև դրա շնորհիվ հասել ես, ահա, հրամանտարական բարձունքների... Հիմա հասկանում եմ, որ քրքիջդ ավելի լացի էր նման... Ես հետաքրքրվել եմ հետո քո կյանքով, որովհետև մի քիչ գրում եմ, ու պատրաստվում եմ գրել քո կյանքի մասին, ներկայացնել իրական Աբկային... Ու իմացել եմ, որ դու հող մշակելու, անտառ խնամելու համար ես աշխարհ եկել, բայց ստիպված ես երկիր խնամել ու զինվոր մշակել, ու քեզ չեն ներելու, որովհետև շատերին, հավատացեք՝ շատ֊շատերին պետք չէ խնամված երկիրը, անխնամ ու մշտապես իբր խնամքի կարոտ երկրում փող աշխատելը շատ ավելի դյուրին է, ուրիշների թշվառության վրա հարստանալը՝ ավելի եկամտաբեր, ու չեմ խորշում ասել, շատերի համար՝ նույնիսկ պատվաբեր...»։

«Էս ջահելն էսքանը ե՞րբ հասկացավ»,— մտածեց Աբկայը։

* * *

Աբկայը Գյուղ մտավ լեռներում մի քանի օր թափառելուց հետո։ Երրորդ կամ չորրորդ օրվա երեկոյան կանխազգացումն էլի սկսել էր ինչ֊որ բան հուշել, բայց չէր ուզում հավատալ, որովհետև դա մոր հետ էր կապված։ Որ իրեն հալածելու են Սպարապետի սպանվելուց ու խորտկարանի դեպքից հետո, վստահ էր. վաղուց քեն կար իր ու էլի շատերի դեմ, սակայն Սպարապետը զսպում էր։ Առաջինը հենց իրենից են սկսելու։ Հետո էլի ու էլի կռված տղերքի են հասնելու, մի մասին կառնեն՝ մի թուլափայ բան շպրտելով, իսկ մի մասին կամ կնստեցնեն, կամ կճնշեն էնքան, որ սրանք չկարողանան ձայն հանել։ Շատերին էլ կմոռանան։ Պատերազմը հաղթած տղերքին կմոռանան, ու իրենց իշխանությունը կամրապնդեն հղփացած չախկալների վրա հենվելով։

Ու հիմա ինքը զգաց, որ իրեն հենց էս երկու օրը վերցնելու կամ վերացնելու համար ոչ մի բանի առաջ կանգ չեն առնելու։ Եվ երբ իջավ Գյուղ, թեպետ վաղուց քաղաք էր կոչվում՝ իր համար միշտ գյուղ էր մնում, զգաց պատրաստ կանգնած ոստիկանների հայացքները, բայց զգաց նաև, որ իրենց ոստիկանապետը չի համարձակվում վերջին հրամանը տալ։ Կանխազգացածը մտքում ու արյունն աչքերին, աջ ու ձախ բարևելով իրենից քաշվող համագյուղացիներին՝ դեպի Հաչա Քարի տակի իրենց ժայռափորն էր գնում։ Վարորդը լսել էր նրա գյուղ մտնելն ու հիմա վազում էր ետևից՝ շշնջալով. «Մի գնա, մի գնա, պետք չի, ես կպատմեմ...»։

Ինքը չէր լսում, հասավ Մկաց Աղբրին, կանգ առավ մի պահ, լվացվեց, մի բուռ ջուր խմեց ու հանգստացած շրջվեց.

— Դե հիմա ասա։

— Մայրաքաղաքից մի ամբողջ ջոկատ էր եկել, քեզ էին փնտրում։ Էն խորտկարանի մոտ՝ ձորում, երկու ջահելի դիակ են գտել, էն երկուսինը։ Խորտկարանատիրոջ ու ևս մի քանի հոգու ցուցմունքներ ունեն, թե իբր դու ես դրանց սպանել կատաղության պահին։

— Ե՞ս... Բայց բոլորը տեսել են, որ դրանց չեմ սպանել։ Հենց շռեցին տակները, խղճացի էդ, էդ...

— Ցուցմունքները, պարզ չի՞, սարքել են։ Ինձ էլ հարցաքննեցին, ասացի, թե մայրաքաղաքում ես, չես եկել, չհավատացին, ամեն տեղ փնտրել ենք, ասացին, ու չենք գտել... Ծեծեցին։ Ինձ։ Հասկանում ես՝ էդ անասունները, ինձ՝ պատերազմում սկզբից մինչև վերջ կռվածիս, ծեծեցին... Ու դատախազությունից եկածն ասում էր. «Գրիր, թե Աբկայն է էդ երկուսին սպանել»։ Հետո թողեցին. թե ինչու՝ չհասկացա, բայց նախազգուշացրին, որ քեզ հետ հաշվեհարդար են տեսնելու, ապա հերթը ինձ էլ է հասնելու։ Էդպես էլ ասացին. «Հրաման է, էնպես որ ոչ մի միջոցի առաջ կանգ չենք առնելու»։ Ու հետո էր, որ եկան էստեղ ու մորդ տարան... Էդ դատախազն ասաց. «Կգա՞ հո մոր ետևից...»։

Ինքը հանկարծ հիշեց տարիներ առաջվա մոր ծիծաղը, երբ կանգնել էր նրա առաջ ու ասել. «Պատերազմը վատ բան է»։ Հիշեց ու սկսեց քրքջալ։ Վայրենի քրքիջ էր, որ Հաչա Քարից արձագանքվելով տարածվում էր լեռներով։ Ընկերը, եթե Աբկայի տարօրինակությունները չիմանար, կկարծեր, թե գժվել է։ Սպասեց, մինչև Աբկայն ուշքի գա, որ շարունակի, բայց Աբկայն ինքն առաջինը խոսեց.

— Հա, պատերազմը վատ բան է,— թե էդ ինչու էր ասում՝ ընկերը չհասկացավ,— բայց ավելի վատ է պատերազմից հետոն, երբ մահվան աչքերին նայելով գնդակների տակ առաջ գնացածի ու հաղթածի ոգին սպանվում է հանկարծակի հարստացած մի քանիսի ստեղծած ճահճի մեջ։ Մի քանիսի, որ հարստության համն առան ու էլ դրա տուտը չուզեցին բաց թողնել ու բարոյականություն համարեցին մեղր ծախողի՝ մատը լիզելը, ավելին՝ անբարոյական համարեցին, եթե չես ձգտում, որ մեղր ծախողը հենց դու լինես, կարևոր չէ ինչ ձևով՝ ուրիշին սպանելով, թալանելով ուրիշինը, մի մասին առնելով՝ մի թուլաբաժին նետելով, զինվորին թիկնապահ դարձնելով, երեկվա զինվորին ներշնչելով, թե թալանը լավ բան է... Ես կարծում էի, թե ես եմ իրական հայրենիք երազողը։ Պարզվեց, որ նրանց իրականությունն ուրիշ է։ Իմ պատկերացրած իրական հայրենիքը էս էր ու էս է՝ էս լեռներով շրջապատված երկիրը, իրենց համար իրական հայրենիքը էս երկրից քամվածն է...

Ընկերն էլ չհամբերեց ու գոռաց, որ Աբկայը սթափվի.

— Բայց, դե ութսուն տարեկան էր, ախր, մերդ...

— Ի՞նչ,— Աբկայը լռեց մի պահ,— ի՞նչ ես ուզում ասել...

— Սիրտը չդիմացավ...

Աբկայը դեռ մի քանի րոպե լուռ էր։ Ապա ասաց.

— Մորս կթաղես ոնց որ կարգն է. ես գնացի...

— Չես հասցնի։ Տեղի ոստիկանությունը չհամարձակվեց քեզ ձերբակալել, բայց լուրն արդեն ուղարկել են մայրաքաղաքային ջոկատին...

Աբկայը ելավ ու անցավ Հաչա Քարը, գիտեր, որ ոչ մեկն իրեն չի գտնի էդ սարերում։ Քաղաքում մարզված ջոկատն իր ետևից հո չի՞ հասնելու։

Նոր էր սարը անցել, ընկերը հասավ.

— Ես էլ քեզ հետ կգամ։

— Չէ,— ասաց ինքը,— սա մենակ իմ գործն է։ Վերադարձիր, ասացի։ Մորս թաղիր ոնց որ կարգն է, հոգեհաց էլ կտաս։ Ես, գիտես, մեկ է՝ թաղումների չեմ մասնակցում։ Անսիրտ գազան եմ։

* * *

1999 թվականի դեկտեմբերի վերջին, ինը տարի առաջ մայրաքաղաք տեղափոխված ժուռնալիստը, որ հայրենի քաղաք էր եկել մի քանի օրով, Աբկայի օրագրում կարդաց. «Իսկ մի՞թե Հիսուսը թաքնվում էր... Չէ՞ որ նա քարոզում էր բացահայտ... Ինչո՞ւ էր պետք Հուդայի մատնությունը... Կարող էին հանգիստ գնալ ու բռնել Հիսուսին։ Բայց էդպես ու էդքան հեշտ իրենց՝ իշխողներին, պետք չէր։ Նրանք պիտի Գաղափարը վարկաբեկեին։ Նրանք պետք է ցույց տային, որ կարող են ավելին՝ կարող են ամեն տասներեքից մեկին իրենց նենգության զոհը դարձնել։ Եվ Հուդային ընտրեցին իբրև իրենց ստորության զոհ ու զենք։ Նրանք, ուրեմն, ուզում էին ասել. «Է՞ս չեք դուք. երեսուն արծաթ՝ ու ձեր գաղափարի հերն անիծեցինք, ինչ ուզում՝ անում ենք, ում ուզում՝ մեզնով ենք անում՝ թքած նրա էլ, նրա խղճի վրա էլ՝ կտանջի՞ հետո էդ խիղճը, կկախվի՞ ինքը... Մենք ենք շարժում թելերը...»։ Էդպես է։ Էսօր էլ... Ստորությունն ուժի տեղ են ծախում, նենգությունը՝ խելքի...

Ուժ չեն հանում, որովհետև ուժի դեմ ուժեղներ ինչքան ասես կելնեն, իսկ ստորության դեմ՝ դուրս եկողները քիչ են, ու... Ստորությունը միշտ հաղթում է ուժին, որովհետև ուժեղը ստորի դեմ էլ ազնիվ է կռվում...»։

* * *

Չորս֊հինգ օրից հասավ ճամփեզրի՝ սարերին կպած էն խորտկարանին. չսպասեց էլ մինչև փակվի, հաշվի չառավ անգամ, որ կարող է շուրջկալ կազմակերպած լինեն։ Խորտկարանում էլի մարդիկ կային, բայց Աբկայը մտավ ու կանգնեց տիրոջ առաջ։

— Ես մեղավոր չեմ,— ասաց մարդն անմիջապես,— տուն ունեմ, երեխեք եմ պահում։ Ասացին՝ պիտի գրես, որ Աբկայն է կատաղության պահին ջահելներին սպանել ու դիակները ձորը նետել։ Մենակ ես չէ, էստեղ էն օրը, հիշում ես, երկու֊երեք հոգի էլ կային, նրանք էլ գրեցին։ Դատախազն ասաց, թե ցուցմունքները բավական են, որ քեզ ցմահ ծակը կոխի։

— Դու հիմա ինձ կասես, թե ով է սպանողը։

— Ինձ մի կործանիր,— վախն աչքերի մեջ ասաց մարդը՝ դեռ հիշում էր էն օրվա ծեծը և գիտեր, թե կատաղության պահին Աբկայն ինչ կարող է անել, բայց ոստիկաններից վախն ավելի ուժեղ էր,— ես ոչ մի բան չգիտեմ։

— Ցուցմունք տված մյուսներին ճանաչո՞ւմ ես։

— Չէ։ Ճամփորդներ էին։

— Բա իրենք դրանց ո՞նց գտան։

— Չգիտեմ։ Ձեր նկարը բոլոր թերթերում տպագրել ու հեռուստացույցով էլ ցույց են տվել։ Փնտրում են իբրև վտանգավոր հանցագործի։ Ինձ չթողեցին էլ, որ ինչ֊որ բան պատմեմ, ծեծեցին, թեպետ առանց դրա էլ, հասկանում եք, միևնույն է, ցուցմունքները գրելու և ստորագրելու էի։ Էն երկու պատահական ճամփորդներին էլ գտան ու էստեղ բերեցին։ Նրանք էլ, իմ դեմքը տեսնելով, հասկացան ու գրեցին նույնը։ Բայց նրանց էլ, համենայն դեպս, նախապես մի քիչ ծեծեցին։

— Դու հիմա իմ աչքի առաջ թուղթ կգրես, որ հրաժարվում ես ցուցմունքներիցդ, որ սպառնալիքի տակ ես գրել դրանք։

— Չեմ կարող,— ասաց խորտկարանատերը։

Աբկայը հարցական նայեց նրան, ապա հարցրեց.

— Բա որ ես էլ դնեմ ու քեզ էսքան մարդու մոտ շանսատակ անե՞մ։

— Ես գիտեմ, որ դուք դա չեք անի։ Ձեր բարկությունն իմ դեմ չի, ոչ էլ էն անմեղ ջահելների դեմ էր։ Բայց դուք գիտեիք, որ ձեր ամեն քայլին հետևում են արդեն, ու ես զարմացա, որ չզսպեցիք ձեզ։

Ոստիկանական ջոկատը հայտնվեց հանկարծակի։ Թե ով էր հասցրել լուր տալ, որ Աբկայը խորտկարանում է, հայտնի չէ։ Աբկայը կարող էր դիմադրել, ու բոլորը գիտեին, որ նրան բռնելը համարյա անհույս է։ Բայց խորտկարանում էլի մարդիկ կային, ու կարող էին անմեղ զոհեր լինել, դրա համար էլ ինքը չդիմադրեց, այլ հանձնվեց։

* * *

Մեկուսարանում իրեն ծեծում էին։ Դատախազն ասել էր, թե երկու օրում պիտի ինքնախոստովանական ցուցմունք կորզեն, որ մտնի դատարան ու երկու ամսվա կալանքի որոշում վերցնի։ Բացի այդ, ասել էր դատախազը, ծեծեք ու դրա տնքոցները ձայնագրեք... Ու ծեծում էին։ Նրանք, որոնցից մի քանիսը դեռ երեկ իր մի հայացքից կուչ էին գալիս, թեպետ ինքը չէր հասկանում, թե ինչու, հիմա ծեծում էին իրեն՝ իրար փոխարինելով։ Ինքը լուռ էր, իհարկե, ձայն չէր հանում։ Բայց ծեծում էին էնպես, որ գոնե մի տնքոց ելնի ու ձայնագրեն...

Տեսան, որ Աբկայը ոչ մի ձայն չի հանում, սկսեցին ծեծը նկարահանել, թեպետ հասկանում էին, որ վտանգավոր է, կարող է մեկի ձեռքն ընկնել ու ամբողջ աշխարհով կվարկաբեկվեն, բայց նկարահանեցին ծեծը, իր արյունլվա մարմինը, որ հետո ապացուցեն, թե առաջադրանքը կատարված է։

Ծեծերի ընդմիջումներին իր մոտ էր մտնում դատախազը՝ ինտելեկտուալ զրույցների։ Լսել էր, որ Աբկայը կարդացած ու խելացի է։ Դատախազի մասին էլ ասում էին, թե գրականության ու արվեստի սիրահար է։ Ասում էին անգամ, թե նկարում է ու վատ չի նկարում։ Ասում էին, մի խոսքով, արվեստագետի հակումներ ունի։

— Պիտի խոստովանես,— ասում էր նա,— սպանել ես անմեղ ջահելներին, ամբողջ էս մարզը քո դեմ կատաղած է, պահանջում են շանսատակ անել քեզ։ Բայց մեր մարդասիրական օրենքները թույլ չեն տալիս։ Գրիր, որ հուզմունքի նոպա ես ունեցել, չես հասկացել, թե ինչ ես անում, պատիժդ մեղմ կլինի։

Ինքը չէր արձագանքում։

— Քո անունն ինչո՞ւ են Աբկայ դրել,— խոսքը փոխում էր դատախազը։

— Դա դու չես կարող իմանալ։ Դա միայն ինձ ու մորս է իմանալի։ Մորս սպանել եք արդեն։ Ու միայն ես գիտեմ հիմա։ Մեկն էլ կա, որ գիտի, բայց քեզ կերևա վերջում։

— Մենք պետություն ենք ստեղծում, մի քանի խանգարողներ կային... Հիմա չկան... Մեկն էլ է խանգարում, գրո՜ղ է իբր,— ծոր տվեց դատախազը,— նրան էլ կմեկուսացնեմ։ Դու էլ ես խանգարում մեզ, պիտի ծակը կոխեմ ու ոչ միայն քեզ. խանգարողներ էլի կան։ Պետությունը պիտի կայանա։

— Պետությո՞ւն,— ասաց ինքը։— Դո՞ւք եք պետություն ստեղծում։ Պետություն ստեղծողների մի մասն արդեն զոհվել է, մի մասը՝ քաշվել տները... Պետություն ստեղծելուց առաջ Հայրենիք պիտի ունենալ։ Ձեր ստեղծածը էն է, որի մասին ասվել է. «Պետություն է կոչվում ամենապաղը բոլոր պաղ ճիվաղներից... Նա նաև պաղ ստում է, և այդ սուտը դուրս է սողոսկում նրա բերանից. ես՝ պետությունս, ժողովուրդն եմ...»։

— Նիցշե,— ասաց դատախազը,— «Այսպես խոսեց Զրադաշտը», մասն առաջին, «Վասն նոր կուռքի»... Ես էլ եմ կարդացել։ Բնագրով եմ կարդացել։ Ուզո՞ւմ ես շարունակությունն էլ ասեմ։ Բայց ես Նիցշե չեմ սիրում, ինձ ավելի հարազատ է Էքզյուպերին, նրա «Փոքրիկ իշխանն» եմ սիրում, ու Փոքրիկ Իշխանի փիլիսոփայությունը։ Բարություն է քարոզում։ Ես էլ բարության փիլիսոփայության կրողն եմ, արվեստն է իմ կիրքը։ Տեսնում եմ, որ դու էլ արվեստագետի հոգի ունես։ Որ մայրաքաղաք տեղափոխեցինք, բերելու եմ նկարներս՝ նայես ու գնահատես...

— Էքզյուպերի ես սիրում՝ «Մարդկանց երկիրն» էլ հիշիր. «Կարելի է հարբեցնել գերմանացիներին, որ գերմանացի են ու Բեթհովեն ունեն, կարելի է հարբեցնել մինչև վերջին սևագործը, դա ավելի հեշտ է, քան սևագործ բանվորին Բեթհովեն դարձնելը»։ Բայց դուք սա չեք հիշում, որովհետև ձեզ էլ ձեռնտու է մարդկանց ներշնչել, որ երբ մենք էսպես ու էնպես էինք... Որովհետև դա ավելի հեշտ է, քան մարդկանց էսպես կամ էնպես դարձնելը...

— Մարդի՜կ,— ասաց դատախազը,— ի՞նչ մարդ, դու որտեղ ես էս երկրում մարդ տեսնում... Ամբոխ է, ոնց ուզենք՝ կուղղորդենք, մենք չանենք, ուրիշները կուղղորդեն... Ներշնչիր նրանց, որ երկրի համար է պետք... Այ, արդեն ամեն օր ասել ենք, որ հանցագործ ես, ու դու հանցագործ ես... Մանավանդ քո դեմ շատերը վաղուց ատամ ունեն, հավատում են ինձ... Բայց գրականությունից էինք խոսում... Էլ ի՞նչ ես կարդացել...

— Էն, ինչ ես եմ կարդացել, դու չես կարդացել,— ասաց Աբկայը՝ իրեն զսպելով. չէր ուզում տնքալ, որ սա չտեսնի իր տանջանքը,— իմ կարդացածը բնությունն է եղել, հետո՝ ոգին։ Դու դա չես ընկալի երբեք, որովհետև բնությունը քեզ համար որսատեղ է, ինչպես որ երկիրը՝ քեֆատեղ...

Հաջորդ անգամ դատախազը դարձյալ սկսեց գրականությունից զրուցել։ Աբկայը վերջին օրերին հիշել էր իր պոետ ընկեր Ավագի «Մեկնության ժամանակը» գիրքը, որ հազար անգամ կարդացել էր ու չորս տող ասաց.

... Իսկ դրանք դեռ պիտի շարակարգեն մեր

բազմադարյա թերմացքը՝ ֆոսֆորափայլ թափած

մեր սրտերում, մինչև Տեսլապատկերը

տիրանա մեզ — Անսեր ու Անթափանց։

— Էդ ո՞ւմն էր,— աչքերը չռեց դատախազը։

Աբկայը քմծիծաղեց ու էլի մի քանի տող ասաց.

... Նոր բան չկա — իմ Ոճիրին՝ իմ Պատիժ.

և կաղկանձը անապատ ու ապատի,

Եվ ինքնադավ փայլատակում՝ իբրև կյանք

և ձանձրալի նույն խնջույքը — ձուկ ու կարթ։

Մեզ նրանից ժամանակը կազատի,

զրնգում են բանալիները բանտի.

— Հա,— ասաց դատախազը,— քո բանտի բանալիները դեռ երկար են զրնգալու, բայց դրանից քեզ ոչ ժամանակը կազատի, ոչ էլ ուրիշ որևէ բան։

— Նոր բանտի կարիք չկա,— քմծիծաղեց Աբկայը,— բանտն արդեն ստեղծում եք ու անունը դնում կազմակերպված պետություն։

Մյուս այցելությանը, Աբկային արդեն երկաթյա շղթայով էին ծեծել, դատախազը սկսեց Աստվածաշնչից զրուցել ու աշխարհի արարումից.

— Ասում ես՝ Աստված ստեղծեց Ադամին ու Եվային, ճի՞շտ է։

Աբկայը լուռ էր ու չէր արձագանքում։

— Ուրեմն, էս աշխարհի վրա նրանք մենակ էին՝ Ադամը և Եվան, ճի՞շտ է։

— ...

— Ադամն ու Եվան ծնեցին Կայենին ու Աբելին։ Ճի՞շտ է։

Աբկայը գիտեր շարունակությունը և դեռ լռում էր։ Դատախազը կարծես ինքն իրեն էր զրուցում կամ ինքն իրեն էր ինչ֊որ բան ապացուցում

— Ուրեմն, էդ ժամանակ էս աշխարհում էդ չորս մարդն էին՝ Ադամը, Եվան, Կայենը և Աբելը։ Հետո, ուրեմն, Կայենը սպանեց Աբելին։ Ճի՞շտ է։

— ...

— Ուրեմն, էս աշխարհում մնացին երեք հոգի՝ Ադամը, Եվան և Կայենը։ Դե, ուրեմն, ինձ ասա՝ Կայենը որտեղի՞ց կին գտավ ու ծնեց Ենոքին։

Աբկայն էլ չլռեց.

— ... Որովհետև՝ Գիրքը աչքերով ես կարդում ու բառերով։ Արվեստագե՜տ,— ծոր տվեց։— Ադամը մարդ չէր, հասկանո՞ւմ ես՝ ցեղ էր։ Ինչպես որ Եվան։ Ադամ ու Եվա անունները սիմվոլ են՝ հասկանո՞ւմ ես։ Ինչպես որ Կայենը։ Չհասկացա՞ր։ Էսօր, մեր բառերով դա սիմվոլ է կոչվում, փոխաբերություն, ինչ կուզես ասա, բայց էդպես հասկացիր...

— Հա,— հիմա էլ դատախազն էր ծաղրում,— դու էլ ես ցեղ կամ ցեղի սիմվոլ, էդպես հասկանամ։ Ուրեմն, ճիշտ էին ասում, որ մարդ չես...

— Գուցե։ Երբ Գիրքն ասում է, թե Կայենը սպանեց Աբելին՝ նկատի ունի առաջին մեծ կոտորածը՝ Կայենի ցեղը կոտորեց Աբելի ցեղին։ Կարող էր և հակառակը լինել. ոչ ոք չի իմանա, թե Աբելի մեջ էլ սպանող չէր քնած... Խաշնարած էր ու իր ոչխարների պարարտներից զոհ մատուցեց Աստծուն, մինչդեռ Կայենը միայն երկրի պտուղն էր բերում... Իսկ Աստված զոհված անասուններն ընդունեց, քաղած պտուղը՝ ոչ... Գուցե հենց դա կատաղեցրեց երկրագործների ցեղին... Բայց աշխարհը հետո փոխվեց... Ամբողջ պատմության ընթացքում ավելի շատ խաշնարածների ցեղերն են կոտորել երկրագործներին... Բայց կա ևս մի սիմվոլ՝ Սեթն է, որին Ադամն ու Եվան հետո ծնեցին։ Արարող Սեթը, որի տոհմից բարեպաշտ Նոյը պիտի սերվեր։ Ու աշխարհը շարունակվել է Կայենի ու Սեթի ցեղերից։ Բայց որտե՞ղ են նրանք միախառնվել՝ ավերողն ու արարողը... Դու ո՞ւմ շարունակությունն ես...

— Իմ ու քո տարբերությունը գիտե՞ս որն է,— հանկարծ ասաց դատախազը,— դու չես հասկանում կյանքը։ Դու ռոմանտիկ ես մնացել, թեպետ էսքան երկար ճանապարհ անցար Սպարապետիդ հետ։ Նրան աստվածացրել ես, միայն լավը տեսել, դրա համար էլ նրանից ոչ մի բան չսովորեցիր ու կարծում էիր, թե քեզնից կսովորեն։ Մի ժողովրդին հարցրու՝ տես ինչ են մտածում Սպարապետիդ մասին։ Այսինքն լսել ես, էլի, էն ջահելներից, ու ճշմարտությունը քեզ դուր չի եկել, դրա համար էլ սպանել ես։

— Չէ,— պատասխանեց ինքը,— իմ ու քո տարբերությունն այլ է. իմ ներսը քո արտաքինն է, իմ արտաքինը, ինչից դատելով են մարդիկ ինձ ճանաչում՝ քո իրական ներքինը։ Սպարապետին էլ արտաքին տպավորությամբ եք գնահատում, ներսը չկարդացիք ու չճանաչեցիք։ Ձեզ տրված չէր նրան ճանաչելը։ Եթե էսքանից հետո էլ չհասկանաս, թե ինձ ինչու են Աբկայ անվանել, ուրեմն թքել եմ և՛ քո արվեստի, և՛ քեզ վրա... Շարունակե՛ք ծեծը, ու էլ չգաս...

Դատախազը մռայլվեց և Աբկայը տեսավ նրա իրական դեմքը, որ մինչ այդ միայն նրա հոգում էր տեսել... Քիչ հետո ներս մտան դագանակավորները...

Երկու օր հետո՝ գիշերվա կեսին, նրան հանեցին գավառական քաղաքի մեկուսարանից ու տարան։ Տասը հոգով էին ուղեկցում՝ թեպետ և՛ ձեռքերին, և՛ ոտքերին շղթաներ էին հագցրել. դատախազն ասել էր, թե շատ վտանգավոր է, կարող է փախչել։ Բերեցին տեղական դատարանի շենք։ Հասկացավ, որ ձևականությունն են ուզում պահպանել միայն, բայց ցերեկով չէին կարող հարյուրավոր մարդկանց աչքի առաջ իրեն բերել էդտեղ, գիշերով էին բերել։ Դատախազը մինչ այդ մարդ էր ուղարկել դատավորի ետևից, որ սա արագ երկու ամսվա կալանքի վճիռ կայացնի։

Դատավորը եկավ՝ քնաթաթախ ու տխուր. արդեն գիտեր, թե ինչի համար են գիշերվա կեսին կանչել։ Աբկայն անմիջապես ճանաչեց. 1993֊ի էն ցուրտ ձմռան գիշերը քեֆ անողներից մեկն էր. ոչ նա, որ փողի կենացն էր խմում, ոչ էլ նա, որ ասում էր, թե պատերազմը լավ բան է։ Էն ժամանակ սա ջահել իրավաբան էր և երևի պատահական էր հայտնվել քեֆչիների խմբում։ Բայց սա էլ իր՝ Աբկայի կամքով մի գիշեր անցկացրեց դիրքերում։ Տղերքի պատմելով՝ սա միակն էր, որ իրեն տղամարդավարի էր պահել։ Ոչ ձեն էր հանել, ոչ էլ նվնվոց ու տղաների հետ նստել և զրուցել էր սահմանից, դիրքերից, դժվարություններից։ Դատավորն ակնհայտորեն շփոթված ու արագ մոտեցավ դատախազին և խնդրեց անցնել աշխատասենյակ՝ զրուցելու։ Աբկայի մոտով գնալիս արդեն իսկ զրուցում էին, և դատավորը, գուցե թե նաև միտումնավոր, ասում էր բարձրաձայն. «Ես չեմ կարող վճիռ կայացնել, անձնական խնդիրներ կան, ու բարոյականությունս թույլ չի տալիս, երևի ուրիշ դատավոր կանչեք...»։

Շարունակությունն Աբկայը չլսեց, բայց տեսավ դատախազի զարմացած հայացքը, որ ասում էր կարծես. «Բարոյականությունս ու ազնվությունս ո՞րն է, հրաման կա՝ պետք է ամեն կերպ վարկաբեկել ու մեկուսացնել»։

Մտան աշխատասենյակ։ Դատախազից բացի՝ էնտեղ գնաց նաև մի քննիչ։ Սենյակից երբեմն֊երբեմն միայն դատախազի գոռգոռոցն էր լսվում, բայց բառերը չէին զանազանվում։ Ու հետո՝ կրակոցներ լսվեցին։ Երեք կրակոց։ Դատախազը թափով սենյակից միջանցք ելավ ու գոռաց.

— Շտապ օգնություն զանգեք ու փորձագետներ հրավիրեք, թող արձանագրություն կազմեն. քննիչը դատավորին սպանեց, հետո երկու անգամ ինքն իրեն կրակելով՝ ինքնասպանություն գործեց։

Ասաց ու դռան մոտ պահակ կարգելով մի ոստիկանի՝ ոչ մեկին չթողեց սենյակ։

— Իսկ մյուսներդ դրան տարեք մեկուսարան ու մի ուրիշ դատավոր հրավիրեք, հենց մեկուսարանում էլ թող կալանքի վճիռը կայացնի։

Քրեագետներն ու տեղի դատախազությունը, սա Աբկայը հետո իմացավ, արագ եկել ու արձանագրություն էին կազմել դատավորի սպանության և քննիչի ինքնասպանության մասին։ Բայց երբ վերջինիս հարազատներն աղմուկ էին բարձրացրել՝ երկրորդն էլ համարելով սպանություն, որովհետև ասել էին, ո՞նց կարող է ինքնասպանություն կատարողը երկու անգամ կրակել ինքն իր վրա, քննիչներն անհասկանալի, բայց տրամաբանական բացատրություն էին տվել...

Իսկ Աբկային երկու ամսով կալանավորելու որոշումը մի ուրիշ դատավոր կայացրեց. հենց էդ գիշեր, մեկուսարանում։ Եկավ ատամները քչփորելով, երևի քեֆից էին հանել, օղու հոտ էր գալիս վրայից։ Ու երբ Աբկայն ասաց, թե ինքը փաստաբան է պահանջում, որովհետև առանց փաստաբանի վճիռ կայացնելն ապօրինի է, անմիջապես հրավիրեցին նաև փաստաբանի։ «Ահա և քեզ փաստաբան,— ասացին,— քանի որ դու ինքդ չես կարող էս պահին փաստաբան վարձել, պետությունը քեզ անվճար փաստաբան է տրամադրում»։ Հանգիստ, առանց որևէ բան լսելու, առանց անգամ Աբկային հարց տալու՝ էդ դատավորը երկու ամսվա կալանքի վճիռ կայացրեց ու գնաց իր քեֆը շարունակելու։ Վճիռը կայացնելուց հետո դատախազն ասաց, որ երկու օր էլ դեռ կպահի էստեղ, հետո կտեղափոխեն մայրաքաղաք։

* * *

Մարզային էդ քաղաքի ժամանակավոր պահման մեկուսարանն այնքան էլ ամուր չէր։ Փախավ, թեպետ երեք օրվա անընդհատ ծեծից հետո մի կերպ էր շարժվում։

Իր համար գլխավորը լեռներ հասնելն էր, որովհետև լեռներում ոչ մեկն իրեն չէր կարող բռնել։ Բայց մինչ լեռներ հասնելն իրեն գցեց էդ քաղաքում ապրող մարտական հին ընկերներից մեկի տուն։ Գիտեր, որ իր փախուստը մի քանի ժամ հետո են միայն նկատելու ու գալով ընկերոջ տուն՝ նրան վտանգի չի ենթարկում։ Մանավանդ՝ ոչ մեկը չգիտեր էդ ընկերոջ գոյությունը, ու նրա տանն իրեն ոչ կփնտրեին, ոչ էլ հետո ընկերոջը կանհանգստացնեին։ Դուռը ծեծեց, ու երբ ընկերը բացեց, մի կերպ իրեն ներս գցեց։ Ընկերը զարմացած չէր ու թեպետ լսել էր իր համար էլ անհեթեթ պատմությունները, թե Աբկայը երկու ջահելի է սպանել կատաղության պահին՝ չէր հավատում։ Ինքն ասաց, որ երկար չի կարող մնալ, որպեսզի ընկերոջն ու նրա ընտանիքին վտանգի չենթարկի։ Միայն, ասաց, շորերը կփոխի ու կհասնի անտառ, որտեղ արդեն իրեն ոչ մեկը երբեք գտնել չի կարող։ Մինչ սենյակում արագ շորերն էր փոխում ու ընկերոջը պատմում եղելությունը՝ հեռուստացույցով լուրեր էին հաղորդում, ու էն դատախազն էր խոսում՝ մեկնաբանում դատավորի սպանությունն ու քննիչի ինքնասպանությունը։

— ... Դատավորն ինձ հրավիրեց սենյակ, հետո եկավ նաև քննիչը։ Վտանգավոր հանցագործ Աբկային էինք բռնել, բոլոր ապացույցներն ունենք, որ նա երկու անմեղ երիտասարդների է սպանել։ Դատը, որով երկու ամսվա կալանքի վճիռ պիտի կայացվեր, դեռ չէր սկսվել։ Ես և դատավորը զրուցում էինք խաղաղ, հետո ես դուրս եկա, որ հանցագործին դահլիճ ուղեկցեմ։ Չգիտեմ, թե քննիչի ու դատավորի միջև ինչ հին թշնամանք կամ հաշիվներ կային, դա քննությունը կպարզի, բայց դահլիճ չհասած՝ կրակոցներ լսեցի... Արագ ետ եկա և տեսա, որ դատավորն ու քննիչը սպանված են։ Սկզբում կարծեցի, թե իրար են կրակել, բայց քրեաբժշկական և քրեաձգաբանական հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ քննիչը, ում կողքին ընկած էր «Բերետտա» մակնիշի ատրճանակը, սկզբում սպանել է դատավորին, ապա և՝ ինքնասպանություն գործել։

— Պարոն դատախազ,— դեմքի ակնհայտ քծնանքով հարցրեց թղթակիցը,— սակայն ասում են, թե քննիչը երկու անգամ է կրակել ինքն իր վրա, դա հնարավո՞ր է։

— Այո, միանգամայն. քրեաձգաբանական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այդպես է։ Ոչ մի զարմանալի բան չկա, որ ինքնասպանություն գործողը երկու անգամ կրակի ինքն իր վրա, մանավանդ, որ...

Չլսեցին դատախազի մյուս բացատրությունները, որովհետև Աբկայը դարձյալ բռնկեց դիվային քրքիջով ու կշարունակեր, եթե հանկարծ չմտածեր, թե կմատնի ընկերոջ տանն իր գտնվելը...

Ընդհատեց ու ասաց.

— Ես գնացի, սրանք ամեն ինչի ընդունակ են, ավելի լավ է՝ ոչ մեկը չիմանա, որ ես էսօր էստեղ եմ եղել։ Տնից դուրս գամ՝ կես ժամից անտառում եմ, իսկ էնտեղ ինձ բռնող չի լինի...

* * *

Սարերով դեպի Հաչա Քար էր գնում։ Եթե առողջ լիներ, ու մարմինը չտնքար ցավից, կարող էր երկու օրում հասնել։ Բայց հիմա դանդաղ էր գնում։ Ընկերոջ տանը չէր հասցրել՝ վերքերը լվաց պատահած առաջին աղբրի ջրով, թեպետ գիտեր, որ ամբողջովին կապաքինվի, երբ հասնի Մկաց Աղբրին ու նրա ջրով լվացվի։

Հալածված, տանջված առաջ էր գնում լեռներով։ Մինչև իր գյուղը, մինչև Հաչա Քարը դեռ մի քանի ժամվա ճանապարհ կար։ Ինքն ընտրել էր այնպիսի ճանապարհ ու լեռների էն հատվածները, որտեղով ոչ մեկը չէր կարող անցնել՝ բացի իրենից, Նաբի Ազատից, Դարվիշ Գրիշից, իսկ սրանք էլ, Աստված հոգիները լուսավորի, վաղուց հող էին դարձել, ու մեկ էլ Հասանից, որը Աստված գիտի՝ ուր է հիմա։

Աբկայն արդեն վերջինն ազատագրված N գյուղը հսկող սարերին էր հասել՝ մեկ էլ դեմն իր նման հալից ընկած մեկը դուրս եկավ։ Երկուսն էլ մի պահ կանգ առան։ Երկուսն էլ խուլ այդ վայրում անծանոթ տեսնելով՝ զգուշացան, թեպետ Աբկայը վախ չուներ ոչնչից, ու ինչպես երևում էր, դիմացից եկողն էլ վախկոտներից չէր։ Դանդաղ սկսեցին մոտենալ իրար...

Հասանն էր։

Որտեղի՞ց էր հայտնվել, չէ՞ որ նա վաղուց հեռուներում պիտի լիներ... Հասանն առաջինը բարևեց ու մեկնեց ձեռքը։ Աբկայը լուռ սեղմեց ու զգաց մատների թուլությունը։

— Դու էստեղ ի՞նչ ես անում,— զարմացավ Աբկայը,— սահմանն անցել ես, չգիտե՞ս, որ կարող ես գերի ընկնել, ու քեզ կդատեն իբրև լրտեսի։

— Ինձ համար մեկ է, էստե՞ղ կդատեն, թե՞ էնտեղ։ Էնտեղից փախել եմ, որովհետև արդեն մի տարի է հալածում էին. էլ չդիմացա, համ էլ կարոտը գիտե՞ս ինչ բան է։ Կարոտել էի մեր լեռներին, թեպետ դուք ասում եք, թե սրանք մերը չեն, բայց դե, ես էլ էստեղ ծնվել֊մեծացել եմ, թափառել եմ էս լեռներում, որս եմ արել. հայրենիք է ինձ համար։ Ես քաղաքում ի՞նչ գործ ունեմ, էլ չասեմ, որ ամբողջ տոհմս մինչև վերջերս փախստականների ճամբարում էր ապրում, ոչ տուն ունեինք, ոչ տեղ։ Երբ էստեղից մեկնեցինք, ինձ համարյա հերոսի նման ընդունեցին, որ մինչև վերջ պահել էի գյուղը և մարդկանց անկորուստ դուրս հանել։ Բայց կամաց֊կամաց սկսեցին այլ աչքով նայել։ Իսկ երբ սկսեցի ընդվզել ամեն տեսակ անարդարությունների դեմ, ինչ մեղադրանք ասես չբարդեցին գլխիս։ Էլ ասացին, թե ձեզ հետ համագործակցում եմ, էլ սկսեցին լրտես փնտրել իմ մեջ։ Մի քանի անգամ դատարանից հազիվ խուսափեցի։ Հարազատներիս համար էի վախենում ու դեռ դիմանում էի։ Բայց հաջողացրի բոլորին Ռուսաստան ուղարկել, ու ինքս էլ փախա։ Ինձ ոչ Ռուսաստան է պետք, ոչ ուրիշ մի երկիր։ Գիշերով եմ փախել, եկել էին ինձ ձերբակալելու... Հայրենիքը ձգեց, ու էստեղ եկա, թեպետ գիտեմ վտանգները։ Հիմա երևի ինձ արդեն դավաճան են հայտարարել...

Աբկայը լուռ լսում էր միայն, իսկ Հասանը բացվել ու հոգին էր բացում.

— Մի քանի օր առաջ վերևից նայեցի մեր գյուղին։ Հիշո՞ւմ ես, ինչ շեն գյուղ էր... Սիրտս մղկտաց՝ մի քանի տնից էր ծուխ դուրս գալիս... Տունս գտա հայացքով։ Կարծես մարդ էր ապրում... Ուզեցի իջնել, տեսնել ովքե՞ր են, ի՞նչ մարդիկ են, ոնց են պահում տունս, բայց չհամարձակվեցի... Հասկանո՞ւմ ես՝ իմ տուն գնալ չհամարձակվեցի... Բայց մի օր անց, նորից գյուղի գլխին էի. «Ինչո՞ւ եմ վախենում,— մտածեցի,— իմ գյուղն է, չէ՞, իմ Հայրենիքը։ Գուցե նա, ով իմ տանն է ապրում, ինձ հասկանա...»։ Եվ ես այցելեցի նրան... Գիշերով։ Լուսամուտը ծեծեցի՝ կարծես սպասում էր. չվախեցավ... Ամբողջ գիշեր զրուցեցինք։ Ինքն էլ իր գյուղն էր կարոտում, նկարագրում։ Գիտե՞ս իր գյուղի անունը ոնց էր ասում. ԻմԳետաշեն։ Չէր ասում պարզապես Գետաշեն՝ իր գյուղի անունը։ Ասում էր ԻմԳետաշեն՝ մի բառով։ Ու ես հասկացա, որ իմ ու նրա միջև ոչ մի տարբերություն չկա... Կարոտը երկուսիս էլ խեղդում էր... Դու ո՞նց ես և ինչո՞ւ ես դու էլ էսպես՝ հալածականի տեսքով։ Չէ՞ որ դու ձեր հերոսն էիր, էս երկիրը պահողը, ու քեզ էսպես էլ կոչում էին՝ երկրապահ։

Աբկայը լուռ էր, մտածում էր ու չէր կարողանում հասկանալ՝ ի՞նքն է ավելի վատ վիճակում, թե՞ Հասանը։

— Դու էլ ձեր հերոսն էիր,— ասաց վերջապես՝ ինքն իր մտքերից սթափվելով ու պատասխանելով Հասանի վերջին հարցին,— հետո՞ ինչ։ Մենք հերոս էինք կռվի ժամանակ, հիմա ոչ մեկին պետք չենք։ Հիմա ոչ ձերոնց, ոչ մերոնց հերոսներ պետք չեն։ Հիմա ուրիշ հերոսների ժամանակ է։

— Ոչ ձեր, ոչ մեր ժողովուրդը էս մի կռիվը չհասկացավ,— կարծես Աբկայի միտքն էր կրկնում Հասանը,— գիտե՞ս դուք մեզ ինչու կարողացաք դուրս անել։ Մերոնք չգիտակցեցին, որ հայրենիք են կորցնում։ Հա, մի քմծիծաղիր, ձեր պրոպագանդան էլ լավ գիտեմ, մերն էլ։ Դուք ասում եք, որ սա մեր հայրենիքը չի, որ մենք եկվոր ենք եղել էստեղ... Չգիտեմ՝ երբվանից ենք եկվոր, բայց իմ պապն ու հերն էլ են էստեղ ծնվել, ես էլ։ Ես մեր գյուղում գերեզմաններ ունեմ թողած, ո՞նց իմ հայրենիքը չի։ Իմ հաջորդ սերունդը, որ Բաքվում է կամ Ռուսաստաններում, կարող է մոռանալ ու էլ իր հայրենքը չի համարի։ Էդպես է։ Էսօր իմ տանն ապրող փախստականի տղայի ու թոռան համար իմ գյուղն է հայրենիք դառնալու, ինչպես որ իմոնց համար էն քաղաքը կամ գյուղը, որտեղ վերջնականապես կհաստատվեն։ Բայց ինձ համար, մեկ է, սա է Հայրենիքը։ Ուրիշները կարող է չհասկանան, բայց, դու, գիտեմ, հասկանում ես։ Ես էստեղ տոհմական գերեզման ունեմ...

— Բա ի՞նչ ես անելու։

— Չգիտեմ, երևի էս լեռներում թափառեմ էնքան, մինչև գելուգազանի փայ դառնամ կամ շունչս փչեմ։ Բայց մեռնելուց առաջ կգնամ ու մեր գերեզմանատանը՝ ծնողներիս ու պապերիս շիրիմները գրկած կմեռնեմ, գուցե մեկը տեսնի ու հենց նրանց կողքին էլ թաղի։ Իմ մահով իմ էս հայրենիքը կվերջանա։ Այն հիմա ուրիշներինը կդառնա։ Դու բախտավոր ես, որ գոնե քո հայրենիքում ես։ Թեպետ, ոնց որ տեսնում եմ՝ քո հալն էլ մի հալ չի։

— Ես պիտի գնամ,— ասաց Աբկայը,— պիտի էսօր անպայման հասնեմ տուն։ Քեզ ոչ մի խորհուրդ չեմ կարող տալ։ Ինքդ ես ընտրել քո ճակատագիրը։

— Ես քեզանից շնորհակալ եմ,— ասաց Հասանը,— որ թշնամությունը մոռացար ու չթողեցիր, որ գյուղս ավերեն ու թալանեն։ Մեկ էլ, որ իմ... քո... տղային փրկեցիր։ Թեպետ կարող է ինքը գոհ չէր էնքան էլ։ Գիտե՞ս, վերադառնալուց հետո անվտանգության մարմիններն ամեն օր հարցաքննում էին, թշնամու մոտ գերի ես եղել, ասում էին։ Խեղճին շատ տանջեցին։ Մի կերպ եմ ազատել։

Հասանն ակնհայտորեն ոտքը կախ էր գցում, ուզում էր զրույցը շարունակել, սակայն Աբկայը ժամանակ չուներ՝ հրաժեշտ տվեց, շրջվեց, որ գնա, բայց հանկարծ ինչ֊որ բան հիշելով՝ կանգ առավ, նորից դեպի Հասանը դարձավ ու դառնությամբ ասաց.

— Բա ասում էիր, թե մեր առաջին իսկ հանդիպումը մահո՞վ պիտի ավարտվի՝ իմ կամ քո...

Հասանն էլ դառնացավ։

— Ի՞նչ իմանայի, որ իմ կամ քո մահով աշխարհում ոչ մի բան չի փոխվի կամ ինչ իմանայի, որ կգա պահ, երբ շատերին հենց իմ կամ քո մահը պետք կլինի։ Մենք՝ ես էլ, դու էլ, անկեղծորեն պայքարի մեջ մտանք՝ հավատալով, որ ինչ֊որ բան ենք վճռում։ Բայց մեզ մոլեռանդ դարձրին։ Դուք ելաք՝ ասելով, թե պատմական հայրենիք եք ազատագրում. ազնիվ զգացում էր, մերոնք էլ սկսեցին ապացուցել, որ դա նաև մեր հայրենիքն է ու փորձեցին պաշտպանել այն. ազնիվ չէ՞։ Մենք հիմա պարտվել ենք։ Այսինքն՝ ձեր ազնիվը հաղթել է մեր ազնիվին։ Բայց կարո՞ղ է, չէ՞, հետո՝ մի օր, մեր մի ուրիշ ազնիվ ելնի ու հաղթի ձերին։ Հետո՞, ամբողջ կյանքներումս էսպես իրար ուտելո՞վ պիտի ապրենք։ Կանգ չառնե՞նք։ Ավելի լավ չէ՞, որ էլ ոչ մի սերունդ թշնամանք չտեսնի։ Ես ձերոնց չեմ ասում միայն։ Ես մերոնց եմ ասում նաև։ Դրա համար վտարված եմ հիմա էլ էնտեղից ու էստեղ եմ նորից, որ իմ հայրենիքն է։ Ուզում ես՝ սպանիր ինձ. իմ հայրենիքում կմեռնեմ։ Սա էլ մոլեռանդություն է, իհարկե. իմ հայրենիքում կմեռնեմ...

Աբկայն ամբողջ ժամանակ լուռ էր։ Համաձա՞յն էր, թե՞ չէ, Հասանն էս անգամ չէր կարողանում ըմբռնել...

— Կյանքը ցույց տվեց, որ մենք պտուտակ ենք ընդամենը,— ինքն իրեն, թե Հասանին պատասխանեց Աբկայը,— ավելի ճիշտ՝ ես հեղյուս եմ, դու՝ մանեկ կամ հակառակը, ու առանց մեզ իրար հագցնելու՝ էս աշխարհի հզորներն ինչ֊որ բան ամրացնել չէին կարող։ Բայց հիմա արդեն իրենց համար մենք ժանգոտած ենք և խանգարում ենք... Մեզ զիբիլանոց նետելու ժամանակն է։ Իմ ու քո միակ տարբերությունն էն է, որ ինձ իմ Հայրենիքում են հալածում...

Աբկայը ձեռքը թափ տվեց, իսկ Հասանը կարկամել էր՝ Աբկայից լսելով դաժան ճշմարտությունը, ինչի մասին ինքն էլ մտածել էր։

Ճանապարհ էր ընկնում, Հասանը նորից գոռաց ետևից.

— Ձերոնց ասա, որ էսպես Հայրենիք չեն պահում... Ավերակներ են...

Աբկայը, որ հեռանում էր արդեն, ետ եկավ, մոտեցավ Հասանին ու ասաց.

— Ես, երևի, այլևս ոչ մեկին ոչինչ չհասցնեմ ասել։ Դու էլ... Մենք ամեն ինչ ասել ենք արդեն...

Աբկայը ձեռքը մեկնեց Հասանին, սեղմեց, զգաց նրա ափի սառնությունն ու մատների թուլությունը, ապա՝ լուռ շրջվեց ու հեռացավ։

* * *

Մի քանի ժամ քայլելուց հետո վերջապես հասավ Հաչա Քարին ու այն շրջանցելով իջավ Մկաց Աղբյուր։ Դեկտեմբերի 21֊ի գիշերն էր։ Մերկացավ ու Աղբրի ջրով լվաց վերքերը։ Զգաց, որ կազդուրվեց ամբողջովին։ Մազակալած մարմինը Հաչա Քարի գույնն ուներ, ինքը՝ գազանի էր նման։ Բայց մինչ ժայռափոր մտնելը զորանոց գնաց, թեպետ գիտեր, որ վտանգավոր է, բայց խիստ էր անհրաժեշտ՝ հույս ուներ, թե ձեռք տված չեն լինի իր դարակներին։ Երբ մտավ զորանոց, օրվա հերթապահը կարկամեց՝ զարմանքի՞ց էր, թե՞ վախից, բայց ակամա վեր թռավ ու պատվի առավ։ Առաջինը, որ անմիջապես աչքի զարնեց. Սպարապետի մեծադիր նկարը հանված էր պատից... Ոչինչ այլևս չուզեց անել։ Մոռացավ վտանգ֊բան, մոռացավ ինչի համար է եկել, դեռևս շշմած ու պապանձված հերթապահին ասաց. «Կարող ես զեկուցել, որ վերադարձել եմ, ես Հաչա Քարում կլինեմ...»։ Դուրս եկավ ու վերադարձավ Ժայռափորի մոտ։ Մկաց Աղբրից մի բուռ ջուր վերցրեց ու ցողեց թթենին։ Ուլունքները կամաց֊կամաց սկսեցին կախվել ու շուրջը լուսավորվեց։ Մտավ ժայռափոր, հանեց թթի օղու գավն ու մի կում արեց։ «Ավելին պետք չէ»,— մտածեց։ Վերցրեց օրագիրը։ Մի հինգ րոպե գրում էր։ Հետո օրագիրը դրեց տեղը և միայն իրեն հայտնի գաղտնարանից վերցրեց ավտոմատն ու բարձրացավ՝ Հաչա Քարի զույգ ճյուղերի արանքում դիրքավորվեց։ Կարող էր սարեր ու անտառներ փախչել՝ ոչ մեկն իրեն չէր գտնի։ Բայց չէր ուզում փախչել. գիտեր, որ գալու են հետևից ու սպասում էր։

* * *

Աբկայի օրագրի վերջին գրառումը. «1999 թվականի դեկտեմբերի լույս 22֊ի գիշերը Աբելը՝ որդին Մկաց Ադամի, սպանեց Կայենին՝ որդուն Մկաց Ադամի։ Ինչպիսի՜ ոճրագործություն։ Մի՞թե այս աշխարհում ինչ֊որ բան հաստատելու համար դեռ պարտադիր է ինչ֊որ մեկին սպանելը։ Թեկուզ այդ մեկը կամ մեկի կեսն ինքդ ես, ու էդ կեսը կարող է և Չարն է։ Ես հանցագործ եմ, ուրեմն. ես՝ Աբելը՝ որդին Մկաց Ադամի, որ սպանեցի ինձ՝ Կայենին՝ որդուն Մկաց Ադամի։ Աղբյուրը չի ներելու ոճրագործությունը... Մեռնելու վերջին շրջափուլը փակվեց... Մկաց Ադամի որդին պիտի հեռանա...»։

* * *

Մկաց Աղբրի թթենուց կախված ուլունքներից առկայծող գիշերվա լույսը Գյուղի համար նշան էր, որ էդտեղ մարդ կա։ Հերթապահը երևի չէր ասել ոչ մեկին, բայց ինչ֊որ մեկը, թթենուց անդրադարձող լույսը տեսնելով, լուրը՝ թե հավանաբար Աբկայն է վերադարձել, տեղ էր հասցրել։

Եկան լուսաբացին։ Տեղական ոստիկանությունն էր, հրաման էր ստացել շրջապատել Աբկային, թույլ չտալ, որ փախչի՝ մինչև մայրաքաղաքային ջոկատը տեղ հասնի։

Ինքը դիրքավորված տեղից կանգնեց ու գոռաց.

— Մի մոտեցեք, ես ոչ մեկիդ սպանելու ցանկություն չունեմ, գիտեք, որ ամեն կրակոցս մի մահ է։

Դա բոլորը գիտեին, նշանառու լինելը նրա կյանքի առասպելի մի մասն էր։ Չմոտեցան ու սկսեցին համոզել։

— Դուք գիտեք, որ ինձ գնդակից մահ չկա,— ասաց Աբկայը,— հետ քաշվեք, ես ուզում եմ լվացվել, հետո կզրուցենք։

Իջան Աղբրից ներքև ու դիրքավորվեցին։ Ինքն էլ սկսեց իջնել։ Ոստիկաններն Աբկային նշանառության տակ էին պահում։ Հավանաբար ջահել ոստիկաններից մեկի նյարդերը չդիմացան, ու կրակահերթ հնչեց։ Աբկայը չերերաց անգամ, մատն իր ավտոմատի ձգանը պիտի քաշեր, բայց մի կերպ զսպեց իրեն. մահը չէր ուզում ոչ մեկի... Լուռ ու մի այնպիսի հայացքով, որի մեջ կրակողն ու մյուսները տեսան գազանին ու մարդուն միաժամանակ, շարունակում էր իջնել։ Ապա կանգ առավ մի պահ՝ մարմնի թավ մազածածկույթից հանեց երեք֊չորս տափակած արճիճե գնդակներն ու նետեց նրանց կողմը։

Հասավ Մկաց Աղբրին...

* * *

Հետո, երբ քննիչներ եկան մայրաքաղաքից էն նույն դատախազի գլխավորությամբ և դաժանորեն ծեծեցին էդ օրը շուրջկալի գնացած ոստիկաններին, որ պարզեն, թե ոնց են բաց թողել Աբկային ու նայեցին ընդամենը մի մատ խորություն ունեցող Աղբրին, ոչ մեկի ասածին չհավատացին...

* * *

Աբկայն ասել էր.

— Բան պիտի ասեմ։ Պիտի լսեք։

Աբկայը քչախոս էր, դա բոլորը գիտեին։

— Առյուծը մենակ է ման գալիս, գայլերը՝ շրջում են ոհմակով։ Դուք չե՞ք հասկանում, թե ինչու եմ էս հայտնի խոսքը ասում։ Երկիր ենք կորցնում։ Ոչ ֆիզիկական իմաստով։ Բարոյականության երկիրն ենք կորցնում, որովհետև չպահեցինք վերջին Հպարտ Ռոմանտիկին, վերջին Վճռական Մենակին։ Իսկ հիմա եկել է ոհմակի ժամանակը ու ոչ թե գայլերի, այլ՝ չախկալների ոհմակի... Չախկալների... Չպահեցիք վերջին Վճռական Մենակին. նա էր երեկը, որ կարծում եք, թե անցյալ է և ամեն ինչ գիտեք դրա մասին։ Ձեր վաղն էր, որ կարծում եք նույնն է լինելու՝ ինչ այսօր. միօրինակ ու տաղտկալի է ձեր կյանքը։ Ձեր այսօրն էր, որ կարծում եք՝ գիտեք, զի դրա մեջ եք ապրում։ Ձեր գեղարվեստական խոսքն էր ու փոխաբերությունը, ձեր պալատական ճառն էր ու ձեր դեմագոգիան... Նա չէր ծնվել... Ու նրան չսպանեցին... Վճռական մենակների ժամանակն ավարտվում է... Կանգ պիտի առնեք...

Էս խոսքերն ասելով՝ Աբկայը կռացել էր, բուռը մեկնել ջուր վերցնելու ու բոլորի աչքի առաջ անհետացել Մկաց Աղբրի մեջ...

* * *

Մայրաքաղաքից եկած քննիչներն ու դատախազը կատաղած նայում էին Մկաց Աղբրին և հարցաքննում ոստիկաններին։ Գոռում էին ու հայհոյում։ Տեղացիներից ահագին բազմություն էր հավաքվել, ու ոչ մեկը չէր ուզում հավատալ Աբկայի էս մի՝ անհետանալու առասպելին։ Ոչ մեկը չէր առարկում փրփրած դատախազին. առարկելու բան չկար՝ էնքան անհավանական էր կատարվածը։

Ու հանկարծ Ժայռափորից դուրս եկավ 11 տարեկան, կիսամերկ մի մատ երեխա՝ ձեռքին արճիճե ձուլածո քանդակ. ավտոմատի վրա միզող տղա։ Երեխան ընդհուպ մոտեցավ դատախազին ու համարձակ նետեց նրա ճակատին.

— Եթե հնարավոր է, որ մի խումբ ռոմանտիկներ Պառլամենտ գնդակահարեն՝ հետևներում կազմակերպիչ չունենալով, եթե կարելի է մի րոպեում և՛ դատավորին սպանել, և՛ աջ ձեռքին բռնած ատրճանակով ձախ քունքին ու սրտին երկու անգամ կրակելով՝ ինքնասպանություն գործել, ապա հնարավոր է նաև, որ Աբկայն էս մի մատ ջուրը մտած ու անհետացած լինի։

Տեղացիներն էլ զարմացած էին, քանի որ էդ երեխային չէին էլ ճանաչում, առաջին անգամ էին տեսնում ու չիմացան, թե որտեղից հայտնվեց։

Դատախազը փրփրեց, կատաղեց, լռեց մի պահ, ապա հիստերիկ ճչաց.

— Անո՜ւնդ...

Երեխան Մկաց Աղբրից մի բուռ ջուր խմեց, նստեց ժայռափորի մուտքի մոտ ու հանգիստ պատասխանեց.

— Սեթ՝ որդի Մկաց Ադամի։

2005֊2007
Երևան, Մեղրի

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ՄԱՍԻՆ

Մեսրոպ Հարությունյանը ծնվել է 1959 թվականին, Մեղրիում. արձակագիր է, լրագրող, հրապարակախոս։ Լրագրողական գործունեությունն սկսել է 1984 թվականին՝ Մեղրու շրջանային «Արաքս» թերթի խմբագրությունում: 1988 թվականին, այն ժամանակ «Ավանգարդի» գլխավոր խմբագրի տեղակալ Այդին Մորիկյանի հրավերով, մասնակցել է երկրաշարժից ավերված Սպիտակի «Լուսարձակ» թերթի վերականգնմանը՝ երկու շաբաթ աշխատելով դրա ժամանակավոր խմբագրությունում: Հենց Մորիկյանն էլ Մեսրոպ Հարությունյանին 1990 թվականին հրավիրեց նորաստեղծ «Հայաստանի Հանրապետություն» թերթում աշխատելու: Այդին Մորիկյանի այլ աշխատանքի անցնելուց հետո՝ 1997֊1998 թվականներին Մեսրոպ Հարությունյանը եղել է «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթի գլխավոր խմբագիրը, ապա՝ 1998֊1999 թվականներին «Արմենպրես» լրատվական գործակալության գործադիր տնօրենը: Այս պաշտոնը թողնելուց հետո առավելապես զբաղվում է ստեղծագործական, հետազոտական, փորձագիտական և դասախոսական աշխատանքներով:

Մեսրոպ Հարությունյանի առաջին պատմվածքը՝ «Հարաբերական դադար» վերնագրով, լույս է տեսել 1987 թվականին՝ «Գարուն» ամսագրի հունիսյան համարում:

Հեղինակ է չորս գեղարվեստական գրքի.

— «Բացարձակ սև մարմին», պատմվածքներ, Երևան, 1998

— «Եռանկյան չորրորդ անկյունը», պատմվածքներ, Երևան, 2003

— «Հետհեղափոխությունն՝ իր եզրերով», պատմվածքաշար֊վիպակ, 2004֊֊ի նոյեմբերի 6֊ին տպագրվել է «Առավոտ» օրաթերթում, 2005֊ին՝ առանձին գրքով

— «Աբկայ. մեռնելու պարունակները», վեպ, Երևան, «Նաիրի» հրատ., 2007

2012 թվականին «Ինտերնյուս» հասարակական կազմակերպության հրատարակած «Լրագրողական էթիկա. զրույցներ և վերլուծություններ» ժողովածուում հրապարակվել է Մ. Հարությունյանի հեղինակած «Զրույցներ լրագրողական էթիկայի մասին» ուսումնական ձեռնարկը:

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր Վաչե Եփրեմյանը 2006֊ին անդրադարձել է Մեսրոպ Հարությունյանի «Եռանկյան չորրորդ անկյունը» գրքին՝ «Գրականություն ըստ Մեսրոպի» գրախոսական հոդվածով, որը հրապարակվել է նախ «Ժամանակ Երևան» թերթի նոյեմբերի 8֊ի և 9֊ի համարներում, ապա և՝ Եփրեմյանի «Չգրված գրքի ծանոթագրություններ» ժողովածուում (Երևան, 2008):

1985 թվականին Մեսրոպ Հարությունյանն արժանացել է Երիտասարդական թեմաներով գրող լրագրողների հանրապետական մրցույթի առաջին մրցանակի, 2012֊ին՝ «Գրողուցավ» գրական կայքի երկրորդ մրցանակի՝ «Հաշվեմատյան» պատմվածքի համար, 2014֊ին՝ «Մամուլի ազատության ժամանակը» ամենամյա մրցանակի (շնորհում են Երևանի մամուլի ակումբը, Հայաստանի ժուռնալիստների միությունը և Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնը):

Հեռ.՝ +374 (0) 99 510865
Էլ. փոստ՝ mesrop.cpfe@gmail.com
Բլոգ՝ mesropharut.wordpress.com

Մեսրոպ Հարությունյան

Աբկայ. մեռնելու պարունակները

Mesrop Harutyunyan

Abcai։ Circles of Dying

Месроп Арутунян

Авка: круги умирания

Երևան — 2014