Մարկ Տվեն

ԻՄ ԺԱՄԱՑՈՒՅՑԸ

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014

ՀՏԴ 820 (73)
ԳՄԴ 84.7 ԱՄՆ

Տվեն, Մարկ

Իմ ժամացույցը: [Պատմվածքներ] / Մ. Տվեն, թարգմ. ռուս.՝ Խ. Հրաչյան, խմբ.՝ Օ. Սանահյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեցին և հրատարակության պատրաստեցին Մ. Մ. Յավրումյանը, Տ. Ս. Հովհաննիսյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Երևան: Յավրուհրատ, 2014.— 41 էջ։

Ամերիկացի արձակագիր Մարկ Տվենի (1835֊1910) այս պատմվածքներում Ամերիկան է, որտեղ ողբերգականը կատակերգականի կողքին է, սարսափելին՝ բանաստեղծականի1։

ԳՄԴ 84.7 ԱՄՆ

© Յավրուհրատ, 2014

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականություն է և ենթակա չէ հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Մարկ Տվեն, 1835֊1910

ԻՄ ԺԱՄԱՑՈՒՅՑԸ

(Խրատական պատմվածք)

Իմ նոր հիանալի ժամացույցը մեկ և կես տարի աշխատում էր առանց ետ ընկնելու և առանց շտապելու։ Այդ ժամանակամիջոցում նա ոչ մի անգամ կանգ չէր առել ու չէր փչացել։ Ես սկսեցի նրան համարել մեծագույն հեղինակություն՝ ժամանակ ցույց տալու տեսակետից և նրա անատոմիական կառուցվածքն ու կազմությունը դիտել իբրև անխորտակելի։ Բայց մի անգամ քնելուց առաջ մոռացա ժամացույցս լարել։ Ես շատ վշտացա, քանի որ բոլորն էլ ընդունում են, որ դա վատ նշան է։ Սակայն շուտով նորից հանգստացա, ժամացույցս ուղղեցի ենթադրաբար, և ջանացի ամեն տեսակ վատ նախազգացումները հեռու վանել ինձանից։

Հետևյալ օրը մտա ժամացույցի լավագույն մի խանութ, որպեսզի ժամացույցս ուղղել տամ, և ինքը՝ ֆիրմայի պետը վերցրեց այն ինձանից ու սկսեց զննել։ Կարճ լռությունից հետո նա ասաց. «Ժամացույցը չորս րոպե ետ է մնում, անհրաժեշտ է կարգավորիչն առաջ տալ»։ Ես ուզում էի ետ պահել նրան, ասելով, որ ժամացույցը մինչև այժմ ճիշտ է աշխատել։ Բայց ո՜ւր. այդ կաղամբի գլուխը չուզեց ոչինչ լսել. նա միայն մի բան էր տեսնում՝ ժամացույցը չորս րոպե ետ է մնում և, հետևաբար, անհրաժեշտ է կարգավորիչն առաջ տալ։ Եվ ահա, մինչդեռ ես տագնապահար կպարեի նրա շուրջը, աղաչելով ձեռք չտալ իմ ժամացույցին, նա անխռով ու դաժանորեն կատարեց այդ սև գործը։ Ժամացույցս սկսեց շտապել։ Օրեցօր նա ավելի ու ավելի առաջ էր գնում։ Մի շաբաթ հետո նա շտապում էր ինչպես տենդով բռնված, և նրա զարկերակը ստվերում հասավ հարյուր հիսունի։ Երկու ամիս հետո նա հեռու ետևում թողեց քաղաքի բոլոր ժամացույցները և ավելի քան տասներեք օրով առաջ անցավ օրացույցից։ Հոկտեմբերյան տերևաթափը դեռևս պտտվում էր օդում, իսկ նա արդեն ուրախանում էր նոյեմբերի ձյունով։ Նա շտապեցնում էր մուծելու բնակարանի վարձն ու փակելու հաշիվները, և դա այնպես սնանկացուցիչ էր, որ ես ի վերջո չդիմացա ու ժամացույցս տարա վարպետի մոտ։ Նա հարցրեց, թե ժամացույցը երբևէ նորոգման գնացե՞լ է։ Ասացի ոչ, մինչև այժմ դրա կարիքը չի զգացվել։ Նրա աչքերը փայլատակեցին կատաղի ուրախությամբ. նա նետվեց ժամացույցիս վրա, թափով բաց արավ, զառ խաղալու մի բաժակ ներպտուտակեց աչքին և սկսեց զննել մեխանիզմը։ Նա ասաց, որ կարգավորելը քիչ է, բացի դրանից անհրաժեշտ է ժամացույցը մաքրել ու յուղել, և պատվիրեց անցնել մի շաբաթից։ Մաքրելուց, յուղելուց և բոլոր մյուս բաներից հետո ժամացույցս սկսեց այնպես դանդաղ աշխատել, որ նրա տկտկոցը հիշեցնում էր թաղման զանգահարություն։ Ես սկսեցի ուշանալ գնացքներից, բաց թողնել գործարար տեսակցությունները, անժամանակ ճաշի գալ, երեքօրյա տարկետումը ժամացույցս ձգում էր մինչև չորս օր, և իմ մուրհակները բողոքարկվեցին։ Աննկատելիորեն ժամանակից ետ ընկա և հանկարծ հայտնվեցի նախորդ շաբաթվա մեջ։ Շուտով գլխի ընկա, որ մեն֊մենակ թափառում եմ նախանցյալ շաբաթվա մեջտեղում, իսկ աշխարհը աչքիցս կորավ հեռու֊հեռվում։ Զգացի, որ կրծքիս մեջ թաքուն թափանցում է մի անորոշ ձգտում, թանգարանում գտնվող փարավոնի մումիայի հանդեպ ընկերական զգացումի պես ինչ֊որ բան, և որ ցանկություն է ծագում խոսել այդ փարավոնի հետ, բամբասել օրվա հրատապ թեմաների շուրջը։ Նորից գնացի վարպետի մոտ։ Նա աչքիս առաջ քանդեց ամբողջ մեխանիզմը և ասաց, որ կափարիչն «ուռել է»։ Ապա հայտնեց, որ խոստանում է երեք օրում ուղղել այն։ Դրանից հետո ժամացույցս բավականին կանոնավոր էր աշխատում, բայց միայն վերջին հաշվով, եթե կարելի է այսպես արտահայտվել։ Օրվա մի կեսը նա ամբողջ ուժով շտապում էր և այնպես էր հազում, փռշտում, հաչում ու փշտացնում, որ ես իմ ձայնը չէի լսում. և քանի դեռ այդ աղմուկը չէր դադարել, Ամերիկայի ժամացույցներից և ոչ մեկը չէր կարող նրան հասնել։ Դրա փոխարեն օրվա երկրորդ կեսը աշխատում էր ավելի ու ավելի դանդաղ, և այն ժամացույցները, որոնց նա ետ էր թողել, այժմ հասնում էին նրան։ Օրվա վերջում նա հասնում էր դատավարական տրիբունային ճիշտ ժամանակին, այնպես որ ընդհանուր առմամբ ամեն ինչ կարգին էր։ Միջին հաշվով նա բնավ էլ վատ չէր աշխատում, և ոչ ոք չէր կարող ասել, թե իր պարտքը չի կատարում կամ ջանում է չափից ավելի։ Սակայն միջին հաշվով ոչ վատ աշխատելը մեծ արժանիք չէ, երբ խոսքը վերաբերում է ժամացույցին, ուստի ժամացույցս տարա մի ուրիշ վարպետի մոտ։ Նա ասաց, որ գամերիթը ջարդված է։ Պատասխանեցի, որ շատ ուրախ եմ դրա համար, ես ավելի լուրջ ջարդվածքից էի վախենում։ Ճիշտն ասած, հասկացողություն չունեմ, թե ինչ է գամերիթը, բայց հո չէի՞ կարող կողմնակի մարդուն հայտնի անել, թե խելքս բան չի հասնում այդ գործից։ Նա նորոգեց գամերիթը, բայց եթե ժամացույցն այդ տեսակետից շահեց, ապա կորցրեց մնացած բոլոր տեսակետներից։ Նա մերթ աշխատում էր, մերթ կանգ առնում, և կանգնում կամ գնում էր՝ որքան ուզենար։ Եվ, սկսելով աշխատել, ամեն անգամ հարվածում էր դեպի ետ, ինչպես պապիս հրացանը։ Ես կրծքիս բամբակ դրի, բայց վերջիվերջո չդիմացա ու մի քանի օրից հետո ժամացույցս տարա նոր վարպետի մոտ։ Նա ամբողջ մեխանիզմը քանդեց և սկսեց նրա անցավոր մնացորդները զննել խոշորացույցով, ապա ասաց, որ կարծես մազին ինչ֊որ բան է պատահել։ Վարպետը կարգի բերեց մազը ու ժամացույցը նորից լարեց։ Այժմ նա լավ էր աշխատում, եթե չհաշվենք, որ տասից տասը րոպե պակաս սլաքները մկրատաձև կառչում էին իրար և այդպես իրար կառչած էլ առաջ էին գնում։ Ինքը Սողոմոն իմաստունն էլ չէր կարող այդ ժամացույցով որոշել, թե ժամը քանիսն է, և ես ստիպված էի նորից այն տանել նորոգման։ Վարպետն ասաց, թե ոսպնյակը ծռվել է և զսպանակն էլ կարգին չէ։ Բացի դրանից, նա նկատեց, որ մեխանիզմի մեջ տեղ֊տեղ անհրաժեշտ է կարկատաններ դնել և որ վատ չէր լինի նաև մի կտոր կաշի գցել։ Նա այդ բոլորն արավ, և ժամացույցս սկսեց կարգին աշխատել, միայն ժամանակ առ ժամանակ մեխանիզմի ներսում ինչ֊որ բան կատաղի շարժման մեջ էր ընկնում և սկսում մեղվի պես բզզալ, ըստ որում սլաքները պտտվում էին այնպիսի արագությամբ, որ նրանց ուրվագիծը աղոտանում էր և թվացույցը երևում ասես սարդոստայնի միջից։ Ամբողջ օրվա պտույտը նրանք կատարում էին վեց֊յոթ րոպեում, ապա չխկոցով կանգ առնում։ Որքան էլ ծանր էր ինձ համար, նորից գնացի վարպետի մոտ ու նորից նայեցի, թե նա ինչպես է մեխանիզմը մաս֊մաս անում։ Որոշեցի վարպետին խստագույն խաչաձև հարցաքննության ենթարկել, որովհետև գործը լուրջ բնույթ էր ստանում։ Ժամացույցն արժեր երկու հարյուր դոլար, մինչդեռ նորոգումն ինձ վրա նստել էր երկու֊երեք հազար։ Սպասելով հետևանքին և վարպետին նայելով, տեսա որ ճանաչում եմ նրան. դա նավի մեխանիկ էր, ըստ որում ոչ այնքան էլ կարգին մեխանիկ։ Նա ուշադիր զննեց մեխանիզմի բոլոր մասերը, ճիշտ և ճիշտ մյուս ժամագործների նման, և նույնպես վստահորեն արտասանեց իր դատավճիռը։ Նա ասաց.

— Անհրաժեշտ է գոլորշի բաց թողնել սրա մեջ և մի պնդօղակ ևս հագցնել պահպանական կափույրին։

Ես ջախջախեցի նրա գանգը և թաղեցի իմ հաշվին։

Իմ քեռի Ուիլյամը (այժմ, ավա՜ղ, հանգուցյալ) ասում էր, որ լավ ձին լավ է, քանի դեռ սանձը չի կրծել, իսկ լավ ժամացույցը՝ քանի դեռ նորոգման չի եղել։ Նա շարունակ հետաքրքրվում էր, թե ո՞ւր են չքանում ձախողակ զոդողները, զինագործները, կոշկակարները, մեխանիկներն ու դարբինները, բայց ոչ ոք այնպես էլ չէր կարողանում բացատրել նրան։

ՊԱՏՄՎԱԾՔ ԼԱՎ ՏՂԱՅԻ ՄԱՍԻՆ

Կար֊չկար մի լավ տղա կար, անունը Ջեյկոբ Բլայվենս։ Նա միշտ լսում էր ծնողներին, որքան էլ նրանց պահանջները անհեթեթ լինեին, ջանասիրությամբ սերտում էր դասերը և երբեք չէր ուշանում կիրակնօրյա դպրոցից. դասերը բաց չէր թողնում ու թրև չէր գալիս նույնիսկ այն ժամանակ, երբ բանականության սթափ ձայնը հուշում էր, որ դա ամենաօգտակար ժամանցը կլինի նրա համար։ Մյուս երեխաները ոչ մի կերպ չէին կարողանում հասկանալ նրան, այնքան որ Ջեյկոբը տարօրինակ էր պահում իրեն։ Նա երբեք չէր ստում, որքան էլ դա որոշ դեպքերում շահավետ լիներ։ Պնդում էր, թե ստելը լավ չէ, և ոչինչ լսել չէր ուզում։ Այո՛, նա պարզապես ծիծաղելու աստիճանի ազնիվ էր։ Այդ Ջեյկոբի տարօրինակություններն ամեն չափ ու սահման անցնում էին։ Կիրակի օրերը նա գնդախաղ չէր խաղում, չէր քանդում թռչունների բները, կրակի վրա տաքացրած պղնձադրամներ չէր խցկում փողոցային երաժշտի կապիկի ափի մեջ։ Մի խոսքով, այդ Ջեյկոբն ամենաչնչին հակում իսկ չուներ դեպի խելացի զվարճությունները։ Մյուս երեխաները երբեմն փորձում էին բացատրել իրենց, թե ինչու է այդ այդպես, փորձում էին հասկանալ նրան, բայց դրանից բան դուրս չէր գալիս։ Եվ, ինչպես արդեն ասացի, նրանց մոտ միայն աղոտ պատկերացում էր գոյացել, թե Ջեյկոբը փոքր֊ինչ «ցնդած է», ուստի նրան իրենց հովանավորության տակ էին վերցրել և թույլ չէին տալիս, որ մեկնումեկը վիրավորի։

Մեր լավ տղան կարդացել էր բոլոր այն գրքույկները, որ հանձնարարվում էին կիրակնօրյա դպրոցների համար, և մեծագույն սփոփանք էր գտնում դրանում։ Ամբողջ գաղտնիքն այն էր, որ նա սրբությամբ հավատում էր այդ գրքերին, հավատում այն օրինակելի տղաներին, որոնց մասին պատմվում էր դրանց մեջ։ Նա երազում էր գոնե մեկ անգամ կյանքում հանդիպել այդպիսի տղայի, բայց իզուր։ Երևի բոլորն էլ մեռել էին ավելի վաղ, քան Ջեյկոբը կծնվեր։ Ամեն անգամ, երբ նրա ձեռքն էր ընկնում հատկապես որևէ առաքինի տղայի մասին գրված գրքույկ, նա շտապում էր թերթել այն ու հասնել վերջին էջին՝ իմանալու, թե ինչ պատահեց նրան։ Ջեյկոբը պատրաստ էր ոտքով հազար մղոն կտրել֊անցնել՝ այդպիսի տղայի տեսնելու համար։ Բայց անօգուտ. ամեն մի լավ տղա անպայման մեռնում էր վերջին գլխում, և նկարում պատկերված էր լինում նրա թաղումը։ Տղայի բոլոր ազգականներն ու կիրակնօրյա դպրոցի աշակերտները շարված էին լինում գերեզմանի շուրջը խիստ կարճ շալվարներով և խիստ մեծ շլյապաներով, և բոլորն էր արցունքներն էին սրբում մեկուկես յարդանոց թաշկինակներով։ Այո՛, այդպես էլ Ջեյկոբի հույսերը միշտ ի դերև էին ելնում. ոչ մի կերպ չէր հաջողվում հանդիպել առաքինի տղաների, որովհետև բոլորն էլ մեռնում էին վերջին գլխում։

Ջեյկոբը մի վեհ երազանք ուներ՝ տեսնես ի՞նչ կգրեն իր մասին կիրակնօրյա դպրոցի գրքում։ Նա ուզում էր, որ նկարում պատկերված լինի այն պահը, երբ ինքը հերոսաբար որոշում է չստել մորը, իսկ մայրը ուրախությունից արտասվում է. կամ թե իրեն պատկերեին շեմքին, երբ ինքը մեկ սենթ է տալիս վեց փոքրիկներ ունեցող աղքատ կնոջը և ասում, որ նա այդ փողերը կարող է ծախսել ինչպես կամենա, բայց չշռայլի, որովհետև շռայլությունը մեծ մեղք է։ Ջեյկոբը երազում էր նաև, որ նկարներում ցույց տային, թե ինչպես է ինքը մեծահոգաբար հրաժարվում այն վատ տղային մատնելուց, որը շարունակ դարանակալում է փողոցի անկյունում, երբ ինքը վերադառնում է դպրոցից, փայտով հարվածում է իր գլխին և հետապնդում մինչև տուն, բղավելով. «Նո՛, նո՛, առա՜ջ»։ Այս էր պատանի Ջեյկոբ Բլայվենսի փառամոլ երազանքը։ Նա ուզում էր կիրակնօրյա դպրոցների գրքի մեջ ընկնել։ Ճիշտ է, երբեմն իրեն վատ էր զգում այն մտքից, որ չգիտես ինչու այդ գրքույկների լավ տղաներն անպայման մեռնում են։ Բանն այն է, որ կյանքը թանկ էր նրա համար, և լավ տղաների այդ առանձնահատկությունը խիստ շփոթեցնում էր նրան։ Ջեյկոբը համոզվել էր, որ լավ լինելը խիստ վնասակար է առողջությանը, գիտեր, որ այն գերբնական առաքինությունը, որը նկարագրում են գրքույկներում, տղայի համար թոքախտից էլ կործանարար է։ Այո՛, նա գիտեր, որ բոլոր լավ տղաների կյանքը կարճ է, և ցավալի էր մտածել, որ եթե իր մասին երբևէ գրքում գրեն էլ, ինքը դա կարդալ չի կարող, իսկ եթե գիրքը լույս տեսնի մինչև իր մահը, այնքան էլ հետաքրքիր չի լինի, որովհետև վերջում չի ունենա իր թաղումը պատկերող նկար։ Էլ ի՜նչ կիրակնօրյա դպրոցի համար գրված գիրք, եթե այնտեղ չի պատմվելու, թե ինչպես մեռնելիս ինքը մարդկանց խրատում է ճշմարիտ ճանապարհի գալ։ Սակայն նրան մնում էր միայն հաշտվել հանգամանքների հետ, և ի վերջո որոշեց անել այն ամենը, ինչ իր ուժերը թույլ էին տալիս, այսինքն՝ ապրել արդար կյանքով, լինել տոկուն և նախօրոք պատրաստել այն ճառը, որ ասելու է, երբ մահվան ժամը հասնի։

Բայց չգիտես ինչու այդ հիանալի տղայի բախտը չէր բերում։ Նրա կյանքում ոչ մի բան տեղի չէր ունենում այնպես, ինչպես պատահում էր գրքերում լավ տղաների հետ։ Այդ տղաները միշտ ապրում էին անհոգ, և ոտքերը ջարդում էին ո՛չ թե նրանք, այլ վատ տղաները։ Իսկ Ջեյկոբի բանը ուրիշ էր՝ ամեն ինչ նրա մոտ հակառակն էր ստացվում։ Երբ նա մի անգամ տեսավ, թե ինչպես է Ջիմ Բլեյքը պոկում ուրիշի խնձորները, և մոտեցավ ծառին, որպեսզի քարոզ կարդա նրան, թե ինչպես մի ուրիշ փոքրիկ գող ցած ընկավ հարևանի խնձորենուց և ձեռքը ջարդեց, Ջիմն իսկապես ցած ընկավ, բայց ո՛չ գետին, այլ նրա՝ Ջեյկոբի վրա, և ջարդեց ո՛չ թե իր, այլ նրա ձեռքը, իսկ ինքը մնաց ողջ ու անվնաս։ Ջեյկոբը խիստ տարակուսանքի մեջ էր. գրքերում ո՛չ մի այդպիսի բան չէր պատահում։

Մյուս անգամ, երբ ինչ֊որ անպիտաններ մի կույր մարդու հրեցին֊գցեցին ջրափոսը, իսկ Ջեյկոբը նետվեց նրան օգնելու, համոզված, որ խեղճը կօրհնի իրեն,— կույրը «օրհնեց»՝ փայտով հասցնելով նրա գլխին ու բղավելով.

— Հլա տես, բոթեց ցեխի մեջ, հիմի էլ էնպես է ձևացնում, թե ուզում է օգնել։ Թե մեկ էլ ձեռս կընկնե՜ս։

Այդ բանը ոչ մի գրքի մեջ չէր մտնում։ Ջեյկոբը թերթեց բոլոր գրքերը, որպեսզի ստուգի, թե այդպիսի դեպքեր պատահո՞ւմ են, բայց ոչինչ չգտավ։

Ջեյկոբը շատ էր ուզում հանդիպել կաղ, անտուն, քաղցած ու մոռացված մի շան, տուն բերել նրան, խնամել, արժանանալով նրա հավիտենական շնորհակալության։ Եվ ահա վերջապես հանդիպեց այդպիսի մի շուն, և Ջեյկոբը երջանիկ էր։ Նա շանը տուն բերեց ու կերակրեց, բայց երբ ուզեց շոյել նրան, շունը նետվեց նրա վրա և պատառոտեց հագուստի ամբողջ մեջքը, այնպես որ Ջեյկոբը ցնցող տեսարան էր ներկայացնում իրենից։ Այդ ամենին որևէ բացատրություն գտնելու հույսով Ջեյկոբն ուսումնասիրեց ամենահեղինակավոր աղբյուրները, բայց այնպես էլ ոչինչ չհասկացավ։ Շունը նույն ցեղից էր, ինչպես և նրանք, որոնց բարի տղաները հանդիպում էին գրքերում, բայց իրեն պահում էր բոլորովին այլ կերպ։

Այո՛, ինչ էլ անելու լիներ մեր Ջեյկոբը, միշտ ընկնում էր անհարմար դրության մեջ։ Այն արարքները, որոնց համար տղաները գրքերում պարգև էին ստանում, միայն անախորժություններ էին բերում նրան։

Մի անգամ, կիրակնօրյա դպրոցի ճամփին, նա տեսավ, որ մի քանի վատ տղաներ գնացին առագաստանավով զբոսնելու։ Դա խիստ հուզեց նրան. ախր նա գրքերից գիտեր, որ ովքեր կիրակի օրը զբոսնում են նավակով, անպայման խեղդվում են։ Եվ ահա նա թռավ լաստի վրա և լողաց նրանց հետևից, որպեսզի նախազգուշացնի, բայց ոտքի տակի գերաններից մեկը շուռ եկավ, և նա ընկավ ջուրը։ Իսկույն Ջեյկոբին դուրս հանեցին, և բժիշկը փրկեց նրան, ջուրը դատարկելով փորից ու թոքերի մեջ օդ մղելով։ Բայց Ջեյկոբն արդեն մրսել էր և երկու ամսից ավելի անկողին ընկավ։ Իսկ այդ ամբողջ պատմության մեջ ամենաանհասկանալին այն էր, որ վատ տղաներն ամբողջ օրը բարեհաջող զբոսնեցին նավակով ու տուն վերադարձան անվնաս, ողջ և առողջ։ Ջեյկոբ Բլայվենսը պարզապես շշմել էր։ Նա հավատացնում էր, թե գրքերում երբեք այդպիսի բաներ չեն պատահում։

Առողջանալով, նա, թեև փոքր֊ինչ վհատված, բայց և այնպես որոշեց չնահանջել։ Ճիշտ է, նրա բոլոր սխրագործություններն առայժմ գրքի համար պիտանի չէին, բայց հո չէ՞ր լրացել այն ժամկետը, որ սահմանված էր լավ տղաների ապրելու համար, և Ջեյկոբը հուսով էր, թե այնուամենայնիվ կարժանանա գրքում հավերժանալու պատվին, եթե հաստատակամորեն դիմանա մինչև վերջ։ Եթե նույնիսկ բոլոր մյուս բաներում ձախորդությունները հետապնդեն իրեն, ապա կմնա այն ճառը, որ արտասանելու էր մահից առաջ։

Նա նորից դիմեց հեղինակավոր աղբյուրներին և որոշեց, որ հասել է յունգա դառնալու և ծով մեկնելու ժամանակը։ Գնաց նավապետի մոտ և առաջարկեց իր ծառայությունները, իսկ երբ նավապետը հանձնարարականներ պահանջեց, նա հպարտորեն ներկայացրեց մի բրոշյուր և ցույց տվեց մակագրությունը. «Ջեյկոբ Բլայվենսին՝ սիրող ուսուցչից»։ Բայց նավապետը դուրս եկավ գռեհիկ, բռի մարդու մեկը և ասաց.

— Գրողի ծո՛ցն այս հիմարությունը։ Սա բոլորովին էլ չի ապացուցում, թե դու կարող ես աման լվանալ և գլուխ հանել կեղտաջրի դույլից։ Չէ՛, տղա, դու հարմար չես։

Այդ արդեն ինչ֊որ արտակարգ բան էր։ Ջեյկոբն իր կյանքում ոչ մի այդպիսի բան չէր լսել։ Նրա կարդացած բոլոր գրքերում ուսուցչի սրտաշարժ մակագրությունը միշտ էլ ամենաքնքուշ զգացմունքներ էր արթնացնում մռայլ նավապետների սրտերում, բաց անում բոլոր պատվավոր ու շահավետ պաշտոնների ուղին, որ կարող էին տրամադրել նրանք։ Իսկ այստեղ... Ջեյկոբը պարզապես չէր հավատում իր ականջներին։

Ծանր էր այդ տղայի դրությունը։ Կյանքում ամեն ինչ դուրս եկավ ոչ այնպես, ինչպես այն գրքերում, որոնց նա սրբությամբ հավատում էր։ Վերջապես մեկ անգամ, երբ նա փնտրում էր վատ տղաների, որպեսզի խրատի նրանց, մի հին, լքված ձուլարանում դեմ առավ մի ամբողջ խմբի։ Այդ դատարկապորտները զվարճանում էին, տասնչորս թե տասնհինգ շուն թոկով իրար կապած, նրանց պոչերին իբրև զարդարանք ամրացնելով նիտրոգլիցերինի դատարկ տուփեր։ Ջեյկոբի սիրտը տրոփեց։ Նա նստեց տուփերից մեկին (քանզի, երբ պետք էր պարտքը կատարել, ոչ մի կեղտ չէր վախեցնում նրան) և, բռնելով առջևի շան վզնոցից, հանդիմանական հայացքը դարձրեց անպիտան Թոմ Ջոնսի վրա։ Բայց հենց այդ րոպեին հայտնվեց կատաղած օլդերմեն Մակ֊Ուոլթերը։ Բոլոր վատ տղաները դես ու դեն ծլկեցին, իսկ Ջեյկոբ Բլայվենսը հանգիստ վեր կացավ տեղից իր անմեղության լիակատար գիտակցությամբ և սկսեց արժանապատվությամբ լի այն ճառերից մեկը, որոնցով առատ են կիրակնօրյա դպրոցների գրքերը և որոնք միշտ սկսվում են այս խոսքերով. «Օ՜, սըր», չնայած կյանքում ոչ մի տղա, ո՛չ լավ, ո՛չ վատ, այդպես չի խոսում։ Սակայն օլդերմենը չուզեց լսել Ջեյկոբին։ Նա բռնեց տղայի ականջից, շուռ տվեց և մի լավ հարված հասցրեց մեջքին...

Եվ հանկարծ այդ առաքինի տղան գնդակի պես տանիքի միջով սլացավ դեպի երկինք տասնհինգ շների մնացորդների հետ, որոնք ձգվում էին նրա հետևից, ինչպես օդապարուկի պոչը։ Ո՛չ ահեղ օլդերմենի, ո՛չ էլ հին ձուլարանի հետքը մնաց երկրի երեսին։ Իսկ պատանի Ջեյկոբ Բլայվենսին այդպես էլ բախտ չվիճակվեց արտասանելու այնպիսի դժվարությամբ պատրաստած նախամահու իր ճառը, եթե միայն նա այդ ճառով չդիմեր երկնքի հավքերին։ Ճիշտ է, նրա մարմնի մեծ մասը լռվել֊մնացել էր հարևան նահանգի ծառերից մեկի բարձունքում, բայց բոլոր մնացյալ մասերը ցրվել էին չորս ծխերի վրա, այնպես որ հարկ եղավ հինգ հետաքննություն կատարել պարզելու՝ մեռա՞ծ է նա, թե ողջ, և թե այդ բոլորն ինչպե՞ս պատահեց։ Աշխարհը դեռ երբեք չէր տեսել մի տղա, որն այդ աստիճան ցաքուցրիվ եղած լիներ2։

Այսպիսով մեռավ այն լավ տղան, որն ինչքան էլ ջանաց, չկարողացավ նմանվել կիրակնօրյա դպրոցի գրքերի հերոսներին։

Բոլոր տղաները, որ նրա պես էին վարվել, ապրում էին երջանիկ, իսկ նա՝ ոչ։ Դա իրոք որ զարմանալի էր։ Բացատրել այն, երևի, այդպես էլ չհաջողվի։

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԽՄԲԱԳՐԵՑԻ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԹԵՐԹԸ

Ես երկյուղով ձեռք զարկեցի գյուղատնտեսական թերթի ժամանակավոր խմբագրման գործին։ Ճիշտ այնպես, ինչպես հասարակ մահկանացուն, ո՛չ ծովայինը, ձեռք կզարկի նավը ղեկավարելուն։ Բայց ես նեղ վիճակում էի, և աշխատավարձն ինձ շատ էր հարկավոր։ Խմբագիրը մեկնեց արձակուրդ, ես համաձայնեցի առաջարկված պայմաններին և գրավեցի նրա տեղը։

Այն զգացումը, որ նորից աշխատում եմ, այնպիսի բավականություն էր պատճառում, որ ամբողջ շաբաթ տքնեցի առանց ձեռքերս ծալելու։ Համարը տպագրության հանձնեցինք, և ես անհամբեր սպասում էի հաջորդ օրվան՝ իմանալու, թե ինչ տպավորություն կթողնեն իմ հոդվածները ընթերցողի վրա։ Եբր երեկոյան դեմ դուրս եկա խմբագրությունից, մուտքի մոտ կանգնած մեծահասակներն ու մանուկները ցրվեցին այս ու այն կողմ, ճամփա տալով ինձ, և ես լսեցի, թե ինչպես նրանցից մեկն ասաց. «Այդ նա՛ է»։ Միանգամայն բնական է, որ ես ինձ շոյված զգացի։ Առավոտյան, խմբագրություն գնալիս, մուտքի մոտ տեսա հանդիսականների նույնպիսի մի բազմություն, բացի դրանից, մարդիկ զույգ֊զույգ, կենտ֊կենտ կանգնած էին փողոցի մեջտեղում ու դիմացի մայթին և հետաքրքրությամբ դիտում էին ինձ։ Բազմությունը ետ֊ետ գնաց, իսկ հանդիսականներից մեկը բավական բարձրաձայն ասաց. «Տեսեք ի՜նչ աչքեր ունի»։ Ձևացրի, թե չեմ նկատում այդ ընդհանուր ուշադրությունը, բայց սրտիս խորքում շոյված էի զգում ինձ և նույնիսկ որոշեցի այդ մասին գրել մորաքրոջս։

Բարձրացա ցածրիկ արտասանդուղքը և, մոտենալով դռանը, լսեցի ուրախ ձայներ ու քրքիջի ճայթյուններ։ Դուռը բանալով, հարևանցիորեն նկատեցի երկու երիտասարդի, հագուստներից դատելով՝ ֆերմերների, որոնք իմ հայտնվելուն պես գունատվեցին և լայն բաց արին բերանները։ Նրանք աղմուկով դուրս թռան պատուհանից, ջարդելով ապակիները։ Դա զարմացրեց ինձ։

Մոտավորապես կես ժամ հետո ներս մտավ ինչ֊որ ծերուկ՝ վայելչատես, բայց բավական խոժոռադեմ, երկար, ծածանվող մորուքով։ Ես նրան հրավիրեցի նստելու։ Ըստ երևույթին, ինչ֊որ բանից վրդովված էր։ Հանելով շլյապան ու դնելով հատակին, նա գրպանից դուրս քաշեց մետաքսե կարմիր թաշկինակն ու մեր թերթի վերջին համարը։

Նա թերթը բացեց իր ծնկներին և, մաքրելով ակնոցը թաշկինակով, հարցրեց.

— Նոր խմբագիրը դո՞ւք եք։

Ասացի՝ այո։

— Դուք երբևիցե գյուղատնտեսական թերթ խմբագրե՞լ եք։

— Ո՛չ,— ասացի ես,— սա իմ առաջին փորձն է։

— Այդպես էլ կարծում էի։ Իսկ երբևէ զբաղվե՞լ եք գյուղատնտեսությամբ։

— Ո֊ոչ, որքան հիշում եմ՝ չեմ զբաղվել։

— Չգիտեմ ինչու, ես այդ նախազգում էի,— ասաց պատկառելի ծերուկը՝ ակնոցը դնելով և բավական խստությամբ նայելով ինձ ակնոցի վերևից։ Նա թերթն ավելի հարմար ծալեց։— Ես կուզենայի կարդալ ձեզ այն տողերը, որոնք այդպիսի նախազգացում առաջացրին իմ մեջ։ Ահավասիկ այդ առաջնորդողը։ Լավ ականջ դրեք և ասացեք՝ արդյոք դո՞ւք եք գրել այն։

«Շաղգամը չպետք է ձեռքերով պոկել, դրանից այն փչանում է։ Ավելի լավ է երեխային ուղարկել, որպեսզի բարձրանա ծառը և զգուշությամբ թափահարի»։

Դե, ի՞նչ կասեք այս մասին։ Որքան հայտնի է ինձ, սա դուք եք գրել։

— Ինչ կասե՞մ։ Ես կասեմ, որ դա վատ չէ։ Կասեմ, որ դա զուրկ չէ իմաստից։ Ո՛չ մի կասկած, որ հենց մեր օկրուգում միլիոնավոր բուշելներով3 շաղգամ է փչանում լոկ այն պատճառով, որ քաղում են դեռ չհասած վիճակում, մինչդեռ եթե երեխային ուղարկեին ծառը թափահարելու...

— Թափահարեցեք ձեր տատի՛ն։ Շաղգամը ծառին չի՛ բուսնում։

— Ախ, ահա թե ի՛նչ, չի բուսնում։ Իսկ ո՞վ ասաց, թե բուսնում է։ Դա պետք է հասկանալ փոխաբերական իմաստով, միայն և միայն փոխաբերական։ Ամեն ոք, որ քիչ թե շատ գլուխ է հանում գործից, կհասկանա, որ ես ուզեցել եմ ասել «թափահարել թուփը»։

Այստեղ պատկառելի ծերունին վեր թռավ տեղից, թերթը պատառ֊պատառ արավ, տրորեց ոտքերով, ձեռնափայտով մի քանի իրեր ջարդեց, բղավեց, որ ես գյուղատնտեությունից հասկանում եմ ոչ ավելի, քան կովը, և դուրս նետվեց խմբագրությունից, դուռն ուժգին շրխկացնելով հետևից։ Ընդհանրապես նա իրեն այնպես պահեց, որ ինձ թվաց, թե ինչ֊որ բանից դժգոհ էր։ Սակայն, չիմանալով թե բանն ինչումն է, ես, անշուշտ, չէի կարող օգնել նրան։

Դրանից քիչ հետո խմբագրատուն ներխուժեց մի երկարահասակ, մեռելի նման անձնավորություն, ուսերին թափված նոսր մազափնջերով, դեմքի լեռներին ու հովիտներին՝ մի շաբաթվա խոզաստև, և մատը շրթունքներին դնելով քարացավ տեղում։ Ամբողջ իրանով թեքվելով առաջ նա ասես ականջ էր դնում ինչ֊որ բանի։ Ո՛չ մի ձայն չէր լսվում։ Բայց և այնպես նա ականջ էր դնում։ Ո՛չ մի ձայն։ Այն ժամանակ նա բանալին պտտեցրեց անցքի մեջ, թաթերի վրա զգուշությամբ մոտեցավ ինձ, կանգ առավ մի քիչ հեռու և երկա՜ր֊երկար նայում էր դեմքիս՝ աշխույժ հետաքրքրությամբ, ապա հանեց գրպանից իմ թերթի քառածալ համարն ու ասաց.

— Ահա՛, այս դուք եք գրել։ Կարդացեք բարձրաձայն, դե՝ շուտ։ Թեթևացրեք իմ տանջանքները։ Ես թուլանում եմ։

Ես կարդացի հետևյալ տողերը, և մինչ բառերը պոկվում էին իմ շրթունքներից, տառապյալի վիճակը գնալով թեթևանում էր։ Նկատեցի, թե ինչպես աստիճանաբար հարթվում էին նրա դեմքի վշտալի կնճիռները, տագնապալից արտահայտությունը չքանում էր դեմքից, և ի վերջո նրա դիմագծերը լուսավորվեցին խաղաղությամբ ու անդորրությամբ, ինչպես տխուր տեսարանն է լուսավորվում լուսնի մեղմ շողերով։

«Գուանոն4 արժեքավոր թռչուն է, սակայն նրա բուծումը մեծ ջանքեր է պահանջում։ Այն պետք է ներմուծել հունիսից ոչ շուտ և սեպտեմբերից ոչ ուշ։ Ձմեռը պետք է տաք տեղում պահել, որպեսզի ձագեր հանի»։

«Ըստ երևույթին, այս տարի հացահատիկային բույսերի բերքահավաքը կուշանա։ Ուստի ավելի լավ կլինի ֆերմաներն սկսեն եգիպտացորենի կողրերը տնկել և արինջի կարկանդակները ցանել հուլիսին և ոչ թե օգոստոսին»։

«Դդումի մասին։ Այդ հատապտուղը Նոր Անգլիայի բնակիչների սիրած քաղցրեղենն է. նրանք այն գերադասում են հաղարջից կարկանդակի խորիսխ պատրաստելիս և իբրև անասնակեր օգտագործում են ազնվամորու փոխարեն, քանի որ ավելի սննդարար է, միաժամանակ իր համով չի զիջում ազնվամորուն։ Դդումը հյուսիսում աճող նարնջենու ընտանիքի միակ ճաշակելի տարատեսակն է, եթե չհաշվենք սիսեռը և սեխի մի երկու֊երեք տեսակները։ Սակայն դդումը տան առաջ իբրև դեկորատիվ բույս տնկելու սովորույթը մոդայից ընկնում է, քանի որ բոլորն ընդունում են, որ նա քիչ ստվեր է տալիս»։

«Ներկայումս, երբ տաք օրերը մոտենում են և արու սագերն սկսում են խավյար դնել...»։

Հուզված ունկնդիրս թռավ դեպի ինձ, սեղմեց ձեռքս և ասաց.

— Լա՛վ, լա՛վ, այդքանը բավական է։ Այժմ ես գիտեմ, որ խելքս տեղն է. դուք էլ բառ առ բառ այնպես կարդացիք, ինչպես ես էի կարդում։ Իսկ այսօր առավոտյան, պարո՛ն, առաջին անգամ տեսնելով ձեր թերթը, ասացի ինքս ինձ. «Ես առաջ երբեք չէի հավատում դրան, չնայած բարեկամներս միշտ էլ հսկողության տակ էին պահում ինձ, բայց այժմ գիտեմ, որ խելքս տեղը չէ»։ Դրանից հետո ես մի վայրի աղաղակ բարձրացրի, որ լսելի էր երկու մղոնի վրա, և նետվեցի մեկնումեկին սպանելու, քանի որ ես խելագար եմ, միևնույն է, վաղ թե ուշ դրան էի հանգելու, ուստի ավելի լավ էր չհետաձգել։ Հաստատ համոզվելու համար, թե խելքս տեղը չէ, կարդացի ձեր հոդվածից մի պարբերություն, հետո հրկիզեցի իմ տունը և փախա։ Ճանապարհին մի քանի մարդու խեղանդամ դարձրի, իսկ մեկին հանեցի ծառը, որ հարկ եղած դեպքում ձեռքիս տակ ունենամ։ Բայց անցնելով ձեր խմբագրատան մոտից, որոշեցի այնուամենայնիվ ներս մտնել և մեկ անգամ ևս ստուգել ինքս ինձ. այժմ ես ստուգեցի, և ծառի վրա նստած խեղճ մարդու բախտը բերեց։ Տուն դառնալիս ես անպայման կսպանեի նրան։ Մնաք բարով, պարո՛ն, ցանկանում եմ ձեզ ամենայն բարիք, դուք մի ծանր բեռ վերցրիք իմ սրտից։ Եթե իմ դատողությունը դիմացավ ձեր գյուղատնտեսական հոդվածներին, ապա այլևս ոչ մի բան չի կարող վնասել նրան։ Մնաք բարո՜վ և լավագույն ցանկություններ։

Ինձ մի փոքր անհանգստացրին խեղումներն ու հրկիզումները, որոնցով զվարճանում էր այդ անձնավորությունը, մանավադ որ ես որոշ չափով ինձ հաղորդակից էի զգում գործին։ Սակայն ես այդ մասին երկար մտածելու ժամանակ չունեցա՝ սենյակ մտավ խմբագիրը։ (Ինքս ինձ մտածեցի. «Ա՛յ, եթե դու մեկնեիր Եգիպտոս, ինչպես խորհուրդ էի տալիս, ես դեռևս հնարավորություն կունենայի ցույց տալու, թե ինչի եմ ընդունակ։ Բայց դու չուզեցիր ու վերադարձար։ Ուրիշ բան չէի էլ սպասում քեզանից»)։

Խմբագիրը տխուր, ընկճված ու գրգռված տեսք ուներ։

Նա երկար դիտում էր ծեր խառնակչի և երիտասարդ ֆերմերների գործած ավերածությունները, ապա ասաց.

— Ցավալի է, խի՛ստ ցավալի։ Ջարդված է սոսնձի շիշը, վեց պատուհանի ապակի և երկու մոմակալ։ Բայց դա դեռ վատթարագույնը չէ։ Ոչնչացավ թերթի վարկը, և վախենամ՝ ընդմիշտ։ Ճիշտ է, դեռ երբեք մեր թերթն այսպիսի պահանջ չի ունեցել, դեռ երբեք նա այսպիսի քանակությամբ չի տարածվել և չի վայելել այսպիսի հաջողություն, սակայն ո՞վ կուզենա ցնդած հռչակվել և հարստանալ սեփական թուլամտության հաշվին։ Բարեկամս, ազնիվ մարդու խոսք եմ տալիս ձեզ, որ փողոցը լի է բազմությամբ, մարդիկ նստել են նույնիսկ ցանկապատերին, սպասելով գոնե աչքի պոչով ձեզ տեսնելու պատեհ առիթին. և այդ միայն նրա համար, որ ձեզ խելագար են համարում։ Եվ նրանք իրավունք ունեն՝ ձեր հոդվածները կարդալուց հետո։ Այդ հոդվածները ժուռնալիստիկայի համար խայտառակություն են։ Եվ ինչպե՜ս խելքներիդ փչեց, թե իբր կարող եք գյուղատնտեսական թերթ խմբագրել։ Դուք, ինչպես երևում է, նույնիսկ գյուղատնտեսության այբուբենը չգիտեք։ Դուք ցաքանը ակոսից չեք տարբերում. ձեզ մոտ կովերը փետրաթափ են լինում. դուք խորհուրդ եք տալիս ընտելացնել ժանտաքիսներին, քանի որ այդ կենդանիներն աչքի են ընկնում ուրախ բարքով և շատ լավ առնետ են որսում։ Դուք գրում եք, թե ոստրեներն իրենց հանգիստ են պահում, երբ նվագում է երաժշտությունը։ Սակայն այդ դիտողությունն ավելորդ է, բոլորովին ավելորդ։ Ոստրեները միշտ էլ հանգիստ են։ Ո՛չ մի բան չի կարող նրանց հավասարակշռությունից հանել։ Ոստրեները ոչինչ չեն հասկանում երաժշտությունից։ Օ՜, շանթ և կայծակ։ Եթե դուք ձեր ողջ կյանքի նպատակը դնեիք կատարելագործվելու տգիտության մեջ, չէիք կարող ավելի աչքի ընկնել, քան ընկաք այսօր։ Ես երբեք այսպիսի բան չեմ տեսել։ Միայն ձեր այն հաղորդումը, թե ձիու շագանակը իբրև սպառման առարկա նվաճում է շուկան, կարող է հավիտյանս հավիտենից կործանել թերթը։ Ես պահանջում եմ, որ դուք անմիջապես հեռանաք խմբագրությունից։ Ինձ այլևս արձակուրդ պետք չէ. միևնույն է, ես ոչ մի կերպ չէի կարող օգտվել դրանից, քանի դեռ դուք նստած եք իմ աթոռին։ Ամբողջ ժամանակ ես պիտի դողայի վախից, մտածելով, թե ի՞նչ խորհուրդ եք տալու ընթերցողին հաջորդ համարում։ Աչքերս մթնում են, հենց որ հիշում եմ, թե ինչ էիք գրել ոստրեների տնկարանների մասին «Դեկորատիվ այգեգործություն» խորագրի տակ։ Ես պահանջում եմ անհապաղ հեռանաք։ Իմ արձակուրդը վերջացավ։ Ինչո՞ւ դուք անմիջապես չասացիք, որ գյուղատնտեսությունից ոչինչ չեք հասկանում։

— Ինչու չասացի՞, սիսեռի պատի՛ճ, կաղամբացողո՛ւն, դդումի զավա՛կ։ Առաջին անգամն եմ նման հիմարություն լսում։ Ա՛յ թե ինչ կասեմ ձեզ. տասնչորս տարի է, ես աշխատում եմ իբրև խմբագիր և առաջին անգամն եմ լսում, թե մարդ թերթ խմբագրելու համար պետք է մի բան իմանա։ Ա՛խ դուք, դդո՛ւմ։ Ո՞վ է թատերական ռեցենզիաներ գրում լղարիկ թերթուկներում։ Նախկին կոշկակարներն ու թերուս դեղագործները, որոնք դերասանի խաղից նույնքան են հասկանում, որքան ես գյուղատնտեսությունից։ Ովքե՞ր են գրքերի մասին գրախոսություն գրում։ Մարդիկ, որոնք ոչ մի գիրք չեն գրել։ Ո՞վ է ծանրակշիռ առաջնորդողներ թխում ֆինանսական հարցերի շուրջը։ Մարդիկ, որոնց գրպանում երբեք մի գրոշ անգամ չի եղել։ Ո՞վ է գրում հնդկացիների դեմ մղվող ճակատամարտերի մասին։ Պարոնայք, որոնք վիգվամը5 վամպումից6 չեն տարբերում, որոնք երբեք ստիպված չեն եղել խելակորույս փախչել՝ ազատվելու տոմահավկից7, կամ նետերը դուրս քաշել իրենց ազգականների մարմիններից՝ դադարքում խարույկ վառելու համար։ Ո՞վ է խելամուտ կոչեր գրում զգաստության առթիվ և բոլորից բարձր բղավում հարբեցողության վնասների մասին։ Մարդիկ, որոնք ուշքի կգան միայն գերեզմանում։ Ո՞վ է խմբագրում գյուղատնտեսական թերթը։ Մի՞թե ձեզ նման արմատապտուղները։ Ո՛չ, ամենից հաճախ ձախողակ մարդիկ, որոնց բախտը չի բերել պոեզիայում, բուլվարային դեղնակազմ վեպերում, սենսացիոն մելոդրամաներում, խրոնիկաներում և որոնք կանգ են առել գյուղատնտեսության վրա, դիտելով այն իբրև աղքատախնամ ապաստարան տանող ճամփի ժամանակավոր կայան։ Դուք ինձ բացատրում եք թերթի գործը։ Դա ինձ հայտնի է Ալֆայից մինչև Օմախա8, և ես ձեզ ասում եմ՝ մարդ որքան քիչ գիտե, այնքան ավելի է աղմկում և ավելի շատ աշխատավարձ ստանում։ Աստված վկա, եթե ես լինեի տգետ ու լկտիի մեկը, և ոչ թե կրթված, համեստ մի մարդ, մեծ համբավ կնվաճեի այս սառը, անզգա աշխարհում։ Ես հեռանում եմ, սըր։ Դուք այնպես եք վարվում ինձ հետ, որ ես նույնիսկ ուրախ եմ հեռանալու համար։ Բայց ես կատարեցի իմ պարտքը։ Որքան կարող էի, իրագործեցի այն ամենը, ինչ պետք է իրագործեի պայմանագրի համաձայն։ Ես ասացի, որ ձեր թերթը հասարակության բոլոր խավերի համար հետաքրքիր կդարձնեմ, և դարձրի՛։ Ես ասացի, որ տպաքանակը կհասցնեմ քսան հազարի, և կհասցնեի, եթե երկու շաբաթ ևս ունենայի իմ տրամադրության տակ։ Եվ ես կտայի ձեզ ընթերցողների մի ամենաընտիր շրջան, որ երբևէ ունեցել է գյուղատնտեսական թերթը. ո՛չ մի ֆերմեր, ո՛չ մի մարդ, որը կարողանար նույնիսկ հանուն սեփական կյանքի փրկության, սեխի թուփը տարբերել ծիրանի վազից։ Մեր խզումից տուժում եք դո՛ւք, և ոչ թե ես։ Մնաք բարո՜վ, ձմերուկի ծառ։

Եվ ես դուրս եկա։

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԻՆՁ ՆԱՀԱՆԳԱՊԵՏ ԸՆՏՐԵՑԻՆ

Մի քանի ամիս առաջ իմ թեկնածությունը անկախների կողմից առաջադրեցին Նյու Յորք մեծ նահանգի նահանգապետի պաշտոնի համար։ Երկու հիմնական կուսակցություններն առաջադրել էին միստր Ջոն Թ. Սմիտի և միստր Բլենկ Ջ. Բլենկի թեկնածությունները, սակայն ես հասկանում էի, որ մի կարևոր առավելություն ունեմ այդ պարոնների հանդեպ, այն է՝ անբիծ անուն։ Բավական էր միայն թերթերն աչքի անցկացնել՝ համոզվելու համար, որ եթե նրանք երբևէ օրինավոր մարդիկ էլ եղել էին, ապա այդ ժամանակներն անցել էին անդառնալիորեն։ Միանգամայն ակնհայտ էր, որ վերջին տարիները նրանք թաղվել էին ամեն տեսակի ախտերի մեջ։ Ես հարբել էի նրանց նկատմամբ ունեցած իմ գերազանցությամբ և հոգուս խորքում ցնծում էի, բայց ջրի բարակ, պղտոր հոսանքի նման մի միտք մթագնում էր իմ երջանկության անխռով մակերևույթը. ախր այժմ իմ անունը բոլորի շրթունքներին կլինի այդ սրիկաների անունների հետ միասին։ Այդ բանն սկսեց ավելի ու ավելի անհանգստացնել ինձ։ Վերջիվերջո որոշեցի խորհրդակցել տատիկիս հետ։ Պառավը պատասխանեց շտապ ու վճռական։ Նա գրում էր.

«Ամբողջ կյանքումդ դու ոչ մի անազնիվ արարք թույլ չես տվել։ Ո՛չ մի։ Մինչդեռ եթե թերթերը միայն աչքի անցկացնես, կհասկանաս, թե ի՜նչ մարդիկ են միստր Սմիտը և միստր Բլենկը։ Ինքդ որոշիր՝ կարո՞ղ ես այնքան ստորանալ, որպեսզի քաղաքական պայքարի դուրս գաս նրանց դեմ»։

Հենց այդ էլ ինձ հանգիստ չի տալիս։ Ամբողջ գիշեր ես ոչ մի րոպե աչք չկպցրի։ Վերջապես որոշեցի, որ նահանջելն արդեն ուշ է։ Ես որոշակի պարտավորություններ էի ստանձնել և պետք է պայքարեի մինչև վերջ։ Նախաճաշի ժամին, անփութորեն աչքի անցկացնելով թերթերը, դեմ առա մի հոդվածի և, ճիշտն ասած, բոլորովին շշմեցի.

«Կեղծ վկայություն։ Այժմ, երբ միստր Մարկ Տվենը հանդես է գալիս ժողովրդի առաջ իբրև նահանգապետի թեկնածու, թերևս կբարեհաճի՞ բացատրել, թե ինչ հանգամանքներում է Վակավակ քաղաքում (Կոխինխինա) 1863 թվականին երեսունչորս վկաների կողմից մերկացվել երդումը խախտելու մեջ։ Կեղծ վկայությունը կատարվել է՝ շորթելու նպատակով խեղճ բնիկ֊այրիի և նրա անպաշտպան երեխաների մի քանի բանանի ծառով հողակտորը — միակ բանը, որ նրանց փրկում էր սովից ու աղքատությունից։ Ելնելով հենց իր, այլև ընտրողների շահերից, որոնք, ինչպես հուսով է միստր Տվենը, կքվեարկեն իր օգտին, նա պարտավոր է լուսաբանել այս պատմությունը։ Վճռականություն կունենա՞ արդյոք նա»։

Զարմանքից աչքերս պարզապես ճակատիս թռան։ Ինչպիսի՜ կոպիտ, անխիղճ զրպարտություն։ Ես երբեք Կոխինխինում չեմ եղել։ Ես գաղափար չունեմ Վակավակի մասին։ Ես բանանի ծառը կենգուրուից տարբերել չեմ կարող։ Պարզապես չգիտեի՝ ինչ ասել։ Ես կատաղած էի, բայց բոլորովին անզոր։ Մի ամբողջ օր անցավ, իսկ ես այնպես էլ դեռ ոչինչ չէի ձեռնարկել։ Հետևյալ առավոտյան նույն թերթում երևան եկան այսպիսի տողեր.

«Նշանակալի՜ց է։ Հարկ է նշել, որ միստր Մարկ Տվենը բազմանշանակ լռություն է պահպանում Կոխինխինում տված իր կեղծ վկայության առթիվ»։

(Այնուհետև, ընտրական ամբողջ կամպանիայի ընթացքում, այդ թերթն ինձ այլ կերպ չէր անվանում, քան «Նողկալի Ուխտադրուժ Տվեն»)։

Ապա մի այլ թերթում տպագրվեց այսպիսի մի հոդված.

«Ցանկալի է իմանալ, թե արդյոք նահանգապետի նոր թեկնածուն չի՞ բարեհաճի պարզաբանել մի հետաքրքրական հանգամանք իր այն համաքաղաքացիներին, որոնք խիզախում են նրա օգտին քվեարկել. ճի՞շտ է արդյոք, որ Մոնտանում ապրելիս շարունակ կորչում էին բարաքի նրա ընկերների մանր֊մունր իրերը, որոնք անփոփոխ կերպով հայտնաբերվում էին միստր Տվենի գրպաններում կամ «ճամպրուկում» (հին թերթ, որի մեջ նա փաթաթում էր իր ունեցած֊չունեցածը)։ Ճշմարի՞տ է, որ ընկերներն ստիպված էին, վերջիվերջո, հենց իրեն՝ միստր Տվենի օգտի համար, բարեկամական զգուշացում անել, ձյութ քսել վրան, պառկեցնել բմբուլների մեջ և ձողին հեծած պտտեցնել փողոցներում, ապա խորհուրդ տալ շտապ կարգով մաքրել ճամբարում զբաղեցրած շենքը, ընդմիշտ մոռանալով նրա ճամփան։ Ի՞նչ կպատասխանի սրան միստր Մարկ Տվենը»։

Կարելի՞ էր դրանից ավելի զազրելի որևէ բան հնարել։ Ախր ես կյանքումս երբեք Մոնտանում չէի եղել։

(Դրանից հետո այդ թերթն ինձ անվանում էր «Մոնտանի Գող Տվեն»։)

Այժմ ես սկսեցի առավոտյան թերթերը բաց անել վեհերոտ զգուշությամբ. այդպես, երևի վերմակն է բարձրացնում այն մարդը, որը կասկածում է, թե ինչ֊որ տեղ իր անկողնում շառաչող օձ է թաքնվել։

Մի անգամ աչքիս ընկավ հետևյալը.

«Զրպարտիչը մերկացված է։ Մայքլ Օ՚Ֆլանագանը՝ ֆայվ֊պոնտսցի էսկվայր, միստր Սնաբ Ռաֆերտին և միստր Կետտի Մալլիգանը Ուոտերստրիտից, երդմամբ ցուցմունք տվին, որով հավաստում են, որ միստր Տվենի անպատկառ պնդումը, թե իբր մեր արժանավոր թեկնածու միստր Բլենկի հանգուցյալ պապը կախաղան է հանվել մեծ ճանապարհին կատարած թալանի համար, ստոր և անհեթեթ, ոչ մի հիմք չունեցող բամբասանք է։ Ամեն մի կարգին մարդու սիրտը համակվում է տխրությամբ, տեսնելով, թե ինչպես քաղաքական հաջողությունների հասնելու նպատակով, որոշ մարդիկ թույլ են տալիս ամեն տեսակ գարշելի հնարքներ, պղծում գերեզմաններն ու սևացնում հանգուցյալների ազնիվ անունները։ Մտածելով այն վշտի մասին, որ այդ նողկալի սուտը պատճառել է հանգուցյալի բոլորովին անմեղ ազգականներին ու բարեկամներին, մենք համարյա պատրաստ ենք խորհուրդ տալու վիրավորված ու զայրացած հասարակությանը՝ անմիջապես ահեղ դատաստան տեսնելու զրպարտչի հետ։ Սակայն ո՛չ։ Թող նա տանջվի խղճի խայթից։ (Թեպետև, եթե մեր համաքաղաքացիները, զայրույթից կուրացած, բուռն ցասման պահին մարմնական վնասվածքներ պատճառեն նրան, միանգամայն պարզ է, որ ոչ մի երդվյալ չի համարձակվի պատժել այդ գործի մասնակիցներին)»։

Եզրափակիչ ճարպիկ ֆրազը, ըստ երևույթին, անհրաժեշտ տպավորություն թողեց հասարակության վրա. նույն գիշերը ես ստիպված էի շտապով դուրս թռչել անկողնուց և հետնամուտքով փախչել տնից, իսկ «վիրավորված ու զայրացած հասարակությունը» ներխուժել էր շքամուտքից և արդարացի վրդովմունքով համակված սկսել էր ջարդել ոչ միայն պատուհաններն ու կահույքը, այլև, ի դեպ, իրերիցս որոշ բաներ տարել էր իր հետ։ Բայց և այնպես ես կարող եմ երդվել բոլոր սրբերով, որ երբեք չեմ բամբասել միստր Բլենկի պապին։ Ավելին՝ ես չեմ էլ կասկածել նրա գոյության մասին և երբեք չեմ լսել նրա անունը։

(Նկատեմ ի միջի այլոց, որ վերոհիշյալ թերթը այդ օրվանից սկսեց ինձ անվանել «Գերեզմանապիղծ Տվեն»)։

Շուտով իմ ուշադրությունը գրավեց հետևյալ հոդվածը.

«Արժանավո՜ր թեկնածուն։ Միստր Մարկ Տվենը, որ պատրաստվում էր երեկ երեկոյան ամպագոռգոռ ճառ արտասանել անկախների միտինգում, ժամանակին չներկայացավ։ Միստր Տվենի բժշկից ստացված հեռագրում ասվում էր, թե նա ցած է տապալվել թափով սլացող կառքից, թե նրա ոտքը երկու տեղից ջարդվել է, թե նա տանջվում է ցավերից և նման անմտություններ։ Անկախներն ամեն կերպ ջանում էին հավատալ սույն ողորմելի պատրվակին և ձևացնում, իբր թե չգիտեն այդ թունդ սրիկայի բացակայության բուն պատճառը, սրիկա, որին նրանք ընտրել են իրենց թեկնածուն։ Սակայն հենց երեկ երեկոյան էլ մի թունդ հարբած անձնավորություն չորեքթաթ ներս է սողացել այն հյուրանոցը, ուր ապրում է միստր Մարկ Տվենը։ Թող այժմ անկախները փորձեն ապացուցել, թե այդ լակած անասունը Մարկ Տվենը չէր։ Վերջապես բռնվե՜ց։ Խորամանկությունները չե՜ն օգնի։ Ամբողջ ժողովուրդը բարձրաձայն հարցնում է. «Ո՞վ էր այն մարդը»։

Աչքերիս չէի հավատում։ Չի կարող պատահել, որ իմ անունը կապվի նման հրեշավոր կասկածամտության հետ։ Արդեն ամբողջ երեք տարի է բերանս ոչ գարեջուր, ոչ գինի, ոչ էլ ընդհանրապես որևէ այլ ոգելից ըմպելիք չեմ առել։

(Ըստ երևույթին, ժամանակն իր ազդեցությունն ունենում էր. ես սկսեցի կոփվել, որովհետև առանց որևէ դառնության այդ թերթի հաջորդ համարում կարդացի իմ նոր մականունը. «Տվեն, Սպիտակ Տենդ», չնայած գիտեի, որ այդ մականունը ինձ վրա կմնա մինչև ընտրական կամպանիայի վերջը)։

Այդ ժամանակամիջոցում սկսեցին բազմաթիվ նամակներ ստացվել իմ անունով։ Սովորաբար դրանք այսպիսի բովանդակության էին.

«Ի՞նչ կասեք այն խեղճ պառավի մասին, որը ձեր դուռը ծեծեց ողորմության հույսով, իսկ դուք քացով տվեցիք նրան։

Պոլ Պրայ»։

Կամ.

«Ձեր որոշ մութ գործերը հայտնի են առայժմ միայն ինձ։ Հարկ կլինի մի քանի դոլար ցնծալ, այլապես թերթերը որոշ բաներ կիմանան ձեր խոնարհ ծառայից։

Հենդի Էնդի»։

Մնացած նամակներն էլ նույն բնույթի էին։ Կարող էի դրանք բերել այստեղ, բայց կարծում եմ, որ այսքանն էլ բավական է ընթերցողին։

Շուտով Հանրապետական կուսակցության գլխավոր թերթը ինձ «մերկացրեց» ընտրողներին կաշառելու մեջ, իսկ դեմոկրատների կենտրոնական օրգանը ինձ «ջրի երեսը դուրս բերեց» հանցավոր կերպով դրամ շորթելու համար։

(Այսպիսով, ես էլի երկու մականուն ստացա. «Տվեն, Կեղտոտ Խաբեբա» և «Տվեն, Ստոր Դրամաշորթ»)։

Մինչդեռ բոլոր թերթերն ահավոր աղաղակներով սկսեցին ինձ առաջադրված մեղադրանքների «պատասխանը» պահանջել, իսկ իմ կուսակցության ղեկավարները հայտարարեցին, որ հետագա լռությունը կկործանի իմ քաղաքական կարիերան։ Եվ կարծես այդ բանն ապացուցելու և ինձ մտրակելու համար հետևյալ առավոտյան թերթերից մեկում երևաց այսպիսի մի հոդված.

«Հիացե՜ք այս անձնավորությամբ։ Անկախների թեկնածուն շարունակում է համառորեն լռել։ Անշուշտ, նա չի համարձակվի ծպտուն անգամ հանել։ Նրան առաջադրված մեղադրանքները լիովին ստույգ դուրս եկան, որոնք ավելի ևս հաստատվում են նրա պերճախոս լռությամբ։ Այսուհետև նա խայտառակված է իր ողջ կյանքում։ Անկախնե՛ր, նայեցեք ձեր թեկնածուին։ Նայեցե՛ք այդ Նողկալի Ուխտադրուժին, Մոնտանի Գողին, Գերեզմանապիղծին։ Նայեցեք ձեր այդ մարմնացյալ Սպիտակ Տենդին, ձեր Կեղտոտ Խաբեբային, Ստոր Դրամաշորթին։ Նայեցեք նրան, դիտեցեք բոլոր կողմերից և ասացեք՝ սիրտ կանե՞ք ձեր ազնիվ ձայները տալ սրիկային, որն իր ծանրագույն հանցագործություններով արժանացել է այդքան նողկալի մականունների և չի հանդգնում բերանը բանալ, որպեսզի դրանցից գեթ մեկնումեկը հերքի»։

Ինչպես երևում է, այլևս խույս տալ անկարելի էր, և, խորապես ստորացված զգալով ինձ, նստեցի «պատասխան» գրելու այդ անարդարացի, կեղտոտ զրպարտությունների ամբողջ կույտին։ Բայց ինձ այնպես էլ չհաջողվեց վերջացնել իմ աշխատանքը, որովհետև հետևյալ առավոտյան թերթերից մեկում երևան եկավ մի նոր ահավոր ու չարամիտ զրպարտություն. ինձ մեղադրում էին խելագարների տունը բոլոր բնակիչներով հանդերձ հրկիզելու մեջ, որովհետև նա փչացնում էր իմ պատուհաններից բացվող տեսարանը։ Այստեղ սարսափը համակեց ինձ։ Դրան հաջորդում էր մի հաղորդում, որ ես թունավորել եմ քեռուս՝ նրա ունեցվածքին տիրանալու համար։ Թերթը համառորեն պահանջում էր դիահերձում կատարել։ Վախենում էի խելքս թռցնեմ։ Բայց այդ քիչ է. ինձ մեղադրում էին, որ, լինելով ընկեցիկների ապաստարանի հոգաբարձու, ես իմ ցնդած, անատամ ազգականներին հովանավորությամբ տեղավորել եմ ապաստարանում՝ իբրև սաների համար սնունդ ծամողներ։ Գլուխս պտտվում էր։ Վերջապես անպատկառ հալածանքը, որին ենթարկում էին ինձ հակառակորդ կուսակցությունները, հասավ իր գագաթնակետին. ինչ֊որ մեկի դրդմամբ նախընտրական ժողովի ժամանակ մաշկի բոլոր գույնի, ամենաայլազան ցնցոտիներ հագած ինը փոքրիկներ մագլցեցին ամբիոնի վրա և, կախվելով ոտքերիցս, սկսեցին բղավել. «Հայրի՜կ»։

Այլևս չդիմացա։ Իջեցրի դրոշակս և անձնատուր եղա։ Իբրև Նյու Յորք նահանգի նահանգապետ քվեարկվելն իմ ուժերից վեր դուրս եկավ։ Ես գրեցի, որ հանում եմ իմ թեկնածությունը, և կատաղության մոլուցքով ստորագրեցի.

«Կատարյալ հարգանքներով ձեր, երբեմնի ազնիվ մարդ, իսկ այժմ՝

Նողկալի Ուխտադրուժ, Մոնտանի Գող, Գերեզմանապիղծ, Սպիտակ Տենդ, Կեղտոտ Խաբեբա, Ստոր Դրամաշորթ

Մարկ Տվեն»։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Հրատարակության հիմքում՝ Տվեն, Մարկ: Իմ ժամացույցը: [Պատմվածքներ] / Մ. Տվեն; Թարգմ. ռուս.՝ Խ. Հրաչյան; Խմբ.՝ Օ. Սանահյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 41 էջ; 17 սմ։

2 Այդպիսի աղետի մասին կարդացել եմ մի թերթում, ձեզ կասեի հոդվածի հեղինակի ազգանունը, եթե իմանայի։ — Մ․ Տ․։

3 Բուշել — սորուն մարմինների տարողության անգլիական չափ, որ հավասար է 36,345 լիտրի։

4 Գուանո — թռչնաղբ (պարարտանյութ)։

5 Վիգվամ — հնդկացիական հյուղ։

6 Վամպում — խեցիներից և ուլունքներից պատրաստված մանյակներ, գոտիներ ու զանազան զարդեր։

7 Տոմահավկ — հնդկացիների մարտական տապար։

8 Ծաղրում է «ալֆայից մինչև օմեգա» արտահայտությունը։ Ալֆա և Օմախա — քաղաքներ ԱՄՆ֊ում։

Մարկ Տվեն

Իմ ժամացույցը

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014