XX ԴԱՐԻ ԱՆԳԼԻԱԳԻՐ ԱՐՁԱԿ

Թարգմանությամբ Լիլիթ Գալստյանի

պատմվածքներ

Երևան — 2013

ՀՏԴ 82Ք֊91

Գալստյան, Լիլիթ

XX դարի անգլիագիր արձակ: [Ամերիկյան, կանադական և անգլիական 13 հեղ.֊ի ստեղծագործ.] / Կազմ. և թարգմ. անգլ.՝ Լ. Ս. Գալստյան, խմբ.՝ Ֆ. Հ. Մելոյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային վերանայված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2013.— 220 էջ։ Հրատարակության հիմքում ՝ XX դարի անգլիագիր արձակ: [Ամերիկյան, կանադական և անգլիական 13 հեղ.֊ի ստեղծագործ.] / Կազմ. և թարգմ. անգլ.՝ Լ. Ս. Գալստյան, խմբ.՝ Ֆ. Հ. Մելոյան.— Երևան: Լուսակն, 2002.— 219 էջ; 20 սմ գիրքն է։

Ժողովածուն ներկայացնում է XX դարի ամերիկյան, կանադական և անգլիական արձակի տասներեք հեղինակի, որոնց ստեղծագործություններն իրենց նշանակալի հետքն են թողել համաշխարհային գրականության և հատկապես՝ ժամանակակից արձակի զարգացման վրա: Հեղինակների մեծ մասը հայերեն թարգմանվում է առաջին անգամ։

ՀՏԴ 82Ք֊91

ISBN 99930֊892֊2֊2

eISBN 978֊99930֊892֊2֊3

© Լիլիթ Գալստյան, 2002

© Յավրուհրատ, 2013 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

XX Century English Prose, Lilit Galstyan

Copyright © 2002 by Lilit Galstyan

Copyright © 2013 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ՄԵԿՆՈՒՄ
(Շերվուդ Անդերսեն)

Պատանի Ջորջ Վիլարդն արթնացավ առավոտյան չորսին։ Ապրիլ ամիսն էր, տերևները նոր֊նոր էին սկսել դուրս գալ բողբոջներից: Վինսբուրգում մայթեզրերին թխկիներ են աճում, և երբ քամի է բարձրանում, նրանց սերմերը ցիրուցան են լինում՝ բռնելով երկինքն ու թափվելով անցորդների ոտքերի տակ։

Ուսից մի շագանակագույն կաշվե պայուսակ գցած՝ Ջորջն իջավ հյուրանոցի սպասասրահ։ Նրա ճամպրուկն արդեն պատրաստ էր մեկնումի։ Մինչև երկուսը արթուն էր եղել, փորձել էր պարզել, թե ինչ կտա իրեն այդ ճամփորդությունը։

Հյուրանոցի մուտքի մոտ, թախտի վրա քնած էր սպասավորը։ Տղայի բերանը բաց էր, և նա խռմփացնում էր։ Ջորջը զգուշորեն շրջանցեց նրան և դուրս եկավ լուռ ու ամայի կենտրոնական փողոցը։

Արևելքն արդեն շառագունել էր. արևի բոսորագույն ճառագայթները սկսել էին հատել երկինքը, ուր դեռևս մի քանի փոքրիկ աստղեր էին ծեպծեպում։ Վինսբուրգում, Թրունիոն Փայքի վերջին տնից հետո, մարգագետինների մի հսկայական տեսարան է բացվում։ Դրանք պատկանում են Վինսբուրգում ապրող գյուղացիներին, որոնք ամեն երեկո աշխատանքն ավարտելուց հետո թեթև վագոններով վերադառնում են քաղաք։ Այդ դաշտերում գյուղացիները մրգեր ու հատապտուղներ են աճեցնում։ Ամռան շոգ օրերին, կեսօրից հետո, երբ Վինսբուրգի փողոցներն ու դաշտերը փոշով են ծածկվում, թվում է թե ամբողջ տարածքի վրա մի ծխե մշուշ է իջել, և երբ նայում ես շուրջդ, կարծես թե համատարած ծով լինի։ Իսկ գարնանը, երբ նոր են սկսում կանաչել մարգագետինները, տպավորությունն այլ է։ Հարթավայրը նմանվում է կանաչ հսկայական բիլիարդի դաշտի, որի վրա մարդկային աննշան կերպարանքներ են վերուվար անում։

Ե՛վ մանկության, և՛ պատանեկության տարիներին Ջորջ Վիլարդը սիրում էր լինել Թրունիոն Փայքում։ Եղել էր այնտեղ ձմռանը, երբ շուրջբոլորը ձյուն էր, իսկ գլխավերևում՝ լուսին։ Եղել էր աշնանը, երբ սառը քամիներն էին խաղում, եղել էր նաև ամռանը, երբ հազարավոր միջատների բզզոցից թրթռում էր օդը։

Այդ ապրիլյան լուսաբացին նա կրկին ցանկացավ լինել այնտեղ, շրջել լռության մեջ։ Քայլեց դեպի գետակը ձգվող ճանապարհով, որը երկու մղոն էր հեռու քաղաքից, հետո շրջվեց ու լուռ ետ դարձավ։ Երբ հասավ կենտրոնական փողոց, հավաքարարներն արդեն խանութների առջևի մայթերն էին ավլում։

— Հը՞, Ջորջ, ինչպե՞ս ես ճանապարհից առաջ,— ձայն տվին նրանք։

Արևմուտք մեկնող գնացքը Վինսբուրգից առավոտյան յոթն անց քառասունհինգին էր շարժվում։ Տոմսավաճառը Փոքր Թոմն էր։ Նրա գնացքը դուրս էր գալիս Քլիվլենդից և ձգվում մինչև գլխավոր մայրուղի, որի վերջնակետերը Չիկագոն ու Նյու Յորքն էին։

Թոմի երթուղին, ինչպես այդ շրջանակներում ընդունված էր ասել, «թեթևներից» էր, ամեն երեկո նա տուն էր վերադառնում։ Ամռանը և աշնանը, կիրակի օրերին, Թոմը Էրի լճում ձուկ էր որսում։ Նա կլոր ու արևախանձ դեմք ուներ և երկնագույն աչքեր։ Իր երթուղու վրա ձգվող քաղաքների բնակիչներին Թոմն ավելի լավ գիտեր, քան մեծ քաղաքում ապրող որևէ մեկն իր դիմացի շենքում ապրողներին։

Յոթն էր։ Ջորջն իջնում էր Նյու Վիլարդ Հաուզի փոքր բլրակից։ Ճամպրուկը Թոմ Վիլարդն էր տանում։ Տղան արդեն հասակով անցել էր հորը։ Կառամատույցում բոլորը սեղմում էին պատանու ձեռքը։ Շատերն էին եկել ճանապարհելու նրան, բայց բոլորն էլ իրենց գործերից էին խոսում։ Նույնիսկ Հիդերսոնն էր այնտեղ, այն ծույլ Վիլը, որ երբեմն մինչև ինն անկողնում էր լինում։ Կառամատույցով անցավ Գերթրուդ Վիլմոթը, բարձրահասակ ու նիհար, մոտ հիսուն տարեկան մի կին, որ Վինսբուրգի հեռագրատանն էր աշխատում։ Նա, որ նախկինում երբեք ուշադրություն չէր դարձրել Ջորջին, կանգնեց, սեղմեց ձեռքն ու երկու բառով ասաց այն ամենը, ինչ բոլորն էին ցանկանում ասել.

— Հաջողություն քեզ,— կտրուկ ասաց նա, շրջվեց ու շարունակեց ճանապարհը։

Երբ գնացքը կայարան հասավ, Ջորջը թեթև շունչ քաշեց ու անմիջապես իրեն գցեց վագոն։ Շնչակտուր դեպի կայարան էր վազում Հելեն Վայթը, նա գալիս էր հրաժեշտ տալու Ջորջին, բայց Ջորջն արդեն տեղավորվել էր և չնկատեց նրան։

Երբ գնացքը շարժվեց, Փոքր Թոմը դակեց նրա տոմսը, քմծիծաղ տվեց, բայց ոչինչ չասաց, թեև լավ գիտեր, թե ինչ ճանապարհ է ընկել։ Թոմը մեծ քաղաքի ճանապարհը բռնած հազարավոր Ջորջ Վիլարդների էր տեսել։ Դա սովորական բան էր նրա համար։ Հենց նոր ծխողների վագոնից մի մարդ Սանդաքսի Բեյ՝ ձուկ որսալու էր հրավիրել իրեն, և նա շտապում էր ընդունել հրավերն ու խոսել մանրամասներից։

Ջորջը մի հայացքով տնտղեց վագոնը և համոզվելով, որ ոչ ոք չի նայում, հանեց դրամապանակն ու սկսեց փողերը հաշվել։ Ինչպես անեմ, որ «դեղնակտուց» չերևամ, մտածում էր նա։ Հոր վերջին խոսքերն այն մասին էին, թե ինչպես քաղաքում պահեր իրեն։

— Զգոն կլինես,— ասել էր Թոմ Վիլարդը։— Աչքդ փողի վրա կպահես։ Հիշիր խոսքերս, երբեք թույլ չտաս, որ կարծեն, թե դեղնակտուց ես։

Փողը հաշվելուց հետո Ջորջը պատուհանից դուրս նայեց ու զարմացավ, գնացքը դեռ դուրս չէր եկել Վինսբուրգից։

Պատանին, որ հեռանում էր ծննդավայրից մեծ կյանք մտնելու, մտքերի մեջ էր ընկել, բայց նրա մտքերը ո՛չ մեծ էին, ո՛չ էլ՝ դրամատիկ։ Ոչ մոր մահվան, ոչ Վինսբուրգից հեռանալու, ոչ քաղաքում իր ապագա կյանքի անորոշության և ոչ էլ ուրիշ, ավելի կարևոր ու լուրջ մտքեր չէին հուզում նրան։ Նրա միտքը մանրուքներով էր լցված, հիշում էր Թարք Սմոլեթին, որ առավոտները կենտրոնական փողոցով տախտակներ էր քարշ տալիս, բարձրահասակ ու գեղեցկատես մի կնոջ էր հիշում, որ գիշերել էր հոր հյուրանոցում, հիշում էր լապտերավառ Բաթլ Վիլրին, որ ամռանը կերոնը ձեռքին մի փողոցից մյուսն էր շտապում, հիշում էր նաև Վինսբուրգի հեռագրատան պատուհանի առջև կանգնած Հելեն Վայթին՝ ծրարների վրա նամականիշներ փակցնելիս։

Պատանու միտքը գնալով ընկղմվում էր երազների մեջ, թեև նա ընդհանրապես խելոքի տպավորություն չէր թողնում։

Հավաքելով իր մանր֊մունր մտքերը՝ Ջորջը փակեց աչքերը։ Այդպես երկար մնաց, իսկ հետո, երբ առաջ եկավ ու նայեց պատուհանից, Վինսբուրգն այլևս չէր երևում, և նրա վինսբուրգյան կյանքն արդեն մի պաստառ էր, որի վրա նոր երազներ պիտի հյուսվեին։

ՆՇԱՆՆԵՐ ԵՎ ՍԻՄՎՈԼՆԵՐ
(Վլադիմիր Նաբոկով)

Այս էլ չորրորդ անգամ, ինչպես տարիներ շարունակ, կանգնում էին նույն խնդրի առջև՝ ի՞նչ նվիրել անբուժելի հոգեկան հիվանդությամբ տառապող մի երիտասարդի, որը ոչ մի ցանկություն չուներ։ Մարդկային առարկաները նրա համար կամ չարագույժ ազդակներ հաղորդող սատանայական որջեր էին, կամ էլ՝ հսկայական հարմարանքներ, որոնք իր վերացական աշխարհում որևէ կիրառություն չունեին։

Բացառելով մի շարք առարկաներ, որոնք կարող էին վախեցնել կամ վնասել նրան (օրինակ՝ գործիքների վրա տաբու կար), ծնողներն ընտրեցին անվնաս ու համեղ մի անհեթեթություն՝ տասը տարբեր մրգերի ջեմերով լի մի զամբյուղ։

Նրանք վաղուց էին ամուսնացել, տարիներ էին գլորել ու արդեն բավական ծեր էին։ Կինն իմիջիայլոց հավաքում էր իր անկյանք, ալեխառն մազերը և էժանագին, սև զգեստներ հագնում։ Ի տարբերություն հասակակից մյուս կանանց (օրինակ հարևանուհու՝ միսս Սոլի դեմքը շպարի հաստ շերտից ամբողջությամբ վարդագույն էր, իսկ գլխին արհեստական ծաղիկների մի ամբողջ զամբյուղ կար), նա չէր թաքցնում մազերը, գարնանային անողոք արևը մերկացնում էր դրանց ճերմակը։ Ամուսինը, որը հին երկրում հաջողակ առևտրական էր, հիմա լիովին կախման մեջ էր եղբորից՝ Իսահակից, որը քառասուն տարեկանում արդեն կատարյալ ամերիկացի էր դարձել։ Նրան Արքայազն էին կոչում, և գրեթե չէին հանդիպում։

Այդ առավոտ ամեն ինչ թարս էր գնում։ Երկու կայարանների միջև գնացքը խափանվեց, և տասնհինգ րոպե շարունակ հարկադրված էին լսել միայն կողքինների սրտի կանոնավոր գարկերն ու թերթերի ճռճռոցը։ Ավտոբուսը, որ հետո պիտի նստեին, դարձյալ սպասեցնել տվեց, իսկ երբ եկավ, թխմված էր բարձր կչկչացող դպրոցականներով։

Երբ հասան հոգեբուժարան տանող մութ ճանապարհին, նրանց գլխավերևում ծանր անձրև սկսվեց։ Այնտեղ էլ պիտի սպասեին, և իրենց տղայի փոխարեն, որ միշտ քստքստացնելով էր սենյակ մտնում (խոժոռ ու այլայլված դեմքն ամբողջովին ծածկված էր բշտիկներով ու ածելիից մնացած վերքերով), վերջապես ընդառաջ եկավ ծանոթ հիվանդապահուհին ու պայծառ դեմքով հայտարարեց, որ նա կրկին ինքնասպանության փորձ է արել։ Հիմա լավ է, ասաց նա, բայց տեսակցությունը տակնուվրա կանի նրան։ Ընդունարանում այնպիսի խառնակություն էր, որ ցանկացած իր կարող էին կորցնել կամ շփոթել, և որոշեցին նվերը չթողնել. հաջորդ այցելությանը կբերեն։

Կինն սպասեց՝ մինչև ամուսինը կբացեր անձրևանոցը, և նոր միայն թևանցուկ արեց։ Ամուսինը մերթընդմերթ տարօրինակ հազով մաքրում էր կոկորդը, սովորաբար այդպես էր անում, երբ անտրամադիր էր լինում։ Մտան փողոցի մյուս կողմում գտնվող կանգառի ծածկի տակ, և նա փակեց անձրևանոցը։

Մի քանի քայլ այն կողմ՝ ճոճվող ու կաթկթացող ծառի տակ, ջրափոսի մեջ մի կիսամեռ, անօգնական ճնճղուկ էր թպրտում։

Մետրոյի կայարան տանող երկար ճանապարհին ոչ մի բառ չփոխանակեցին։ Ամեն անգամ, երբ հայացքն ընկնում էր անձրևանոցի բռնակից ամուր կառչած ամուսնու դուրս պրծած երակներով ու մուգ բծերով ձեռքերին, զգում էր կամաց֊կամաց խտացող արցունքների ծանրությունը։ Փորձելով միտքը մի այլ բանի վրա շեղել, մեղմ ցնցվեց՝ բախվելով միաժամանակ կարեկցանք ու զարմանք առաջացնող այդ տեսարանին. շագանակագույն մազերով ու կարմիր անխնամ եղունգներով մի աղջիկ, գլուխը հակած մի տարեց կնոջ ուսի, արտասվում էր։

Ո՞ւմ էր նման այդ կինը։ Այո՛, Ռեբեկա Բորիսովնային, որի դուստրը տարիներ առաջ Մինսկում ամուսնացավ Սոլովեյչիկներից մեկի հետ։

Բժշկի կարծիքով տղայի ինքնասպանության վերջին փորձը հնարամտության գլուխգործոց էր, և այն հաջողությամբ կպսակվեր, եթե հիվանդներից մեկը, մտածելով, թե նա թռչել է սովորում, չնախանձեր ու չխափաներ նրա թռիչքը։ Իսկ իրականում նա ուզում էր իր աշխարհից անցք բացել ու փախչել։

Տղայի պատրանքների համակարգը հատուկ ուսումնասիրության նյութ էր դարձել և տպագրվել գիտական մի ամսագրում։ Բայց դրանից շատ առաջ էլ ինքն ու ամուսինը գլուխ էին կոտրում այդ երևույթի վրա, որին Հերման Բրինքը «Ռեֆերենցիալ մանիա» էր անվանում։ Խիստ հազվադեպ հանդիպող այս հիվանդների երևակայությամբ իրենց շուրջը կատարվող ամեն ինչ սեփական անձի և գոյության քողարկված վերարտադրությունն է։ Նրանք լավ մարդկանց բացահայտելու կարողություն ունեն, որովհետև իրենց կարծիքով շատ ավելի խելոք են, քան մյուսները։

Խորհրդավոր բնությունը ամենուր հետապնդում էր նրան։ Աստղազարդ երկնքում միմյանց մեջ լուծվող ամպերն իրենց հեզասահ պատկերների լեզվով մանրամասն տեղեկություններ էին հաղորդում։

Նրա ամենանվիրական մտքերը ծնվում էին գիշերամուտին, կապվում ծառերի մութ ստվերախաղի հետ ու դասավորվում այբբենական կարգով։ Գլաքարերը, բծերը կամ արևի ցոլքերը բովանդակալի նշաններ էին, որ միայն ինքը կարող էր ընկալեր։ Շրջապատի ամեն բան ծածկագիր էր, և ամեն ինչ իր հետ էր առնչվում։ Լրտեսներից ոմանք մեկուսի դիտորդներ էին. օրինակ՝ բաժակի մակերեսը կամ ջրամբարները, մյուսները՝ ասենք ցուցափեղկերի վերարկուները, կողմնակալ վկաներ էին, հոգով դահիճներ, մի մասն էլ (հոսող ջուրը, փոթորիկները) գրեթե խելագարներ էին, իր մասին թյուր կարծիք ունեին և աղավաղված էին մեկնաբանում իր գործողությունները։ Ինքն ամեն վայրկյան զգոն պետք է լիներ և իր կյանքի յուրաքանչյուր ակնթարթը, քայլը նվիրեր առարկաների ու երևույթների բացահայտմանը։ Նույնիսկ իր արտաշնչած օդն էր ինդեքսավորվում ու դուրս գալիս։ Գոնե միայն անմիջական շրջապատի առարկաները գրգռեին իրեն, բայց ավաղ՝ ոչ։

Տարածության մեջ խնդրահարույց երևույթները տարափի պես թափվում էին ու ահագնանում։ Սեփական արյան գնդիկները միլիոնապատիկ մեծանում էին, հոսում լայնարձակ հարթավայրերով և հեռվում դառնում աներևակայելի բարձրության ու կարծրության հսկայական գրանիտե ժայռեր։ Իր գոյության բացարձակ ճշմարտությունը հառաչանքն էր։

Երբ ամուսինները հռնդացող ու գաղջաօդ մետրոյի կայարանից դուրս եկան, ցերեկվա վերջին ծվեններն արդեն լուծվել էին փողոցային լույսերի մեջ։ Կինը որոշեց ընթրիքի համար ձուկ գնել և ձեռքի ջեմերով լի զամբյուղը փոխանցեց ամուսնուն՝ ասելով, որ տուն գնա։ Ամուսինը բարձրացավ երկրորդ հարկ և նոր միայն հիշեց, որ կեսօրին բանալին կնոջն է տվել։

Լուռ նստեց աստիճաններին ու լուռ էլ ոտքի ելավ, երբ տասը րոպե անց ծանրաքայլ, սեփական լռությունը ցրելու համար նվաղ ժպտալով և գլուխը տարուբերելով աստիճաններին հայտնվեց կինը։

Մտան իրենց երկու սենյականոց բնակարանը, և ամուսինն անմիջապես ուղղվեց դեպի հայելին։ Բութ մատների օգնությամբ ու դեմքի սարսափելի ծամածռությամբ ձգեց բերանի անկյունները, հանեց իր նոր, բայց անհուսալիորեն ցավեցնող պրոթեզն ու սրբեց վրան կպած թուքը։ Մինչ կինը սեղան կպատրաստեր, ձեռքն առավ իր ռուսալեզու թերթը։

Կարդալով էլ շարունակեց ծամել փափուկ ուտելիքները, որոնք ատամ չէին պահանջում։ Կինը զգում էր նրա տրամադրությունը, և ինքն էլ էր լուռ։

Երբ ամուսինը գնաց ննջարան, վերցրեց ալբոմը, մաշված խաղաթղթերն ու մնաց հյուրասենյակում։

Մթի մեջ թափվող անձրևը կաթալով բակի մի անկյունում գտնվող ծռմռված աղբամաններին՝ սկսում էր կտկտացնել։ Նեղ բակի մյուս կողմի բնակարաններում խավար լույս կար, և նրանցից մեկի պատուհանից երևում էր սև տաբատով, մերկիրան մի մարդ, որ ձեռքը վեր պահած, մեջքի վրա պառկել էր մահճակալին։ Կինն իջեցրեց շերտավարագույրն ու սկսեց լուսանկարներն ուսումնասիրել։ Մանուկ հասակում տղայի դեմքի արտահայտությունն ավելի զարմացած էր, քան մյուսներինը։ Կողքի շրջանակի մեջ Լեյպցիգի իրենց սպասուհին է՝ իր լայնադեմ փեսայի հետ։ Մինսկ, հեղափոխություն, Լեյպցիգ, Բեռլին, Լեյպցիգ. ահա իրենց տունը, որ անհաջող ֆոկուսի պատճառով շեղ է դուրս եկել։ Զբոսայգում են, չորս տարեկան է, կնճռոտած ճակատով, խոժոռ ու ահաբեկված հայացքով այնպես է նայում սկյուռին, ասես դիմացինն անծանոթ օտարական լինի։ Մորաքույր Ռոզան՝ ոսկրոտ, անհանգիստ, վայրի աչքերով այդ տարեց կինն ապրում էր վատ լուրերով փոթորկվող աշխարհում. սնանկացումներ, երկաթուղային վթարներ, քաղցկեղի ուռուցքներ, մինչև որ գերմանացիները վերջ տվեցին թե՛ նրա, թե՛ այն բոլոր մարդկանց կյանքին, որոնց ճակատագրով այդքան մտահոգ էր։

Վեց տարեկան... այդ ժամանակ մարդկային ձեռքերով ու ոտքերով զարմանալի թռչուններ էր նկարում և մեծ մարդու նման անքնությամբ տառապում։ Ահա քեռին, որ հիմա հայտնի շախմատիստ է։ Նորից տղան՝ ութ տարեկանում, դժվար է հասկանալ միջանցքի պաստառից է վախեցած, թե բացված գրքի լուսանկարից, ուր մի լեռնային հովվերգական տեսարան է ուրվագծվում ու տերևաթափ ծառի ճյուղից կախված մի հին սայլանիվ։

Տասը տարեկան... այդ տարի նրանք հեռացան Եվրոպայից։ Ամոթ, կարեկցանք, խղճահարություն, հոգեմաշ դժվարություններ, չար, փնթի ու դաժան երեխաներ, որոնց հետ սովորում էր հատուկ դպրոցում։ Երկարատև թոքաբորբից ապաքինվելուց հետո եկավ մի շրջան, երբ տղայի փոքրիկ մոլորություններին ու կամակորություններին ծնողները համառորեն վերաբերվում էին որպես տաղանդավոր երեխայի տարօրինակությունների ու արտառոց երևակայական մտքի արտահայտության, որոնք հասու չեն սովորական մարդկանց։

Այս ամենն ու ավելին զգալուց հետո, կամաց֊կամաց կորցրին իրենց հույսը, անգամ վիճակի բարելավման հնարավորությունը։ Նա մտածեց ցավի անվերջանալի հարվածների մասին, որ կամա թե ակամա ինքն ու ամուսինը կրել էին ու կրելու էին աներևույթ հսկաների մասին, որ աներևակայելիորեն տանջում էին որդուն, աշխարհի անսահման գութն ու այդ գթության ճակատագրի մասին, որը արհամարհվում, կորչում կամ փոխակերպվում է խելագարության, կեղտոտ անկյուններում իրենց պատիժը կրող չսիրված երեխաների մասին, գեղեցիկ սեզերի մասին, որ չեն վրիպում հողագործի աչքից և հրեշավոր մութն ընկնելուն պես պիտի թաքնվեն ծաղիկների առէջքների ստվերում։

Կեսգիշերն անց էր, երբ ականջին հասավ ամուսնու հեծկլտոցը։ Նույն պահին էլ ամուսինը ճոճվելով մտավ հյուրասենյակ։ Գիշերազգեստի վրա գցել էր իր հին, աստրախանյան օձիքով վերարկուն, որն ավելի էր հավանում քան իր պատվիրած գեղեցիկ խալաթը:

— Չեմ կարողանում քնել,— արտասվում էր նա։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց կինը,— ինչո՞ւ չես կարողանում քնել, չէ՞ որ բավական հոգնած ես։

— Չեմ կարողանում քնել, որովհետև մեռնում եմ,— ասաց նա՝ պառկելով թախտին։

— Ստամո՞քսդ է։ Ուզո՞ւմ ես զանգեմ բժիշկ Սոլովին։

— Ոչ մի բժիշկ, ոչ մի բժիշկ,— տնքաց նա։— Թող գրողի ծոցը գնան բժիշկները։ Մենք պիտի նրան այնտեղից շուտ դուրս բերենք։ Թե չէ, մեղավորը մենք ենք լինելու։ Մեղավոր։

— Մեղավոր,— կրկնեց նա՝ դժվարությամբ նստելով։ Ոտքերն իջեցրեց գետնին ու պրկված բռունցքով հարվածեց ճակատին։

— Շատ լավ,— արագ պատասխանեց կինը,— վաղն առավոտյան նրան կբերենք։

— Թեյ չխմե՞նք,— ասաց ամուսինն ու ուղղվեց դեպի լոգասենյակ։

Դժվարությամբ կռանալով՝ կինը բարձրացրեց գետնին ընկած մի քանի խաղաթղթեր՝ սրտի տղան, ագռավի ինն ու ագռավի մեկը, նաև Էլզայի և նրա վավաշոտ սիրեկանի լուսանկարները։

Վերադարձավ բարձր տրամադրությամբ ու առողջ ձայնով ասաց.

— Ամեն ինչ մտածել եմ։ Ննջասենյակը նրան կտանք։ Մեզանից յուրաքանչյուրը գիշերվա մի կեսը նրա մոտ կանցկացնի, մյուս կեսը՝ իր սենյակում։ Հերթով։ Շաբաթական նվազագույնը երկու անգամ բժիշկը կայցելի։ Կարևոր չէ, թե Արքայազնը ինչ կասի։ Կարող ենք նույնիսկ չասել նրան, որովհետև այդպես ավելի էժան կնստի մեզ վրա։

Հեռախոսը զնգաց։ Իրենց հեռախոսի համար դա սովորական ժամ չէր։ Ձախ հողաթափը դուրս էր եկել ոտքից, ոտնաթաթով հրեց և անատամ բերանով, մանկական շվարած հայացքով կանգնեց սենյակի կենտրոնում ու սառած նայեց կնոջը։

Կնոջ անգլերենն ավելի լավ էր, քան իրենը, և միշտ զանգերին նա էր պատասխանում։

— Կարո՞ղ եմ խոսել Չարլիի հետ,— հարցրեց աղջկա բարակ ու նվաղ ձայնը։

— Ի՞նչ համարով եք զանգել։ Ոչ... սխալ համար եք հավաքել։

Լսափողը հանգիստ վայր դրեց և ձեռքը տարավ իր ծեր ու հոգնած սրտին։

— Այնպես վախեցա,— ասաց նա։

Ամուսինը ժպտաց կարճ ժպիտով ու անմիջապես եզրափակեց իր հուսահատ մենախոսությունը։ «Լույսը բացվելուն պես նրան պիտի հանենք այնտեղից։ Դանակները փակ պահարանում պիտի պահենք։ Փառք Աստծո, որ նույնիսկ ամենասրված վիճակում ուրիշների համար վտանգավոր չէ»։

Հեռախոսը զնգաց երկրորդ անգամ։ Նույն անկյանք ու մտահոգ երիտասարդ ձայնը դարձյալ Չարլիին էր ուզում։

— Սխալ համար եք հավաքել։ Հիմա կասեմ, թե ինչու. զրոյի փոխարեն Օ տառն եք հավաքում։

Նրանք նստեցին չնախատեսված կեսգիշերային տոնական թեյի։ Ծննդյան նվերը սեղանին էր։ Ամուսնու դեմքը պայծառացել էր։ Ֆռթացնում էր թեյն ու մերթընդմերթ այնպիսի ուժով պտտեցնում բարձր պահած բաժակը՝ ասես ուզենար մինչև վերջին բյուրեղը լուծել շաքարավազը։

Ճաղատ գլխի մի կողմում, ուր ի ծնե խալ ուներ, դուրս էր ցցվել զարկերակը, իսկ ծնոտին արծաթագույն մի մազափունջ էր երևում, թեև առավոտյան էր սափրվել։ Մինչ կինը երկրորդ բաժակ թեյն էր լցնում, նա հրճվանքով ուսումնասիրում էր ջեմի փոքր ու պսպղուն, դեղին, կանաչ ու կարմիր բանկաները։

Նրա անճարակ ու խոնավ շրթունքներն արտաբերում էին պիտակների գրությունները՝ ծիրան, խաղող, դեղձ, սալոր, սերկևիլ։ Հասել էր կանաչ խնձորին, երբ հեռախոսը նորից զնգաց։

ՀՆԴԿԱՑԻՆԵՐԻ ԳՅՈՒՂԸ
(Էռնեստ Հեմինգուեյ)

Լճափին մի ուրիշ նավակ էլ կար։ Երկու հնդկացիները կանգնել, սպասում էին։ Նիքն ու հայրը տեղավորվեցին նավակի ետնամասում, և հնդկացիները հրեցին այն։ Նրանցից մեկը ցատկեց նավակ։ Քեռի Ջորջը նստեց մյուսի ետնամասում։

Երիտասարդ հնդկացին հրեց նավակն ու տեղավորվեց քեռի Ջորջի կողքին՝ թիավարելու։

Երկու նավակները իրարից բավական հեռու լողում էին մշուշի ու մթության մեջ։ Նիքը լսում էր մյուս նավակի թիերի ճողփյունը։ Հնդկացիները թիավարում էին արագ ու կտրուկ շարժումներով։ Նիքը հենվել էր հորը, որը մի ձեռքով գրկել էր նրան։ Ցուրտ էր։ Հնդկացին, որն իրենց նավակն էր թիավարում, արագ էր աշխատում, բայց մյուսն ամբողջ ժամանակ առջևում էր, մշուշի մեջ։

— Ո՞ւր ենք գնում, հայրիկ,— հարցրեց Նիքը։

— Հնդկացիների գյուղակը։ Այնտեղ մի հիվանդ կին կա։

— Ա՜,— ասաց Նիքը։

Տեղ հասնելով տեսան, որ մյուս նավակն արդեն ափին է։ Քեռի Ջորջը մթության մեջ սիգար էր ծխում։ Երիտասարդ հնդկացին նավակն էր ափ քաշում։ Քեռի Ջորջը երկու հնդկացիներին էլ սիգար տվեց։

Նրանք քայլեցին ցողից խոնավացած մարգագետնով՝ հետևելով երիտասարդ հնդկացուն, որը լապտերիկն էր տանում։ Հետո անտառ մտան ու բռնեցին դեպի բլուրները ձգվող գերանակապ ճանապարհը տանող մի արահետ։

Ճանապարհն ավելի լուսավոր էր. երկու կողմերից անտառը հատված էր։ Երիտասարդ հնդկացին կանգնեց ու հանգցրեց լապտերը, բոլորը շարունակեցին քայլել։

Շրջադարձին մի շուն դուրս պրծավ հաչոցով։ Առջևում հյուղակների լույսերն էին, ուր փայտահատներն էին ապրում։ Շներն արդեն ավելի հաճախ էին երևում, իսկ երկու հնդկացիները նրանց ետ էին քշում դեպի հյուղակները։ Ճանապարհին ամենամոտ հյուղակի պատուհանում լույս կար։ Լապտերը բռնած մի պառավ կանգնել էր շեմքին։ Ներսում, փայտե մահճակալին մի երիտասարդ հնդկուհի էր պառկած։ Երկու օր էր՝ նա փորձում էր ծննդաբերել։ Գյուղի բոլոր պառավները եկել էին նրան օգնելու։ Տղամարդիկ դրսում էին, ծննդկանի ճիչերից հեռու, ծխում էին մթության մեջ։

Նա ճչում է, երբ երկու հնդկացիների ուղեկցությամբ Նիքը, հայրն ու քեռի Ջորջը մտան հյուղակ։ Կինը պառկած էր ներքևի մահճակալին և շատ մեծ էր թվում վերմակի տակ։ Գլուխը մի կողմ էր թեքած։ Վերևի մահճակալին ամուսինն էր։

Երեք օր առաջ նա կացնով շատ խոր կտրել էր ոտքը։ Ծխամորճ էր ծխում։ Սենյակում օդը ծանր էր։ Նիքի հայրը կարգադրեց, որ ջուր դնեն օջախին, և մինչ կտաքանար, խոսում էր որդու հետ։

— Այս կինը պատրաստվում է երեխա ունենալ, Նիք,— ասաց նա։

— Գիտեմ,— ժպտաց Նիքը։

— Ոչինչ էլ չգիտես,— ասաց հայրը,— ի՛նձ լսիր։

— Սրանք ծննդաբերության ցավեր են կոչվում։ Երեխան ուզում է ծնվել, նա էլ է ուզում ծնել։ Բոլոր մկաններն աշխատում են, որ երեխան ծնվի։ Ահա թե ինչու է նա ճչում։

— Հասկացա,— ասաց Նիքը։

Այդ պահին կինը դարձյալ ճչաց:

— Հայրի՛կ, չե՞ս կարող նրան հանգստացնող մի բան տալ,— հարցրեց Նիքը։

— Ոչ մի ցավազրկող չունեմ,— պատասխանեց հայրը։— Նրա գոռոցները կարևոր չեն, ես չեմ լսում, որովհետև կարևոր չեն։

Վերևում պառկած ամուսինը շրջվեց դեպի պատը։ Կանանցից մեկը խոհանոցից բժշկին նշան արեց, որ ջուրը տաքացել է։ Նիքի հայրը գնաց խոհանոց և մեծ կաթսայից ջրի կեսը դատարկեց տաշտի մեջ։ Մնացած ջրի մեջ նա անձեռոցիկից հանած ինչ֊որ իրեր դրեց։

— Սրանք պիտի եռան,— ասաց նա և իր հետ բերած օճառով սկսեց տաք ջրով լվացվել։ Նիքը նայում էր, թե ինչպես է հայրը լվացվում։ Հայրը խնամքով և հանգամանորեն լվանում էր ձեռքերն ու խոսում։

— Դե լսիր, Նիք։ Ընդհանրապես երեխաները գլխի կողմից են ծնվում, բայց երբեմն այդպես չի լինում։ Նման դեպքերը բոլորին գլխացավանքի մեջ են գցում։ Քիչ հետո կերևա։

Երբ արդեն գոհ էր ձեռքերի մաքրությունից, գնաց ներս՝ աշխատելու։

— Վերմակը ետ չե՞ս տանի, Ջորջ,— ասաց նա,— լավ կլինի չդիպչեմ դրան։

Ավելի ուշ, երբ նա սկսեց վիրահատել, քեռի Ջորջն ու երեք հնդկացիները բռնեցին կնոջը։ Նա կծեց քեռի Ջորջի բազուկը։ «Անիծված հնդկացի քած»՝ ասաց Ջորջը, և հնդկացին, որ բերել էր քեռի Ջորջին, ծիծաղեց։ Նիքը տաշտն էր պահում։ Այս ամենը շատ երկար տևեց։ Հայրը վերցրեց երեխային, կսմթեց, որ շունչ առնի, և մեկնեց պառավին.

— Տե՛ս, տղա է, Նիք,— ասաց նա,— ի՞նչ կասես, դուր եկա՞վ օգնական լինելը։

— Ամեն ինչ կարգին է,— ասաց Նիքը։

Նա մի կողմ էր նայում, որ չտեսնի, թե հայրն ինչ է անում։

— Այնտեղ, այնտեղ դրեք,— ասաց հայրն ու ինչ֊որ բան գցեց տաշտի մեջ։

Նիքը չէր նայում։

— Հիմա,— ասաց հայրը,— մի քանի կար պիտի տանք։ Կարող ես նայել կամ ինչպես ուզում ես, Նիք։ Հիմա պիտի կարեմ։

Նիքը չէր նայում։ Նրա հետաքրքրությունը կորել էր երկար ժամանակով։

Հայրը վերջացրեց և ուղղվեց։ Քեռի Ջորջն ու երեք հնդկացիներն էլ ուղղվեցին։ Քեռի Ջորջը նայում էր ձեռքերին։ Երիտասարդ հնդկացին ժպտում էր՝ ինչ֊որ բան հիշելով։

— Մի քիչ երկօքսիդ պիտի քսեմ, Ջորջ,— ասաց բժիշկը։

Նա թեքվեց հնդկուհու կողմը։ Այժմ կինը լուռ էր, և աչքերը փակ էին։ Չափազանց գունատ էր։ Չգիտեր՝ ծնվե՞լ էր երեխան, թե՝ ոչ:

— Առավոտյան կայցելեմ,— ուղղվելով՝ ասաց բժիշկը։

— Մինչ կեսօր սուրբ Իգնատիոսից բուժքույր կգա և անհրաժեշտ ամեն ինչ կբերի։

Նա գոհ էր իրենից ու խաղից հետո հանդերձարան մտած ֆուտբոլիստի պես շատախոսում էր։

— Ճիշտ բժշկական ամսագրում գրելու նյութ է, Ջորջ,— ասաց նա.— «Կեսարյան հատում գրպանի դանակով և ինը ֆութանոց ձկան թելով»։

Քեռի Ջորջը հենվել էր պատին ու նայում էր ձեռքերին։

— Այո, դու իհարկե մեծ մարդ ես,— ասաց նա։

— Այդ ինքնահավան հորն էլ պետք է նայել։ Ընդհանրապես նման դեպքերում ավելի շատ են տանջվում,— ասաց բժիշկը,— բայց պետք է ասել, որ նա բավական հանգիստ տարավ ամեն ինչ։

Հնդկացու վրայից մի կողմ քաշեց ծածկոցը։ Ձեռքը ինչ֊որ թաց բանի կպավ։ Բարձրացավ մահճակալի վրա, լուսավորեց ու նայեց, հնդկացին պառկած էր դեմքով դեպի պատը։ Նրա կոկորդը կտրված էր մի ականջից մյուսը։ Ծանրության տակ կքված մահճակալի վրա արյունը լիճ էր կապել։ Գլուխը հանգչում էր ձախ բազկի վրա։ Ծածկոցների մեջ բացված ածելի էր ընկած։

— Նիքին դուրս տար հյուղակից, Ջորջ,— ասաց բժիշկը։

Դրա կարիքը չկար։ Խոհանոցի դռների միջև կանգնած Նիքը լավ տեսել էր վերի մահճակալը, երբ հայրը լապտերը ձեռքին զգուշորեն ետ էր տարել հնդկացու գլուխը։ Արդեն սկսել էր լուսանալ, երբ գերանակապ ճանապարհով դեպի լիճն էր քայլում։

— Իզուր քեզ այստեղ բերի, Նիք,— իր ետվիրահատական ոգևորությունը մոռացած ասաց հայրը,— սարսափեփ տհաճ իրավիճակ էր քեզ համար։

— Մի՞շտ են կանայք այսպես դժվար երեխա ունենում,— հարցրեց Նիքը։

— Ոչ, այսպես հազվադեպ է լինում։

— Հայրիկ, ինչո՞ւ էր նա սպանել իրեն։

— Չգիտեմ, Նիք, երևի չէր դիմացել այդ ամենին։

— Հաճա՞խ են տղամարդիկ ինքնասպան լինում, հայրիկ։

— Այնքան էլ չէ, Նիք։

— Իսկ կանա՞յք։

— Շատ հազվադեպ։

— Երբե՞ք։

— Դե, երբեմն պատահում է։

— Հայրի՞կ։

— Այո։

— Ո՞ւր գնաց քեռի Ջորջը։

— Շուտով կվերադառնա։

— Հայրիկ, դժվար է՞ մեռնելը։

— Չէ, կարծում եմ, բավական հեշտ է Նիք. նայած հանգամանքներին։

Նրանք նստեցին նավակ, Նիքը ետնամասում էր, հայրը թիավարում էր։ Բլուրների ետևից բարձրանում էր արևը։ Մի կարմրախայտ ցատկեց՝ ջրի վրա օղակներ թողնելով։

Նիքը ձեռքը ջրի մեջ իջեցրեց։

Լուսաբացի կծող ցրտի մեջ ջուրը տաք էր թվում։

Այդ վաղ առավոտյան, նստած նավակի ետնամասում, որը հայրն էր թիավարում, Նիքը լիովին համոզված էր, որ ինքը երբեք չի մեռնելու։

ԶՄՅՈՒՌՆԻԱՅԻ ՆԱՎԱՀԱՆԳԻՍՏԸ
(Էռնեստ Հեմինգուեյ)

Տարօրինակն այն էր, ասում էր նա, թե ամեն օր՝ կեսգիշերին, ինչպես էին նրանք ողբում։ Ես չէի հասկանում, թե ինչու էին հատկապես այդ ժամին ողբում։ Մենք նավահանգստում էինք, իսկ բոլորը՝ քարափին, և կեսգիշերին սկսում էին ողբը։ Որպեսզի հանդարտեցնեինք, նրանց վրա էինք ուղղում լուսարձակները։ Եվ միշտ շահում էինք։ Շարժում էինք լուսարձակը, երկու կամ երեք անգամ սահեցնում նրանց վրայով, և ձայները կտրվում էին։

Մի անգամ, երբ քարափում գլխավոր սպա ես էի նշանակված, ջղայնությունից մոլեգնած մի թուրք մոտեցավ ինձ և ասաց, որ մեր նավաստիներից մեկը շարունակ հայհոյանքներ է թափում իր հասցեին։ Նրան հանգստացրի՝ ասելով, թե երիտասարդը ետ կուղարկվի նավ և խստագույնս կպատժվի։ Հետո խնդրեցի ցույց տալ նրան։ Եվ նա մատնանշեց մի ջահելի, որ հրետաձիգներից ամենախոնարհն էր։ Անընդհատ այլանդակաբար հայհոյել է, շարունակեց նա՝ թարգմանչի օգնությամբ խոսելով ինձ հետ։ Չէի էլ կարող պատկերացնել, թե հրետաձիգը որտեղից պիտի այնքան թուրքերեն իմանար, որ հայհոյել կարողանար։ Կանչեցի նրան ու ասացի, որ այլևս որևէ թուրք սպայի հետ խոսքի չբռնվի։

— Նրանցից ոչ մեկի հետ երբեք չեմ խոսել, սըր։

— Լիովին համոզված եմ,— ասացի,— բայց լավ կլինի, որ նավ բարձրանաս և այսօր այլևս ափ չիջնես։

Հետո թուրքին ասացի, որ երիտասարդը կուղարկվի նավ և կպատժվի խստագույնս, գուցե և՝ դաժանաբար։ Նա ծայրահեղ բերկրանքի մեջ էր, և մենք արդեն բարեկամներ էինք։

Ամենասարսափելին, ասում էր նա, մեռած երեխաներ ունեցող կանայք են։ Անհնար է նրանց համոզել, որ տան մեռած երեխաներին։ Այդպես վեց օր պահում էին անշունչ երեխաներին ու չէին տալիս։ Ոչինչ չէինք կարող անել։ Ստիպված պիտի խլեինք։ Իսկ ամենաահավորը այն պառավ կինն էր։ Երբ այդ մասին պատմեցի մի բժշկի, չհավատաց, ասաց, որ հորինում եմ։ Քարափն էինք մաքրում, մեռածներից պիտի ազատվեինք, իսկ այդ պառավն ինչ֊որ պատգարակի վրա էր պառկած։ Դիմեցին ինձ. «Պարոն, չէի՞ք կամենա տեսնել նրան»։ Եվ հենց հայացքս նրան ուղղեցի, այդ պահին շունչը փչեց, մեռավ ու անմիջապես պրկվեց։ Ոտքերն առաջ եկան, մարմինը ուռեց և տեղում այդպես քարացավ։ Կարծես թե գիշերվանից էր մեռած եղել։ Հիմա այլևս մեռած էր և վերջնականապես պիրկ։ Երբ երիտասարդ բժշկին պատմեցի այդ մասին, ասաց՝ անհնար է։

Նրանք բոլորն այնտեղ էին՝ քարափում, և տեսարանը ոչ երկրաշարժի, ոչ էլ որևէ այլ բանի նման չէր, տարբեր էր, որովհետև նրանք երբեք չէին հասկանա թուրքին։ Չգիտեին, թե ամեն վայրկյան ինչ կարող էր անել ծեր թուրքը։ Հիշո՞ւմ ես, երբ մեզ արգելեցին քարափը մաքրել։

Այդ առավոտ նավահանգստում սարսափը պատել էր ինձ։ Նա հսկայական հրետանային ուժեր ուներ և մեզ օդ թռցնելը ոչինչ չարժեր նրա համար։ Մենք պատրաստվում էինք գրոհի, որոշել էինք քարափի ողջ երկայնքով առաջ շարժվել, խարիսխ գցել ու հետո գնդակոծել քաղաքի թուրքական մասը։ Նրանք կարող են մեզ հօդս ցնդեցնել, բայց մենք էլ կարող էինք քաղաքը գրողի ծոցն ուղարկել։ Երբ սկսեցինք առաջ շարժվել, ընդամենը մի քանի դատարկ փամփուշտ կրակեցին մեր ուղղությամբ։

Նավահանգիստ եկավ Քեմալն ու փոխեց թուրք պարետին։ Չափն անցել էր կամ էլ նման մի բան։ Շատ բան էր վերցրել իր վրա։ Սատանան գիտե, թե ինչ կարող էր պատահել։

Չեմ կարողանամ մոռանալ Զմյուռնիայի նավահանգիստը։ Ինչեր ասես, որ չէին լողում նրա ջրերում։ Կյանքում առաջին անգամ գիշերները տեսիլներ էին հայտնվում։ Ծննդաբերող կանայք այդքան սարսափելի չէին, որքան մեռած երեխաներ ունեցողները։ Նրանց հետ ավելի հեշտ էր։ Զարմանալի էր, որ քչերն էին մեռնում։ Նրանց ուղղակի մի բանով ծածկում էին և այդպես թողնում։ Սովորաբար քաշվում էին բանտի ամենամութ անկյունն ու այնտեղ երեխա բերում։ Միայն թե նավահանգստից հեռու լինեին, մնացած ամեն ինչ տանելի էր։

Բայց հույներն էլ ոչինչ։ Քաղաքը լքում էին և քանի որ չէին կարող հետները վերցնել անասուններին, ուղղակի ջարդում էին նրանց առջևի ոտքերն ու քշում ծանծաղ ջրերը։ Եվ ջարդված ոտքերով անասունները մղկտում էին՝ ջանալով դուրս պրծնել ծանծաղուտից։ Այո... ի՛նչ տեսարան էր։ Ի՛նչ տեսարան...

ՈՒՐԻՇ ԵՐԿՐՈՒՄ
(Էռնեստ Հեմինգուեյ)

Աշուն էր, պատերազմը դեռ այնտեղ էր, բայց մենք այլևս չէինք գնում։ Միլանում աշնանը ցուրտ էր, ու մութը շուտ էր ընկնում։ Հետո վառվում էին ցերեկային լույսերը, և հաճելի էր դառնում փողոցի երկայնքով քայլելն ու լուսամուտներին նայելը։ Դրսում որսը շատ էր, աղվեսների մորթու վրա ձյուն էր մաղում, և քամին տարուբերում էր նրանց պոչը։ Եղնիկները սառած էին՝ ծանրաքայլ, ուռած որովայններով։ Քամու մեջ փոքրիկ թռչուններ էին ճախրում, և քամին ցցում էր նրանց փետուրները։ Ցուրտ աշուն էր, լեռներից սառը քամի էր իջնում։

Ամեն երեկո մենք բոլորս զինվորական հիվանդանոցում էինք լինում, մթնշաղի մեջ քաղաքից դեպի հիվանդանոց տանող տարբեր ճանապարհներ կային։ Ճանապարհներից երկուսն անցնում էին ջրանցքներով, բայց դրանք շատ երկար էին։ Թեև այսպես թե այնպես հիվանդանոց մտնելու համար կամրջով պիտի անցնեինք։ Երեք կամուրջների ընտրություն ունեինք։ Նրանցից մեկի վրա մի կին բոված շագանակ էր վաճառում։ Ածխի խարույկի մոտ կանգնելիս տաքանում էինք, իսկ հետո, դեռ երկար ժամանակ մեր գրպանում շագանակները տաք էին մնում։ Հիվանդանոցը շատ հին էր ու շատ գեղեցիկ, մտնում էիր դարպասով, քայլում պարտեզի միջով ու ետևի դարպասից դուրս գալիս։ Սովորաբար բակում թաղման արարողություններ էին ընթանում։ Հին հիվանդանոցից այն կողմ նորակառույց աղյուսե մասնաշենքն էր, ամեն երեկո այնտեղ էինք հավաքվում։ Բոլորը շատ քաղաքավարի էին, անցուդարձով հետաքրքրված։ Նստում էինք բուժսարքերի առջև, որոնք մեծ փոփոխություն էին խոստանում։

Բժիշկը մոտեցավ ինձ և հարցրեց.

— Պատերազմից առաջ ամենից շատ ի՞նչ էիր սիրում անել։ Սպորտով զբաղվել ե՞ս։

— Այո, ֆուտբոլ եմ խաղացել,— ասացի։

— Լավ,— ասաց նա,— սրանից հետո ավելի լավ ես ֆուտբոլ խաղալու։

Ծունկս չէր ծալվում, ու ոտքս մինչև սրունքն անշարժ էր։ Սարքը պիտի հեծանիվի պես շարժեր ոտքս ու ստիպեր ծունկս ծալել։ Բայց ծունկս դեռ չէր ծալվել, և գործիքն էլ ամեն անգամ ծալելու պահին փչանում էր։

Բժիշկն ասում էր.

— Այս ամենը կանցնի։ Դու բախտավոր երիտասարդ ես։ Նորից չեմպիոնի պես ֆուտբոլ ես խաղալու։

Մյուս սարքի առջև մայորն էր, որը երեխայի պես փոքր ձեռք ուներ։ Երբ բժիշկն սկսում էր զննել կաշվե կաղապարի մեջ առած նրա ձեռքն ու տարուբերել անշարժ մատները, նա հայացքը գցում էր վրաս ու ասում.

— Կապիտան բժիշկ, իսկ ես ֆուտբոլ կխաղա՞մ։

Նա լավ պաշտպան էր, պատերազմից առաջ Իտալիայի ամենալավ պաշտպանն էր եղել։

Բժիշկը գնաց իր աշխատասենյակն ու բերեց մի լուսանկար, ուր ձեռքը մայորի ձեռքի պես կծկված էր եղել և այդ սարքով բուժվելուց հետո մի փոքր բացվել էր։

Մայորն իր առողջ ձեռքով վերցրեց լուսանկարն ու սկսեց ուշադիր նայել։

— Վիրավորվել է՞,— հարցրեց նա։

— Արտադրական վնասվածք է,— պատասխանեց բժիշկը։

— Շատ հետաքրքիր է, շատ հետաքրքիր,— ասաց մայորն ու նկարը ետ վերադարձրեց բժշկին։

Երեք տղաներ էլ կային, որ ամեն օր գալիս էին։ Նրանք իմ տարիքին էին։ Երեքն էլ Միլանից էին, մեկը իրավաբան պիտի դառնար, մյուսը՝ նկարիչ, երրորդն էլ զինվոր էր ուզում դառնալ։ Երբ վերջացնում էինք, երբեմն միասին քայլում էինք դեպի Կովա սրճարանը, որ Սկալայի1 հարևանությամբ էր։ Եվ քանի որ չորսով էինք, կոմունիստների թաղամասով անցնող կարճ ճանապարհով էինք գնում։ Մարդիկ ատում էին մեզ, որովհետև զինվորական էինք, և պանդոկի առջևից անցնելիս բղավում էին.

— A basso gli ufficiali2։

Երբեմն մի երիտասարդ էլ էր միանում մեզ, և դառնում էինք հինգ։ Նա սև, մետաքսե թաշկինակով ծածկում էր դեմքը, որովհետև քիթ չուներ, և դեմքը պիտի կարգի բերեին։ Նրան պատերազմ էին տարել զինվորական ակադեմիայից, և ճակատ դուրս գալուց մեկ ժամ անց վիրավորվել էր։ Դեմքը կարգի էին բերել, բայց նա շատ հին տոհմից էր, և չէին կարողացել ճիշտ քիթը ստանալ։ Հետո տեղափոխվեց Հարավային Ամերիկա, ինչ֊որ բանկում էր աշխատում։ Բայց այս ամենը հետո էր, իսկ այդ ժամանակ մեզանից ոչ մեկը չգիտեր, թե ինչ է լինելու։ Մենք միայն գիտեինք, որ ամենուր պատերազմ էր, իսկ մենք այլևս չէինք մասնակցելու։

Բոլորիս շքանշանները նույնն էին, բացի սև, մետաքսե թաշկինակով դեմքը ծածկող տղայինից։ Նա ճակատում այնքան չէր եղել, որ շքանշան ստանար։ Չափազանց գունատ դեմքով, բարձրահասակ երիտասարդը, որ իրավաբան պիտի դառնար, բայց Արդիտիի3 լեյտենանտ էր դարձել, երեք շքանշան ուներ, իսկ մենք՝ ընդամենը մեկական։ Նա մահվան հարևանությամբ երկար էր ապրել ու հիմա մի քիչ խանգարված էր։ Մենք բոլորս մի քիչ խանգարված էինք, և երեկոները հիվանդանոց այցելելուց բացի, մեզ ոչինչ չէր կապում։ Կովա էինք գնում քաղաքի արվարձանով, քայլում էինք մթի մեջ, և մեզ էր հասնում գինետներից հորդացող երգի ձայնն ու լույսի ալիքը։ Երբեմն, երբ մայթով էինք անցնում, տղամարդիկ ու կանայք շարքով, անդրդվելի կանգնում էին մայթին, և անցնելու համար պիտի հրմշտեինք նրանց։ Մտածում էինք, որ մեր միասին լինելը մի բան է նշանակում, որը մեզ չսիրող մարդիկ չէին հասկանում։

Մենք զգում էինք Կովան, ուր հարստություն կար, ջերմություն, լուսավորությունը շատ պայծառ չէր, որոշ ժամերի աղմկոտ էր ու ծխոտ, սեղանների մոտ աղջիկներ էին նստում, իսկ պատերին նկարազարդ թերթեր էին փակցված։ Կովայի աղջիկները շատ հայրենասեր էին, և ես հասկացա, որ Իտալիայում ամենահայրենասերները սրճարանների աղջիկներն էին։ Ես համոզված եմ, որ նրանք հիմա էլ են հայրենասեր։

Սկզբում տղաները ակնածանքով էին վերաբերվում իմ շքանշաններին ու հարցնում, թե ինչի համար եմ ստացել։ Ես ցույց էի տալիս թղթերը, որոնք գեղեցիկ լեզվով էին գրված ու լիքն էին fratellanza4 և abnegazione5 բառերով, բայց եթե մակդիրները հանեիր, պարզ էր դառնում, որ իրականում ինձ պարգևատրել էին, որովհետև ամերիկացի եմ։ Դրանից հետո նրանց վերաբերմունքն իմ նկատմամբ փոքր֊ինչ փոխվեց, թեև օտարների ներկայությամբ ես դարձյալ նրանց ընկերն էի։ Ես ընկեր էի, բայց իրականում նրանցից մեկը չէի, իմ թղթերը տարբեր էին, նրանք տարբեր բաների համար էին շքանշան ստացել։ Ճիշտ է, ես վիրավորվել էի, բայց բոլորս էլ գիտեինք, որ վիրավորվելն իրականում ընդամենը պատահար էր։ Ես երբեք չէի ամաչում վիրակապերիս համար, թեև երբեմն, մանավանդ կոկտեյլից հետո, ինձ թվում էր, թե ես էլ եմ նրանց պես ամեն ինչ արել շքանշան ստանալու համար։ Բայց գիշերը, երբ փողոցներում սառը քամի էր սուրում, և փողոցային լույսերին հնարավորինս մոտ քայլում էի փակ խանութների առջևով, ես գիտեի, որ երբեք այդպիսի բաներ չէի անի։ Ես շատ էի վախենում մեռնելուց, գիշերները անկողնում պառկած էլ էի վախենում մեռնելուց և մտածում էի, թե ինչ կլինի, եթե նորից ճակատ ուղարկեն։

Շքանշան ունեցողներից երեքը որսորդական բազեներ էին, իսկ ես բազե չէի, թեև նրանք, ովքեր երբեք որսի չէին գնացել, կարծում էին, թե ես էլ եմ բազե։ Այն երեքն ավելի լավ գիտեին, և մենք հեռու էինք իրարից։ Բայց ես լավ ընկերություն էի անում այն տղայի հետ, որը ճակատ դուրս գալու առաջին օրը վիրավորվել էր և հիմա ինքն էլ չգիտեր, թե ինչ է դառնալու։ Նրան էլ չէին ընդունում, բայց ես սիրում էի նրան, որովհետև մտածում էի, որ նա էլ բազե չի դառնա։

Մայորը, որ հայտնի պաշտպան էր եղել, չէր հավատում խիզախությանը, և ժամանակի մեծ մասը, երբ նստած էինք լինում սարքի առջև, անց էր կացնում քերականությունս ուղղելով։ Նրան դուր էր գալիս իմ իտալերենը, և մենք հանգիստ հաղորդակցվում էինք։ Մի օր ասել էի, որ իտալերենը շատ հեշտ լեզու է, այնքան էլ հետաքրքիր չէ։

— Այո՞,— ասաց մայորը։— Ուրեմն ինչո՞ւ քերականությանը չանցնենք։

Եվ մենք որոշեցինք անցնել քերականությանը, և շուտով իտալերենը մի ուրիշ լեզու դարձավ ինձ համար, ես խոսում էի միայն այն ժամանակ, երբ քերականությունը մտքիս մեջ ուղղել էի։

Մայորը կանոնավոր գալիս էր հոսպիտալ։ Չեմ հիշում, որ նա որևէ օր բաց թողած լիներ, թեև համոզված եմ, որ չէր հավատում սարքին։ Եկավ մի ժամանակ, որ մեզանից ոչ մեկը չէր հավատում, և մի օր մայորն ասաց, որ դա անհեթեթություն է։ Սարքերն այդ ժամանակ դեռ նոր էին և մեր վրա պիտի փորձարկվեին։ Նա ասում էր. «Հիմար գաղափար է, տեսություն, ուրիշ ոչինչ»։ Ես քերականություն չսովորեցի, և նա ասում էր, որ ես բութ, անտանելի, անուղեղի մեկն եմ, իսկ ինքն ապուշ է, որ գլուխ է դրել ինձ հետ։ Մայորը փոքրամարմին էր, նստում էր աթոռին, աջ ձեռքը մտցնում սարքի մեջ և հայացքը հառում առաստաղին՝ մինչ ամրակները վերուվար էին անում մատները։

— Երբ պատերազմն ավարտվի, եթե իհարկե ավարտվի, ի՞նչ ես անելու,— հարցրեց ինձ։— Ճիշտ քերականությամբ պատասխանիր։

— Նահանգներ կգնամ։

— Ամուսնացա՞ծ ես։

— Ոչ, բայց հույս ունեմ, որ կամուսնանամ։

— Ուրեմն ապուշ ես,— ասաց նա։

Նա շատ բարկացած էր երևում։

— Տղամարդը չպիտի ամուսնանա։

— Ինչո՞ւ, Signor Maggiore6։

— Նա չի կարող ամուսնանալ։ Չի կարող ամուսնանալ,— բարկացած ասաց նա։— Չպիտի հայտնվի այնպիսի վիճակում, որ ամեն ինչ կորցնի։ Այնպիսի բաներ պիտի գտնի, որ չի կարող կորցնել։

Խիստ ու դառնացած էր խոսում, խոսելիս նայում ուղիղ գլխավերևը։

— Իսկ ինչո՞ւ պիտի անպայման կորցնի։

— Կկորցնի,— ասաց մայորը։

Նա նայում էր պատին։ Հետո հայացքն իջեցրեց սարքին, թափահարելով ձեռքը հանեց ամրակների միջից և ուժգին հարվածեց զիստին։

— Կկորցնի՛,— բղավում էր մայորը։— Մի՛ վիճիր հետս։

Հետո կանչեց բուժակին, որը սարքերն էր աշխատեցնում։

— Արի էս անիծված բանն անջատիր։

Գնաց մյուս սենյակ, ուր լուսային թերապիա պիտի ստանար։ Հետո լսեցի, որ բժշկից զանգելու թույլտվություն խնդրեց ու ծածկեց դուռը։ Երբ նորից վերադարձավ, ես մի ուրիշ սարքի մոտ էի նստած։ Նա կեպի էր դնում ու կեպին գլխին էր։ Ուղիղ մոտեցավ ինձ ու ձեռքը դրեց ուսիս։

— Կներես,— ասաց՝ առողջ ձեռքով շոյելով ուսս։— Այդքան կոպիտ չպիտի լինեի։ Կինս նոր է մահացել։ Ներիր ինձ։

— Ա՜,— ասացի ես՝ ցավ զգալով նրա համար։— Շատ եմ ցավում։

Նա կանգնել, կծում էր վարի շրթունքը։

— Շատ դժվար է,— ասաց նա։— Չեմ կարողանում համակերպվել։

Հայացքը վրայիցս սահում ու լուսամուտից դուրս էր գալիս։ Հետո սկսեց արտասվել։

— Ուղղակի անկարող եմ համակերպվել,— ասաց նա՝ ցնցվելով։

Լուռ արտասվելով, զինվորի ձիգ կեցվածքով— այտերն ի վար արցունքներ էին գլորվում— անցավ սարքի կողքով ու դուրս եկավ։

Բժիշկն ասաց, որ մայորի կինը, որը շատ երիտասարդ էր և, որի հետ պատերազմում վիրավորվելուց հետո էր ամուսնացել, թոքախտից է մահացել։ Ընդամենը մի քանի օր էր հիվանդ եղել։ Մայորը երեք օր հիվանդանոց չեկավ։ Հետո եկավ սովորական ժամին, համազգեստի թևքին սև ժապավեն կապած։ Պատին մեծ շրջանակած լուսանկարներ էին կախել, որոնք տարբեր վնասվածքներ էին պատկերում՝ մինչ սարքով բուժումն ու դրանից հետո։ Մայորի սարքի վրա երեք լուսանկար էր փակցրած՝ իր ձեռքի նման ամբողջովին քայքայված երեք ձեռքեր էին։ Չգիտեմ, թե բժիշկը որտեղից էր գտել դրանք։ Ես գիտեի, որ մենք այդ սարքերով առաջին բուժվողներն էինք։ Լուսանկարները մայորի համար ոչինչ չէին նշանակում, որովհետև նա լուսամուտից դուրս էր նայում միայն։

ՆԱՅԵԼՈՎ ՈՒ ՍՊԱՍԵԼՈՎ
(Մորլի Քալահան)

Թոմաս Հիլյարդը՝ իրավաբանը, ամեն անգամ տխրում էր, երբ տեսնում էր, թե ինչպես է իր երիտասարդ կինը հասակակիցների հետ պարում։ Իրեն թվում էր՝ կինը մի այնպիսի խնդությամբ ու հրճվանքով է բռնկված, որ երբեք իր կողքին չի զգացել։ Խանդում էր, գիտեր, և այդ խանդը նաև փոքրության զգացում էր հաղորդում իրեն, կարծես անճարակ դեռահաս լիներ։ Բայց ժամանակի ընթացքում, երբ տեսավ, որ իր խոհեմությունից կնոջ ապահովության զգացումն ավելի է ամրապնդվում, դարձավ ինքնամփոփ ու լռիկ, սկսեց լրտեսել կնոջը։

Երբեմն զգում էր, որ կյանքն անտանելի է դարձնում։ Ամոթի ահավոր զգացումով էր պայքարում սեփական անհավատության դեմ, որ խաթարում էր իր հոգեկան անդորրը։ Կնոջ հետ մեկուսանալու տենչը դրդեց, որ տեղափոխվեն գյուղ և վերանորոգեն լճափին գտնվող հին տունը, ուր ծնվել էր ինքը. այդպես կարող էր կնոջը տալ իր մեջ եղած ամենայն լավը։ Երկու ահաբեկված բանտարկյալների պես ապրում էին այդ տանը, որը երեք ծեր կաղնիներով պատսպարված էր ճանապարհից։ Շաբաթվա ընթացքում միայն երեք անգամ էր քաղաք գնում, և այս պատճառով շուտով գործը տուժեց։

Մի երեկո Թոմաս Հիլյարդը մեքենայի մեջ էր դնում պայուսակը, պատրաստվում էր քաղաք վերադառնալ։ Շտապում էր. երկինքը սևանում էր, իսկ քամին լճակի հայելու վրա փոքրիկ, փրփրածայր ալիքներ էր հատել, ուր որ է անձրևելու էր։ Հանկարծահաս քամին տարուբերում էր պատուհանի բաց փեղկերը։ Լճափից եկող աղմուկից ավելի բարձր ականջին կնոջ ձայնն էր հասնում, նա կանչում էր, ասես տնից հեռացող ինչ֊որ մեկին բաղձանքով ձայն տար։

— Մի վայրկյան, Ջո,— ձայն էր տալիս նա ու արահետով վազում դեպի դարպասը։ Վազում էր, և դիմահար քամին ետ էր տանում նրա կարճ, խարտյաշ մազերը։

Դարպասի մոտ կանգնած մեքենայից մի երիտասարդ դուրս եկավ ու հին ծանոթի պես ձեռքը թափահարեց.

— Ինձ հետ ե՞ք, միսս Հիլյարդ։

— Քեզ մի բան պիտի խնդրեմ,— պատասխանեց նա։

Երիտասարդը ծիծաղելով, ժպիտը դեմքին, մեքենայի ետևի դույլից մի մեծ, կանաչ պերկես հանեց ու ասաց.

— Ընդամենը կես ժամ առաջ եմ որսացել։ Չե՞ք վերցնի, միսս Հիլյարդ։

— Ի՜նչ գեղեցիկն է,— ասաց նա՝ բռնելով ձկան խռիկների միջով անցկացրած հաստ ճյուղից։

— Դժվար չի՞ այսպիսի գեղեցկությունից բաժանվելը,— շարունակեց նա ծիծաղելով անկաշկանդ ու անհոգ ծիծաղով, որ քամին բերեց ու լցրեց տուն։

Մի պահ ոչինչ չէր լսում, ականջին միայն երկրորդի ձայնին խառնված կնոջ քրքջոցն էր հասնում։ Բայց կնոջ հորդացող ծիծաղից ու երիտասարդի դեմքին դրոշմված հրճվանքից վրդովվում էր հոգին։

Նա այլևս համոզված էր, որ ամիսներ շարունակ, առանց անունը տալու հենց նրա մասին է մտածել, նույնիսկ իր պայուսակը հավաքելիս ու ճանապարհի մասին խորհելիս մտքում նա էր։

Ինչո՞ւ էր առաջին անգամ այդքան ջերմ, երբ ամեն շաբաթյա գնումների գնալիս ավանի գլխավոր ճանապարհին կանգնեցրեց՝ ասելու, որ անունը Ջո Վալի է ու իրենց հարևանն է։ Սրա շուրջ շատ էր մտածել։ Ու ամեն երեկո, երբ իր մոտորանավը ափ էր հանում, կանգնում էր, հեռվից ձեռքով անում՝ երկնքի կապույտի վրա ընդգծելով իր երիտասարդ ու պիրկ մարմինը։ Կարծես այս բոլորը կուտակվել էին Թոմ Հիլյարդի մտքում, որ մի օր հանկարծ բացահայտեին կնոջ բաղձայի ծիծաղը, նրա կանչող ձայնը, երիտասարդի դեմքի հրճվանքը։

Այնպես էր հուզվել, որ սկսեց վազել դեպի դարպասը, և մինչ վազում էր, դեմքն այրվում էր ցասումից ու հուսահատությունից։ Նկատեցին նրան ու զարմացած նայեցին միմյանց։ Կինը տեսնելով, թե որքան ծեր ու կոտրված է ամուսինը, ձեռքի ձուկը գցեց փողոցի փոշու մեջ։

— Հե՜յ, դու, կանգնիր մի րոպե,— ձայն տվեց երիտասարդին, որ շվարած իր կողմն էր շրջվել։

— Ե՞ս, միսթր Հիլյարդ,— հարցրեց Ջո Վալին։

— Ի՞նչ ես ուզում,— հարցրեց Հիլյարդը։

— Պարզապես կանգնեցի, որ ձուկ առաջարկեմ ձեզ։

— Ընդամենը այդքա՞նը,— շարունակեց Հիլյարդը՝ հիմար ժպիտը դեմքին։

Երիտասարդը, որ շվարել էր, ներողության պես ինչ֊որ բան մրթմրթաց ու նստեց մեքենան։ Արագ պոկվեց տեղից. լճից փչող ուժեղ քամին դաշտերի շուրջը փոշու ամպեր էր բարձրացրել։

Հանդարտ խոսելով, ասես տարօրինակ ոչինչ էլ չի եղել, միսս Հիլյարդը հարցրեց.

— Թոմ, քեզ թվում է՝ ինչ֊որ բան այնպե՞ս չէ։

Բայց անմիջապես էլ պոռթկաց՝ բղավելով.

— Ինչո՞ւ այդպես վազելով այստեղ եկար։

— Լսեցի, թե ինչպես ես ծիծաղում։

— Ի՞նչ կար իմ ծիծաղի մեջ։

— Դու չե՞ս հասկանում, թե ինչու պիտի ազդեր իմ վրա։ Քեզ այնքան վաղուց այդպես ծիծաղելուց չեմ տեսել։

— Ես ընդամենը հարցնում էի՝ այս գիշեր կայարանով անցնելու է, թե ոչ։ Ուզում էի խնդրել, որ եթե մայրս գիշերվա գնացքով գալու լիներ, նրան տուն բերեր։

— Չեմ հավատում, հորինում ես,— բղավեց նա։

Առաջին անգամն էր, որ այդպես բարձրաձայն նրան ստի համար մեղադրեց, ու երբ կինը փորձեց ծիծաղել, աչքերը լի էին սարսափով։ Ասես վերջապես գիտակցելով, որ անզոր է, հանգիստ ասաց.

— Չեմ հասկանում, թե ինչու ես այդպես նայում ինձ։ Վախենում եմ։ Տանել չեմ կարող քո այդ հայացքը, և շատ վաղուց։ Մի՞թե չես հասկանում, որ մեկի հետ պիտի խոսեմ։ Շուրջս մահացու մենակություն է։

Հայացքն ուղղեց ծակող քամուն, որ ջրի կաթիլներ էր օդ հանել, հետո շրջվեց, մանկան ապշահար հայացքով նայեց ճանապարհից տունը բաժանող հսկայական կաղնիներին։

— Ես այլևս չեմ կարող այսպես ապրել,— կոտրված ու մեղմ ձայնով ասաց նա։

— Ես լավ կին էի։ Երբ նոր էինք սկսել, ի՜նչ հիացմունքով էի քեզ վերաբերվում։ Երբեք չեմ կասկածել քեզ։ Իսկ հիմա չեմ հասկանում, թե ինչ է կատարվում մեզ հետ։

Առաջին անգամ էր բարձրաձայն խոսում իր հոգեկան ամայության մասին։ Ու մինչ ջանում էր հասկացնել, ամուսնու աչքին նրա ժպիտը կեղծ և պաթետիկ էր թվում։

— Դու ստում ես, դու վախենում ես այն բանից, որ կարող է կատարվել,— բղավում էր ամուսինը։

— Ես վաղուց եմ նկատել, թե դու ինչպես ես նայում ինձ, ու միշտ հարց եմ տվել ինքս ինձ՝ մենք երկուսս էլ ինչի՞ ենք սպասում,— պատասխանեց կինը։

Քամին անցնելով ծառերի տերևների միջով, շխկացրեց տան կողքի լուսամուտներից մեկը, լույսի վերջին ծվենը սուզվեց լճակում, և նա բղավեց.

— Օր օրի ինչի՞ ենք սպասում։

— Ես այլևս չեմ սպասում, գնում եմ, կարող ես այլևս չանհանգստանալ, քեզ նայող չկա։ Այս անգամ այլևս չեմ վերադառնա,— գոչեց նա ու կատաղությամբ մոտեցավ մեքենային։

Վազելով ետևից, կինը բղավեց.

— Ես շարունակ մտածել եմ, որ մի բան պիտի փոխվի, իրավիճակը պետք է շտկել։ Ողջ գիշեր աղոթել եմ, ընդամենը ցանկացել եմ, որ դու լինես այնպիսին, ինչպիսին երեք տարի առաջ էիր։

Բայց ամուսինն արդեն մեքենայի մեջ էր. միացրեց շարժիչն ու այնպես պոկվեց տեղից, որ ստիպված էր ճանապարհից մի կողմ ցատկել։ Երբ մեքենան հաղթահարում էր արահետը, ականջին կնոջ ճիչը հասավ, բայց քամին ցրում էր բառերը։ Ետ նայեց՝ տեսավ կնոջը՝ երկու ձեռքերի մեջ գլուխն առած, քարացած կանգնած դարպասի առջև։

Մտավ մայրուղի, նպարավաճառի խանութի առջև մեքենան այնպիսի վայրագությամբ թեքեց, որ մայթին կանգնած տերը ետևից գոռաց։

Սկսեց դուրը գալ, թե ինչպես է բարձր արագությամբ մեքենան սուզվում հովտի բլուրներն ու ելնում և ինքն էլ անսասան, առանց մտածելու մեքենայի հետ վերուվար անում։

Երբ հասավ ամենաբարձր բլրին, սկսեց անձրևել։ Անձրևի առաջին կաթիլներն այնպես էին հարվածում ու դաղում դեմքը՝ ասես ուշքի եկող բռնցքամարտիկի դեմքին իջնող ապտակներ լինեին։ Ձեռքերը դողում էին, մեքենան կանգնեցրեց ու երկար ժամանակ կանգնած մնաց՝ նայելով բլուրների վրա թափվող գիշերային անձրևին, հարթավայրային, վերջալույսի շեղբով ուրվագծվող բլրակներին, լճի շուրջը փռված ծառաշատ, բայց ամայի հովիտին, իր մանկության անձրևաթաթախ դաշտերին, լույսի պսպղուն ժապավենին, որ տանում էր դեպի գյուղ, դեպի իր կինը։

Կայծակը կիսեց երկինքը, ու մթի մեջ մի պահ լուսավորվեցին դաշտերն ու արոտավայրերը։ Հետո նրան թվաց, թե քամու մեջ կնոջ ձայնը լսեց.

— Ես քեզ այնքան վաղուց եմ սպասում։

«Հիմա, այս գիշերվա մեջ մենակ, որքան վախեցած ու անօգնական կլինի»,— մտածեց նա։ Գիտեր, որ այլևս չէր կարող շարունակել։ Գորովանքից ուռչած սրտով շարունակ կրկնում էր. «Ես չեմ կարող նրան աել, ես երբեք չեմ կարողանա նրան լքել։ Հիմա կգնամ ու նրանից ներողություն կխնդրեմ»։

Վշտացավ, ամաչեց, եկած ճանապարհով դանդաղ ետ գնաց։ Մտքում մանրիկ, գեղեցիկ խոսքեր էր պատրաստում, որոնք պիտի բարձրացնեին կնոջ տրամադրությունն, ու նա պիտի ներեր իրեն։

Բայց երբ մայրուղին հատեց ու մտավ իրենց տուն տանող արահետ, հանկարծ մտածեց, որ վատ չէր լինի, եթե մեքենան մի քիչ հեռու կանգնեցներ և անձայն մտներ տուն՝ համոզվելու համար, որ այնտեղ ուրիշ մարդ չկա։

Այս մտքից սարսափելի ամոթի զգացում ունեցավ։ Մինչ մեքենան հողե ճանապարհի ակոսներում ու ջրափոսերում ցնցվում էր, և կախված ճյուղերի թաց տերևները պսպղում էին փողոցային լույսերից, մի անհաղթահարելի և դառը տխրությամբ համակվեց, ներքին զգացողությամբ համոզված էր, որ ինչքան էլ պայքարեր, չէր կարող հրաժարվել գողեգող տուն մտնելու ցանկությունից։

Մեքենան կանգնեցրեց ու հայացքը գցեց կրկնափեղկերով ծածկված լուսամուտներին, լույսը գրեթե չէր թափանցում։ «Սիրտս կարծես օձի ծոց լինի,— մրթմրթաց նա,— իսկ ես եկել եմ ներողություն խնդրելու»։ Զննելով կրկնափեղկերից սպրդող լույսի նվազ շիթերը, մտածեց, որ այնուամենայնիվ վատ չէր լինի, եթե համոզվեր, որ նա մենակ է. սա լրտեսելու վերջին փորձը կլինի։

Մեքենայից դուրս գալով, մի պահ կանգնեց տեղատարափ անձրևի տակ՝ ինքն իրեն համոզելու, որ չար ոգի դառնալու ցանկություն չունի։ Իսկ հետո, երբ ջրափոսերի մեջ ընկնելով առաջ էր գնում, գիտեր, որ կնոջ նկատմամբ հավատը վերահաստատելու ցանկության նկատմամբ անզոր է։

Ճռոցով բացեց դարպասը, անցավ կաղնու տակ աճած խոտի վրայով, անձայն կանգնեց պատշգամբի առջև ու բռնակը դանդաղ պտտեց։ Երբ համոզվեց, որ դուռը փակ է, սիրտն սկսեց անկանոն բաբախել, և որոշեց դուռն ուժով բացել։ Անասելի ճարպկացել էր. ցատկելով խոտի վրա, զգուշավոր քայլեց դեպի կողապատի լուսամուտը, գլուխը հպեց ծածկափեղկին ու ականջը սրեց։ Անձրևն իջնում էր դեմքով ու լցվում բաց բերանը։

Լսում էր կնոջ ձայնը, ու թեև բառերը չէին հասկացվում, բայց զգում էր, որ ինչ֊որ մեկի հետ լուրջ խոսում է։ Ձայնը հուզված էր, կարծես թե հեկեկում էր, սփոփանք ու մխիթարություն ակնկալում։ Սիրտն սկսեց այնքան բարձրաձայն բաբախել, որ համոզված էր, թե նրանք կլսեն։ Փորձեց ճանկռելով բացել ծածկափեղկերը, բայց մատները քերծվեցին, ու ձեռքն սկսեց արյունել։ Տնից հեռանալով, վայրենու հայացքով սկսեց շուրջը նայել՝ ծանր որևէ բան, երկաթի կտոր որոնելով։ Հետո հիշեց, որ դարպասի առջև, ցեխի մեջ մի հին պայտ էր ընկած։ Վազեց դեպի դարպասը, ծնկեց ու մատներով սկսեց հողը փորել, և հրճվանքից պայծառացավ, երբ ցեխի միջից գտավ հին պայտը։

Բայց երբ պայտի ծայրերը մտցրել էր ծածկափեղկի արանքն ու փորձում էր ուժով ետ տանել փեղկը, զգաց, որ կինն այլևս չէր խոսում։ Մոտենում էր լուսամուտին։ Լսեց նրա ծանր, հևասպառ շնչառությունը ու կարճ, սուր ճիչը։ Զգաց, թե ինչպես է վազքով հեռանում սենյակից։

Կնոջ հետ եղողի դեմքը տեսնելու ցանկությունն այնքան մեծ էր, որ կնոջ մասին գրեթե մոռացել էր։

«Երևի վերև, ննջարան բարձրանան։ Այնտեղ էլ կլինեն։ Կարծես թե լսեցի, ոնց բարձրացան»։

Գնաց ավտոտնակ, դուրս բերեց սանդուղքը, որ տունը նորոգելիս էին օգտագործում, և հենեց ննջարանի պատուհանին։ Լապտերն ամուր ձեռքում պահած՝ բարձրանում էր սայթաքուն աստիճաններով ու փայփայում այն հաճույքը, որ պիտի ապրեր նրանց աննկատ հետևելուց։

Ձայները, որ իրեն էին հասնում, մինչ ինքը աստիճանին հենված հետևում էր, տագնապով ընդհատվեցին։ Սկսեց զգալ այն վախը, որ համակել էր նրանց և սենյակից սենյակ վազելուց ավելի էր ահագնանում։ Հետո շշնջում էին, լռում, թաքնվում մթության մեջ և ուր որ է՝ բղավելու էին։

Հավանաբար նրանք պատուհանի կողմից ինչ֊որ ձայներ էին լսել, որովհետև մինչ ինքը լապտերը կվառեր, փախան սենյակից ու աղաղակով աստիճաններից իջան։ Պարզ էր. այլևս ձայնից չեն խուսափում։ Իջնում էին, կարծես թե մոտենում էին դռանն ու դուրս էին գալու։

Եթե ճիշտ ժամանակին իջներ սանդուղքից, միգուցե հանդիպեին, բայց փոխարենը ձեռքերով ու ոտքերով ամուր կառչեց թաց սանդուղքից ու սղալով հայտնվեց գետնին։ Հետո բարձրացավ կաղնու ծառը, լապտերը պահեց դռան ուղղությամբ՝ սպասելով նրանց։

Նրանք վազքով դուրս եկան տնից, ու ինքը թաքստոցից լույսն ուղղեց նրանց վրա։ Լույսի հզոր շիթը որսաց կնոջը, նա տեղում քարացավ ու ճչաց։ Ձեռքում իրենց հրացանն էր, որով աշնանը որսի էր գնում։

Մոլագարի հրճվանքով առաջ եկավ ու լույսն ուղղեց մյուսի վրա. կնոջ մայրն էր՝ սարսափից լալկվել էր։ Երկուսն էլ լույսի հորձանքից կուրացել էին ու վախից լաց էին լինում, իսկ ինքը փորձում էր մտաբերել, որ կնոջ մայրը իրենց տուն պիտի գար։

Իսկ հետո կինը մթության մեջ հրացանը մեկնեց լույսի ուղղությամբ ու կրակեց։ Ինքն անզոր բղավեց. «Մարիո՛ն...»։

Կուրծքն այրվում էր։ Լապտերը ձեռքից գցեց, ոտքերը թուլացան, ընկավ գետնին ու սկսեց հազալ։

Հետո կինը վերցրեց լապտերը, վառեց և ուղղեց դեմքին.

— Ախ, Թո՛մ, Թո՛մ։ Տես ի՜նչ արեցի,— հեկեկում էր նա։

Մայրը դեռ ծնկաչոք էր, վախից քարացել էր։ Կրծքին սեղմած ձեռքը թրջվել էր տաք արյունից, գլուխը գետնին, խոտերին գցած հևասպառ ասաց մորը.

— Շտապի՛ր, վազի՛ր, մեկին գտիր։ Մարիոնի համար եմ ասում։ Մեռնում եմ, ուզում եմ պատմել, թե ինչպես եղավ։

Մայրը ցնցվելով, ոտքի ելավ, քայլերն ուղղեցի դեպի արահետը։ Քամին քշում ու մարում էր նրա օգնության ճիչերը։

Կինը կքվել էր վրան, արտասվում էր, և ինքն անձրևի տակ պառկած մեռնում էր։ Ձեռքը մեկնեց ու շոյեց կնոջ գլուխը, անասելի խղճի խայթ արթնացավ՝ պատճառն իր անհավատությունն էր, այնքան պիտի ուզենար այդ մի քանի ակնթարթի ընթացքում հատուցել այն քնքշանքը, որից երեք տարի զրկված էր կինը։

— Ներիր ինձ, ես եմ մեղավոր, եթե միայն կարողանաս ներել։

Շշնջում էր՝ փորձելով մեղմել կնոջ վախը, մինչև արահետով վազելով մարդիկ կգային։

ԳՆԱՑՔՆԵՐԸ
(Վիլյամ Սարոյան)

Նա այդպես ժամերով կանգնում էր պատուհանի առջև և մոռացած ամեն ինչ, ավելի շուտ քնատ, քան արթուն, նայում էր անթարթ, սևեռուն հայացքով։ Նրան հանգիստ չէր տալիս անտնության զգացումը, իսկ սեփական տանը լինելու փաստն ավելի էր շեշտում այն։ Այդ տանը աշխարհ էր եկել և ապրել իր կյանքի առաջին տասնյոթ տարիները։

Հունիսից մինչև սեպտեմբեր, արդեն չորս ամիս, տանն էր, բայց դարձյալ անտուն էր զգում իրեն, չնայած հիանալի ամառային եղանակին, վաղուց ծանոթ վայրերին, ծերացած, բայց միշտ անփոփոխ ու հարազատ դեմքերին, ամառային հրաշք երկնքին և ամառային բույրերին, որ առաջին իսկ շնչից զվարթացնում էին ու խտտում հոգին, չնայած անհեթեթ քաղաքի անհեթեթ ձայներին, խղճուկ պուրակների շատրվաններին, չնայած առավոտի, կեսօրվա և իրիկնային քաղաքի խժբժոցին, որն հետո կամաց֊կամաց մարում էր, և փողոցները դառնում էին սառն ու ամայի։

Եվ նա շարունակ անտուն էր զգում իրեն՝ չնայած այդ քաոսային և երբեմն էլ ծիծաղելի տունն ամեն վայրկյան կողքին էր, իր հետ։ Անհրապույր շրջապատն ավելի էր խորացնում նրա ներքին տագնապը, և մի երազային, սառն անտարբերություն ու անկարողություն էր արթնանում հոգում։

Տղան օտարությունից տուն էր վերադարձել և նորից երեխա դարձել, բացել էր սենյակի դուռն ու մեկնվել անկողնուն, քնել ու զարթնել էր, բայց դարձյալ անտուն էր։ Տունը տուն չէր, ամեն ինչ առաջվանն էր, բայց ինքն օտար էր։ Մենակ էր։ Կամաց֊կամաց հոգին թաղվում էր խավար լռության մեջ և, երբ քնում էր՝ քնած չէր, իսկ երբ զարթնում էր՝ արթուն չէր։

Նա դժվարանում էր նույնիսկ քաղաքի բնակիչների հետ խոսել, որը ամենասովորական բանը պիտի լիներ աշխարհում, դժվարանում էր խոսել իր նկարների մասին, իսկ կտավները կորցրել էին իմաստային խորությունը, գծերի հստակությունն ու պարզությունը։

Երեկոյան դուրս էր գալիս, որ մեկի հետ հանդիպի, խոսի, բայց թափառում էր քաղաքում, նստում որևէ սրճարանում ու նորից համր լռությամբ վերադառնում իր երկու սենյականոց բնակարանը։ Եվ զարմանալին այն էր, որ այդպիսին էր նաև խմած ժամանակ, երբ սովորաբար դառնում էր սրամիտ, շատախոս ու բարյացակամ։

Մի օր ճոճվելով մի էժանագին հասարակաց տուն մտավ։ Աղջկա հետ բարձրացավ սենյակ, ապուշ հայացքով զննեց նրան, բարձր ծիծաղեց ու խոնարհվելով ներողություն հայտնելուց հետո՝ երկուսի փոխարեն տվեց երեք դոլար, և կրկին ճոճվելով դուրս եկավ տնից։

Հիմա, դրանից անթիվ ժամեր, օրեր ու գիշերներ հետո, նա միայն մխիթարվում էր պատուհանից ժամերով գնացքներին նայելով։ Փողոցի մյուս կողմում Սանտա Ֆե կայարանն էր, և այդ իրողությունը, թեպետ ինքը դեռ չէր գիտակցում, չափազանց հաճելի էր, որովհետև այդտեղ ամեն ինչ շատ էր մոտ հեռանալուն։

Նա տխրում էր, երբ գնացքները մեկնում էին, իսկ դրանց ժամանումից հրճվում էր ու ամեն անգամ փորձում էր պարզել, թե ովքեր են գնացքից իջնող մարդիկ, որտեղից են գալիս և ինչու են եկել այս քաղաքը։ Եվ այսպես՝ ամեն անգամ։

Մի օր փոքրիկ, սև ճամպրուկով մի աղջկա տեսավ կառամատույցում։ Աղջիկն այնքան մենակ էր ու վախվորած, որ ցանկացավ ձայն տալ, իջնել նրա մոտ, ժպտալ ու ասել. «Իմ անունը Ջո Սիլվերա է։ Ծնվել եմ այս քաղաքում, բայց տասնյոթ տարեկանում հեռացել եմ ու յոթ տարի հետո վերադարձել, չորս ամիս է, ինչ տանն եմ։

Դիմացի փողոցում եմ ապրում։ Նկարիչ եմ։ Արի գնանք տուն, կհանգստանաս, հետո գինի կխմենք»։

Դուրս եկավ փողոց, բայց աղջիկն անհետացել էր։ Հետո ամբոխի մեջ որոնելով նրան՝ վերուվար արեց Թուլր փողոցով, իսկ հաջորդ օրը ոտնատակ տվեց ամբողջ քաղաքը, և դեռ մի շաբաթ հետո էլ մտածում էր, թե ուր կարող էր կորչել նա։

Դատարկությունը ճնշում էր նրան, ճնշում էր ամենաահավոր ձևով։ Սակայն բանականությունը դեռևս հերիքում էր, որ լիովին չպարտվի, այլ միայն համակերպվի, զգա, հասկանա այն, թեկուզ և սոսկ հետաքրքրությունից։ Միայն փախուստը կփրկի այս ամենից, փախչել, թողնել ամեն ինչ ու գնացքով հեռանալ։ Յոթ ժամից կլինի Սան Ֆրանցիսկոյում, ուր անտունությունը կատարյալ կլինի, հաղթահարելը՝ դյուրին, և ավելի դյուրին՝ համակերպվելն ու մոռանալը։ Նա գիտեր, թե որքան փոքր էր աշխարհը, եղել էր աշխարհի ամենագրավիչ քաղաքներում, ուր երազում են լինել բոլոր գավառաբնակ տղաները, բայց քչերին է հաջողվում։ Գիտեր նաև, որ այդ քաղաքներում հայտնվելը զուտ գնացքների կամ նավերի չվացուցակների խնդիր է, իսկ փող չունենալու դեպքում կարելի է պատահական մեքենայով, բեռնատար գնացքով կամ նավով գնալ։ Սրանք բոլորը սուտ բաներ էին։ Քաղաքներն ամենևին էլ գրավիչ չէին։ Իսկ բնակիչները նման էին բոլոր մյուս քաղաքների, ինչպես և այս քաղաքի բնակիչներին։

Իսկ միգուցե իրո՞ք տրվի այդ դատարկությանը, չէ՞ որ ինքը լավ գիտե, որ աշխարհն ամենևին էլ հրաշք չէ։ Մարդիկ են ջանում այդպիսին տեսնել աշխարհը, ինչպես և տունը։ Իսկ եթե տունը որոշակի մի վայր է, ապա ինքն անշուշտ տանն է։ Բայց տունը սոսկ վայր չէ, այլ բազում նուրբ, մշտապես փոփոխվող վիճակների ու ռիթմերի, զարգացումների ու արժեքների հարաբերություն է ընտանիքի ներսում կամ երկուսի միջև, որ կարող էին լինել ինքն ու այն կայարանի աղջիկը կամ Վիեննայում ապրող իր ընկեր Օտտո Բենրան։

Միգուցե ամեն ինչ այդպես էր կամ ամենևին էլ ոչ այդպես։ Միգուցե իր միտքն էր պատրանքներ կերտում։ Նա վախենում էր պատրանքներից, վախենում էր այն մտքից, որ տունը մարդու համար շարժում է, ճանապարհորդություն, և ափսոսում էր դրա համար։

Զգում էր, մոտեցել է վճռելու պահը, բայց չգիտեր՝ կմնար թե կգնար։ Երկուսից մեկը, իսկ նա ուզում էր մնալ։ Մնալ այս հովտում ու նկարել, մնալ երկար ժամանակով։ Հեռանալով հովտից՝ նա ասես ավելի էր մոտենում մահվանը և ամբողջ ուժերը լարում էր, որպեսզի մահը մի փոքր ավելի հեռացնի իրենից։ Բայց ուժերն այդպես վատնելը իմաստ չուներ։

Գնացքները գալիս էին ու գնում։ Իսկ նա նայում էր, թե երբ են հարավից հայտնվելու Լոս Անջելեսից եկող մարդատար գնացքների նեղ վագոնները։ Լսում էր նրանց ժամանման սուլոցը, որ մարմնական ու հոգեկան ցավերով բռնված, տառապանքով ու հուսալքությամբ լեցուն մարդկային ճիչ էր հիշեցնում։ Լսում էր անիվների ճռինչը, տեսնում վերջին պահերի իրարանցումը. հոգնած գնացքը ծխի ու գոլորշու միջով տխուր ու դանդաղ սահում էր, ու վերջապես հասնում էր հանգստի երազած պահը։ Գնացքները չեն թափառում մարդկային հոգու պես, այլ նորից շարժվում են, գյուղից գյուղ անցնում, քաղաքից քաղաք, հորիզոնից հորիզոն, եղանակից եղանակ։ Իսկ հոգին անհեթեթ, բայց վեհ կոչումների՝ կյանքի իմաստի, մահապարտության, անմահության և Աստծո գաղափարի որոնումների մեջ է մշտապես։ Երևի մարդիկ այս ամենը մի մեծ ու պայծառ քողի տակ են տեսնում, դառնորեն մտածում էր նա։

Ամբողջ օգոստոս ու սեպտեմբեր ամիսներին տաք ու հաճելի օրեր էին։ Բայց տագնապն ու վարանումը հանգիստ չէին տալիս նրան, մյուս կողմից էլ կարծես ներքին մի ուժ հարձակման մղեր, թերևս դա էր փրկության միջոցը։ Բայց ոչ, նա համոզված էր, որ ամեն ինչ կարող էր հաղթահարել միայն ֆիզիկական լարումով ու խմիչքով, ոչինչ, որ մի քիչ էլ լկտի ու կռվարար կդառնար։

Օգոստոս ու սեպտեմբեր ամիսներին հովտում հրաշալի եղանակներ էին, բայց նրա համար միևնույն էր։

Կարծես կալանավոր լիներ, թեև զգում էր, որ վերջնական փախուստը շատ հեշտ է լինելու, և՝ ոչ տևական։

Բայց սեպտեմբերյան մի կիրակի արդեն համոզված էր, որ եկել է վճռելու պահը։ Կամ մնալ ու ավելի մթնդել հուսահատության ու անգործության խավարի մեջ, կամ ճանապարհ որոնել դեպի լույսը, իսկ միգուցե հեռանալ գնացքով, փախչել ու տնտղել աշխարհը։ Այս վերջինն ամենահեշտն էր ու ցանկալին։

Առավոտյան վեցին նա արդեն արթուն էր, նայում էր մարդատար գնացքներին։ Հետո դուրս եկավ տնից ու քայլեց փողոցներով՝ դիտելու քաղաքի կիրակնօրյա անիմաստ դեմքը, ռւնկնդրելու նրա տրտմալից հանդարտությունը։

Մարիփոզա փողոցի հունական ռեստորանում նախաճաշելուց հետո դուրս եկավ, շրջեց քաղաքում ու մտավ Բրոդվեյի «Ուայթ Ֆաուն» գինետուն՝ գարեջուր խմելու։ Այդտեղի գարեջուրը միշտ սառն է լինում։

Բավական խմել էր, երբ անսպասելիորեն ձայն տվեց բարապանին.

— Հեյ, Մաք, վեց շիշ գարեջուր բեր։

— Որքա՞ն,— հարցրեց բարապանը։

— Վեց չէ, ավելի լավ է՝ յոթ։ Յոթ շիշ գարեջուր։

— Մեկ֊մե՞կ,— հարցրեց բարապանը։

— Չէ՛,— բղավեց նա,— միանգամից։

Այլևս ամեն ինչ վճռված էր, զգում էր, որ կամաց֊կամաց սթափվում է ու հանկարծակի արթնացածի պես ժամանակ առ ժամանակ ցնցում էր գլուխը։

— Ամսի քանի՞սն է,— բղավում էր նա։— Ո՞ր տարվա։ Ո՞վքեր են ապրում քաղաքում։ Ի՞նչ արտառոց դեպք է կատարվել այս օրերին։

Եվ այսպես շարունակ։

Արդեն կեսօր էր, գարեջրի ջերմությունից շառագունած դեմքով ու փոքր֊ինչ ճոճվելով նա դուրս եկավ սրահից։ Կարծես թե լցվել էր բարյացակամությամբ, դարձել հմայիչ և ամեն կերպ ջանում էր բարեկիրթ երևալ։ Ու երբ մոտենում էր հեռագրասյուներին, ողջունում էր խոնարհվելով, ծամածռում էր դեմքն ու քստքստացնում կրունկները։

Ամեն ինչ հրաշալի էր ու թեթև, նույնիսկ օրը ցերեկով խելքը թռցնելը։

Հետո քայլերն ուղղեց դեպի Հաուզ այգին, մոտեցավ պայտ խաղացողներին ու նրանց մարտի հրավիրեց։

Խաղը չափազանց զվարճալի էր։ Իսկ հետո, երբ անսպասելիորեն սթափվեց ֆիզիկական լարումից, ամաչեց արածի համար և դարձավ ներողամիտ։

Խմած ժամանակ հետաքրքիր խաղ էր ստացվում։ Մեկ շատ հեռու էր նետում, մեկ էլ շատ մոտ։

Այս ամենը չափազանց զավեշտալի էր։ Իսկ հետո, երբ սթափվեց ու ամեն կերպ ջանում էր ճիշտ նստել, ամենևին էլ զվարճալի չէր։

Խաղը չառաջացրեց այն մեծ ոգևորությունը, որ կարող էր խմած ժամանակ ունենալ։ Նա խաղացողներին շնորհակալություն հայտնեց և հեռացավ, բայց եթե գլուխը տաք լիներ, կասեր, որ իրենից խաղալ սովորեն։

Հետո մտավ զբոսայգի, մեկնվեց մագնոլիայի ծառերից մեկի տակ և դեմքի տխուր ու ձանձրացած արտահայտությամբ քնեց մինչև առավոտ։

Թվում էր, թե անթիվ օրեր ու գիշերներ, շաբաթներ ու նույնիսկ ամիսներ է քնել, բայց երբ արթնացավ, ժամը չորսն էլ չկար։ Նստեց, հորանջելով բացեց աչքերն ու շշմած նայեց շուրջը։ Կողքին աղջիկ էր։ Նրան թվաց, թե դեռ քնած է ու նորից ցնցեց գլուխը։ Աղջիկը նստած էր խոտերի մեջ, նույնիսկ ծառի տակ՝ ճիշտ իր կողքին, և անկասկած քնած ժամանակ իրեն էր նայել։

— Ողջույն,— ասաց նա առանց մտածելու, նույնիսկ անժպիտ, կարծես թե աշխարհին կամ էլ ոչ մեկին դիմեր։

— Ողջույն,— պատասխանեց աղջիկը։

Հետո, անակնկալից շփոթված, նորից փռվեց ու փակեց աչքերը։ Եվ փակ աչքերով ասաց.

— Անունս Ջո է։— Մի փոքր անց, պարզապես որպես սրամտություն ավելացրեց.— Ես նկարիչ եմ, մեծ նկարիչ։

Նստեց ու նորից բացեց աչքերը։ Հիմա արդեն լիովին արթուն էր։ Աղջիկն իրական էր։

Նա լավիկն էր, ճիշտ է՝ այնքան էլ գեղեցիկ չէր, բայց կոկիկ էր, բարետես, սիրուն ձեռքեր ուներ։

Աղջիկը ժպտում էր։ Երևի այս այգին գիշերները հաճախող փչացածներից է, եկել է հանգստանալու, մտածում էր Ջոն։ Բայց աղջիկը չէր քսմսվում, և նա մտածեց, որ սխալվում է։

— Ջո Սիլվերա,— ասաց տղան։— Ապրում եմ այս դժոխքում, ինչ կարող եմ անել՝ իմ ծննդավայրն է։ Դո՞ւք էլ եք այս քաղաքից։

— Ոչ,— պատասխանեց աղջիկը։

— Իսկ որտեղի՞ց եք։

Աղջիկը մի պահ վարանեց, մտածեց ու ասաց.

— Միևնույն չէ՞, թե որտեղից։ Միգուցե Տեխասից։ Այո, Տեխասից։

— Ես միշտ սիրել եմ Տեխասը։

— Ամենուր էլ լավ է։

— Եթե... եթե՞,— շարունակեց Ջոն։

— Եթե փող ունես կամ աշխատանք,— պատասխանեց աղջիկը։

— Ճիշտ է,— ասաց Ջոն։— Գիտես, շատ սոված եմ։ Արի նախաճաշենք միասին, իսկ հետո կշարունակենք մեր զրույցը։

Աղջիկը նորից վարանեց։

— Ռեստորանում,— ավելացրեց Ջոն։ «Մեկը հարցներ, թե ինչո՞ւ է նա ձևեր թափում,— մտածում էր նա,— երբ օգնեմ բարձրանա՝ անպայման կհամբուրեմ»։

— Լավ,— համաձայնեց աղջիկը։

Ջոն ոտքի կանգնեց, որ օգնի նրան, և երբ փորձում էր համբուրել, աղջիկը կքվեց՝ բարձրացնելու պայուսակը։ Նա կռահել էր Ջոյի մտադրությունը։

Աղջիկը շատ էր քնքուշ, դեմքը թովիչ էր ու մեղմ։ Վաղորդայնի լույսերի մեջ նա սքանչելի էր, թերևս հենց այդպիսին էլ պիտի լիներ սեպտեմբերյան մի ոսկե առավոտ քաղաքային զբոսայգում արթնացած յուրաքանչյուր մարդու համար։ Իսկ կազմվածքն իրոք որ լավն էր։

Ջոն զգում էր, որ սրանք վաղանցուկ պատրանքներ են, բայց նա հիացած էր։ Աղջիկն այնքան արտասովոր էր, այնքան բաղձալի. թերևս մոտենում էր այն պահը, որ պիտի սթափվեր իր թափառուն մտքերից, հոգին լցվեր բերկրանքով ու գոհունակությամբ և ոտքերի տակ զգար հարազատ տունը։

Նա այնքան էլ չէր հավատում աղջկա խոսքերին, բայց համոզված էր, խորապես համոզված, որ նրա հայտնությամբ արտասովոր շրջադարձ է կատարվելու իր կյանքում, և հովիտը նորից դառնալու է իրենը։ Այս ամենը շատ էր բաղձալի։

Հրաշալի երեկո անցկացրին միասին։ Գինին առատ էր, դանդաղ ուտում էին, մեղմիկ զրուցելով՝ ծիծաղում, և աղջիկը կամաց֊կամաց խենթացնում էր նրան։ Ոչ մեծ դժվարությամբ Ջոն նրա մասին իմացավ այն ամենը, ինչ կցանկանար իմանալ, և համոզված էր, որ կգա Սանտա Ֆե կայարանի դիմացը գտնվող իր բնակարանը։

Աղջկան ցույց կտա իր նկարները, հետո կկանգնեն պատուհանի մոտ ու կնայեն գնացքներին, և այս ամենից հետո արդեն պարզ կդառնա՝ կմնա քաղաքում, թե ոչ։

Առավոտյան Ջոն զգում էր, որ պիտի կայացնի իր որոշումը, բայց նրան միշտ թվացել էր, թե դա սոսկ իր գործն է, իսկ հիմա այդ աղջկա ներկայությունը անսպասելի էր, և չափազանց հապճեպ՝ նրա միջամտությամբ որոշելը:

Նկարներն այնքան էլ դուր չեկան աղջկան և երբ հարցրեց, թե ինչի՞ մասին են դրանք, Ջոն պատասխանեց.

— Ամեն ինչի մասին։

Հյուսիս, Լոս Անջելեսից եկող մարդատար գնացքի սուլոցր լսելով՝ նա աղջկան ուղեկցեց դեպի պատուհանը, և նրանք դիտեցին, թե ինչպես գնացքը մոտեցավ կառամատույցին ու կանգնեց։

Աղջիկը կողքին էր, իրեն շատ մոտ, Ջոն լուռ էր։ Հուզմունքից հոգին փոթորկվում էր՝ տեսնես ինչ է մտածում նա այս սովորական դեպքի մասին, որն իր համար իմաստավորվել էր, դարձել սրտառուչ։ Միայն թե աղջիկը ոչինչ չասի, սոսկ շրջվի և մի գոհունակ հայացք նետի, և ինքը կառնի նրան իր թևերի մեջ, կհասկանա, որ այս քաղաքն իրենն է և անձկորեն կերազի, որ հաջողությունն այսպես շարունակվի։

Ջոն վախվորած սպասում էր ու չէր հանդգնում խոսել։

Անսպասելիորեն աղջիկն հեռացավ պատուհանից ու առանց շրջվելու ասաց.

— Գնացքները երևի շատ աղմուկ են հանում, չէ՞։

Ջոն նստեց ու վառեց ծխախոտը։

Դրսից լսվում էր գնացքների սուլոցն ու անիվների դղրդյունը, և հանկարծ նա այնպես ցանկացավ գնացքում լինել, ճանապարհին, այս տնից հեռու։

Ջոն մոտեցավ պատուհանին և հայացքը հառեց դեպի հյուսիս մեկնող գնացքին։

Տխրամած սուլոց արձակելով, գնացքները հեռանում էին, և նրանց դղրդյունից սենյակը ցնցվում էր։

Շուտով սենյակում կրկին լռություն էր տիրում, գնացքն այլևս չէր երևում։

Ջոն նստեց ու ժպտում էր աղջկան, հետո սկսեց բարձրաձայն ծիծաղել։

Աղջիկը ոտքի կանգնեց՝ երևի ուզում էր մոտենալ Ջոյին։

— Գնո՞ւմ ես,— հարցրեց Ջոն։

Աղջիկն այդ մասին չէր էլ մտածել։

— Մեքենայով ճանապարհե՞մ,— շարունակեց Ջոն։— Շնորհակալ եմ, քեզ հետ հաճելի էր զրուցելը։

Երբ աղջիկը հեռացել էր, Ջոն վառեց լույսն ու սկսեց հավաքել նկարները, առավոտյան ժամանակ չէր լինի։

ԱՅՆ ԱՄԱՌ, ԵՐԲ ՏԱՏԻԿՍ ՊԻՏԻ ՄԱՀԱՆԱՐ
(Մորդեխայ Ռիխլեր)

Դոկտոր Կացմանն իր ամենամսյա այցելություններից մեկի ժամանակ պարզեց, որ տատիկս փտախտ ունի։

— Մի ամիս էլ չի ձգի,— ասաց նա։

Նա երկրորդ, երրորդ և անգամ չորրորդ ամսին ասաց նույն բանը, ու հիմա, ետևի ննջասենյակում, տոթի մեջ պառկած, տատիկը դեռ մահանում էր։

— Բարեգութ Աստված,— ասում էր մայրս,— ինչի՞ հաշվին է ապրում։

Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար, մենք չգնացինք Լորենթիանս, ուր մի տնակ էինք վարձում և Գրինբաումների ընտանիքի հետ թխմվում մեջը։ Տատիկին, որն արդեն յոթ տարի գամված էր անկողնուն, չէինք կարող տեղից շարժել։ Շաբաթական երկու անգամ բժիշկն էր այցելում։ Ոչինչ չէինք կարող անել, պիտի մնայինք քաղաքում և սպասեինք նրա մեռնելուն կամ ինչպես մայրս էր ասում՝ հանգչելուն։ Շոգ ամառ էր, նրա ննջարանը ճիշտ խոհանոցի ետևում էր, ու երբ նստում էինք ճաշելու, զգում էինք նրա հոտը։ Տատիկի ձախ ոտքի լաթերը օրը մի քանի անգամ պիտի փոխվեին, և ըստ դոկտոր Կացմանի՝ յուրաքանչյուր օր կարող էր այս աշխարհում նրա համար վերջինը լինել։

— Նրա կյանքն Ամենակարողի ձեռքում է,— ասում էր նա։

— Շատ չի մնացել,— շարունակում էր հայրս,— այդպես նրա համար էլ լավ կլինի, կարծեմ հասկանում եք, թե ինչ նկատի ունեմ։

Ամեն օր «Արքայական վիկտորիական միությունից» մի հիվանդապահուհի էր գալիս։ Նա ճշտապահ էր, գալիս էր ճիշտ կեսօրին, իսկ տասներկուսն անց հինգին ես դուրս էի գալիս տնից, միանում մյուս տղաներին և աստիճանների տակից նայում, թե նա ինչպես է բարձրանում երկրորդ հարկում գտնվող մեր բնակարանը։ Միսս Բեյփը բացարձակ նախապատվություն էր տալիս ժանեկազարդ կիսավարտիքներին, ինչն անշուշտ ավելի լավ էր, քան օրինակ հորաքույր Բեսիին նայելը, որը ամառ թե ձմեռ բամբակե լայնափեշ վարտիքներ էր հագնում։

Մայրս մտածում էր, որ մեռնող մարդ տեսնելը լավ բան չէ, և ինձ հնարավորինս ուղարկում էին դուրս՝ խաղալու։ Սովորաբար ես պարզապես թափառում էի խժդժացող փողոցներում։ Ինձ միանում էին Դադդին, երբեմն Գասը, Հերշին, Սթենը և Արթին։

— Մինչև ոտները տնկելը տատիդ աչքերը կուլ կգնան,— ասում էր Դադդին,— հետո կխռխռա, իսկ հետո ինչպես ասում են՝ հոգին կփչի։

— Դե՛, դու ամե՜ն ինչ գիտես...

— Փերրի Մեյսոնում7 եմ կարդացել, լակոտ,— ասում էր Դադդին՝ մի հատ բամփելով գլխիս։

Տուն էի դառնում ու դարձյալ դեմս էր ելնում ուժասպառ ու ջղագրգիռ մայրս։ Երբեմն նա անզորությունից լաց էլ էր լինում։

— Կաթիլ֊կաթիլ է մեռնում,— լսում էի, թե ինչպես էր մի գաղջ գիշեր գանգատվում հորս,— և ոչ մեկն այդպես էլ տեսակցության չեկավ։ Ես այդպիսի երեխաների...— ավելացրեց նա՝ շարունակելով թունդ հայհոյել եբրայերեն։

— Իրենց բոլորովին լավ չեն պահում, Աստծուն անշուշտ դուր չի գա,— ասաց հայրս։

Դոկտոր Կացմանը շարունակում էր զարմանալ։

— Միայն կամքի ուժն է պահում նրան,— ասում էր նա,— և իհարկե քո փայլուն խնամքը։

— Ննջարանում պառկածն այլևս մայրս չի, դոկտոր, դա հրեշ է, ուզում եմ, որ մեռնի։

— Ի սեր Աստծո, վստահ եմ, որ իրականում այդպես չես մտածում, պարզապես հոգնել ես։

Դոկտոր Կացմանը փորփրում էր իր սև պայուսակն ու ինչ֊որ հաբ էր տալիս նրան։

— Դուք հրաշալի կին ունեք,— ասում էր հորս։

— Էլ մի՜ ասեք,— ավելացնում էր շոյված հայրս։— Բնածին հիվանդապահուհի է։

Ես ու քույրս արթուն պառկում էինք ու տատիկի մասին խոսում։

— Երբ նա մեռնի,— ասում էի ես,— նրա մազերը դեռ քսանչորս ժամ կշարունակեն աճել։

— Ի՞նչ գիտես։

— Դադդի Կրավիցն է ասել։ Ինչ ես կարծում՝ թաղմանը քեռի Լան կգա՞ Նյու Յորքից։

— Կարծում եմ։

— Նշանակում է՝ մի հնգանոց կստանամ, իսկ դու երևի ավելին։

— Չի կարելի այդպիսի բաներ խոսել, նրա հոգին կգա ու կհալածի քեզ։

— Լավ, ամեն դեպքում ինձ թաղմանը կթողնեն, արդեն այնքան էլ փոքր չեմ։

Երբ պապիկը մահացավ, ես ընդամենը վեց տարեկան էի ու ինձ թույլ չտվեցին թաղմանը մասնակցել։

Մի անջնջելի հուշ է մնացել պապիկիցս։ Մի օր ինձ տարավ իր աշխատասենյակը, նստեցրեց ծնկին ու մի ձի նկարեց ինձ համար։ Ձիու վրա հեծյալ կար։ Մինչ ես նայում էի ու հրճվում, հեծյալի դեմքին մորուք հայտնվեց, իսկ գլխին ռաբբիի կաշվե կորուկ թասակ՝ շտրայմել, ինչպիսին ինքն էր դնում։

Պապս Ցադիկ8 էր եղել, սրբազաններից մեկը, և ինձ ներշնչել էին, որ Թալմուդը9 նրա հետ ուսումնասիրելը ճանաչողական մեծ նշանակություն ունի։ Նրա թաղմանն ինձ չթողեցին, բայց տարիներ անց ցույց տվեցին ցավակցական հեռագրերը, որ եկել էին Էյրից, Լեհաստանից և նույնիսկ Ճապոնիայից։ Պապս շատ գրքեր էր գրել, ժամանակակից եբրայերենի էր թարգմանել «Գիրք պայծառությանցը» (Զոհարը)10, քսան տարիների ընթացքում գրել էր մի շարք բարալիկ հատորներ, դավանաբանական պատմություններ, ռաբբինական մեկնաբանություններ։ Այս գրքերը լույս էին տեսել Վարշավայում, իսկ ավելի ուշ՝ Նյու Յորքում։

— Թաղման ժամանակ,— ասում էր մայրս,— ամբոխը կառավարելու համար վեց մոտոցիկլիստներ էին բերել։ Այնպիսի իրարանցում էր, որ տասներկու կին ուշագնաց եղավ, չհաշված վերևի միսս Վաքսմանին։ Դե նա էլ շատ է սիրում տղամարդկանց վրա ընկնել, անգամ՝ Պինսկու։ Քեզ ասե՞լ եմ, որ նույնիսկ մի ֆրանսախոս կանադացի եկեղեցական էր եկել։

— Ձե՞ռ ես առնում։

— Ոչ, այդ եկեղեցականն ինչ֊որ կարևոր մեկն էր։ Կարծեմ եպիսկոպոս էր։ Զեյդայի11 հետ էր սովորել։ Դու գիտես, թե զեյդան ինչ անուն ուներ՝ թե՛ իբրև հոգևորական, թե՛ իբրև աշխարհիկ։ Այսպիսի անհատականություններ մեր օրերում չկան։ Այսօրվա ռաբբինները մշկընկույզի քաշ էլ չունեն։

Բայց հորս կարծիքով զեյդան (իր աները) այնքան էլ փայլուն միտք չուներ։

— Քեզ որոշ բաներ կպատմեմ նրա մասին,— ասում էր ինձ։— Նրա մասին ամեն ինչ չէ, որ ասում են։

Պապիկս ժառանգական ռաբբինների գերդաստանից էր, նրա կրտսեր որդին էլ էր ռաբբի, բայց թոռներից ոչ մեկն այդ ճանապարհով չէր գնալու։ Քեռի Ջերին արդեն վաղուց մոլեռանդ սոցիալիստ էր։ Մի անգամ լսել եմ, թե ինչպես էր ասում.

— Երբ հացթուխները դուրս եկան գործադուլի, զեյդան փողոցներում և շուլերում12 նրանց դեմ էր խոսում։ Պետքն էլ չէր, որ մարդկանց չէին վճարում իրենց աշխատանքի դիմաց։ Իսկ իր դյուրահավատ հետևորդները հաց պիտի ուտեին, չէ՞։ Պապիկը կատարյալ հետադիմական էր։

Պապիկի մահից մեկ շաբաթ անց տատիկը կաթված ստացավ։ Աջ կողմն ամբողջովին թուլացել էր։ Չէր կարողանում խոսել։ Ճիշտ է, սկզբում մեկ֊երկու բառ ասում էր և ձախ ձեռքով մի կերպ եբրայերեն իր անունն էր գրում՝ Մալկա, բայց վիճակը շուտով վատացավ։

Տատիկս վեց հարազատ երեխա ուներ և յոթ խորթ, պապիկիս երկրորդ կինն էր։ Նրա առաջին կինը հին երկրում էր մահացել։ Երկու տարի անց ամուսնացել էր տատիկիս հետ, որը շթեթլի13 ամենաազդեցիկ մարդկանցից մեկի դուստրն էր։ Նրանց ամուսնությունը բացառիկ երջանիկներից էր։ Տատիկս գեղեցիկ աղջիկ է եղել։ Նա նաև խոհեմ էր, ճարպիկ ու համբերատար՝ Զադդիկի հետ ապրելու անփոխարինելի հատկանիշներ էին սրանք։ Սինագոգը պապիկին կայուն աշխատավարձ չէր տալիս, և այստեղից֊այնտեղից պոկած փողը նա սովորաբար բաժանում էր ռաբբինացու ուսանողներին, կարիքավոր ներգաղթածներին ու այրիներին։ Այս թերությունը, որ պատուհաս էր ընտանիքի գլխին, նրան դարձրել էին անհուսալի հարբեցող։ Այս ամենի տակից դուրս գալու համար տատիկը հաճախ էր վերցնում ոսկեղենն ու թաքուն ուղևորվում գրավատուն։ Ամեն ինչ չէր, որ ետ էր գալիս, բայց երեխաներն առանց խնամքի չպիտի մնային։ Կրտսերը՝ ամենասիրելին, ռաբբի էր Բոստոնում, ավագը Նյու Յորքի հրեական թատրոնում բեմադրիչ֊դերասան էր, մյուսը փաստաբան էր։ Աղջիկներից մեկը Մոնրեալում էր ապրում, երկուսը՝ Տորոնտոյում։ Մայրս կրտսերն էր, և երբ տատիկս կաթվածահար եղավ՝ ընտանեկան խորհուրդը որոշեց, որ մայրս պիտի ստանձնի նրա խնամքը։ Մեղավորը հայրս էր։ Մյուսների ամուսինները խոսել էին, ջերմեռանդ ընդվզել, որ իրենց կանայք շատ զբաղված են, ոչ մի կերպ չեն կարող հոգ տանել, իսկ հայրս, որ տանել չի կարող վեճերը, լուռ էր մնացել։ Եվ տատիկիս տեղափոխեցին մեր տուն։

Նրա ննջասենյակը՝ ետևի ննջասենյակը, յոթերորդ տարեդարձիս ինձ էին խոստացել, իսկ հիմա ստիպված էի քրոջս հետ նույն սենյակում քնել։ Այնպես էի վրդովվում, երբ ամեն առավոտ, դպրոց գնալուց առաջ մայրս ստիպում էր մտնել տատիկի սենյակն ու համբուրել նրան։ «Բայու֊բայու»— սա միակ ձայնարկությունն էր, որ նա կարողանում էր արտաբերել։ Սկզբի դեռևս հուսաշատ ամիսներին հայրս ասում էր.

— Քսան տարի առաջ ո՞ւմ մտքով կանցներ, որ մի օր շաքարախտը կբուժվի։

«Որտեղ որ կյանքն է, այնտեղ էլ մահն է»,— ժպտում էր տատիկս ու փորձում լարվածությունից դուրս պրծնող աչքերով խոսել։ Իսկ ես մտածում էի՝ արդյոք գիտի, որ սենյակի ազատվելուն եմ սպասում։ Բայց սրանից շատ հետո էլ երբեմն իր զարմանալիորեն ուժեղ ձախ ձեռքով սեղմում էր ձեռքս ու տանում ծոցը։ Սակայն հիվանդության ծանրանալուն զուգընթաց, երբ նա այս տանն այլևս հոգս էր, բեռ, հալչող սառցապարկի պես մի բան, այդ համբույրներն ավելի շատ նման էին ծիսական արարողության, քան հարգանքի։ Նրա սենյակ մտնելիս սահմռկում էի։ Շուրջը դեղերի, կպչուն սրվակների իրարանցում էր, մահճակալի կողքին՝ ճաքած գիշերանոթ, իսկ նրա չռված, թախանձող աչքերում սառած ժպիտ կար։ Ու ամեն անգամ, երբ իր ծռմռված շրթունքներով խոնավ համբույր էր թողնում այտիս, ես ցնցվում էի։ Երկու տարի հետո ընդվզեցի։

— Ի՞նչ իմաստ ունի նրան զեկուցել՝ այստեղ եմ գնում, այնտեղ եմ գնում։ Նա ինձ չի էլ ճանաչում,— ասացի մորս։

Քեռիս, որ Նյու Յորքի թատրոնում էր աշխատում, տատիկին օգնելու համար կանոնավորապես փող էր ուղարկում։ Առաջին մի քանի ամիսների ընթացքում մյուս երեխաներն էլ էին այդպես անում, բայց երբ սկզբնական տագնապն ու հուզմունքն անցավ, երեխաներն սկսեցին քիչ գալ մեր տուն։

Ամենշաբաթյա կարեկցական անճարակ այցելությունները՝ «Խեղճ գառ, այսօր ինչպե՞ս է», կամաց֊կամաց փոխակերպվեցին ամսական պարտականության, իսկ հետո առհասարակ չգիտես, թե ուր չքվեցին։

Երբ երեխաները գալիս էին, մայրս նրանց հետ խիստ էր խոսում.

— Երևի օրը երեք անգամ նրան գիշերանոթի վրա եմ նստեցնում։ Իսկ ինչ է, կարծում եք ամեն անգամ ճիշտ ժամանակին եմ հասցնում։ Երբեմն օրական երկու անգամ սավան եմ փոխում։ Չէի ուզենա, որ կինդ իմ օրն ընկներ,— ասում էր նա քեռուս՝ ռաբբիին։

— Կարող ենք նրան ծերանոց տանել։

— Վատ միտք չէ,— ասում էր հայրս։

— Քանի ես ողջ եմ, այդ մասին խոսելն ավելորդ է,— պատասխանում էր մայրս՝ ոչնչացնող հայացք ուղղելով հորս։— Մի բան ասա, Սեմ։

— Վիճաբանությունից օգուտ չկա, միայն վատ զգացումներ են արթնանում։

Դոկտոր Կացմանը սկսել էր ամիսը մեկ այցելել։

— Զարմանալի է, ամեն անգամ ասում էր նա,— ձիու պես ուժեղ է։

— Կյանքը մարդու համար է,— ասում էր հայրս,— բայց նա ո՛չ խոսում է, ո՛չ մարդ ճանաչում, սա ինչ կյանք է։

Բժիշկը բազմակողմանի զարգացած մարդ էր. հաճախ էր ելույթ ունենում կանանց ակումբներում՝ երբեմն հրեական գրականությունից էր խոսում, երբեմն էլ տագնապի գիտակցումից շառագունած դեմքով ու ահեղ դատաստանի ահազանգ բարձրացնողի ձայնով քաղցկեղից էր պատմում։ «Մենք ո՞վ ենք, որ դատենք»,— ասում էր նա։

Տատիկիս հիվանդության առաջին ամիսներին ամեն երեկո մայրս նրան Շոլոմ Ալեյխեմից պատմվածքներ էր կարդում։ «Այսօր նա ժպտաց,— ինքնագոհ զեկուցում էր մայրս։— Ուրեմն հավանում է»։

Երբ կեսօրին արև էր լինում, մայրս նրան տեղափոխում էր սայլակի մեջ և դուրս հանում, շաբաթը մեկ էլ մանիկյուր էր քսում։ Տանը միշտ մեկը պիտի լիներ, որ պատասխաներ տատիկի կանչերին։ Գիշերները հաճախ լաց էր լինում ու երկար ժամանակ չէր հանգստանում, և մայրս արթնանում էր ու ժամերով օրորում մորը։ Տատիկի հիվանդության չորրորդ տարում համբերության բաժակը լցվեց։ Նրան խնամելուց բացի, մայրս պիտի հոգար նաև իր ամուսնու և երկու երեխաների կարիքները։ Նա սկսել էր քամահրանքով վերաբերվել հորս և շարունակ առիթ էր փնտրում ինձ ու քրոջս մեղադրելու։ Հայրս սկսել էր երեկոները Տրանսկու «Սիգար և սոդա» բարում թուղթ խաղալով անցկացնել։ Շաբաթվա վերջում իր քույրերին և եղբայրներին էինք այցելում։ Ուր էլ որ լիներ հայրս, մարդիկ էին գտնվում, որ նրան փոքրիկ խորհուրդներ էին տալիս։

— Սեմ, այսպես որ գնա՝ մի օր ամուրի կդառնաս։ Մի քիչ էլ մյուս երեխաները պիտի պահեն։ Վերջապես մի անգամ դրանց տեղը պիտի դնես, թե՝ ոչ։

— Արի քեզ տեղը դնեմ։

Հորաքրոջս աղջիկը՝ Լիբբին, որը Մաք Ջիլում էր, ասում էր.

— Այս ամենը շատ վատ ազդեցություն կունենա երեխաներիդ զարգացման վրա։ Նրանց ձևավորման շրջանն է, քեռի Սամուել, իսկ նրանք մահվան ամենօրյա ներկայությամբ են ապրում։

— Քեզ տղամարդ է պետք,— պատասխանում էր հայրս։ — Բայց որտեղի՞ց...

Ընթրիքից հետո մայրս սովորաբար հենց աթոռի մեջ էլ քնում էր, նույնիսկ «Լյուքս ռադիոյի» կեսից էր քնում։ Երկրորդ րոպեին իսկ, երբ ձեռքն էր առնում ասեղը՝ կարկատելու կարճ շալվարս, կամ բինգո խաղալու հրավիրվող աղջիկների ցուցակն էր կազմում, կամ էլ Թալմուդը, Թորայի գիրքն էր թերթում, սկսում էր խռռացնել։ Մի առավոտ էլ անկողնուց այլևս չկարողացավ վեր կենալ, և դոկտոր Կացմանը իր սովորական այցից մեկ շաբաթ շուտ եկավ.

— Չէ, այսպես չի լինի, այսպես չի կարելի։

Նա հորս տարավ խոհանոց ու ասաց.

— Կնոջդ լեղապարկում քար կա։

Տատիկիս երեխաները նորից հավաքվեցին՝ այս անգամ առանց մորս, և որոշեցին նրան տեղափոխել Էսփլանեյդ փողոցի վրա գտնվող հրեական ծերանոց։ Մինչ մայրս քնած էր, շաապօգնության մեքենան եկավ, ու նրան տեղափոխեցին։

— Այսպես ամենաճիշտն էր,— ասաց դոկտոր Կացմանը։ Բայց հայրս, որ կողքի սենյակում էր եղել, լսել էր, թե ինչպես էր տատիկը համառորեն կառչել մահճակալից, երբ սպիտակ խալաթավոր երկու մարդ մոտեցել էին իրեն։

— Հանգստացիր տատիկ,— ասել էր նրանցից երիտասարդը։

Հետո հայրս չմտավ տատիկի սենյակ, դուրս եկավ զբոսնելու։

Երբ երկու շաբաթ անց մայրիկը վեր կացավ անկողնուց, նրա այտերին դարձյալ վարդագույն էր հայտնվել։ Նա նույնիսկ կատակում էր հետս, մի բան, որ ամիսներ շարունակ չէր արել։ Աննախադեպ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում դասերիս նկատմամբ և շարունակ հարցնում էր, թե ինչ հաճախականությամբ եմ մաքրում կոշիկներս։ Սկսել էր հայրիկի համար նորից հատուկ ճաշատեսակներ պատրաստել, հանդիպում էր կիրակնօրյա դպրոցի իր ընկերուհիներին։ Հայրիկի տրամադրությունը լավացավ, նա դադարեց ամեն գիշեր Տրանսկու բարը գնալ և աշխատանքից հետո էլ շուտ տուն էր գալիս։ Տատիկի անունը գրեթե չէինք տալիս։ Բայց մի երեկո, երբ քրոջս հետ կռվեցի, ասացի.

— Իսկ ինչո՞ւ հիմա չեմ կարող տեղափոխվել ետևի ննջասենյակ։

— Բերանդ մեծ֊մեծ մի բացիր,— հայացքով սաստեց հայրս։

— Բերանս դատարկ է,— պատասխանեցի ես։

Հաջորդ օրը մայրիկը հագավ իր լավագույն զգեստը, վերարկուն, դրեց գարնանային նոր գլխարկն ու դուրս եկավ տնից։

— Նորից փորձանքի մեջ մի գցիր քեզ,— ասաց հայրս։

— Արդեն մեկ ամիս կլինի, միգուցե ճիշտ չեն խնամում նրան։

— Նրանք մասնագետ են։

— Ի՞նչ է, քեզ թվում է, թե չպիտի այցելեմ նրան։ Ես մարդ եմ, չէ՞։

— Լավ, գնա։

Նրա գնալուց հետո հայրս կանգնեց պատուհանի առջև և ասաց.

— Երջանիկ աստղի տակ եմ ծնվել, այդքան բան։

Նստել էի դրսի սանդղամուտքում և անցնող մեքենաներին էի նայում։ Հայրս պատշգամբում սպասում էր ու մշկընկույզ կոտրում։ Ժամը վեցը կլիներ կամ մի փոքր անց, երբ շաապօգնության մեքենան դանդաղեցնելով ընթացքը և ճիշտ մեր դռան առջև ցնցվելով՝ արգելակեց։

— Ես այդպես էլ գիտեի,— ասաց հայրս,— երջանիկ աստղի տակ եմ, չէ՞, ծնվել։

Առաջինը դուրս եկավ մայրս, աչքերը կարմրած էին ու այտուցված։ Նա շտապեց վեր՝ շտկելու տատիկի անկողինը։

— Դու նորից կհիվանդանաս,— ասաց հայրս։

— Ներիր Սեմ, բայց ես ի՞նչ կարող էի անել։ Ինձ տեսնելուն պես սկսեց լացել, լացել։ Անտանելի էր։

— Բայց այնտեղ լավ մասնագետներ կան։ Նրանք քեզնից լավ գիտեն խնամելու ձևը։

— Մասնագետնե՞ր։ Երևի ուզում ես ասել մասնագետ դահիճներ: Անշարժ պառկելուց ողջ մարմինը խոցերի մեջ է, Սեմ։ Այդ կեղտոտ իռլանդացի բուժքույրերն անգամ սավանը չեն փոխել, նրանք ատում էին նրան։ Երևի քսան փաունդ նիհարել է։

— Մի ամսից նորից անկողին կընկնես։ Եթե ուզում ես, կարող եմ հենց հիմա ստորագրել։

Հայրս նորից սկսեց կանոնավոր հաճախել Տրանսկու բարը, իսկ ես նորից ամեն առավոտ պիտի մտնեի ննջասենյակ ու տատիկին համբուրեի։ Տարօրինակորեն նա սկսել էր տղամարդու նմանվել։ Կզակին կարճ մազեր էին հայտնվել, մոխրագույն ծակող բեղեր էին աճել, և գրեթե ճաղատացել էր։

Տատիկի ծախսերին մասնակցելու համար քեռիներս ու մորաքույրներս կրկին սկսեցին հինգդոլարանոց հաշիվներ ուղարկել։ Պապիկիս նախկին հետևորդները, տարեց մարդիկ, գալիս էին տատիկի առողջությունը հարցնելու։ Նստում էին նրա կողքին՝ ետևի ննջասենյակում, իրենց աթոռների մեջ կուչ եկած՝ խոսում էին իրենք իրենց ու ետուառաջ անում։ Հայրս նրանց «Սուրբ դողդղացողներ» էր ասում։ Ես խուսափում էի այդ խրխմած ծերուկներից, որովհետև միշտ ուզում էին այտս կսմթել կամ էլ քթախոտ խցկել քիթս ու ծիծաղում էին վրաս, երբ ես սկսում էի փռշտալ։ Երբ տատիկի տեսակցությունը ավարտած էին համարում, մեկ ժամ էլ պարտադիր խոհանոցում մորս հետ էին նստում ու հետևում, թե նա ինչպես է լոկշեն14 պատրաստում ու թեյնիկից բլթբլթալով լիմոնով թեյ լցնում։ Հետո սկսում էին Զադդիկի ասույթներն ու գրքերը, նրա բարի գործերը հիշել։ Իսկ մայրս երբեք չէր հոգնում կրկնելուց, որ «նրա թաղման ժամանակ վեց մոտոցիկլետավոր ոստիկաններ էին ուղեկցում ամբոխին»։

Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում տատիկի վիճակը գրեթե շարունակում էր նույնը մնալ, իսկ մայրիկը գնալով հյուծվում էր, տկարանում ու ավելի ինքնամփոփ դառնում։ Նա հաճախ էր վիճում քույրերի և եղբայրների հետ։ Հերթական թեժ կռվից հետո, երբ գլուխը ձեռքերի մեջ առած նստած էր, դիմեց ինձ.

— Եթե մի օր Աստված ինձ պատժի, ու կաթվածահար լինեմ, ինձ ծերանոց կգցե՞ք։

— Իհարկե՝ ոչ։

— Աստված տա, որ կյանքում երբեք հույսս երեխաներիս վրա չդնեմ։

Տատիկի հիվանդության յոթերորդ ամառն էր, և նա պիտի մահանար, բայց օրերն անցնում էին, և մենք չգիտեինք, թե դա երբ է լինելու։ Ինձ հաճախ էին ուղարկում հորաքրոջս կամ մյուս տատիկիս տանը ճաշելու։ Գրեթե տանը չէի լինում։ Այդ օրերին երեխաներին առանց տոմսի թողնում էին Դելոմիր Դաուն մարզադաշտ, ձախ տրիբունայում տեղ էինք զբաղեցնում ու խաղին հետևում։ Դադդին, մեկ֊մեկ Գասը, Հերշին, Սթենը, Արթին և ես երեկոներն այնտեղ էինք անցկացնում։ Մոնրեալի «Ռեալն» այդ ժամանակի ամենալավ ակումբներից էր։ Այդտեղ էին խաղում Ջեքի Ռոբինսոնը, Ռոյ Կամպանելան, Լու Օրթիզը, Րեդ Դարեթը, Ջոն Գաբարդը և Քերմիթ Քիթմանը։ Քիթմանը մեր հերոսն էր։ Մերոնքականի՝ այդ փոքրամարմին ճարպիկ հրեայի խաղով ոգևորվում էինք, երբ տեսնում էինք, թե ինչպես է խաբս տալիս բարձրահասակ ու բութ, հարավից եկած սպիտակամորթներին։

— Հե՜յ, Քիթման,— բղավում էինք մենք,— հե՜յ, շմո գլուխ, ա՛յ թե հերդ կիմանա, որ շաբոսին15 գնդակ ես գլորում...

Բայց, ավաղ, նա միայն լավ վազում էր, երբեք գոլ չէր խփում։ «Նորից Քերմիթ Քիրմանի մոտ է գնդակը»՝ բղավում էինք մենք, երբ նա խաբս տալով նավարկում էր գնդակը։ «Միջազգային լիգայի առաջին հրեա առյուծ ռմբարկուն է»։

Մի ուրբաթ, երբ այսպիսի մի խաղից հետո տուն էի վերադառնում, նկատեցի մուտքի առջև խմբված ամբոխին։

— Թոռնիկն է,— ասաց նրանցից մեկը։

Փողոցի երկայնքով տարեց մարդկանց շարք էր ձգվել։ Նրանց սառած հայացքներն ուղղված էին մեր դռան կողմը։ Մի տաքսի արգելակեց, ու միջից՝ երեսը ձեռքերի մեջ թաքցրած, դուրս պրծավ մորաքույրս։

— Քանի՜ տարի չէր եկել,— ասաց կանանցից մեկը։

— Երևի մյուս տարի բուժումը կգտնեն։ Միշտ այդպես է, չէ՞։

Բնակարանը լեփլեցուն էր։ Ամենուր հորաքույրներ ու մորաքույրներ էին, երկու կողմի բարեկամներ, անծանոթներ։ Դոկտոր Կացմանը։ Նրանք ճեմում էին ու շշուկով խոսում։ Հայրս խոհանոցում էր, ծիրանի օղի էր փնտրում։

— Տատիկդ մահացել է,— ասաց նա։

— Մաման ո՞ւր է։

— Ննջասենյակում է... լավ կանես՝ չգնաս։

— Ուզում եմ տեսնել նրան։

Մայրս սև գլխաշոր էր գցել ու հայացքը հառել թաշկինակի ճոթին, որ դուրս էր պրծել լվացքի փոշիներից ճաքճքած ձեռքի միջից։

— Ներս մի արի,— ասաց ինձ։

Մորուքավոր, կլորիկ ուսերով ու փայլուն սև անձրևանոցներով մարդիկ էին շրջապատել մահճակալը։ Տատիկը չէր երևում։

— Տատիկդ մահացել է։

— Հայրիկն ասաց։

— Գնա լվացվիր ու մազերդ սանրիր։

— Լավ։

— Այսօր մենակ կընթրես։

— Իհարկե։

— Մի րոպե։ Սպասիր։ Բաբան16 ոսկեղեն է թողել։ Մի վզնոց Ռիֆկայի համար ու մի մատանի՝ կնոջդ։

— Ո՞վ է ամուսնանում։

— Ավելի լավ է՝ գնա երեսդ լվա։ Ականջներիդ ետևը չմոռանաս։

Հեռագրեր ուղարկեցին, հեռավոր տեղեր զանգեցին, և արդեն երեկոյան տունը լիքն էր բարեկամներով, հարևաններով, Զադդիկի ծեր հետևորդներով։ Վերջում թաղման բյուրոյից եկան։

— Գյուղի միակ հրեա առևտրականը որոշում է մեռնել, գիտես ինչո՞ւ,— պատմում էր Սեգալը,— որովհետև բոլոր հաճախորդները գերմանացի էին։

— Կատակելու ժամանակը չէ։

— Լսիր, կյանքը շարունակվում է։

Զարմիկս՝ Ջերին, ձևացնում էր, թե ծխում է։

— Հիմա հոգևորականներն իրենց նեյնիմները կսկսեն,— դիմեց ինձ։

— Ի՞նչ։

— Հիմա բոլորը կձևացնեն, թե հուզված են։

Հաջորդ օրը շաբաթ էր և, ըստ կարգի, մինչև կիրակի տատիկին չէին կարող թաղել։ Ամբողջ գիշեր նա պիտի գետնին պառկած մնար։ Տատիկին լողացնելու և տեղավորելու համար սպիտակ շորերով երկու տարեց կանայք եկան ու մի ողբասաց, որը ողջ գիշեր պիտի նստեր ու աղոթեր նրա համար։

— Սրա դեմքը հավատ չի ներշնչում, սա կքնի։

— Չի քնի։

— Դու կհետևե՞ս, Սեմ։

— Աղոթողների մի ամբողջ բանակ է լինելու։ Բայց լավ, հանգստացիր, ես կհետևեմ։

Հայրս բարկացած էր Սեգալի վրա։

— Այնպես է դողում ծիրանի օղու համար, կարծես կյանքում շիշ տեսած չլինի։

Ինձ ու Ռիֆկային քնելու ուղարկեցին, բայց մենք չէինք կարողանում քնել։ Հյուրասենյակում, հանգուցյալի կողքին մորաքույրս էր ողբում, մի ծեր մարդ աղոթում էր, հազում ու քայլելուն զուգահեռ քիթը մաքրում թաշկինակի մեջ, խոհանոցից, ուր նստած էին հայրս ու մայրս, քչփչոց էր լսվում։ Ռիֆկան թողեց, որ իր ծխախոտից մի երկու հատ քաշեմ։

— Դե ինչ, փիշերք17, սա մեր վերջին գիշերն է միասին։ Վաղվանից ետևի ննջասենյակը քոնն է։

— Գժվե՞լ ես։

— Դու չէի՞ր ուզում այդ սենյակը։

— Բայց նա այդտեղ է մահացել։

— Հետո՞ ինչ։

— Ես չեմ կարող այլևս այնտեղ քնել։

— Լավ, բարի գիշեր, անուշ երազներ։

— Է՜յ, արի մի քիչ էլ խոսենք։

— Դու գիտե՞ս,— ասաց Ռիֆկան,— երբ մարդուն կախաղան են հանում, վերջին զգացումը, որ ունենում է՝ օրգազմն է։

— Ի՞նչ։

— Լավ, ջնջիր, մոռացել էի, որ դու դեռ մանկապարտեզում ես։

— Կերել ես...

— Թաղման ժամանակ դագաղը բացելու են ու հող լցնեն դեմքին։ Ասում են՝ Ավետյաց երկրի հողն է։ Բացելու են, և դու պիտի նայես։

— Ո՞վ ասաց:

Լույսերն անջատելուց քիչ անց Ռիֆկան մոտեցավ մահճակալիս և, գլուխը թղթով ծածկած, ձեռքերը վեր պահած ձայն տվեց. «Բայու֊բայ, այս ո՞վ է պառկել մահճակալիս։ Ո՜ւ֊ո՜ւ»։

Թաղմանը քեռիս էլ էր եկել, որ թատրոնում էր աշխատում, և Տորոնտոյի մորաքույրս։ Քեռիս՝ ռաբբին էլ էր եկել։

— Քանի կենդանի էր,— ասաց մայրս,— ամսական հինգ դոլար էլ չէր ուղարկում։ Չեմ ուզում, որ ոտքն այս տուն դնի։ Սեմ, նրա ներկայությունն անտանելի է։

— Դուք հուզված եք՝ դրա համար եք այդպես խոսում,— ասաց դոկտոր Կացմանը։

— Հանգստացնող մի բան տվեք նրան,— ասաց ռաբբին։

— Սեմ, խնդրում եմ, գոնե մի բան ասա։

Կարմրատակած, զայրույթով լի աչքերով հայրս մոտեցավ նրան.

— Ուղիղ երեսիդ պիտի ասեմ, Իսրայել,— դիմեց նրան,— որ աչքիցս ընկել ես։

Ռաբբին մեղմ ժպտաց։

— Տարեց տարի,— շարունակեց արդեն ամբողջովին կարմրած դեմքով հայրս,— ես լիովին դադարեցի քեզ հարգել։

Մայրս սկսեց լաց լինել, և նրան ստիպելով ննջարան տարան։ Մինչ հայրս փորձում էր նրան հարմար տեղավորել ու մխիթարական խոսքեր էր փսփսում ականջին, դոկտոր Կացմանը հասցրեց թևից սրսկել։ «Այ, այսպես»։ Դուրս եկա շքամուտքում Դադդիի կողքը նստելու։ Քեռիս՝ ռաբբին և դոկտոր Կացմանը գնացին արևի տակ ծխելու։

— Գիտեմ, թե հիմա ինչ զգացում ունեք,— ասաց դոկտոր Կացմանը։— Ընտանիքիդ անդամն է մահացել, իսկ աշխարհն այնքան անտարբեր է կորստիդ նկատմամբ։ Սիրտդ փշրված է, իսկ շուրջդ հրաշալի ամառային օր է... իսկական սիրելու ու զվարճանալու օր... և այդ ամենն անտանելի է թվում։

Ռաբբին համաձայնելով՝ գլխով արեց։

— Ըստ էության տարօրինակ է, որ նա այդքան երկար դիմացավ,— ասաց դոկտոր Կացմանը։

— Տարօրինա՞կ է,— ասաց ռաբբին,— կարդացել եմ՝ երբ մարդ երկու անգամ է ամուսնանում, դրախտում առաջին կնոջ հետ այնքան է լինում, որքան երկրի վրա ապրել է հետը։ Հայրս, Աստված հոգին լուսավորի, առաջին կնոջ հետ յոթ տարի էր ապրել, և մայրս, Աստված նրա հոգին էլ լուսավորի, յոթ տարի կարողացավ ձգել։ Այսօր դրախտում նրանք կրկին կհանդիպեն, Աստված նրանց հոգին լուսավորի։

Դոկտոր Կացմանը տարուբերեց գլուխը։

— Ապշելու բան է,— ասաց նա։

Նա պատմում էր քեռուս, որ պատրաստվում է իր բժշկական փորձառության վրա հիմնված գիրք գրել՝ «Մարդկային հոգու առեղծվածը» վերնագրով։

— Այո։

— Ապշեցուցիչ է։

Խուճապահար տնից դուրս եկավ հայրս։

— Դոկտոր Կացման, հասեք, խնդրում եմ, կինս վատ է, հավանաբար ներարկումը չի ազդել։ Լացը չի դադարում, արցունքները ջրի պես հորդում են։ Խնդրում եմ, ներս գնանք։

— Կներեք,— դիմեց քեռուս դոկտոր Կացմանը։

— Իհարկե։

Քեռիս շրջվեց իմ և Դադդիի կողմը.

— Դե, տղաներ, որ մեծանաք՝ ի՞նչ եք դառնալու։

ՁՄԵՌԱՅԻՆ ՔԱՄԻ
(Ալիս Մունրո)

Տատիկիս ննջարանի պատուհանից, երկաթգծից էլ այն կողմ, երևում էր Վավանաշ գետը, որը եղեգնուտի մեջ մխրճվելով ու մոլորվելով՝ իր ճամփան էր հարթում։

Հիմա ամեն ինչ սառած էր, ձյան վրա հետք անգամ չկար։ Բայց նույնիսկ փոթորկոտ օրերին, ճիշտ ընթրիքից առաջ, ամպերը նահանջում էին, ու սկսվում էր բոսորագույն մայրամուտը։ «Իսկական Սիբիր է,— տհաճությամբ ասում էր տատիկս,— ասես ամայության եզրին ապրենք»։ Իրականում ոչ մի ամայություն էլ չկար, շուրջն ամենուր ագարակներ էին, բանջարանոցներ, բայց ձյունը նույնիսկ ցանկապատներն էր առել իր տակ։

Փոթորիկն սկսվեց կեսօրին։ Մենք քիմիայի դասին էինք ու սպասում էինք նրա ահագնանալուն։ Մեր կարծիքով այն ավերիչ էր լինելու, ծածկելու էր բոլոր ճանապարհներն ու անցուղիները, հետո լցվելու էր մեր դպրոցի միջանցքները։ Ես պատկերացնում էի, թե ինչպես էր տանջվելով, մոմի ուժեղ լույսի տակ, ի հեճուկս քամու ոռնոցին՝ մարտական երգ երգելով ինձ փրկում միսթր Հարմերը։ Նա մեր ուսուցիչներից էր, և ես հաճախ էի փորձում միջանցքում որսալ նրա հայացքը։ Սկզբում նրա գրկում բարեկամաբար տաքուկ ու ապահով կլիներ, իսկ հետո, երբ մոմերը հանգած կլինեին, ամեն ինչ ավելի թրթռուն ու մտերմիկ կդառնար։ Բայց դեպքերն այդքան հեռու չգնացին։ Մեզ շուտ թողեցին, և կեսօրին դպրոցական ավտոբուսները՝ վառելով լույսերը, ճամփա ընկան։ Սովորաբար Վայթչրչի ավտոբուսով գնում էի մինչև քաղաքի արևմտյան արվարձանի առաջին շրջադարձը, իսկ հետո այնտեղից երեք քառորդ մղոն քայլում էի դեպի մեր տուն, որ անտառապուրակի եզրին էր։ Այդ օրը որոշեցի մնալ գյուղում, տատիկիս տանը։ Ձմռանը երկու֊երեք անգամ էի մնացել այնտեղ։

Այդ տան միջանցքն ամբողջովին փայտից էր. փայլում էր, բուրում, ողորկ էր ու պսպղուն՝ ասես ընկույզի խեցի լիներ։ Ճաշասենյակում դեղին լամպ էր վառվում։

Ծածկոցը չկեղտոտելու համար մորաքույր Մադջը թերթ փռեց, ու ես նստեցի դասերս պատրաստելու, մի բան, որ մեր տանը ոչ մեկին չէր հետաքրքրում, նախ՝ որովհետև տեղ չունեի, հետո՝ ժամանակ։ Մորաքույր Մադջն իմ մեծ մորաքույրն էր՝ տատիկիս քույրը, նրանք երկուսն էլ այրի էին։

Մորաքույր Մադջն արդուկում էր (նրանք արդուկում էին ամեն ինչ՝ ներքնաշորերից մինչև ամանբռնիչները), իսկ տատիկն ընթրիքի համար գազարի փուդինգ էր պատրաստում։ Համով հոտ էր գալիս։ Այս ամենը համեմատում էի մեր տան հետ։ Այնտեղ միակ տաք տեղը խոհանոցն էր, ուր փայտե վառարան ունեինք։ Եղբայրս բերում էր փայտն ու ձյան ցեխոտ հետքերը թողնում լինոլեումի վրա։ Ես հայհոյում էի, բղավում վրան։ Ամենուր կեղտ էր ու իրարանցում։ Մայրս պառկում էր թախտին ու փնթփնթում։ Ես առիթը բաց չէի թողնում, հակառակվում էի, իսկ նա ասում էր, որ իրեն կհասկանամ, երբ ինքս երեխաներ ունենամ։ Այդ ժամանակ մենք ձու էինք վաճառում, և ամենուր հարդով, հավի փետուրներով ու ծերտով լի ձվի զամբյուղներ էին, որ պիտի մաքրվեին։ Ես մտածում էի, որ հավաբնի հոտը մեր կոշիկների ու շորերի հետ է տուն մտնում, և դրանից ազատվելու միջոց չկա։

Ճաշասենյակում մուգ գույներով երկու յուղաներկ կտավ էր կախված։ Դրանք նկարել էր տատիկիս մյուս քույրը, որ երիտասարդ հասակում էր մահացել։ Մեկում գյուղական տնակ էր պատկերված, մյուսում շուն՝ բերանին թռչուն։ Մայրս միշտ ասում էր, որ շան համեմատ թռչունը շատ մեծ է։

— Հա, բայց դա Թինայի մեղքը չի,— պատասխանում էր տատիկս,— օրացույցից է արտանկարել։

— Նա շնորհքով էր, բայց ամուսնանալուց հետո թողեց նկարելը,— հաստատում էր մորաքույր Մադջը։

Սենյակում մի նկար էլ կար՝ տատիկն ու մորաքույր Մադջն էին իրենց ծնողների ու այն քրոջ հետ, որ կաթոլիկի հետ էր ամուսնացել։ Դա նույնն էր, թե մեռած լիներ, թեև հետո հաշտվել էին։ Այդ նկարն ինձ չէր հետաքրքրում, երբեմն միայն անցնելուց էր աչքս ընկնում վրան, բայց երբ տատիկը մահացավ, իսկ մորաքույր Մադջին տարան ծերանոց (ուր մինչ օրս էլ ապրում է չճանաչող, անճանաչելի, սմքած՝ ինչպես փոքրիկ կապիկը, հիշողությունը լրիվ կորցրած, հավանաբար ինքն իրենից անտեղյակ ու ազատ), ես թռցրի նկարը, հիմա այն միշտ հետս է։

Ծնողները նստած են։ Մայրիկը ձիգ է, անժպիտ, հագին սև, մետաքսե շրջազգեստ է, նոսր մազերը մեջտեղից բացված են, աչքերը դուրս պրծած են ու քմայքոտ։ Հայրիկը դեռ հմայիչ է, մորուք ունի, ձեռքերը նահապետի պես ծնկներին են։ Հավանաբար այդ պահին մեջն իռլանդացին է արթնացել, համ էլ ուր պիտի փախչեր դրանից։ Երիտասարդ տարիքում նրան ճանաչում էին պանդոկներում, նույնիսկ երեխաների ծնվելուց հետո էլ խմողի ու քեֆ անողի համբավ ուներ։ Բայց շուտով թողեց, երես թեքեց ընկերներից, հող վերցրեց ու ընտանիքի հետ տեղափոխվեց Հարոն Թրաքթ։ Այս լուսանկարը նրա նվաճումների արձանագրությունն էր. հարգարժան, համեստ բարեկեցություն, սև, մետաքսե հագուստով հեզ կին, բավականին բարետես, սլացիկ աղջիկներ։ Բայց ըստ էության բոլորի հագուստները, բացի մորաքույր Մադջինից, մռայլ էին, ծալքաշատ ու գավառական։ Նրանը զուսպ էր ու պարզ, օձիքը բարձր էր, փայլուն, երևի ատլասից էր։ Ոճի զգացումով էր հագնված, գլուխը մի կողմ էր շրջել ու անկաշկանդ ժպտում էր լուսանկարչական խցիկին։ Նա լավ դերձակուհի էր և ըստ երևույթին իմանալով, թե իրեն ինչ կսազեր, ինքն էլ կտրել էր հագուստը։ Քրոջ հագինն էլ ինքը կարած կլիներ, բայց ինչ օգուտ դրանից։ Տատիկս նեղ թևերով, սուր վզով ու վիլվետե լայն օձիքով ինչ֊որ զգեստով էր։ Վրայից ծաղկավոր վիլվետե ժիլետ ուներ։ Այս ամենը հագել էր առանց վերաբերմունքի, իսկ շիկնած դեմքին ամոթի, զսպված ժպիտի ու հուսահատ ներողամտության արտահայտություն կար։ Ավելի շատ տղայի էր նման, մազերը ետ էր սանրել, բայց մի փունջ առաջ էր եկել, և թվում էր, ուր որ է կընկնի աչքերին։ Մատին ամուսնական մատանի կար, հայրս արդեն ծնվել էր։ Այդ ժամանակ քույրերից միայն նա էր ամուսնացած, նա ամենամեծն էր, նաև ամենաբարձրահասակը։

Ընթրիքին տատիկս հարցրեց. «Մայրդ ինչպե՞ս էր», և միանգամից տրամադրությունս ընկավ։

— Լավ է, — պատասխանեցի ես։

Բայց նա բոլորովին էլ լավ չէ ու երբեք էլ չէր լինի։ Դանդաղ զարգացող, անբուժելի հիվանդություն ունի։

— Խեղճ աղջիկ,— շարունակեց մորաքույր Մադջը։

— Մինչև հեռախոսով խոսեցի, հոգիս դուրս եկավ,— ասաց տատիկս,— խոսելու հետ ձայնը վատանում է։

Մորս ձայնալարերի մի մասը վնասված էր, և երբեմն ես ստանձնում էի նրա թարգմանչի դերը, մի բան, որ ինձ սարսափելի ամաչեցնում էր։

— Խեղճ աղջիկ, հիմա ի՜նչ մենակ է զգում իրեն,— ասաց մորաքույր Մադջը։

— Եթե չեն հասկանում իրեն, ինչ տարբերություն, թե որտեղ է։

Հետո տատիկս մեր տան անցուդարձի վերաբերյալ զեկուցում էր պահանջում։ Լվացքն արե՞լ ենք, չորացրե՞լ ենք, արդուկե՞լ ենք։ Թխե՞լ ենք։ Գուլպաները կարկատե՞լ ենք։ Երանի կարողանար օգնել մեզ։ Ինքը կարկանդակներ, բլիթներ ու թխվածքներ կպատրաստեր (իսկ թխվածք ունե՞ք), կարկատանն էլ կաներ, արդուկն էլ։

Հենց ճանապարհները բացեին, մի օրով գալու էր մեր տուն՝ օգնելու։

Ես ընկճվում էի մեզ օգնելու մտքից ու միշտ փորձում էի կանխել նրա ատելությունը։ Մինչև տատիկիս գալը ես պարտավոր էի մաքրել տունը, կարգի պիտի բերեի պահարանները։ Որոշ խայտառակություններ պիտի թաքցնեի՝ թավան, որ այդպես էլ քերելու ժամանակ չէի ունենում, մի տոպրակ լիքը հին շորերը, որ ասել էի, թե արդեն կարկատել ենք, պիտի մահճակալների կամ էլ լվացարանի տակ խոթեի։ Բայց ես երբեք մինչև վերջ ոչինչ չէի մաքրում։ Իմ թափթփվածությունը ճակատագրի դավադրություն էր համարվում, իսկ լույսն անողոքաբար մերկացնում էր մեր խայտառակությունը, ակնհայտ էր, թե որքան հեռու էինք մենք կարգուկանոնից, ընտանեկան բարեկեցությունից, մի բան, որի հարկը, ոչ միայն ես, այլև բոլորը գիտեին։ Բայց իմանալը դեռ ոչինչ չի նշանակում։ Իսկ ես ավելի շատ ոչ թե իմ, այլ մորս համար էի ամաչում։

— Մայրդ վատառողջ է, չի հասցնում ամեն ինչ անել,— վերապահությամբ ասում էր տատիկս՝ այնքան էլ համոզված չլինելով, թե այլապես ամեն ինչ տեղին կլիներ։

Ես աշխատում էի լավ զեկույցներ տալ։ Առաջ, երբ դեռ հավանական կարող էր թվալ, ասում էի, թե մայրս ճակնդեղի թթու էր դնում, կամ էլ մաշված սավաններն էր իրար կպցնում։ Տատիկս գնահատում էր ջանքերս և որսալով ներկայացված պատկերի սուտը (անգամ եթե որոշ մանրամասներ մոտ էին իրականությանը), ասում էր՝ ճի՞շտ։

— Խոհանոցի պահարաններն է ներկում,— ասում էի ես։ Այս մեկը սուտ չէր։

Մայրս պահարանները դեղին էր ներկում ու դռների կամ դարակների վրա՝ ծաղիկ, ձուկ, նավակ կամ էլ դրոշ էր նկարում։ Բայց ձեռքերը դողում էին, և վրձինը երկար չէր կարողանում պահել։ Այնուամենայնիվ վատ չէր ստացվում։ Երբեմն կոպիտ էր լինում, երբեմն՝ շատ պայծառ, երբեմն էլ չոր, ասես արտացոլեր տվյալ պահին նրա հիվանդության վիճակը։

Այդ մասին չէի խոսում տատիկիս հետ. գիտեի, պիտի ասեր սարսափելի անճաշակ ու անհեթեթ բաներ են։ Տատիկիս ու մորաքույր Մադջի, ինչպես և շատերի կարծիքով տներն այնպես պիտի կառուցվեին, որ հնարավորինս նման լինեին մյուս մարդկանց տներին։ Մորս հղացումների ու իրագործումների մի մասը համոզիչ էին դարձնում այդ պնդումը։ Մանավանդ որ ներկերը, վրձիններն ու սկիպիդարը հետո ես պիտի հավաքեի, որովհետև մայրս աշխատում էր մինչև ուժասպառ լինելը, իսկ հետո պառկում էր թախտին ու տնքում։

— Մայրդ միշտ այնպիսի գործեր է ձեռնարկում, որ ինքն էլ վստահ չէ, որ կկարողանա տակից դուրս գալ,— քամահրանքով ու ինքնագոհ ասաց տատիկս,— պահարանները ներկելու փոխարեն լավ կաներ հորդ համար ճաշ եփեր։

Ինչ որ ճիշտ էր՝ ճիշտ էր։

Ընթրիքից հետո, հակառակ եղանակին, տնից դուրս եկա։ Ավանում բուքն այնքան էլ բքի նման չէր, ձյունը տներից ու շինություններից բավական հեռու էր քշված։ Հանդիպեցի ընկերուհուս՝ Բեթի Գոզլիին, նա էլ իմ նման մնացել էր ավանում, ամուսնացած քրոջ տանը։ Մենք շոյված, ավելին՝ հիացած էինք, որ մնացել էինք ավանում ու կարող էինք ինչ֊որ ձևով մասնակցել գիշերային կյանքին, և ոչ թե մթի ու ցրտի մեջ նստեինք գյուղի մեր տներում՝ ու սպասեինք մինչ փոթորիկը ձյան բերանն առներ մեր տները։ Այստեղ փողոցները հաջորդում էին մեկը մյուսին, ձուլվում էին իրար, և ամենուր հավասար լուսավորված էր, մարդկային միտքն ամենուր ներկա էր։ Խաղասենյակում օղակ էին նետում, սահադաշտում սահում էին, Լիցեյ թատրոնում ներկայացում էին դիտում, հրաձգարանում կրակում էին, երկու սրճարանները լիքն էին։ Տարիքի կամ փողի պատճառով այս ամենից մենք զրկված էինք, բայց կարող էինք Կապույտ Բու սրճարանում լիմոնի կոկա խմել, նայել ներսուդուրս անողներին և խոսել մեզ ծանոթ մատուցողուհու հետ։ Բեթին ու ես մեզանից ոչինչ չէինք ներկայացնում, բայց պալատական բանսարկուների պես բավական ժամանակ էինք նվիրում քննարկելու ինչ֊որ բան ներկայացնողներին ու հաջողակներին, ենթադրություններ էինք անում նրանց կարիերայի վայրիվերումների շուրջ, անողոք դատողություններ էինք անում նրանց բարոյականության շուրջ։ Երդվում էինք, որ այս կամ այն տղայի հետ մեկ միլիոն դոլարով անգամ փողոց չէինք ելնի, բայց իրականում երջանկությունից կմեռնեինք, եթե այդ նույն տղաներն ընդամենը մեր անունները տային։ Քննարկում էինք, թե որ աղջիկը կարող էր հղի լինել։ Մեկ ձմեռ անց Բեթին ինքը հղիացավ՝ իրենց հարևան մի ֆերմերից, որի մասին խոսք անգամ չէր ասել, և որը խոսելուց կակազում էր ու վրայից գյուղացու ճենճահոտ էր գալիս։ Հետո նա դարձավ ինքնամփոփ, պատվախնդիր ու հպարտ, ինչպես վայել է ամուսնացած կնոջը, և խոհանոցի ծորակներից, սպիտակեղենից, մանկական տակաշորերից, առավոտյան թուլությունից բացի, ուրիշ ոչնչից չէր խոսում։ Ես թե՛ նախանձում էի, թե՛ սարսափում այս ամենից։

Մենք անցնում էինք այն տան մոտով, ուր միսթր Հարմերն էր ապրում։ Վերի լուսամուտներում, որ իրենն էին, լույս էր վառվում։ Տեսնես երեկոներն ի՞նչ է անում։ Ավանի զվարճանքի վայրերում չէր լինում, կինոթատրոնում կամ սահադաշտում նրան չէիր հանդիպի։ Իրականում նա այնքան էլ սիրված չէր։ Հենց դրա համար էլ ընտրել էի նրան։ Ինձ շոյում էր այն միտքը, թե հատուկ ճաշակ ունեմ։ Ինձ դուր էին գալիս նրա բարակ ու ցից մազերը, կաշվե երիզներով մաշված բաճկոնի մեջ թաքնված նեղ ուսերը, կծու խոսքերը, որ դասարանում ֆիզիկական ուժին էին փոխարինում։ Մի անգամ, դա միակ դեպքն էր, ավանի գրադարանում խոսեցինք։ Ինձ Վելսի ածխահատների մասին մի վեպ խորհուրդ տվեց ընթերցել։ Գիրքն ինձ դուր չեկավ, մեջը սեքս չկար, միայն գործադուլներ, արհմիություններ ու տղամարդիկ էին։

Նրա տան մոտով անցնելով ու Բեթի Գոզլիի հետ լուսամուտների տակ թրև գալով, ես այնուամենայնիվ չէի մատնում նրա նկատմամբ իմ հետաքրքրությունը, հակառակը՝ նրա մասին դաժան կատակներ էի անում, ղզիկ ու ճգնավոր էի անվանում, մեղադրում էի կասկածելի անձնական կյանքի համար, որի պատճառով էլ տանն էր մնում։ Բեթին միանում էր իմ ենթադրություններին, բայց ըստ էության չէր հասկանում, թե ինչու էին դրանք այդքան դաժան ու անվերջ։ Նրա հետաքրքրությունը բորբոքելու համար սկսեցի հավատացնել, թե ինքն է սիրահարված միսթր Հարմերին։ Ասացի, թե տեսել եմ նրան՝ աստիճաններով բարձրանալիս Բեթիի կիսաշրջազգեստի տակ նայելիս։ Ասացի, որ հիմա ձնագնդով կխփեմ նրա լուսամատին ու ներքև կկանչեմ։ Սկզբում Բեթին տարվեց այս երևակայությամբ, բայց քիչ անց շփոթվեց, սթափվեց ու ինձ էլ ստիպելով՝ բռնեց մայրուղու ճանապարհը։

Այս ամբողջ հիմարությունն ու անհեթեթությունը հեռավոր առնչություն անգամ չուներ իմ թաքուն երազների հետ։ Դրանք լի էին ցանկալի հանդիպումներով ու հոգեթով գրկախառնություններով, որ մոտալուտ ու անխուսափելի բաժանումից դառնում էին ավելի կրքոտ ու ցանկալի։

Մորաքույր Մադջի ամուսնությունը հաջող էր։ Նրա երջանիկ ամուսնության մասին շատ էին խոսում, նույնիսկ մեր համայնքում, ուր այդ թեմայով գերադասում են լռել։ (Անգամ այսօր, եթե որևէ մեկին հարցնես՝ ինչպե՞ս եք, պատասխանը կլինի, որ լավ են. երկու ավտոմեքենա ունեն ու մեկ հատ էլ աման լվացող սարք)։ Նման պատասխանը միայն մասնակիորեն է պայմանավորված պարզ, կենցաղային նյութապաշտությամբ, այն սնոտիապաշտ բարեկրթության ինչ֊որ ձև է, որը խուսափում է անգամ երջանկություն, վախ, տխրություն բառերից։

Մորաքույր Մադջի ամուսինը քաղաքական հետաքրքրություններ ունեցող գործարար գյուղացի էր։ Նա սեփական կարծիք ուներ, համառ էր ու նախաձեռնող։ Նրանք զավակներ չունեցան, որ շեղեին մորաքրոջս ուշադրությունը, և նրա երջանկության միակ աղբյուրը դարձավ ամուսինը։ Երբեք չէր մերժում նրա մեքենայով հետը գյուղ կամ որևէ տեղ գնալու առաջարկությունը, թեև ամեն անգամ մահն աչքի առաջ ուներ, որովհետև ամուսինը սարսափելի վարորդ էր, և տեսողությունն էլ գնալով տկարանում էր։ Եվ որպեսզի չվիրավորի ամուսնուն, ինքն էլ մեքենա վարել չսովորեց: Նրա նվիրվածությունը կատարյալ էր։ Իդեալական կնոջ օրինակ էր, թեև այդպիսին ներկայանալու համար երբեք ոչ զոհի, ոչ էլ գերու կերպարանք չէր ընդունում։ Սրտաբաց էր, բայց երբեմն կարող էր կոպիտ լինել, առանձնապես չէր մտահոգվում իր սիրո համար, բայց ցույց էր տալիս, թե երջանիկ է կամ կիսացնդած, ինչպես կուզեք։ Ամուսնու մահից հետո կյանքն առանձնապես չէր հետաքրքրում նրան, իր համար սպասողական շրջան էր սկսվել, միակ բանը, որին հաստատապես ու անվերապահ հավատում էր՝ դրախտն էր։ Նա բավական լավ էր դաստիարակված հուսահատության մեջ չընկնելու համար։

Տատիկիս ամուսնությունը բոլորովին այլ պատմություն է։ Ըստ էության նա ամուսնացել է պապիկիս հետ, երբ դեռ ուրիշին էր սիրում։ Այս մասին մայրս է պատմել։ Նա սիրում էր պատմություններ, հատկապես այնպիսիք, որ լի էին ողբերգական դեպքերով, անձնուրացությամբ ու ճակատագրական բեկումներով։ Իհարկե, մորաքույր Մադջն ու տատիկս երբեք չէին խոսում այդ մասին։ Բայց երբ մեծացա, հասկացա, որ բոլորը գիտեին։ Այդ մարդը շատ շատերի նման մնացել էր ավանում։ Հող էր մշակել ու երեք կին էր ունեցել։ Թե պապիկին, թե տատիկին զարմիկ էր գալիս ու հաճախ էր նրանց տանը լինում, ինչպես և նրանք՝ իր տանը։

Երրորդ անգամ ամուսնանալուց առաջ, այս մասին մայրս էր ասել, եկել էր տատիկիս տեսնելու։ Տատիկս դուրս էր եկել տնից ու նրա սայլով, բոլորի աչքի առաջ, ճանապարհով վերուվար էին արել։ Խորհո՞ւրդ էր հարցրել, թույլտվությո՞ւն։ Մայրս խորապես համոզված էր, որ եկել էր միասին փախչելու առաջարկություն անելու։ Ես կասկածում եմ։ Այդ ժամանակ նրանք երկուսն էլ հիսուն տարեկան էին, ո՞ւր պիտի փախչեին։ Բացի այդ, նրանք երկուսն էլ պրեսբիթերական էին։ Նրանց երբեք ոչ֊ոք սխալ պահվածքի համար չմեղադրեց։ Այդքան մոտ, այդքան անկարելի ու անձնուրաց։ Այս ամենը ստեղծել էր անվերջ սիրո մի վիճակ։ Ես համոզված եմ, որ դա էր տատիկիս ընտրությունը, ինքնավեհացնող, ինքնամոռաց ու ինքնամերժ կիրք, երբեք չբավարարված, երբեք փորձության չգնացած։ Թերևս մեկ֊երկու անգամ, ինչպես այն օրը, այն էլ ծանր ցնցումների ազդեցության տակ։ Այդ մասին երբեք չպիտի խոսեինք։

Պապս տրտնջացող մարդ չէր։ Նա զուսպ էր ու չոր, բավական ուշ էր ամուսնացել ու ընտրել էր արդեն դառնացած սրտով մեկին, իսկ թե ինչու, չէր բացատրել։ Ձմռանը գործն արագ վերջացնում էր՝ ամեն ինչ անելով մանրակրկիտ ու հանգամանալից, հետո նստում էր տնտեսական ու պատմական թեմաներով գրքեր կարդալու։ Էսպերանտո էր ուսումնասիրում։ Վիկտորյան ժամանակաշրջանի վեպերով լեցուն գրադարակների շարքերով մի քանի անգամ անցել էր։ Կարդացածները չէր քննարկում։ Ի տարբերություն իր քենակալի, կարծիքը երբեք հրապարակային չէր դարձնում։ Կյանքից ու շրջապատից սպասումներն այնքան չնչին էին, որ հիասթափվելու առիթ երբեք չէր ունենում։ Բայց գուցե տատիկս էր հիմնավորապես հիասթափեցրել նրան՝ մերժելով բոլոր առաջարկությունները, ո՞վ իմանա։

Եվ ինչպես իմանամ, մտածում եմ՝ ես այս պահին թղթին տալով մտքերս, ինչպես իմանամ այն, ինչ ուզում եմ իմանալ։ Ես օգտագործել եմ այդ մարդկանց, իհարկե ոչ բոլորին, մի մասին։ Իմ նպատակների համար նրանց խեղել եմ, ձևափոխել, վերակերտել։ Հիմա այլևս չեմ անում, հնարավորինս զգույշ եմ, դադարեցրել, մտածում եմ, զղջում եմ։ Ի լուր աշխարհի պատմում եմ այն, ինչ միշտ արել են, մայրս է արել, ուրիշներն են արել, ըստ ուրիշների՝ տատիկս է արել։ Նույնիսկ փակբերան վայրերում են պատմություններ կերտվում։ Մարդիկ իրենք են հյուսում իրենց պատմությունն ու քարշ տալիս իրենց հետ։ Տատիկս էլ իր պատմությունն ուներ, և ոչ ոք երբեք այդ մասին հարց չէր տալիս։

Տատիկս սիրելու յուրահատուկ եղանակ էր ընտրել։ Ես կասեի, որ նա համառ, քողարկված ու ինքնամերժ ռոմանտիկ էր։ Ինձ ուղղված նրա խոսքերից և առհասարակ նրա մտքերից երբեք այսպիսի եզրակացություն չէիր անի։ Ըստ էության ոչ էլ ես եմ բացահայտել, պարզապես համոզված եմ, որ դա այդպես է։ Ես հավատում եմ առանց որևէ ապացույցի, ես հավատում եմ նաև, որ մենք այլ ճանապարհով էլ ենք տեղեկություններ ստանում, հարաբերություններ կան, որ չենք կարող բացահայտել, բայց դրանց գոյությանն ու ճշտությանը պիտի հավատանք։

Սարսափելի կատաղի փոթորիկ էր, մեկ շաբաթ տևեց։ Բայց երրորդ օրը՝ կեսօրին, երբ հայացքս լուսամատից դուրս հառեցի, նկատեցի, որ քամին փոքր֊ինչ մեղմացել է, ձյուն չի գալիս, և ամպերն էլ կարծես մի քիչ քաշվել են։ Ես անմիջապես փրկության պես մտածեցի, որ այդ երեկո կկարողանամ գյուղ գնալ։ Տատիկիս տանն անցկացրած երկու գիշերը բավական էր, որ մեր տունն աչքիս մի քանի անգամ բարձրանար։ Դա մի վայր էր, ուր երբեք կարիք չկար կշռադատելու, թե ինչ եմ անում և ինչ եմ ասում։ Մայրս երբեմն նկատողություն անում էր, բայց միշտ վերջին խոսքն իմն էր։ Ըստ էության ես էի օջախի վրա ջուր տաքացնում, խորդանոցից լվացքի մեքենան բերում ու շաբաթական լվացքն անում։ Ես էի քերում հատակն ու կեղծ սիրահոժարությամբ անվերջ թեյ պատրաստում նրա համար։ Ես կարող էի բացականչել՝ գրո՛ղը տանի, երբ աղբը վառարանի մեջ դատարկելիս մի մասը թափվեր կափարիչի վրա։ Կարող էի ասել, որ սիրեկաններ եմ պահելու, հակաբեղմնավորիչներ եմ օգտագործելու ու երբեք երեխա չեմ ունենալու (իրականում մի երևակայելի ամուսնություն էի պատկերացնում՝ կրքոտ սեր, նույնիսկ մտածել էի, թե ինչ գիշերանոց եմ հագնելու, երբ իմ սիրեկան֊ամուսինը առաջին անգամ այցելեր ծննդատուն)։ Ես կարող էի ասել, որ սեքսի մասին գրելը բոլորովին էլ վատ բան չի և առհասարակ ինչ է նշանակում՝ վատ բառ։

Ես, որ շարունակ աղմկոտ ու երկար֊բարակ կռիվներ էի սարքում, հեռավոր նմանություն անգամ չունեի այն խոհեմ ու զուսպ կերպարի հետ, ինչպիսին տատիկիս տանն էի։ Համեմատելով այս երկու տեսակները, գերապատվությունն անշուշտ առաջինին էի տալիս։ Ես գոհ էի ինձանից, ես ավելի քան գոհ էի։

Գետնին փռված ուղեգորգերը, արդուկված սավանները, փափուկ վերմակները, հասմիկի օճառը... Այս ամենը պատրաստ էի փոխել մեր տան հետ, ուր որտեղ ուզեի կարող էի գցել վերարկուս, հագնվել ու առանց ասելու թե ուր եմ գնում, դուրս գալ տնից, ցանկության դեպքում կարդալ՝ ոտքս դրած վառարանին։

Դասերից հետո քայլերս ուղղեցի տատիկիս տուն՝ ասելու, որ գնում եմ։ Քամին նորից սաստկացել էր։ Գիտեի, որ բուքը նորից լցնելու է ճանապարհները, ըստ էության փոթորիկը չէր դադարել։ Բայց ես ավելի քան երբևիցե ուզում էի տուն գնալ։ Դուռը բացելուն պես քթիս կպավ կարկանդակի տաք բույրը (ձմեռային խնձորներ), և լսեցի ինձ ողջունող երկու պառավ ձայն (մորաքույր Մադջը միշտ, մանկությանս օրերից սկսած, նույն բանն է ասում. «Էն ո՜ւմ աղջիկն է գալիս»)։ Ես հասկացա, որ այլևս չեմ կարող տանել այդ կանոնավորությունը, քաղաքավարությունը, սպասումը։ Նրանց ողջ կյանքը սպասում էր։ Սպասում էին նամակի, սպասում էին ճաշի, սպասում էին քնելու ժամին։ Ձեզ կթվա, թե մորս ժամանակն էլ էր սպասելու ժամանակ, բայց՝ ոչ։ Թույլ, հիվանդ պառկում էր թախտին, բայց գլուխը լիքն էր արտասովոր ծրագրերով ու երևակայություններով, պահանջներով, որ երբեք չպիտի իրականանային, կռիվներով, որ չպիտի պսակվեին հաջողությամբ, նա ապրում էր։ Մեր տանը միշտ թե՛ իրարանցում կար, թե՛ անհրաժեշտություն։ Ձվերը պիտի մաքրվեին, փայտը պիտի բերվեր, կրակը պիտի վառ պահվեր, սեղանը պիտի հավաքվեր։ Ես միշտ շտապում էի, հիշում էի, մոռանում, հետո ճաշից հետո նստում էի այդ ամենի մեջտեղում, սպասում էի, որ վառարանի վրա ամանների ջուրը տաքանար ու ձեռքս էի առնում գրադարանից բերած գիրքը։

Նույնիսկ մեր տանը կարդացած գրքերն էին ուրիշ։ Տատիկիս գրքերը հանգիստ դուրս չէին գալիս դարակից։ Նրանք խորն էին, ճնշվածության ու նեղվածքի մթնոլորտ կար նրանց շուրջը։ Այդ տանը տեղ չկար։

Մեր տանը, հակառակ ողջ իրարանցումին, ամեն ինչի համար տեղ կար։

— Գնում եմ տուն, ընթրիքին այստեղ չեմ լինի,— ասացի ես։

Հագուստներս հանել, նստել էի թեյ խմելու։ Թեյը տատիկն էր պատրաստում։

— Նույնիսկ հանգիստ նստել չես կարող,— սառը ասաց տատիկս։— Գործի մասի՞ն ես մտածում։ Ինչ է՝ վախենում ես առանց քեզ գլուխ չհանե՞ն։

— Չէ, բայց ավելի լավ է տուն գնամ։ Քամին մեղմացել է։ Համ էլ արդեն ձյուն մաքրող մեքենաներն աշխատում են։

— Միգուցե մայրուղին, բայց երբեք չեմ լսել, որ ձեր ճանապարհների ձյունը մաքրեն։

Մեր ապրած վայրը, ինչպես և շատ բաներ, թյուրիմացություն էր։

— Ինչ է՝ վախենո՞ւմ ես իմ թխած կարկանդակն ուտես,— շինծու վիրավորանքով շարունակեց մորաքույր Մադջը։— Նա պարզապես իմ թխածից է փախչում։

— Գուցե և այդպես,— ասացի ես։

— Մի կտոր կեր, հետո գնա, հիմա կսառչի։

— Նա ոչ մի տեղ էլ չի գնա,— նույն տոնով ասաց տատիկս։— Այս փոթորկին ո՞ւր է գնալու։

— Ոչ մի փոթորիկ էլ չկա,— պատասխանեցի ես՝ փրկության համար հայացքս ուղղելով լուսամատին, դրսում համատարած ճերմակ էր։

Տատիկս չրխկոցով բաժակն իջեցրեց ափսեի վրա։

— Լա՛վ, գնա, վեր կաց գնա՛։ Գնա, եթե ուզում ես։ Գնա, սառիր ու մեռիր։

Ես երբեք չէի տեսել, որ տատիկն այդպես հունից դուրս գար։ Չէի կարող անգամ երևակայել։ Շատ տարօրինակ էր, նրա ձայնի մեջ կամ դեմքի վրա երբեք ոչ վրդովմունք, ոչ էլ զայրույթ չէի նկատել։ Նա իր զգացմունքները թաքցնում էր կամ էլ անուղղակի արտահայտում։ Նրա դատողություններն անորսալի էին. ավանդական ու ոչ անձնական։ Ինքնամերժում, ահա թե ինչն էր շշմեցնում ինձ։ Նրա ձայնի մեջ արցունքներ կային, և երբ նայեցի, նրա աչքերում էլ արցունքներ կային, որ այտն ի վար հոսում էին։ Նա լաց էր լինում։ Նա վրդովված էր ու լաց էր լինում։

— Լավ, վեր կաց գնա։ Գնա, Սյուզի Հեֆերմանի նման դու էլ սառիր ու մեռիր։

— Այո, սիրելիս,— ասաց մորաքույր Մադջը,— դա ճիշտ է։

— Խեղճ Սյուզան, մենակ էր ապրում,— ասաց տատիկս, այնպիսի հայացք գցելով վրաս, կարծես ես էի մեղավոր։

— Դու չես ճանաչում նրան,— մխիթարական ձայնով ասաց մորաքույր Մադջը։— Սյուզի Հեֆերմանը Գերշոմ Բելի՝ միսթր Գերշոմ Բելի հետ էր ամուսնացել։ Միսս Գերշոմը։ Մենք միասին էինք դպրոց գնում։

— Անցյալ տարի էլ Գերշոմը մահացավ, երկու ամուսնացած աղջիկ ուներ, բայց առանձին էին ապրում,— թևի միջից հանելով թաց թաշկինակը և մաքրելով աչքերն ու քիթը, ասաց տատիկս՝ շարունակելով խիստ հայացքով նայել ինձ։

— Խեղճ Սյուզան, դուրս էր եկել կովերին կթելու։ Ճամփան չկորցնելու համար հետը պարան պիտի տաներ, բայց չէր տարել ու վերադարձին կորցրել էր իր արահետը, նրան կեսօրին էին գտել։

— Ալեքս Բեթին զանգեց ասաց։ Սյուզանին որոնողներից մեկն էլ նա էր, շատ էր վշտացած,— ասաց մորաքույր Մադջը։

— Մեռե՞լ էր,— հիմարի պես հարցրի ես։

— Ամբողջ գիշեր այս եղանակին ձյան մեջ պառկած մնալուց հետո ինչպես կարող էր կենդանի մնալ,— պատասխանեց տատիկս։ Նա այլևս չէր արտասվում։

— Պատկերացնում եմ խեղճ Սյուզիին՝ մոլորված, տան ճանապարհը փնտրելիս։ Կովերի մասին պիտի չմտածեր։ Իրեն թվացել է, թե տակից դուրս կգա։ Համ էլ ոտքերը լավ չէին։ Երևի հենց ոտքերն են պատճառ դարձել։

— Սարսափելի է,— ասացի ես։— Ես տուն չեմ գնում։

— Եթե ուզում ես՝ գնա,— անմիջապես վրա տվեց տատիկս։

— Չէ՛, մնում եմ։

— Երբեք չես կարող ասել, թե մարդու հետ ինչ կարող է պատահել,— ասաց մորաքույր Մադջը։

Նրա արտասվելն ավելի բնական էր, քան տատիկինը։ Նրա աչքերն ամբողջությամբ թաղված էին արցունքի լճակներում, և այդպես լավ էր։

— Ով կմտածեր, որ Սյուզիի կյանքն այդպես կվերջանար, նա ավելի շուտ իմ տարիքին էր, քան տատիկիդ։ Եվ ո՜նց էր սիրում պարել, միշտ ասում էր, որ մի լավ պարելու համար պատրաստ է քսան մղոն ճանապարհ կտրել։ Մի ժամանակ կատակի համար միմյանց հագուստներ էինք հագնում։ Եթե իմանայի, թե ինչ էր լինելու։

— Ոչ ոք չգիտի, և ինչ օգուտ դրանից,— շարունակեց տատիկս։

Ես լավ ընթրեցի։ Սյուզի Հեֆերմանի մասին այլևս ոչ մի խոսք չասվեց։

Ես հիմա շատ բան եմ հասկանում, թեև իմ հասկանալուց շատ շատերին ոչ մի օգուտ։ Ես հասկացա, որ մորաքույր Մադջը սիրում էր մորս, որովհետև նրա հիվանդանալուց առաջ էլ զգացել էր նրա դժբախտությունը։ Նա երևույթները տեսնելու բացառիկ ընդունակություն ուներ։ Բայց տատիկիս օրինակներ էին պետք։ Տատիկս ինքն էր իրեն կրթել, գիտեր՝ ինչ խոսել, ինչ՝ ոչ, հասկացել էր ճանաչելու կարևորությունը, ձգտել էր դրան, հասել էր, գիտեր նաև, որ կարող էր նաև չհասնել։ Մորաքույր Մադջը չգիտեր այս ամենը։ Տատիկս հաճախ էր մորս պատճառով դժվար կացության մատնվում, միգուցե նաև գնահատում էր մորս ջանքերը, և շատ հաճախ հաջողությամբ, բայց ոչ երբեք բացահայտորեն, հեգնում էր կամ մեղադրում նրան։

Ես հասկանում էի, թե ինչու էր տատիկս դառն արտասվում Սյուզի Հեֆերմանի համար, նաև իր համար, նաև այն բանի համար, որ ես շատ եմ ուզում տուն գնալ, և ինչու։

Նա գիտեր և չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչպես կարող էր այդպես պատահել, այդպես անբացատրելի, ինքը, որ այդքան ինքնուրույն էր, նպատակադիր, դարձել է մի ուրիշ ծեր կին, որին խաբում էին, որից մարդիկ փախչում էին ու խուսափում։

ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ՊԱՀԱԿԻ ԶԵԿՈՒՑԱԳԻՐՔԸ
(Վ. Ս. Նեյփոլ)

21֊ը նոյեմբերի

22:30֊ին Ս. Օ. Քեվենդրն ընդունեց Ս. հյուրանոցի հերթափոխը։ Ամեն ինչ կարգին է։ Սեզար Օլվին Քեվենդր

7:00֊ին Ս. Օ. Քեվենդրը Ս. հյուրանոցի հերթափոխը հանձնեց պրն Վինալեսին։ Զեկուցագիր չի գրվել։ Սեզար Օլվին Քեվենդր

22֊ը նոյեմբերի

22:30֊ին Ս. Օ. Քեվենդրն ընդունեց Ս. հյուրանոցի հերթափոխը։ Զեկուցագիր չի գրվել։ Սեզար Օլվին Քեվենդր

7:00֊ին Ս. Օ. Քեվենդրը Ս. հյուրանոցի հերթափոխն հանձնեց պրն Վինալեսին։ Ամեն ինչ կարգին է։ Սեզար Օլվին Քեվենդր

Արդեն երրորդ անգամն է, որ գիշերային պահակին՝ Ս. Օ. Քեվենդրին, իր պարտականությունների կատարման ժամանակ քնած եմ գտնում։ Անցյալ գիշեր, 00:45֊ին նա դարձյալ քնած էր հյուրանոցի հանգստի սենյակում, ճոճաթոռի մեջ։ Այդ պատճառով գիշերային պահակ Քեվենդրն ազատվել է աշխատանքից։

Գիշերային պահակ Հիլյարդ, այսուհետ այս գիրքը կկոչվի «Գիշերային պահակի զեկուցագիրք»։ Հուսով եմ, որ գրքում կկարդամ գիշերվա ընթացքում հյուրանոցում տեղի ունեցած ամեն ինչի մանրամասն հաշվետվությունը։ Նախկին գիշերային պահակ Քեվենդրի օրինակը թող ձեզ դաս լինի։ Կառավարիչ՝ Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Պրն կառավարիչ, դիտողությունը կարդացել եմ։ Իմ հարցում կարող եք հանգիստ լինել։ Գիշերային պահակ՝ Չարլզ Էթելբերթ Հիլյարդ

23֊ը նոյեմբերի

23:00֊ին գիշերային պահակ Հիլյարդն ընդունեց Ս. հյուրանոցի հերթափոխը։ Ստացել եմ գրպանի մեկ լապտեր, սառնարանի 2 բանալի և համար 1, 3, 6, 10 և 13 սենյակների բանալիները։ Ինչպես նաև 25 տուբ Կարիբյան գարեջուր, 2 տուբ Հեյնեկեն և 2 տուբ ամերիկյան ծխախոտ։ Գարեջրի տուբերը չեն բացվել, բարը չի բացվել, ամեն ինչ կարգին է։ Զեկուցում չունեմ։ Չարլզ Էթելբերթ Հիլյարդ

7:00֊ին գիշերային պահակ Հիլյարդը Ս. հյուրանոցի հերթափոխն հանձնեց պրն Վինալեսին։ Հանձնել եմ գրպանի մեկ լապտեր, սառնարանի 2 բանալի, համար 1, 3, 6, 10 և 13 սենյակների բանալիները, 32 տուբ գարեջուր։ Բարը չի բացվել, ամեն ինչ կարգին է։ Զեկուցում չունեմ։ Չարլզ Էթելբերթ Հիլյարդ

Գիշերային պահակ Հիլյարդ, այս առավոտ պրն Վիլսը խիստ բողոքեց, որ անցյալ գիշեր նրան թույլ չեք տվել մտնել բար։ Վստահ չեմ, թե դուք լավ եք պատկերացնում այս հյուրանոցի նպատակը։ Սրանից հետո հյուրանոցի բոլոր հյուրերին իրենց ուզած ժամին կթողնեք բար։ Ձեր պարտականությունն ընդամենը իրենց վերցրածն արձանագրելն է։ Հենց այս նպատակով է հյուրանոցն այդքան տուփ գարեջուր ստանում (ի դեպ, խնդրում եմ նկատի ունեցեք, թե ինչպես է գրվում տուփ բառը)։ Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Պրն կառավարիչ, դիտողությունն ընդունում եմ։ Ներողություն եմ խնդրում, որ կրթություն ստանալու հնարավորություն չեմ ունեցել։ Չարլզ Էթելբերթ Հիլյարդ

24֊ը նոյեմբերի

23:00֊ին գիշերային պահակ Հիլյարդն ընդունեց հերթափոխը։ Ստացել եմ մեկ լապտեր, Բարի 1 բանալի, Սառնարանի 2 բանալի, 32 տուփ Գարեջուր։ Ամեն ինչ կարգին է։ Կեսգիշերին՝ 12:00֊ին բարը փակվեց, բարապանը գնաց՝ այնտեղ թողնելով պրն Վիլսին և մյուսներին։ Նրանք գնացին 1:00֊ին։ Պրն Վիլսը վերցրեց 16 Կարիբյան գարեջուր, պրն Վիլսոնը՝ 8, պրն Փերսին՝ 8։ 2:00֊ին պրն Վիլսոնը ետ եկավ բար և վերցրեց 4 Կարիբյան և մի քանի կտոր հաց։ Հացը կտրելիս ձեռքը կտրեց, բայց խնդրում եմ մի անհանգստացեք, սըր, գորգի վրայից հետքերը մաքրել եմ։ 6:00֊ին պրն Վիլսը նորից եկավ հանքային ջրի ետևից։ Չունեինք, տեղը լիմոնադ վերցրեց։ Սըր, ինչպես տեսնում եք, ուզում եմ գործս լավ անել, սըր, չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է գիշերային պահակ Քեվենդրը քնել աշխատանքի ժամին։ Չարլզ Էթելբերթ Հիլյարդ

Շատ վստահ եք նշում ժամերը, կարծես թե հյուրերը միշտ նույն ժամին են բար գալիս։ Խնդրում եմ, բարի եղեք ճիշտ ժամը նշել։ Խոհանոցի ժամացույցը պատուհանի գոգին է, անջատիչների մոտ։ Կարող եք օգտվել, բայց ամեն առավոտ հերթափոխն հանձնելուց հետո այն պետք է տեղը դնեք։ Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Դիտողությունը կարդացել եմ, Չրլզ. Էթելբերթ Հիլյարդ

25֊ը նոյեմբերի

Կեսգիշերին բարը փակվեց և 12:23֊ին բարմենը գնաց՝ բարում թողնելով պրն Վիլսին և ուրիշներին։ Պրն Օուենը վերցրեց 5 շիշ Կարիբ., պրն Վիլսոնը՝ 6 շիշ Հեյնեկեն, պրն Վիլսը՝ 18 Կարիբ., և նրանք գնացին 2:52֊ին։ Արտասովոր ոչինչ տեղի չի ունեցել։ Պրն Վիլսը շատ աննախանձելի վիճակի մեջ էր։ Չեմ պատկերացնում, թե ինչպես են կարողանում այդքան խմել։ 18 շիշ միայն մեկ մարդ է խմում, սա հերիք է, որ ամեն ոք 7֊րդ օրվա ադվենտիստ դառնա։ Մի մարդ էլ եկավ բար, նրա անունը չգիտեի, լսեցի՝ նրան Փոլ էին ասում։ Ինձ օգնեց, որովհետև մյուսները ի վիճակի չէին, և մենք պրն Վիլսին իր սենյակը տարանք, կոշիկները հանեցինք, մյուս հագուստներն էլ ու դուրս եկանք։ Սըր, չեմ կարող ասել թե մինչ ես դրսում էի, նրանք խմիչք վերցրե՞լ են, թե՝ ոչ։ Պեպսի֊կոլայի ցուցափեղկում ամեն ինչ տեղն էր, բայց նրանք դեռ խմում էին, երևի ինչ֊որ բան վերցրել են։ Սըր, պրն Վիլսին սպասարկելու համար ես օգնականի կարիք ունեմ։

Պրն կառավարիչ, ժամացույցը փչացել է։ Սըր, երբ ես պրն Վիլսի սենյակից ետ եկա, տեսա, որ փչացել է։ Կանգնել էր 3:19֊ին, սըր։ Չրլզ. Է. Հիլյարդ

Անցյալ գիշեր սառնարանից 2 կգ հորթի միս է պակասել, ինչպես նաև կտրվել է պահարանի մեջ եղած տորթը։ Գիշերային պահակ Հիլյարդ, այս բաների վրա աչք պահելը ձեր պարտականությունն է։ Ձեզ նաև նախազգուշացնում եմ, որ հետագայում նման միջադեպերից խուսափելու համար ոստիկաններին խնդրել եմ ստուգել հյուրանոցից դուրս եկող աշխատակիցներին։ Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Պրն կառավարիչ, սըր, չեմ հասկանում, թե մարդիկ ինչո՞ւ են այդքան հաճույքով մեղադրում իրենց ծառայողներին։ Ինչ վերաբերում է տորթին, ասեմ, որ պահարանը գիշերը փակ էր, և ես բանալի չունեի։ Իմ պահակության ընթացքում ամեն ինչ ապահով է, սըր։ Չրլզ. Հիլյարդ

26֊ը նոյեմբերի

Բարը փակվեց կեսգիշերին, և բարապանը գնաց։ Պրն Վիլսը չեկավ, լսեցի, որ այս գիշեր ամերիկյան բազա է գնացել։ Բոլորը հանգիստ էին, արտասովոր ոչինչ տեղի չի ունեցել։ Պրն կառավարիչ, մի բան եմ խնդրում, սըր։ Սըր, խնդրում եմ բարապանին զգուշացրեք, որ ինձ տեղեկացնի, երբ հյուրանոցում կին հյուրեր ենք ունենում, սըր։ Չ. Է. Հիլյարդ

Այս առավոտ հյուրերից մեկից տեղեկացա, որ գիշերը հյուրանոցում լացի ձայն է լսվել։ Իսկ դուք գրել էիք, թե բոլորը հանգիստ էին։ Խնդրում եմ մանրամասն գրեք։ Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Բացատրությունը գրեք այստեղ։

ԲԱՑԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ. Կեսգիշերից ոչ շատ անց հեռախոսը զնգաց, և մի կին պրն Խիմենեսին խնդրեց։ Ես փորձում էի նրան ասել, թե որտեղ է Խիմենեսը, բայց կինն ասում էր, որ լավ չի լսվում։ Տասնհինգ րոպեից նա մեքենայով եկավ, բարկացած էր ու քնատ, ես բարձրացա վեր՝ կանչելու պրն Խիմենեսին։ Դուռը կողպած չէր, ես ներս մտա և շարժեցի նրա ոտքը, շատ կամաց ձայն տվեցի, իսկ նա տեղից վեր թռավ և սկսեց բղավել։ Երբ ուշքի եկավ, ասաց, որ մղձավանջի մեջ էր։ Հետո ներքև իջավ ու կնոջ հետ դուրս եկավ։ Մնացյալը կարիք չկա նշել։

Պրն կառավարիչ, ձեզ նորից եմ խնդրում, խնդրում եմ բարապանին զգուշացրեք, որ ինձ տեղեկացնի, երբ հյուրանոցում կին հյուրեր ենք ունենում։ Չ. Հիլյարդ

27֊ը նոյեմբերի

Բարը փակվեց 1:00֊ին։ Պրն Վիլսը և մի ամերիկացի 19 Կարիբյան վերցրին։ 2:30֊ին մի ոստիկան եկավ և պրն Վիլսին հարցրեց, ասաց, որ իրենից 200 դոլար են գողացել, իսկ վերջին անգամ նա Ս. հյուրանոցում պրն Վիլսի և մյուսների հետ խմելուց է եղել։ Պրն Վիլսը և ոստիկանն ուզեցին, որ բարը բացեմ, որպեսզի փնտրեն այնտեղ։ Ասացի, որ հենց այնպես, նրանց համար չեմ կարող բացել բարը, որ կառավարչին պետք է դիմեն։ Հետո ամերիկացին ասաց, որ դա ընդամենը կատակ է, ինքը կատակում է և ուզում է ոստիկանին ծիծաղեցնել։ Իսկ ոստիկանն ինձ էր հետևում։ Հետո պրն Վիլսը ծիծաղելով մեքենան թողեց ավտոտնակում՝ որովհետև ինքը չէր կարող քշել, իսկ ամերիկացին դրսում սպասում էր, ու նրանք երկուսն էլ փռվեցին գետնին, երբ ուզում էին մեքենա նստել. պրն Վիլսն ասաց, այ թե բիճն ես, հա՜, ամեն անգամ, երբ փողդ վերջանում է, գրպանս ես մտնում։ Ոստիկանը թողեց հեռացավ։ Չ. Հիլյարդ

Գիշերային պահակ Հիլյարդ՝ «Մնացյալը կարիք չկա նշել»։ Դուք չպիտի որոշեք, թե գիշերային պահակի զեկուցագրքում ինչը կարիք կա նշել, ինչը՝ ոչ։ Այդ երբվանի՞ց դարձաք այս հյուրանոցի միակ տերը և որոշեցիք, թե ինչը կարիք կա նշել։ Եթե հյուրանոցում տեղեկացած չլինեի, այդպես էլ չէի իմանա, որ գիշերը հյուրանոցում լացի ձայն է լսվել։ Ի դեպ, կարո՞ղ եք մանրամասնել, թե ով է պրն Խիմենեսը և ի՞նչ սենյակներ է զբաղեցրել կամ զբաղեցնում և ի՞նչ հիմունքներով։ Ես ձեզ անձամբ եմ ասել, որ բոլոր հյուրերի ցանկը անջատիչների կողքի դարակում է։ Եթե նրա անունը ցանկում գտնեք կամ նրա մասին որևէ տեղեկություն հաղորդեք, երախտապարտ կլինեմ։ Դուք շատ լավ գիտեք, կինը, որի մասին հարցնում եք, 12֊րդ համարի միսս Ռոսքոն է։ Հյուրերին անկոչ զանգերից պաշտպանելը ձեր պարտականությունն է։ Այդպիսի մարդկանց ոչ մի տեղեկություն չպիտի տաք, և ես ուրախ կլինեմ, որ հետագայում նման զանգերն ինձ փոխանցեք։ Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Սըր, ձեզ արդեն երկրորդ անգամ եմ հարցնում նույն բանը։ Ես միշտ համոզված եմ եղել, որ գիշերային պահակությունը հանգիստ գործ է, ես չեմ ուզում խառնվել սպիտակամորթ մարդկանց գործերին։ Երբ գնացի 12֊րդ սենյակ նրան կանչելու, այնտեղ մի պարոն էլ կար, և ես մտածեցի, որ կարիք չկա նշել, որովհետև իմ գործը չի, սըր։ Չ. Է. Հ.

28֊ը նոյեմբերի

Կեսգիշերին, ժամը 12:00֊ին բարը փակվեց, և 12:30֊ին բարապանը գնաց՝ բարում թողնելով պրն Վիլսին և մյուսներին, որոնք բոլորը գնացին 1:25֊ին։ Պրն Վիլսը վերցրեց 8 Կարիբյան, պրն Վիլսոնը՝ 12, պրն Փերսին՝ 8, և մի մարդ, որին Փոլ էին ասում՝ 12։ Միսս Ռոսքոն նրանց միացավ 12:33֊ին, վերցրեց չորս ջին։ Բոլորը նրան Տրինիդադի Մինի էին ասում, հետո սկսեցին երգել այն երգը և ուրիշ երգեր էլ։ Արտասովոր ոչինչ տեղի չի ունեցել։ Հետո 12֊րդ սենյակից մեղմ երգի և կիթառի ձայն էր գալիս։ 2:17֊ին մի մարդ եկավ և խնդրեց օգտվել հեռախոսից: Մինչ նա օգտվում էր հեռախոսից, մոտավորապես 7 մարդ մտավ ներս և ուզում էին ծեծել նրան, բայց նա լսափողը վայր դրեց, և բոլորը փախան։ Ժամը 3:00֊ին նկատեցի, որ պահարանի կողպեքը չկա, բացեցի, տեսա տորթը չկա, բայց կողպեքը մյուս տեղում էլ չէր, սըր։ 6:00֊ին պրն Վիլսը նորից իջավ, քաղցրավենիք էր ուզում։ Սառնարանում փնտրեց, բայց չգտավ։ Մի կտոր անանաս վերցրեց։ Սառնարանում ծածկած ափսե կար, բայց մեջը ոչինչ չկար։ Պրն Վիլսը դուրս հանեց, կատուն ցատկեց վրան, ափսեն ընկավ գետին ու կոտրվեց։ Ավտոտնակի լամպը չի վառվում։ Չ. Է. Հ

Հաճեցեք զեկուցագրի վերջում ամբողջությամբ ստորագրել։ Կարծես թե սովորություն եք դարձրել «արտասովոր ոչինչ» արտահայտությունը։ Խնդրեմ շարունակեք մանրամասն նշումները և նման միտք հայտնելուց առաջ մտածեք։ Ուզում եմ հասկանալ, թե ինչ է նշանակում՝ արտասովոր ոչինչ։ Ես գիտեմ, իհարկե՝ ոչ ձեզանից, հոգնել եմ կրկնելուց, որ ոստիկանները սովորություն են դարձրել գիշերները հյուրանոց այցելելը. մեծապես երախտապարտ կլինեմ, եթե ժամանակ գտնեք և նշեք այցելությունների ժամերը: Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Սըր, ոչինչ արտասովոր նշանակում է՝ ամեն ինչ սովորական։ Ինչ գրում եմ, ձեզ դուր չի գալիս։ Չեմ հասկանում, թե գիշերային պահակի գործն ինչ գործ է։ Եթե գիշերային պահակ աշխատելու համար մարդիկ Քեմբրիջի վկայական պիտի ունենան, ապա ես կրթություն չունեմ, և երևի սա է պատճառը, որ բոլորին թվում է, թե կարող են ինձ վիրավորել։ Չարլզ Էթելբերթ Հիլյարդ

29֊ը նոյեմբերի

Կեսգիշերին բարը փակվեց, և 12:45֊ին բարմենը դուրս եկավ՝ բարում թողնելով պրն Վիլսին, միսս Ռոսքոյին և մյուսներին։ Պրն Վիլսն ու միսս Ռոսքոն դուրս եկան 12:30֊ին՝ թողնելով պրն Վիլսոնին և այն մարդուն, որին Փոլ էին ասում։ Բոլորը դուրս եկան 1:00֊ին։ 2:20֊ին պրն Վիլսն ու ընկերները ետ եկան և նորից գնացին 3:05֊ին։ 3:45֊ին պրն Վիլսը վերադարձավ, հաց վերցրեց, կաթ, ձիթապտուղ և բալ, մշկընկույզ էլ ուզեց, ասացի՝ չունենք։ 2 շիշ Կարիբյան խմեց և 10 րոպեից գնաց։ Նա վերցրեց նաև միսս Ռոսքոյի պայուսակը։ Բոլոր խմիչքները, բացի 2 Կարիբյանից, վերցրեց այն մարդը, որին Փոլ են ասում։ Չգիտեմ, սըր, այս աշխատանքն ինձ դուր չի գալիս, միգուցե գիշերային բարապան վերցնեն։ 5:30֊ին միսս Ռոսքոն և այն մարդը, որին Փոլ են ասում, վերադարձան բար։ Նրանք վիճում էին, պրն Փոլն ասում էր՝ դուք ինձ վարակել եք, միսս Ռոսքոն ասում էր՝ վատ եմ, իսկ հետո՝ չեմ ուզում այդ անիծված կաթը բղավելով ետ տվեց հատակին։ Հատակն էի մաքրում, երբ եկավ պրն Վիլսն ու հանքային ջուր ուզեց։ Մեզ էլի հանքային ջուր է հարկավոր, բայց պրն Վիլսին, Փոլին և ընկերներին սպասարկելու համար ես լրացուցիչ օգնականի կարիք ունեմ։ Ոստիկանները եկան 2֊ին, 3:48֊ին և 4:52֊ին։ Նրանք երկար նստեցին։ Բակում երկու անգամ իրենց զենքերը լիցքավորեցին։ Քննիչը հարցուփորձ էր անում։ Չգիտեմ, սըր, մտածում եմ՝ լավ կանեմ այլ աշխատանքի անցնեմ։ 3:00֊ին լսեցի՝ մեկը բղավեց՝ գողը, և տեսա, որ մի մարդ վազելով դուրս գնաց, հետո 9֊րդ սենյակից պրն Լոնդոնն ասաց, թե 80 սենթ է կորցրել և մի տուփ ծխախոտ, որ թողել էր զգեստապահարանում։ Չեմ հասկանում, թե այս հյուրանոցում մարդիկ երբ են քնում։ Չարլզ Էթելբերթ Հիլյարդ

Գիշերային պահակ Հիլյարդ, գողացել են 80 սենթից ավելի գումար։ Ըստ էության, գիշերվա ընթացքում մի քանի սենյակներ են մտել, ներառյալ՝ իմը։ Հենց այսպիսի դեպքերը կանխելու համար են ձեզ աշխատանքի վերցրել։ Կարծես թե մեր հաճախորդների սովորությունների նկատմամբ ձեր հետաքրքրասիրությունը շեղում է ձեզ ձեր պարտականություններից։ Ձեր խրատները փողոցային մուրացկաններին պահեք։ 7֊րդ սենյակից պրն Փիքը բողոքեց, որ հակառակ իր թախանձագին խնդրանքներին, նրան ժամը 5:00֊ին չեք արթնացրել։ Եվ նա ուշացել է Բրիտանական Գվիանայի ինքնաթիռից։

Այս առավոտ համարներին թերթ չի բաժանվել։ Նորից եմ զգուշացնում՝ փոստը անձամբ դռնապան Վինալեսին պետք է հանձնվի։ Եվ փոստատարի հեծանիվը, որը, դարձյալ հիշեցնում եմ, հյուրանոցի սեփականությունն է, վնասվել է։ Ինչո՞վ եք զբաղված գիշերները։ Վ. Ա. Ջ. Ինսքիփ

Խնդրում եմ, մի հարցրեք, սըր։ Ինչ վերաբերում է փչացած հեծանիվին՝ հեծանիվը մնացել է այնտեղ, որտեղից որ ընդունել եմ, ոչինչ չի պատահել, որ վնասեր այն։ Ես միշտ ուշադիր եմ գույքի նկատմամբ։ Չեմ հասկանում, թե ինչպես կարող է ձեր մտքով անցնել, թե ես հեծանիվ քշելու ժամանակ ունեմ։ Թերթերի մասին՝ սըր, ոստիկանները թերթերը կարդացել էին ու այն օրը գցել, որ մտածեցի լավ չի լինի, եթե այդ վիճակում հյուրերին տամ։

7֊րդ սենյակի պրն Փիքին արթնացրի 4:50֊ին, 5֊ին, 5:15֊ին, 5:30֊ին։ Ինձ ասաց՝ հանգիստ թող, մեկ անգամ էլ լուցկու տուփ շպրտեց վրաս, և լուցկիները ցրվեցին հատակով մեկ։ Ես միշտ ամեն ինչ անում եմ կարողություններիս առավելագույնով, բայց, Աստված է վկա, գիշերային պահակի այսպիսի գործ երբեք չեմ արել, այնքան եմ գրում, որ ուրիշ բան անելու ժամանակ չի մնում, չորս ձեռք ու վեց աչք չունեմ և պրն Վիլսին ու նրա ընկերներին սպասարկելու համար լրացուցիչ օգնականի կարիք ունեմ։ Ես աղքատ մարդ եմ, դուք կարող եք վիրավորել ինձ, բայց մի վիրավորեք իմ հավատը, սըր, որովհետև բարի Աստված տեսնում է ամեն ինչ և պատժում, սըր։ Չեմ հասկանում, թե իմ սեփական կամքով ինչ գործի անցա ու փորձանքի մեջ ընկա։ Ուզածս թեթև գիշերային գործ էր, իսկ ստացածս միայն վիրավորանք է։ Չարլզ Է. Հիլյարդ

30֊ը նոյեմբերի

12:25֊ին բարը փակվեց, և բարապանը դուրս եկավ 1:00֊ին՝ բարում թողնելով պրն Վիլսին և ընկերներին։ Պրն Վիլսը վերցրեց 12 Կարիբյան, պրն Վիլսոնը՝ 6, պրն Փերսին՝ 14, միսս Ռոսքոն՝ 5 ջին։ Միսս Ռոսքոն գնաց 1:30֊ին։ 12֊րդ սենյակից թեթև երգի և մեղմ կիթառի ձայն էր գալիս։ Արտասովոր ոչինչ տեղի չի ունեցել։ 1:35֊ին եկան ոստիկանները և նստեցին բարում, ոչ խմեցին, ոչ խոսեցին, նստելուց բացի ոչինչ չարեցին։ 1:45֊ին պրն Մաքֆերսոնի հետ եկավ այն մարդը, որին Փոլ են ասում։ Նրանք երկուսն էլ անընդհատ ընկնում էին ու ծիծաղում՝ փշրելով ոտքերի տակ եղած ամեն ինչ։ Մարդը, որին Փոլ էին ասում, ասաց՝ ուր որ է հրավառությունը կսկսվի, Մինիին ասա՝ Մալքոմն է գալիս, նավն արդեն նավահանգստում է։ Պրն Վիլսն ու ընկերները ցփնեցին խմիչքը՝ թողնելով մեկ֊երկու կիսատ շիշ, իսկ հետո այն մարդը, որին Փոլ էին ասում, ասաց, որ գնամ 12֊րդ սենյակ և Մինի Ռոսքոյին ասեմ, որ Մալքոմն է գալիս։ Չեմ հասկանում, թե մարդիկ ինչպես են կարողանում իրենց այդպես պահել։ Նկատեցի, որ բարի դռան կողպեքը կոտրված է և փայտի մի կտորից կախված։ Երբ բարձրացա 12֊րդ սենյակ և միսս Ռոսքոյին ասացի, որ Մալքոմն է գալիս՝ նավն արդեն նավահանգստում է, նա անմիջապես սթափվեց, կարծես թե էլ չէր ուզում կիթառի երաժշտություն լսել, և խնդրեց, որ իրեն մի տեղ թաքցնեմ։ Չգիտեմ, երևի հատուցման պահն էր եկել։ Բայց նա ինձ չէր լսում, շտապ սենյակն էր կարգի բերում՝ հավաքելով իրերը, հետո վազեց դեպի միջանցքն ու, մինչ նրան կկանգնեցնեի, ետևի աստիճաններով փախավ։ Հետո 5:20֊ին, երբ դեռ միջանցքում էի, վազքով ինձ մոտեցավ մի խոշոր մարդ ու դատավորի պես լուրջ ու հարբեցողի պես խելակորույս սկսեց հարցնել՝ ո՞ւր է նա, ո՞ւր է նա։ Ես հարցրի, թե արդյո՞ք իրավունք ունի նրան կանչելու, նա պատասխանեց՝ հիմար բաներ դուրս մի տուր, ո՞ւր է նա, ո՞ւր է նա։ Հիշելով անցյալ անգամվա դեպքը և պրն Խիմենեսին, ես նրան ուղեկցեցի կառավարչի սենյակը։ Պրն Ինսքիփի սենյակից քչփչոցի ձայն էր գալիս, ճանաչեցի պրն Ինսքիփի քնատ ձայնն ու միսս Ռոսքոյի ձայնը։ Կարմրած մարդը ներխուժեց սենյակ ու հաջորդ հինգ րոպեի ընթացքում լսվում էր՝ գմ՛փ֊դմ՛փ֊դըդը՛մփ֊դըդը՛մփ, ու այդ կնոջ լացի ձայնը։ Չեմ հասկանում, թե այս գիշերային պահակի գործն ինչ գործ է, մի հանգիստ գործ լիներ, ասենք՝ ոստիկանի պես։ Քիչ անց խաղաղվեցին, և կարմրած մարդը միսս Ռոսքոյին հրելով դուրս հանեց, և նրանք տաքսի նստեցին։ Ոստիկաններն հանգիստ նստած էին բարում։ Հետո պրն Փերսին ու մյուսները մեկ֊մեկ վերադարձան բար, նրանք հանգիստ խոսում էին և 3:00֊ին գնացին։ 3:15֊ին պրն Վիլսը ետ եկավ, վերցրեց մեկ վիսկի, 2 Կարիբյան։ Անանաս կամ որևէ քաղցր միրգ ուզեց, բայց չունեինք։ 6:00֊ին պրն Վիլսը եկավ բար ու հանքային ջուր ուզեց, բայց չունեինք։ Սըր, պրն Վիլսի համար մի քանի շիշ հանքային ջուր պիտի բերենք։ 6:30֊ին թերթերը բերեցին, և 7:00֊ին ես դրանք փոխանցեցի դռնապանին։ Չարլզ Հիլյարդ

Պրն Հիլյարդ, պրն Ինսքիփի հանկարծակի հիվանդության պատճառով ժամանակավորապես ես կփոխարինեմ նրան։ Հուսով եմ, որ կշարունակեք ձեր գիշերային նշումները, բայց ուրախ կլինեմ, եթե դրանք հնարավորինս համառոտ լինեն։ Կառավարչի ժամանակավոր պաշտոնակատար՝ Ռոբ. Մագնուս

1֊ը դեկտեմբերի

22:30֊ին Չ. Է. Հիլյարդն ընդունեց Ս. հյուրանոցի հերթափոխը։ Ամեն ինչ կարգին է։ Կեսգիշերին, 24:00֊ին բարը փակվեց։ 2:00֊ին պրն Վիլսը վերցրեց 2 Կարիբյան, 1 հաց։ 6:00֊ին պրն Վիլսը վերցրեց 1 հանքային ջուր, 7:00֊ին գիշերային պահակ Հիլյարդը հերթափոխն հանձնեց պրն Վինալեսին. նրան փոխանցվեց 1 լապտեր, սառնարանի 2 բանալի, համար 1, 3, 6 և 12 սենյակների բանալիները։ Բարը չի բացվել։ Ամեն ինչ կարգին է։ Զեկույց չունեմ։ Չ. Է. Հ.

ԹՇՆԱՄԻՆ
(Վ. Ս. Նեյփոլ)

Ես միշտ մտածում էի, որ այդ կինը՝ մայրս, իմ թշնամին է։ Ինչ էլ որ անեի, նա անվերապահորեն սխալ էր հասկանում, և եկավ մի պահ, երբ սկսեցի մտածել, որ նա ոչ միայն չի հասկանում, այլև չի հանդուրժում ինձ։ Ես միակ երեխան էի, բայց նրա կողքին չափազանց շատ էի։

Նա ասում էր. «Ինձնից հեռու ինչ ուզում ես արա։ Հորդ փոքր տեսակն ես, ինձնից ոչինչ չկա մեջդ»։

Իմ և մորս միջև իրական խզումը տեղի ունեցավ ոչ թե Միգել փողոցում, այլ գյուղում։

Մայրս որոշել էր բաժանվել հորիցս և ուզում էր, որ ես էլ հետը գնայի իր մոր տուն։

Ես մերժեցի։

Հայրս հիվանդ էր, անկողին էր ընկել։ Եվ բացի այդ, նա խոստացել էր մի ամբողջ տուփ գունավոր կավիճներ նվիրել, եթե հետը մնայի։

Նախընտրեցի կավիճներն ու հորս։

Այդ ժամանակ մենք Կանուպիայում էինք ապրում, հայրս շաքարի կալվածատան կառապանն էր։ Ոչ թե ստրուկների, այլ ազատ մարդկանց էր տեղափոխում, բայց իրեն այնպես էր պահում, ասես բոլորը ստրուկ լինեին։ Իր հսկա, անճոռնի, շագանակագույն ձիով հայտնվում էր կալվածքում, գործավորների վրա ճայթեցնում էր մտրակը, և ասում են (մինչև օրս էլ դժվարանում եմ հավատալ), որ ծեծում էր նրանց։

Չեմ հավատում, որովհետև հայրս ողջ կյանքում ապրելու էր Կանուպիայում և լավ գիտեր, որ իրականում կանուպիացիներին հնարավոր չէ ճնշել։ Նենգ ժողովուրդ չեն, բայց սպանելը նրանց համար ոչինչ է. կարող են տարիներով սպասել՝ իրենց չսիրած մարդուն սպանելու համար։ Կանուպիան և Թեյբըլլենդը Տրինիդադի երկու մասերն են, այստեղ հանցագործություններ բավական հաճախ են կատարվում՝ տեղական ոստիկանների համար ապահովելով արագ առաջխաղացում:

Սկզբում բարաքներում էինք ապրում, հետո հայրս ուզեց, որ տեղափոխվենք մոտակայքում գտնվող փայտե փոքրիկ տնակը։

Մայրս ասաց. «Է՛յ, հերոս ձևացող, գնա և ինքդ ապրիր քո տանը, լսո՞ւմ ես»։

Անշուշտ նա վախենում էր, բայց հայրս պնդում էր, և մենք տեղափոխվեցինք։ Այդ ժամանակ էլ սկսվեցին իսկական փորձանքները։

Մի օր, կեսօրին, մի մարդ եկավ ու մորս հարցրեց. «Ո՞ւր է ամուսինդ»։

Մայրս ասաց. «Չգիտեմ»։

Տղամարդը մոլոշի չոփով ատամներն էր մաքրում։ Թքեց ու ասաց. «Ոչինչ, ես ժամանակ ունեմ, կսպասեմ»։

Մայրս ասաց. «Ոչ մի բան էլ չես անի։ Ես գիտեմ, թե մտքումդ ինչ կա, բայց ուր որ է՝ քույրս այստեղ է գալու»։

Տղամարդը ծիծաղեց ու ասաց. «Ես ոչինչ էլ չեմ անում։ Պարզապես ուզում եմ ճշտել, թե երբ է գալու ամուսինդ»։

Ես սարսափից սկսեցի լաց լինել։

Տղամարդը ծիծաղում էր։

Մայրս ասաց. «Անմիջապես ձայնդ կտրիր, թե չէ հիմա իսկապես լաց կլինես»։

Ես գնացի մյուս սենյակ, արագ֊արագ քայլում էի ու ասում. «Ռամա, Ռամա, Սիթհա, Ռամա»։ Հայրս էր սովորեցրել, որ դժվարության պահերին այս խոսքերն ասեի։ Պատուհանից դուրս նայեցի։ Կեսօրվա պայծառ լույս էր ու շոգ, և ծառերի ու թփերի այդ հսկա աշխարհում ոչ մեկը չէր երևում։ Հետո տեսա մորաքրոջս, որ փողոցով վեր էր բարձրանում։ Ներս մտավ ու ասաց. «Այստեղ ինչ֊որ բան է կատարվել։ Սուսուփուս նստած էի տանը ու հանկարծ ինչ֊որ վատ բանի զգացում ունեցա։ Զգացի, որ պիտի գամ, տեսնեմ ինչ է պատահել»։ Տղամարդն ասաց. «Այո, ինձ ծանոթ է այդ զգացումը»։ Մայրս, որ ամբողջ ժամանակ իրեն պինդ էր պահում, սկսեց լաց լինել։

Բայց այս ամենն ընդամենը մեզ վախեցնելու համար էր, և, անշուշտ, մենք վախեցել էինք։ Սրանից հետո հայրս հրացանը շարունակ մոտն էր պահում, իսկ մայրս ձեռքի տակ միշտ սուր դանակ ուներ։

Հետո գիշերներն սկսեցին ձայներ լսվել, մեկ֊մեկ էլ՝ տան ետևի թփուտներից։ Դրանք մարդկանց ձայներ էին, որ կորցրել էին իրենց ճանապարհն ու լույս էին փնտրում։ Մարդիկ էին, որոնք եկել էին հորս ասելու, որ քույրը Դերում հանկարծամահ է եղել, մարդիկ, որ ուղղակի եկել էին հորս ասելու, որ շաքարի կոմբինատում մեծ հրդեհ է բռնկվել։ Երբեմն միաժամանակ երկու֊երեք ձայն էր գալիս՝ տարբեր ուղղություններից, և մենք արթուն նստում էինք մութ սենյակում ու սպասում, պարզապես սպասում, թե երբ են լռելու ձայները։ Եվ երբ դրանք լռում էին, էլ ավելի սարսափելի էր դառնում։

Հայրս միշտ ասում էր. «Նրանք դեռ այնտեղ են։ Ուզում են, որ դուրս գանք, նայենք»։

Եվ ժամը չորսին կամ հինգին, երբ արդեն սկսվում էր նշմարվել վաղորդայնի լույսը, թփուտներից ոտնաձայն էր գալիս, հեռացող ոտքերի ձայն։

Մութն ընկնելուն պես դռները կողպում էինք ու սպասում։ Երբեմն օրերով ոչինչ չէր լինում, հետո նորից էր սկսվում։

Մի օր հայրս շուն բերեց տուն։ Նրան Տարզան անվանեցինք։ Ավելի շատ զվարճացնող էր, քան՝ պահապան, խոշոր, շագանակագույն բրդոտ շուն էր, ու ես նստում էի նրա մեջքին։ Երբ մթնում էր, ասում էի. «Տարզա՛ն, ներս արի»։ Բայց չէր գալիս։ Մնում էր դրսում, կաղկանձում ու թաթերով ճանկռում դուռը։

Տարզանը երկար չապրեց։ Մի առավոտ նրան գտանք քառատած ու տան շեմքին գցած։

Այդ գիշեր մենք ոչ մի ձայն չէինք լսել։

Մայս սկսեց կռվել հորս հետ, բայց նա իրեն այնպես էր պահում, կարծես իրոք պետքն էլ չէր, թե ինչ է կատարվել իր կամ մեզանից յուրաքանչյուրի հետ։

Մայրս ասում էր. «Է՛յ, դու, հերոս ձևացող, լսո՞ւմ ես, հերոսությունդ մեզ չի փրկի։ Արի հեռանանք այստեղից»։

Հայրս սկսեց տան պատերին Գիտայից ու Ավետարանից հուսադրող մտքեր փակցնել, երբեմն էլ ուղղակի իր հորինած մտքերն էր փակցնում։ Գնալով անզուսպ էր դառնում և հատկապես մորս նկատմամբ, և եկավ մի ժամանակ, երբ հենց մայրս սենյակ էր մտնում, բղավում էր ու առարկաներ շպրտում վրան։

Մայրս գնաց մոր տուն, իսկ ես մնացի հորս հետ։

Սկսվեց այսպես։

— Տղաս, դու գիտե՞ս, թե ով է հայրդ,— հարցրեց նա։

Ես ասացի.

— Դու ես հայրս։

— Սխալվում ես։

— Ինչպե՞ս թե՝ սխալվում եմ։

Հայրս ասաց.

— Ուզո՞ւմ ես ասեմ, թե իրականում ով է հայրդ։ Աստվածն է հայրդ։

— Այդ դեպքում դո՞ւ ով ես։

— Ես, ո՞վ եմ ես։ Ես... հիմա կասեմ։ Այսպես ուրեմն, ես երկրորդ հոր պես մի բան եմ, բայց ոչ քո իսկական հայրը։

Այս դասն հետո էր փորձանք դառնալու գլխիս, հատկապես մորս գծով։

Երկրորդ բանը, որ հայրս սովորեցրեց, ծանրության ուժի օրենքն էր։ Մենք նստել էինք մահճակալի եզրին, ու հայրս լուցկու տուփն էր գցում։

— Հիմա, տղաս, ասա ինձ, ինչո՞ւ է լուցկին ընկնում,— հարցրեց նա։

— Բայց լուցկին պետք է որ ընկնի։ Ի՞նչ է, դու ուզում ես, որ պտտվի՞։

— Չէ՛, ես կասեմ, թե ինչու ընկավ։ Լուցկին ընկավ ծանրության ուժի օրենքով։

Հետո նա մի փորձ ցույց տվեց: Դույլը կիսով ջուր լցրեց ու արագ պտտեցրեց գլխի վրայով։

— Տեսա՞ր, ջուրը չթափվեց։

Բայց թափվել էր։ Հորս վրա ջուր էր թափվել, ու գետինը թաց էր։

— Ոչինչ, պարզապես ջուրը շատ էի լցրել։ Հիմա նայիր։

Երկրորդ անգամ ստացվեց։

Երրորդ բանը, որ հայրս սովորեցրեց, գույների միաձուլումն էր։ Սա ճիշտ իր մահից մի քանի օր առաջ էր։ Նա շատ հիվանդ էր, ամբողջ ժամանակ դողացնում էր ու տնքում։ Նույնիսկ երբ քնած էր, լսում էի, թե ինչպես է հոգոց հանում։

Օրվա մեծ մասը նրա հետ էի, նստում էի կողքին, մահճակալի վրա։

Մի օր ասաց.

— Գունավոր մատիտներ ունե՞ս։

Ես բարձիս տակից բերեցի մատիտները։

— Ուզո՞ւմ ես կախարդություն տեսնել։

— Ի՞նչ է, դու իսկապե՞ս կախարդել գիտես։

Նա վերցրեց դեղին մատիտն ու մի դեղին քառակուսի լցրեց։

— Ի՞նչ գույն է, տղաս,— հարցրեց ինձ։

— Դեղին,— ասացի ես։

— Հիմա տուր ինձ կապույտ մատիտն ու աչքերդ պինդ֊պինդ փակիր։

Երբ աչքերս բացեցի, նա ասաց.

— Տղաս, հիմա ի՞նչ գույնի է այս քառակուսին։

— Չես կատակում, չէ՞,— ասացի ես։

Նա ծիծաղեց ու ցույց տվեց, թե դեղինն ու կապույտը ինչպես են կանաչ դառնում։

— Այսինքն, եթե վերցնեմ տերևը, լվանամ, լվանամ, էլի լվանամ, կդառնա դեղին կամ կապույտ,— ասացի ես։

— Ոչ, գույնի միաձուլողը Աստվածն է։ Աստվածը՝ քո հայրը։

Ժամանակիս մեծ մասը փորձեր հորինելով էի անցկացնում։ Բայց միակ բանը, որ ինձ հաջողվում էր, լուցկու երկու գլխիկ իրար միացնելն ու այրելով կպցնելն էր։ Այն էլ՝ հայրս գիտեր։ Ի վերջո, մի բան հորինեցի, որ նա չգիտեր։ Բայց այդպես էլ չտեսավ, որովհետև այդ գիշեր, երբ որոշել էի ցույց տալ, նա մահացավ։

Այդ օրը շատ շոգ էր, իսկ երեկոյան երկինքը սևացել էր ու կարծես ծանրության տակ իջած լիներ։

Տան ներսում շարունակ մի տեսակ դող էր գալիս վրաս, իսկ հայրս փաթաթված նստել էր ճոճաթոռին։

Ծանր կաթիլներով անձրև սկսվեց՝ կարծես հարյուրավոր բռունցքներ հարվածեին կտուրին։ Ավելի մթնեց, ես վառեցի նավթի լամպը ու չար ուժերին մեր տնից վանելու համար մի գնդասեղ խրեցի պատրույգի մեջ։

Հանկարծ հայրս դադարեցրեց ճոճվելն ու շշնջաց.

— Լսո՞ւմ ես, լսո՞ւմ ես, տղաս, նրանք այստեղ են, լսի՛ր։

Երկուսս էլ լուռ էինք և ուշադիր լսում էինք, բայց քամուց ու անձրևից բացի իմ ականջներին ուրիշ ձայն չէր հասնում։

Լուսամուտն ինքն իրեն շրխկոցով բացվեց։ Քամին ներս խուժեց՝ իր հետ ծանր անձրևակաթիլներ բերելով։

— Աստվա՜ծ,— հառաչեց հայրս։

Ես մոտեցա լուսամուտին։

Սև, մութ գիշեր էր, և աշխարհը վայրի ու ամայի մի վայր էր, ուր միայն քամի կար ու տերևներին՝ անձրև։

Ինձ համար դժվար էր պատուհանը միանգամից փակելը, և մինչ կհասցնեի փակել, երկինքը ճայթյունով լուսավորվեց: Ծածկեցի լուսամուտն ու սպասում էի կայծակի։ Թվում էր, թե տանիքին շոգեկառք է շարժվում։

Հայրս ասաց.

— Տղաս, չվախենաս, ասա՝ ինչ որ սովորեցրել եմ։

Ես մոտեցա, նստեցի ճոճաթոռի մոտ և սկսեցի կրկնել.

— Ռամա, Ռամա, Սիթհա, Ռամա։

Հայրս միացավ ինձ։ Ցրտից ու վախից դողում էր։ Հանկարծ բղավեց.

— Տղա՛ս, նրանք այստեղ են։ Նրանք այստեղ են։ Ես լսում եմ, տան պատի տակ խոսում են։ Այս աղմուկի մեջ կարող են ամեն ինչ անել, և ոչ ոք չի լսի։

Ես ասացի.

— Չվախենաս, ես սուր դանակ ունեմ, դու էլ հրացան ունես։

Բայց հայրս չէր լսում։

Նա ասաց.

— Բայց մութ է, շատ մութ է, մութ...

Ես վեր կացա, քայլեցի դեպի սեղանը, որ լամպն ավելի մոտ բերեմ։ Հենց այդ պահին շատ մոտ, երևի հենց կտուրի վրա, ճայթեց որոտը։ Այն գալարվում էր ու երկար ժամանակ դղրդում։ Հետո շրխկոցով մյուս պատուհանը բացվեց, և լամպը պայթեց։ Քամին ու անձրևը խուժեցին մութ սենյակ։

Հայրս մի անգամ էլ հառաչեց.

— Աստված իմ, ինչ մութ է։

Ես մոլորվել էի մութ աշխարհում։ Այնքան լաց եղա, մինչև որոտը դադարեց, և տեղատարափը փոխվեց մաղոցի։ Ես լիովին մոռացել էի այն հնարքի մասին, որ հորս համար էի պատրաստել, ձեռքերս օճառում էի ու ափերս այնքան շփում, մինչև օճառը չորանում էր ու անհետանում։

Մի հարցում բոլորը համակարծիք էին։ Ես ու մայրս պիտի հեռանայինք գյուղից։ Իսպանական նավահանգիստն ամենաապահով վայրն էր։ Այնտեղ էլ հորս վրա ծիծաղող շատ կար, և ինձ թվում էր, որ մնացած ողջ կյանքիս ընթացքում պիտի կրեի վախից մեռած հորս ամոթը։ Բայց մեկ ամիս կամ քիչ անց մոռացա հորս ու սկսեցի ինձ վերաբերվել իբրև մի տղայի, որը հայր չունի։

Այդպես շատ բնական էր թվում։

Ըստ էության, երբ տեղափոխվեցինք Իսպանական նավահանգիստ, ու տեսա, որ հոր և որդու միջև բնական հարաբերությունները ոչ այլ ինչ են, քան ծեծողի ու ծեծվողի հարաբերություններ, հասկացա, որ երախտապարտ եմ հորս։

Մայրս մեծ ջանք էր թափում, որ նախ չափս ճանաչեի, հետո՝ մոռանայի այն ամբողջ անհեթեթությունը, որ հայրս էր գլուխս լցրել։ Չգիտեմ, թե նա ինչու հրաժարվեց իր ջանքերից, բայց, ըստ էության, շուտով կորցրեց իմ նկատմամբ հետաքրքրությունն ու ինձ թույլ էր տալիս փողոց գնալ, միայն թե ժամանակ առ ժամանակ գալիս էր ետևիցս, որ ծեծի։

Այնուամենայնիվ, մերթընդմերթ խստությունը բռնում էր։ Մի օր չթողեց, որ տնից դուրս գամ...

— Այսօր ոչ մի դպրոց։ Զզվել եմ կոշիկներիդ քուղերը կապելուց: Հիմա ինքդ պիտի սովորես կապել։

Ինձ չէր թվում, թե նա արդար է։ Համ էլ գյուղում ոչ մեկը կոշիկ չէր հագնում, ու ես սովոր չէի կոշիկների։ Ամբողջ օրը ծեծեց ինձ, ծեծում էր ու ստիպում, որ հանգույց հանգույցի ետևից կապեմ։ Այդպես էլ չսովորեցի կոշիկիս քուղերը կապել։ Տարիներ անց մեծագույն ամոթով էի հիշում, որ չէի կարողանում այդքան պարզագույն մի բան անել, նույնն էր, թե չկարողանայի նարինջ կլպել։

Բայց կոշիկների հետ կապված մի հնար գտա։ Այնպես էի անում, որ մայրս ոտքերիս չափով կոշիկներ չգներ։ Ձևացնում էի, թե սեղմում են, ու մայրս մեկ կամ երկու համար մեծ կոշիկներ էր գնում։ Եվ քանի որ վաճառողն արդեն քուղերը կապած էր լինում, ես այլևս չէի քանդում, ուղղակի սահեցնելով ոտքերս մտցնում ու հանում էի կոշիկներից։ Եվ որպեսզի ոտքիցս դուրս չգային, քթերի մեջ թուղթ էի խցկում։

Եթե մորս լսելու լինեին, կմտածեին, թե ես հրեշ եմ։ Նրա ճանաչած բոլոր տղաներն ինձնից լավն էին ու ավելի խելոք։ Նա մի տղայի էր ճանաչում, որն օգնել էր մորը ներկել իրենց տունը։ Մի ուրիշ տղա կար, որն ինքն էր նորոգում իր կոշիկները։ Մի ուրիշ տղա էլ կար, որ տասներեք տարեկանում ամսական ոչ ավել, ոչ պակաս քսանհինգ դոլար էր ստանում, իսկ ես մատնված էի անբանության ու մորս արյունն էի ծծում։

Այնուամենայնիվ, որքան էլ որ զարմանալի էր, նա երբեմն նաև բարության առկայծումներ էր ունենում։ Օրինակ, մի անգամ, կիրակնօրյա մի առավոտ, երբ ես նրա համար բաժակ էի լվանում, վայր գցեցի ու կոտրեցի։ Մինչ որևէ բան կմտածեի, մայրս արդեն նկատել էր։

— Ինչ է, կոտրեցի՞ր,— ասաց նա։

— Ուղղակի սահեց ձեռքիցս, այնքան ողորկ է որ,— ասացի ես։

— Հիմարություն է ապակե բաժակից խմելը։ Շատ շուտ են կոտրվում,— ասաց մայրս։

Ընդամենը այսքանը։ Ինձ սկսեց անհանգստացնել մորս առողջությունը։

Նա երբեք ինձ համար չէր անհանգստանում։ Նրա կարծիքով, աշխարհում որևէ հիվանդություն չկար, որ չբուժվեր Էպսոմի աղի մի բաժակ գոլ լուծույթով։ Դա մի ինքնախոշտանգում էր, որին ամիսը մեկ անգամ ենթարկվում էի։ Այն ամբողջությամբ փչացնում էր իմ շաբաթ֊կիրակին։ Եվ եթե ինչ֊որ բան էր պատահում, որ չէր հասկանում, ինձ ուղարկում էր Թրագերթ փողոցի վրա գտնվող բժշկական գրասենյակ։ Դա մի սարսափելի տեղ էր։ Մինչև բժշկի մոտ ընկնելը ժամերով սպասում էի, սպասում, սպասում։ Դեռ բերանդ էլ չբացած, որ ասես. «Բժիշկ, այստեղս...», նա արդեն դեղատոմսը գրած էր լինում։ Եվ նորից պիտի սպասեիր՝ այս անգամ դեղի համար։ Բոլոր բժշկական գրասենյակներում նույն դեղն էր՝ ջուր և մեկ մատնաչափ բարձրության վարդագույն փոշի։

Հեթը բժշկական գրասենյակի մասին սիրում էր ասել. «Պետությունը մեր հավատն է դարմանում»։

Մայրս գտնում էր, որ բժշկական գրասենյակն ինձ համար լավ տեղ է։ Առավոտյան ութին գնում էի և երբ գալիս էի՝ արդեն երկուսն անց էր լինում։ Այդպես ես հսկողության տակ էի մնում, և տարեկան էլ ընդամենը քսանչորս սենթ էինք վճարում։

Բայց թող տպավորություն չստեղծվի, թե ես ամբողջ ժամանակ հրեշտակի պես էի պահում ինձ։ Ոչ։ Ամեն անգամ, երբ որևէ մեկը, և հատկապես մայրս, փորձում էր հրամայել ինձ, մի անտանելի բան էի դառնում։ Ինձ թվում էր, թե ողջ կյանքում վիրավորված կմնամ, եթե կատարեմ որևէ մեկի հրամանը։ Եվ կյանքն իրոք զավեշտական բան է։ Երբեմն ես անտանելի էի դառնում ճիշտ այն ժամանակ, երբ մայրս զարմանալիորեն բարյացակամ էր լինում իմ նկատմամբ։

Դեպքից մեկ օր առաջ Հեթն էր փրկել ինձ նավահանգստում խեղդվելուց։ Իսկ այդ օրն ուսուցչի հանձնարարությամբ «Մի օր ծովափում» վերնագրով շարադրություն էի գրել։ Չեմ կարծում, թե որևէ ուսուցիչ երբևէ այդպիսի շարադրություն կարդացած լինի։ Գրել էի, թե ես ինչպես էի գրեթե խեղդամահ եղել, թե ինչ հանդարտությամբ էի դիմավորում մահն ու սառնասրտորեն մտածում. «Չէ՛, տղա, սա վերջն է»։ Ուսուցիչն այնքան էր հուզվել, որ տասներկու միավորից տասն էր նշանակել։

— Իմ կարծիքով դու հանճար ես,— ասաց ինձ։

Երբ տուն գնացի, մորս ասացի.

— Այսօր շարադրության համար տասներկուսից տասն եմ ստացել։

— Ի՜նչ լկտին ես ու անամոթաբար էլ երեսիս նայելով ստում ես։ Ուզում ես ապտա՞կ ուտես, որ խելքդ գլուխդ գա։

Բայց ի վերջո նրան համոզեցի։ Միանգամից մեղմացավ։ Նստեց ճոճացանցի մեջ, ասաց.

— Արի, նստիր կողքս, տղաս։

Առանց որևէ պատճառի բորբոքվեցի ու ասացի.

— Ո՛չ, կողքդ չեմ նստի։

Նա ծիծաղեց ու սկսեց սիրաշահել։ Ես ավելի բարկացա դրանից։

Կամաց֊կամաց մեր միջև ջերմությունն առհասարակ վերացավ։ Վերածվեց երկու կամքերի միջև պայքարի։ Ես ավելի շուտ պատրաստ էի խեղդվել, քան ենթարկվելով՝ անպատվել ինքնասիրությունս։

— Քեզ ասում եմ՝ արի նստիր կողքս։

— Չե՛մ նստի։

— Հանի՛ր գոտիդ։

Ես հանեցի գոտիս ու տվեցի նրան։ Նա գոտիով դաղում էր ինձ, քթիցս արյուն էր հոսում, բայց ես դարձյալ չէի նստում։ Այդպիսի պահերին ես սովորաբար լաց էի լինում ու առանց հասկանալու ասում. «Եթե հայրս կենդանի լիներ, քեզ այդպես չէիր պահի»։

Ու այդպես, նա շարունակում էր մնալ իմ թշնամին։ Մեկն էր, որից փախչելու էի, հենց որ մեծանայի։ Ըստ էության, դա մեծանալու հիմնական գայթակղությունն էր։

Այդ օրերին Իսպանական նավահանգստում թևածում էր առաջընթացի ոգին։ Ամերիկացիները մեծ գումարներ էին ներդնում Տրինիդադում, իսկ բրիտանացիները շարունակ գաղութների զարգացման ու բարեկեցության մասին էին խոսում։

Առաջընթացի տեսանելի նշաններից մեկն էլ արտաքնոցների անհետանալն էր։ Ես ատում էի արտաքնոցները և միշտ զարմանում մարդկանց այն տեսակի վրա, որ գիշերները իրենց սայլերով գալիս էին ու դատարկում կեղտը, իսկ հետո մնում էր կեղտափոսն ընկնելու սարսափելի վախը։

Հեթն առաջիններից էր, որ ժամանակակից զուգարան կառուցեց, և մենք մեծ գործ արեցինք՝ տապալելով նրա հին արտաքնոցը։ Բոլոր տղաներն ու տղամարդիկ եկել էին օգնելու։ Ձեռք մեկնելու համար ես շատ էի փոքր, բայց ես էլ նայելու էի գնացել։ Իրար ետևից պատերն ընկնում էին, և վերջում միայն մեկն էր մնացել։

— Տղաներ, եկեք այնպես անենք, որ այս մի պատը մեկ կտորով ընկնի,— ասաց Հեթը։

Այդպես էլ արեցին։ Պատը ճոճվեց ու սկսեց ընկնել։ Երևի խենթությունս էր բռնել, թե ինչ՝ չգիտեմ, մի ակնթարթում որոշեցի գերմարդու պես պահել ինձ՝ առաջ վազեցի, որպեսզի կանխեմ պատի ընկնելը։

Ես ավտոբուսի մեջ էի, Իսպանական նավահանգստից Փեթիթ Վելի գնացող Սեմի «Սուպեր Սերվիսի» կանաչ ավտոբուսներից մեկում։ Ավտոբուսը լիքն էր պայծառ բանդանաներ հագած մեծահասակ կանանցով, որոնց հսկայական կողովները բեռնված էին խոտորուկով ու բանանով։ Ոմանց մեջ նաև հավեր կային։ Հանկարծ բոլոր մեծահասակ կանայք սկսեցին միաժամանակ խոսել, իսկ հավերը՝ կչկչալ։ Ինձ թվում էր՝ ուր որ է գլուխս պայթելու է, բայց երբ փորձեցի բղավել ծեր կանանց վրա, հասկացա, որ բերանս չեմ կարող բաց անել։ Նորից փորձեցի, բայց միակ բանը, որ ինձ հասնում էր արդեն ավելի հստակ, միալար քչփչոցն էր։

Դեմքիս վրայով ջուր էր հոսում։

Ինձ պառկեցրել էին ծորակի տակ, և վրաս զննող դեմքեր էին ծանրացել։

Ինչ֊որ մեկը բղավեց.

— Ուշքի է գալիս։ Լավ է։

— Ո՞նց ես,— հարցրեց Հեթը։

— Լավ եմ,— փորձելով ժպտալ՝ ասացի ես։

— Որևէ տեղդ ցավո՞ւմ է,— հարցրեց տիկին Բհակշուն։

Ես գլխով «ոչ» արեցի։

Բայց հանկարծ ամբողջ մարմինս սկսեց ցավել։ Փորձեցի ձեռքս շարժել, ցավում էր։

— Երևի ձեռքս կոտրել եմ,— ասացի։

Ես կարողացա կանգնել ու նրանց օգնությամբ քայլել դեպի դուռը։

Մայրս դուրս եկավ, և ես տեսա նրա քարացած հայացքն ու արցունքներից թաց աչքերը։

Ինչ֊որ մեկը, չեմ հիշում ով, ասաց.

— Տղաս, դու մորդ իսկապես վախեցրիր։

Նայեցի նրա արցունքներին ու զգացի, որ ես էլ եմ ուզում լացել։ Հասկացա, որ նա կարող է անհանգստանալ ու հուզվել ինձ համար։

Այդ պահին ես կարող էի միայն երազել, որ հնդկական աստված լինեի՝ երկու հարյուր ձեռքով ու երկու հարյուրն էլ կոտրած լինեի, միայն թե ապրեի այդ պահը և նորից տեսնեի մորս արցունքները։

ԴԵՊՔ
(Նադին Գորդիմր)

Կյանքում այնպիսի բաներ կան, որ պատկերացնել անգամ չես կարող, ուր մնաց, թե՝ անես, մտածում էր Էլլա Փլայսթոն։ Մեկ թե երկու անգամ նա այս մասին բարձրաձայն Ալանին էլ էր ասել։ Բայց այն առաջին օրերին, երբ ծննդատնից նոր էր տուն եկել, այդ միտքն ավելի հաճախ էր արթնանում իր մեջ, ճեղքում էր լռությունն ու ամայեցնող ծանրությամբ իջնում հոգուն։ Կարծես անզսպելի պոռթկումով դուրս գար բերանից ու մոլախոտի պես տարածվեր, ինչպես այն ֆիլմերում, ուր մեկ֊երկու ակնթարթում մանրադիտակի տակ բույսը ծլարձակում է, դառնում ցողուն ու տերև։

Հետո կրկին հաջորդում էր լռությունը, տարածվում մտքի մեջ՝ երբ խոսում էր ինքն իր հետ, սենյակում՝ երբ բարձրաձայն էր խոսում։ Լռություն, որ իջնում էր անվերջանալի հոգեկան ապրումներով, անցյալի հազար ու մի փորձություններով պայմանավորած սեփական եսի որոնման վրա։ Այո, դա ճշմարտություն է։

Ամեն ինչ սկսվում է մանկությունից։ Մտածում ես, որ շիկահեր տիկնիկն ավելի լավն է, քան թխահերը, բայց սիրելի քույրդ որոգայթներ է լարում ու քեզ բաժին հանում այն մեկը, որ չես հավանում։ Մի օր էլ տեսնում ես, որ լավագույն ընկերոջդ մասին հաճույքով դատողություններ ես անում մեկի հետ, որին ճանաչում ես ու գիտես, որ նրա թշնամին է։ Ու մինչ ճշտում ես ով լինելդ, արդեն անցած ես լինում բազում մոլորությունների ու փորձությունների միջով, մեկի արածն ավելի ես գնահատում, քան արժանի է, վայրկենական հաճույքի համար ինչ֊որ մեկին գցած ես լինում չարության ճահճի մեջ, ձևացնում ես, թե չես նկատում նախկին սիրեկանիդ թերությունները, քանի դեռ չես համեմատել նորի հետ։ Դժվար է անգամ պատկերացնել, որ սրանցից որևէ մեկն ընդունակ ես անել, բայց գոնե...

Ինչպես մրջյուններն են խմբվում իրենց ավերված բույնը նորոգելիս, ինչպես արյան սպիտակ գնդիկներն են խտանում վերքի շուրջը, այնպես էլ ուժը, որը պաշտպանում է քեզ քեզանից, սկսում է իր շտապ, համոզված, գաղտնի և ոչ դյուրին պայքարը մի նոր, հարմարավետ վիճակի հաստատման համար, ուր բազմերանգ կյանքն իր ցանցի մեջ է առնում քեզ։

— Մարմինդ է ընդդիմանում,— ասում էր Ալանը։— Հասկացիր, սա է իրականությունը, ֆիզիկական ընդդիմության մի տեսակ կա, որ քեզ հետ այնքան էլ կապ չունի։ Դու պիտի իմանաս դա։ Մեկ շաբաթ, ոչ ավելի և՝ կանցնի։

Ալանը լիովին ճիշտ էր։ Ինքն էլ առարկություն չուներ։ Նրանք երկու երեխա ունեին՝ աղջիկ ու տղա (առհասարակ հակառակն էին ասում, թեև մեծն աղջիկն էր... դժվար է ամեն ինչ դասավորել այնպես, ինչպես դու ես ուզում)։ Երեխաները բավական մեծ էին, և կարելի էր տատիկի մոտ թողնել։ Ալանի նոր գործընկերը լիովին վստահելի էր, տան գումարն էլ ամբողջովին մարել էին, նրանց այլևս ոչինչ չէր կաշկանդում և հաջորդ տարվա գարնան համար Եվրոպա մեկնելու տոմս էին պատվիրել։ Վերջապես իրենց թույլ էին տվել այդ մասին մտածել։ Եկող տարի այդ ժամանակ ոչ դեղագործին վճարելիք կունենային, ոչ տակաշորեր գնելու, ոչ էլ անքուն գիշերներ անցկացնելու հոգս։ Ո՛չ, երեխաներին մեծացրել էին, նրանց սիրել էին, պատժել էին ու բոլոր ութ տարիների ընթացքում երազել էին այն օրը, երբ հոգսերից ազատված կլինեին, կյանքի պարտադրանքները թոթափած ու թեթև հոգով ոտքերն ուրիշ երկիր կդնեին։ Այս մասին Էլլան երազել անգամ չէր կարող։ Ծննդատանը անցկացրած մեկ֊երկու շաբաթն էր միայն խախտում անխուսափելի գործերի շղթան, որ որևէ այլ պարագայում ուղղակի անկարելի էր վերաձևել։ Եկող ձմեռվա համար երեխաների հագուստն էր նախապատրաստում, երբ ինքն ու Ալանը գարնանը մեկնեն Եվրոպա, Հարավային Աֆրիկայում ձմեռ է լինելու։ Պարտեզի հողն էր փխրեցնում, որովհետև որոշել էին տունը վարձով տալ, իսկ նոր տնվորների համար այն պետք էր գրավիչ դարձնել։ Նա իրեն կրկին բավական ուժեղ էր զգում։ Թեև գործերը մի քիչ հոգնեցրել էին, բայց ուզեր թե ոչ՝ պիտի լավ զգար, անելու շատ բան կար։ Մյուս կողմից էլ սպասավորների միջև լարվածություն էր առաջացել։

Ծեր պարտիզպանը՝ Թոմասին, վիճում էր Լենայի՝ տեղացի սպասուհու հետ, որին Էլլան էր ընտրել ու երկու ամիս առաջ աշխատանքի վերցրել։ Լենան՝ այդ ծանրամարմին, մռայլ, ոչ այնքան սև բասուտոն, իր ինքնամփոփ մենակությամբ զայրացնում էր Թոմասին։ Թոմասին ինքն էլ էր բասուտո. Էլլան այն անհիմն համոզումն ուներ, որ միևնույն ցեղին պատկանող սպասավորներ ունենալն ավելի ճիշտ է։ Ինչպես, օրինակ, գտնում էր, որ ավելի լավ է երկու սիամական կատու պահել, քան մեկ սիամական և մեկ շերտավոր, կամ ավելի լավ է երկու բծավոր ոսկե ձկնիկը, քան մեկ պարզ խայտավորը։ Նա միշտ շվարում էր ու ավելի զայրանում, երբ, ինչպես հաճախ էր պատահում, նրա երկու բասուտո, երկու զուլու կամ երկու խոսա սպասավորները, հակառակ սպասածի, բոլորովին էլ համերաշխ չէին, ինչպես պարտադիր չէր, որ համերաշխ լինեն երկու ֆրանսիացի, պարզապես որովհետև ֆրանսիացի են, կամ երկու անգլիացի, որովհետև երկուսն էլ անգլիացի են։

Ու Թոմասին՝ հազիվ հինգ ֆութ հասակով, հմայիչ նախամարդու հայացքով այդ ծուռոտ սևամորթը Լենայի պարզ ներկայությունից անգամ խենթանում էր։ Դանդաղաքայլ, հսկա կենդանու անշարժ գլխավերևում մոլագար պտույտներ գործող մժեղի պես փնթփնթում էր լաթերի, խոհանոցի լվացարանի, շան ոսկորների վրա ու գլուխը տարուբերելով անցնում իր գործին՝ չթաքցնելով թունդ հայհոյանքները։

— Եթե բան ունես ասելու, արի ինձ ասա,— ասում էր Էլլան՝ ինքն էլ բորբոքված։— Ի՞նչն է պատճառը։

— Այդ կինը շատ ծույլ է, մադամ,— ասում էր նա բարձր, այլայլված ու խոհական ձայնով։

Դժվարանում էր հավատալ, թե այդ ջլուտ ոտքերով Թոմասին բարեսիրտ մեկն է։ (Հատկապես, երբ տեսնում էր, թե հատակը փայլեցնելուց հետո ինչպես էր ոտքի կանգնում։ Անշուշտ, եթե ամերիկյան մահուդից կարված կոստյումով լիներ և ոչ թե նավաստու մանկական պիջակից ու վարտիքից հարմարեցրած «խոհանոցի տղայի» հագուստներով, ապա բոլորովին էլ ծիծաղելի չէր լինի և գրեթե ոչնչով չէր տարբերվի իրենց աշխատանքային սեղանների ետևում նստած փոքրամարմին, միջահասակ յոհաննեսբուրգցիներից)։

— Լսիր, Թոմասի, նա իր գործն անում է։ Ես էլ գոհ եմ, չեմ ուզում, որ դու պրոբլեմներ սարքես։ Ես եմ տիրուհին, և նա իմ համար է աշխատում, ոչ թե քո, պա՞րզ է։

Հետո, ավելի ուշ, օրվա ընթացքում, Էլլան մեղմանում էր։ Թոմասիին իր հեղինակության ուժը ցուցադրելուց հետո մոտենում էր իրենց հարաբերությունների մեկ այլ հարթությունից՝ ամենօրյա առտնին հոգսերի վեցամյա բեռի միջով, որի կարիքներն ու անսպառ պահանջները երկուսն էլ լավ էին հասկանում։

— Թոմասի՞։

— Այո, միսիս։

Նա պարտեզում զբոսնում էր՝ թաքցնելով, թե հատուկ Թոմասիին տեսնելու համար է դուրս եկել։ Սա էլ խոտի երկարած սեզերն էր խուզում՝ այնպես շրխկացնելով ու կտկտացնելով մկրատը, որ թվում էր, թե ձեռքերում պահած խոշոր թռչուն է կտցահարում։

— Ի՞նչ է արել,— հարցնում էր Էլլան։

— Գիտեք, ասել էի նրան, որ փոքր ոսկորները շանը չտա։ Երեկ էլ էի զգուշացրել։ Երբ նրան մի բան եմ ասում, չի պատասխանում։ Այս առավոտ տեսա, որ հավի ոսկորները շանն է տալիս։ Գիտես, որ փոքր ոսկորները տիրուհին կատուների համար է պահում։ Հիմա՝ երբ ասում եմ, ինչու ես այդ ոսկորները շանը տալիս, շունը կհիվանդանա, ուղղակի նայում է վրաս... անցած գիշերվանից սուրճի բաժակներն անլվա է թողել։ Նախաճաշից հետո արդուկը միացած թողած՝ իր սենյակ է գնում։ Ու գիշերն էլ իր սենյակ շատ ընկերներ են գալիս, շատ ընկերներ։ Ինձ թվում է, որ քաֆիրի գարեջուր է պատրաստում։

Բայց այս վերջին մեղադրանքից հետո Էլլան կրկին պատրաստ է մոռանալ բոլոր մյուսները։ Ինքը՝ Թոմասին էր, որ փորձում էր ինչ֊որ բան պատրաստել։ Եթե աղջիկն իր սենյակում գարեջուր պատրաստեր, ապա առաջին հաճախորդը Թոմասին պիտի լիներ, և ոչ թե նրան մատներ ու փորձանքի մեջ գցեր։

— Լսիր, Թոմասի, այլևս չեմ ուզում այս հեքիաթներն ու բամբասանքները լսել, հասկանում ես։ Ես տեսնում եմ՝ Լենան կարգին է աշխատում, թե ոչ, և չեմ ուզում, որ ընդհարվես հետը։

Առհասարակ երեխաներին հաշտեցնելու համար երկուսին էլ քաղցրավենիք էր տալիս։ Երբ պահարանն էր մաքրում, Ալանի հին վերնաշապիկներից մեկը Թոմասիի համար առանձնացրեց, իսկ Լենային՝ ոչ թանկանոց, կապույտ ատլասե գիշերանոցը, որ ծննդատուն տանելու համար էր գնել ու վստահ էր, որ այլևս չի հագնելու։

— Կարևորը խաղաղություն պահելն է,— ասաց Ալանին։— Չեմ կարող նորից մի նոր աղջկա սովորեցնել։ Մինչև մեր գնալը սրան պիտի պահենք։ Լավ աղջիկ է, ճիշտ է մի քիչ մռայլ է, բայց դու գիտես, որ այդ ծեր սատանան մտքին դնի, ինչեր կանի։ Չեմ զարմանա, եթե պարզվի, որ այդ աղջկա վրա աչք ունի, իսկ նա բանի տեղ չի դնում։ Ի՜նչ անամոթություն, այդ հաստլիկ, մեծ կրծքերով կնոջ կողքին այդ ծերուկը ոնց որ հավի սատկած ճուտ լինի։

Բայց նվերն այնքան էլ չմեղմեց Թոմասիի չարությունը։ Մեկ ամիս անց, մի երկուշաբթի առավոտ, Էլլան Թոմասիին տեսավ խոհանոցում՝ յուղոտ, մետաղահամ ձվածեղ պատրաստելիս, նրա համոզմամբ սպիտակամորթները նախաճաշին ձվածեղ պիտի ուտեին։

— Լենան հիվանդացել է,— ասաց նա՝ լուրը փոխանցելով խոտից ու լվացքի պարաններից կազմված հստակ սահմանի միջով, որը ոչ մեկին չէր պատկանում և բաժանում էր առանձնատներում բնակվող սպիտակամորթներին ետնաբակի բարաքներում բնակվող սևամորթներից։

— Սա տիրո՞ջ համար է,— հարցրեց Էլլան՝ ցույց տալով ձվերն ու չկարողանալով զսպել վրդովմունքը՝ շարունակեց,— ի՞նչ է պատահել Լենային։

Տժժացող թավայի վրայից Թոմասիին կասկածոտ ու հեգնական հայացք նետեց։

— Ի՞նչ է ասել։

Թոմասին մոտեցավ վարդագույն ծաղկավոր խալաթով երիտասարդ կնոջը։ Նրա բարակ, արտահայտիչ ունքերը կարծես գծված լինեին դալուկ դեմքի վրա, որ քնից հետո մի փոքր փայլում էր։ Թոմասիի ունքերը ձգվեցին, խճճված գծով անշարժացան դեղին, փոքր աչքերի վրա, և նա շեշտված մաղձով ու քամահրանքով ասաց.

— Ես չգիտեմ, թե նա ինչ հիվանդ է։ Ես չեմ կարող ասել, մարդն ինչպես կարող է հիվանդ լինել, երբ ամբողջ գիշեր նրա սենյակից աղմուկ է լսվում, երբ մինչև ուշ ժամի նրա սենյակից մարդու ձայն է գալիս։ Մեկ֊մեկ ինձ թվում է, որ նա այնտեղ մարդ է պահում, կամ՝ չգիտեմ։ Խոսում է, շատ ուշ ժամի դեռ խոսում է, երեխայի լացի ձայն է գալիս։

Էլլան դուրս եկավ և քարերի ու խոտի վրայով, բակի միջով քայլերն ուղղեց դեպի սևամորթ աղջկա սենյակը։ Խոտի վրա ցող էր նստել։ Հողաթափի փոխարեն նա միշտ սանդալներ էր հագնում, ու հիմա ճեղքերից թափանցող կաթիլները թրջում էին ոտքերը, իսկ փեշերի արանքում սարդոստայնի երկար թելեր էին խճճվում։ Նա թակեց աղյուսաշեն սենյակի փոքր դուռը. պատուհանը փակ էր ու վարագուրված։ Նորից թակեց ու հանգիստ ձայնեց.

— Լենա՜։

— Տիրուհի՞,— կարճատև դադարից հետո լսվեց ձայնը։

Էլլան դժվարությամբ բացեց դուռը, անկոչ հյուրերից պաշտպանված զգալու համար բնիկներն առհասարակ իրենց դռներին ներսից շղթա են դնում։ Բախվելով կիսով բացվող դռանը՝ Էլլան կանգնեց։ Սենյակից կենդանու տաք շնչառության հոտ էր գալիս, կարծես թե պահարանի ներսում ծեր Լիքսին պառկած՝ ձագերին առած վրան կերակրում էր նրանց ու լիզում, կերակրում էր ու լիզում։ Ներսի օդը ոչ մի առնչություն չուներ մյուս՝ վաղորդայնի խոնավ ու սառը օդի հետ, դա արարված օդ էր, շնչող էակների կողմից արարված օդ։

Թեև սենյակը փոքր էր, բայց Լենան իր անկողնում հեռու էր թվում։ Մահճակալը դրված էր աղյուսների վրա ու կիսով ծածկված կարմիր ու վարդագույն թելերով իրար կպցրած լաթե վերմակով։ Լենան պառկած էր՝ գլուխը հենած բարձին ծալած արմունկին։ Կարծես դեմքը հպելով սեփական ձեռքին՝ քնքշանքի ու հարմարավետության զգացում էր ստեղծել իր համար։

— Հիվանդ ե՞ս, Լենա,— բարեկրթորեն հարցրեց սպիտակամորթ կինը։

Սևամորթը գլխով արեց ու անմիջապես ընկավ բարձին։ Թուքը կուլ տվեց ու ասաց.

— Այո։

— Ի՞նչ ես զգում,— հարցրեց Էլլան մյուս կողմից՝ արդեն համոզված, որ չի կարող ներս գնալ, քանի որ դարակներով պահարանը կիսով չափ քաշված էր դռան առջև։

— Ստամոքսս է, տիրուհի,— ասաց նա՝ շարժվելով ծոպավոր ճամփորդական կարպետի տակ, որն իր համար վերմակ էր ծառայում։

— Ինչ֊որ բան ես կերել, որ քեզ անհանգստացնում է,— ասաց Էլլան։

Աղջիկը չպատասխանեց։ Էլլան տեսնում էր նրա սառած աչքերն ու մշուշի մեջ փայլող սպիտակ ատամները։

— Երևի մրսել եմ,— վերջապես պատասխանեց աղջիկը։

— Ցավ ունե՞ս,— հարցրեց Էլլան։

— Լվացքը վաղը կանեմ,— բազմածալ, կարկատանածածկ անկողնու միջից լսվեց աղջկա ձայնը։

— Ոչինչ,— ասաց Էլլան։— Թոմասիին կուղարկեմ դեղի ետևից, իսկ ուտելու մի բան չե՞ս ուզում։

— Շնորհակալ եմ, տիրուհի, միայն՝ թեյ։

— Լավ։

Նա զգում էր, թե ինչպես էր կինը սառած աչքերով իրեն ճանապարհում սենյակից, որը չնայած իր աղքատությանը, շքեղ, մեծ ու թանկարժեք առարկաներով լեցուն հին տան օդ ուներ, այն տներից, ուր բազում իրադարձություններ էին կատարվում և որի անթիվ սենյակներում մարդկային խոսքի արձագանքը դեռ մարած չի լինում։ Սենյակը լիքն էր ճաքած հախճապակե անոթներով, ձարխոտով դրվագված պաստառի կտորտանքներով, գունավոր նկարներով զարդարված օճառի արկղերով, որոնք որպես պահարան էին ծառայում։ Սրանք բոլորը տնային աղբի միջից էին հանված։ Դա նման էր մի վայրի, ուր կարող էիր գտնել միսս Հավիշամին։ Բայց այս երկու, մաքուր, լողացած սպասավորների սենյակները, որ ճանապարհից հեռու էին՝ աղբամանների ու ավտոտնակի միջև, ի՞նչ կապ ունեին Դիքենսի, մտքի երևակայության կամ որևէ այլ բանի հետ։ Իրականում սրանք ընդամենը ցրտից ու անձրևից պատսպարող հարմար ծածկ են, ուր կարող են սպասավորներ քնել։ Սրանք ոչնչի և ոչ մեկի չեն պատկանում, պարզապես դեպքերի ընդհանուր հոսքի մեջ այդպես են դասավորվել։

Խոհանոցի շեմին Էլլան կանգնեց ու ամեն ոտքն առանձին՝ կատվի պես թափ տվեց, ոտքերը թրջվել էին։ Զարմանքի թեթև հոգոց հանեց։

Երբ արդեն հագնվել էր, խոհանոցի հին բաժակներից մեկի մեջ քլորոդինի ու ջրի լուծույթ պատրաստեց և Թոմասիի հետ ուղարկեց սենյակ։ Փոքրը՝ Փիփը, պատրաստ էր, Ալանը դպրոց էր տանելու։ Նկատեց, որ աղջիկը՝ Քեթին, դպրոցում նախաճաշելու համար տորթի կտոր է վերցրել, իսկ Լենան սովորաբար սենդվիչներ էր պատրաստում։

— Ի՜նչ զզվելի էր,— ասաց Ալանը՝ տհաճությամբ ործկալով ձվից։

— Ցավում եմ, բայց չէի կարող օգնել,— ասաց Էլլան։— Եթե երկուշաբթի չլիներ՝ ուրիշ։ Գիտես, թե ինչ է կատարվում, երբ լվացքը ճիշտ ժամանակին չի կատարվում։ Ամբողջ շաբաթվա գործերը խառնվում են։ Ինչևէ, վաղը լավ կլինի։

Հաջորդ առավոտ, երբ Էլլան արթնացավ, Լենան արդեն սկսել էր լվացքը։

— Աղջիկն հայտնվե՞լ է,— բաղնիքից ձայն տվեց Ալանը։

Էլլան ներս եկավ՝ ձեռքի մեջ Փիփի շապիկներից մեկը, որի չորությունն էր ստուգում։

— Խեղճ աղջիկը լավ չի երևում։ Միայն տեսնես, թե ինչ դժվարությամբ է լվացքատնից մինչև պարանները քայլում։

— Հա, բայց նա երբեք էլ աշխույժ չի եղել,— մրթմրթաց Ալանը՝ ուշադրությունը սևեռած ծնոտի փոսիկին, որը միշտ դժվարությամբ էր սափրում։ Նրանք ժպտացին միմյանց, այդ օրերին, երբ ժպտում էին, միշտ որսում էին երեխաների թաքուն հայացքները, որոնք արդեն բացահայտել էին իրենց համար թաքցրած ամանորյա նվերները։ Եվրոպայի, վայելքների և խնայած դրամի մասին չէին խոսում։

Էլլա և Ալան Փլայսթոներն ապրում էին Յոհաննեսբուրգի հրաշագեղ արվարձաններից մեկում, որ ժապավենի պես հյուսիսից երիզում էր ողջ քաղաքը։ Դա հարուստների թաղամաս էր, թեև կային նաև ոչ հարուստ, բայց լավ ճաշակ ունեցող մարդիկ, որ մեկ֊երկու ակրի վրա փոքր տներ էին կառուցել ու նաև մշակում էին իրենց տնամերձ այգիները։ Երիտասարդներից ոմանք էլ, չցանկանելով փողի պատճառով իրական արվարձաններ քաշվել, հավ էին պահում, պահապան շներ ունեին և նույնիսկ ընտանիք կար, որ հոտ ուներ։ Էլլան նրանց հաճախորդն էր և այն համոզումն ուներ, որ արդեն տարբերում է իսկական կաթը խանութի կաթից։

Մի առավոտ, լվացքն հետաձգելուց մոտ մեկ շաբաթ անց, երբ կաթնավաճառի սայլակառքն իր իսկ բացած ակոսների միջով ֆերմայից Փլայսթոների տուն տանող ճանապարհն էր հարթում, հանկարծ ձին մի կողմ թեքվեց՝ կառքը քաշելով դեպի բարձր խոտերը։ Զրնգոց լսվեց, ու անիվը դեմ առավ ինչ֊որ բանի։ Մեծ Չարլին՝ կաթնավաճառ տղան, բարեկամաբար փնթփնթաց ձիու վրա և իջավ տեսնելու՝ ինչ է պատահել։ Այնտեղ, բարձր խոտերի մեջ, ուր կարծես ինչ֊որ կենդանի պտտվել, պտտվել էր ու իր համար խոտերի մեջ տեղ էր բացել, թիթեղե մի տուփ էր ընկած։ Մեծ Չարլին հենց այնպես, ուղղակի ասելու համար, թե սա՞ էր, հարվածեց ոտքով։ Բայց հարվածը կարծես պատասխան ունեցավ՝ փաստելով, որ տուփը բոլորովին էլ դատարկ չէ ու մեջն ինչ֊որ բան կա։ Այն շրջված էր ու բերանը խրած հողի մեջ։ Նկատեց, որ մի կողմից ցեխոտ ու խոնավ կապույտ կտոր է դուրս եկել։ Նորից ոտքով հարվածեց. այս անգամ ավելի ուժեղ, բայց ներսինը թեթև բան էր ու տուփը շրջվեց։ Մեջից ինչ֊որ փոքր փաթթոց դուրս ընկավ, նորածին երեխայի արդեն փտող մերկ մարմին էր, որ հին իրի պես անփութորեն փաթաթած էր կապույտ ատլասե գիշերանոցի մեջ։

Սկզբում Մեծ Չարլին չմտածեց, թե երեխան մեռած է։ Նա այլայլված նողկանքով ճչաց, ինչպես ճչում են, երբ չափից ավելի մոշ ուտելուց աղիները գալարվում են, կամ էլ՝ առատ կաթով կերակրելուց հետո մայրը մոռանում է չորացնել նորածնի բերանից ծորած կաթն ու մլակներ են հավաքվում վրան։ Ծունկի իջավ՝ տեսնելու թե այդ փոքրիկ արարածին ինչով կարող է օգնել։ Հետո հասկացավ, որ դժվար էր դրան նորածին անվանել. այն ավելի շատ նման էր այն կատվի ձագերին, որ երբեմն իր հաճախորդները խնդրում են գցել ջրամբարները կամ միմոզաների բների մոտ գոյացած ջրափոսերի մեջ։ Հիմա նա ետ էր քաշվել ու չէր ուզում ձեռք տալ։ Գիտակցելով կատարվածի դաժանությունն ու սարսափից ատամների վրա բերելով շրթունքները, մատների ծայրերով իրար վրա բերեց փռված ատլասն ու նորից գցեց մարմնի վրա, հետո փաթթոցը գցեց տուփի մեջ ու դրեց առջևը, սայլի վրա։

Նա քշում էր ու մերթընդմերթ արագ, ահաբեկված հայացք գցում, համոզվելու, որ այն տեղում է։ Գիշերանոցի կրծքամասը դուրս էր պրծել ու առավոտվա օդն անցնելով միջով՝ շարունակ ցցուն էր պահում այն։ Գիշերանոցը շրջված էր ու երևում էր լվացքատան ձեռագործ նշանը։ Մեծ Չարլին ո՛չ կարդալ գիտեր, ո՛չ էլ գրել, և որտեղից իմանար, որ ծննդատանը տարբերելու համար գիշերանոցի վրա ասեղնագործած էր՝ Է. Փլայսթո:

Ահա թե ինչու Էլլան հայտնվեց դատարանում։

Երբ կեսօրին համազգեստավոր քննիչի առջև բացեց դուռը, անսպասելի դող սկսվեց մարմնի մի մասում, որի գոյության մասին մտքով էլ չէր անցնում, այն դողը, որ ունենում են երբեք գողություն չարած ու հարկերը մուծած մարդիկ, այն դողը, որ դեռ մանկության հուշերում արթնանում էր ոստիկանի տեսքից անգամ։ Քննիչը ծանրամարմին էր, մեծ ոտքերով և շատ փոքր, լավ խնամված հարթ բեղեր ուներ։

Դիմեց մայրենիով՝ Goeine middag. Mevrou Plastou? Եվ, երբ Էլլան անգլերենով պատասխանեց, նա անցավ դանդաղ, կոտրտված անգլերենի։ Շինծու հանդարտությամբ նրան ուղեկցեց հյուրասենյակ, ու քննիչը նստեց բազմոցի ծայրին։ Երբ Էլլային ասաց, որ Էվանսերի կաթնավաճառ տղան ճանապարհին, տուփի մեջ մեռած սևամորթ նորածին է գտել, նրա կոկորդում խեղդող թեթև դող սկսվեց, բայց լարված հանդուրժողականությամբ հարցրեց՝ «Իսկ ի՞նչ կապ ունի այդ սարսափելի իրողությունն ինձ հետ»։ Հետո, երբ լսեց, որ երեխային գտել են իր անվան տարբերանշանով կապույտ ատլասե գիշերանոցի մեջ, ահաբեկված վեր թռավ աթոռից՝ կարծես ներսում ինչ֊որ բան ճայթեր։

— Ի՞մ գիշերանոցի մեջ,— բղավեց նա՝ կանգնելով մարդու գլխին։

— Այո, կարծում եմ, որ այդպես է։

— Բայց դուք համոզվա՞ծ եք,— նորից բղավեց նա, այս անգամ զայրույթով ու սարսափով։

Նա բացեց իր հետ բերած ձեռքի մեծ պայուսակը, որն Էլլան արդեն մտքի մեջ փաստել էր իբրև հանդերձանքի անբաժանելի մաս, ինչպես և նրա պաշտոնական անգլերենը և ճկույթին դրած կնիքով ոսկե մատանին, ու զգուշությամբ հանեց կապույտ ատլասե գիշերանոցը։ Չնայաց ճմռթվածությանը, այն պահել էր փայլը, և չորացած կեղտից ու ցեխից բացի, վրան այլ բծեր էլ ուներ։ Հավանաբար դրանք մնացել էին ծննդկանի այն հեղուկից, որի մեջ լույս աշխարհ են գալիս երեխաները։ Տեսարանը սահմռկեցուցիչ էր։

— Խնդրում եմ թաքցրեք,— դժվարությամբ արտասանեց նա։

— Ճանաչեցի՞ք,— հարցրեց նա։

— Այո, իմն է,— ասաց նա։— Դա այն գիշերանոցն է, որ մի քանի շաբաթ առաջ Լենային եմ տվել, բայց ի սեր Աստծո...

— Իհարկե, նա տեղացի է,— ասաց նա՝ հանելով նոթատետրը։

Հիմա մտքով ինչ ասես, որ չէր անցնում։ «Ճիշտ է, նա հիվանդ էր, մի օր պառկեց։ Մարդն ասաց, որ գիշերը երեխայի ճիչ է լսել»։ Դիմեց ոստիկանին.

— Բայց չի կարող պատահել։

— Հիմա, տիկին, փորձեք հիշել, թե ճիշտ երբ եք տվել գիշերանոցը։

Իր մտքի իրարանցումի ու ոստիկանի դանդաղ արձանագրության արանքում փաստերն ու ժամանակներն իրար հաջորդեցին՝ փորձելով հստակեցնել, թե որքան ժամանակ էր անցել Փիփի ատամ հանելուց և լվացքը հետաձգելուց հետո (իսկ ինքը պարզ հիշում էր, որ դա այն օրն էր, որ Թոմասիին վերնաշապիկ տվեց, իսկ Լենային՝ գիշերանոց)։ Հետո նյարդայնացած, ճոճվելով մտավ խոհանոց, կանչեց Լենային ու Թոմասիին։

— Թոմասի,— ձայնեց նա։ Կարճ դադարից հետո,— Լենա։

Ու նկատեց, որ բակի միջով մոտենում են իրեն։

Բայց երկու սպասավորներն էլ քննիչի ներկայությունն ավելի հանգիստ ընդունեցին, քան ինքը։ Աֆրիկացու համար բոլորովին էլ անպատվություն չէ օրենք իրականացնողների հետ գործ ունենալը, ծննդյան օրվանից նրանց կյանքն այնքան լիքն է անհամար սահմանափակություններով, որ մեղադրանքները դառնում են սովորական, իսկ պատիժները՝ անխուսափելի։ Բանտում անցկացրած մի քանի օրն ավելի սարսափելի չէ, քան կարմրուկով վարակվելը։ Այնուամենայնիվ, քչերը կան, որոնք իրենց կյանքի ընթացքում մեկ անգամ գոնե չմոռանան թղթի այն կտորը, որ քաղաքում իրենց «ազատ» շարժման իրավունք է տալիս, հարբած չլինեն կամ նստած չլինեն այն նստարանին, որ նման է բոլոր մյուսներին, բայց իրականում բացառապես միայն սպիտակամորթների համար է։ Այս բոլոր բաների համար աֆրիկացիները մերթընդմերթ բանտ էին ընկնում ու դուրս գալիս։ Այո, այս ամենն իրականություն էր, իսկ ցուրտ ու ոջլոտ բանտախցում անցկացրած գիշերը կամ բանտապանի ճիպոտը՝ սովորական բան։

Լենան լավ դեմք չունի, մտածեց Էլլան, բայց նաև մտածեց, որ իրեն է այդպես թվում։ Նա ուղղակի կանգնել ու աֆրիկանսով հանգիստ պատասխանում էր իր անձին վերաբերող հարցերին։ Քննիչն իր ծավալուն զիստը հենել էր խոհանոցի սեղանին և դարձել անհամբեր, այդպես առհասարակ սպիտակամորթ պաշտոնյաներն են խոսում աֆրիկացիների հետ։ Կինը հոգնած էր երևում, ընդամենը այդքանը, չէր նայում քննիչին, երբ սա խոսում էր կամ պատասխանում նրա հարցերին։ Սովորության համաձայն նա սառն էր խոսում, Էլլայի հանդիմանություններին էլ էր այդպես պատասխանում։ «Այո, մադամ, ոչ, մադամ»։ Նորից անխնամ էր, գլխին դարձյալ գլխաշոր էր, իսկ Էլլան որքան էր զգուշացրել, որ սպասուհու գլխարկ կրի։ Էլլան նայեց նրան գլխաշորից մինչև գունավոր սանդալներր, որ կաշվե կապիչների մեջ էր հավաքել ոտնաթաթերը։ Նայում էր նրան մի տեսակ զարմանքով ու փորձում էր պատկերացնել գիշերանոցի մեջ փաթաթած ու թիթեղե տուփի մեջ գցած մեռած երեխային։ Ո՛չ կարողանում էր պատկերացնել, ո՛չ էլ մեջը հակակրանք էր առաջանում։ Կանացի կառուցվածք չունի, երևի սա է պատճառր, մտածեց Էլլան։ Նա չի կարող ինչ֊որ մեկի մայրը լինել։ Այն կանանցից է՝ սպիտակ կամ սև, որ միշտ ուրիշի երեխաներին է խնամում, նրանց դեմքն է լվանում, քիթը սրբում, բայց սրանք միշտ ուրիշի պարանոցին են փարվում։

Հենց այդ ժամանակ կինը իրեն նայեց՝ կտրուկ, շիտակ, առանց հայացքը փախցնելու փորձի, առանց ձևացնելու կամ կարեկցանք հայցելու։ Ոչ թե ինչպես կինը կնայեր կնոջը կամ որևէ արարած մյուսին, այլ իր խոշոր, ակնապիշ աչքերով՝ դեմքի որևէ մկան չշարժելով։

— Չէ՛, ես չեմ ճանաչում նրան, ես նրա մասին ոչինչ չգիտեմ...— ընկրկեց ու մտափոխ եղավ Էլլան։

— Նա պիտի ինձ հետ գա,— ասաց քննիչը։

Մինչ Լենան կանգնել ու կարծես թույլտվության էր սպասում, աֆրիկանսով շարունակեց.

— Եթե բան ունի վերցնելու, կարող է գնալ իր սենյակը, բայց պետք է արագացնի։

Էլլան կանգնել էր դռան մոտ ու նայում էր սպասուհուն, որ բակի միջով դանդաղաքայլ դեպի իր սենյակն էր գնում։ Սիրտը դանդաղ բաբախում էր։ Հուզմունքի ու ամոթի սարսափելի զգացում ուներ, բայց ինչի համար՝ չգիտեր։ «Եթե ետևից գնամ, ինչ պիտի անեմ»,— ինքն իրեն պատասխանելու նման մտածեց նա։ Էլլայի թիկունքում քննիչը Թոմասիին էր հարցաքննում, իսկ սա տարերքի մեջ էր։ Լսվում էր նրա ձայնի արագ, բանիմաց ու խորհրդավոր տոնը, և հստակ էր, որ նա ըմբոշխնում էր իր խոսքի հաճույքը, վերջապես հայտնվել էր այնպիսի վիճակում, որ կարող է ազդեցություն ունենալ այն մարդկանց կյանքի վրա, որոնք չարախոս բանսարկուի պիտակ են կպցրել իրեն։

Անսպասելի Էլլան դիմեց քննիչին.

— Կներեք,— ասաց նա և ուղղվեց դեպի իր ննջարանը։

Այնտեղ էր, երբ մի քանի րոպեից մուտքի դռնից լսվեց քննիչի ձայնը.

— Շնորհակալություն, լեդի։ Մենք ձեզ տեղյակ կպահենք։

Նա դուրս չեկավ սենյակից, իբրև թե շատ կարևոր մի բանով էր զբաղված, որ չէր կարող թողնել։

— Կներեք, կարո՞ղ եք ճանապարհը գտնել...

Չկարողացավ նաև համոզել իրեն ու շերտավարագույրի արանքից ժամանակին նայել ոստիկանական մեքենան նստող Լենային։ Նրա հագին էժանագին, «ջիփ» կոչված կարճ պիջակ էր, որ արվարձաններում ապրող աֆրիկացի աղջիկները սիրում են հագնել։ Աներևակայելի է, մտածում էր ինքն իրեն, բայց նա ավելի գեր չէր, քան հիմա է... Համ էլ ամբողջ շաբաթվա լվացքն արեց։

Մեքենայի հեռանալուն պես գնաց Ալանին զանգ տալու։ Համարն էր հավաքում և նկատեց, որ մատները դողում են ու խոնավ են։ Ես իրոք վրդովված եմ, մտածեց նա, այս ամենն ինձ իրոք վրդովվեցրել է։

Երբ մոտեցավ դատավարության ժամանակը, լռիկ, այն օրն իր անկողնում գլուխը սեփական արմունկի վրա հարմարավետ կքած, խոհանոցում քննիչի առջև հնազանդ կանգնած Լենան Էլլա Փլայսթոյի աչքում փոխվել էր, դարձել սատանայական արարած։ Կին, որ սպանել էր սեփական երեխային, ոճրագործ, ուրիշ ոչինչ։ Սարսափելի է մտածել, որ նա գրկել է Փիփին ու Քեթիին, դուր եկել այլ կանանց։

Այո, երբեք չես իմանա, թե ում ես տուն բերում։ Երբեք չես իմանա, թե սրանք... Նրանց կարող ես բժշկի տանել՝ համոզվելու համար, որ վարակ չեն բերի տունդ, բայց երբեք չես կարող վստահ լինել, թե ինչ մարդ դուրս կգա սպասավորդ։ Ճիշտ է, Թոմասին սկզբից էլ չէր սիրում նրան, Էլլա, դու գիտես դա։ Հարցնող լինի, իսկ Թոմասին ինչ պտուղ է։

Երբ Լենային տեսավ դատարանում, անհանգստացնող ու անսպասելի մի բան զգաց նրա բնականության ու սովորականության մեջ. նա դարձյալ այն կինն էր, որն այնքան հաճախ կանգնում էր գազօջախի առջև՝ իր կարմիր ու սպիտակ խոհանոցում։ Իսկ ուր էր մյուսը՝ այն արարածը, որն իր սեփական նորածնին գցել էր սառը տուփի մեջ։

Երբ իբրև վկա կանգնել էր դատարանի առջև, շփոթմունքը խեղդել էր բոլոր մյուս զգացումները։ Հետագայում Էլլան շատ անգամ կասի, որ կյանքում երբեք այդքան հիմար վիճակում չի հայտնվել։

— Անշուշտ դուք ամուսնացած եք,— ասաց դատավորը։

— Այո,— պատասխանեց Էլլան։

— Որքա՞ն ժամանակ եք ամուսնացած։

— Ութ տարի։

— Իսկ դուք երեխաներ ունե՞ք։

— Այո, երկուսը։

— Միս Փլայսթո, ինչպե՞ս հասկանալ, որ ութ տարվա ամուսնացած կինը, որն ինքը երկու երեխա է ունեցել, գլխի չի ընկնում, որ իր սպասուհին ուր որ է ծննդաբերելու է։

Անշուշտ, մարդն իրավունք ուներ կասկածելու։ Բայց ինչպես բացատրեր, որ սպասուհու մեջքի լայնությունը չափելու կարիք չուներ, որ նա խոշոր ու ծանրամարմին կին էր, որ հղիությունը լավ էր տանում, աշխատում էր, ու մարմնի փոփոխություններն էլ նկատելի չէին։

Նա ինձ հիմարի տեղ դրեց, ընդվզում էր Էլլան, չես կարող պատկերացնել, թե ինձ ինչ հիմարի տեղ դրեց։

Դատավարությունը երկու օր տևեց։ Կինն ասաց, որ երեխան մեռած էր ծնվել, և քանի որ իր հղիության մասին ոչ ոք չէր իմացել, վախից թաքցրել էր նրան ու հետո թողել ճանապարհին։ Բայց փորձաքննությունը միանշանակ պարզել էր, որ երեխան ծնվելուց հետո մի քանի ժամ ապրել է և բնական մահով չի մահացել։ Հետո Թոմասին հաստատեց, որ այդ գիշեր ինքը մանկան ճիչ է լսել։

— Ձեր կարծիքով, հնարավոր է ծննդաբերելուց երեսունվեց ժամ հետո տնային գործեր անել,— դիմեց դատավորը բժշկական փորձագետին՝ փորձելով պարզել, թե ծնվելուց հետո քանի ժամ է ապրել երեխան։

— Այս կինը հաջորդ օրը տանտիրոջ լվացքն է արել։

Բժիշկը մեղմ ժպտաց։

— Եթե հարցաքննվողը եվրոպացի լիներ, ես անշուշտ կասեի, որ դա պարզապես անկարելի է։ Պարզապես անկարելի։ Բայց բնիկների համար կասեմ՝ այո, այո հնարավոր է։

Դահլիճն իր լռությամբ հաստատեց ու արժևորեց այս փաստարկի տրամաբանությունը, ու ամեն ինչ տեղն ընկավ։ Իրենց լսածն ու սեփական դիտարկումները համեմատելով՝ արդեն բոլորը հասկացան, թե ֆիզիկական ինչ ուժով են օժտված աֆրիկացիները։ Ով գոնե մի անգամ չի լսել որևէ աֆրիկացու մասին, որ ջարդված գլխով ու սարսափելի գլխացավով երեք օր քայլել է ոտքով, կամ էլ մի ուրիշի մասին, որ գզվռտուքի արդյունքում կտրված ականջը Վան Գոգի պես թերթի մեջ փաթաթած, ոտքով մղոններ է քայլել՝ հիվանդանոց հասնելու համար։

Լենային վեց ամսվա ծանր, հարկադիր աշխատանքի ուղարկեցին։ Երբ Էլլան ու Ալանը վերադարձան Եվրոպայից, նրա ժամկետն արդեն լրացել էր, ու նա դուրս էր եկել բանտից, բայց նրանց տուն այլևս չվերադարձավ։

ԱՆՁՐԵՎԻ ԹԱԳՈՒՀԻՆ
(Նադին Գորդիմր)

Այդ ժամանակ մենք Կոնգոյում էինք ապրում, ես տասնինը տարեկան էի։ Քսաներորդ տարեդարձս նշելու էինք Օ. Ռիլեյզում՝ Գաթիների, Մ. Նյուվենհայսների և հայրիկիս շինարարության կառավարչի հետ։ Հայրս մի մայրուղի էր կառուցում, որով կառավարական ավտոշարասյուներն ու պատվիրակությունները Էլիզաբեթվիլից հասնելու էին Ցոմբիի նստավայր։ Հիմա այնտեղ Լամամբաշին է ապրում, Ցոմբին աքսորում մահացավ։ Բայց այն ժամանակ փող շատ ունեին ու հորս Հարավային Աֆրիկայից հրավիրել էին ու լիազորել, որ իր ընտրությամբ մասնագետներ հավաքի։ Գաթիներն իտալացիներ էին, մի երիտասարդ էլ կար, որ շվեդ էր։ Ընկերոջս՝ Ալանի համար չէի ուզում թողնել Յոհաննեսբուրգը։ Բայց ինչ֊որ տղայի պատճառով ինձ մենակ թողնելու գաղափարն այնքան էլ մորս սրտով չէր, և նա ինձ ասաց. «Ուզում եմ անկեղծ լինել։ Երիտասարդ աղջկա համար դա չափից ավելի գայթակղիչ իրավիճակ է։ Հետո որևէ մեկին ինձնից բացի չեմ կարող մեղադրել»։

Տարիքիս համեմատ չափից ավելի խակ էի ու տեղի տվեցի։ Էլիզաբեթվիլում անելու շատ բան չունեի։ Բելգիացի կանանց հետ ծանոթացա, որոնք ինձնից ընդամենը մի քանի տարի էին մեծ։ Առավոտները նրանց հետ սուրճ էի խմում։ Մայրս խնդրել էր, որ հետս ֆրանսերեն խոսեին, չէր ուզում, որ այդ վեց ամիսներն ամբողջությամբ անիմաստ անցնեին։ Նրանցից մեկն ինձ շոկոլադի մուս պատրաստել սովորեցրեց, մի ուրիշի օգնությամբ շրջազգեստ կարեցի և, ինչպես տարիներ առաջ համադասարանցի ընկերուհիներիս, նրանց հետ էլ ողջ օրը հռհռում էի։

Երեկոյան բոլորը հավաքվում էին Օ. Ռիլեյզում, իսկ ետմիջօրեին, երբ փոքր֊ինչ զովանում էր, սքվաշ էինք խաղում՝ անշուշտ միայն մեր շրջանակի երիտասարդների հետ։ Ես սովորաբար շվեդի և Մարկո Գաթիի հետ էի խաղում։ Նրանք հենց շինարարությունից էլ գալիս էին։ Էլեոնորա Գաթին միջերկրականի այն կանանցից էր, որոնք ոչ մի ուրիշ սեռի չեն պատկանում, տարբեր են բոլոր մյուս կանանցից։ Նրան չես կարող պատկերացնել նույնիսկ վազելիս կամ էլ կռացած գետնից ինչ֊որ բան բարձրացնելիս։ Նրանից միայն անդորր ու խաղաղություն է հորդում։ Իսկ շրջազգեստի քառակուսի բացվածքից առինքնող ճերմակ կուրծքը, մատանիներով ու ոսկեզօծ ժամացույցով զարդարված քնքուշ ձեռքը, մուգ և առատ մազերի տարօրինակ մեղրագույն փայլը ավելի էին ընդգծում նրա դալուկ մաշկը։ Շվեդն ամուսնացած չէր։

Խաղից հետո Մարկո Գաթին թենիսի աստղի պես սրբիչը գցում էր պարանոցին, իսկ թխացած դեմքին քրտինքի կաթիլներ էին պսպղում։ Շվեդը կարմրամաշկ էր ու պզուկոտ։ Հևալիս Մարկոյի ճերմակ ատամնաշարը բացվում էր, և երևում էր միակ ոսկե ատամը։ Ինձ թվում էր, որ բոլոր մեծերն ինչ֊որ խնդիրներ ունեին իրար հետ և խուսափում էին միմյանցից։ Սովորաբար Մարկոն ինձ տուն էր ուղեկցում ու հաճախ ներս գալիս՝ հայրիկի հետ մի բան խմելու ու շինարարության մասին խոսելու։ Նա սովորություն ուներ, երբ մի խրթին հարցի էր անդրադառնում, ժպտում էր և ձեռքը վերնաշապիկի ճեղքից ներս տանելով՝ շոյում էր կուրծքը։ Վերնաշապիկի տակից երևում էր մկանուտ կրծքավանդակի սև մազերի մեջ թաղված ոսկե շղթան։ Հայրս ինքնագոհ ասում էր. «Նրանից օպերային լավ տենոր դուրս կգար, չնայած իր գործն էլ վատ չի անում»։

Ես երբեք չէի եղել օպերայում, դա իմ սերնդի բանը չէր։

Բայց, ամեն երեկո, երբ տուն մտնելուց և հորս հետ գարեջուր խմելուց առաջ Մարկոն սկսեց համբուրել ինձ, ես որոշեցի փաստի առաջ կանգնեցնել նրան. «Ինչ մազալու է, չէ՞, հիմա մտնելու ենք սենյակ և կանգնենք ուղիղ հորս առջև»։ «Փոքրիկս, դու այնքան լավիկն ես, որ դժվար է դիմադրել»։

Տարվա այդ եղանակին այնտեղ ամեն երեկո անձրև էր գալիս։ Հանկարծակի հայտնված քամին ցրում էր գաղջ օդն ու ցեխակոլոլ թղթերը խցկում ցանկապատների արանքները։ Ուղիղ տասնհինգ րոպեից, կարող էիր ժամացույցին նայել, այնպիսի տեղատարափ անձրև էր թափվում, որ պատուհանից գրեթե ոչինչ չէր երևում և, ինչպես արձագանքող դահլիճում, լսելի լինելու համար պիտի բղավեիր։ Սովորաբար անձրևը մեկ ժամ էր տևում։ Մի երեկո էլ տուն գնալու փոխարեն ճանապարհվեցինք շինարարության կողմը, այն տնակը, որ ինժեներներից մեկի համար էր նախատեսված, բայց այդպես էլ անբնակ էր մնացել։ Բոլորը գերադասում էին քաղաքում ապրել։ Մուտքի մոտ Մարկոն բղավեց. «Գիտե՞ս Կոնգոյում ինչ են ասում՝ երբ անձրև է գալիս, շուտ մի աղջիկ գտիր ու մինչև կտրվելը տար տուն»։

Տնակը կարծես փոքրիկ բնակարան լիներ՝ բոլոր հարմարություններն ուներ։ Նույնիսկ բաղնիք կար։ Մարկոն բարձրահասակ չէր (իսկ ընկերուհիներիս հետ որոշել էինք, որ վեց ֆութից պակաս տղայի վրա չէինք էլ նայելու), բայց մարզիկի հրաշալի ձիգ ոտքեր ուներ՝ ամբողջությամբ ծածկված սև, կոշտ մազերով, որ միշտ ծակծկում էին։ Մենք երկուսս էլ դարձել էինք մի անծանոթ թովչանքի գերին։ Այդպիսի բան մտքովս անգամ չէր կարող անցնել։

Հաջորդ օրը ետմիջօրեին, երբ ինձ թվաց, թե Մարկոն ինձ ուղիղ տուն է ճանապարհում, նախքան կհասցնեի մտածել, բերանիցս դուրս թռավ. «Ինչ է, տնակ չե՞նք գնալու»։ «Իմ խեղճ աղունիկ, քիչ էր մնում հուսահատվեի՞ր»։ Նա ծիծաղեց, կանգնեցրեց մեքենան, երկար ու քնքուշ համբուրելով ականջներս ու շրթունքներս՝ ասաց. «Լավ, ուրեմն տնակ ենք գնում»։

Ամեն աշխատանքային օր ետմիջօրեին տնակ էինք գնում։ Նա կիրակի օրերը չէր աշխատում, իսկ կանայք գնում էին սքվաշի ակումբ։ Տեղացի պահակն արդեն ձեռքով էր անում մեզ, երբ տեսնում էր տնակին մոտեցող մեր մեքենան։ Նա գիտեր, թե ես ում աղջիկն եմ։ Մարկոն մի քանի խոսք էր փոխանակում հետն ու օրը մեջ մի քիչ փող դնում գրպանը։ Սկզբում ես շվարած կանգնում էի՝ մտածելով, թե ինչ պիտի անեմ, բայց Մարկոն, ինչպես հետո հասկացա, կյանք տեսած մարդու ինքնավստահությամբ հանգստացնում էր ինձ. «Ծերուկը լավ մարդ է, ընկերս է»։

Այդ տնակում Մարկոն ինձ սովորեցրեց սիրել, և այն ամենը, ինչ ես գիտեի «կյանքի» մասին՝ տիկնիկներին հագուստ հագցնելը, «Մոնոպոլիա» խաղի դաշտը հավաքելն ու սպասավորին հանձնելը, մի կողմ դրեցի։ Ընկերուհիներիս այլևս նամակ չէի գրում։ Շաբաթներ էր տևում մինչև Ալանի կանոնավոր նամակներին մի պատասխան էի գրում և դեռ հետո էլ արհեստավարժի անասելի հավակնությամբ մտմտում էի՝ արդյոք դրանք սիրող մարդու նամակնե՞ր են, թե՝ ոչ։ Հետո մտածում էի, որ իր ուժերից, հատկապես փորձառությունից վեր է ճիշտ դատողություն անելը։

Ես ապշում էի, թե ինչ կատարյալ հանգստությամբ էր Մարկոն իրեն պահում ծնողներիս ու մեր ընկերների մոտ։ Ու քանի որ նա ցույց էր տալիս, թե բացարձակապես ոչինչ չի եղել, ես էլ էի ձևացնում, թե ոչինչ էլ չի եղել։ Նա հորս ու մորս մոտ ոչինչ չէր ձևացնում, պարզապես այնպիսին էր, ինչպիսին կար։ Ամեն ինչ նույնն էր նաև նրա կնոջ ներկայությամբ։ Ես ինքնամոռաց տագնապով էի սպասում մեր առաջին հանդիպմանը։ Գիտեի, որ իր սովորության համաձայն կշոյի ձեռքս կամ կանացի թովիչ քնքշանքով կհամբուրի այտս։ Բայց շաբաթ օրը, երբ մտա տուն և զգացի նրա օծանելիքի բույրը, տեսա բոլորին միասին, նրան՝ մորս դիմաց նստած, Ջենովայում գտնվող իրենց ընտանիքի մասին խոսելիս, Մարկոյին՝ հորս կողքին, մյուս զույգին, այնքան թեթև ու անհոգ առաջ անցա, որ նույնիսկ չհասցրի էլ այլայլվել։ Ինչ֊որ մեկն ասաց. «Ահա, վերջապես մեր Ջիլին»։ Լսում էի, թե ինչպես էր մայրիկն ասում՝ «Շվեդի հետ ձիարշավարան էր գնացել, չեմ պատկերացնում, թե Փերն ինչպես է կարողանում դիմանալ. անցյալ գիշեր մինչև ժամը երեքը պարում էին»։ Իսկ Մարկոն, որ քսանինը տարեկան էր (Դեկտեմբերի 1, Աղեղնավոր, հովանավոր՝ Յուպիտեր), ասում էր. «Ահա թե ինչ է նշանակում երիտասարդ լինել»։ Հայրս դիմեց Մարկոյին՝ «Իսկ անցած գիշեր ժամը քանիսի՞ն ես քնել»։ Եվ Էլեոնորան, որ փափուկ ու թմբլիկ ոտքերը խաչած նստած էր, քնքշորեն բռնեց ձեռքս, ու մենք համբուրվեցինք։

Էլեոնորայի մաշկի բույրն անցավ ռունգերովս, զգացի նրա վարսերի հոտը, որ երբեք չպիտի մոռանայի։ Մենք սկսեցինք խոսել ինչ֊որ կոշիկներից, որ իր զարմուհին էր ուղարկել Միլանից։ Շուրջս մի բան էր կատարվում, որ երբեք չէի կարող պատկերացնել։ Ես և Մարկոն, ինչպես որ կայինք, կարծես թե գոյություն չունեինք, ոչ մի շփոթվածություն, ոչ մի հուզմունք։

Գաթիներն ամեն շաբաթ, ուղիղ ժամը տասնմեկին և միշտ լուրջ հագուկապով, գնում էին կաթոլիկ եկեղեցի ժամերգության։

Աֆրիկյան շատ բնակավայրերի պես Կաթանգայում ևս սպիտակամորթ կանայք քիչ էին, և մայրս ավելի ուրախ էր, որ ժամանակս ամուսնացած երիտասարդների հետ էի անցկացնում և ոչ թե Է. Վիլ ելումուտ անող օտարականների։ «Նրանք փորձառու են,— ասում էր մայրս։— Ի տարբերություն երիտասարդների ու ամուսնացած մարդկանց, նրանց հետոն քիչ է հետաքրքրում։ Կորցնելու ոչինչ չունեն, այսօր այստեղ են, վաղը՝ մի ուրիշ տեղ, իսկ հաջորդ շաբաթ կարող են առհասարակ հեռանալ երկրից։ Ես նրանց չեմ մեղադրում։ Այո, համամիտ եմ, որ աղջիկը պիտի ճանաչի աշխարհը, բայց այնքան հիմար չլինի, որ գլուխը կորցնի, պատասխան տալու մասին էլ պետք է մտածի»։ Կարծես թե մոռացել էր, որ հենց ինքը չուզեց ինձ Յոհաննեսբուրգում Ալանի հետ թողնել։ «Նա տանը շատ լավ ընկեր ունի, պարկեշտ երիտասարդ է, այնքան սիրալիր է հետը, բայց ավելի լավ է աչքս վրան լինի և ձեզ պես երիտասարդ զույգերի հետ անցկացնի ժամանակը»։ Եվ ինչպես միշտ Փերին՝ այդ շվեդին նկատի ուներ, թեև լավ գիտեր, որ «նա Ջիլի երազանքը չէ»։ Իմ կարծիքով Փերին դա ձեռ էր տալիս։ Եթե ես ոչ մեկինը չէի, ուրեմն սիրո ազատ առարկա էի բոլորի համար, և ամեն ոք կարող էր մտածել, որ պարզապես ուշադրություն դարձնելու համար կարող է սիրահետել ինձ։ Կարծես թե հատուցեին՝ եթե ոչ մեկի սիրելին չէի, ապա բոլորի ցանկալին էի։ «Անշուշտ, դու գերադասում ես Ջիլի հետ պարել»,— ասում էր երիտասարդ բելգուհին՝ ձևացնելով, թե վիրավորվում է։ Ես և նրա ամուսինը Օ. Ռիլեյզի ամենահայտնի չա֊չա֊չայի զույգն էինք։ Հետո իր մայրենի լեզվով ինչ֊որ բան էր շշնջում կնոջ ականջին, ու սա հռհռում էր և խփում ամուսնու ձեռքին։

Եթե Միրելի ամուսինն ու ես պարահրապարակում էինք հայտնի, ապա ես ու Մարկոն հայտնի էինք սքվաշի դաշտում։ Սա միակ վայրն էր, ուր կարգին աչք ունեցողը գլխի կընկներ մեր սիրախաղը։ Շաբաթներն անցնում էին, և մեր սիրո խորանալուն համընթաց ավելի ու ավելի էր կայանում մեր խաղը։ Տնակի կտուրն հարվածող անձրևի ձայնին հետևելու Մարկոյի խորհուրդը նույնքան օգտակար էր խաղի ժամանակ։ Երբեմն նույնիսկ երկրպագուներն ու խաղացողների կանայք իրենց ծափերով ընդհատում էին մեր խաղը։ Ես հետևում էի Մարկոյի հուզված, քրտինքից փայլող դեմքին և, ինչպես անկողնում, հիանում նրա մկանների թրթիռով։ Եվ երբ նա իր վրա էր վերցնում հարվածը կամ պարտության էինք մատնում մյուս զույգին, Մարկոն գրկում էր ուսերս, ծիծաղում, իտալերեն գովում էր ուրիշների մոտ ու անգլերենով ասում՝ «Դու խելոք աղջիկ ես, չէ՞»։ Եվ միայն ես և նա գիտեինք, թե դա ինչ է նշանակում։ Ես սիրում էի նրա պայծառ ու զրնգուն ծիծաղը, նրան ու այն ամենը, ինչ գիտեի նրա մասին. սիրահարվել էր զարմուհուն, երբ նրանց ընտանիքի հետ Աբրուզի լեռներում հանգստանում էր, եթե շինարարության ղեկավարն ինքը լիներ, Ցոմբիի ճանապարհն այլ կերպ կնախագծեր («Բայց ես հարգում եմ հորդ, նրա հետ հաճելի է աշխատելը»), արևից պաշտպանվելու համար իտալական մանկական քսուք էր օգտագործում...

Մեծահասակների միամտությունն ինձ ապշեցնում էր։ Նրանք խաղի մեջ էին մտել, մինչդեռ ես արդեն դադարեցրել էի խաղը։ Նրանց կողքին սկսել էի ինքնավստահ լինել։ Ես ինքնավստահ էի, հանդուրժող ինքնավստահությամբ էի վերաբերվում նաև հեռվում գտնվող Ալանին։ «Տեսնես ի՞նչ կանի, եթե իմանա իմ, զոլավոր վարագույրներով տնակի, ուրախ պահակի, թեյադրամի, թաց հողից բարձրացող երկրի շնչառության մասին»,— հարցնում էի Մարկոյին։ Մարկոն լրջորեն պատասխանում էր՝ «Սարսափելի կտխրի»։

«Իսկ եթե Էլեոնորան իմանա՞»։

Մարկոն պատասխանեց լայն, համոզված ժպիտով, միաժամանակ հայրական քնքշությամբ շոյելով այտս. «Նրան դուր չի գա, բայց այ, տղամարդու դեպքում խնդիրն այլ է»։ Իրեն պատկերացրեց Էլեոնորայի դերում՝ բավական սառնասիրտ դիմախաղով, ինչպես միշտ նստած, ընդունեց լուրն ու գրեթե չտարակուսեց՝ ելնելով այն հաստատ համոզումից, որ տղամարդիկ առհասարակ այդպիսին են։ «Ինձ միշտ սարսափելի հետաքրքրել են այն մարդիկ, որոնց մասին բամբասել են, կամ իմացել ենք, որ սիրեկաններ ունեն։ Սիրում եմ խոսել այդ մասին։ Երբ տղամարդն իմանում է, որ կինը սիրեկան ունի, առանց փող կամ որևէ բան վերցնելու հեռանում է տնից, շաբաթներով նրա տեղն անգամ չեն իմանում»։ Եվ Մարկոն ձևացրեց, թե լռելյայն հեռանում է։ «Դե, իսկ եթե պարզվի, որ Էլեոնորան ինչ որ մեկն ունի... ես կգժվեմ»։

Ես լսում էի այդ հնաբույր պատմությունն ու հրճվում ներկայացման երանգներով ու մանրամասնություններով, իսկ նա, ինչպես միշտ, սիրալիր ժպտալով տեղից վեր կացավ, մոտեցավ Չիանթիի շշին ու մի բաժակ լցրեց իրեն։ Տնակում միշտ մի շիշ գինի էր պահում։ Ես երբեք չէի խմում, բայց բերանիս մեջ զգում էի գինու մետաղե համը։

Այդ երեկո մեքենայի մեջ ասաց, որ ինձ հաճելի անակնկալ է սպասվում։ Միտքն այլևս հանգիստ չէր տալիս, և պառկած շարունակ հարցուփորձ էի անում։ «Չենք գնա, մինչև չասես»։ «Այ հիմա մի հատ կշրխկացնեմ, նոր կիմանաս»։ Իսկ անակնկալը ծրագիր էր։ Հավանական էր, որ շինարարական ինչ֊որ ընկերության հետ հանդիպելու համար հորս հետ գնային Քասայ։ Դժվար չէր հայրիկին համոզել, որ ինձ էլ տաներ հետը, և եթե Մարկոն կարողանար Էլեոնորային մենակ թողնել, դա գրեթե նույնն էր, ինչ մենք երկուսով ճամփորդեինք։

— Դու առանձին սենյակ կվերցնես, չէ՞,— հարցրեց Մարկոն։

Ես ծիծաղեցի։

— Ինչ է, քեզ թվում է, թե հայրիկի հետ նույն սենյակո՞ւմ եմ քնելու։

— Թերևս Իտալիայում թույլ չտային, որ աղջիկը հյուրանոցում առանձին սենյակ ունենար։

Հետո Մարկոն սկսեց ուրիշ բաներից խոսել։ «Էլեոնորան վատ է տանում ճամփորդությունը։ Մանավանդ որ ճանապարհները լավը չեն, Աստված գիտե, թե ինչ կարող է լինել։ Չէ, ամեն ինչ կարգին է, ես նրան կասեմ, որ այդ ճամփորդությունը նրան հաճույք չի պատճառի»։ Այն գայթակղիչ հեռանկարից, որ մի քանի օր ու թերևս գիշեր մենք միասին էինք լինելու, շարունակ հաճույքից ծիծաղում էինք, շատախոսում և համբուրվում։ Լեզուս ծանրացել էր, կարծես գինի խմած լինեի։

Մարկոն բավական լավ էր խոսում անգլերեն։ Նրա օգտագործած դարձվածքներն ինձ ծանոթ էին։ Նա երբեք գժվելը բարկանալ իմաստով չէր գործածում։ Երբ ասում էր «կգժվեմ», հենց դա էլ նկատի ուներ, թեև մենք՝ անգլիախոսներս, այլ իմաստ էինք դնում։ Այդ գիշեր, ուրիշ գիշերներ էլ, ես երկար մտածեցի այդ մասին։ Նա ուզում էր ասել, որ կխելագարվի։ Եթե Էլեոնորան ուրիշ մեկն ունենար, Մարկոն խանդից կխելագարվեր։ Նա ինձ այդպես պատասխանեց, որովհետև իրոք ազնիվ էր, մյուս մեծերի նման չէր։ Ինչպե՞ս էր ասում՝ «Հայրդ լավ մարդ է, ճիշտ է՝ շինարարությունից այնքան էլ լավ գլուխ չի հանում, բայց դե լավ մարդ է, գիտե՞ս»։

Մարկոն սիրում էր ինձ։ Ես նրա գանձն էի, ուրախությունը, և իտալերենով ասված ինչ֊որ գեղեցիկ բաներ։ Դա այդպես էր, նա շատ֊շատ երջանիկ էր ինձ հետ։ Ես տեսնում էի։ Ես չգիտեի, որ կարելի էր այդքան երջանիկ լինել, Ալանն էլ չգիտեր։ Համոզված էի, որ եթե Մարկոյին չհանդիպեի, այդպես էլ չէի իմանա։ Երբ տնակում էինք լինում, ամբողջ ժամանակ նրան էի նայում, նույնիսկ երբ ննջում էինք, կոպերիս կիսախուփ ճեղքից հետևում էի նրա շնչառությանը, նրբագեղ ռունգերին՝ արևախանձ ու սև աղվամազով ականջներին, որ լույսի շողից թափանցիկ էին դառնում։ Մարկոն՝ Էլեոնորայի ամուսինը քնած ժամանակ գեղեցիկ էր։ Բայց նա արթուն էր։ Ես սիրում էի հենվել նրա ոտնաթաթերին ու հետևել, թե ինչպես է բերանի անկյուններում ժպիտ հայտնվում և ինչպես են մարմնի ինչ֊որ մասում պրկվում մկանները։ Երբեմն նաև խոսում էր՝ անունս էր տալիս, բայց ինձ չէր թվում, թե լսում է իր խոսքը։ Իսկ հետո երկար, բաց աչքերով պառկում էր, բայց չէր նայում, որովհետև կարիք չկար, ես այնտեղ էի։ Հետո վեր էր կենում, վառում ծխախոտն ու ասում. «Ես երազում էի... չգիտեմ... դա մի ուրիշ աշխարհ էր»։

Իսկ ինձ հետ անհասկանալի մի բան էր կատարվում, մանկությունից հետո մտնում էի մի աշխարհ, որի հետ դժվար էր համակերպվել, ինչպես համակերպվել էին մյուս մեծերը, նա, իսկ ես ուրիշ ոչ մի տեղ, ուրիշ ոչ մի աշխարհում այդ անդորրն ու ուրախությունը գտնելու կարիք չունեի։ Իմ հետ նա փախչում էր այդ աշխարհից, իսկ ես նրա հետ մտնում էի այդ աշխարհը։ Այս ամենը ես հետո, կամաց֊կամաց էի հասկանալու։ Ես դեռ այնքա՜ն բան չգիտեի։

Գրեթե ամեն օր տեսնում էի Էլեոնորային։ Նա սիրում էր ինձ։ Նա այն կանանցից էր, ովքեր սեփական երեխաների բացակայությունը լրացնում են՝ իրենց շրջապատելով կրտսեր քույրերով ու զարմուհիներով։ Ես երբեք ինձ մեղավոր չէի զգում նրա առջև։ Այնուամենայնիվ մտածում էի, թե որքան սարսափելի է տեր դառնալ այն մտերմությանն ու քնքշանքին, որ օրենքով ուրիշ կնոջ է պատկանում։ Էլեոնորայի մտքերից, նրա գլխի չընկնելու հիմարությունից ես նյարդայնանում էի։ Որքան հիմար պետք էր լինել ասելու համար, որ Մարկոն անցյալ օրն էլ մինչև ուշ գիշեր շինարարությունում է եղել, նա այնքան բարեխիղճ է, և նման բաներ։ Մի՞թե ես Մարկոյի հետ չէի, երբ ինքն ինչպես միշտ մակարոն էր դրել փուռն ու մի քիչ էլ այրել։ Իսկ ինքը միայն տհաճություն էր պատճառում մեզ. «Պիտի գնամ, Էլեոնորային կինո պիտի տանեմ, շաբաթներով տնից դուրս չի գալիս։ Իտալիա ուղարկվող ծանրոցների վերջին օրն է։ Ուզում է, որ Նոր տարվա ծանրոցները միասին պատրաստենք, դե գիտես, Էլեոնորայի համար դա շատ կարևոր է»։ Հետո Էլեոնորայի հորաքույրը եկավ Իտալիայից։ Շարունակ ընթրիքներ ու ճաշկերույթներ էին կազմակերպում, որոնց միայն իտալախոս հյուրերի էին հրավիրում, որովհետև սինյորան անգլերեն չէր խոսում։ Հիշում եմ՝ մի շաբաթ օր մայրիկիս դրդմամբ վերցրի նրա պատրաստած պաղպաղակն ու գնացի նրանց տուն։ Բոլորը նստած էին շոգ պատշգամբում, մի խմբում երեխաներով շրջապատված այդ կինն էր, իսկ Մարկոն տղամարդկանց հետ էր։ Արձակած փողկապը կախված էր վերնաշապիկի օձիքից (Էլեոնորան ստիպել էր, որ կոստյում հագնի)։ Շրթունքների արանքում տարուբերելով ատամփորիչը՝ խոսում էր ու ծխախոտի մոխիրը թափում Էլեոնորայի փայփայած կակտուսի վրա։

Այդ երեկո տնակում նա դարձյալ ասաց. «Աստված իմ, չեմ ուզում արթնանալ... կարծես թե երազ լինի»։ Մեր ժամադրավայրում նա անսպասելի հայտնվեց, հմայիչ ձկնորսի պես հայտնվեց մթության միջից. հագին կիպ ջինս էր, իսկ բոբիկ ոտքերին՝ սպորտային կոշիկներ։

«Ես երբեք չեմ եղել Եվրոպայում,— ասաց Մարկոն։— Այնպես եմ ուզում, որ միասին Պիմոնտ գնանք, քեզ տանեմ այն գյուղը, ուր հայրս է ծնվել։ Մենք կբարձրանանք եկեղեցու պատերով և, երբ հասնենք գագաթին, կշրջվենք և հեռվում կտեսնես Մոնտե Բիանկոն։ Դու երբևէ սոխակների դայլայլ լսած կաս, հը՞, լսե՞լ ես։ Կգնանք տանձի այգի ու կլսենք սոխակների երգը։ Քեռուս այգին է»։

Մտքիս մեջ շարունակ հարցեր էին. «Դու դեռ կխելագարվե՞ս։ Իսկ հիմա՞։ Հիմա՝ երկու ամիս, մեկ շաբաթ, վեց ամիս անց է՞լ։ Դու հիմա է՞լ կխելագարվես»։ Բայց ընդամենը կարողացա հարցնել՝ «Դու դեռ կխելագարվե՞ս»։

— Երբ գնանք Իտալիա, Էլեոնորան միառժամանակ մոր և մորաքույրների հետ Պիզայում է մնալու,— ասաց նա։

Ես գիտեի, մայրս ասել էր, որ նա Պիզա է գնալու, որովհետև ի տարբերության Միլանի և Հռոմի բժիշկների, այնտեղ ընտանեկան մի ծեր բժիշկ կար, որը համոզված էր, որ Էլեոնորան մի օր երեխա ունենալու է։

— Եթե հանկարծ Ալանը հայտնվի, ի՞նչ կանես,— հարցրի ես։

Բայց Մարկոն այնպիսի ինքնագոհ զգացական հայացք գցեց վրաս, որ երկուսս էլ փռթկացինք։

Մենք սկսեցինք Էլեոնորայի համար մի սիրային արկած մոգոնել։ Որպես զոհ ընտրեցի Փերին, ոչ միայն նրա համար, որ նա մեր շրջապատի ամենաներկայանալի ամուրին էր, այլ նաև՝ համոզված էի, որ սա տարիքով փոքր միակ երիտասարդն էր, որին Էլեոնորան կարող էր նաև մայրություն անել։ Համ էլ Փերը, որը ոչ մեկը չուներ (տեղացի գեղեցկուհի պոռնիկներից բացի, որոնք հրաշալի էին մեկ ժամ տևող անձրևի համար), կարող էր երջանիկ զգալ Էլեոնորային նվաճելու համար։ Ես ուսումնասիրում էի Էլեանորայի բարեմասնությունները՝ կիսագուլպաներից հետո երևացող ոտքերի ձիգ ու ողորկ մաշկը, կուրծքը, որ հոգոց հանելուց միշտ թրթռում էր (կանանց այդպիսի տեսակ կա)։ Բայց Էլեոնորան կարծես գլխի էլ չէր ընկնում, որ Փերն իր ճանապարհին էր (մեր տանը, Օ. Ռիլեյզում), և նույնքան էլ Փերն էր անտեղյակ իր առջև բացված հնարավորությունից։

Ես այդպես էլ չկարողացա հարցս տալ։ Ես և Մարկոն շարունակում էինք խաբել մյուսներին և միմյանց սիրել տնակում, որի տանիքը կեսօրվա կիզիչ արևից հետո, անձրևի ժամանակ տարօրինակ ճայթճայթոց էր հանում։

Ցոմբին աքսորից վերադարձավ, հեռագրատան առջևի հրապարակում զինվորներ էին հայտնվել, իսկ ճանապարհի շինարարությունն ամեն տեսակի դժվարությունների առջև էր կանգնել։

Օրվա վերջում մտահոգ ու ջղագրգիռ, ուժասպառ ու լարված Մարկոն գալիս էր տնակ ու վազքուղին նոր հատած մարզիկի պես փռվում էր մահճակալին։ Հայրս նյարդայնանում էր ու չգիտեր շինարարությունը շարունակի, թե՝ ոչ։ Էլեոնորան նյարդայնանում էր, ուզում էր վերադառնալ Իտալիա։ Ես և Մարկոն սիրում էինք իրար, և երբ Մարկոն բացում էր աչքերը, սթափվում էր ու հիշում ճանապարհի, հորս ու Էլեոնորայի մասին, ասում էր. «Վա՛յ, ի սեր Աստծո, ինչո՞ւ է այս ամենը երազ...»։

Ես էլ էի նյարդայնանում։ Գանգատվում էի մորս. «Այս Գաթիներն ի՜նչ տաղտկալի են, մանավանդ այդ կին Բուդդան»։

Ես սարսափում էի այն մտքից, որ մի օր Էլեոնորան իր հոգոցներով ու փափկասուն ձեռքով կմոտենա ու կասի. «Սա առաջին անգամը չէ, Մարկոն հաճախ է այդպիսի բաներ թույլ տալիս իրեն, այնպես որ, իմ փոքրիկ Ջիլի, մի հուզվիր։ Ես ամեն ինչ գիտեմ»։

Իսկ ես ու Մարկոն շարունակում էինք սիրել միմյանց, մենք հայտնվել էինք երանելի մի վիճակում, ուր մեր երկուսից բացի ուրիշ ոչինչ գոյություն չուներ։ Ո՛չ ճանապարհները, ո՛չ միջցեղային կռիվները, ո՛չ ամուսնությունը, ո՛չ էլ ուրիշների մեղադրանքներն ու ապրումները չէին խաթարում այն քաղցր ու թովիչ երազը, որին ամեն անգամ, թեև տխրությամբ, վերադառնում էր Մարկոն։

Էլեոնորան ինձ այդպես էլ չասաց այն խոսքերը, որոնցից շատ էի սարսափում։ Փոխարենը մի օր խորհրդավոր զգուշավորությամբ, ինչպես առհասարակ այդպիսի բաներն ասում են տարեց կանայք, մայրս ասաց. «Էլեոնորան, մեր սիրելի Էլեոնորան երեխա է ունենալու։ Ամուսնության վեցերորդ տարում, առանց Պիզա գնալու և ընտանեկան բժշկին դիմելու»։

Այո, Է. Վիլի անձրևների ժամանակ, մինչ ես ու Մարկոն ամեն երեկո տնակում սիրում էինք միմյանց, իսկ տեղացիներն իրենց համար անձրևի տևողությամբ մի աղջիկ էին գտնում, Էլեոնորան հղիացել էր։

Տարիներ են անցել։

Խեղճ Մարկո, հիմա ատամփորիչը ձեռքին Միլանում կամ Ջենովայում նստած է շաբաթօրյա ընթրիքի սեղանի առջև՝ շուրջը Էլեոնորայի երեխաներն են, նրա քույրերն ու եղբայրները, քեռիներն ու մորաքույրները։

Իսկ ես երբեք չեմ արթնացել այն երազից։ Յոթ տարի է ամուսնացած եմ և այդ ընթացքում քանի սիրեկան եմ ունեցել, միայն ես գիտեմ։ Շա՜տ, եթե հաշվելու լինեմ նաև կարճատև արձակուրդային արկածները։

Իմ երազը մի ուրիշ աշխարհում է, ուր քամին երբեք ավելի սառը չէ, քան շուրթ֊շրթի համբուրվող երկուսի շնչառությունը։

ՊԱՂ ԱՉՔԵՐՈՎ ՄԱՐԴԸ
(Օդրի Թոմաս)

Ես գնացի ծով, որովհետև սիրտս փշրված էր։ Մի ծեր պրոֆեսորից, որը խոսելիս կակազում էր, տնակ վարձեցի։ Ուզում էի գնալ հեռու ու տարվել ինչ֊որ բանով։ Տնակում սեղան կար, աթոռ, մահճակալ, փայտի վառարան ու մի նավթավառ։ Դրսում՝ ջրհոր, զուգարան, ժայռեր, ծառեր և ծով։

(Ալիքների ճողփյունը, ճայերի ճիչը)

Ես եկա այդ տնակը, որովհետև սիրտս փշրված էր։ Հետս կանաչ շշերով գինի էի բերել և մսապուրի պահածո։ Թեյնիկը դրեցի գազօջախին՝ որ եռա։ Վառեցի լամպը։ Արդեն վաղուց ամառ չէ, և դրսում, դռան շուրջը, մոլեգին քամի է ոռնում։ Իմ պատճառով սարդերն ու մկներն անհետացել են։ Սենյակի անկյուններից լսում եմ նրանց ծվծվոցը։

(Ալիքների և քամու ձայնը)

Տունը մաքուր է, կոկիկ։ Չհաշված սարդերը, չհաշված մկները, որ պատերի ետևում են, անկյուններում։ Բանալի չկա։ Հետս կանաչ շշերով գինի եմ բերել, փետրե մգդակած վերմակ ու Բարթլեթի «Հայտնի ասույթների» նոր ժողովածուն։ Ներսում, առաջին էջին գրված է՝ «Ո՞վ է ասել. 1.Վայրի բնությունը կփրկի աշխարհը։ 2.Այս դժոխքից սատանան էլ գլուխ չի հանի։ 3.Դու իմ կյանքի շողն ես»։

Ես ուզում եմ մեկն էլ ավելացնել։ Ուզում եմ երկուսն ավելացնել՝ «Ո՞վ է ասել. Այս ամենն ասելու ավելի լավ ճանապարհ չկա։ Ո՞վ է ասել. Արի էլ չանդրադառնանք դրան»։ Քամին մոլեգին ոռնում է դռան շուրջը։ Ես պատռում եմ շրջազգեստիս փեշերից ու խցկում ճեղքերի արանքը։ Տխուր եմ։ Ի՞նչ անեմ։ Հեռանամ այստեղից։ Դուրս գամ, պառկեմ դռան առջևն ու քամու պես ոռնամ՝ ո՜ւ...ո՜ւ... ո՜ւ...

(Ալիքների և քամու ձայնը)

Խմեցի կանաչ շշերից մեկի մեջ եղած ողջ գինին։ Ես նման եմ ձեռնոցի։ Ոչ այնքան տձև, որքան դատարկ՝ լցվելու սպասող։ Լամպը տեղավորեցի պատուհանի գոգին։ Ոռնացող քամու ձայնի տակ քնեցի։

(Շնչառությունս հանգիստ է, դրսում դեռ քամի կա, բայց ավելի մեղմ է, կամաց֊կամաց մարող։ Ինչ որ պահ... հետո ճայերը... իսկ հետո ալիքները)

Ինչպես կարող եմ քնել, երբ սիրտս փշրված է։ Երազում եմ ճաշկերույթի մասին՝ կանաչ ծառերի տակ։ Ես երեխա եմ ու մատներով հասած թուզ եմ ուտում։ Հիմա բացում եմ դուռը։

(Արևմտյան ափի թռչունները, ձկնկուլը՝ իր տարօրինակ ճիչով և ալիքները)

Առջևում անհանգիստ, ալեկոծ ծովն է, իսկ արևը շողում է։ Կղզիներ են երևում, հետո՝ էլի կղզիներ, կարծես թե գիշերվա ընթացքում կղզիները նոր կղզիներ են ծնել։ Արևը շողում է։ Կյանքում երբեք այսքան մենակ չեմ զգացել։ Նորից ներս եմ մտնում։ Ուզում եմ ուղերձ գրել ու նետել ծովը։ Ողողում եմ անցյալ գիշերվա գինու շիշն ու դնում գազօջախին՝ չորանալու։ Նստում եմ փոքր սեղանի առջև՝ մտածելու։ Ուղերձս մութ գիշերվա մեջ պատուհանի գոգին դրված լամպի պես հստակ պիտի լինի ու գրավիչ։ Սեղանին կապույտ թաս կա և ինչ֊որ քաղցրահամ փայտից պատրաստած կոպիտ գդալ։ Մտածում եմ ու չամիչով շիլա ուտում։ Գազօջախի վրա ապուրն է եռում։ Դրսում ճայերը ճեղքում են քամին ու ճչում՝ մի՜֊մի՜֊մի՜։ Եթե սա հեքիաթ լիներ, ապա կհայտնվեր մեկն ու կօգներ ինձ, ասենք՝ մատանի կտար, ժամացույց, կամ ինչ֊որ կախարդական բառ կասեր։ Ես հուսահատությունից գլուխս հենում եմ սեղանին։ Պլթալով բացվում է սեղանի փոքրիկ դարակը։

(Քամու և ճողփացող ալիքների ձայնը)

Նախանշաններն ու նշաններն իմաստ ունեն, ինչ֊որ բան են հուշում, հաճախ՝ շատ դաժան։ Դարակում եղածն ընդամենը ձեռագրի մի հատված է, հավանաբար ծերուկ պրոֆեսորի հին օրերի գաղտնի հրապուրանքը։ Մի մարդու պատմություն է, որ գրպանում ատրճանակ ունի և գնացքով Ջենովայից Հռոմ է գնում՝ սպանելու կնոջը։ Հսկիչի մոտենալուն պես մտնում է զուգարան, կողպում է դուռը, հանում ատրճանակն ու հայացքը երկար հառում հայելուն։ Ինչ լավ է, որ աչքերը մաքուր են ու պաղ։ Այս առավոտ թույլ եմ։ Բավական ժամանակ անցավ, մինչև հասկացա, թե ինչ է կատարվում։ Հետո ծիծաղեցի։ Ինչպե՞ս կարող եմ ծիծաղել, երբ սիրտս գետին ընկած ափսեի պես փշրված է։ Բայց ես ծիծաղում էի այն մարդու վրա, որ Հռոմի գնացքում ինքն իրեն էր նայում հայելու մեջ։ Այն պաղ աչքերով մարդու վրա։

Մի կողմ հրեցի շիլայով ափսեն ու բացեցի Բարթլեթի «Հայտնի ասույթները»։ Պատկերացրի Մեթյու Առնոլդին՝ «Ծովը պաղ է այսօր...», և Վորդսվորթին՝ «Հրաշալի է երեկոն՝ պաղ ու թափանցիկ»։ Ես գիտեմ, թե ինչ գրեմ ուղերձում։

Շիշը չոր է։ Վերցնում եմ թղթի կտորն ու խցկում շշի մեջ։ Հետո դեղին մոմով զմռսում եմ։ Կսպասեմ մինչև մութն ընկնելը։

(Ալիքները, ճողփացող ծովը։ Ճայերի ճիչը՝ բարձր, հետո կամաց֊կամաց մարող։ Ժամանակն անցնում է)

Ինչ֊որ մարդիկ հայտնվեցին։ Նրանց նավը ծովահենի դրոշ ուներ։ Սուզվում էին ու ոստրեներ հանում և, երբ տեսան ինձ ժայռերի վրա նստած, մի ոստրե մեկնեցին ինձ։ Ասացին, որ պետք է կոտրեմ ու միջինը ուտեմ։ Ուզում էին ցույց տալ, ես բղավեցի՝ ո՛չ, ո՛չ, պարզապես ուզում եմ նայել։ Նրանք ժպտացին ու հեռացան։ Ողջ օրը հաճելի ծուլության մեջ անցկացրի։ Արդեն ուղղել էի սխալներս, այդպիսին եմ, բայց ինձ հանգիստ չէր տալիս պաղ աչքերով մարդու պատկերը, և ես շարժվեցի դեպի ժայռերը՝ մտածելու։ Այդ ժամանակ էր, որ տեսա ծովահենի դրոշով սուզորդներին, այդ ժամանակ էր, որ ստացա հրաշագեղ, շագանակագույն ոստրեն։ Ժայռերը գորշ էին և կոր, ինչպես փղերը, բայց տաք էին, իսկ ծովն ու քամին անհամար խորշեր ու լճափոսեր էին դրոշմել դրանց վրա։ Ոստրեն մուգ շագանակագույն է և ինձ հիշեցնում է ծանոթ սևամորթի շրթունքները։ Իր գալարվող ողնաշարով շարունակ հետուառաջ, հետուառաջ է անում։ Հետս տնակ տարա ու դրեցի սեղանին՝ թողնելով, որ սահի մի կողմից մյուսը։ Շերեփից անընդհատ ջուր եմ լցնում վրան, որ թաց մնա։ Ապուրն ախորժաբույր էր։ Այս առավոտ մեջը գազար եմ ավելացրել, սխտոր, կարտոֆիլ, դափնու տերև ու ծոթրին։ Ինչպե՞ս կարող եմ սով զգալ, երբ սիրտս փշրված է։ Երկար, սուր դանակով կտրում եմ հացը, այն պահելով կրծքիս առջև։ Ընթրիքից առաջ ոստրեն ծովն եմ նետում։

(Քամու և ալիքների ձայնը)

Շիշը պատրաստ է, և երկնքում լուսին կա։ Ես կերել եմ ապուրը, խմել գինին ու արագ ավարտել ընթրիքը։ Բազմաթիվ անծանոթ ասույթներ եմ կարդացել։ Կարգի եմ բերել պատրույգը, վառել եմ լամպն ու դրել պատուհանի գոգին։ Այս գիշեր ծովը հանդարտ է, իսկ լուսինն իր երկար արծաթե շեղբով կարծես հատած լինի ժայռերը։

(Գիշերվա ձայնը։ Չարագուշակ բուն։ Քամի չկա, բայց ալիքները ճողփում են)

Որքան որ կարողանում եմ, առաջանում եմ դեպի ծովը։ Աջ ձեռքով խցանված շիշն ուժեղ նետում եմ դեպի աստղերը։ Մի պահ ինձ թվում է, թե ինչ֊որ մեկը որսում է, երբ այն ծովն է իջնում։ Ես դեռ կանգնած եմ այնտեղ։ Լուսինն ու աստղերը լուսավորում են միայնությունս։ Ինչպե՞ս կարող եմ քնել, երբ սիրտս փշրված է։

(Ալիքները՝ կամաց֊կամաց մարող։ Վայրի թռչունների կանչող ձայնը)

Առաջին թռչունի հետ արթնանում եմ։ Վերմակի տակ պառկած՝ սենյակի սառնության մեջ հետևում եմ շնչառությանս։ Մտածում եմ. արդյոք թռչունները հասկանում են իրար, ասենք ճուտը՝ կարո՞ղ է խոսել հավի հետ։ Զարմանում եմ, որ չնայած եղանակների և թռչունների փոփոխությանը, առաջինը միշտ նույն թռչունն է ձայն տալիս։ Վեր եմ կենում, կրակ վառում ու թեյնիկը դնում վրան։

(Վառարանը բաց է, և փայտն այրվում է։ Այն կայծկլտում է, թշշում, ֆշշում։ Մեծ թեյնիկի մեջ ջուր է)

Երբ դուրս եկա ջուրը թափելու, նա՝ այդ կիսամարդ֊կիսաձուկն այնտեղ էր, իմ առջև, ժայռերի ստորոտում։ Նրա կանաչ թեփուկները ձմեռային լույսի տակ կայծկլտացող բյուրեղների պես փայլում էին։ Բարձրացրեց ձեռքն ու ինձ նշան արեց։

(Հեռավոր ճայերի ձայնը)

Ես լողացի։ Ջուրը սառն էր, սառը֊սառը։ Հիմա նստած եմ ժայռին ու մազերս եմ սանրում։ Նա ինձ պատմություններ է պատմում։ Սիրտս՝ կարթն ընկած ձկան պես թպրտում է։ Նրա մատները սահում են՝ արծաթ թելեր դրոշմելով ոտքերիս։ Ասում է, որ ինքը խեղդված նավաստի է, փոթորկի ժամանակ ծովն է ընկել։ Խոսում է ընդգծված իսպաներեն առոգանությամբ։ Եղել է այն առևտրականների հետ, որոնք չնչին գնով ջրասամույրներ էին գնում ու վաճառում չին ազնվականներին։ Սրանք էլ հետո ջրասամույրներով իրենց պատմուճաններն էին զարդարելու։ Վեց ընտիր մորթու դիմաց հնդկացիներին մեկ դյուժին ապակե համրիչ էին տալիս։ Թաիթիի անամպ երկնքում Քուքի հետ հետևել է Վեներայի անցումին։ Դրեյքի հետ «Ոսկե եղնիկով» նավարկել է Խաղաղ օվկիանոսի ափերով։ Նրանք ափ են իջել Կալիֆոռնիայում։ Իմ մերկ ոտքերի վրա նրա մատներն արծաթ թելեր էին թողնում։ Ինձ դուր էր գալիս, թե նա ինչպես էր արտասանում՝ Կալեֆոռնյա։ Հնդկացիները բարյացակամ էին։ Տղամարդիկ մերկ էին, իսկ կանայք եղեգնից պատրաստած կիսաշրջազգեստ էին կրում։

Ի՜նչ հաճելի է նրա հպումը։

Նա և Դիասը փոթորկի մեջ ընկան Բարեհուսո հրվանդանում։ Բայց նրանք դրան Փոթորկի հրվանդան էին կոչում։ Թագավորին դուր չէր եկել անունը, և նա էր փոխել։

Ի՜նչ հաճելի է։

Սառը լեզվով շոյում է ինձ։ Լուսնկայի տակ կուրծքս ուռչում է։ Մենք սուզվում ենք ու ծովից ելնում՝ գիշերվա մեջ շողարձակելով։ Վարսերս զարդարում է խխունջներով ու աստղերով, մարմինս՝ ջրախոտով։ Չեմ զգում ցուրտը։ Ես ծիծաղում եմ։ Նա ինձ մի փունջ ջրիմուռ է տալիս, և ես լուսնկայի մեջ թափահարում եմ այն։ Նա կոտրում է ոստրեներն ու իր երկար մատներով հանում նրանց քաղցրահամ պարունակությունը։ Մենք կուլ ենք տալիս հյութն ու մեր կոկորդներում արցունքի համ զգում։ Նրա ձեռքերը խուզարկու շոյանքով սահում են մարմնովս։

(Ալիքները, ծովը՝ բարձր, ավելի բարձր, իսկ հետո՝ մարող)

Խնդրում եմ, որ հետս պրոֆեսորի տնակը գա։ «Ան֊կա֊ռե֊լի է», ասում է նա։ Խնդրում է, որ գնամ հետը, ասում եմ՝ «Ան֊կա֊ռե֊լի է, ես չեմ կարող շնչել, կխեղդվեմ ջրում։ Ես պահապան հրեշտակ չունեմ, ոչ էլ կախարդել գիտեմ»։

(Ծովը, ալիքները՝ ահագնացող, հետո մարող, մարող, բայց ոչ անվերջ)

Նա ալիքի պես բարձրացնում է ինձ ու տանում դեպի ջուրը։ Ես զգում եմ, թե ինչպես է պտտվում աշխարհը։ Նրա հպումից ոտքերս հալչում են, լուծվում ջրի մեջ։ Լուսնկայի տակ կարծես արծաթափայլ կանաչ ձուկ լինի։ Արդեն արցունքներս խեղդում են կոկորդս, իսկ նա ասում է՝ «Շատ հեշտ է։ Սարսափելի ոչինչ չկա»։ Զգում եմ, թե ինչպես են փոխակերպվում մարմնիս մնացած վերջին մասերը։ Ընկղմվում եմ ալիքների մեջ։ Քաշում է ինձ իր կողմը։ «Լողալու ենք դեպի աշխարհի բոլոր ծագերը», ասում է ինձ, և ես հավատում եմ նրան։ Հետադարձ մի հայացք եմ նետում ու ձեռքով անում պատուհանից նայող կնոջը։ Նա վառել է լամպը։ Ապուր է ուտում ու գինի խմում։ Նրա սիրտը փշրված է։ Մտածում է գնացքի այն մարդու մասին, որ պատրաստվում է կնոջը սպանել։ Լամպը լուսավորում է նրա միայնությունը։ Ես նրան մաղթում եմ ամենայն բարիք։

ԿԵՑԱԼ՝ ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ԹՌՉՈՒՆ
(Մարգրեթ Էթվուդ)

Սառան նստել էր զոհաբերության ավազանի եզրին։ Այն ավելի փոքր էր պատկերացրել, թերևս՝ ցանկության աղբյուրի նման, բայց սա մեծ էր, և ջուրն էլ պարզ չէր, գորշ֊շագանակագույն էր, ու մի կողմում եղեգնի մի քանի շիվեր էին ընձյուղվում։ Բլրին աճած ծառերի արմատները ճոճվում էին. հավանաբար դրանք որթատունկեր էին, որ կրաքարե պատն ի վար իջել էին ջրի վրա։ Եթե ջուրը մաքուր լիներ, թերևս արժեր զոհաբերվել, մտածեց Սառան, բայց ինքը երբեք, ոչ մի գնով այդ ցեխաջուրը չի նետվի։ Գուցե այլոց հրել են կամ գլխներին խփել, հետո՝ գցել։ Ըստ ուղեկցողի՝ ջուրը խորն էր, բայց իրեն ծնկից էր թվում։

Նրա առջև ուղեկցողը զբոսաշրջիկների մի խումբ էր իրար գլխի հավաքում։ Երևում էր՝ ուզում է շուտ վերջացնել, որպեսզի նրանց նորից քշի դեպի վարդագույն ու մանուշակագույն զոլերով turismo ավտոբուսն ու հանգստանա։ Զբոսաշրջիկները մեքսիկացիներ էին, և Սառան մեկ անգամ էլ համոզվեց, որ բոլորը, բացի կանադացիներից ու ամերիկացիներից, մեծ ակնոց են կրում և ամեն ինչ լուսանկարում։ Երանի ինքն ու Էդվարդը այս ճամփորդությունը պակաս մարդաշատ ժամանակ ծրագրեին։ Իհարկե, եթե առհասարակ դրա կարիքը կար։ Բայց Էդվարդի ուսուցչական աշխատանքի պատճառով հարկադրված էին դպրոցական արձակուրդներով սահմանափակվել։ Ամենասարսափելին Ծննդյան տոներն էին։ Եթե նույնիսկ Էդվարդն այլ աշխատանքի լիներ, ու իրենք երեխաներ ունենային, դարձյալ նույնն էր լինելու։ Բայց երեխա չունեին։

Ուղեկցողն այնպես էր խումբը քշում դեպի խճածածկ ճանապարհը, ասես հավի ճտեր լինեին, հեռվից նրանց ձայնը լսելով՝ կարելի էր այդպես էլ կարծել։ Իսկ ինքը չէր շտապում, ոտքը դրել էր քարին ու ազատարարի կեցվածքով ծխում էր։ Նա կարճահասակ էր, թխամաշկ ու բերանում մի քանի ոսկե ատամ ուներ, որ ծիծաղելիս պսպղում էին։ Այդ պահին ժպտում էր Սառային, ու Սառան էլ անկեղծ ժպիտով պատասխանեց։ Նրան դուր էր գալիս, երբ փողոցում մարդիկ ժպտում էին իրեն կամ նույնիսկ ջրակալած բերաններով ինչ֊որ ձայներ հանում, իհարկե՝ եթե ձեռքերին ազատություն չէին տալիս։ Իսկ Էդվարդն անշուշտ ձևացնում էր, թե չի լսում ու չի տեսնում։ Միգուցե պատճառն իր շեկ մազերն էին. այդ կողմերում շիկահերները քիչ էին։ Նա չէր մտածում, թե ինքը գեղեցիկ է, տարիներ առաջ ինքն իր համար «լավիկ» բառն էր ընտրել։ Պարզապես՝ լավիկ, բառ, որ երբեք նիհար մեկի համար չէիր օգտագործի։ Ուղեկցողը ծխախոտի մնացորդը նետեց զոհաբերության ավազանն ու շրջվեց՝ միանալու իր հոտին։ Սառան անմիջապես մոռացավ նրան։ Զգաց, որ ինչ֊որ բան է մագլցում ոտքն ի վեր, բայց երբ նայեց, ոչինչ չտեսավ։ Ազդրերի վրայից հավաքեց բամբակե շրջազգեստի փեշերն ու մտցրեց ծնկների արանքը։ Այսպիսի վայրերում՝ զբոսայգիներում, ավտոբուսի կանգառներում, գետինը շատ կեղտոտ է, ու ինչ միջատ ասես՝ չի հանդիպում։ Բայց նա այլևս չէր մտածում, աչքերը հոգնած էին, իսկ արևն այրում էր։ Ավելի լավ էր նստեր ստվերում, ու մոծակներն էլ խայթեին, քան թե Էդվարդի պես ոտի տակ ընկներ, ինչ է թե՝ ամեն ինչ տեսներ, մի բան, որ Էդվարդը սիրով էր անում։ Բարեբախտաբար, ի տարբերություն Էդվարդի, իր վրայի կծածները չէին ուռչում։

Էդվարդն իր նոր «Լեյթս» հեռադիտակով զննելով շուրջը՝ դուրս եկավ թփուտների միջից ու ճանապարհով ետ էր գալիս։ Նա չէր սիրում նստել, հոգնում էր նստելուց։ Այսպիսի ճամփորդությունների ժամանակ Սառան չէր սիրում պարզապես նստել ու մտածել։ Էդվարդի հին հեռադիտակը, որ հիմա իրենն էր, բեռի նման կախված էր պարանոցից։ Հեռադիտակը հանեց ու դրեց գիրկը։

Սառային պատմած առաջին բաներից մեկը թռչունների հանդեպ իր կիրքն էր։ Փայլող աչքերով, թանկագին մասունքի պես նրան ցույց էր տվել գծավոր նոթատետրը, ուր ինը տարեկանից սկսած գրառումներ էր արել, մանկական ձեռագրով գրել էր՝ Շիկահավ, ճայ, Ալբիոն, ու յուրաքանչյուրի դիմաց նշել տարեթիվն ու ամսաթիվը։ Սառան ձևացրել էր, թե հուզված է ու հետաքրքրված, և ըստ էության այդպես էր։ Ինքը նման հրապուրանքներ չուներ, իսկ Էդվարդն այնպես էր խորասուզվում երևույթների մեջ, ասես օվկիանոս ընկղմվեր։ Մի ժամանակ նամականիշներով էր տարված, հետո սկսեց սրինգ նվագել ու իր վարժություններով գրեթե խելագարության էր հասցրել Սառային։ Հիմա նախակոլումբոսյան ավերակներն էին. մագլցում էր յուրաքանչյուր քարակույտ, ուր կարող էր ոտք դնել։ Դրան Սառան մի անուն էր տալիս՝ նվիրումի տաղանդ։ Սկզբում, քանի դեռ չէր հասկանում, Էդվարդի հրապուրանքները հիացնում էին, բայց հիմա գրեթե զզվել էր։ Վաղ թե ուշ, բավական լավ ծանոթանալուց հետո, Էդվարդը թողնում էր ամեն ինչ։ Բայց՝ ո՛չ թռչուններին։ Այս մեկն անփոփոխ էր։ Սառան մտածում էր, որ ինքն էլ է նրա հետաքրքրություններից մեկը եղել։

Վատ չէր լինի, եթե Էդվարդը իրեն ամեն ինչին մասնակից չդարձներ։ Կամ էլ մի անգամ պնդելուց հետո էլ չշարունակեր։ Իսկ Սառան ոգևորել էր նրան՝ ցույց տալով, թե կիսում է կամ առնվազն տարված է ամուսնու հրապուրանքներով։ Տարիքի հետ նրա հետաքրքրությունը նվազում էր։ Եռանդի կորուստն անհանգստացնող էր, որովհետև դա իրական կորուստ էր։ Նա երբեք ոչնչի մինչև վերջ չէր նվիրվում։ Ի՞նչ օգուտ թռչունների մասին նրա հանրագիտարանային գիտելիքներից։ Ուրիշ հարց, եթե բավարար փող ունենային, մինչդեռ հազիվ էին ծայրը ծայրին հասցնում։ Եթե միայն նա կարողանար կուտակել այդ ողջ եռանդն ու օգտակար մի բան աներ, ասենք՝ աշխատանքի մեջ։ Եթե ուզենար, կարող էր տնօրեն դառնալ՝ միշտ ասում էր Սառան։ Բայց նրա մտքով չէր էլ անցնում։ Տարիները գլորվում էին, իսկ ինքը շարունակ միևնույն փնտրտուքի մեջ էր։ Վեցերորդ դասարանի աշակերտները, մանավանդ տղաները, պաշտում էին նրան, թերևս զգում էին, որ իրենց շատ է նման։

Ծանոթության հենց սկզբում Էդվարդը իրեն հրավիրել էր «թռչունի»— նա այդպես էր անվանում— ու ինքն անշուշտ գնացել էր։ Մերժելը սխալ կլիներ։ Այն ժամանակ չէր տրտնջացել ոչ ցավացող ոտքերից, ոչ էլ կաթկթացող թփուտների տակ թրջվելուց։ Էդվարդն այնպես էր տարվել Պետերսոնի «Բնասերի ուղեցույցով», ասես Ավետարանը լիներ, իսկ թռչունը՝ Սուրբ Ավազանը։

Սառան նույնիսկ բավական ճարպիկ էր։ Էդվարդը կարճատես էր. ինքը նրանից լավ էր կողմնորոշվում։ Էդվարդը յուրահատուկ մեծահոգությամբ էր վերաբերվում դրան, ու Սառան սովորություն էր դարձրել՝ երբ ուզում էր ինչ֊որ ժամանակով գլուխն ազատել նրանից, դիմում էր այդ միջոցին։ Ինչպես, օրինակ, հիմա։

— Կարծես այնտեղ մի բան է շարժվում,— ցույց տալով ավազանի մյուս ափին աճած խոտերի ուղղությամբ՝ ասաց Սառան։

— Որտե՞ղ,— հավատացած ծիկրակելով ու հեռադիտակը բարձրացնելով՝ հարցրեց Էդվարդը։

«Իր երկար քթով ու ջլուտ ոտքերով ինքն էլ է թռչունի նման»,— մտածեց Սառան։

— Էն, էն փետուրներովը, որ այդ լոբու նման ծառի վրա է։ Ոնց որ նարինջ լինի։

Էդվարդը կենտրոնացավ.

— Ոսկեսարյակի հե՞տ ես։

— Այստեղից չեմ կարող ասել... Ափսոս, թռավ։

Էդվարդը զուր որոնում էր երկնքում, իսկ ինքը հայացքը հառել էր գլխավերևը։

— Ոնց որ այն կողմ թռավ, մեր ետևը։

Այդքանը բավական էր Էդվարդին իրենից հեռացնելու համար...

Էդվարդը նստեց ծառարմատին ու ծխախոտ վառեց։ Նույն իր եկած ճանապարհով էր ցած իջել, այն միզահոտ էր, և այս ու այն կողմ նետած անձեռոցիկները վկայում էին, որ զուգարանից ուշացածները օգտագործել էին տեղանքը։

Հանեց ակնոցը, հետո գլխարկը ու սրբեց ճակատի քրտինքը։ Դեմքը կարմրել էր, բայց չէր զգում։ Սառան դրան շիկնել էր ասում՝ վերագրելով նրա ամոթխածությանն ու տղայական անճարակությանը, գլխի չընկնելով, որ սովորական մոլուցք է։ Ճարպիկ մեկի համար Սառան նույնիսկ հիմար կարող էր թվալ։

Օրինակ, նա գիտեր, որ դեռևս երեք տարի առաջ է Էդվարդը բացահայտել թռչունների հետ կապված իր փոքրիկ խորամանկությունը։ Մի չորացած ծառ էր ցույց տալիս ու ասում, որ վրան թռչուն է տեսել, թեև Էդվարդը մի քանի րոպե առաջ էր այնտեղ եղել ու ոչինչ էլ չէր տեսել։ Նա շատ անուշադիր էր. արծվի նկարագրով սարյակ էր ցույց տալիս, փայտփորիկ էր տեսնում այնպիսի վայրերում, ուր երբեք փայտփորիկ չէր կարող լինել, նրա տեսած ճայերը համր էին, ձկնկուլները՝ անվիզ։ Ըստ երևույթին Էդվարդին կատարյալ ապուշի տեղ էր դրել ու կարծում էր, թե միտքն եկած ամեն մի անհեթեթության կհավատա։

Իսկ ինչու ոչ, եթե ամեն անգամ Էդվարդը ենթարկվում էր։ Իսկ ինչո՞ւ, ինչո՞ւ էր ընկնում երևակայական թռչունների ետևից՝ ձևացնելով, թե հավատում է կնոջը. միգուցե պատճառն այն էր, որ թեև հասկանում էր՝ ինչ է անում կինը, բայց չէր հասկանում, թե ինչո՞ւ։ Միգուցե սովորական չարություն էր, վրեժ, որի համար բավարար պատճառներ ուներ։ Չէր ուզում իմանալ իսկական պատճառը, որն իր մտքում պատկերանում էր որպես տձև, վախեցնող մի բան։ Թռչունների մասին կնոջ սուտը այն բազմաթիվ ստերից մեկն էր, որը, ըստ էության, ամեն ինչ կարգավորում էր։ Վախենում էր հակադրվել կնոջը, դա կլիներ վերջը, բոլոր ձևացումները իրար ետևից ցրիվ կգային, ու իրենք կմնային բեկորների տակ՝ հայացքները միմյանց հառած։ Ասելու ոչինչ չէր մնա, իսկ Էդվարդը պատրաստ չէր դրան։

Բոլոր դեպքերում Սառան ամեն ինչ կժխտեր և ժայռի պես անհողդողդ, շիկահեր, հավասարակշռված հայացքով կասեր. «Ի՞նչ ես խոսում, իհարկե տեսնում եմ։ Հենց նոր այսպես անցավ։ Ինչո՞ւ պիտի հորինեմ»։

Էդվարդը հանկարծ պատկերացրեց, թե ինքը Քինգ֊Քոնգի նման դուրս է գալիս մացառուտից, ափից բարձրացնում է Սառային ու նետում զոհաբերության ավազանը։ Միայն թե խաթարեր Տիրամորն արժանի այդ անխռով արտահայտությունը՝ քնքուշ ու գունատ, կատարյալ ու վեհաշուք։ Սառան միշտ իրավացի էր, երբեք մեղավոր չէր։ Երբ իրենք հանդիպեցին, նա այդպիսին չէր։ Բայց ինչպես կարող էր այդպես շարունակվել, երբ հասկացավ, որ կարող է պարզապես մի հայացք գցել, ոչ թե վախեցնող, այլ մայրական֊սաստող, ինչպես, օրինակ, ճերմակ սփռոցին կաթով սուրճ թափած երեխային են նայում։

Սառան ուղղել էր զգեստի փեշերը։ Նա միշտ մտահոգ էր իր արտաքինով։

Այնուամենայնիվ Սառային զոհաբերության ավազանը նետելն այնքան էլ հարմար չէր, թեկուզ այն պատճառով, որ հագին շատ շոր կար։ Նա ճամփորդությունից առաջ կարդացած գրքերից մի քանի պատառիկներ հիշեց։ Սա էլ մի ուրիշ խնդիր էր։ Սառան չէր սիրում նախօրոք կարդալ այն վայրերի մասին, ուր ճամփորդելու էր։

— Չե՞ս ուզում իմանալ, թե ինչ ես տեսնելու,— հարցնում էր Էդվարդը։

— Միևնույն է՝ տեսնելու եմ, չէ՞,— պատասխանում էր նա։— Համ էլ իմ իմանալուց ոչ մի բան չի փոխվի։

Նման վերաբերմունքից Էդվարդը կատաղում էր։ Իսկ հիմա, երբ այստեղ էին, ինչ֊որ բան բացատրելու բոլոր փորձերը մերժում էր իրեն բնորոշ պահվածքով՝ ձևացնելով, թե չի լսում։

— Նայիր, Չաք֊Մոլի արձանն է, տեսնո՞ւմ ես։ Ստամոքսի վրա գտնվող սափորի մեջ սրտերն են դրել, իսկ գլխի վրայի թիթեռը նշանակում է, որ հոգին դեպի արև է թռչում։

— Էդվարդ, արևայրուքի քսուքը կտա՞ս, կարծեմ ուսապարկի մեջ է, ձախ կողմի գրպանում։

Ու նա, դարձյալ պարտված, մեկնում է քսուքը։ Չէ՛, ոչ քսուքով, ոչ էլ առանց քսուքի նա հարմար զոհ չէ։ Ջրի աստծո համար զոհաբերում էին, կամ հավանաբար կամովին էին նետվում, որպեսզի անձրև գար կամ տարին բերքառատ լիներ։ Զոհաբերվողները բանագնացներ էին, որ Աստծուն խնդրանք էին փոխանցում։ Սառան նախ պիտի մաքրագործվեր ավազանի առջև գտնվող քարե մատուռում։ Հետո մերկ պիտի ծնկեր իր առջև ու որպես հնազանդության նշան՝ ձեռքը դներ կրծքին։ Էդվարդը որոշ մանրամասներ էլ ավելացրեց, նեֆրիտե մեդալիոնով ոսկե վզնոց ու փետրազարդ, ոսկեձույլ թասակ։ Մազերը, որ սովորաբար հյուսում էր ու ծոծրակի վրա կապում, արձակ էին լինելու։ Մտածեց մարմնի մասին, այն դարձրեց նրբագեղ ու սլացիկ, անորոշ ցանկությամբ, որը սակայն ոչ մի առնչություն չուներ Սառայի հետ։ Սա այն ցանկությունն էր, որ ինքն այլևս չուներ Սառայի հանդեպ։ Ընդհանրապես, որպեսզի կարողանար նրան սիրել, հագուստները պիտի հաներ։ Հիշեց նախքան ամուսնանալն իրենց առաջին հանդիպումները։ Նա այնքան տարբեր էր, որ հիմա թվում էր, թե բոլորովին այլ կնոջ հետ է եղել։ Այն ժամանակ Սառայի մարմնին վերաբերվում էր որպես սուրբ մի երևույթի, ճենապակե ու ոսկե մի սափորի, որին ակնածանքով ու քնքշանքով պետք էր հպվել։ Եվ Սառային հաճելի էր դա. թեև երկու տարի մեծ էր Էդվարդից ու ավելի փորձառու, բայց նրա անտեղյակության ու երկյուղածության վրա չէր ծիծաղում։

Ի՞նչ էր փոխվել։ Երբեմն մտածում էր, որ պատճառը անկենդան ծնված երեխան էր։ Մի ժամանակ կնոջը համոզել էր, որ էլի երեխա ունենան, նա ասել էր՝ այո, բայց...

— Ահա, այսպես,— ասաց նա հիվանդանոցում։— Բժիշկն ասաց՝ հրաշալի երեխա էր, բայց երբեմն այսպես էլ է լինում։

Նա այլևս համալսարան չգնաց, ոչ էլ աշխատանք գտավ։ Նստեց տանը, ողջ օրը բնակարանն էր կարգի բերում՝ ուսի վրայից այնպես նայելով դռանը, լոաամուտից դուրս՝ ասես ինչ֊որ բանի սպասեր։

Սառան գլուխը խոնարհեց իր առջև, ինքը փետրազարդ հագուստով էր, երկար քթով, երեսին՝ բարձրաստիճան քրմի ատամնաշար դիմակ, և բերանից ու առնանդամից արյուն էր շաղ տալիս վրան։ Իսկ բոլոր այն հարցերը, որ ուզում էր տալ, չքվել էին մտքից։ Այդ նույն պահին մտածեց, թե ինչ հրապուրիչ թեմա է VI դասարանի հատուկ դասընթացի համար... Նրանց համար տաճարների փոքր մանրակերտեր էր պատրաստել, սլայդներ էր ցույց տվել, մեքսիկական ճաշին պահածոյացված թորթիլա ու թամալ էր բերել, գունավոր թղթերից փոքրիկ Չաք֊Մոլ էր պատրաստել... նաև գնդակով խաղ էին խաղացել ու թռցրել պարտվող թիմի պետի գլուխը։ Դա նրանց սիրած խաղն էր, այդ տարիքում արյունը եռում է երակներում։

Պատկերացնում էր, թե ինչպես է ինքնամոռաց խանդավառությամբ ցուցադրում ու խաղում երեխաների համար, ու նաև՝ նրանց վերաբերմունքը... Չնայած գիտեր, որ իրեն ծադրելու էին։ Հատուկ դասընթացներն ընդամենը զբաղվելու միջոց էին, հեռուստատեսային հավելվածի պես մի բան։ Իրեն սիրում էին, որովհետև պարում էր, նրանց համար զվարճալի տիկնիկ էր՝ անդուր ու փոքր ինչ անհեթեթ։ Զարմանալի չէ, որ Սառան արհամարհում է իրեն։

Էդվարդը ոտքը դրեց ծխախոտի քնթուկին։ Ետ տարավ լայնեզր սպիտակ գլխարկը, որ Սառան էր գնել շուկայից։ Ինքը փոքր երիզով կեպի էր ուզել, որպեսզի առանց ետ տանելու կարողանար հեռադիտակով նայել, բայց Սառան ասել էր, թե այդպես ամերիկացի գոլֆ խաղացողի կնմանվի, և այս մեկն էր գնել։ Եվ ինքը միշտ նույն բարեկիրթ, պահապան ծաղրածուն էր։

Համոզիչ լինելու համար նա մի քիչ էլ պիտի սպասեր ու հետո ետ գնար։

Սառան մտածում էր՝ արդյոք ինքն այդտե՞ղ կլիներ, եթե Էդվարդը հանկարծ մահացած լիներ։ Չէ, դա չէր նշանակում, որ ինքը նրա մահն էր ուզում։ Պարզապես նրան անհետացնելու ուրիշ միջոց չգտավ։ Էդվարդն ամենուր էր, տարօրինակ հոտի պես ներծծվել էր իր կյանքի մեջ. առանց նրան նկատի ունենալու՝ դժվար էր որևէ բան մտածել կամ անել։ Ինչ լավ ու հաճելի կլիներ մենակ ճամփորդելը։ Եվ Էդվարդին խնամքով առանձնացրեց այս պատկերից։ Իհարկե, մյուս կողմից էլ, եթե Էդվարդը չլիներ, դժվար թե ինքն այդտեղ հայտնվեր։ Նա կգերադասեր պառկել ճոճաթոռի մեջ, ասենք՝ Ակապուլկոյում, ու զովացուցիչ ըմպելիքներ խմել։ Մի քանի թուխ, լողազգեստով երիտասարդներ ավելացրեց ու անմիջապես էլ հանեց՝ այդպես հանգիստ չէր լինի, շատ էր մարդաշատ։ Շարունակ մտածում էր Էդվարդին դավաճանելու մասին, արժանի էր, թեև չգիտեր՝ ինչու։ Բայց երբեք գործնական քայլ չէր արել, ոչ էլ հարմար մեկը կար։

Այնուամենայնիվ, եթե ինքն այստեղ լիներ առանց Էդվարդի, նախ ավելի լավ հյուրանոցում կապրեր, այնպիսի հյուրանոցում, ուր լոգարանում վարդակ կար։ Իրենք դեռ վարդակով սենյակ չէին վարձել։ Անշուշտ այդպիսի հյուրանոցներն ավելի թանկ էին, բայց, իր կարծիքով, եթե Էդվարդը մահացած լիներ, ինքն ավելի շատ փող կունենար։ Էդվարդի ողջ աշխատավարձն իրեն կմնար, ոչ թե մի մասը։ Նա լավ գիտեր, որ եթե Էդվարդը իրոք մահանար, ինքը ոչ մի աշխատավարձ էլ չէր ստանա, բայց չարժեր մտածել. դա փչացնում էր երևակայական պատկերը։ Ինքը կճամփորդեր ինքնաթիռով, հնարավորության դեպքում՝ առաջնակարգ ավտոբուսով, ոչ թե Էդվարդի նախընտրած աղմկոտ ու խռիվ, երկրորդ կարգի ավտոբուսներով։ Նրա կարծիքով այդպես ավելի լավ ես հաղորդակցվում տեղական մթնոլորտին, օտար երկիր այցելելն ինչ իմաստ ունի, եթե ողջ ժամանակդ զբոսաշրջիկների հետ ես անցկացնելու։ Տեսականորեն նա համաձայն էր, բայց ավտոբուսից գլխացավ էր ունենում և կարող էր յոլա գնալ առանց այդ կեղտոտ թշվառության, եղեգնածածկ կամ թիթեղածածկ խղճուկ խրճիթների, հնդկահավերի ու կապկպած խոզերի։

Սա ռեստորաններին էլ էր վերաբերում։ Իրենց մնացած գյուղում մի լավ ռեստորան կար, ավտոբուսից էր տեսել, թանկ չէր երևում, բայց իրենք քրքրված, լինոլեումե հատակով ու պլաստիկե ծածկով խրճիթում պիտի ճաշեին։ Միակ այցելուներն իրենք էին։ Ետևում չորս դեռահաս տղաներ դոմինո էին խաղում, գարեջուր էին խմում ու նյարդայնացնում անընդմեջ հռհռոցով։ Մի քանի երեխա հեռուստացույց էին դիտում. Սառան նկատեց, որ 50֊ականների կրկնօրինակած սերիալ էր։ Հեռուստացույցի հարևանությամբ, բարի վրա երեք իմաստունների արձանիկներ էին՝ մեկը փղի վրա, մյուսները՝ ուղտի։ Առաջին իմաստունը գլուխ չուներ, մսուրում գաճաճ Հովսեփն էր ու Մարիամը՝ մանուկ Հիսուսը գրկին։ Նա գրեթե փղի կեսի չափ էր։ Այս հսկային ինչպես կարող էր գրկել՝ մտածեց Սառան ու այդ մտքից անհարմար զգաց։ Ցուցափեղկի մյուս կողմում, առկայծող լամպերի մեջ Սանտա Կլաուսն էր, որի մոտ դրված ռադիոյից ամերիկյան հնամյա երգեր էին հորդում։ «Օգնեցեք ինձ, օգնեցեք, խնդրու֊ու֊ու֊ում եմ...»։

— Փոլ Անկան է, չէ՞,— հարցրեց Սառան։

Բայց սա Էդվարդի իմացած բաներից չէր, և նա անցավ ճաշի գովաբանությանը։

— Դեռ այսքան համով բան Մեքսիկայում չէինք կերել,— ասաց։

Սառան չպաշտպանեց նրա կարծիքը։ Ասաց, որ ռեստորանն ավելի ճնշող է, քան կարելի էր պատկերացնել, հատկապես ցուցափեղկը, ճնշող էր, նման էր հաշմանդամի, որ քայլելու ճիգ է անում, վերջին ջղաձիգ պոռթկում, որին ոչ ոք այլևս չի հավատում։

Ճանապարհով զբոսաշրջիկների մի խումբ էր գալիս։ Ձայներից դատելով՝ ամերիկացիներ էին։ Ուղեկցողը, որ մեքսիկացի էր, մագլցեց զոհասեղանին՝ պատրաստվելով ճառին։

— Եզրին շատ մի մոտեցեք։

— Ես շատ եմ վախենում բարձրությունից։ Այդտեղից ի՞նչ է երևում։

— Ջուր, ուրիշ ի՞նչ պիտի երևա։

Ուղեկցողը զբոսաշրջիկների ուշադրությունը սևեռելու համար ծափ տվեց։ Սառան ականջի պոչով էր լսում, այլևս որևէ բան լսելու ցանկություն չուներ։

— Ասում են, որ առաջներում միայն կույսերին են նետել ջուրը,— սկսեց ուղեկցողը,— բայց թե որտեղից գիտեն, դժվար է ասել։ Միշտ էլ դժվար է հաստատ իմանալը։— Նա լռեց՝ սպասելով ծիծաղի պոռթկումի, որը չուշացավ։— Բայց սա ճիշտ չէ։ Հիմա կասեմ, թե որտեղից գիտենք։

— Այստեղ անձրևի աստծո՝ Թլալոքի զոհասեղանն է... Սառայի հարևանությամբ երկու կին տեղավորվեցին։ Նրանք երկուսն էլ բամբակե լայն տաբատով էին, սանդալներով և լայնեզր ծղոտե գլխարկով։

— Այն մեծը բարձրացա՞ր։

— Չհավատաս։ Ալֆը բարձրացավ, ես նրան գագաթի վրա նկարեցի։

— Զարմանամ եմ, թե ինչո՞ւ են այս ամենը կառուցել։

— Նրանց կրոնն է այդպիսին, չլսեցի՞ր՝ ինչ ասաց։

— Հեչ որ չէ՝ մարդկանց միտքը զբաղված է պահում։

— Գործազրկության խնդիր են լուծում։

Նրանք երկուսն էլ ծիծաղեցին։

— Դեռ քանի ավերակ է մեզ բարձրանալ տալու։

— Էլ չեմ կարող, արդեն ես եմ ավերակ դարձել։ Ավելի լավ է՝ գնամ ավտոբուսում նստեմ։

— Ես էլ գնումների կգնամ, թեև առնելու բան էլ չկա։

Սառան, որ լսում էր խոսակցությունը, հանկարծ վիրավորված զգաց։ Սրանք հարգանք չունեն։ Նրանց մտքերն այնքան էլ հեռու չէին քիչ առաջվա իր մտածումներից, բայց լսելով այդ կանանց, որոնցից մեկն անճաշակ, ծղոտե ծաղիկով զարդարված ձեռքի պայուսակ ուներ, հանկարծ զոհաբերության ավազանը պաշտպանելու ցանկություն ունեցավ։

— Բնությունը կանչում է,— ասաց պայուսակով կինը,— ուզում էի շուտ գնալ, բայց այնպիսի հերթ էր, չկարողացա մտնել։

— Անձեռոցիկ վերցրու,— խորհուրդ տվեց մյուսը։— Այնտեղ թուղթ չկա։ Համ էլ գետնին այնքան ջուր է թափված, որ կսուզվես։

— Միգուցե թփերի տակ մտնեմ,— ասաց առաջին կինը։

Էդվարդը ոտքի կանգնեց՝ տրորելով ձախ ոտքը, որ թմրել էր։ Վերադառնալու ժամանակն էր։ Եթե երկար մնար, Սառան անշուշտ կկռվեր, չնայած ինքն էր ուղարկել նրան այդ հիմար փնտրտուքին։

Էդվարդը նույն ճանապարհով ետ էր վերադառնում։ Ճիշտ աչքի առջև նարնջագույն մի բան սուրաց։ Էդվարդը ձգվեց ու ձեռքն առավ հեռադիտակը։ Նրանք միշտ հայտնվում են, երբ գրեթե չես սպասում։ Ոսկեսարյակ էր, որ թաքնվել էր ճյուղերի ետևում, երևում էին նրա պայծառ նարնջագույն կուրծքն ու մուգ, փոքրիկ թևերը։ Երանի կատարով սարյակ լիներ, դեռ երբեք չէր հանդիպել դրանցից։ Նա շշնջալով խնդրում էր, որ դուրս գա թփերից։ Թռչունները հմայում էին նրան այնքան ժամանակ, քանի դեռ չէր տեսել։ Բայց հարյուրավոր տեսակներ կային, որ երբեք չէր տեսնելու ու, անկախ նրանից, թե որքան էր տեսել, միևնույն է՝ միշտ կլիներ դեռ չտեսած թեկուզ մի տեսակ։ Ահա թե ինչու էր շարունակում որոնել։

Թռչունը ցատկոտելով ավելի էր խորանում սաղարթների մեջ։

— Ետ արի,— լուռ ձայն էր տալիս Էդվարդը, բայց նա արդեն թռել էր։

Էդվարդը զարմանալիորեն ուրախ էր։ Միգուցե Սառան չէր խաբել իրեն, միգուցե իրոք տեսել էր այս թռչունին։ Եթե նույնիսկ չէր տեսել, այնուամենայնիվ, որպես իր ցանկության հատուցում, նա եկել էր։ Էդվարդը զգում էր, հավատացած էր, որ կտեսնի թռչուններին, երբ իրենք՝ թռչուններն ուզենան, երբ իրեն փոխանցելու բան ունենան՝ գաղտնիք կամ լուր։ Ացտեկները գտնում էին, որ կոլիբրիները զոհված մարտիկների հոգիներն են. բայց ինչո՞ւ ոչ բոլոր թռչունները, ինչո՞ւ հենց կոլիբրիները։ Իսկ միգուցե նրանք չծնվածների՞ հոգիներն են, ինչպես գտնում էին ոմանք։ «Ացտեկների կենցաղը» ժողովածուում չծնված երեխաներին գանձ, թանկարժեք փետուր էին կոչում։ Կեցալ նշանակում է փետուր։

— Ուզում եմ այս թռչունը տեսնել,— ասաց Սառան, երբ մեկնելուց առաջ թերթում էր «Մեքսիկայի թռչունները» գիրքը։

— Դա արքայական կեցալն է,— ասաց Էդվարդը։— Կանաչ֊կարմիր թռչուն է՝ շքեղ, երփներանգ պոչով,— բացատրեց Սառային։— Կեցալ նշանակում է փետրե թռչուն։ Չեմ կարծում, որ բախտ վիճակվի տեսնել։— Նայեց դրանց բնակության վայրը՝ «Թխպոտ անտառներ»։— Դժվար թե թխպոտ անտառներում լինենք։

— Իսկ ես հենց դա եմ ուզում,— ասաց Սառան,— միայն դա եմ ուզում տեսնել։

Սառան միշտ ճշգրիտ գիտեր՝ ինչ է ուզում և ինչ չի ուզում։ Եթե ռեստորանի ճաշացուցակում իր համար բան չէր լինում, ապա ոչինչ չէր վերցնում, ոչ էլ թույլ էր տալիս, որ Էդվարդը պատվերի, ու ինքը կտցի կողքից, ինչպես անցած գիշեր։ Իմաստ չուներ ասել, որ իրենց ողջ ճամփորդության ընթացքում հանդիպած ամենալավ կերակուրն էր։ Նա երբեք հունից դուրս չէր գալիս, ոչ էլ ինքնատիրապետումն էր կորցնում, համառ էր։ Սառայից բացի ուրիշ էլ ո՞վ կպնդեր, որ այդ չոր եղանակին ծալովի անձրևանոց տանեն Մեքսիկա։

Էդվարդը համոզում էր, ասում՝ պետք չի գա, ավելորդ բեռ է, բայց նա միևնույն է՝ բերեց։ Իսկ երեկ կեսօրին իսկական հեղեղի պես անձրև տեղաց։ Բոլորն այսուայնկողմ վազեցին՝ պատերի տակ ու տաճարների մուտքերի մեջ ծածկ որոնելու, իսկ Սառան բացեց իր անձրևանոցն ու ինքնագոհ կանգնեց տակը։ Դա նյարդայնացրեց Էդվարդին։ Բայց նույնիսկ երբ նա սխալ էր, միևնույն է, այնպես էր ներկայացնում, թե ճիշտը դա է։ Եթե գոնե մեկ անգամ ընդուներ... ի՞նչը։ Այն, որ ինքն էլ կարող է սխալվել։ Ահա թե ինչն էր կատաղեցնում Էդվարդին՝ անսխալականության այդ համոզմունքը։

Նա գիտեր՝ երբ երեխան մահացավ, Սառան իրեն մեղադրեց։ Մինչև հիմա էլ չի հասկանում, թե ինչու։ Միգուցե այն պատճառով, որ դուրս եկավ ծխախոտ գնելու՝ չմտածելով, որ այդքան շուտ կծնվի։ Ինքն այնտեղ չէր, երբ Սառային հայտնել էին կատարվածը, և նա այդ պահին մենակ էր եղել։

— Ոչ մեկը մեղավոր չի,— շարունակ ասում էր Սառային։— Ոչ դու, ոչ բժիշկները, պորտալարն էր փաթաթվել։

— Գիտեմ,— պատասխանում էր Սառան ու երբեք չէր մեղադրում իրեն։

Բայց, այնուամենայնիվ, զգում էր վերաբերմունքը, որ մառախուղի պես ծանրացել էր վրան։ Կարծես թե մի բան կար, որ ինքը չարեց։

— Ես էլ, ինչպես դու, շատ էի երեխա ուզում,— ասում էր Սառային։ Եվ դա ճիշտ էր։ Նա Սառայի հետ ամուսնանալու մասին չէր մտածել։ Երբեք չէր ակնարկել, որովհետև չէր էլ պատկերացրել, թե կհամաձայնի, մինչև Սառան չասաց, որ հղի է։ Մինչև այդ պահը նա էր կապը պահում և համոզված էր, որ ինքը Սառայի համար պարզապես զվարճանք է։ Բայց ամուսնությունը ոչ թե նրա, այլ Էդվարդի առաջարկն էր։ Աստվածաբանությունից կտրվեց։ Այդ ամառ վերցրեց հանրային դպրոցի ուսուցչի վկայականը, որ կարողանան ապրել։ Ամեն երեկո շոյում էր նրա փորը, զգում երեխայի շարժումներն ու Սառայի մարմնի միջոցով հաղորդակցվում նրան։ Իր կարծիքով երեխան սուրբ էր, ու իր աղոթքներում դիմում էր նրան։ Վեցերորդ ամսում, երբ Սառան հարկադրված էր պառկել մեջքի վրա, սկսեց խռռացնել։ Եվ ինքն ամբողջ գիշեր արթուն էր մնում՝ լսելով այդ քնքուշ խռռոցը, որ իրեն ճերմակ ու արծաթագույն էր թվում, գրեթե երգի պես, խորհրդավոր թալիսման...

Դժբախտաբար դա սովորություն դարձավ, ու ինքն այլևս նույն զգացումը չէր ունենում։

Երբ երեխան մահացավ, միայն ինքն էր լաց լինում։ Սառան՝ ոչ, նա երբեք չէր լալիս։ Նա անմիջապես քայլեց, ոտքի վրա էր, ուզում էր որքան հնարավոր է շուտ դուրս գալ հիվանդանոցից։ Մանկական հագուստը, որ գնել էր, անհետացավ, երբեք չիմացավ, թե ինչ է արել, վախենում էր հարցնել։ Այդ ժամանակվանից էլ մտքում շարունակ նույն հարցն էր. ինչո՞ւ են դեռ ամուսնացած։ Անտրամաբանական էր։ Եթե ամուսնացել էին երեխայի պատճառով, հիմա երեխա չկար ու շարունակում էր չլինել, ուրեմն ինչո՞ւ չէին բաժանվում։ Բայց Էդվարդը համոզված չէր, թե ինքն այդ է ուզում։ Միգուցե հույս ուներ, թե ինչ֊որ բան կպատահի, մի ուրիշ երեխա կծնվի: Բայց պահանջելն իմաստ չուներ։ Նրանք ծնվում են, երբ ուզում են, ոչ թե՝ երբ դու ես ուզում։ Նրանք գալիս են, երբ դու գրեթե չես սպասում։ Գանձ, թանկարժեք փետուր։

— Հիմա ես ձեզ կպատմեմ,— սկսեց ուղեկցողը։— Հնէաբանները սուզվել են ավազանը, նրանք ավելի քան հիսուն կմախք են դուրս հանել և պարզել, որ նրանցից մի քանիսը ոչ միայն կույսեր չէին, այլև տղամարդ էին։ Մի մասն էլ երեխաներ էին։ Ուրեմն, ինչպես տեսնում ենք, այստեղ վերջանում է այդ տարածված «լեգենդը»։— Զոհասեղանի վրա կանգնած՝ գլուխ տալու պես ինչ֊որ տարօրինակ շարժում արեց, որին սակայն ծափեր չհաջորդեցին։

— Սա պարզապես դաժանության համար չէին անում,— շարունակեց նա։— Նրանք հավատում էին, որ այս մարդիկ անձրևի աստծո բանագնացներն էին և հավերժ ապրելու էին նրա դրախտում, ավազանի հատակում։

Պայուսակով կինը ոտքի կանգնեց։

— Չէ մի՝ դրախտ,— դիմեց ընկերոջը։— Ես ետ եմ գնում, գալի՞ս ես։

Համարյա ամբողջ խումբը շարժվեց իրենց եկած խճապատ ճանապարհով։ Սառան սպասեց մինչև բոլորը հեռացան, բացեց դրամապանակն ու միջից հանեց մանուկ Քրիստոսի արձանիկը, որ անցյալ գիշեր ցուցափեղկից էր գողացել։ Անհավատալի էր, որ նա երբևէ այդպիսի բան կարող էր անել, բայց իրոք արել էր։ Նա նախապես չէր ծրագրել, մինչ Էդվարդը վճարելու համար խոհանոց էր գնացել— սպասավորը ուշացնում էր հաշիվը— ինքը մոտեցել ու կանգնել էր ցուցափեղկի առջև։ Իր կողմը ոչ ոք չէր նայել, տղաները կլանված էին դոմինոյով, իսկ երեխաները՝ հեռուստացույցով։ Նա հանկարծ, անսպասելի ձեռքը մեկնել էր ցուցափեղկին, շրջանցել էր իմաստունին, մսուրը, վերցրել մանկանն ու դրել դրամապանակի մեջ։

Ափի մեջ շրջեց, գաճաճ կույսից ու Հովսեփից բաժանելուց հետո այն անհեթեթ չէր երևում։ Խանձարուրի մեջ էր, որ ավելի շատ պարեգոտ էր հիշեցնում, աչքերն ապակե էին, իսկ գլխին նորածնի համար բավական շատ մազ կար, որ տղայական կարճ կտրվածքի էր նման։ Կատարյալ երեխա էր, չհաշված ճաքը, որ բարեբախտաբար ետևում էր ու չէր երևում։ Երևի ինչ֊որ մեկը գետին էր գցել։

Հնարավոր չէ շարունակ ուշադիր լինել։ Հղիության ողջ ընթացքում բծախնդրորեն ուշադիր էր իր նկատմամբ, հաշվում էր բժշկի նշանակած բոլոր վիտամինները և ուտում այն, ինչ գրքով էր երաշխավորված։ Թեև ատում էր կաթը, բայց օրական չորս բաժակ խմում էր։ Վարժություն էր անում ու պարապմունքների գնում։ Ոչ ոք չէր կարող ասել, թե ինչ֊որ բան այնպես չի արել։ Եվ, այնուամենայնիվ, շարունակ մտածում էր, որ երեխան ինչ֊որ թերությամբ կծնվի, մոնղոլոիդ կլինի, հաշմանդամ կամ բորբոքված ուղեղով ու ջրակալած գլխով՝ այն երեխաների նման, որ մի օր տեսել էր հիվանդանոցի պարտեզում, անվասայլակների մեջ՝ արևի լոգանք ընդունելիս։ Բայց իր երեխան առողջ էր։

Նա այլևս երբեք այս փորձության մեջ մտնելու քաջություն չի ունենա։ Թող Էդվարդը կապտելու չափ կոտորի իրեն ու անունը դնի՝ «Մի անգամ էլ փորձենք», միևնույն է՝ ինքն առանց նրան ասելու, քնելուց առաջ հաբեր է կուլ տալիս, չէր պատրաստվում կրկին փորձել։ Որևէ մեկը չէր կարող պարտադրել իրեն։

Ի՞նչն էր սխալ արել։ Բանն էլ այն է, որ ոչինչ էլ սխալ չէր արել։ Էդվարդին անորոշ մեղադրելուց բացի ուրիշ ոչ մեկին չէր կարող մեղադրել։

Նրան կարելի էր մեղադրել երեխայի մահվան համար, որովհետև պարզապես այնտեղ չէր։ Բայց հենց այդ պահից Էդվարդը գնալով ավելի ու ավելի բնական էր դառնում։ Երբ երեխան իր ներսում չէր, Էդվարդն այլևս չէր հետաքրքրում իրեն, նա ամայացած էր։ Ահա թե ինչն էր բոլորից շատ վրդովեցնում Սառային։ Իրեն մենակ էր թողել դիակի հետ, դիակ, որը բացատրություն չուներ։

Մարդիկ դրան «կորուստ» են ասում։ Այնպես էին խոսում, ասես երեխան կորել էր և աղեկտուր լացելով իրեն էր ման գալիս, իսկ ինքն անտարբեր էր կամ ինչ֊որ տեղ մոռացել էր նրան։

Բայց ո՞րտեղ։ Ո՞ր սատանայի դուռն էր գնացել կամ ո՞ր եդեմական դրախտը։ Երբեմն թվում էր, թե սխալ է եղել, երեխան ամենևին էլ չի ծնվել։ Իր ներսում զգում էր նրա խաղը։

Սառան մանկանը դրեց քարի վրա։ Ոտքի կանգնեց՝ իջեցրեց շրջազգեստի փեշերը։ Վստահ էր, որ հյուրանոցում, ուր վերադառնալու էին, մոծակներն ավելի շատ էին խայթելու։

Վերցրեց մանկանն ու դանդաղ քայլեց դեպի ավազանը՝ ընդհուպ մոտենալով եզրին։

Էդվարդը ճանապարհով իջնելով՝ տեսավ Սառային ավազանի եզրին՝ ձեռքերը գլխից վեր պահած։ Աստված իմ, նա պատրաստվում է ցատկել՝ մտածեց։ Ուզում էր ձայն տալ, ասել, որ կանգնի, բայց վախեցավ, թե կցնցի նրան։ Կարելի էր ետևից մոտենալ ու գրկել... բայց նա կարող էր լսել։ Ու մինչ Սառան կանգնած էր, նա այդպես տեղում սառել սպասում էր։ Սպասում էր Սառայի նետվելուն, իսկ հետո ինչ էր անելու։ Բայց նա աջ ձեռքը մի փոքր ետ տարավ և ինչ֊որ բան նետեց ավազանը։ Հետո շրջվեց, մոտեցավ քարին, ուր Էդվարդը թողել էր նրան, և կռացավ։

— Սառա,— ասաց նա։

Սառան դեմքն առել էր ձեռքերի մեջ ու քարացել։ Ծնկեց, որպեսզի հավասարվի նրան։

— Ի՞նչ է պատահել, վա՞տ ես զգում։

Նա գլխով արեց։ Ափերով դեմքը ծածկած՝ լուռ ու անշարժ արտասվում էր։ Էդվարդը շփոթվել էր։ Սովորական Սառան, իր բոլոր կամակորություններով, կառավարելի էր։ Ինքը նրան կառավարելու բազմաթիվ ձևեր էր հայտնագործել։ Բայց այս մեկին պատրաստ չէր։ Նա միշտ կարողացել էր պահել իրեն։

— Լավ, գնացինք,— փորձելով թաքցնել հուզմունքը՝ ասաց Էդվարդը։— Մի բան կուտես ու քեզ ավելի լավ կզգաս։

Խոսելուն համընթաց մտածեց, թե ինչ հիմարություն էր ասածը, բայց առաջին անգամ ժպիտը հերթապահ չէր ու տոնը՝ ներողամիտ։

— Քեզ նման չես,— մեղավոր ասաց Էդվարդը՝ հույս ունենալով, որ այս վերջին փաստարկը կսթափեցնի, և նա դարձյալ կդառնա նախկին սառնարյուն Սառան։

Երբ Սառան ձեռքերը հեռացրեց դեմքից, Էդվարդի մարմնով սառը դող անցավ։ Համոզված էր, որ իր առջև ուրիշ դեմք էր լինելու, բոլորովին անծանոթ կնոջ դեմք, որին առաջներում երբեք չէր տեսել։ Միգուցե ոչ մի դեմք էլ չէր լինելու։ Բայց իրականությունն ավելի վատթար էր. դա Սառան էր, ինչպես միշտ՝ իր նման։

Պայուսակից անձեռոցիկ հանեց ու մաքրեց քիթը։

«Այ, սա ես եմ»՝ մտածեց Սառան։ Ոտքի կանգնեց ու մի անգամ էլ ուղղեց փեշերը, հետո հավաքեց պայուսակն ու բացվող հովանոցը։

— Նարինջ եմ ուզում,— ասաց նա։— Երբ գալիս էինք՝ տեսա, տոմսարկղի առջև վաճառում էին։ Գտա՞ր թռչունը։

ՄՈՐՍ ԿՈՇԻԿՆԵՐԸ
(Ռոբերտ Լ. Թեյլոր)

Այդ տարի, երբ մահանում էր հայրս, ես տասներկու տարեկան տղա էի, և ամռանը, երեկոյան, մթնշաղն ընկնելուն պես, ելնում էի տնից, մտնում ավտոտնակ ու հագնում մորս բարձրակրունկ կոշիկները։ Դրանք հանել էի այն պայուսակից, ուր Փրկության բանակի համար իմ ու քույրերիս փոքրացած հագուստներն էինք հավաքում։ Այդ սև, կաշվե կոշիկները, որ անցյալ տասնամյակի՝ քառասնականների ոճով էին, ոչ շատ հնամաշ էին, ոչ էլ այնքան մեծ, որ քայլելիս դուրս գային, մանավանդ որ քուղը վերջին անցքի վրա էի կապում։ Կոշիկները հագիս ավտոտնակից դուրս էի գալիս, ու երբ հասնում էի փողոցին, տեսնում էի, թե ինչպես են կես թաղամաս այն կողմ, Ռոբինզոն պողոտայով սուրում մեքենաները։ Մյուս կողմում, երկշարք միահարկ առանձնատներից հետո, սև դատարկություն էր։

Ըստ էության դա պուրակ էր, Էջմիր պուրակը, ուր ցերեկները գնում էի ծառ մագլցելու կամ ծանծաղ գետակի տաք ջրերում քայլելու։ Բայց գիշերները պուրակը շատ հեռու էր թվում, սարսափազդու, ասես փայլուն խավարի ավազան լիներ։ Եվ ես փողոցից այն կողմ չէի անցնում, կանգնում էի այնքան, որքան թույլ էր տալիս համարձակությունս, ու շնչում էի գիշերային քաղցր օդը։

Տարօրինակ, սարսափելի ժամանակ էր։ Ոչ խելոք երեխա էի, ոչ էլ՝ բութ, գերադասում էի աննկատ մնալ, բայց այդտեղ կանգնած վտանգաշատ հայտնագործության ու տարօրինակ անմտության զգացում էի ունենում, ինչո՞ւ։ Հաճույքի համար։ Ինձ հաճելի էր։ Չգիտեմ ինչու։

Աշնանը մի օր նկատեցի, որ կոշիկներն անհետացել են։ Հավանաբար մինչ ես դպրոցում էի, Փրկության բանակը տարել էր։ Շատ ափսոսացի։ Մենք երբեք բավարար փող չէինք ունենում, և հորս աշխատանքից դուրս գալուց հետո ավելի խնայողաբար պիտի ապրեինք։ Ըստ ամենայնի մոտ ժամանակներս մայրս դժվար թե նոր կոշիկներ գներ։ Ես շատ էի վշտացած կորստի համար, բայց հորս հիվանդությունը գնալով գլուխ էր բարձրացնում, ու ես մտածում էի, որ դա հատուցման ձև է, որն ինձ դրդելու է ավելի ուշադիր լինել հորս նկատմամբ։ Ինչպես մայրս էր ասում՝ չէ՞ որ հիմա ես էի տան տղամարդը։

Մայրս օրնիբուն աշխատում էր Քերի հանրախանութում և հորս հիվանդության բոլոր ամիսների ընթացքում նաև նրա հիվանդապահուհին էր։ Մենք՝ երեխաներս, գրեթե չէինք օգնում նրան։ Այդուհանդերձ, բավական երկար ժամանակ նա մեզ չէր ասում, որ հայրս մահամերձ է։ Նա շատ է աշխատել, միշտ կրկնում էր մայրս, և երբ մի հուլիսյան տոթ կեսօր Օկլահոմայի Գազի ու էլեկտրականության գրասենյակից տուն վերադարձավ, մայրս ասաց, որ նա այնքան էլ լավ չի, պիտի մի քիչ հանգստանա։ Մենք՝ երկու քույրերս ու ես, հավատացինք։ Բայց նա այլևս աշխատանքի չգնաց։ Ամառվա վերջին գրեթե ննջարանից դուրս չէր գալիս։ Մի քանի ամիս անց մեզ ասացին, որ քաղցկեղ ունի։ Ես չգիտեի ցավ ունենում է, թե ոչ, ինչպես միշտ, լուռ էր ու մռայլ։ Ծննդյան տոներին նրան տեղափոխեցին հիվանդանոց, մի քանի շաբաթից վիրահատեցին, և մենք մտածեցինք, որ մեր հոգսերը կվերջանան։ Մեզ մնում է հուսալ ու աղոթել, ասում էր մայրս։ Վիրահատությունից հետո, մինչև տուն գալը, երեք շաբաթ էլ հիվանդանոցում պահեցին։ Նրա մարմնում մի անհայտ ու անողոք ախտ էր մոլեգնում։ Ձմռանը նա դեռ կենդանի էր, գարունն էլ ձգեց և 1954թ. հունիսի 21֊ին, իր քառասնամյակից երկու օր անց մահացավ։ Վերջապես նա կհանգստանա, ասաց մայրս։

Օկլահոմայի Էջմիր18 թաղամասը, ուր մենք ապրում էինք, ոչ մի լճի եզերքին էլ չէր, թեև մեր նախակրթարանի ուսուցչուհին ասել էր, որ միր անգլերենում նշանակում է լճակ։ Կարմրաջուր, ծանծաղ գետակով պուրակը, որ մեր տնից երկու փողոց էր հեռու, շրջապատված էր հաճելի, խաղաղ ու համեստ, բայց հարմարավետ, հիմնականում միահարկ առանձնատներով, որ 20֊ականների վերելքի տարիներին էին կառուցել։ Տները, իհարկե ոչ մտածված, կարմիր կամ դեղնավուն աղյուսից էին, բավական սուր ու ցցուն տանիքներ ունեին ու կկվի տնակ֊ժամացույց էին հիշեցնում։ Դեղնավուն աղյուսից կառուցված տներից մի քանիսը պատուհանների ու շքամուտքերի շուրջը երկաթակուռ զարդանախշեր ունեին։ Տնից հեռու, փոքր ետնաբակի մի անկյունում, ավտոտնակն էր։ Այն լիքն էր հորս առարկաներով՝ աշխատանքային սեղանին մուրճերի տեսակներ էին, էլեկտրական սղոց, մեխ, պտուտակահաններ, ձեռքի սղոց, երկաթի սղոց, գայլիկոն ու էլի տարօրինակ գործիքներ, որոնց անուններն անգամ չգիտեի։ Մեքենայի համար տեղ չկար։ Սև Ֆորդը, որ հայրս միշտ մաքուր ու փայլուն էր պահում, կանգնում էր ճանապարհին, մայրիկի լավ խնամած ծաղկանոցի կողքին։

Տաք ամիսներին, կիրակի օրերը, հայրս բակում էր աշխատում, անընդհատ շարժման մեջ էր, մաքրում էր, փոցխում, ցանում, պարարտացնում, և ինձ թվում էր, որ մեր խոտն ավելի բարակ էր ու ավելի կանաչ, քան մեր բոլոր հարևաններինը։ Ցուրտ ամիսներին մտնում էր ավտոտնակ, միացնում էր էլեկտրական սղոցն ու օդը լցնում վնգոցով ու փայտի փոշով։ Նա ուժեղ էր, համոզված եմ, որ նրա անդուլ աշխատասիրությունն ինչ֊որ նշանակության ուներ, հավանաբար ինքնապաշտպանական բնազդը վաղուց էր արթնացել։ Մի ժամանակ սկսեց փոքր փայտե ֆիգուրներ հատել։ Գրքերից պատճենում ու խնամքով նրբատախտակի վրա ծաղրանկարներ էր փոխադրում՝ գերմանացի տղեկներ, զվարճալի կերպարներ, կովբոյներ, սևամորթ ծերուկներ ու բարի փերիներ։ Հետո դրանք հղկում էր, պայծառ գույներով ներկում, մեծ մեխեր ամրացնում, որպեսզի հետո դրանցով բակերն ու պարտեզները զարդարեին։ Բուսաբանական խանութը, որտեղից հայրս պարարտանյութեր էր գնում, փորձի համար մի քանիսը վերցրեց, ճիշտ է, մի քանի հատ էլ վաճառվեց, բայց մի օր— այս ամենը իր հիվանդանալուց մի քանի ամիս առաջ էր— տեսանք, թե ինչպես է մեքենայի թափքից դատարկում դրանք։ Երևի հարյուր հատ կլիներ։ Մի քանիսը տեղադրեց մեր բակում, իսկ մնացածը կոկիկ դասավորեց ավտոտնակի մի անկյունում։

Ես տասը տարեկան էի, երբ սկսեցի թերթ բաժանել. առավոտյան «Դեյլի Օկլահոմա», իսկ կեսօրին «Օկլահոմա Սիթի Թայմզ» էի բաժանում։ Իմ տարածքը Էջմիրից տասնհինգ փողոց հարավ ընկած քաղաքի հին թաղամասն էր, ուր առանձնատները շքեղ էին ու հին, իսկ նրանց առջևի մայթերը ծառաշար էին։ Ծառերը, որ հիմնականում թխկի էին ու սոսի, քաղաքում ամենաբարձրն էին, և վաղ առավոտյան, երբ լույսը նոր֊նոր էր սկսում թափանցել փարթամ ու փայլուն տերևների արանքից, հաճելի էր քայլել նրանց շուքի տակով։ Բայց ամենից հաճելին խոր ձմռանն էր, մինչև լուսանալը, երբ առանձնատների երկար պատուհանները դեռ մութ էին, իսկ բնակիչները իրենց տաք ու ընդարձակ անկողիններում։ Ինձ թվում էր, թե ես փողոցի ու տների տերն էի, և կյանքն այնտեղ չէր սկսվի, մինչև ես չբաժանեի վերջին թերթը։

Այս հիսնամյա առանձնատների բնակիչներին ես հազվադեպ էի տեսնում։ Երբ ամսավճարս ստանալու համար սեղմում էի զանգը, դռանը սև ու սպիտակ համազգեստ հագած սպասավորներ էին մոտենում։ Տների առջև գրեթե մեքենաներ չէի տեսնում, թեև մեքենաների համար լայն, ասֆալտապատ ճանապարհներ ունեին, ուղևորներին անձրևից ու ձյունից պաշտպանելու համար՝ աղյուսապան ծածկեր, ետնաբակում՝ ընդարձակ ավտոտնակ ու կից կառույցներ։ Ես մտածում էի, որ այդտեղ սպասավորներն էին ապրում կամ աղքատ ազգականները։ Մեր միահարկ տանը, Էջմիրում, քույրերս նույն ննջարանում էին քնում, և երբ հայրս անկողին ընկավ, մայրս տեղափոխվեց իմ ննջարան՝ երկհարկ մահճակալներից մեկը։ Մեր ամենամեծ ննջարանում հազիվ երկու մահճակալ էր տեղավորվում։ Զգացվում էր, որ սենյակները կանխամտածված էին նեղ կառուցել։ Մեզ շարունակ հիշեցնում էին, որ ՕԳԷ գրասենյակում հայրս շատ փող չի աշխատում։ Մայրս մեր տնից տասներկու փողոց հեռու, քաղաքի արվարձանում գտնվող Քերի խանութներից մեկում վարագույրներ ու ծածկոցներ էր վաճառում։ Նա ամեն օր, մինչև որ հորս մեքենան այլևս պետք չէր, ոտքով էր գնում աշխատանքի։ Անշուշտ, ՕԳԷ֊ի գրասենյակը անաշխատունակության թոշակ նշանակեց հորս, բայց այդ մասին չխոսեցին։ Ու թերթից ստացած իմ ողջ աշխատավարձը, բացառությամբ մի փոքր մասի, մտնում էր մորս դրամապանակը։

Հորս մահանալու տարին, ձմեռային ցուրտ լուսաբացերից մի օր, երբ նոր էի սկսել թերթերր բաժանել, նկատեցի, որ փողոցի ծայրից մեկն իմ կողմն է գալիս։ Կանգնածս տեղում քարացա։ Կին էր, բարձրակրունկ կոշիկներով զգույշ քայլում էր՝ ասես վախենալով սառույցի վրա սահելուց։ Սառույց չկար, թեև առանձնատների սառած խոտերի վրա ձյունափոշի էր մաղել։

Կնոջ հագին մորթե օձիքով երկար վերարկու էր։ Գլխարկով չէր, և քամին ետ ու առաջ էր տանում նրա մազերը։ Մտածեցի, որ մորս տարիքին կլինի, կամ՝ մի փոքր երիտասարդ։ Անկյունադարձին կանգնեց ու հայացքը վեր բարձրացրեց։ Երևի այդ պահին էր, որ առաջին անգամ ինձ նկատեց։ Ոտքը մայթից իջեցնելուն պես կտրուկ կանգնեց։ Ես գլուխս շրջեցի ու պայուսակիցս կապը հանելով՝ սկսեցի քայլել։ Անկյունադարձից կես փողոց էի հեռու։ Թերթը հաջորդ արկղի մեջ նետելուց հետո նորից նայեցի կնոջ ուղղությամբ ու նկատեցի, որ արագ, վազելով հեռանում է ինձնից։ Երբ հասա անկյունադարձին, նա այլևս ոչ մի տեղ չէր երևում։

Հաջորդ օրերին այս թռուցիկ հանդիպման մասին գրեթե չէի հիշում։ Ես միջնակարգի ութերորդ դասարանում էի սովորում և առաջին տղան էի, որ համոզել էի աղջիկներից մեկին, որպես սիրո նշան՝ իմ անվանատառերով ապարանջան կրել։ Ես բավական զբաղված էի։ Երեկոյան, եթե չէինք այցելում հորս, ապա արագ֊արագ, քույրերիցս շուտ պիտի ավարտեի դասերս, որպեսզի թռցնեի հեռախոսն ու ինձ հատկացված կես ժամը լսեի ընկերուհուս։ Նա խանդավառ շատախոս էր ու ինձ պատմում էր օրվա անցուդարձը, որ գրեթե միասին էինք անցկացրել։

Հետո միանում էի փոքր քրոջս՝ Սանդրային, նրա հետ հյուրասենյակում նստում էինք հեռուստացույցի առջև և գովազդների ու անհետաքրքիր հաղորդումների արանքում տնայիններս էի անում։

Մայրս ամեն երեկո, ճիշտ ընթրիքից հետո, գնում էր հիվանդանոց և վերադառնում այն ժամանակ, երբ պիտի ասեր, որ ատամներս լվանանք ու գնանք քնելու։ Քույրերս ու ես այցելում էինք երեքշաբթի, չորեքշաբթի երեկոները և շաբաթ կեսօրին։ Առողջ ժամանակ մենք շատ քիչ էինք խոսել իրար հետ, և հիմա մեր զրույցը անբնական էր թվում։ Սովորաբար նա քնած էր լինում, իսկ մենք տնայիններն էինք գրում, մինչ մայրիկն աթոռը անկողնուն մոտ քաշած «Լուք»֊ի կամ «Լայֆ»֊ի վերջին համարն էր կարդում։

Երբեմն երեկոյան, երբ մայրս մենակ էր գնում հիվանդանոց, ընկերուհուս զանգ տալու կամ հեռուստացույց նայելու փոխարեն գնում էի իմ սենյակը։ Երջանիկ էի, որ մենակ էի լինելու։ Սիրում էի գրքեր կարդալ, որոնք ինձ ներկայացված էին որպես դասականներ՝ «Կոմս Մոնտե Քրիստո», «20 հազար լյո ջրի տակ», «Վայրի կանչը», «Հեծյալները»։ Մերթընդմերթ ընթերցանությունս ընդհատվում էր, երբ աչքս ընկնում էր մահճակալի ճաղից կախված կամ պահարանի վրա գցած մորս հագուստներին՝ զուգագուլպա լիներ, բլուզ, թե ներքնազգեստ։ Լուռ հիշում էի ամառային շոգ գիշերները, երբ հագնում էի մորս բարձրակրունկ կոշիկներն ու ճանապարհով ետուառաջ էի անում։ Հիշում էի նաև թերթ բաժանելիս տեսած կնոջը, որ զգույշ քայլում էր բարձրակրունկներով, նրա վերարկուի մորթե օձիքը, որ քամուց թրթռում էր։

Ինձ թվում էր, որ նրան, մորս կոշիկներն հագած այդ գիշերային զբոսնողին, թողել էի ետևում, ամռանը։ Բայց նրան նորից տեսնելու հույս էի փայփայում։

Մի երեկո գրասեղանիս մի տարօրինակ գիրք գտա։ Կոշտ, սև կազմ ուներ, և սկզբում ինձ թվաց, թե Ավետարան է։ Բայց երբ ձեռքս առա, տեսա, որ վերնագիր ունի՝ «Քաղցկեղ, ուղեցույց»։ Նստեցի ու սկսեցի կարդալ արյան խորհրդավոր գաղտնիքների մասին, որ սկիզբ են առնում մարդու ծննդյան օրից, թաքնվում աղիների ու ոսկորների մութ խորշերում։ Նայում էի նկարներին, որոնք նման էին անձավների, ամպերի ու թունելների։ Հետո, լսելով հորս սենյակի դռան բացվելու ձայնը, հասկացա, որ մայրս է գալիս, արագ ծածկեցի գիրքը, անջատեցի լույսն ու ինձ նետեցի վերի մահճակալին։

Ձայնից հասկացա, որ բաղնիք մտավ, հետո, երբ աչքերս արդեն վարժվել էին մթությանը, տեսա, թե ինչպես մտավ իմ սենյակ՝ թափվող գիշերանոցի տակից ընդգծելով մարմնի կորությունները։ Նա մտածեց, որ ես քնած եմ ու խաղաղ տեղավորվեց ներքևի մահճակալին։ Նրա շնչառությունը տարօրինակ էր. լացի նմանվող թույլ նվվոց էի լսում, որ չէր կրկնվում ու երբեք երկար չէր տևում։ Ես նրանից շուտ էի արթնանում ու վերի մահճակալից կամաց իջնում։ Նա քնում էր կողքի վրա, դեմքով դեպի պատը։ Մի տեսակ հաճելի էր նրան այդտեղ, այդպես ձայնով քնած տեսնելը։ «Քաղցկեղ, ուղեցույց» գիրքը միայն մի օր երևաց, հետո անհայտացավ։ Իմ կարծիքով մայրս անզգուշաբար մոռացել էր սեղանիս, հետո նորից թաքցրեց։

Մի քանի օր հետո թերթ բաժանելու ճանապարհին դարձյալ տեսա այդ խորհրդավոր կնոջը. մոխրագույն գրանիտե առանձնատան ետնաբակից էր դուրս գալիս։ Ցուրտ էր, և օդը մաքուր։ Երկինքը դեռ մութ էր, և ծառերի մերկ ճյուղերի արանքից երևում էին երկնքում պսպղացող աստղերը։ Ես անմիջապես թաքնվեցի մշտադալար ցանկապատի ետևում՝ հետևելով մայթին զարկվող բարձրակրունկ կոշիկների թակոցներին։ Երբ մոտեցավ ցանկապատի ծայրին ու շրջվեց իմ կողմը, մտածեցի, որ քայլելու ճիշտ ժամանակն է:

Մենք գրեթե բախվեցինք։

Նա ընկավ վրաս։ Փողոցային լույսի տակ դեմքը չափից ավելի սպիտակ էր։ Տարիքը հաստատ շփոթել էի։ Ավելի շատ մեծ քրոջս տարիքին էր, քան մորս, թեև անշուշտ դեռահաս էլ չէր։ Նրա աչքերում զայրույթ կար, թեև ընդամենը մի հայացք գցեց վրաս, հետո նայեց շուրջն ու նորից արագ֊արագ քայլերն ուղղեց դեպի բակ։ Ես կանգնել ու շվարած նրան էի նայում։ Հագին մորթե օձիքով վերարկու էր, սև կաշվե բարձրակրունկ կոշիկներ, ուսից սև մեծ պայուսակ էր գցած։ Աղոտ լույսի տակ վերարկուն մոխրագույն էր երևում, իսկ մորթե օձիքը՝ սառը դեղին։ Երբ մոտեցավ ավտոտնակ տանող աստիճանավանդակին, կտրուկ ու տիրական հայացքով ետ նայեց։ Այս անգամ արտահայտությունը տարբեր էր. մեղավոր ցանկության զգացում կար դեմքին, և ես նրան հետևելու անդիմադրելի ցանկություն ունեցա։ Բայց արդեն անհետացել էր, և առանձնատան պատուհաններում լույս չէր երևում։

Ես սկսեցի ողջ օրը նրա մասին երազել, հիշելով այն պահը, երբ ոտքն աստիճանավանդակին դնելուց առաջ դեմքը ետ շրջեց։ Մտքիս մեջ հետևեցի նրան, մտա սենյակ, ուր մութ էր, ինչպես այն անձավներոմ, որ տեսել էի քաղցկեղի մասին մորս գաղտնի գրքում։

— Քեզ ի՞նչ է պատահել,— բուֆետում, ճաշի ժամին հարցրեց ընկերուհիս։— Հայրդ լավ չի՞։

— Նա վատ չէր,— առոգանությամբ պատասխանեցի ես, հավատալով, որ ճիշտ եմ ասում։— Այդ հիվանդությունը հո՞ միշտ չէր եղել նրա արյան մեջ։

Նա վերցրեց սկուտեղն ու հեռացավ կողքիցս։ Իսկ օրվա վերջում ափիս մեջ խցկեց իմ անվանատառերով ապարանջանը։

Ես սկսեցի ապրել մութ առանձնատների, հաստաբուն սոճիների, միահյուսված ճյուղերի ու երկարաձիգ ձմեռային գիշերների համար։

Կինը, որին հետևում եմ, ասում էի ինքս ինձ. ոչ իմ չբացահայտված հիվանդությունն է, ոչ ի ծնե իրավունքը, ոչ էլ՝ միստերիա, որ հյուծելու է մարմինս ու հոգիս։ Բայց ոչ, նա հյուծիչ միստերիա էր, առեղծված, սակայն զորացնող, գեղեցիկ ու շռայլորեն կենսական։

Գթության հիվանդանոցը եռահարկ, կավճածեփ շինություն էր՝ Ս֊աձև։ Գթության քույրերն իրենց հնաոճ, սև համազգեստով, սպիտակ, շրջված եզրերով տարօրինակ գլխարկներով կանգնած էին ընդունարանի ետևում ու միջանցքի անցուդարձն էին հսկում։ Նրանցից մեկին սրընթաց անցնելուց տեսնելով, պատկերացրի, որ նա երիտասարդ աղջիկ է եղել, որ Փրկության բանակի համար տասնյակ հագուստներ է հավաքել, հետո իր գեղեցիկ երկար մազերը կտրել է ու գլուխը սափրել։

Մենք կաթոլիկ չէինք։ Բայց Գթության հիվանդանոցը ավելի էժան էր ու մոտ էր մեր տանը։ Ծննդյան ու Զատկի տոներին մայրս ինձ ու քույրերիս Առաջին բապտիստների եկեղեցի էր տանում, բայց մենք որևէ եկեղեցու չէինք պատկանում։

Մի երեկո, երբ մտանք հորս հիվանդասենյակ, տեսանք բուժքրոջը, որ կանգնել էր հորս մահճակալի կողքին ու կռացել վրան։ Նա բարձրահասակ էր ու այնպես էր կանգնել, որ երևում էին կրունկներն ու տղամարդու հնամաշ կոշիկների տակը։

Մայրս նշան արեց, որ ես ու քույրերս դուրս գանք։ Մինչ մենք միջանցքում սպասում էինք, քույրս ասաց.

— Նրան կրոնափոխում են։ Ահա, թե ինչու այդքան հեշտ հիվանդանոց ընդունեցին, հիմա կօգտվեն առիթից ու կաթոլիկ կդարձնեն։

— Մայրիկը չի թողնի,— ասաց Սանդրան։

Ես համաձայն էի նրա հետ։

— Միգուցե ինչ֊որ բան են անում։

— Իհարկե, Էյնշտեյն,— ասաց Լիլյան։

Գիտունիկի տեսքով, կարմրադեմ քույրը մոտեցավ մեզ ու հարցրեց, թե արդյոք կարող է օգտակար լինել մեզ։

— Շնորհակալ ենք,— չոր պատասխանեց Լիլյան։

Քույրը բարեկիրթ ժպտաց ու հեռացավ։ Նա գեղեցիկ դեմք ուներ, մեծ աչքերը մաքուր էին ու կապույտ, ու թվաց, թե ինձ հետաքրքրությամբ նայեց։

Մայրս դուրս եկավ ու նշան արեց, որ կարող ենք սենյակ մտնել։ Կապույտ, վճիտ աչքերով, գունատ դեմքով և սև կոշիկներով քույրը կանգնել էր մահճակալի կողքին։

— Ես քույր Լյուկն եմ,— բարեհամբույր ժպիտով ասաց նա,— խնդրեմ, մոտեցեք։

Մենք առաջացանք դեպի սենյակի կենտրոնը։ Մայրս ետ գնաց դեպի դուռը։ Սենյակի մյուս անկյունում, պատուհանի տակ, դեմքին սավան քաշած, հորս սենյակակիցն էր պառկած։ Հորս հենել էին մահճակալին, բայց աչքերը փակ էին։ Նրան չէին սափրել, և այտերին սպիտակ փայլուն մազեր էին։

— Հայրիկն ասելու բան ունի ձեզ,— ասաց քույր Լյուկը։— Պիտի մի փոքր մոտ գաք։

Քույրերս, որ միշտ ավելի քիչ էին հակված ենթարկվելու, մնացին իրենց տեղերում, բայց ես առաջ գնացի, ինչպես քույրն էր ասել։ Նա բռնեց դաստակս, մյուս ձեռքով բարձրացրեց հորս ձեռքն ու դրեց ափիս մեջ։ Ձեռքը սառն էր ու փետուրի պես թեթև։ Նա նայեց բուժքրոջը, հետո՝ ինձ։

— Որդի՞ս է,— հարցրեց նա։

— Ձեր որդին է, միսթր Սմելի,— ասաց քույրը,— ակնոց տա՞մ։

Նա սկսեց ձգել ձեռքս, ասես ուզենար բարձրանալ։— Լարի, սիրում եմ քեզ,— ասաց նա։ Երբ կքվել էի, որ գրկեմ նրան, ինձ պինդ ձգեց, իր ծակող այտը սեղմելով այտիս։ Երբ հեռացա, քույրերիս կանչեցին։ Նրանք, ասես մենակ լինելուց վախեցած, երկուսով առաջ գնացին։ Առանձին֊առանձին մոտեցնելով, գրկելով ու իր սերն արտահայտելով, նա ծանր հոգոց քաշեց ու նայեց քրոջը։

— Հիմա,— ասաց նա,— այլևս ամեն ինչ կարգին է։

Այս այցելության հաջորդ օրվա առավոտյան ավտոտնակի հարակից կառույցի պատուհաններից մեկում թույլ լույս էր նշմարվում։ Վարագույրները ետ էին քաշված, ու երևում էր բաց մոխրագույն առաստաղը։ Քիչ անց տեսա նրան՝ այդ կնոջը։ Լուսավոր սենյակից գալով դեպի մութը, նա չէր կարող ինձ տեսնել, բայց ես ցատկեցի ցանկապատի ետևը, ուր մի օր առաջ էլ էի թաքնվել՝ սպասելով, թե երբ կկարողանամ գլուխս բարձրացնել։

Պատուհանի լույսը մարեց, և նա աստիճաններով դուրս եկավ։ Վերջապես տեսա նրան, մտածեցի ես։ Մութ էր, ու ես չթաքնվեցի։ Լսում էի կրունկների կտկտոցը, և աչքերս, որ վարժվել էին մթությանը, սպասում էին։

Սկսեցի վաղ արթնանալ։ Նախքան առավոտյան թերթերը վերցնելը, հեծանիվս քշում էի ուղիղ դեպի առանձնատուն, կանգնեցնում էի ցանկապատի ետևում ու սողեսող մոտենում ավտոտնակին։ Երբեմն պատուհանում լույս էր լինում, երբեմն՝ ոչ, բայց նույնիսկ մթնեցրած վարագույրներից այս կողմ երևակայում էի, թե շարժում եմ նկատում, թույլ ստվերներ, որ մարդկային մարմնի ձև էին ստանում, նմանվում կնոջ կամ, հնարավոր է, մեկից ավելի կանանց։ Մի անգամ նա՝ ճերմակազգեստ մոտեցավ պատուհանին ու կարծես թե բավական երկար այնտեղ կանգնած մնաց։ Մի ուրիշ անգամ պայծառ կարմիր հագուստով էր։

Օրերը երկարում, տաքանում էին։ Եվ, երբ գործս ավարտած էի լինում, լուսաբացի մթությունն արդեն մարում էր, դառնում մոխրավարդագույն։ Սոճու ճյուղերի շիվերին բողբոջներն սկսել էին ուռչել ու փայլում էին։ Հայրս նորից տանն էր, նորից ծայրի ննջարանի իր անկողնում։ Ի վերջո մեզ ասացին, որ նա քաղցկեղ ունի։ Բայց մենք երբեք չէինք հուսալքվում։ Մայրս նրա համար փայլուն, կապույտ ատլասից գիշերանոց էր գնել, մտածելով, որ այդ գույնը կպայծառացնի նրան, բայց փայլից նա ավելի գունատ էր երևում, քան երբևէ։ Մենք դարձյալ, ինչպես հիվանդանոցում, նրան այցելում էինք երեկոյան, նախ Լիլյան էր մտնում, հետո՝ ես, հետո՝ Սանդրան, և ամբողջ ժամանակ նստած էինք մնում մահճակալի մոտ դրված երկաթե ոտքերով աթոռին։ Նա այլևս չէր խոսում սիրելուց, ոչ էլ ինձ էր կրծքին սեղմում։ Օրվա մեծ մասը քնած էր լինում, նույնիսկ երբ թիկնած էր, գլուխը մի կողմ էր գցում՝ բերանը բաց։

Երբ առանձնատներում ինչ֊որ բան էին խնդրում փոխադրել ավտոտնակ, կանգնում էի լուսավոր, ընդարձակ միջանցքում ու հայացքս գցում կապույտ գորգածածկ, սպիտակ բազրիքով աստիճանավանդակին։ Աստիճանավանդակի գլխին բարձր երկփեղկ պատուհաններ էին՝ ճերմակ վարագույրները ոսկեթել, հաստ օղապարանի մեջ հավաքած։ Օդը մաքուր էր ու չոր։ Երբեմն սպասելու ժամանակ ողորկ բազրիքի վրա ձեռքս սահեցնելով, զգույշ ու կամաց քայլելով մի քանի աստիճան բարձրանում էի, սիրտս բաբախում էր, շնչառությունս՝ արագանում։ Որքան հեշտ էր շարունակելը, ոտքս դնում էի առաջին աստիճանին, բարձրանում մյուս աստիճաններն ու հասնում սենյակներին։ Բայց մինչ սպասավորը, և ոչ թե տերը, փողս կբերեր, շնչակտուր նորից իմ տեղում էի, մուտքի դռան մոտ։

Դպրոցում օրերն անգույն էին։ Ոչ ծույլիկ էի, ոչ էլ՝ գերազանցիկ, այնքան էի ընկերական, որ օտարված չհամարվեի, և ոչ էլ սիրտս էի բացում բոլորի առաջ։ Ուսուցիչների համար Լիլյան վատ աշակերտ էր, հաճախ էին տնայինների կամ խոսելու համար պատժում նրան, իսկ իմ խելոք ու խաղաղ ներկայությունը տանելի էր։

Հայրս՝ նիհար ու իր կապույտ գիշերանոցի մեջ ավելի գունատ, պառկած էր անկողնում։ Գիտեի, որ իր ծննդյան օրը 1914թ. հունիսի 19֊ն էր։ Գիտեի, որ ծնվել էր Սթիլվոթերում, որ իր հայրը մի ժամանակ դպրոցի կողքին փոքր պարենային խանութ էր ունեցել։ Նա դպրոց չէր գնացել։ Քսանչորս տարեկանում ամուսնացել էր մորս հետ, որը տասնութ էր ու հենց նոր էր ավարտել երկրորդական վարժարանը։ Ըստ էության դա Օկլահոմա քաղաքում էր։ Կարծեմ նրանք պատահական էին հանդիպել։ Մի ծեր քեռի էլ ունեինք՝ Ֆերիսը, որ արդեն թոշակի էր անցել, ապրում էր Տեխասում և ամեն տարի ամանորյա շնորհավորական քարտեր էր ուղարկում։ Հորս հայրը՝ պապս, իր բնական մահով էր մահացել, իմ ծնվելուց մի քանի տարի առաջ, իսկ մայրը՝ տատիկս, քրոջ հետ Տալսայում էր ապրում։ Ես մի քանի անգամ եղել էի հորս աշխատավայրում։ Հիշում եմ՝ ընդարձակ մոխրագույն սենյակ էր՝ տասնյակ սեղաններով, յուրաքանչյուրի վրա մի մեծ, սև գրամեքենա, և առաստաղից շղթաներով ցերեկային լույսեր էին կախված։

Մորս ասացի, որ էլ չեմ ուզում հայրիկին այցելել։ Իզուր ժամանակ էի կորցնում, որովհետև այն, ինչ կարող էի պատմել իրեն, ինքը տեղյակ չէր, նաև հոգը չէր՝ այնտեղ էի, թե՝ ոչ։ Կմտնեմ, երբ արթուն լինի կամ ճանաչի։

— Եթե չքնի, ուրեմն սարսափելի ցավերի մեջ է։ Իսկ եթե ես էլ ինձ ուզածիս պես պահեմ, ապա ամբողջ կյանքում չեմ ների ինձ,— ասաց մայրս։

Մի վաղ առավոտ, երբ մութ պահարանի մեջ կոշիկներս էի փնտրում, ձեռքս մետաքսե ինչ֊որ բան ընկավ։ Մորս կրծկալներից էր, և առանց վարանելու, հարմարեցրի կրծքիս։ Վրայովս է, մտածեցի ես։ Ամռանը կոշիկներն ինչպես եղան, սա էլ կլինի։

Մայրս վարի մահճակալին պառկած խորն ու խաղաղ շնչառությամբ քնած էր։ Դրսում դեռ մութ էր, սենյակում էլ էր մութ։ Անհանգստանալու ոչինչ չկար։ Լավ ժամի էի արթնացել, և դեռ կես ժամ կար, մինչ փոստում իմ հերթը կհասներ։ Մի ակնթարթում հանեցի շապիկս, ջինսը ու մի վայրկյան մտածելուց հետո նաև վարտիքս։ Հետո թաթերիս վրա ետ գնացի ու գտա մահճակալի ճաղին գցած զուգագուլպաները և նորից ետ եկա պահարանի մոտ։ Ականջիս ծայրով նրա շնչառությանը հետևելով և միևնույն կայուն ռիթմը լսելով, արագորեն ոտքերս մտցրի գուլպաների մեջ՝ սարսռալով նրանց տարօրինակ փափկությունից, հետո ձգելով կրծկալը դժվարությամբ կոճկեցի չապրաստը։ Մի քանի գուլպա կլորացրի՝ խցկելով կրծկալի մեջ։ Ինչպես և սպասում էի, չափսը լավ էր։ Այ, եթե կոշիկներ էլ լինեին, այն նրբագեղ բարձրակրունկները, որ հագել էի ամռանը։ Նաև շոր։ Ես ինչո՞ւ պիտի շոր հագնեի։

Ոտնաթաթերի վրա ետ՝ սենյակ գնացի։ Երբեմն մայրս կոշիկները մահճակալի տակ էր դնում, բայց այս անգամ չէր թողել։ Ոչ էլ շորն էր կախել պահարանի բռնակից։ Շոր, բլուզ կամ վերնաշապիկ կարող էի գտնել բաղնիքի կեղտոտ հագուստների զամբյուղում, բայց կոշիկ այնտեղ հաստատ չէր լինի։ Այլընտրանք չկար, պիտի ննջարան գնայի։

Մտածեցի հորս մասին, մտքիս աչքերով տեսա նրա բութ քիթը, քթանցքում խճճված մազերը, երկարած եղունգները և օդը կլանող նրա բաց բերանը։ Իսկ եթե արթնանա՞, իսկ եթե նա այս ժամին է արթնանո՞ւմ, և հիմա լայն բացված աչքերով ու իր պսպղուն, զարմանալի կապույտ գիշերանոցով ինձ նայի։ Հնարավոր չէ, մտածեցի ես։ Նա հիվանդ է։ Դեղերը նրան խոր քնի մեջ են պահում։ Մտա միջանցք։ Ուղիղ իմ սենյակի առջև, դուռը բաց, քույրերիս ննջարանն էր։ Խոր շնչառության ձայն էր գալիս ու մի մեղմ նվվոց, որ երբեմն մայրս էր հանում։ Կարող էի նաև այնտեղ մտնել, Լիլյայի հագուստներից մեկը վերցնել, բայց Սանդրայի կամ Լիլյայի արթնանալն ավելի հավանական էր, քան հորս արթնանալը։

Ինձ ընդամենը մի ժամ է մնացել, մինչև առավոտվա լույսի առջև մութը կնահանջի, մտածեցի ես ու արագ մոտեցա ննջարանի փակ դռանը։ Կամաց բացեցի ու ետևիցս ծածկեցի. դեռ լուռ կանգնած էի՝ մի ձեռքս բռնակին։ Լսում էի հորս շնչառությունը և պահարանին դրված ժամացույցի զարկերը։ Սենյակում ծանր միզահոտ էր կանգնած։

Նրա մահճակալը սենյակի անկյունում էր՝ դեմքով դեպի դուռը, ետևում լուսամուտներն էին։ Ինձնից աջ դարակներով գզրոցն էր, ձախ կողմում հորս մահճակալից ոչ ավելի քան վեց ֆութ հեռու՝ զգեստապահարանն էր։ Ես տեղերը հիշողությամբ գիտեի, բայց մի քանի վայրկյան վարժվելուց հետո կարող էի նաև տեսնել։ Ինչո՞ւ էր մութն այդքան թափանցիկ։ Շերտավարագույրները բարձրացված էին, նա երբեք չէր թողնում, որ իջեցնեին։ Երևի դա էր պատճառը։ Արդյոք վաղորդայնի առաջին լույսերի հետ լուսինը դեռ շողո՞ւմ է։ Միգուցե փողոցային լույսերն են։ Ես նրան պարզ տեսնում էի, պարզ, քան ցանկանում էի։ Գլուխն իմ կողմն էր շրջված, բերանը փակ էր, հայացքը հառած էր ուղիղ իմ կողմը։

Բայց աչքերում ճանաչելու որևէ նշան չկար։ Արդյոք բաց աչքերով քնա՞ծ էր։ Նրա դեմքը նույնիսկ փակ բերանով էր իմաստազուրկ, ինչպես քնած ժամանակ։ Ես շունչս պահեցի, քարացա՝ առանց աչքս նրանից հեռացնելու։ Ինձ թվաց, թե աչքերից լույս առկայծեց։ Երբեք այդպիսի բան չէի տեսել։ Երևի ցավն էր, միգուցե վախն էր։ Ընդամենը մի ակնթարթ տևեց։ Հետո աչքերը կտրուկ փակվեցին։

Ես աղոթում էի, որ աչքերը փակ մնային, նույնիսկ եթե դա նշանակեր, որ նա մահացել է։ Աստված բարեգութ է, ես ուզում էի այդ շորը, այդ կոշիկները։

Աչքերը փակ էին մնում, բերանը մեկեն բացվեց, բեմական մթության մեջ նրա կապույտ գիշերանոցն առկայծում էր։ Սկսեց կամաց խռռացնել։

Պահարանից վերցրի ձեռքս ընկած առաջին իսկ շորը, հետո կռացա, գտա մորս բարձրակրունկ կոշիկները։ Լողասենյակում հագա զգեստը։ Այն սահուն իջավ կրծկալի վրայով ու լավ նստեց վրաս։ Նրանից մորս հոտն էր գալիս։ Կոնքերիս վրա ուղղեցի այն ու հայելու մեջ նայեցի իմ մութ ստվերին, կուրծքս այնպես էր, ինչպես պիտի լիներ, փոքր օձիքը ժանեկազարդ էր։ Հետո ոտքերս մտցրի բարձրակրունկ կոշիկների մեջ ու փորձեցի ինձ պահել բարձրակրունկների վրա։

Ես պիտի ուշադիր լինեի։ Մեր միջանցքում գորգ չկար ու տեղ֊տեղ հատակը ճռճռում էր։ Քայլում էի կրունկների վրա և ուրախ էի, որ ամռանը կրունկների վրա քայլելու փորձառություն էի ձեռք բերել։ Հայտնվեցի խոհանոցում, մոտեցա դրսի դռանը և հնարավորինս արագ բացեցի։ Ու դուրս եկա դեպի վերջին մութը։

Տարօրինակ, սարսափեցնող հրճվանք էր իջել վրաս։ Ետնաբակի դյուրաբեկ միմոզայի տերևները փայլուն էին ու փարթամ, մայթին կանգնած հսկա սև Ֆորդը տագնապազդու պսպղում էր։ Կանգնել էի խոտի վրա. մորս բարակ ու բարձր կրունկները փափուկ ընկղմվում էին հողի մեջ. զգեստի նուրբ փեշերը ծածանվում էին սրուքներիս շուրջն ու թեթևորեն սառեցնում ծնկներս։ Երբ արդեն մոտեցել էի Ֆորդին ու մատներս սահեցնում էի սառը երկաթի վրա, գիտեի, որ չէի կանգնելու, երբ բակը վերջանար։ Այս անգամ անցյալ ամառվա նման չէր։ Իմ առջև գեղեցիկ ու բարդ աշխարհն էր, գաղտնիքներով ու անհայտություններով լի, հավերժական տիեզերքը։ Էջմի՜ր։ Օդում պտտվող ճպուռներն ինձ թևերը թափահարող հրեշտակներ էին թվում։ Ես չէի մտածում՝ ինչ լինում է, թող լինեի։ Հավանաբար ցուրտ էր, բայց չէի մրսում։

Փոքրիկ տները կատվի պես լուռ էին ու ձգված։ Փողոցը սահուն իջնում էր դեպի պուրակը, և իմ յուրաքանչյուր քայլը ինձ ավելի էր մղում դեպի իմ սեփական գաղտնիքը։ Կրունկներս բետոնի վրա արձագանքում էին։ Այդ ձայնն ինձ հաճելի էր։ Ետ չէի նայում։ Իմ գլխավերևում ճոճվում ու խշշում էին պուրակի ծառերը, ասես երկնքի վերջին աստղերն ավլելուց լինեին։ Արբած՝ ես տրվել էի փառահեղ, հրաշալի մթությանը։ Ահա թե ուր էի գնում։ Ահա թե ուր էի ուզում մնալ։

Երբ ուսումնական տարին ավարտվեց, ես ու քույրերս լծվեցինք հորս խնամելու գործին։ Սանդրան ու Լիլյան սափրում էին, իսկ ես մորս հետ լողացնում էի նրան։ Մայրս ցույց էր տվել այն խողովակը, որով իջնում ու մահճակալի տակ դրված անոթի մեջ էր կուտակվում հորս մեզը։ Ես թափում ու փոխում էի անոթը։ Այս վերջին գործողության ընթացքում մայրս աշխուժանում էր, դառնում շատախոս։ Փոփոխությունը վերագրում էի նրա հոգսը կիսելուն, բայց պատճառը կարող էր լինել պարզապես այն գիտակցումը, որ այս բոլորը շուտով վերջանալու է։

Ամեն դեպքում ես ուրախ էի, որ օգնում էի մորս և, ի տարբերություն քույրերիս, չէի զզվում հայրիկիցս։ Նա ավելի շատ մեծ, բզկտված տիկնիկի էր նման, քան իմ ճանաչած մռայլ ու սառը հորը, որն իմ մտքում արդեն մահացել էր միգուցե այն ժամանակ, երբ մորս զգեստն ու կոշիկները որոնելիս մտել էի իր սենյակ։ Նա արդեն կորցրել էր ինձ վախեցնելու ուժը, և ես արդեն սիրում էի նրան։

Թաղմանը թաղման բյուրոյից բապտիստ քահանա եկավ, խոսեց աստվածային սիրո, նրա միակ որդու զոհաբերության մասին։ Խոսեց ու խոսեց։ Հայրս իր մոխրագույն, աշխատանքային կոստյումով պառկած էր խորանի առջև դրված մարմնագույն աստառով դագաղի մեջ։ Ես ու մայրս էինք ընտրել այն, և քանի որ խնայել էինք, լավը չէր, կոպիտ էր։ Տատիկս ու նրա քույրը՝ երկուսն էլ ճերմակահեր ու ձեռնափայտով, քեռի Ֆերիսը, Տեխասի Փենհենդլից եկած հորեղբորորդին՝ սև գլխարկով ու պլատինե֊շեկ մազերով կնոջ ընկերակցությամբ, նստել էին հարազատների համար նախատեսված շարքում՝ մութ ակնոցներով իրենց պաշտպանելով օտար հայացքներից։

Եկեղեցում իրար կողքի նստած էին հարևաններից մի քանիսը, և մի տղա էլ ՕԳԷ֊ի գրասենյակից։

Քաղաքի հեռավոր, հյուսիսային մասում գտնվող գերեզմանատանը ծառեր գրեթե չկային։ Տաք, ուժեղ քամի էր փչում։ Տատիկս ու նրա մեծ քույրը սև, զուսպ հագուստներով էին։ Մայրս մուգ կապույտ զգեստով էր, ոչ այն, որ ես էի հագել, իսկ կոշիկները նույնն էին։ Մազերին սև ժապավեն էր կապել, սև գլխաշոր էր գնել նաև քույրերիս համար, իսկ ինձ՝ սև թիթեռնիկ փողկապ։ Լսում էի, թե ինչպես էր քեռի Ֆերիսն ասում, թե որքան դառն է ճակատագիրը։ Նա բռնել էր շիկամազ կնոջ ձեռքը, իսկ սա մի ձեռքով ամուր բռնել էր սև քառակուսի գլխարկը, որի շղարշը քամին ետ էր տարել։

Լուսամուտի կինը գլխի էր ընկել, այլևս այնտեղ չէր զգեստափոխվում։ Ստրիպտիզը վերջացել էր։ Ոչ էլ ես էի սպասում։ Ուզում էի, ավելին՝ փափագում էի նրան տեսնել պերճաշուք հանդերձանքով, ինձ նման, երբ մորս կոշիկները հագիս քայլում էի դեպի Էջմիրի պուրակը, և գարնանային մեղմ զեփյուռը ծնկներիս առջև թափահարում էր մորս զգեստը։

Հորս մահից հետո, երբ ցանկապատի մոտ դիրքավորվում էի ու հայացքս հառում այդ կնոջ լուսամուտին, վախ էի զգում, բայց դա ոչ թե բացահայտվելու, այլ ավելի շատ չբացահայտվելու վախ էր։ Նույնիսկ երբ այս պարզ վախը դարձավ ավելի հստակ ու անհանգստացնող, ես շարունակում էի այդ ծեսը։ Այն դարձել էր համարձակության փորձություն։

Մի օր պատուհանում տղամարդ երևաց: Ես ետ փախա՝ ինձ թվաց, թե հայրս է։ Նա նիհար էր, բոլորովին մերկ, մարմինը շատ սպիտակ էր ու անմազ։

Երբ հեռանում էի, տեսա, որ նա դուրս է գալիս տնից։ Հագին մոխրագույն կոստյում էր, ճիշտ նրանից, որով հորս թաղեցինք, սև կոշիկները փայլում էին։ Վազեցի դեպի կանգառը՝ համոզված, որ ինձ հետևում է, բայց՝ ոչ։

Երազիս մեջ հայրս ինձ ինչ֊որ բան էր ուզում ասել, կարևոր մի բան, բայց չէր կարողանում, և ես արթնացա արցունքն աչքերիս, այն հաստատ զգացումով, որ նա եղել է այդտեղ, կողքիս, իմ սենյակում։

Արթնացա ճնշող անհանգստությունից։ Ընդամենը ժամը երկուսն էր, վեր կացա, մութ տան միջով շարժվեցի դեպի ննջարան։ Որևէ զգացում, պատրանք չունեի, թե նա այդտեղ կարող է լինել։ Սկզբում մտածեցի, թե մայրս կարող է արթուն լինել, դռան ետևում սպասեցի՝ ականջս ձայնի։ Ներսում լռություն էր։ Վերջապես մտածեցի, որ կարող եմ բացել դուռը։ Մութ էր, ոչինչ չէի տեսնում։ Բոլորովին մերկ ներս մտա, սահուն հատակին բոբիկ քայլելով ու խարխափելով մոտեցա պահարանին։ Լուռ կանգնեցի՝ մինչև աչքերս կվարժվեին մթին։ Մայրս պառկած էր մահճակալի մի անկյունում՝ դեմքով դեպի պատը։ Բաց պատուհանից թեթև քամի էր փչում, և օդը մաքուր էր ու թարմ։ Մայրս սենյակը ծայրեծայր մաքրել էր ու վարագույրներ կախել։

Ավտոտնակում հագնվեցի։ Զբոսայգու ճանապարհին իմ կողմ եկող մի մեքենա նկատեցի և ինձ գցեցի մոտակա ցանկապատի թփուտների մեջ։ Մեքենան առանց ընթացքը դանդաղեցնելու անցավ։ Ոստիկանական մեքենա չէր, բայց ես շատ էի վախեցել։ Ինձ անշուշտ նկատել էին, հիմա թերթերը գիշերները շրջող, խորհրդավոր անծանոթի մասին կգրեն։ Ես հանեցի բարձրակրունկներն ու զգեստի փեշերը առջևում հավաքելով՝ փախա դեպի տուն։

Խոհանոցում լույս էր երևում։ Ես սողացի ու լուռ ներս մտա։ Մայրս խալաթով նստած էր սեղանի առջև, ծխում էր ու ֆռթացնելով սուրճ խմում։

Ես նորից սողալով ավտոտնակ գնացի, հանեցի փեշը, բլուզը տեղավորեցի զամբյուղի մեջ ու զգույշ կախեցի հեծանիվի ղեկից։ Մտածեցի, թե ինչ խելոք եմ եղել, որ հագուստներս ավտոտնակում եմ թողել։ Մայրս երևի չի նկատել, ուրիշ բանից է արթնացել։ Հավանաբար սենյակս չի ստուգել։ Ջինսով ու շապիկով կսպասեմ մինչև օրը բացվի, թերթերը կբաժանեմ ու նախաճաշին կհայտնվեմ, ասես արտասովոր ոչինչ էլ չի եղել։ Հագուստն էլ չի նկատի, նա ուրիշ շորեր ու կոշիկներ էլ ունի, ու երբ աշխատանքի գնա, նորից տեղը դնելու բավական ժամանակ կունենամ։

Ավտոտնակում թղթե տոպրակների մի շարք տեսա ու հիշեցի, որ հորս շորերն են։ Տոպրակները մայրս էր միջանցքում շարել ու ասել, որ վեցն էլ ավտոտնակ տանեմ։ Ես դրանք շարել էի փակ դռան առջև, չվաճառված ֆիգուրների կողքին։ Մոտեցա, միջից մի վերնաշապիկ հանեցի, շալվար ու գոտի։ Ոչ մեկն էլ պիտանի չէր, բայց արձակեցի վերնաշապիկի կոճակները, հագա շալվարն ու որքան կարող էի պինդ կապեցի գոտին։ Նույն զգացումը չունեցա, ինչ որ մորս հագուստները հագնելիս։ Փոխակերպման զգացում չունեցա։ Ապուշի պես էի զգում ինձ։

Բայց կարող էի դրանցով հեծանիվ քշել ու այդպես էլ արեցի։ Մորս շորերը դրեցի ղեկից կախված զամբյուղի մեջ, հեծանիվը ոտքով տարա դեպի բակի վերջը, հետո ցատկելով նստեցի ու այնպիսի թափով սլացա, ասես ողջ կյանքս դրանից կախված լիներ։ Տաբատի լայն փողքերը քամուց դրոշակի պես ծածանվում էին։ Ես աննպատակ քշում էի պուրակի շուրջը՝ մթի մեջ անցնելով մութ փողոցներով։ Միայն ուզում էի հեռու լինել մեր տնից, պատուհանում երևացող լույսից, խոհանոցից, ուր ծխախոտի մշուշի մեջ նստած մայրս՝ ծանր երազից արթնացած, վերագտնում է իրեն։ Հավանաբար նա էլ է երազում հորս տեսել, մտածեցի ես։

Հետո եկա բարձր ծառերով պատսպարված, մութ պատուհաններով առանձնատների փողոցը։ Շնչակաուր, տնքացող ոտքերով ու բաց բերանով կանգնեցի ավտոտնակ տանող ճանապարհի մուտքին։ Պատուհանում լույս չկար, և ցանկապատի ետևում, խոտերի վրա ծնկաչոք նստեցի՝ սպասելով։ Քիչ հանգստանալուց հետո զամբյուղից հանեցի մորս շորերն ու հագա։ Հորս հագուստները հանելիս աչքերումս արցունքներ հայտնվեցին։ Չգիտեմ՝ արդյոք մայրս նույն զգացումն էր ունեցել, երբ տոպրակների մեջ էր տեղավորել վերնաշապիկները, սպիտակ վերնաշապիկը, որ աշխատանքի գնալիս էր հագնում, մաշված գուլպաները, անիմաստ փողկապները, բռնցքամարտիկի շորտերը՝ վեց տոպրակ լիքը հագուստ։ Պահարանում ոչինչ չէր մնացել։ Նայում էի պահարանին ու քաշում դատարկ դարակները։ Ի՞նչ էի փնտրում։ Ի՞նչ էի ուզում գտնել այնտեղ։ Այս հարցի տխրությունից սիրտս փուլ եկավ, սկսեցի անզուսպ հեկեկալ։ Հետո հանգստացա։ Նա այստեղ չի, ասացի ինքս ինձ, հայրս մահացել է, իսկ ես մայրս չեմ։

Ցանկապատից հեռացա, խոր շունչ քաշեցի, մոտեցա առանձնատան դրսի դռանը։ Զանգն այնպես զիլ հնչեց, որ ինձ թվաց, թե ողջ աշխարհում լսվեց։ Ոչ ոք չպատասխանեց։ Դուռը ցնցեցի, այն կողպած էր։ Քայլեցի տան կողքով, ասֆալտե ճանապարհի վրա մորս կոշիկները կտկտացնելով մտա աղյուսասյուն ծածկի տակ։ Կանգ առա ավտոտնակ տանող մուտքի աստիճանին, ձեռքս երկաթե, սառը բազրիքին հենելով, քայլերս հավասարակշռեցի։ Բարձրանալուց առաջ մի պահ միայն վարանեցի։ Գիշերային օդը տաք էր ու քաղցր։ Ծառերն ասես միմյանց շշնջային, քամու յուրաքանչյուր հպումից տերևները ցնցվում էին ու խոսում։ Ես հասկանում էի այդ գաղտնալեզուն։ Նրանք իմ գեղեցկության մասին էին խոսում։ Իմ յուրաքանչյուր քայլը դրա ապացույցն էր, գեղեղկություն, որ ծնվել էր սեփական դժբախտությունից, անհատականության ցավեցնող կորստից։ Կյանքն ավելին չէ, քան ծնվելու ճակատագրական իրավունք։ Ողբերգությունն իմ մեջ էր, արյանս մեջ թաքնված։

Մոտեցա դռանը, ուժեղ ծեծեցի, սպասեցի, նորից ծեծեցի։ Լույս չկար, ոչ էլ ձայն։ Փորձեցի բացել դուռը։ Դա էլ նախորդի նման կողպած էր։ Ոչ ոք չէր բացելու, ներսում մարդ չկար։ Բացահայտումը վերջնական էր ու բացարձակ։

Ետ դարձա՝ իմանալով, որ էլ երբեք այնտեղ չեմ գնա։ Երբ հասա ծնողներիս տուն, օրն արդեն բացվում էր, բայց բոլորը դեռ խոր քնած էին։ Ես բավական ժամանակ ունեի, որ հագուստներս փոխեի ու նորից իջնեի առանձնատների փողոց՝ բաժանելու առավոտյան թերթերը։

Մեզ ինչ է մնում. վերադառնալ մեր ծնողների փոքր, ապահով տները, և լույսը ճնշող այդ թափանցիկ տխրության մեջ ապրել ու հանգստանալ, որքան որ կարելի է։ Մենք ապրում ենք մութ ու անհուն ծուփ եզերքին։ Աշխարհում ոչ մի առանձնատուն չի կարող տեղավորել մեզ։

Տասնչորս տարեկանիս երկարատև ամռան մնացած մասը մեր տանը օրն սկսվում էր նույնքան բնական, որքան մեղավոր։ Ավտոտնակում՝ զանազան փայտե տիկնիկներով ու կախարդներով լի տոպրակների կողքին հորս շորերի տոպրակներն էին, որ սպասում էին Փրկության բանակին։

Տանը, ննջարանում, որ մի ժամանակ հայրս էր զբաղեցնում, հիմա մայրս էր քնում, իսկ քույրերս՝ աշխարհին անհաղորդ, ընկղմված իրենց սեփական մութ երազներում, քնում էին երկհարկ մահճակալի վրա։ Ես՝ որդի ու եղբայր, երդվել էի նրանց հետ մնալ։ Հիմա դու ես տան տղամարդը, շարունակ ասում էր մայրս, և դա այդպես էր։

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ԱՆՁՐԵՎԻ ՈՒ ՁՅԱՆ ՄԱՍԻՆ
(Չարլզ Վիլկինսոն)

Այն, որ շատ երկար չէինք մնալու այդ տնակում, ինչ֊որ չափով մխիթարում էր։ Ջուլիան շատ անտրամադիր էր, և թեև չեմ կարող պնդել, որ Հովարդը պետք է կանխատեսեր, թե ինչ պիտի կատարվեր մեր ժամանումից անմիջապես հետո, այնուամենայնիվ հստակ է՝ մեր այցելությունը երկարաձգելու ոչ մի իմաստ չկա, մանավանդ գրեթե անհավանական է, որ մինչև ամսվա վերջը նա վերադառնա Հարավային Ամերիկայից։ Մենք օգնել էինք մաքրելու միսս Վերնոնի տունը, իսկ պարտիզպանն ասել էր, որ վաղը գորգերն է այրելու։ Եվ քանի որ ստորագրել էինք հայտարարություններն ու անշարժ գույքի գործակալի մոտ թողել բանալիները, կարող էինք գնալ։ Այնուամենայնիվ, որքան էլ ցանկանայի, չէի թաքցնի ու հաճույքով կասեի Հովարդին, որ մեր ճամփորդությունը մոտ է ավարտին։ Մի անգամ Հովարդն ասել էր, որ իմ մեջ ինչ֊որ անորոշ զվարճալի բան կա։ Դա ինձ ուղղված նրա միակ հաճոյախոսությունն էր։

Ես և Ջուլիան արդեն հինգերորդ տարին էր Իռլանդիայի հարավում էինք ապրում։ Դա միակ վայրն էր, ուր իմ անգործությունը պակաս նկատելի էր։ Ժամանակ առ ժամանակ իռլանդական թերթերում հայտնվում էր Հովարդ Վերնոնի անունը, և ես կարող էի հետևել նրա անցած ուղուն՝ երիտասարդ, խոստումնափց խորհրդականից մինչև նախարարի օգնական։ Ես ոչնչի չէի հասել և ուրեմն պետք է ըմբռնումով ընդունեի ու միշտ սառնասրտորեն ողջունեի նրա հաղթանակները։ Միլիգանի բարն օգնում էր ցրելու նրա սրընթաց հաջողությունների տպավորությունը։ Իհարկե, եթե չլինեին Լոնդոնում կամ Շելբուրն հյուրանոցում մեր հազվադեպ հանդիպումները, ես վստահ եմ, որ իռլանդացի բանաստեղծների ու ձիերի մասին նրա անվերջ զրույցների արանքում ես ընդամենը մի աննշան հիշատակում էի լինելու։ Մենք հաճախ էինք քննարկում, բայց ոչ Ջուլիան և ոչ էլ ես երբեք համոզված չէինք, թե նա ինչու էր մեզ հետ կապ պահում։ Առհասարակ ինձ թվում էր, որ ես եթե ոչ անվերապահորեն, ապա գոնե պարզապես օգտակար էի։ Նա երբեք՝ թեկուզ առանց չնչին խնդրանքի, չէր զանգահարում։

Բայց միգուցե բանն այն էր, որ իմ տեսքը, դժվարությամբ քարշ եկող ծնկներս հիշեցնում էին իր ոտքերի ամրությունը, իր պայծառ ու փայլուն ուղեղը, որի անոթներն այդքան լավ էին սնուցվում։

Այդ օրը, երբ զանգեց, նստել էի լուսամուտի առջև ու հետևում էի Դուբլինի բլուրների ետևում խտացող անձրևաբեր ամպերին։ Ողջ օրվա ընթացքում ինձ համար երեք բաժակ մոխրագույն սուրճ պատրաստելուց բացի ոչինչ չէի արել։

— Լսիր,— ասաց նա,— հիմա մի բան եմ ասելու, համոզված եմ, կշշմես։ Երբեք հնարավոր չէր գուշակել, թե Հովարդն ինչ անակնկալ կմատուցեր, և ինձ մնում էր ժպիտով ընդունել նրա այլաբանությունները։

— Ասա, ի՞նչ։

— Մայրիկը։

— Ի՞մ, թե՝ քո։

— Իհարկե՝ իմ։

— Ի՞նչ է պատահել։

— Նա բոլորովին լավ չէ։ Եթե անկեղծ՝ շատ անհարմար վիճակում է։ Մանավանդ որ այս պահին չափից ավելի զբաղված եմ։ Հիմա ուշադիր լսիր։ Տես, թե ինչ եմ ուզում քեզնից։

Երբ նա վերջացրեց, ես կախեցի լսափողը։ Ջուլիան ներս եկավ։ Նա մտահոգ էր ու ավելի նիհար էր թվում, քան առհասարակ։

— Հովարդն էր։ Ամենայն հավանականությամբ մենք նորից Անգլիա պիտի մեկնենք։ Նրա մայրն անհարմար վիճակում է։

— Ի՞նչ է նշանակում՝ անհարմար։ Չէ՞ր կարող ինքը այդ ամենից գլուխ հանել։ Անհարմար։

— Չե՞ս հասկանում։ Նա չափից ավելի զբաղված է։ Ամեն դեպքում մենք տնակում ենք մնալու, ոչ թե նրա մոտ։

Նա ձեռքը տարավ շապիկի տակ ու մտածկոտ սկսեց շոյել ստամոքսը։

— Մի մտածիր,— ավելացրի ես,— նա կվճարի։

— Անցյալ անգամ էլ էիր ասում։

Պատուհանից դուրս նայեցի։ Պարտեզի վրա մոխրագույն շիթերով անձրև էր թափվում։ Կաչաղակները դադարեցրել էին աղբամանները կտցահարել ու ոչ մի տեղ չէին երևում։ Ես գնացի ճամպրուկներս դասավորելու։

Մենք միշտ Քինլան ավիաուղիներով էինք թռչում։ Շշուկներ կային, որ օդաչուները բուլղարացիներ են ու հրահանգիչներին դժվար են հասկանում, բայց տոմսերն էժան էին, և ինքնաթիռները միշտ լիքն էին միանձնուհիներով։

Թեև ես ու Ջուլիան իրարից հեռու էինք նստած, բայց եթե մի փոքր թեքվեի միջանցքի ուղղությամբ, կարող էի տեսնել նրան. շարունակ ծխում էր։ Մի քիչ թուլանալու առիթ ունեցել էի։ Երբ թռիչքը հետաձգվեց, օդանավակայանում երկու մեծ բաժին ջին էի խմել։ Գթության քույրերն ու Կարմելականները լավ ներկայացված էին, ու ես ուրախացա՝ տեսնելով Դոմինիկանների պատկառելի շարքը, որ մարտավարական դիրք էր գրավել ինքնաթիռի առջևում։ Մենք սկսել էինք վայրէջք կատարել, երբ ինձնից երկու շարք առաջ հանկարծակի իրարանցում սկսվեց։

Ճերմակած մազերով տարեց մարդու այդ պարանոցն արդեն նկատել էի, քնած էր երևում։ Լուսատախտակներն այրվելուն պես, երբ ինքնաթիռն սկսեց ցնցվել, ծերունին առաջ ընկավ ու փուլ եկավ միջանցքում։

— Հայրի՛կ, հայրի՛կ,— բղավեց կողքինը՝ փորձելով բարձրացնել ծերունուն։

Մինչ ջանում էր նրան տեղավորել աթոռի մեջ, ինքնաթիռը վերջնականապես կանգ առավ, նորից առաջ նետեց ծերունուն՝ չորացած ծառի ճյուղերի պես մեկնելով նրա նիհար ու անկյանք ձեռքերը։

— Հայրի՛կ, հայրի՛կ,— տագնապած կրկնում էր նա։

Տղամարդը միջահասակ էր, ամրակազմ ու հաջողակ ֆերմերի՝ արևից խանձված դեմք ուներ։ Ծերունու գլուխն անկառավարելի այս ու այն կողմ էր ընկնում, ասես պարանոցը հենց նոր կտրած լինեին։

— Հայրս է,— ասաց որդին՝ ոտքի կանգնելով ու շրջվելով օդաչուների կողմը։

— Նրան ինչ֊որ բան է պատահել։

Հարցուփորձի, շնչասպառ պարզաբանումների քչփչոցներ էին լսվում, հետո բոլորն առաջ եկան, երեք թե չորս մարդ խմբվեց ծերունու շուրջը։ Մինչ նրան տեղավորում էին աթոռի մեջ, գլուխը ետ ընկավ, ու ես նկատեցի նրա դատարկ աչքերի փայլը, մեծ, սառած բերանը։ Շտապով մոտենում էր ուղեկցորդուհին, նրա հանդիմանական խոժոռ հայացքը փոխվեց անհանգստության ու տագնապի։ Ինքնաթիռը կանգ առավ, ու մենք շարունակում էինք նստած մնալ՝ լսելով ամրագոտիները կապելու ու չծխելու մասին հայտարարությունը։ Կարճ, շշուկով խորհրդակցությունից հետո ուղեկցորդուհին վազեց դեպի խցիկը։ Մի քանի ակնթարթից լսվեց հայտարարություն՝ խնդրվում էր ինքնաթիռում գտնվող որևէ բժշկի մոտենալ անձնակազմին։ Բոլորը՝ հայացքները վեր ուղղած, լսում էին օդաչուի հայտարարությունը, իհարկե, եթե խոսողն օդաչուն էր։ Ամեն դեպքում՝ նրա արտասանության մեջ արևելաեվրոպական հնչերանգ չկար։ Երեսունի մոտ, գզգզված, բաց շագանակագույն մազերով ու նիհարավուն դեմքով մի կնոջ ուղեկցեցին իր տեղը նստելու։ Ինչ֊որ մեկը փորձում էր հանգստացնել, բայց նրա հեծկլտոցը շուտով վերածվեց հաստատուն, ռիթմիկ ողբի։ Հայտնվեցին երկու ուղեկցորդուհիները՝ ձեռքներին թթվածնի բալոն ու դիմակ, ու դիմակը հարմարեցրին ծերունու դեմքին։

— Հաստատ վատ բան է եղել,— ասաց կողքիս կինը։

— Անշուշտ։

— Կարծեմ անցյալ հինգշաբթի էր եղբայրը մահացել։ Ով կմտածեր, որ գնում էր Նյուփորթ՝ հողին հանձնելու սեփական միսն ու արյունը. ոչ մի նախանշան։

— Գնում էր եղբոր թաղմա՞նը։

— Այո։

Կինը գիրուկ էր ու խոսելիս գունատ կոպերը թրթռում էին։

Նկատեցի, որ սևազգեստ է։

— Սարսափելի է, չէ՞,— շարունակեց նա,— ճիշտ չէ՞։

— Այո,— ասացի ես՝ աշխուժորեն համաձայնելով նրա հետ։

Գրեթե աննկատ ինքնաթիռը կանգ էր առել։

Երկու ուղեկցորդուհիները բարձրացրել էին ծերունուն ու մեջքի վրա պառկեցրել միջանցքում։ Թեթև իրարանցում սկսվեց, ու մեզ զգուշացրին չլքել մեր տեղերը։ Բժշկական օգնությունը մոտենում էր։ Երկու ուղեկցորդուհիներից ավագը ջանում էր, փորձում ինչ֊որ ձևով նորից կյանք հաղորդել անկենդան մարմնին։ Ես պատուհանից դուրս նայեցի։ Մոխրագույն աշտարակը գրեթե նույն գույնն ուներ, ինչ ամպը։ Երկու փոքրամարմին, արտահագուստով մարդ թռիչքուղով վազում էին դեպի ինքնաթիռը։ Նրանք բավական հեռու էին, և ինձ թվաց, որ սպասարկող անձնակազմից են, ոչ թե բժիշկներ։

Երբ ետ շրջվեցի, տեսա, որ ուղեկցորդուհիների մեկը գնացել էր։ Մյուսը մարդու կողքին էր։ Նրա ձեռքերը սեղմված էին կրծքին, ու հայացքը սառել էր միջանցքի ուղղությամբ։ Պատկերացրի, թե ինչպես եմ այս ամենը պատմում Հովարդին։ Մենք նստած կլինենք ինչ֊որ ռեստորանում, ուր չէի լինի, եթե չլիներ նա։ Պատերը գինեգույն կլինեին, գորգերը՝ հաստ, սպասքը՝ արծաթե, սպասավորները՝ ուշադիր, ճաշատեսակներն ընտիր, իսկ գինին՝ խաղողի։ Հագիս կոստյում կլինի։ Հովարդն հենց պառլամենտից էլ կգա ու զրույցին համընթաց կսկսի ժպտալ, մահը... թաղումը, միջանցքի անկենդան մարմինը, անձրևը, Ջուլիան և ես՝ ինչպես միշտ՝ ուշացած։ Հետո կսկսի ծիծաղել հաճույք ստանալով իր հեգնանքին ըմբռնումով մոտենալու իմ վերաբերմունքից, դժգոհություններով ու անվերջանալի մխիթարական դատարկաբանություններով լի իմ փոքրիկ, ձախողված կյանքից։ Հետո կլրջանա։ Առջևում ծանր օրեր են սպասվում, ելույթներ պիտի գրի, մի քանի միլիոնի հասնող գործարք կատարի։ Իրենից շատ բան է կախված։ Դեռ նախարարի աջ ձեռքն է։ Եթե սա առաջ գնա, իր համար էլ լավ կլինի։ Կատարյալ վստահություն։ Ընկերոջ համար ճանապարհ հարթելու պատրաստակամություն։

Ես թեքվեցի միջանցքի կողմը։ Ջուլիան շրջվել և ուղիղ իմ կողմն էր նայում։ Ձախ ձեռքը բերանի մոտ էր՝ կարծես դեռ ծխելուց լիներ։ Ուղեկցորդուհին գնացել էր։ Ու մեր միջև միայն դիակն էր։ Առջևում նստածներն սկսել էին իջնել։ Ջուլիան փորձում էր ինձ ինչ֊որ բան հասկացնել։ Մի՞թե մտածում էր, որ կանցնեի դիակի վրայով ու կմոտենայի իրեն։ Անշուշտ, նա շուտով կկարողանար դուրս գալ, բայց կողքիս միանձնուհիները շատ ամուր էին նստած իրենց տեղերում։ Հայացքս իջեցրի գետնին պառկած ծերունուն։ Նրա դեմքը մոխրագույն էր, կյանքի նշույլ անգամ չէր մնացել, դժվար էր պատկերացնել, որ մի ժամանակ նրա երակներում արյուն է հոսել։ Մինչ նայում էի նրան, թվում էր, թե ավելի է անէանում, դառնում ավելի վերացական՝ կարծես միանալու համար մեր վրա թափվող փափուկ անձրևին։

Ջուլիան արդեն ավելի անհանգիստ շարժումներ էր անում։ Նրա շարքի հերթն էր մոտենում։ Ես ձեռքով արեցի՝ մատնացույց անելով դիակը։ Ջուլիան նորից իրեն մոտենալու նշան արեց։ Ես չէի կորցրել ցատկելու ընդունակությունը, ոչ։ Նորից գլխով արեցի։ Դիակի դիրքն այնպիսին էր, որ Ջուլիային հասնելու համար վրայով պիտի ցատկեի, իսկ նստարանների վրայով չէի կարող անցնել, քանի դեռ ուղևորները նստած էին։ Ետ ընկա աթոռին ու նկատեցի բաժակը, որ ուղեկցորդուհին մոռացել էր տանել։ Հատակին դեռ երկու կտոր սառույց էր փայլում, դատարկեցի ափիս մեջ ու ամուր սեղմեցի։

Մենք սառույցը տեղավորեցինք պլաստիկե փոքրիկ պայուսակի մեջ, երեք հատ սրբիչով փաթաթեցինք և անմիջապես ուղևորվեցինք միսս Վերնոնի տուն։ Մինչ անցնում էինք ձյունածածկ դաշտերով, սառույցը դանդաղ անզգայացնում էր մատներս, ու ես անմտորեն մտածում էի, որ այդպիսով մատներս կփրկվեն փտելուց։ Հիշում եմ, թե ինչպես էի պատկերացնում, իբր ծնողներիս տանն եմ։ Նոր տարի էր, և ես լի էի երանավետ սպասումներով, իսկ հետո, երբ բացում էի նվերը, նայեցի ձեռքերիս ու տեսա, որ դրանք ոչ թե երեխայի, այլ ծերունու խորշոմած, կապույտ, դուրս պրծած երակներով ձեռքեր են։

Միսս Վերնոնի պուրակում բարդիները քամուց ճոճվում էին։ Երեկո էր, նրա սենյակում հազիվ նշմարելի դեղին լույս էր երևում։ Տան վրա մի մոխրագույն միայնակ ամպ էր կախված, որ հետզհետե հալվում էր մայրամուտի մեջ։ Մենք բացեցինք մուտքի դուռն ու մտանք սրահ։ Մգլահոտ էր գալիս, և ես նկատեցի, որ պատուհաններն ամուր կողպված են։ Ուղեգորգի վրա չբացված ծրարների մի կապ էր ընկած։

— Այստեղ մնա,— շշնջաց Ջուլիան,— որ պետք լինես, ձայն կտամ։

Վերցրեց սառույցն ու աստիճաններով արագ վեր բարձրացավ։ Անորոշ ափսոսանքից, որ նրան ներքաշել էի այս ամենի մեջ, ու տարտամ տխրությունից բացի, ուրիշ ոչ մի զգացում չունեի։ Էլի սառույց չորոնե՞մ։ Գիտեի, որ մի տեղ սառնարան պիտի լիներ։ Քայլեցի նախասրահով ու բացեցի ձախ կողմի դուռը։ Կիսալույսի մեջ նկատեցի ճենապակե լուսիններով դրվագված բուխարին։ Լույսը վառելուն պես կարմրափայտն անմիջապես շողարձակեց, հետո մթնեց ու չորացած արյան պես քարացավ։ Բազում սեղանիկների վրա լուսանկարներ էին, որոնք փառաբանում էին Հովարդ Վերնոնի ֆիզիկական աճը։ Անկյունում հսկայական դաշնամուրն էր փայլում։ Մոտեցա ու սկսեցի սի գամման նվագել։ Դաշնամուրը շատ էր լարից ընկած։

Քսանհինգ տարի առաջ, Հովարդի տասնվեցամյակին միսս Վերնոնը դաշնամուր էր նվագում։ Ես այնտեղ էի։ Եթե ճիշտ եմ հիշում, մոտ տասնհինգ պատանիների էր հրավիրել։ Հյուրերի բաժակներում փրփրուն, փունջանման խմիչք էր, որը կարող էր ալկոհոլային լինել, նաև՝ ոչ։ Հատակն այնպես էր փայլեցրած, որ սկսեցի մտածել՝ կարողանալու ենք պարել, թե՞ շարունակ պիտի սահենք՝ մեր ծուռտիկ֊մուռտիկ ոտքերը ցուցադրելով։ Վերջապես միսս Վերնոնը բարձրացավ հարթակ ու ողջունեց Հովարդի տարեդարձի մասնակիցներին։ Ավելի ուշ փոփ երաժշտություն էինք լսելու, բայց նախ ավանդական մի պար՝ զինվորական երկքայլը։ Եվ որովհետև պարել չգիտեինք, նա սկսեց բացատրել, իսկ Հովարդը Ամանդա Քեմփբլ Սմիթի օգնությամբ պիտի ցուցադրեր։ Ակնհայտ քամահրանքով Հովարդն առաջ եկավ ու մոտեցավ Ամանդային։ Նրա անփույթ կեցվածքը մեզ ուղղված մեղադրանք էր՝ ինչպես կարելի էր անհաղորդ լինել պարահանդեսային պարերի գաղտնիքներին։ Իսկ պարը, պարզվեց, ինչ֊որ խորամանկ մի կալվինիստ էր հորինել՝ փորձելով այնպես դասավորել, որ զույգերը մի քանի վայրկյանից ավելի միասին չլինեին։

Վերջապես երաժշտությունը սկսվեց, և ես մի աղջկանից մյուսն էի անցնում՝ զգալով թե ինչպիսի անսպասելի թեթևություն է համակել շարժումներիս։ Պարն իրոք շատ հեշտ էր։ Ես այլևս չէի կաշկանդվում ապուշի դեր ստանձնելուց։ Հետո անսպասելի զգացի, որ ձախ ձեռքս լողում է օդի միջով։ Շրջվեցի ու դատարկ տարածության մեջ կուչ եկած գունատ մատներ տեսա։ Նայեցի զուգընկերոջս։ Ո՞ւր է ձեռքը։ Արդյո՞ք թաքցրել է ետևում։ Հետո, երբ արդեն առաջ պիտի անցնեի, տեսա, տեսա այդ սարսափելի կրծուկը, որ սկսվում էր արմունկից ու բազմաթիվ սպիներից փայլող, սպիտակ, խոցոտված մաշկ ուներ։ Երաժշտությունը քշեց֊տարավ նրան իմ կողքից։ Այն գիտակցումից, որ պարի օրենքով մի քանի րոպեից նույն իրավիճակը պիտի կրկնվեր, ցնցումն ու հուզմունքը լիովին անհետացել էին։ Ի՞նչ պիտի անեի. բռնե՞ի այդ կրծուկը՝ ցույց տալու համար, որ չեմ խորշում տձևությունից, թե՞ բարձրագույն նրբավարություն դրսևորելով՝ ձեռքս տանեի իրանին։ Պարն անողորմաբար մոտեցնում էր նրան, ու երբ ինձանից հինգ զուգընկեր էր հեռու, սարսափածի ճիչ լսեցի, իսկ հետո երաժշտության ձայնը գերազանցող մի սուր բղավոց՝ Հովարդ Վերնոնի ձայնն էր.

— Մայրիկ, մայրիկ այստեղ միձեռանի աղջիկ կա։

Որպես հարգանքի նշան անաղմուկ իջեցրի դաշնամուրի կափարիչը։ Վերևից, ինչ֊որ տեղից ձայներ էին հասնում, որ ավելի շուտ հեծկլտոցի էին նման, քան խուճապի։ Հուսով էի, որ Ջուլիան շատ չէր խառնվում իրարանցումին, առհասարակ ասում էին, որ մենք երկուսս էլ քչախոս էինք։ Ես ուշադիր լսում էի՝ հուզված, բայց անորոշ ձայներ էին գալիս։ Իմ տեղը պարզ էր. ներքևում պիտի մնայի։ Սեղաններից մեկի վրա Հովարդի բավական մեծ լուսանկարն էր՝ մի աղջկա հետ։ Վերցրի։ Հովարդը մի ձեռքով գրկել էր աղջկան, մյուսով շամպայնի շիշն էր բռնել։ Նրա աչքերում ինքնավստահ փայլ կար, ու իր բազում հաջողությունների գիտակցումից ինքնագոհ ժպտում էր։ Ի՞նչ առիթ էր։ Ընտրական հաղթանակ։ Չէ՛, նա այդքան մեծ չէր, ու մազերն էլ բավական երկար էին կենտրոնական հանձնաժողով դիմելու համար։ Միգուցե Հարվարդի բիզնեսի դպրոցի վկայականի հանձնման օրն է։ Ուշադիր զննեցի աղջկան ու ետևի տեսարանը, բայց երկուսի մեջ էլ բացահայտ ամերիկյան ոչինչ չկար։

Այդ ե՞րբ ճշտեցի, որ Հովարդը միշտ հաջողակ է լինելու, իսկ ես, որքան էլ ցավալի է, ողջ կյանքում պիտի քարշ գայի այն թևերի վրա, որ երբեք չէի հայտնագործելու։ Երբ դեռ երկուսս էլ դեռահաս էինք, կարող էի ինքս ինձ համոզել, որ պոեզիայից ստացած մրցանակս նույնքան կարևոր է, որքան նրա հինգերը, որ իմ պարզունակ գունաքարն ավելի փայլուն հաջողություններ է կանխանշում, քան դպրոցի ավագի դահուկավազքից ստացած բոլոր մրցանակները։ Նույնիսկ երբ ես Լամփեթրում գլուխ էի կոտրում Արիստոտելի վրա, իսկ Հովարդը Օքսֆորդի միությունում նիշեր էր հավաքում, դժվարությամբ էի ընդունում նրա հաղթանակներն ու չէի համակերպվում, որ նա շուտով ինձնից անհասանելի հեռու է լինելու։

Վերևից հոսող ջրի ու թերևս չարագույժ, չկապակցված տնքոցների ձայն էր գալիս։ Պարզ էր, որ իրավիճակը չէր բարելավվում։ Ջուլիան առհասարակ իրեն լավ էր պահում, բայց երբեմն հունից դուրս էր գալիս։ Ես հոգոց հանեցի ու նկարը դրեցի տեղը։

Դրսում սև, պայծառ երկնքի տակ սառչում էր սիզամարգը։

Հովարդի առանձնատունը ճիշտ ծովափին էր։ Առջևում գունեղ առագաստներով նավակներ էին, ձկնորսներ, զբոսաշրջիկներ, մի քիչ հեռու տարօրինակ շեղբված կղզին էր, որին հուշարձանի պես ողողում էր ծովը։ Հիշեցի, թե ինչպես էի տասնմեկ տարի առաջ նստել ծովափում և դիտում Հովարդին, որ իրեն տանջելով սևանում էր արևի տակ։ Ողջ առավոտ անհանգիստ էի եղել։ Արդյոք մեր հենաթոռները բավական հեռո՞ւ էին օվկիանոսից։ Ես պատկերացրի, թե ինչպես է հսկայական, ճառագող ալիքը գալարվում օդի մեջ և կլանում մեզ, մինչ մենք ինքնագոհ պառկած, այդքան թանկ գնով մեր երեսներն ենք արևին տալիս։

Ես ատում էի Հովարդենց տան խնջույքները։ Աղմուկը շատ էր, ամենուր ինքնավստահ ձայներ էին ու չափից ավելի տոնական ցնծություն։ Սառցապարկը նյարդայնացած տարա քթիս։ Միգուցե դրսում նստելը ճիշտ էր, թեև առանց այդ էլ ստվերում էի։ Տաք օդն ինձ վնաս էր։ Անդադար արնահոսությունից օրերով տանջվում էի ու բաղնիքն ապականում քթիցս հոսող արյունով։ Վերջին օրը դուրս եկա, տեղավորվեցի հսկայական հովանոցի տակ և մոտ մեկ ժամ հետևեցի, թե ինչպես է Հովարդն իրեն բրոնզագույն դարձնում։ Արևը գնալով ավելի կիզիչ էր դառնում, և խաղով տարված երեխաների բարակ ստվերները հազիվ էին դաջվում ավազին։ Կեսօրին խմիչքներով լի սայլակով մի աղջիկ՝ իր ճամփան հարթելով ափին մեկնվածների միջով, մի երկար բաժակ մեկնեց Հովարդին։

— Ի սեր Աստծո, Մելիսիա,— ասաց նա,— մի քիչ սառույց գցիր մեջը։

— Ցավում եմ, բայց էլ չկա,— ասաց աղջիկը.— կարծեմ...

Ես փութով ճանկեցի սառցապարկը։ Հովարդը Մելիսիայի հայացքին համընթաց շրջվեց իմ կողմը ու սպանիչ հայացքը հառեց վրաս։

— Վախենում եմ, քթիցս էլի արյուն գա,— ասացի ես։

Հովարդը շարունակում էր նայել ինձ՝ մոգական ուժով մեր միջև ընկած տարածությունը լցնելով լուռ մեղադրանքներով, ես որևէ խելամիտ առարկություն չարեցի, բազում ժամեր էի անցկացրել բաղնիքում և հիմա անթաքույց ապուշի պես գողացել էի ողջ սառույցը՝ բոլորին դատապարտելով գոլ ջինի և տոնիկի։ Ինձ այլևս չէին հրավիրի։

Վերևից արագ քայլի ու խուլ թրմփոցի ձայն լսվեց։ Մտա նախասրահ, վերցրի սեղանին դրված նամակների կապը և աստիճաններով սլացա վեր։ Բաղնիքի դուռը բաց էր, նկատեցի, որ օդը թանձրացած էր գոլորշիով։ Նամակներն ինչ֊որ ձևով փաստեցին ներկայությունս։

— Ամեն ինչ կարգի՞ն է,— լսեցի ինձ ուղղված հարցը, երբ փորձում էի առաջ գնալ։

Սալիկներին պսպղացալ կաթիլներ էին, իսկ սենյակի մի մասում արդեն ամպ էր գոյացել։ Շրջվեցի կնոջս փնտրելու։ Նրա մազերը թաց էին ու մի քիչ խռիվ։ Նկատելով, որ զգեստի մի մասը արյունից մգացել է, ցնցվեցի։

— Նա դեռ արնահոսո՞ւմ է,— հարցրի՝ հիմարի պես նրա առջև թափահարելով նամակները։

— Արդեն ոչ։ Իջիր ներքև ու ինձ սպասիր։

Նա անցավ կողքովս, մտավ բաղնիք ու փակեց դուռը։ Երբ շրջվում էի հեռանալու, հայելու մեջ որսացի հայացքս։ Կիսալույսի մեջ դիմագծերս տարօրինակորեն ձգված էին, սրված, գրեթե՝ թռչնանման։ Զգացի, թե ինչպես է բաբախում սիրտս, երբ նորից վերադարձա նախասրահ, ուր հիսուն շրջանակված նկարներից Հովարդն ինքնագոհ ժպտում էր, հաճոյանում կամ ելույթ ունենում՝ ցուցադրելով իր կյանքի նվաճումները։ Ես մտածում էի, թե ինչ են լինելու դրանք միսս Վերնոնի մահից հետո։ Հովարդի ինչի՞ն են պետք իր հիսուն նկարները։

Նստեցի Աննա թագուհու շրջանի բազկաթոռին ու ձեռքերս դրեցի ծնկներիս։ Ձեռքերս անսովոր գունատ էին. եղունգներիս մի մասը ճաքճքած, բայց մինչ այդ գիշերը չէի մտածել, որ դրանք տարիքով մարդու ձեռքեր էին:

Հիշում եմ՝ Հովարդի ձեռքերին առաջին անգամ ուշադրություն դարձրի, երբ թիավարում էր, դեմքը շողշողուն էր ու վարդագույն։ Հետո շատ պատահական նկատեցի, որ թեև ուժ գործադրելուց հոդերը սպիտակել էին, ձեռքերը լի էին թրթռացող կենսունակությամբ, և ուժը հորդում էր։ Նայում էի նրան, ու հանկարծ հայացքս ընդգրկեց ողջ մարմինը՝ չափազանց ձույլ, պիրկ, երակներով ակոսված։

Հենց այդ ժամանակ էր, որ նավակն սկսեց սուզվել։ Ես տասներեք տարեկան էի, նույնքան էլ Հովարդն էր։ Մայրս, հավանաբար իրավացիորեն Շոստակովիչի մռայլ սիմֆոնիաները նվագելու իմ հակումից մտահոգ՝ Հովարդ Վերնոնի հետ շփվելու երկրորդ առիթն էր ստեղծել։ Առաջին հանդիպումից շատ բան չեմ հիշում, այդ ժամանակ երեք տարեկան պիտի լինեի, բայց միշտ ասում էին, որ Հովարդն իրեն շատ վատ է պահել, չի վերադարձրել զինվորների իմ դասակը և հատկապես նողկալի է եղել թեյի սեղանի շուրջ։ Անկասկած, այդ հանդիպումը միայն նախնական բարդ բանակցություններից հետո էր հնարավոր։ Ինձ նման արվարձանում ապրող երեխաները գրեթե չէին կարող ազատորեն շփվել, քանի դեռ բոլոր կապերի համար չէին ստացել ծնողների կամ դայակների ավատական օրհնանքը։

Այդ օրը մայրս, կանխազգալով իր ծրագրերի նկատմամբ իմ հավանական ընդդիմությունը, մինչև վերջին պահն ինձ տեղյակ չէր պահել ժամադրության մասին։ Մահճակալին պառկած Հինդեմիթ էի լսում։ Երաժշտությունը, որ հավանաբար նրա Mathis der Maler֊ն էր, հոգեկան մենության մեջ էր գցում։

Մայրս ներս մտավ ու ձայնասկավառակի վրայից վերցրեց ասեղը.

— Ժամը չորսին պատրաստ կլինես,— ասաց նա,— և չմոռանաս ասել՝ շնորհակալություն ինձ հրավիրելու համար։

Վերնոնների տունը առանձնահատուկ տգեղ կարմիր աղյուսով էր կառուցված, չափից ավելի ելուստներ ուներ, և ես չգիտես ինչու պատկերացրի միսթր Վերնոնին՝ հաղթանդամ մարմնով այդ բրոքերին, կուչ էր եկել սեղանի ետևը, իսկ ներքևում վատ տեղեկացված ներդրողների ամբոխը նպատակասլաց տքնում էր։ Թեև հայրս ասում էր, որ միսս Վերնոնը ամբողջ օրը բաղնիքում ջին և տոնիկ խմելով է անցկացնում, բայց դուռը իմ զանգելուց մի քանի վայրկյան հետո բացվեց։

— Ա՜, Դեյվիդ,— ասաց միսս Վերնոնը,— ներս արի։ Հովարդն արդեն պատրաստ է։

Նախասրահից հատակի քսուքի ու թարմ ծաղիկների սուր հոտ էր գալիս։

— Հովարդ,— բղավեց միսս Վերնոնը,— Դեյվիդն այստեղ է, Դեյվիդը պատրաստ է, Դեյվիդն սպասում է։

Եռակի սպառնալիքը գլորվեց աստիճաններով ու բախվեց Հովարդի սենյակի դռանը։ Այնտեղ լռություն էր՝ չհաշված ինչ֊որ խուլ թրմփոցները, կարծես ինչ֊որ մեկը ոչ սովորական չափսի ներքնակներ շպրտելուց լիներ։

— Ոչ ոք չէր խնդրել, որ Դեյվիդը գար։

Այս սրամտությունը կայծակնային անդրադարձ ունեցավ, միսս Վերնոնը հասավ ամենավերին աստիճանին և աշխարհակործան հրանոթի ուժգնությամբ ու արագությամբ ներխուժեց Հովարդի սենյակ։ Սրան հաջորդեցին ծեծուջարդի անորոշ ձայներ, և ի վերջո պատշաճ հագնված Հովարդին միսս Վերնոնը կալանավորի պես ուղեկցեց աստիճաններով վար։

— Ասա ողջույն Դեյվիդին։

Հովարդը բարձրահասակ էր, նիհարակազմ և խիտ ու գանգուր շագանակագույն մազեր ուներ։ Մաշկը նուրբ էր, ճենապակու պես գունատ, իսկ թաց, կեռասի պես կարմիր շրթունքներն այնպես էին հավաքված, որ թվում էր, թե սիգար է ծխում։ Ես մտածում եմ, թե արդյոք ներողություն պիտի խնդրե՞մ ճիշտ ժամին գալու համար։

— Լավ, ամեն ինչ կարգին է,— ասաց միսս Վերնոնը՝ բացելով դուռն ու մեզ առաջնորդելով դեպի մեքենան։

— Անցիր ետև, Հովարդ։

Հովարդի բարեկազմ մարմնով դող անցավ։

— Իսկ ինչո՞ւ Դեյվիդը չի նստում ետևում։

— Դեյվիդը հյուր է, Հովարդ։

— Լավ, խնդրում եմ։

— Հովա՛րդ:

— Ախր գիտեք, չէ՞, որ ես վատ եմ զգում, երբ ետևում եմ նստում։

— Դեյվիդ, դու վատ կզգա՞ս, եթե ետևում նստես։

— Ոչ, միսս Վերնոն,— պատասխանեցի ես։

Երևում էր միսս Վերնոնը գոհ չէր Հովարդի նկատմամբ տարած հաղթանակի համար։ Անկասկած, այս ամենը նա այլ կերպ էր պատկերացրել։ Վերջապես հասանք մի մեծ լճի, որը սովորական մոխրագույն պուրակով էր երիզված։ Օրն ամպոտ էր, և թույլ քամին ջրի վրա շրջանակներ էր գծում։ Միսս Վերնոնը դուրս եկավ մեքենայից և նավաստու համազգեստով տարեց մի մարդուց փոքրիկ նավակ վարձեց:

— Թիավարել գիտե՞ս,— հարցրեց ինձ միսս Վերնոնը։ Նա արդեն վերցրել էր թիերը ու մեզ վճռականորեն մղում էր դեպի լճակի խորքը։

— Դե, իրականում երբեք չեմ թիավարել...

Ինչ֊որ իմաստով ամոթ էր, որ այդպիսի պարզագույն խնդրից գլուխ չէի հանում։ Հովարդը ոչնչացնող հայացքով չափեց ինձ։

— Կուզե՞ս փորձել։

— Կարո՞ղ եմ առաջինը ես թիավարել,— հարցրեց Հովարդը։

— Իհարկե... իհարկե, Դեյվիդը չգիտի թիավարել։ Հովարդ, խնդրում եմ, հիշիր, Դեյվիդը քո հյուրն է։

— Հենց դրա համար էլ ճիշտ կլինի, որ ցույց տամ։

Հովարդը, որ սովորեցնելու ոչ մի փորձ էլ չարեց, շարունակ նույն տեղում պտտեցնում էր նավակը։ Լճակի շուրջը տեղատարափ անձրև սկսվեց։ Մենք տեսնում էինք, թե ինչպես էին հորիզոնում սև ամպեր կուտակվում, որոնք ուր որ է խոնավությունից ճաքելու էին։

— Հովարդ, կարծես թե արդեն Դեյվիդի հերթն է,— ասաց միսս Վերնոնը։

Մենք լճակի կենտրոնում էինք, երբ նավակն սկսեց սուզվել։

Մեկ ժամ անց, մեծ թղթե տոպրակի մեջ քարշ տալով շորերս, ես կանգնել էի Վերնոնների շքամուտքում և սպասում էի մորս գալուն։ Հազիվ էի շարժվում կապույտ, հին կոստյումի մեջ, որ Հովարդը դժկամությամբ էր տրամադրել, իսկ ոտքերիս չափով կոշիկ այդպես էլ չգտնվեց։ Երբ վերջապես ավտոմեքենան հաղթահարելով խճապատ ճանապարհը մոտեցավ մեզ, Հովարդի ողջերթի արհամարհական հայացքի ներքո ճպճպացնելով իջա աստիճաններից։

— Հուսամ, որ չես մոռացել, թե ինչ պիտի ասես,— շշնջաց մայրս։

— Օ՜, այո,— ասացի ես, շրջվելով դեպի Հովարդը։— Շնորհակալություն ինձ հյուրընկալելու համար։

Ձմեռային ցուրտ օր է, պատուհանի մոտ գտնվող իմ նստարանից երևում են միսս Վերնոնի տունը, պարտեզը, ավելի հեռվում՝ ձյունածածկ բլուրները։ Պուրակի ետևում դանդաղ ծուխ է բարձրանում՝ փխրեցնելով համատարած գորշ օդը։ Պարտիզպաններին հաջողվել է խարույկներ վառել և, հավանաբար հիմա, խունացած գորգերի ու հին հագուստների կույտի առջև կանգնած, որոշում են, թե դրանցից որն է արժանի փրկության։

Ջուլիայի քայլվածքից կարող եմ դատել, որ նրա տրամադրությունն այնքան էլ լավ չէ։ Անշուշտ, բնական է, որ նա փոքր֊ինչ հուզված պետք է լիներ։ Նրան ասել էի, որ ինքը ոչինչ անել չէր կարող և մեղավոր չէր շտապօգնաթյան այդքան ուշ հասնելու համար։ Նա կտրուկ գլխով արեց՝ փակելով խոսակցությունը։ Բայց շարժուձևից պարզ էր, որ անիծում էր իրեն, անիծում էր ինձ, անիծում էր Հովարդին, որ չէր կարողացել բացակայել կարևոր պետական գործերից։

Այդ առավոտ մտա խոհանոց և տեսա սեղանին դրված դատարկ սառցամանները։ Դրանց մեջ ջուր լցրի ու դրեցի սառնարան՝ մտածելով, թե էլ երբ Հովարդին սառույց պետք կգա։ Պատկերացրի նրան ջինի ու տոնիկի բաժակը ձեռքին բուխարու առջև նստած՝ հեղինակավոր լրագրողներին ինքնավստահ հարցազրույց տալիս։ Տեսնես լիմոնը կտրելու կամ հյուրերին ձիթապտուղ հրամցնելու պահին կփորձի՞ արդյոք մտքովն անցկացնել, թե ինչպես էինք ես ու Ջուլիան ձյունածածկ դաշտերի միջով, սառույցը պարկում շխկշխկացնելով, շտապում իր մոր մոտ, որ ցուրտ ու մութ սենյակում պառկած մահանում էր։ Ոչ։ Նա կվաճառի այս ամենը՝ տունը, խրճիթը, այգիները, պարտեզը, դաշտերը, ու կփնտրի ավելի լուսավոր ու մաքուր, քաղաքին մոտ մի վայր, որն այդքան ծանրաբեռնված չի լինի հիշողություններով։ Նա նույնիսկ վերջին անգամ այցելելու նեղություն չի տա իրեն ու երբեք չի տեսնի մոր մահճակալի մաշված ճաղերը, խոհանոց տանող ճանապարհից քերված մոխրագույն ձյունը, սառնարանում իրեն սպասող սառույցը։

Ջուլիան հեռախոսի մոտ էր և փորձում էր համաձայնության գալ թաղման գործակալության աշխատակիցների հետ։ Որքան էլ ջանում էր, չէր կարողանում բացատրել իր ուզածը։ Հանկարծ այն մտքից, թե որքան սարսափելի է անճարակ մարդկանց շրջապատում մեռնելը, ես ցնցվեցի։ Ինչ էլ որ աներ Ջուլիան, ես չէի կարծում, որ դա այն էր, ինչ Հովարդը կուզենար անել մոր համար։ Այնուամենայնիվ, ակնարկելով մեր անկարողությունը, ըստ էության այդ դժվար պարտականության հարցում նա կազատի իրեն մեզ հեգնելու անհրաժեշտությունից։ Եվ անկասկած, երբ ըստ կարգի հոգեհանգիստն արած կլինենք կամ իր փոխարեն աջ ու ձախ քարշ եկած կլինենք, Հովարդը կհայտնվի։ Ես մտածում էի, որ նա թաղմանը կգար։

Դժբախտաբար Ջուլիան սկսել է ձայնը բարձրացնել։ Ճամպրուկը դասավորելու ձևից միանգամայն պարզ է, որ տարիների ընթացքում մեր միջև ընդհանրական քիչ բան է ստեղծվել։ Ավելի ուշ նա կասի, որ Հովարդն իմ ընկերն է, և այս ամենն ինձ համար է անում։ Երբ տուն գնանք, մենք մի քանի շաբաթ կշարունակենք կռվել, և ես ավելի շատ ժամանակ կանցկացնեմ Միլիգանի բարում։ Այնտեղ բազմաթիվ պատմություններ կլսեմ Լեոպարդսթաունի ձիարշավներում հաղթողների, Մաք Քվիթսում կորած ձեռագրերի, այդ պահին գրվող ինչ֊որ նշանավոր վեպի, Վաքլոու քաղաքի հոգաբարձուների, երկու հարբեցող հոգևորականների, հիվանդության վերածվող սնապարծության մասին, և մինչ երեկոն կերկարի ու բուխարին ավելի կջերմացնի ետնասրահը, կպատմեմ իմ ճամփորդության մասին, թե ինչպես էր անձրևում Վելսում ու ձյուն գալիս Անգլիայում, կպատմեմ երկու մահերի և հայտնի քաղաքագետ իմ ընկերոջ մասին։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Լա Սկալա, Միլանի օպերայի անունն է։

2 Կորչեն սպաները (իտալ.)։

3 Իտալական բանակի հետևակ։

4 Եղբայրություն (իտալ.)։

5 Վերամիավորում (իտալ.)։

6 Սինյոր մայոր (իտալ.)։

7 Ամերիկացի գրող Էրլ Սթենլի Գարդների (1889֊1970) դեդեկտիվ վեպերի գլխավոր հերոսը, խուզարկու։

8 Բարեպաշտ (եբր.), հուդայականության մեջ կրոնական մեծ հեղինակություն, հոգևոր առաջնորդ։

9 Թալմուդը հրեական բանավոր օրենքի ժողովածուի՝ Միշնայի մեկնաբանությունն է։

10 Հրեական միստիկ ավանդությունների ժողովածու։

11 Պապիկ (իդիշ)։

12 Սինագոգ (իդիշ)։

13 Գյուղ, տեղանք (իդիշ)։

14 Լապշա (իդիշ)։

15 Շաբաթ (իդիշ)։

16 Տատիկ (իդիշ)։

17 Լակոտ (իդիշ, ժարգոն)։

18 Էջմիր (անգլ.) — Էջ՝ եզր, միր՝ լճակ։

XX դարի անգլիագիր արձակ

Թարգմանությամբ Լիլիթ Գալստյանի

(Պատմվածքներ)

XX Century English Prose

Translated by Lilit Galstyan

(Short Stories)

Երևան — 2013