Կոստան Զարյան

ՏԱՏՐԱԳՈՄԻ ՀԱՐՍԸ

պոեմներ

Երևան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊4
ԳՄԴ 84Հ֊5

Զարյան, Կոստան Քրիստափորի

Տատրագոմի հարսը։ [Պոեմներ] / Կ. Ք. Զարյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Էլեկտրոնային, բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2015.— 126 էջ։

Հրատարակության հիմքում՝ Տատրագոմի հարսը / Կ. Զարեան.— Պոստոն: տպ. Հայրենիք, 1930.— 68 էջ; Տատրագոմի հարսը / Կոստան Զարյան; Առաջաբ. հեղ.՝ Վ. Դավթյան.— Երևան: Հայաստան, 1965.— 124 էջ; ինչպես նաև՝ Երկեր / Կ. Ք. Զարյան; Կազմ.՝ Ռ. Մ. Մուրադյան; Առաջաբ. հեղ.՝ Ա. Ա. Կոստանյան; Խմբ.՝ Ս. Գ. Սահակյան.— Երևան: Սովետական գրող, 1985.— 576 էջ:

Հրատարակությունը ներառում է Կոստան Զարյանի (1885֊1969) «Տատրագոմի հարսը», «Արա աստված» և «Վահագն» պոեմները։ «Տատրագոմի հարսը» գրվել և հրատարակվել է 1930թ., Բոստոնում։ Պոեմում պատկերված է 19֊րդ դարի վերջին քառորդի և 20֊րդ դարի առաջին տասնամյակի արևմտահայ իրականությունը, մասնավորապես՝ Սասունի ու նրա բնակիչների կյանքից ու ֆիդայական պայքարից մի հատված։ Պոեմի հիմքում պատմականորեն հավաստի իրադարձություն է, որը հիշատակվել է դաշնակցական գործիչ Ռուբենի «Հայ հեղափոխականի մը հիշատակները» յոթհատորյակում:

ԳՄԴ 84Հ֊5

© Կոստան Զարյան, 1930֊1969

© Յավրուհրատ, 2015 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Էլեկտրոնային այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

The Bride of Tetrachoma by Gostan Zarian

Copyright © 1930-1969 by Gostan Zarian

Copyright © 2015 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ՈՐՊԵՍ ՆԱԽԱԲԱՆ

Կոստան Զարյանը սփյուռքահայ նշանավոր գրողներից է՝ բանաստեղծ և արձակագիր։ Արդեն մի քանի տարի է, ինչ նա ապրում և ստեղծագործում է մայր Հայրենիքում։ 1963 թվականին վերահրատարակվեց նրա «Նավը լեռան վրա» վեպը՝ հոգեբանական խորասուզումներով, փիլիսոփայական խորհրդածություններով հարուստ, ինքնատիպ մի ստեղծագործություն, որտեղ գրողի տաղանդն իր շռայլ շուքի ու տարերքի մեջ է։ Սույն հրատարակությամբ ընթերցողի ուշադրությանն են հանձնվում Զարյանի չափածո գործերից երեքը՝ «Տատրագոմի հարսը», «Արա աստված» և «Վահագն» պոեմները։

Դրանցից առաջինը՝ «Տատրագոմի հարսը», սփյուռքահայ ընթերցողներին լայնորեն հայտնի, ըստ արժանվույն գնահատված և ժամանակի քննությունը բռնած ստեղծագործություն է, որն իր մեջ խտացնելով Կոստան Զարյանի բանաստեղծական տաղանդի բոլոր լավագույն առանձնահատկությունները, նրա գրական բեղմնավոր վաստակի անկյունաքարերից է։

Զորեղ ու անհավասարակշիռ տարերքի բանաստեղծ է Զարյանը։ Նրա տաղանդի լավագույն առանձնահատկություններից մեկը պատկերավոր շքեղ մտածողությունն է, որ զարմանալիորեն թարմ է, էքսպրեսիվ ու միշտ միտում է մոնումենտալության։ Բանաստեղծական միտքն ու պատկերը նրա մոտ համարյա միշտ ռոմանտիկ շաղախ ունեն, սլացիկ են, վերացականության մեջ՝ կոնկրետ և կոնկրետության մեջ՝ նուրբ ու թափանցիկ։ Զարյանը հոգեբանական բարդությունների մեջ պարզ է, խոր ու համոզիչ։

«Տատրագոմի հարսը» մի պոեմ է, որի մեջ նախանձելի նրբությամբ իրար են հյուսված քաղաքականն ու հոգեբանականը, հասարակականն ու մարդկայինը։

Արևմտահայության կյանքից վերցված մի դրվագ է ընկած պոեմի հիմքում։ Ժամանակը սուլթան֊համիդյան բռնապետության տարիներն են, գործողության վայրը՝ Լեռնային Սասունը։

Գյուղում հարսանիք է։ Դեռատի Սանային պսակում են Հովանին՝ գեղջուկ մի երիտասարդի։ Հարսանիքի տաք պահին բանբեր է գալիս. «Թուրքերը եկել, հարևան գյուղից աղջիկ են տանում, տավար ու նախիր, դիրքեր բռնեցեք»։

Արևմտահայության կյանքի բնորոշ պատկերներից է դա։

Կաղացող ահը, տնետուն ընկած,
լուռ կարկառում է իր թույլ ձեռքերը,
և ամեն մի տուն նետում է սիրտը՝
ինչպես մաշ եկած մի հին դահեկան։

Անապահով, միշտ տագնապով էր լի արևմտահայ գեղջուկի կյանքը, միշտ ենթակա ասպատակության, ավարառումի, հրի ու սրի։ Եվ դա արթուն էր պահում դիմադարձության ոգին։ Հայ գեղջուկը, մաճն ու գերանդին թողած, զենք էր առնում, ելնում սար՝ պաշտպանելու իր ինչքն ու պատիվը։ Ստեղծվում էին վրիժառու խմբեր՝ միշտ պատրաստ պատժելու ավարառության ու շովինիզմի կույր մոլուցքով բռնված ավազակներին։ Իրադարձությունների տրամաբանությամբ ու թելադրանքով ծնունդ առած ժողովրդական շարժում էր դա, սուլթանական բռնապետության կողմից սիստեմատիկաբար կազմակերպվող հայկական ջարդերի դեմ բարձրացող ժողովրդական ընդվզող ոգու արտահայտություն։

Այդ շարժումը ժողովրդական ճշմարիտ հերոսներ էր ծնում, որոնք տուն ու տեղ թողած, անձից ու անձնականից վերացած, ժողովրդի պաշտպանությանն էին նվիրվում։ Ժողովրդական ոգու կրողներն էին նրանք։ Նրանց մասին երգեր ու լեգենդներ էին հյուսվում, ժողովուրդը էպոսային հերոսների բարեմասնություններով էր օժտում նրանց։ Ժողովրդական այդ հերոսներից առանձնապես փառաբանված էին Աղբյուր Սերոբը, Անդրանիկը, Գևորգ Չաուշը և ուրիշներ, ժողովրդի ծոցից ելած, ժողովրդի լավագույն գծերն իրենց մեջ խտացնող ճշմարիտ հերոսներ, որ հեռու էին կանգնած կուսակցական ամեն տեսակի խմբավորումներից և միայն հարազատ ժողովրդի պաշտպանության ու ազատագրության գործին էին հետամուտ։

Չի կարելի չնշել սակայն, որ այդ շարժման առանձին «գաղափարական» ղեկավարներ երբեմն իրենց անհեռատեսությամբ, երբեմն էլ կուսակցական միտումներով այդ շարժումը դուրս էին բերում ժողովրդական հունից, այն տանում ոչ ճշմարիտ ճանապարհով, ուղղում ոչ ճշմարիտ նշանակետի։

Կոստան Զարյանի «Տատրագոմի հարսը» պոեմի հիմքում այդ պատմական իրադարձություններից վերցված մի դեպք է ընկած։ Դեպքը իրական է, հերոսները՝ պատմական անձինք։ Սակայն այստեղ կարևորը դա չէ։ Կարևորն այն է, որ Կոստան Զարյանը, որպես ճշմարիտ արվեստագետ, այդ փաստի մեջ ոչ միայն կարողացել է տեսնել մարդկայինը, այլև վերանալով ազգային նախապաշարումներից, կարողացել է կանգնել մարդկայինի կողմը։

Պարզ է պոեմի սյուժեն։ Տատրագոմում աշուն է, հավաքել են բերքը, և ժողովուրդը տոնական հրճվանքի մեջ է։ Գյուղամիջում թնդում է զուռնան, և սասունցիներն իրենց ավանդական կորովի պարերն են պարում։ Բայց հայտնվում են շեյխի մարդիկ.

— Մեր շեյխը ձեզ շատ բարև է ղրկել...
— Բարի եք եկել, աչքերնիս վրա տեղ ունիք պատվո։
— Ալլահը օգնի։ Բերքը ժողվել եք՝ պարում եք ուրախ։
Մեր շեյխն էլ հիմա իր մասն է ուզում։ Ինչպես հերու էր՝
էդպես էլ այսօր։ Թող ջահիլները սայլերը դիզեն
և վաղը մեզ հետ բարձրանան լեռը։

Հովանը՝ սասունցի տաքարյուն կտրիճը, ուզում է խոսել. «Ինչպե՞ս թե դիզել ու բերքը տանել... ի՞նչ իրավունքով»... Ծերերը սաստում են նրան, սակայն Հովանի համար ամեն ինչ վճռված է, նա «ֆեդայի» է դառնում, հայդուկ...

Տանը մնում է Սանան, դեռատի, սիրակարոտ կինը։

Տարիներ են անցնում, Հովանը չկա, նա իրավունք չունի գյուղ մտնելու, նա սարերում պիտի մնա։ Եվ Սանան, կենդանի մարդու դժբախտ այրին, որի «ուռած կրծքերի մեջ ոսկեկատար հասկ էր ծաղկում» սպասում է, սպասումից տառապում, տառապում՝ կարոտ կյանքի, մայրության, սիրո։ Բնությունն անողոք արդարությամբ իրենն է պահանջում։

Ու Սանային անտառում առևանգում է մի երիտասարդ քուրդ։ Բայց առևանգո՞ւմ է արդյոք... Բնության ձայնը չէ՞ր, որ Սանային տարել էր անտառ, բնության ձայնը չէ՞ր, որ կաշկանդել էր քայլերը։ Ո՛չ, Սանան իրեն առևանգողին չէ, որ մեղադրում է.

— Յավրում, աշո՛ւն, ասիր, ախպար,
կարասներիդ գինով հրավառ
ինչպե՞ս եղավ, որ վառեցիր, գինովցուցիր
սիրտս տկար։

Եվ Սանան սիրում է երիտասարդ քրդին, սիրում իր մեջ կուտակված կարոտի, տենչի ամբողջ զորությամբ, սիրում կանացիորեն, մարդկայնորեն։

Լուրը հասնում է «ֆեդայիներին», և ահա Սանան կանգնած է «լեռների խստադեմ մարդկանց» դատաստանի առաջ.

— Ես սիրեցի... մե՞ղք է սիրել... Ես ոչ ոքի երդում չտվի
մնալ այրի, մնալ մենակ, ընդմի՜շտ մենակ... Ես սիրեցի,
մե՞ղք է սիրել...

«Լեռների խստադեմ մարդիկ» Հովանին ստիպում են, որ իր իսկ ձեռքով պատժի Սանային։ Ոճիրը կատարված է։

Հովանը շուտ
արյունթաթախ սուրը նետեց,
նայեց չորս կողմ և կաղկանձեց։
Հետո, վազեց խելագարված քարայծի պես,
խզված ձայնով երկայն բոռաց երկնքի դեմ
և արյունած ձեռքերով զարկավ դուռը սարերի...

«Մե՞ղք է սիրել»... Այս հարցն է հուզել արվեստագետին։ Եվ նա աչքը սևեռելով մարդկային հոգուն, այդ ողբերգության մեջ կանգնել է մարդկայինի կողմը, սիրո կողմը, խորապես ցավելով Հովանի ակամա ոճրի համար։

Բուք էր դրսում։
Հայոց դաժան լեռների վրա
աստվածները քայլում էին բարկացած։

Այս տողերով է ավարտվում պոեմը։ Աստվածների հետ բարկացած է նաև արվեստագետը, թեև այդ մասին ոչ մի խոսք չի ասում։ Չէր էլ կարող այլ կերպ վարվել. դեռ Ֆլոբերն է ասել, որ իսկական արվեստագետը «ստեղծման ընթացքում պետք է նմանվի աստծուն, այսինքն՝ ստեղծագործի և լռի»...

Կարելի է երկար խոսել այս պոեմի գեղարվեստական արժանիքների՝ հոգեբանական խոր ու նուրբ անցումների, հրաշալի պատկերավորության, բանաստեղծական գյուտերի ու փայլատակումների մասին, բայց ընթերցողին թողնենք դրանց անաղարտ վայելման հաճույքը։

Կարելի էր խոսել նաև պոեմի առանձին թերությունների, հատկապես լեզվական թերությունների մասին, սակայն դա նման կլիներ արևի վրա բծեր որոնելուն։

Պոեմներից մյուս երկուսը թեև գրված են անհավասար ուժով, սակայն կրկին անգամ գալիս են հաստատելու Կոստան Զարյանի շռայլ տաղանդը։

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ
1965

ՏԱՏՐԱԳՈՄԻ ՀԱՐՍԸ

Նվեր՝ Ա. Ահարոնյանին

1

ԳՅՈՒՂՈՒՄ ՀԱՐՍԱՆԻՔ Է

Սասնա լեռը հսկա իր ոտքը սեղմել է գիշերվա մեջ կանգնած գյուղի եկեղեցու առջև։ Ավետարանը դանդաղորեն թափառում է ծանր սյուների շուրջը՝ ծերունի պատարագիչի դողդողացող մորուքի վրա լույսեր կուտակելով։

Լեռների սարկավագները հովերին խուլորեն ժամերգում են և խավարի մեջ լուսավոր ձեռքեր կարկառում...

Մեր թագվորն էր խաչ,

Խաչվառ, խաչ ու մաչ...

Հովանը վզին

Կապել է մի լայն, կարմիր թաշկինակ։

Գուլպան նախշուն է։ Բեղը ծռվել է։

Սեղանի վրայից շարականները շարժում են մութը։

Մոմերը մրսկան ծռել են բոցը,

քահանայի ձեռքը դողում է,

ձայնը քսվում է խռպոտ գրաբարի մաշված խոսքերին՝

շինականների պլզած աչքերին։

Շալվարն էր կապույտ,

Արևն էր կանաչ...

Լռիկ կանգնել են

մազոտ ձեռքերով, դժգույն ու նիհար,

երկնքից իջած սրբերը բոլոր,

ու բաց են արել սրտերի գրքի էջերը սարսռուն՝

ուր մեծ տառերով գծված է ճամփան

խոնարհ կյանքերի և անհունի մեջ՝ բռնկած թևերով

խելագարորեն սուրող աստղերի։

Դրսում, լեռների քարավաններին՝ հովը կատաղած

փոթորկամրրիկ պատվեր է բերում։ Ժայռը տնքում է,

ուր բուրվառի հետ երգում է կրակը, ծխում է խունկը։

Ականջին ոսկի, կրծքին ջուխտ մարջան,

այտերը դժգույն, աչքերը քուրա,—

կանգնել է Սանան

և սրտի վրա սեղմել վիրավոր, դժբախտ մի սոխակ։

Պիշ֊պիշ նայում է.—

կազմը արծաթ է ավետարանի, խաչը ոսկեզօծ

և խնկի առատ ամպերի միջից,

անհանգիստ ու վառ՝ իրիկնամուտի բարդիների պես՝

նրա ճակատին շողեր են ընկնում

և իր գունաթափ բարակ շրթերին՝ կոճկում հևացող

մի խիտ լռություն։

Սիրտը կծկվել է։ Թուլիկ իր ձեռքը Հովանի ձեռքում

ձգել է մեռնող տատրակի նման

և իր մանկական գլուխը կախել։

Երբ երգը կանգնած, ծեր քահանայի աչքերը կապույտ

հարցաքննում են Սանայի սիրտը.—

նա մութ սենյակում դուռը փնտրող երեխայի նման

նայում է վախցած՝

Աղջի՛, ասա հա, աղջի՛, ասա հա —

ծռում է գլուխը, մինչ մեջը ըմբոստ մի ձայն է լալիս՝

— չեմ ուզի, դադո՛ չեմ ուզի, բաբո՛—...

— Աղջի՛, ասա հա...

Հա, հա, հա... տնքում է քամին կողերից բռնած,

քսվում է պատերին, բարձրանում վերև

և աղմկալից գոռում֊գոչումով պտույտ է գալիս

պարապը գրկած գմբեթի գլխին։

Հյուրերը կանգնած՝

գոմից դուրս նայող տավարի պես մունջ՝

իրենց մտքի մեջ կամաց շոյում են ոսկեզօծ գարին

շարականների։ Տրեխների ծայրին ձյունը հալվել է։

Պառավ մամերը, ոսկրուտ մատերով,

խորտակված ու մութ կրծքերի վրա աղոթք են սեղմել.

մինչ խաչը փայլում,

թագվոր, թագուհուն նշան է անում. ուրախ ձայնում է

զնգուն խշշոցը —

Մեր թագվորն էր խաչ,

Խաչվառ, խաչ ու մաչ...

Փեթակի նման բզզում է ժամը, գյուղացիների

ոլոր բեղերից ժպիտ է կախվում, ու ծիծաղում են

հարսները թրթռուն։ Ապրե՛ք, ծերանա՜ք...

Սանայի այտին խնձոր է ծաղկել։

Հովանը գլխին դրել է մի մեծ, տոնական գդակ։

Ապրե՛ք, ծերանա՜ք... Ծիծաղ ու կատակ։

Ոչ ոք չի տեսնում, թե ինչպես հանկարծ,

մեծ որոտումով, բացվում է դուռը մութ երկինքների

և սավառնելով՝ ոսկեթել, մեծղի՝ անհետանում են

անտես հյուրերը անդրաշխարհի։

Միայն կապուտաչ,

աղքատ մի հրեշտակ թռչելու ատեն թևը զարկում է

ժամի սուր խաչին և կսկծալով մնում շվարած։

Գյուղը կախվել է Սասնա փեշերից, աչքերը նետել

խորխորատի մեջ ու միտք է անում, դարավոր մի միտք։

Գլուխը ձյան տակ ցրտից դողում է։ Կապտած ձեռքերը

ամուր բռնել են ուռկանը հողմի՝ որսում են լեռան ամեհի ստվերը

և խոր ձորերից եկած ձայների

մռունչը և խուլ արձագանքները։

Իսկ գյուղի մարդիկ հրացան են պարպում։

Երգը պատռում է հողմի կոկորդը

և շուռ է գալիս —

մեր թագավորի, մեր թագավորի

առջև շարելով մի մահուդ չուխա, մի քաթան շապիկ,

մի ջուխտ լավ գուլպա —

և շուռ է գալիս՝

ծռած բերանը ձյունին կարկառած։

Իսկ գյուղի մարդիկ հողմը հրելով —

ա՜հ, ի՛մ հայրենիք.

շուրթերդ սառած կպցրու ճակատիս

և գիշերներիդ խորհուրդը խորին

տուր իմ պանդխտի կարոտ աչքերին —

իսկ գյուղի մարդիկ

ուժեղ ոտքերը զարկում են գետնին,

աքացի տալիս անհուն լռության

և ցատկոտելով՝ խումբ խմբի դիմաց՝

ալեկոծ ծովի նավի պես շարժվում։

Սանան գնում է՝

փոքրիկ քայլերը ձյունին քսելով,

և կրծքին սեղմում հովի հառաչը։

Սանան գնում է ու ներաշխարհի երազանքների

լուսով քանդակված կածան է տեսնում,

ուր բյուր ոգիներ, անհասկանալի,

լեռան կողերին, թռչկոտող, ուրախ,

մի պար են պարում։

Սանան նայում է, ժպտում է երկար

ու ձեռքը տանում ուժգին բաբախող փոքրիկ իր սրտին։

Մշուշի միջից —

խորանի վերև խորհուրդը վառող բոցերի նման —

նայում են նրան

լայն բացված ու վառ, ծովի գույն աչքեր։

Թևը քարշ տալով, փաթիլների տակ գլուխը վար առած,

սահում է լուսե մենակ հրեշտակը։

Սանան նայում է՝

— Աստված, ի՛մ աստված, դա ի՞նչ նշան է —

և չի հասկանում։

Իսկ ժայռի կրծքին կպած խրճիթում

դհոլի վրա կարկուտ է տեղում,

և Տատրագոմը, բեղերը սրած,

հարայ֊հուրայով պտույտ է գալիս և համազարկով

գնդակահարում ամպերի ետև աստղերը թաքնված։

Հետո հյուրերը մտնում են սենյակ։

Սփռոց մի կապույտ և աղոտ ճրագ։ Չիր, չամիչ, խնձոր

և նաբաթ֊շաքար։— Շնորհավոր լինի.—

օղին վազում է ծեր քահանայի մորուքի վրայից,

և կովը գոմում զարկում է ոտքը հարևան պատին։

Երգը գինու հետ առատ հոսում է

մորթված աքլորի տաքուկ արյան պես,

և ջահելների դեմքերի վրա բոցեր է նետում։

Նետում է նրանց ուսերի վրա նազպարի թևեր,

մատերին չխկոց

և հուժկու զարկվող ձեռքի ափերին ալիքի սարսուռ։

Ի՜նչ լավ է, եղբա՛յր, Հայոց աշխարհի

տոնը միամիտ,—

մոլեգին դափը բախում է ուժով սրտերին ուրախ

և ձայնը գլխին, վիզը երկարած՝

դհոլ ու զուռնա

— տմբլա, հա տմբլա —

պտույտ են ածում խենթացած յայլին,

դոփում ու ցատկում՝ մրրկահուզված անտառի նման

սարսռող ու գիժ պապական պարը։

Դրսում էլ բուքը, փեշերը քաշած,

սառած ձեռքերում բռնել է մթին մի լայն թաշկինակ.

զարկում է գլուխը հարսնիքի դռան,

վազում է հարբած, գլորվում ձորի մեջ,

լեռների կրծքին մրճահարում է բռունցքները հնչուն,

հետո ժողովում իր կատուների անոթի խումբը,

մլավում է երկար,

խզված կոկորդը ամպերին քսում

և խուլ հառաչում։

Ժամը զարկվում է անհանգիստ ժամին։

Երդիկների վրա հաղթանդամ մեկը ծանր քայլում է։

Այն ո՞վ է շալկել բուք ու բորանը,

երկաթե քայլով այն ո՞վ է գալիս,

ո՞վ է սարսափով թմբկահարում։

Գյուղի հարսները ծամում են մտածկոտ նաբաթե շաքար։

Սանան վախում է, և տղամարդիկ՝

գինով աչքերով նայում են հեռուն,

մի վայրկյան լռում։

Այն ո՞վ է շալկել բուք ու բորանը։

Բայց հայը վաղուց սովոր է ապրել մութ ոգիների

վտանգալից ծոցում.

անիծվի՛ հերը գեշ մտածողի։—

Մաքուր սրտերին թող պաշտպան կանգնի Սասնա Մհերը։

Ու ահա զվարթ, արախչին տնկած գլխի կատարին,

թևերը պարզած թիերի նման,

կուրծքը շարժելով,

պարում է նազով թագվոր Հովանը։

Փչում է զուռնան

— տմբլա, հա տմբլա,

մինչ քամին դրսում շարունակում է խփել իր դափը

ու ծափ է տալիս,

և հռհռալով վայում, ծիծաղում...

Եվ ծափ են տալիս բոլոր հյուրերը։

Երգը գինու հետ առատ հոսում է՝

մորթված աքլորի տաքուկ արյան պես,

և Տատրագոմը,

ձյունի տակ նստած, քսում է գլուխը

թանձր խավարին։

Լուսաբացի մոտ,

երբ լեռան գլխին օրը բացում է իր թարթիչները

և կամաց֊կամաց գլորվում դեպի գյուղ,

Երբ արծաթ ձայնով բարձր երգում է աքլորը հանկարծ՝

Սանան պարում է։

Կես մութ անկյունում, անտեսանելի հրեշտակը կանգնած,

նայում է նրան և իր դալկահար ճակատի վրայից

ներս մտնող լույսի շողերն է պոկում։

Սանան դառնում է երազանման՝

երեխայական բարակ թևերը թափահարելով

Անհայտ և գաղտնի առջևը բախտի։

Իր նշանման աչքերի միջից կայծեր են ընկնում,

և եբենոսե վարսերը առատ

սև նավարկության առագաստի պես

տատան են գալիս, թափվում և սահում։

Սանան պարում է.

պարում է այնպես, ինչպես ամպի մոտ իջնող մի բազե

ըզգալով շունչը փոթորիկների

պտույտ է գալիս, ծալում թևերը

և արագ նետվում ժայռերի գլխին։

Նա պարզ լսում է, թե ինչպես դրսում քամին կատաղի

մրճահարում է թիթեղի վրա,

պատռում աքլորի երգը խռնփած

ու ոտքը դոփում՝ գյուղի տանիքը սարսելու համար։

Ծափում են երկայն։ Սանահայրերը կատակ են անում,

հարսներին նայում խորամանկ աչքով

և թևը թևին դառնում են դարձպար,

թռչկոտում, ցատկում գնդակի նման։

Ոչ ոք չի տեսնում, ինչպես մտահոգ կանգնած հրեշտակը

կոտրած իր թևը թեքում է պատին

ու գունաթափվում։ Սանան կծկում է ձեռքերը կրծքին,

հառում աչքերը դեպի հեռավոր տեսիլքի վրա

և մնում անշարժ։

Մի հյուրի ձեռքից ընկնում է կուժը,

և կարմիր գինին տրեխների վրա ժայթքում է ուժով,

աղմուկով պայթած երակի նման։

«Ախպե՛ր, ի՜նչ է որ... ձեզ ղուրբան լինի...

գինին առատ է, և Տատրագոմը խաղողով հարուստ»...

Ծափում են երկայն։ Հետո լռում են։

Ամեն մի հյուրի ճակատից ընկած՝ կախվում է մի սև,

ծանր մի գիշեր։

Խրճիթի առջև մի ձի է կանգնել, իր սմբակները

զարկում է քարին։

«Բա՛ց արեք դուռը»... Բացում են դուռը՝

քամին մտնում է ու թավալ գալիս հարսների կրծքին։

«Խեր լինի, ախպե՛ր»... «Այս անգամ խեր չէ, թուրքերը եկել

հարևան գյուղից աղջիկ են տանում, տավար ու նախիր.

դիրքեր բռնեցեք»...

Եվ լրաբերը ձին մտրակում է ու ճեղքում հովը։

Կաղացող ահը, տնետուն ընկած,

լուռ կարկառում է իր թույլ ձեռքերը,

և ամեն մի տուն նետում է սիրտը՝

ինչպես մաշ եկած մի հին դահեկան։

Հովանը կատղած, հրացանը ձեռքին, խրճիթի առջև

դողում է, սպասում, կրծում շուրթերը։

Սանան գունաթափ, գետնին է փռվել, աղոթք է անում

կանաչ աչքերով, անտես իր հյուրին։

Մռա՜յլ է Սասունը։

2

ՀՈՎԱՆԸ ԳՆՈՒՄ Է ԶԻՆՎՈՐ

Հողերի սիրտը զարկվել է խոփին։ Դաշտը՝ ձեռքում ոսկե մի պնակ, տենդահար ման է գալիս։

Լեռան կողից վար թավալվող այգիներում խնձորենիների ճյուղերը ծանրացել են։ Աքլորը տանիքի վրա բարձրացել և, ամբողջ իր ուժով, թևերից թափ է տալիս արշալույսի ճարճատող կրակը։

Լեռան կատարին ոսկի ճրագ է բռնել լուսաստղը։

Առավոտը —

խշշոցը ձեռքին կարմիր սարկավագ —

ձայնը դեմ է տվել ամպերին —

Հորովել հո՜ —

երգում է։

Երդիկներից ծուխ է ելնում։

Կչկչում են հավերը.

արտույտը լքել է բույնը,

և Սանան, ոտաբոբիկ՝

լեռան զմրուխտը կրծքին՝

մրսկան ու փխրուն, կովի առջև չոքել է՝

թուլիկ մատերով կաթ է կթում։

Այնտեղ վարը —

տենդագին արտը շարժում է ուժգին ուսերը իր լայն

և տավարը

ոտքերը ծռում, քաշում է լուծը

բյուրեղով լցված ակոսների մեջ.

այնտեղ վարը՝ Սանան տեսնում է՝

Հովանը թափով հերկում է արտը։

Գլխին սրածայր ճերմակ մի թաղիք,

մեջքին հաստ գոտի,

կուրծքը լայն բացված —

Օրհնյալ է աստված,

Հիշյալ է աստված,

Մաճկալ ջան, վարե՛։

Բռնել է մաճը՝ խոփը չշեղի,

դարսվեն ու պառկեն

շարքով դուրս եկած գուղձերը հողի։

Արևը ընկել թավալ է գալիս ակոսներում խոր։

Եզը զարկում է ոտքը քարերին,

ծռում է գլուխը

և ուժգին թափով ճեղքում է հողը։

Արտը շատ քար է։

Ի՜նչ փույթ, թե քար է, աղքատ, տկար է

արտը տոթահար —

Վարե՛նք շատանա,

Տերն ուրախանա։

Սեղմում է գլխին թաղիքը ուժով, քայլում է արագ

Հովանը ահա,

բոռում է, կանչում, շվվալով զարկում ձեռքի ճիպոտը

լեռներից ընկնող հորիզոնին վառ.

ուժ տալիս խոփին ամբողջ իր մարմնով,

որպեսզի ճեղքի երկիրը Հայոց՝

դար դարի ետքից դուրս հանի պառկած շերտերը համառ,

շերտերը ծալված

լուռ ոգիների խորհուրդների տակ.—

Օրհնյա՜լ է աստված,

Օրհնյա՜լ է աստված...

Ոմանք հնձում են, ոմանք հեսանում կռացած գերանդին,

ոմանք երգելով խուրձեր են կապում,

խոտը ոլորում, շալկում ծաղիկը

և դանդաղ քայլով բարձրանում լեռը՝

բուրումներ սփռում Տատրագոմի շուրջ։

Իսկ վերը, գյուղը

դրել է ճակտին իր ծանր ձեռքը.

խաղաղ նայում է փայլուն աչքերով

արտում եռացող կյանքին քրտնաթոր,

հեռվում փուլ եկող ադամանդածայր լեռներին հսկա,

աղմուկով թափվող աղբյուրներին մեծ.

հետո, կամացուկ, սեղմում է մեջքը բարձր քարերին

և մտածում է՝

իմաստուն ու լուռ՝

վաղվա օրերին։

Սանան վազում է մի երիտասարդ այծի ետևից, որ հիր նշենու

կարմիր հրդեհը բերանին առած,

փախչում է զվարթ

և ծիծաղում է՝ սրածայր մորուքը արագ շարժելով։

Մինչ ճամփի ծայրին

հարբած մի սոխակ բերանը բացել, լցրել է լույսով,

խելառ բաներ է ասում վարդերին։

Մի դեղին ճուտիկ ընկել է ջուրը,

մայրը սարսափած կանչում է ափից։ Կովեր ու եզներ,

դանդաղ շարժելով լեռներում հնձված ծաղիկի խուրձեր,

իջնում են կամաց, կանգնում, բառաչում։

Արտը պարպվում է։

Խրճիթի առջև, փեշը ճակատին, հոգնած Հովանը

քրտինքն է սրբում և լայն ժպիտով նայում Սանային։

Վերջալույսի հետ գյուղը պառկում է, մաշված դնդերը

սեղմում է գետնին,

գրկում գիշերը և վերը ցանված աստղերի դաշտը։

Գիշեր է գյուղում։

Մարդ ու կենդանի քնել են հանգիստ՝

Արգանդից բերած սովոր ձևերով

կծկված։

Սանան փռել է վարսերը իր սև

Հովանի ամուր բազուկների մեջ՝

ինչպես հեռավոր, անհայտ մի երկրում։

Ամեն ինչ լուռ է։

Տատրագոմի վրա խորհուրդը իջել

սեղմել է ուժգին իր ոտքը խավար

նրա մտահոգ, այրված ճակատին։

Գիծ֊գիծ պատռված արտերի կրծքից,

մռայլ ժայռերի մթին ճեղքերից

գալիս են շարքով մեր հեքիաթները

և երդիկների գլխին շուռ գալով

շարժում են կամաց

իրենց մատերի

վառված մոմերը

և ճամփա ընկնում՝

դեպի սրտերի պղնձե քաղաքը։

Թոնիրների շուրջ թափոր է նստել։

Պառկած տավարի կոպերի վրայից երազ է սահում։

Գոմը տաքուկ է, և եկեղեցու գմբեթի վրա

թառել է կանաչ բոցավետ մի լույս։

Պառավ մամերի շուրթերից ընկած խոսքերը գաղտնի

Քայլում են աշխույժ և հոգիների կիսաբաց դռան

Ուժգին զարկում են ոսկե մուրճերով։

Հայ երազների խորունկ իմաստը

Նստել է լուսե մեծանիվ մի կառք

և ճռճռալով

պտույտ է գալիս ոսկե մարգերում

նոր աշխարհների։

Ոմանք նետել են իրենց ուսերին

Սասնա լեռների փեշերը երկայն,

դրել են իրենց տենդոտ ճակատին Սիփանա թագը պսպղուն ու վառ

և մեջքին կապել ադամանդազարդ սուրը Եփրատի։

Ոմանք էլ գարնան

ծաղկած ծառերով ծփող պատմուճան,

փղոսկրե կոշիկներ և կապույտ մի զրահ՝

Տավրոսի վրայից հաղթանդամ ձեռքով պոկած մի երկինք։

Հետո, խստադեմ ուրիշ ոգիներ,

սև ամպ վարսերով,

Վանա ալեկոծ ծովից դուրս թռած

բարկացած հողմեր

և բուք֊բորանով լեցուն նայվածքներ,

արյունած աչքեր, խիստ էություններ՝

երկայն բեղերով, ածիլված գլխով,—

դուրս եկած մթին խորխորատներից։

Սանան նայում է և իր կիսաբաց շուրթերի միջից

պայթած նռան պես հառաչ է ընկնում։

Հովանի բռունցքը սեղմում է ուժգին սանձերը մութի,

և հրեղեն իր ձին բախում է թևը

հարավից սահող աստղերի խմբին։

Երկնքից կախված

մեծ աշտարակը

հանկարծ աղմուկով ընկնում է անդունդ։

Մշո մեծ դաշտից

մի զիլ աղաղակ՝

մինչև ամպերը երկարած ձեռքով՝

ուժով նետում է

արյունով լցված հսկա մի բաժակ։ Մասիսի գլխին

կանգնում է մի սկիհ, և ոսկեալիք փիլոնի տակից

լսվում է ձայնը սարսափով լցված կաթողիկոսի։

Ծաղկած ծառերը,

մտրակված ձայնի ահաբեկումից,

պտույտ են գալիս մեկ ոտքի վրա,

և նոր սերմերը, ակոսներում խոր,

աղաղակելով ժայթքում են հողի վառված արգանդից

և փոշիանում...

Այդ գիշերներին

աշխարհը ամբողջ գյուղացիների կոպերի տակից

տատան ծովի պես ծփում է, քայլում.

Տավրոսի շղթան, իր քարավանի պարանը ձեռքին,

առաջ է ընկնում, մտնում է անհուն,

և անապատի հանգիստ երկնքում

ուղտերը դանդաղ աստղեր են պոկում։

Լուսաբացի մոտ կարավանները

չոքում են շարքով

և արշալույսի զմրուխտը ծամում՝

իրենց սրածայր, արյունաթաթախ մեծ ատամներով։

Գյուղը զարթնել է։

Շեմերի առջև

եզներ են կանգնել.

հավերի համար ցանվել է կուտը,

և եկեղեցու զանգը հնչում է։

Տանիքի վրայից աքլորը կանգնել կանչում է բակի

կանաչ ծառերին.—

Ո՞ւր են, ձեզ մատաղ,

Ո՞ւր են բոցկլտող ձեր ծաղիկները...

Սանան կանգնել է, աչքերը ճմռում, նայում է հիացած։

Ամառը հրաշուրթ՝

պսպղուն մի բեռ իր ուսին առած՝

հարբած

ճառագայթավառ կապելաներում

արևի,

կախել է վզին բյուրեղե վզնոց,

ատամների տակ սեղմել է մի վարդ՝

թավալ է գալիս գյուղի փողոցում։

Եզների ճակտին հրդեհ է քայլում։

Կովը քաշում է պարանը կատղած՝

չռում ոտքերը։ Քամին շոյում է

հասկերի ոսկին,

և միջատները բզզում են ուժգին։

Ռունգերը թրթռուն, երեսը կարմիր, ձեռքերը կրակ՝

Հովանը քաշում, սեղմում Սանային

արևով լցված իր թևերի մեջ.

տրորում է, շոյում,

կծում այտերը։

Ձեռքում պինդ սեղմած ծիծեռնակի պես

Սանան, սփրթնած,

տանում է սերը տանջանքի նման

և իր մանկական մարմինը փակում

անուշ վերքի շուրջ։

Դրսում

դաշտերը հրակեզ թավալ են գալիս,

կանչում է կռունկը,

և թփերի մեջ

հովը բռնում է ճյուղերի բոցը,

այրում մատերը

և կաղկանձելով վազում ժայռերից թափվող աղբյուրի

զովագին ափը։

Ինչպես հինավուրց գեղեցիկ արձան,

մեծ մի կուժ ուսին,

ոտքերին նախշուն կանաչ չմուշկներ,

գլխին դեղձի գույն երկայն մի լաչակ,

երերուն քայլով Սանան կրում է օրերի բյուրեղ,

պաղպաջուն ջուրը

ու հացը թխում՝

ամառվա հրավառ թոնիրի առջև։

Նա խոնարհաբար մտել է գյուղի տնքացող կյանքի

ծոցը փոշիոտ և ուրախ սրտով, ժայռերի դիմաց,

հառում է հույսին աչքերը վառված։

Տոթահար քայլով՝ օր֊օրի ետքից՝ ամառը դանդաղ

անցնում է գնում։—

Ճռռում է սայլը, կովը բառաչում,

և Տատրագոմը թափահարում է իր ծեր գլուխը։

Սանայի կրծքին մի հով է գգվում։

Բացում է դուռը և այգիների ոսկե հրդեհի ծառուղիներից

տեսնում է ինչպես աշունն է գալիս։

Ողջո՜ւյն քեզ, աշո՛ւն, բարի ես եկել.

գլխիդ ոսկեվառ լաչակ ես գցել,

ոտքերիդ դեղին հինա ես դրել.—

ողջո՜ւյն քեզ, ողջո՜ւյն։

Աշնան հեռացող ողկույզների հետ

գյուղը պարպում է իր երակների

զմրուխտե թասը։

Ժամերով կռացած շինականները

լուռ հաղորդում են

հողերի տակից եկած բերկրանքին

իրենց թևերի պողպատե ճիգը։

Արտ ու արոտը

դարսում է սողուն սայլերի վրա

լեռան կողերի ոսկեհուր բերքը։

Հարսների գլխից շալը ընկնում է,

Թրթռում են նրանց լեցուն կրծքերը,

և ալիք֊ալիք պառկած հասկերը

լաչակի գլխին ջահեր են վառում։

Գյուղը տնքում է։

Դաշտը տենդագին շարժվում է արագ։

Կալերի գլխից ոսկե ամպեր են ընկնում ու սողում։

Մարդիկ բոռում են։ Ձեռքերը մեջքին,

փորը շարժելով, երգում են կանայք։

Ու երբ գալիս է երեկոն դանդաղ,

վառվում է լեռը,

և մեծ մի լուսին հանկարծ ցցում է ամպերի միջից

պղնձե մի պնակ՝

կալերի մոտը գյուղը պարում է։

Օրվա այդ պահին,

ժայռերի գլխին ծերերն են նստում,

վառում են երկար հողե չիբուխը,

հաստ բթամատով սեղմում կրակը,

և վարագուրված իրենց աչքերով, դիտում են արտում

ոլոր գծերով շրջող դարձպարը։

Երեր են գալիս, հասկերի նման, նազով, երազով,

հարսերը ուրախ —

դոփում ոտքը աջ, դոփում ոտքը ձախ

և հռհռալով սահում ծփծփող ալիքի նման։

Աշունն էլ գինով՝

նետվում է դիզված ցորենի վրայից,

ցատկում դաշտեդաշտ և պտույտ ածում լուսնո ջաղացը։

Մինչ տղամարդիկ,

իրենց թևերի հուրը դուրս նետած՝

առույգ շարժումով

հարսերի շուրջը ոստնում են զվարթ՝

զնգուն ու չխկուն։

Ժայռերի գլխին նստած ծերերը,

մտահոգ ու լուռ, հոնքերի տակից դիտում են հեռուն։

Դիմացի լեռան

ճամփան շարժվում է։ Ձիավորների խմբեր են գալիս։

Նայում են երկար, մտահոգ ու խիստ,

քաշում են ծուխը, աղմուկով թքում՝

լռում։

Աշունը անհոգ՝

մի վարդ է ճզմել, քսել շուրթերին,

արագ ցատկում է դաշտերի վրա

և հռհռալով թավալ է գալիս կալերի հրավառ

և տենդոտ ծոցում։

Սանան ընկել է երգերի լիճը։

Վայրենի բադի հեզասահ ճախրով նա ման է ածում

ուսերի վրա լուսնո վայր ընկած ոսկե պատրանքը։

Դեմքը վառվում է։ Թափված վարսերը

արտի խենթացած ալիքի ծայրին երազ են շոյում։

Ոտքերի տակից կարծես վազում են աղբյուրներ բյուրեղ,

մատերի վրա ճառագայթները

պսպղուն ու վառ ակունք են շարում

և զսպված մի տենդ՝

բարակ, սլացիկ մարմնի վրա ծփում է, նազում։

Ո՞ւր է Հովանը, ո՞ւր է Հովանը...

«Կաքավդ ահա թևերը բացել

մեջտեղ է ընկել, իսկ դու կանգնել ես, ինչի՞ ես սպասում»...

Եվ ձեռքից բռնած նետում են նրան շուրջպարի ծոցը։

Մատղաշ եզան պես երկայն տրորում է ու ետև նետում

ուժեղ իր բաշը։

Ժողվում է ի մի դնդերը լարված,

և ոլոր գծով

ոտքի մատերի ծայրերին ցցված,

արագ ու կայտառ, նա կոխկռտում է

անտեսանելի հազար օձերի գլուխները կատղած։

Ապա, տաքացած, դանակը ձեռքին,

երգերի շեշտը սրտին մխրճված,

առաջ է նետվում, հարված է տալիս

ուրվականներին վայրենի և բիրտ,

ցատկում է ետև, պտտում արագ,

նետում ոտքերը՝

երդիկի վրա ընկած հողմի պես,

դոփում ու թռչում։

Դոփում է, ցատկում խմբապարն ամբողջ։

Ձայների ծովում թավալ է գալիս մի մեծ փոթորիկ։

Թմբուկի վրա լուսինը տենդոտ

փշրում է դեղին սադափ հայելի։

Լեռների ծոցում հովը հարբում է,

և Տատրագոմը

շարժում է զվարթ, ալևոր գլուխը։

Բայց մեկ էլ, պարի էն տաք ժամանակ,

գյուղի ճամփի մոտ աղմուկ է լսվում.

փոշու ամպերից ձիավորների մի խումբ է ցցվում։

Ծերերը հանկարծ,

մեջքները ծռած,

չիբուխի ծայրը օդում շարժելով,

գլորվում են ներքև

և խալխի առջև մտահոգ սեղմում

իրենց հոնքերի թանձր գիշերը։

«— Թշնամին եկել.

եկել կանգնել է գյուղի մեյդանում»։

Պարը շշմում է։ Դհոլի ձայնը

մորթված եզան պես իր վարագուրված աչքը տնկում է

և սարսռալով երկարում ոտքը։ Կանայք փախչում են։

Շինականները,

պաղած քրտինքը ճակատնին կպած,

բեղերի ծայրին կեղծավոր ժպիտ,

ոխը սրտներում՝

գնում են վերև և շարքով կանգնում՝

գայլի նայվածքով, զինված քրդերի ոհմակի առջև։

— Մեր շեյխը ձեզ շատ բարև է ղրկել...

— Բարի եք եկել, աչքերնիս վրա տեղ ունիք պատվո։

— Ալլահը օգնի։ Բերքը ժողվել եք՝ պարում եք ուրախ։

Մեր շեյխն էլ հիմա իր մասն է ուզում։ Ինչպես հերու էր՝

էդպես էլ այսօր։ Թող ջահիլները սայլերը դիզեն

և վաղը մեզ հետ բարձրանան լեռը։

Հովանը հուզված ուզում է խոսել։ «Ինչպե՞ս թե դիզել

և բերքը տանել... ի՞նչ իրավունքով»...

Ծերերը ուժգին քաշում են փեշը,—

«տո, տղա՛, լռե»,—

չեն թողնում խոսի և կմկմալով

առաջնորդում են վայրագ այս մարդկանց հյուրերի խրճիթ։

Արցունքը զսպած,

ատամների տակ զայրույթ ծամելով,

Հովանը արագ քաշվում է սենյակ, ցասումով նետում

գդակը գետնին

և արյունալի խոսքերի վիհում՝ խեղդում է, գլորում

վեզիր և սուլթան։

«Մինչև ե՞րբ պիտի ծռենք մեր վիզը տավարի նման...

Բա նամուս չունի՞նք... Բա մեր ծերերը ամոթ իսկ չունի՞ն...

Մինչև ե՞րբ պիտի»...

Սարի ետևից,

երկար կրկնվող արձագանքի պես,

այս միտքը ուժեղ

խուլ դղրդում է բոլոր վայրերում,

հրավեր է նետում գյուղերի գլխին

և սուր դանակով կրծքերի վրա խայտում մի նշան։

Ամբողջ գիշերը, մինչ շեյխի մարդիկ խմում են, պարում,

Հովանը նստած՝ շուրթերը կրծում ու մտածում է։

Կսկծող սրտով երկար նայում է Սանայի դեմքին։

Նայում է երկար նրա կիսաբաց կրծքի վրայից

սարսուռով սահող շողերին լուսնո,

Նրա գեղեցիկ վարսերին առատ,

մանկական պայծառ ճակատին հոգնած,

շուրթերին կարմիր։

Նայում է երկար ու տառապում է։ Ուզում է փաթթվել,

սիրել, գուրգուրել։

Դարձնում է գլուխը, փակում աչքերը։

Արծաթե զանգի ղողանջի նման, հեռավոր մի ձայն,

համառ ու հնչուն, կանչում է նրան։

«Մինչև ե՞րբ պիտի... Բա նամուս չունի՞նք»...

Երբ լուսնշաղի կես մութի ժամին՝

տխուր ճռռալով գնացին սայլերը,

երբ թշնամիները տարան տավարը,

և Տատրագոմը

դողացող ձեռքով սրբեց ճակատի թանձր արյունը

և տրտում նայեց պարապ արտերին՝

Հովանը կանգնած իր շեմի առջև, վագրի աչքերով

դիտեց լեռները և վճիռ առած ներս մտավ խրճիթ։

Տխուր ու լռիկ նայեց Սանային։ Ուզեց բան ասել՝

կծեց շրթունքը։

— Գիշեր քուն չեղար... Հովա՛ն, բա՞ն մը կա...

— Ի՞նչ պիտի լինի... բան չկա,— ասաց և մեծ աղմուկով

հազաց ու կարմրեց։

Հետո թռավ դուրս

և վիրավորված որսի շան նման երկար կաղկանձեց։

Խենթի պես շրջեց տների շուրջը, նայեց ամեն ինչ,

ժամ մտավ, կանչեց ծեր քահանային

և խոնարհվելով

պատմեց մեղքերը և հաղորդ առավ։

— Ձե՛զ մատաղ, տեսեք, մեզ շուտ ազատեք...

— Սանան չմոռնաք... ինձ համար ընդմիշտ աշխարհ վերջացավ...

հայդուկն իր կնոջ հոգալ չի կարող, թող ժողովուրդը հսկե, մտածե...

Քահանան շոյեց ճերմակ մորուքը, պլզեց աչքերը

և ուզեց հուզված մի քարոզ ասել։ Թուքը կուլ տվեց՝

լռեց։

Հովանը չոքեց՝ համբուրեց հողը, Տիրամոր առջև խոնարհեց գլուխը

և արագ քայլով առավ կածանը մոտակա լեռան

և անհետացավ։

Սանան փռել է կապույտ սփռոցը։

Դարսել է հացը և շեմի առջև մտահոգ կանգնած

նայում է, սպասում։

3

ՖԵԴԱՅԻՆԵՐԸ

Արևը կոճկում է ձյունե իր ձեռնոցները լեռների կատարին։ Լռությունը՝ ուսը սեղմած մոսինի կոթին՝ փռվել է խորխորատների եզրին։ Երբ կրակում է՝ Հայաստանի նշենիներից արյուն է ժայթքում։

Ո՞վ չի անցել Քսենոֆոնի հետ Հայոց երկրով։

Ճամփաների աղեղը ճաթել է.

նետը խրվել է լեռան գագաթին՝

դողում է։

Սառը

սրել է սուրը.

և անդունդի եզրի մկանունքները

պողպատե ճիպոտներով զարկում են հսկա լռությունը

Սասնա և ուրիշ վայրերի,

որոնց անունը սոսկում եմ հիշել։

Ով չգիտե, որ Հայոց երկրում

լեռները ման են գալիս խմբով։

Երկինքը թափ է տվել

իր մերկ ծառը։ Հողը փոթորկվել է,

և հիմա՝

անկամուրջ տարածությունների միջից՝ սրել է ատամները

և կծում է անարյուն ամպը։

Ո՞ւր է վազում հողմը,

ինչո՞ւ է բացխփում կապտած շրթունքները, խառնում աղիքները

սարերի

և թիթեղե թմբուկի վրա խփում մատերը

սառած։

Ո՞ր հայը չի իմանում, որ Հայաստանում

աշխարհագրական քարտեզը, զոդիակոսի վրա

դրել է կատաղի ցուլը,

որպեսզի սրածայր եղջյուրներով պատռե անհունը,

գետերի հունը, բյուրեղե քարերով շինված

երկնային տունը։

Արտերը կուչ են եկել։ Արոտների վրա պառկել է ձյունը,

և անծայր պսպըղյունը

սառած ծովի տակ փակել է գյուղը։

Ուրիշ տեղեր,

ջրվեժների գլխին լալիս է անապատը։ Ձորը ոռնում է,

և խորխորատը

դունչը քսում է սառույցին՝ խուլ մռնչում է։

Հեռագրաթելերի սյուները ծռվել են։ Ձյունը քայլում է,

և գայլը՝

ֆոսֆորե մի պոեմ է ոռնում ժայռերի հետ կանգնած

և աչքերի սարսափած փայլը նետում է վիհ։

Իսկ վիհերի մոտ, մութ խորշերի մեջ,

փակվել են հայեր։

Հիմարնե՜ր, հիմարնե՜ր...

Մոսին, դանակ, սուր և խաչաձևված պատրոնդաշները

կրծքերին կապված։ Դիագոնալ շալվար՝

պատռտած.

չերքեզի փափախ և նայվածքներ՝ կրակ ու բոց քուրա։

Այդքան էլ հի՞ն է այդ պատմությունը։ Եվ սակայն, կարծես

կարդում ես վեպ մի հրաշուրթ և ահեղ, որի էջերից

ընկնում են վառված ածուխե խոսքեր և տողը տողին

հարված է տալիս

ուժգին։

Ահա կանգնել է խիզախ Ռուբենը։ Տեսեք, շա՜ն տղան,

աղեղի նման ձգվել է, լարվել,

այրված իր դեմքը տվել է լեռան,

մի թուղթ է կարդում և հրաման տալիս.—

Կտրել լեռների

Բարձրաբերձ շղթան, անցնել հովիտներ, մագլցել սարեր,

հասնել Մշո դաշտ։

— Մեռելի ճըժեր՝

ձեր ոտքին մատաղ, թև առեք տեսնեմ։

Եվ խումբը ահա ճամփա է ընկնում։

Լռիկ, խստադեմ, ընդմիշտ ուխտ արած պատերազմիկներ,

Վայրի կատուի ցատկռտող քայլով,

մագլցում էին Սասնա լեռները, շուք էին դառնում ավանների մոտ,

կախվում ժայռերից, անցնում վիհերը

և հոգնած շնչով մի երգ մռմռում՝

կոխելու համար նոր զառիվերը։

Հայոց պատմության

սրտառուչ ու խոլ բառը արյունռուշտ

գրված մի դաժան դարի ճակատին։

Ամայի լեռանց կույր Հոմերոսը,

թափված աչքերը

հառել է երկրին և բուք֊բորանի շեշտը ահավոր

զարկում է զորեղ իր հեկզամետրի երկաթե երգին։

Գիշերը գալիս լեռների լանջքին նետում էր իր սև

և լայն վերարկուն։

Գազանները մունջ խորշերում պառկած մութ էին ծամում։

Թաթը բերանին

արջը որջի մեջ,

երկար լիզում էր երկնքից ընկած ծանր գաղտնիքը։

Վայրի այծերը իրենց թրթռող, սուր եղջյուրները

մխրճում էին լռության սրտին,

և սարսափահար,

լսում ձորի մեջ դոփող զրնգող մարդկանց քայլերը։

Եվ խումբը թափով ճամփա էր գնում։

Մակար ծերունին,—

թիկնավետ լայնքով, բեղերը սրած, հեռավոր գյուղից

դուրս եկած ասպետ, երազկուն ու վեհ

մի խիստ Դոն֊Քիշոտ՝

կռվան խոյի պես առաջ է ընկել

ու առել կրծքին ճամփի ոլորուն, անհայտ գիշերը։

Նրա ետևից,

կայծկլտող աչքով անտառի ոգի՝ ոտքերը կամաց

ձյունին է տալիս մոլեռանդ Սեյտոն։

Հետո, սեղմ շարքով,

դյուցազներգական աստվածների պես՝ գալիս են ահա,

չերքեզ փափախի վարսերը երկայն գլխին թափ տալով՝

ռետինե մարմին և կապույտ աչքեր՝ եռուն Ռուբենը,

նորման իշխանի խարտյաշ մազերով՝ Մանուկ Շենըկին.

գունաթափ Չոլոն, եզան պես ուժեղ, բիբերի շուրջը

կարմիր երակներ՝ կռվազան Ախոն.

ըմբիշի նման ցատկռտող Հարոն, կարշնեղ Զավենը.

Հոնքերը կախած, աչքերը քուրա՝ Հովան ֆեդային։

Ձյունը տնքում է նրանց քայլերի համառ թափի տակ։

Ոչ ոք չի խոսում։

Այս հերոսները, զվարթ ձեռքերով, նետել են ընդմիշտ

անհայտին բախտի

իրենց սրտերի կատաղի բազեն։

Նորածիլ լուսնի բարակ մանգաղը լեռան ետևից

փորձում է հնձել խավար երկնքի տատան հասկերը,

և ամեն մեկը, իր վտանգալից կյանքի սահմանում,

նստում է մի ձի, հրեղեն թևերով բոցավետ մի ձի՝

գնում հեռավոր հուշերի աշխարհ։

Ոչ ոք չի խոսում։

Հովան ֆեդային, արյուն տեսած մարդ, իր ժողովրդի

մոլեռանդ սիրո քաղցը բերանին,

զոհվելու պատրաստ ահեղ խաչակիր՝

քայլում է լռիկ, տրեխների ծայրով տրորում է մութը

թանձր գիշերվա։

Երբեմն միտքը —

ամեն մի վայրկյան սպառնացող մահի արծաթ աչքերը

դեմքին առնելով — պտույտ է գալիս վաղուց հեռացած

իր Տատրագոմի երազի վրա։

Երերող մոմի դալուկ բոցի պես՝

ուրվականացած և ճառագայթուն՝ հանկարծ, ցցվում է

Սանայի դեմքը՝ ձորը եզերող Հովանի առջև։

Լքումի վայրկյան։ Սառը կախվում է բեղերի ծայրին,

և նա, բարկացած, ձյունին է զարկում իր ձեռքի մոսին,

թափահարում է իր ծանր բաշը։ Ֆեդային պետք չէ

իր ուխտը դրժի հուշով իսկ աղոտ։ Որպեսզի մոռնա՝

քթի տակ կամաց երգ է մռմռում։ Վերքը բացվում է,

և ահա նորից, ժայռի ետևից, լուսնո սուր ծայրը

կպչում է քարին, կայծեր արձակում և նոր մի տեսիլք.—

Սանան լուսավետ ամպի մեջ փաթթված, դժբախտ ու նիհար,

իր մեծ աչքերով նայում է նրան։

Հովանի սիրտը ընկնում է վանդակ, սեղմում թևերի կաթող արյունը,

կտուցը տնկում, փակում աչքերը։ Ի՜նչ գեղեցիկ է, ծաղկած ծառի պես

հովի տակ թրթռուն։

Սանան, հե՜զ Սանան...

տաք հացի նման, բերանի մեջը սիրո և վշտի

բառեր է ծամում։ Կրծքի տակ բացված դալար արտի մոտ

մի հիմար սոխակ

դայլայլ է ասում։ Փափախը ուժով սեղմում է գլխին։ Ծնոտը քսում է

թևերում սեղմած հրացանի ծայրին՝ ինչպես հովիվը

գառնուկին մատղաշ։ Չորցած կոկորդը ուղեղի խորքում

որսում է մի հին սրտմաշ մեղեդի՝

ուր սեր է ասված, լքման տառապանք և ճակատագիր։

Բայց մեկ էլ ահա, առաջի շարքից,

Պարոնը կատղած նայում է ետև և խստիվ ձայնով,

«Ճըժեր, շա՜ն տղաք. ի՞նչ է՝ քնել եք. քամին մեզանից

առաջ է անցնում»։

Եվ խոր ձյունի մեջ

խումբը դոփում է և ցատկռտելով ճեղքում գիշերը,

անցնում օխտը սար, հասնում Շուշնամերկ,

և խուզարկելով երկնքի ճամփում դժգույն մի աստղի

ուղեկորույս լույսը՝

լուսաբացի հետ գլորվում է հովիտ,

գրկում արևի կարմիր փունջերը

և նոր ուժ առած՝ ուսերի վրա սառած քրտինքը թափահարելով,

հսկա Կուռտիկի կողն է մագլցում,

ճանկռտում ժայռեր

և թավալվելով նետվում զառ ի վար,

որպեսզի շուտով, Ծիրընկատարի ահեղ բարձունքից,

համարձակորեն, հալածե ներքև ժողված թշնամուն։

Ձյունը տնքում է նրանց քայլերի համառ թափի տակ։

Հայոց լեռները, արևով լցված երկնքի գրքում,

կարդում են դարի ահեղ հեքիաթը

և ամեն էջի երերող կողքին՝ կպցնում են վշտի

արյունած մի աստղ։ Հետո շարժվում են,

իրենց բերանը լեցնում են հովի խուլ հառաչանքով

և ման են գալիս՝ շվարած խմբերով,

հալածված, դժբախտ փղերի նման։

Մի լեռան գլխին կանգնել են հայեր։

Այրված դեմքերով, ցեխի մեջ կորած, հոգնած, շնչասպառ,

բայց վառ

ցասումով հսկա և կատաղությամբ.—

սպասում են նրանք։

Պարոնը պառկած, հեռադիտակով,

կարմրած աչքերը նետել է ներքև և սիրտը կպցրել

ամեն մի քարին։ Այնտեղ, դաշտի մեջ, տաճիկ զորքերի

ուժեղ վաշտերը գյուղերի շուրջը օղակ են կապել։

Խաչերի կրծքին գնդակ է մտել, և երդիկները

պառկել են մեռած։

Խարույկների շուրջ՝ խմբված են զորքեր

և մարդիկ զինված։

Մի քանի շներ։ Անցնում է մի սպա,

ոտից քարշ տալիս պսպղուն մի սուր։ «Ո՞ւր են հայերը»։

Հսկա լռություն։ Ձյունը թաղել է ձևերը մարդկանց.

ձորը կլլել է բոլոր ձայները։

Սակայն, ականջը եթե կպցնեք

սառած ու լռիկ հայոց հողերին —

Սիփանա կողմից

մինչև Սասնա մոտ,

մինչև Խարբերդի,

մինչև Տավրոսի հեռավոր ծայրը,

լեռների հսկա թոքերի մեջը, կշարժի փեթակը

ահեղ ձայների։ Պատմության պատռած

շրթերից կելնեն սուր աղաղակներ.

և հողերի տակ բազմահարկանի գերեզմանները

մեծ դղրդոցով կիջնեն անդունդներ։

Կոտրած ձեռքերով, դողահար ծերեր բարձր կճչան.

և մայրեր սպանված՝ ճեղքված արգանդը,

արյունաթաթախ դրոշակի նման, կցցեն նորից անհունի գլխին։

Խումբը սպասում է։

Մի քարի վրա, առանձին կծկված, զինվոր Մակարը,

հրավառ աչքերով, դողում է, դիտում՝ կարծես մեծ տոնում

նա պիտի պարի։ Մյուսները չոքած, ժայռերի ետև,

շոյում են մոսին ու գայլերի պես նայում են դաշտում

այրվող ֆեսերի խմբերին ցրված։

Ամեն մի փամփուշտ իր զոհը ունի։ Ամեն մի վայրկյան

մի ժամ է երկար։

«Ձեզ տեսնեմ, քաջե՛ր»,— և խմբապետը հրաման է տալիս։

Լեռան կատարից համազարկերը,

թիթեղին կպչող կարկուտի նման, տեղում են ներքև,

և խոր ձորերի արձագանքները

թմբուկ են զարկում։ Լճի երեսին, որսի ժամանակ

նստած բադերի երամների պես, թշնամին շվարած

վազում է չորս կողմ՝ պատերի ետև ապաստան փնտրում։

Ոմանք փռվել են երեսի վրա և դեմքը տվել

արյունած ձյունին։ Հստակ է սակայն, թե ինչպես շփոթված

թուրք սպաները հրաման են բոռում,

վազում, աղմկում,

հետո խումբ առ խումբ, գալիս են առաջ

և համազարկին համազարկով պատասխան տալիս։

Վաշտը օձի պես սողում է դանդաղ, հետո նետվում է

ժայռերի ետև, ցրվում, ետ վազում,

ու համառ շարքով,

քարերի գլխին օղակ է կապում՝ մագլցում վերև։

Ֆեդայիները, վայրի այծերի ճկուն շարժումով,

փոխում են դիրքը, կրակում, վեր ցատկում, և կատաղորեն

հնձում թշնամու սեղմած շարքերը։

Միայն Մակարը,

ծերացած խոյը, կռվում է մենակ անդնդի եզրին,

արյունաթաթախ, թուլցած ձեռքերով, և էլ ուժ չունի

տեղից շարժվելու։ «Մակա՛ր, վեր արի»։ «Դուք գացեք, տղաք,

դեռ փամփուշտ ունեմ»։— Եվ վերջին թափով,

ասլանի նման, ահավոր ու մեծ, նա հարվածում է

մոտեցող զորքին, իր վիրավորված բերանը ծռում,

դուրս թքում արյուն, հայհոյանք ու ոխ, կանգնում ուժասպառ

ոտքերի վրա՝

քաջասրտորեն վայր նետվում անդունդ։

Թող այլ երկրերում հնչե ոսկեձայն Ռոլանի փողը։

Զեն ու զարդերով, սրերով փողփող և կորդակներով

թող առաջանան ասպետները ժիր Կարլոս Մեծի,

և դղյակներում,

նուրբ պրինցեսները թող երգ հառաչեն,

լուսե ձայներով, հերոսի համար։

Հայոց լեռների դաժան վայրերում, միայն ձորերի

ոգին է դժգույն,

որ իր գլուխը զարկում է քարին և կաղկանձելով

թավալ է գալիս։

Արևամուտի վառված հողմերը նետվում են չորս կողմ,

արագ թպրտում՝ պեղում ձյունի մեջ խոր գերեզմաններ։

Ծերուկ Մակարի փշրված մարմնից արյուն է հորդում,

և մահը նստած, մոմե ձեռքերով, մարում է կամաց

նրա աչքերի երկրային լույսը։

Հեռվից Սասունը

իր բազուկները բախում է հուժկու

իջնող երկնքին և, ծանր ձեռքով,

պատռում ամպերի բոցավետ ճամփան։

Գիշերը

խարազանում է լեռը։ Որջերում թաքնված,

ֆեդայիները մաքրում են մոսին և գրկախառնվում

աստղերի հետը։

Այնտեղ, դաշտի մեջ, թշնամիները,

իրենց հաղթության ամոթը սեղմած գունատ երեսնին,

վերադառնում են քանդված գյուղերը և քաշկռտելով

Մակար հերոսի խոշտանգված դիակը,

տանում նետում են բաց հրապարակը։

Նրանք չեն տեսնում,

թե ինչպես Վանա ծովում ընկղմած

սրբերը բոլոր

ալիքների հետ նետվում են ափը

և ոռնում քամու սանձերը բռնած՝ սուրում են արագ

Հայոց աշխարհում,

ու աղոթքների մի դարձպար դառնում դժբախտ հերոսի

շիրիմի առջև։

Լեռների հսկա մագաղաթներում գծված ու ներկված

նահապետները, ոգիները քաջ, թագավորները,

վանքերից ելած դալկահար ու խեղճ

հայ Մարիամները՝

ծունկի են գալիս։

Հովիտների մեջ, երկաթե քայլով՝

կայծկլտող ու վառ սաղավարտներով՝

ահա անցնում են լեգենդաները,

ու հայ պատմության

թափորը հսկա, դուրս եկած մթին

դարերի խորքից,

անցնում է լռիկ ու նորից մտնում

մեծ խորհուրդների աշխարհը պայծառ։

Ցուրտ մի գիշեր է։ Հեռագրաթելերի ծռված սյուները

խուլ հառաչում են։ Արջը իր թաթը ուժով խփում է

հրավառ աստղերի շարժվող փեթակին

և ցավից ոռնում։

Ձորը կրկնում է

այդ ձայնը ահեղ, և երեք անգամ քամին զարկվում է

երկնքի դռան։

Մակար ծերունին, տրեխները մաքրում, մտնում է երկինք։

4

ՍԱՆԱՆ

Խնձորենու ծանր ճյուղը զարկվում է խրճիթի դռանը։ Ամառվա ձեռքերը տաք են։ Երբեմն հովը հարբում է և՝ կարմիր ատամները բաց արած, վազում։

Միրգը աղմուկով վայր է ընկնում։

Լքված իր տան առջև կանգնած՝ տխուր, տրտում՝

այրվող պղնձե ժայռերին է նայում Սանան,

ճեղքված լեռան միջից սահող լերկ ճամփին է նայում Սանան,

դալար դաշտին, կապույտ ու խոր երկնքին է նայում Սանան —

ինչպե՞ս եղավ, ինչպե՞ս եղավ,—

չի հասկանում ոչինչ։

Բնից ընկած թշվառ ճնճղուկ՝ երեխա է այրի։

Թևերի վրա վիշտ է ծալվել,

աչքերի մեջ վիհ է ընկել,

մինչ խրճիթի շեմի առջև,

թպրտալով,

սողում է մեծ մի հառաչանք։

Տատրագոմի ճաղատ գլխից բոց է թափվում։

Ճամփի ծայրին,

ծանր փոշու ամպերի մեջ, ճռռան մի սայլ վեր է քաշում

աղմկալից մի ձանձրույթի դիզված բեռը։

Լեռը մերկ է։

Մեծ շները պառկել են լուռ, և հավերը կտցում են

ստվերը։

Իսկ Սանայի սրտում տխուր փորել են խոր

մի գերեզման և թևերի շուրջն են անցրել մի ժանգոտած

ծանր շղթա։

Ի՞նչ է Սանան,— ֆեդայու կին, ընդմիշտ մեկնած

ողջ մի մարդու դժբախտ այրի, գյուղի ճնշիչ նայվածքի տակ

քայլող մի շուք՝ մենակություն և հիշատակ։

Տարիների թշվառ գամփռը, կոտրած ոտքով,

ցատկռտում է իր մթագին երազների հոտի առջև,

նայում սարի խորշերի մեջ անձայն քայլող ողբերգության,

ականջ դնում ձորերի մոտ ոռնող ձայնին և սպասում։

Շալը գլխին, աչքը տնկած ճամփաների օձաոլոր և խաբուսիկ

սահող շուքին,

շուրթերի մեջ ճիչ մի դժգույն ուժով սեղմած՝ Սանան սիրտը

ման է ածում խոր լռության խոպան դաշտում,

դնում ձեռքը գոց ճակատին, նայում, փնտրում.

— Ամա՜ն, անցո՛րդ, լեռան գլխից երբ կանցնեիր՝

հայդուկների խումբ չտեսա՞ր։ Մարդիկ ասին, քրդի սարի

գյուղերի մոտ կռիվներ եղան և իմ էրիկ զինվոր Հովան

հոն էր անշուշտ, արդյո՞ք զարկին, արդյո՞ք մեռավ...

Եթե ողջ է,

գոնե խաբրիկ չուզե՞ց ղրկել Տատրագոմի հարս Սանային։

— «Քույրիկ, վալլահ, բան չիմացա։ Հովիվները բան չգիտեն։

Ըղորդ է որ կռիվ եղավ՝ համա, ովքե՞ր ընկան, մեռան

և ո՞ւր գացին մեր կտրիճներ՝ ոչ ոք գիտի։

Օրը օրվա փեշը բռնեց։

Գյուղի մարդիկ, պաղած ու հեզ աչքերով,

իրենց ծռած ուսերի վրա քուրջի կտոր շարժելով,

ամենօրյա աշխատանքի բեռը տարան և կապարե հոգսը դաժան։

Սանան տրտում,

տաշտի առջև լվացք արավ, մացառ ժողվեց անտառի մեջ

և դռնեդուռ մուրաց հացը —

ու կոտ մի ոսպ, փեշ մի ձավար։

Օրը օրվա փեշը բռնեց։

Ձմռան անվերջ գիշերներին, երբ մուրացիկ, խեղճ աստղերը

սրսըփալով մտնում էին փլած ամպի խրճիթից ներս,

և սարերը իջնում էին գյուղի փողոց և ման գալիս

աղմկելով,—

Սանան կծկված օջախի մոտ, իր դալկահար, լուռ հրեշտակի

ձեռքն էր բռնում բոցակիզված

և դողալով մտիկ անում՝

երդիկներից գաղտնի իջնող հյուրերին։

Այնտեղ ներսը, իր մսերի մեջը նստած աշխարհում՝

վառ աչքերով մեկն էր քայլում, բախում դուռը լուսե մի տան,

ցցում մութը

և վեր ելնում

երակների սանդուղքներով։

Բակում, չորցած թփերի մեջ, քամիները վառում էին մի խարույկ

ու սողկտում։ Լեռը դանդաղ

երերում էր, և մրրիկը ուժեղ բռունցքով

հարվածում էր ժամի զանգը՝

մղկտալով գլորվում մի ձոր։

Հետո, լսված հեքիաթներից, դուրս էր ցցվում հանկարծ մի կին՝

մկան աչքեր, սրածայր ծնոտ, ձեռքին ավել

և առջևից մի բոցավետ երկայն գոգնոց։

Մտնում էր ներս,

փափուկ քայլով, հռհռալով պտույտ գալիս

և դժոխքի թոնիրներից ժողված կրակով

քաշում մի գիծ,

ցանում խոսքեր բլմբոցիկ

և կուզ եկած՝

պարում մի պար գեհենական։

Սարսափահար, փաթաթվում էր իր հրեշտակին

Սանան

և երազի բարձի վրա առատ նետում խոր գիշերը

վարսերի և լայն բացված իր աչքերի

լույսը տրտում։

Հաճախ նաև,

քնած ժամին, երբ իր մարմնի սարսըռագին

լուսանցքների առջև կանգնած թուխաչ մի ստվեր

սրինգ էր ածում, և արծաթե զանգակները

հնչում էին մեղմատատան,

ու իր ուռած կրծքերի մեջ

ոսկեկատար հասկ էր ծաղկում,—

մեկ էլ քամին, հուժկու զարկով, իր խրճիթի

ծռած դուռն էր թափահարում, ճռնչալով վար էր նետում

կողպեքը թույլ

և բարկացած մտնում էր ներս։

Սանան վախցած,

ցատկում էր վեր, կանչում շուքը սրբերի.

և դողահար ձեռքերով

հրում, փախցնում ձյունաթաթախ լեռան հյուրին։

Ապա չոքած, նա քսում էր իր ճակատը դալկահար

գոց երկնքի պատերին

և ժամերով աղոթում։

Զինվոր Հովան էլ գյուղ չեկավ։ Լուր չխաբրեց, փող չղրկեց։

— Ամա՜ն, ախպե՛ր, լեռնեն անդին,

մարդս տեսա՞ք։ Տատրագոմի հարս Սանային մի բան չասի՞ն։

— Դե քեզ ասինք՝ մարդ չտեսանք։ Տեղդ նստիր, սպասի՛ր հանգիստ։

Տարին տարու փեշը բռնեց։

Հույսը կտրած, էլ հարց չտվավ, էլ աչքերից հովիվների

գաղտնիք քաղել չաշխատեց.

Սանան լռեց։

Անցան գնացին քանի՜ ամառ, քանի՜ ձմեռ։

Հիմա,

թզուկ թփերի վրա, նորից ահա, պարս են տալիս

գյուղի նիհար ճնճղուկները։

Կովը գոմի բացված ճեղքից,

իր թրթռուն ռունգերով, ներս է քաշում բույրը գարնան։

Հովը վառ է։

Մինչ տանիքի վրա կանգնած՝ արյունթաթախ լույսերի

ծովն է սուզում իր գագաթը, և կանչ կանչում աքլորը։

Ծիծաղում է Տատրագոմը։

Կուժը ուսին,

թավշե սալոր աչքերով,

հոնքերը սև ոլոր կամուրջ, կուրծքը ուռած առագաստ՝

Սանան աղվոր՝ լիճը ընկած արևի պես՝

պսպղալով և մեղմաճեմ,

չինար բոյի ստվերն է նետում

տղամարդկանց աչքերին և մրգերով ծանրաբեռնված ծառի նման

նազ երազով երերում։

Իր զիստերի թրթռացող հմայքի համար, իր հոլանի

բազուկների և դուրս ցցված ստինքների

անրջային պերճության հետ

հաղորդվելու համար ընդմիշտ՝

շատեր պիտի ցանկանային զոհել կյանքը իրենց ջահել։

Բայց ֆեդայու կնոջ հանդեպ ո՞վ կարող էր

նայվածքով իսկ մեղանչել։ Ո՞վ կարող էր հետը խոսել

կամ աչքերի միջից քաղել բոց մի դալուկ...

Ֆեդայու կին՝

գյուղի պատիվ և հիշատակ շատ սրբագին։

Միայն ծերուկ քահանան, հաճախ կանգնած շեմի առջև,

խորհրդավոր ձևերով, լեռների մութ ողբերգության

լուրն էր բերում և պատռտած փափուչները

տրտմորեն քաշքշելով՝

հեռանում։

Ոչ մի ուրիշ այր չէր գալիս Սանայի մոտ։ Չլինի թե գեշ

մի բան մտածեն...

Իսկ գարունը աճում է։ Հողմը զարկում է կալը,

և վայում է աղավնին վայրենի։

Ցեխը, ձյունը,

պիծակը դեղին, բարդիների ջերմը արծաթ

և հացը սև՝ հողի ոսկե շրթունքներից պոկած խմորով

թխված —

Սանայի երակներում՝ հուր, ու գինով սողունների երամներն են

նրանք դիզում։

Ամեն գարուն՝ մի բուռ ծաղկած բոց է տալիս.

ամեն ամառ՝ խորքում մարմնի տառապագին,

պտուղների եռուն ու խոլ հյութն է շարժում.

ամեն աշուն՝ նրա սրտի մեջ պայթող նռան ճիչն է նետում.

ամեն ձմեռ՝ ոսկեհեքիաթ երազների թաքուն ու լուռ

բույնն է բացում։

Զեփյուռի տակ սրսփացող վարդենու պես,

այնպես, ինչպես կարմիր գինով մինչև ծայրը լցված բաժակ,

լուսաճաճանչ քչքչանքով եռող հրաբուխ.

ինչպես գարնան

բուրումնավետ պարտեզի մեջ թաղված մի հով.—

Սանան, հմայված, անտառի մեջ

ման է գալիս

հազիվ ոտքը գետնին տալով՝

սահելով։

Կանգ է առնում ու թրթռուն ռունգերով

շունչ է քաշում։

Ինչքա՜ն քաղցր է

ամառային տոսախների բույրը ուժեղ։

Արևի բոցկլտացող ձեռքերից երամ֊երամ հուր է թափվում,

և օդի մեջ շիկագանգուր՝ արծաթաձայն

բզեզներ են աղմկում։

Ի՜նչ լավ օր է։ Կարծես կրծքին

մի նռենու ճյուղ է ընկել։

Ոտքերի տակ ծով է տատան, ամեն մի քայլ

վայր է նետում մի խենթ կոհակ, և թանկագին ակունքներով

ծածկված օձեր՝ իր իրանի շուրջն են պլլվում և թափ տալիս

բազուկների ծառը հասուն։

Ինչքա՜ն քաղցր է

ամառային տոսախների բույրը ուժեղ։ Կարծես մեկը

իր ոտքերին, կրակով հյուսված,

գուլպաներ է հագցրել և ուսերին նետել մի շալ

բոցակիզված։

Կարծես մեկը իր կրծքերի պարտեզից

վարդ է քաղում և շրթերի աղբյուրից սեր է առնում։

Սիրե՜լ, սիրե՜լ...

Ծառերի տակ, դալար խոտի գիրկը ընկած,

թավալվում է և կես նվաղած, այտը քսում թավշյա գետնին

և ձեռքերի տենդը նետում դալար եկող խոտերին։

Ապա հանկարծ, ինքն իրենից վախենալով, ցատկում է վեր,

վազում գյուղի եկեղեցին

և քարերի վրա փռված, կարմիր ու վառ շրթերով,

փսփսում է Աստվածամոր ականջին

մի աղոթք.—

«Աստվածամե՛ր, լուսիդ մատաղ, սրտիդ ղուրբան։

Դու, որ մայրն ես վիրավորված զավակների,

գրկիդ մեջը արյունթաթախ թավալ եկող վշտերի.

ինչպե՞ս ասեմ, որ հասկանաս, ներես, ուժ տաս...

Դու, որ մայր ես տխուր, լռիկ և վշտավոր հարսերի.

դու, որ մայր ես լքված, հորթուկ աղջկանց.—

աչքիդ ղուրբան, գթա՛, գթա՛ արգանդիս վառ.

գթա՛ սրտիս, գթա՛ քաղցր երակներիս»...

Կիսախավար եկեղեցու պատի վրայից,

շալի մեջը փաթաթված, պառավ մի կին,

սուր նայվածքով, Սանայի վառ աչքերից

հուր է քաշում,

և շուքերը ման են գալիս անհանգիստ։

Սանան չոքած՝

համբուրում է քարը ժամի

և անորոշ փոշու մի համ բերանին,

երերալով դուրս է գնում։

Գյուղի մարդիկ՝ ֆեդայու կնոջ

նայում են խոր, գաղտնիք պեղող նայվածքներով,

աչք են անում մեկը մյուսին,

հազում, թքում

և չիբուխից երկայն շունչով

ծուխ քաշում։

Երբ աքլորի առավոտյան կանչը կարմիր

լեռան գլխից արագ անցնող բոցակիզված նավերին

ցույց էր տալիս Տատրագոմի փարոսը հիր,

և ծառերի ճյուղերից՝ աղմկալից երգ էր հոսում,—

Սանան վաղուց ճամփա ընկած, հուշիկ քայլով,

մագլցում էր կողը լեռան, իջնում էր ձոր,

և անտառում փայտ էր դիզում։

Թփերի մեջ արշալույսը կրակ է մաղել սրնգաթոր։

Թռչունների այրվող, մետաղ ձայներից

և լայն փռված ամպերից՝

մի ալ֊վալա, կարմիր լալա,

քող է ընկել սարերի վրա։

Սանան մենակ, կաղնիների պսպղացող կանաչի տակ,

լցված սրտից բաժակ֊բաժակ

հույզ է բաժնում

և երգ երգում, մելամաղձոտ և թավ ձայնով։

— Ո՜վ բախտ, ո՜վ բախտ, մաշեցի աչքերս իմ

ճամփաները նայելով.

վիզս ծռվեց ուրիշների դռան մոտ.

սիրտս մնաց ինչպես կաքավ վիրավոր,

ինչպես մորթված մի խեղճ ճնճղուկ,

ինչպես այրի մնացած լորիկ։

Քանդվի գահը սուլթանի —

յարս գցեց սար ու ձոր.

լույսս առավ դուշմանը,

հոգիս տարավ ասլանը։

Քանդվի գահը սուլթանի...

Ու Սանայի ձայնը տխուր հեծկլտում էր անտառի մեջ

ու թևարկում լալաթրթիռ, ինչպես զարկված,

իր երամին հասնել փորձող, կուրծքը պատռած, վայրի մի բադ։

Տերևների շշնջոցը վայր է թափվում

և հովի հետ՝

նրա գույնզգույն շրջազգեստի ծալքերի մեջ

և եռացող

փեթակի մեջ կրծքերի՝

կամաց խաղում։

Սանան լռում, կանգ էր առնում հմայված,—

դա ի՞նչ բան է.

կանաչ ձայնը անտառի

և ոտքի տակ՝ խոտը բոց է,

քարը՝ կրակ։

Ո՞վ կարող է հասկանալ անտառների մեջը ապրող

գաղտագողի ոգիների խորհուրդները։ Ծառերի

ձայնը ծպտյալ ո՞ր սրտի մեջ ջահ չի վառել,

ո՞ր երկնքից ամպ չի քաղել, ո՞ր գանգի տակ

երազների լույս չի թաղել։

Սանան լռում, կանգ է առնում հմայված։

Հետո կծկվում —

գույնը նետած և դողալով —

կարծես ուրիշ մի աշխարհի արձագանքի

կոհակներ են փշրվում։

— Ո՜վ լե, լե, լե, հայու աղջիկ.

ո՞վ է քաշել պատը սրտի,

ո՞վ է սիրո սահման դրել։

Ձիս արագ է հովի նման,

ձեռքս վարժ է կռիվների —

քուրդ եմ թիկնեղ և ականջիս

բարակ ոսկե մի օղ ունեմ։

Ո՜վ լե, լե, լե, հայու աղջիկ,

դեմքիդ վրա լույս է ընկել։

Ես քեզ համար առնեմ գոտի

հարուստ ու մեծ ակունքներով.

Շիրազի լայն խալիներով

շինեմ մի թախտ

և մեր շեյխի կնոջ նման —

Ո՜վ լե, լե, լե, հայու աղջիկ,

քեզ տամ պատիվ, անուշ շերբեթ

ու վառ սրտիս նուռը քամեմ

Ստամբոլի բաժակի մեջ,

Քամեմ ու տամ խմես, հուզվես,

ո՜վ լե, լե, լե, հայու աղջիկ։

Սանան վախցած ուզում է շուտ գնալ, փախչել։

Այդ ձայնը թավ՝

տերևների միջից սահող

դողդողացող լույսի պես՝

երազների հմայք է սփռում աչքերում։

Կարծես հնչուն անտառի

ամեն կողմից ոգիներ են դուրս գալիս

ու ոսկեզօծ շղթաներով

կապում սիրտը ու կաշկանդում քայլը տատան։

Այտերի վրա վարդ է կախվում,

և կրծքի տակ, ալիք֊ալիք, հուզումներ են փոթորկում։

Երբ ծառերին կպչելով, խրխնջացող ձիու վրա՝

թամբած նախշուն կարպետներով՝ դուրս է գալիս

քրդի տղան և իր թավշյա, սալորագույն աչքերով

նայում է նրան, Սանան նվաղած՝

վայր է ընկնում։

Անտառի մեջ ոգիների

աղմկալից և հռհռուն մրրիկներ են բարձրանում։

Ամեն կողմից

բոց է ելնում։

Լեռների նեղ կածաններով ձին թռչում է։

Քուրդը ուժեղ բազուկների մեջ է սեղմել

Սանային։

Մտրակում է ձին.

լեռը փախչում է։

Իսկ ետևից, թևը տնկած, վազում է

հրեշտակը վիրավորված։

5

ՄԱՀԸ

Կապարը զարկվել է տատրակին։ Վերքը մտել է երգի մսերի մեջ, և երկինքը վայր է գլորվել՝ թևը ծռած։

Որսորդը վազում է, թռչունի թպրտացող մարմինը ձեռքերի մեջ է առնում և արագ շարժումով վիզը քաշում։

Գինեմոլի տղու հիվանդ ձեռքերի պես,

սարսռում է օդը աշնան.

երերալով քայլում, ցատկում —

պղնձե գլուխը զարկելով

լեռան կողին

և մատերի զրնգացող բոժոժները՝

դաշտերին։

Կովերի թեժ շրթունքներից

կրակ է կաթում։

Սեպտեմբերը ձորը լքել,

դուրս է եկել —

հագել բրոնզե չարուխներ,

երկար չուխա

և գուլպաներ բոցակիզված՝

ման է գալիս բարկացած

և մտրակով՝ հյուսված դեղին բոցերով՝

մտրակում է պարտեզները

հրավառ։

Լեռը լեռան հոնքերի տակ լույս է փորում։

Ճամփան.

տմույն երկինքների քողը առած,

ժայռի կարծր կողից ի վար՝

սահում է,

և դաշտի շուրջ ոլոր գալով

թափ է տալիս կրծքի փոշին

և մագլցում

դեղին մի բլուր։

Բլրի վրա՝ ճերմակ մի տուն և բարձրաբերձ

մի կաղամախ։ Չորս ոտք բաղչա և քարե մեծ

մի նստարան։

Մի վարդենու

դժգույն թփի առջև նստած,

թախծոտ դեմքը հառած հեռուն,

Սանան՝ գլխին կարմիր լաչակ

և ձեռքերին հինցած ոսկու գույնի հինա.—

նայում է լուռ

և մղկտող իր աչքերում

սեղմում

տխրալալուկ հովը աշնան։

Նայում է լուռ, բլրին, լեռան,

հորիզոնի ծայրին ընկած Տատրագոմին

և իր սրտի վիհում պառկած անասելի

վշտի խաչին՝

վերքի նման արյունած։

— Յավրում, աշո՛ւն, ասիր, ախպար,

կարասներիդ գինով հրավառ

ինչպե՞ս եղավ, որ վառեցիր, գինովցուցիր

սիրտս տկար։

— Յավրում, քույրի՛կ, ես խոմ չէի, այլ իմ ախպար,

իմ մեծ ախպար Պարոն Ամառ —

տվեց սրտիդ հրակեզ մի ջահ

և շուրթերիդ բոցե բաժակ։

— Յավրում, աշո՛ւն, ասիր, ախպար,

ինչո՞ւ բախիր զանգին հրաշեկ և հոգեթով՝

ընկար գիրկս թավալվելով։ Ամա՜ն, ինչո՞ւ

մսերիս մեջ թրթռացիր և թևերիդ

խայտող հուրը զարկիր կրծքիս՝

արյունեցիր։

— Քույրի՛ կ, ամա՜ն, ես խոմ չէի, այլ իմ ախպար,

իմ մեծ ախպար Պարոն Ամառ, արևավառ։

Սպասիր վազեմ, լեռան ետև, ճաճանչների կարավանի

առջև ընկած իմ մեծ ախպոր հասնեմ, հարցնեմ...

Եվ աշունը բաց է անում թևերը հիր և շնչասպառ՝

աղմկելով, մղկտալով՝ սուրում արագ

և ոսկեմուգ իր ձեռքերը քսում սարին, պարտեզներին

և գյուղերի տանիքներին մերկ ու տափակ։

Տատրագոմում, այգեկութի եղանակին, իբրև սուգի

և ցասումի մեծ մի նշան՝ երգ չեն երգում, պար չեն պարում։

Ցվիքների եզերքին կծկտում են ճնճղուկներ։

Փողոցներում՝ փոշի և թրիք, ոտաբորիկ երեխաներ,

քամու միտինգ։

Սանայի լքված, փակված խրճիթի մոտ գամփռ է նստել

և երկարած ոտքերի վրա սեղմել գլուխը մտահոգ։

Հարևան շինականի պառավ կինը — Բուիկ Դեդեն —

Լվացք է անում տաշտի մեջ և փրփրացող օճառի հետ

շարժվում դես֊դեն, ջղայնացած թևը ծալում՝ փրփրում։

Շուրջը՝

կանանց պառլամենտ և հավերի կչկչոց։

Գոգնոցների տակ խաչկապած ոսկրոտ ձեռքեր

և շուրթերի շուրջը փորված ատելության և նախանձի

երկայն գծեր։

Կարծր խոսքեր՝

կարասի տակ քացախ դարձած գինու նման՝ կծու, լեղի։

— Հո՛ղը գլխին։ Լույս չտեսնի՝ պաղի, մեռնի։ Աղիքները չորանա՜ն։

— Արգանդի մեջ օձ բուսնի։

— Վա՜յ մեզ, վա՜յ մեզ... Հայու կնիկ՝ քրդի լաճի հետ փախչի՜...

— Իի՜, իի՜... Վա՜յ, վա՜յ...

— Ա՛յ անհավատ, ա՛յ անամոթ, ա՛յ աննամուս...

Եվ զայրացած, խաչ են անում, սուրբ Սարգսի փեշը բռնում,

բեղը քաշում և վհուկի ձևերով,

քարը ճեղքված ջաղացի պես, աղմկում։

Մի քիչ հեռվում, մեյդանի մեջ, տղամարդիկ —

ծեր ու ջահել, կատաղորեն,

իրենց ծալված բռունցքների կոճղը տալով լեռներին,

չիբուխների ճպոտներով օդն են զարկում

և վառվռուն աչքերով ժայռը փորում։

— Թող մեծավորներ, թող քահանան, վարդապետը, ով որ ուզե՝

Տատրագոմի անբիծ դեմքեն մուրը հանե...

— Բա մեր պատիվ կրնա՞ տանիլ, բա մեր սարի կտրիճները

կրնա՞ն տանիլ... բա Հովանը տղամարդու աբուռ չունի՞...

— Է՛ն, է՛ն բոզը... Է՛ն, է՛ն դևե ելած ձագը... էն, էն, էն, էն...

Եվ ձորեձոր, և սարեսար, և գյուղից գյուղ՝

սրտերի մեջ դիակ է ցկնում մի կանաչ իժ —

սողում, սուլում, ջղայնացած պոչը զարկում

ու թունավոր, երկայն լեզուն քսում թափած արյունին։

Լեռներից վար, լեռներից վեր, դաշտի ծայրում,

խորխորատի ստվերից կախված, բլրի ծոցին լռիկ թաղված,

գյուղերում՝

ամառային միջօրեի ճպուռների ճռռոցի պես՝

սմքած խալխը սարերի

մրթմրթում է, խռպում, դավում,

պատռած տրեխը զարկում գետնին և թուքի հետ

լեղի ու սև բառեր թքում, և սրտերի փոթորկահույզ

պղտոր լճից

ափին հանձնում փտած կոճղը և քարը լերկ

ատելության։

— Է՛ն, է՛ն բոզը... Է՛ն, է՛ն, դևե ելած ձագը...

Այդ սեպ ու սև բարձունքների մարդիկ համառ,

որոնք հաճախ բիրտ թշնամու առջև կծկված,

իրենց վախկոտ և կեղծավոր ժպիտներով

և ոչխարի հեզ աչքերով

նայում են հլու՝

հանկարծ մի֊մի գայլ են դարձել.

— բա մեր պատիվը կրնա՞ տանիլ —

մի֊մի առյուծ.

— բա մեր սարի կտրիճները կրնա՞ն տանիլ —

և արյունոտ նայվածքներով՝ հանուն խաչի, հանուն ազգի՝

ուզում են զոհ, պատիժ և մահ։

— Տո, սա՞ պես բան... Տափը ճղվի մե՛ջը մտնի...

— Տատրագոմի հարս Սանային պետք է մորթե՛լ...

— Պետք է խաչե՛լ ժայռի գլխին...

— Պետք է նետել խորխորա՜տը...

Ու ձայների մռլտացող, խժժուն ու խուլ արձագանքը,

թափառական ղողանջի պես ման է գալիս սողոսկելով,

ցատկում, կաղում,

լեռներին է խփում գանգը,

երկայն ու սուր մագիլներով ճանկռում հողը,

ագռավների երամ կազմում և դողալով՝

գնում թառում

հայդուկների խորշի առջև։

— Տնաշեննե՛ր, ի՞նչ եք լռել... ազգի սրտում մո՛ւթ է թառել...

Տատրագոմի ծերուկ գլխին սո՛ւգ է ընկել... Մեր քաջ զինվոր

Հովանու կին՝ փախել գացել, քրդի տղու հետն է նստել։

— Բա՛... թա՛... Սանա՞ն... Քրդի տղա՞...

Կարծես մի ռումբ

Պայթեց հանկարծ։

«Սանա՞ն... Սանա՞ն»...

Հովանը լուռ խածեց ձեռքը,

հետո նայեց ինչպես կատղած ցուլը մուժին

և արյունած աչքերով

քամված դեմքը հառեց լույսին։

Սանա՜ն, Սանա՜ն... Մի կաղկանձող, վնճող մի ձայն

քերեց սիրտը՝ դողաց թոշնած տերևի պես,

ու շուրթերը ծերացան,

և բերանի ճիչը սարսռուն՝

խզվեց, կակազ։

Սանա՜ն... Սանա՜ն... Խմբապետը կախեց գլուխը,

սեղմեց բռունցքը և հեռավոր մի նայվածքով չափեց սարը։

Զինվորների շարքերի մեջ մրրկահար դիզվեցին

մեծ զայրույթի

աղմկալից ալիքները։

Հրացանների կոթերի տակ

թնդաց հողը։

«Բա՛... Թա՛... Սանա՞ն... Քրդի տղա՞»... Եվ հաղթանդամ

կրծքերի վրա,

հովից ծեծվող կաղնու նման,

մի ահավոր ծիծաղ շարժվեց,

և բոցկլտող վառվեց մի կրակ։

Մութ էր։

Իսկ Սանան նստել է խրճիթում

Շիրազի կարպետով զարդարված,

ձեռքերին դրել է հինա,—

ճակատին իմպերիալ ոսկի

և վզին կախել է մարջան։

Ճակատին իմպերիալ ոսկի,—

ծալպատիկ նստել է հայուհին՝

զազրելի աչքերով քրդի

առջևը նստել է Սանան

և լսում է երգը հրաձայն։

Նա դրել է ձեռքը այտին,

զազրելի աչքերը փակել —

երերում է իրանը կամաց,

տառապում դեմքը սփրթնած,

հառաչում է ձայնը քրդի։

— Այս գիշեր լուսինը արծաթ

քարայծի ոտքերից բարակ

բոժոժներ է կախել զնգուն,

և լեռան կատարին լուսե

նստել է մի ստվեր ոսկեթագ։

Ես երբեք իմ կյանքում չեմ տեսել

այդպիսի մի գիշեր զգլխիչ,—

իմ հոգին, լեցուն բաժակով,

չէ ըմպել երբե՛ք իմ կյանքում

այդպիսի մի հրավառ երազ։

Ո՜վ, լե, լե, անուշ սիրական,

լինեի լուսնո ճառագայթ

և կրծքիդ պարտեզում դողդող

թաղվեի մահով հավիտյան,—

ո՜վ, լե, լե, անուշ սիրական։

Ճակատին իմպերիալ ոսկի.—

նստել է ծալպատիկ Սանան.

ինչպես մի դալուկ թագուհի։

Իր սրտում բացվել է մի վիհ,

մի զգացում անորոշ և սև։

Նայում է գազել աչքերով

սիրածի երազկուն երեսին

ու սեղմում մարջանը վզի,

կոտրտում մատերը նրբին,

հառաչում հառաչանք մի խոր։

— Սարերի կատարին այս գիշեր

ձայներ են սողում պղնձե.

երևի քարայրում մի խավար

ճգնավոր է մեռել մենակյաց,

և լուսինը տնքում է կամաց։

Չե՞ս լսում, ամպեր են անցնում

և տանում մարմինը սրբի.

լուսաթոր նրա ձեռքը կախված

բախվում է լույսին անհունի

և փշրում ապակին աստղի։

— Ինչե՞ր ես ասում, ո՜վ, լե, լե,

դողում է մեծ ոսկին ճակատիդ,

կախվել են հոնքերդ ներկված,

քամվել են շուրթերդ վարդե,

լցվել են աչքերդ հրով։

Ա՛ռ մորթված գառնուկը սրտիս,—

բառաչող գառնուկը մատաղ

և ասիր ինձ սերդ հրաշուրթ,

ամոքիր հոգիս իմ ծարավ.—

ա՛ռ մորթված գառնուկը սրտիս։

Իսկ Սանան լռում է, լսում,

նայում է տենդոտ աչքերով

լեռների կածանին սողուն.—

իր սրտում բացվել է մի վիհ,

մի զգացում անորոշ և սև։

— Սիրական, դուրս նայիր, մի տես,

չլինի՞ թե քո ձին մատղաշ

սմբակով վարդերին զարկե

և դեղին արյունով աշնան

պարտեզի ծառուղին ներկե։

— Ինչե՞ր ես ասում, ո՜վ, լե, լե,

ես կապել եմ գոմում իմ ձին.—

այդ լուսնո վարսերն են ոսկե,

որ ընկած նռենու գլխին

խաղում են զվարթ քամու հետ։

— Չգիտեմ, չգիտեմ ինչո՞ւ —

դողալով կրկնում է Սանան —

այս գիշեր լսում եմ ձայներ,

գաղտնագող մոտեցող ձայներ՝

լեռներից, պարտեզից, դաշտից։

— Մի՛ վախիր, անուշ սիրական,—

ես ունեմ զարդարուն հրացան,

Բեյրութի պողպատե դանակ

և ունեմ կռացած մի սուր՝

Ստամբոլի փաշայից նվիրված։

Ես ոչինչ չեմ տեսնում դրսում։

Թող կանչե աղավնին վայրի,

շշնջա աշունը տխուր՝

թող վայեն հավերը լալկան —

մի՛ վախիր, տուր սերդ բոցե։

Բայց Սանան լսում է հստակ՝

պարտեզում քայլում են կամաց

և խոսում են մարդիկ թաքնված։

Լսում է հստակ ու որոշ՝

պարտեզում քայլում են կամաց։

Սարսափով նայում է քրդին

և մարված ձայնով փսփսում.—

— Լսում եմ ձայներ պարտեզում,

եկել են մարդիկ վրիժառու,

թաքնվել են, խոսում են ծածուկ։

— Եկե՞լ են մարդիկ վրիժառու...

Թող տեսնե՛մ ովքե՞ր են փորձում

իմ տո՛ւնս, պատի՛վս պղծել։

Տո՛ւր պատից իմ սուրը կռացած՝

թող տեսնեմ ովքե՞ր են եկել։

Բայց հազիվ դուրս եկավ դռնից՝

շարժվեցին ստվերները արագ,

փայլեցին սրերը մութում,

և քրդի կոկորդից մի ճիչ՝

խռլտաց և ընկավ գետնին։

Կանգնեցին ահեղ նայվածքով

լեռների խստադեմ մարդիկ,

բռնեցին ձեռքից Սանայի՝

դուրս տարան խրճիթից քրդի

և տարան ոլորուն ճամփով։

Ու քայլեց կես մարած Սանան՝

ճակատին իմպերիալ ոսկի

և վզին արյունած մարջան։

Հագել էր զարդարուն գուլպաներ,

և ընկել էր գլխին մի շող։

Երերող լեռների կածանով

զարկում էր ոտքերը քարերին,

քսվում մացառին խայտող

ու քայլում՝

թևահատ տատրակի քայլերով։

Ոսկեմուգ և երկայն մատերից —

Սանայի ձեռքերից պսպղող —

թառամած մի լույս էր վար թափվում,

մղկտում էր ճառագայթը լուսնո.

այտերից արցունք էր վազում։

Ետևից գալիս են մարդիկ,

զայրացած և խոժոռ աչքերով

նայում են ետևից մարդիկ։

Մինչ ժայռը ղրկել է մի հով —

խփում է կրծքին Սանայի,

քաշում է վարսերը թափված,

ծեծում է նրա դեմքը գունատ։

Ետևից գալիս են մարդիկ

զայրացած և խոժոռ աչքերով.

իսկ վերը, երկնքի կամարից

լուսինը՝ պղնձե սկավառակ՝

շարժում է շուրթերը արծաթ,

նայում է հարսին հուսահատ։

Նայում են աստղերը հրակեզ,

խածնում են նրա սիրտը վշտոտ,

լալիս է երկինքը ամբողջ,

լալիս են սարերը դժբախտ։

— Ախպե՛րք ջան, ինձ ո՞ւր եք տանում,

ղուրբա՜ն ձեզ, ինձ ո՞ւր եք տանում,—

հեծում է, պաղատում Սանան,

զարկում է ձեռքերը կրծքին,

քաշում է վարսերը իր սև։

— Քայլի՛ր շուտ ու լռե՛, պոռնի՛կ,—

բոռում են ետևից մարդիկ

և նայում խոժոռ աչքերով,

երկաթե ուսերով մարդիկ։

— Ա՜հ, ո՞ւր է հրեշտակը պաշտպան,—

հեծում է, կանչում է Սանան.—

ա՜հ, ո՞ւր է հրեշտակը լուսե։

— Այստե՛ղ եմ, ասում է մի ձայն,

ցավում է աջ թևս կոտրած,

կաղում է ոտքս արյունած,

վաղուց է վազում եմ քեզ հետ՝

կաղում է ոտքս արյունած։

Բռնում է ձեռքից Սանայի,

կաղում է, հևում ու տնքում՝

հրեշտակը խոնարհ երկնքի,

հրեշտակը դժբախտ սրտերի։

Իսկ ճամփում հեռու երկնքի

ճռռում են սայլերը՝ լցված

պսպղուն աստղերով լուսե

և ճերմակ ձայներով լուսե։

— Ինձ ո՞ւր են տանում, հրեշտա՛կ,

ա՜հ, ասիր, ինձ ո՞ւր են տանում,—

հեծում է, լալիս է Սանան,

հառում է աչքերը իր լայն,

նայում ճամփին երկնքի։

Հրեշտակը քայլում է անտես,

ասում է ձայնով իր ծածուկ.

— Քույրի՛կ իմ, լռենք և սպասենք.

տե՛ս, ճամփում հեռու երկնքի՝

ճռռում են սայլերը՝ լցված

պսպղուն աստղերով լուսե։

Եվ աշնան սրսըփող գիշերը

վազում է սարի կատարին,

գգվում է կրծքին Սանայի,

քաշում է վարսերը առատ,

ծեծում է նրա դեմքը գունատ,

դափում է տենդոտ մատերով

ճակատի իմպերիալ ոսկին,

արյունած մարջանը կրծքի։

______

Այն առավոտ բուք էր դրսում, և լեռների

աստվածները ծանրաքայլ

անցնում էին բարկացած և կատաղի,

ոռնում էին ու բոռում այն առավոտ։

Կիսախավար խորշում կանգնած զինվորների դեմքերի վրա

մրրիկը սուր ակոսել էր կնճիռներ,

և մի ծանր լռություն

քարե ոտքը զետեղել էր սրտերում։

Տատրագոմի հարսը, դժգույն, խելագարված և դողահար,

կանգ էր առել պատռված գուլպաներով,

թշվառ ու խեղճ —

կանգ էր առել թշվառ ու խեղճ

և շրթերի սրսըփացող

ծայրից կախել պաղատագին խոսքերի

բոցը պլպլան։

— Ես սիրեցի... մե՞ղք է սիրել... Ես ոչ ոքի երդում չտվի

մնալ այրի, մնալ մենակ, ընդմի՜շտ մենակ... Ես սիրեցի,

մե՞ղք է սիրել...

Մինչ Սանայի ձայնը հնչուն, արծաթ թևով, վիրավորված

թռչունի պես թպրտում էր, զարկվում քարին

կիսախավար խորշում սմքած լռության՝

մունջ հրեշտակը բուքի միջից սուրող գացող

աստվածների փեշն էր բռնում

և աղերսող բառերով

օգնություն էր խնդրում։

Հովանը լուռ, ատամների տակն էր առել բեղի ծայրը,

սեղմել բռունցքը։

Կարծես սիրտը՝ կրծքից զարկված

մի երեխա՝ վայր էր ընկել և արյունած շուրթերով

մա՜յրն էր կանչում։

Սանա՜ն... Սանա՜ն... Նրա նշաձև,

երկայն ու կուռ թարթիչների տակը վառված աչքերում

երազանք էր կայծկլտում։ Նրա կրծքերի տենդը դյութիչ,

բազուկների հո՛ւրը ոլոր և գեղեցիկ ձա՛յնը արծաթ

և սփրթնած դեմքը հրավառ... Սանա՜ն... Սանա՜ն...

Հովանը լուռ, ատամների տակն էր առել բեղի ծայրը,

սեղմել բռունցքը։

— Ես սիրեցի... մե՞ղք է սիրել... Ես իմ գյուղից դեռ երեխա

Հովանի մոտ նոր հարս եկա... Թողեց գնաց և վե՛ց տարի՝

էլ գյուղ չեկավ, լուր չխաբրեց, չհարցրեց...

Լեռան մարդիկ, շարքով կանգնած, նայում են վար՝

սայլը քաշող եզան նման նայում են վար.—

Խոժոռ, համառ։

Այն առավոտ բուք էր դրսում, և սարերի

աստվածները ծանրաքայլ

անցնում էին բարկացած։

Եվ շատ չանցած, հրաման տվին՝ կանգնել դրսում և սպասել

դատաստանին։

Բուք էր դրսում, ցուրտ էր սաստիկ,

և Սանայի դողդողացող ուսերին՝ վայր էր ընկել

իր վարսերի գիշերը սև։

Կանգնել դրսում և սպասել դատաստանին —

Հրաման տվին։

— Յավրո՜ւմ, հրեշտա՛կ, ես ի՞նչ արի, ես սիրեցի, մե՞ղք է սիրել...

Թևը ծռած, քաշքշելով, հրեշտակը

դանդաղորեն կաղաց.—

— Ո՛չ մի աստված չի հասկանում,— ասաց,

նորից՝ դանդաղորեն կաղաց։

Այն առավոտ բուք էր դրսում, և ժայռերի կրծքին ընկած

մի թիթեղե ամպ էր շարժվում և մղկտում։

Այն առավոտ, երեք հոգի, Հովանի հետ երեք հոգի,

մռայլ, քանդված դեմքերով,

խորշից ելան

և Սանային ասին՝ գնանք։

Ասին՝ գնանք, և վառվռուն ու կայծկլտող նայվածքներով,

խիստ նայեցին։

Մի քիչ հետո, երբ պատռտված գուլպաները գետնին տալով

և իմպերիալ

ճակտի ոսկին դողացնելով, Սանան հասավ

լեռան ետև և կանգ առավ գունաթափած.—

այն առավոտ երեք հոգի, Հովանի հետ երեք հոգի

եկած մարդիկ,

դուրս քաշեցին կռացած սրեր

և բոռացին.

— Դե՛, աննամուս, կինդ խփի՛ր...

— Էրի՛կ... Հովան...

Եվ Սանայի մազերի մեջ լացավ մի հով,

և կրծքերը սրսըփացին ու կուչ եկան։

Հովանի մութ աչքերի վրա մի ֆոսֆորե լույս էր քայլում,

ձեռքը բոցե տենդ էր սեղմել։ Ուզում էր լալ,

բոռալ, կանչել,

գլուխը ժայռին խփել ուժգին,

զարկել սուրը իր մղկտող, դժբախտ կրծքին, մեռնե՜լ, մեռնե՜լ...

— Էրի՛կ... Հովա՛ն, դու որ... դու որ...

— Տո՛, անաբո՛ւռ,

ի՞նչ ես սպասում... խփիր՝ կնի՛կ...

Լեռների մեջ աղիողորմ մի ճիչ ընկավ

ու սողկտաց թպրտալով։

Հովանը շուտ

արյունթաթախ սուրը նետեց,

նայեց չորս կողմ և կաղկանձեց։

Հետո, վազեց խելագարված քարայծի պես,

խզված ձայնով երկայն բոռաց երկնքի դեմ

և արյունած ձեռքերով զարկավ դուռը սարերի...

Բուք էր դրսում։

Հայոց դաժան լեռների վրա

աստվածները քայլում էին բարկացած։

———————

ԱՐԱ ԱՍՏՎԱԾ

Խաղ գուսանական

ԱՍՔ ԱՌԱՋԻՆ

1

Մեներգողը

Մայր Անահիտը, երկու ձեռքերով, սեղմեց իր մարմնին

Նշենու ծառի ճյուղը սրբազան

Եվ ծնավ Արան։

Արան՝ արևի հրաթափ լույսի

Հրեղեն թիավար,

Արան՝ աստղերի հոտը պահպանող սրնգահար հովիվ,

Արշալույսների նռան գինիով հարբած տեսանող,

Արան՝ թևավոր ցուլի եղջյուրներ հագած խոլ ոգի,

Արան՝ գարունը ոսկե շողերով պեղող և հերկող

Բյուրեղյա արոր,

Արան՝ բողբոջի աճը պաշտպանող ցողաթուրմ վահան,

Կախարդանք բանող բույրասփյուռ ռեհան,

Արան՝ վառ ոգի և աստվածություն։

Մայր Անահիտը, երկու ձեռքերով, սեղմեց իր մարմնին

Նշենու ծառի ճյուղը սրբազան

Եվ ծնավ Արան։

Ողջունենք նրան, ողջունենք նրան։

Վիպասանը

Երբ արևելքի սահմանի ծայրին թափվող մշուշում

Բացվեց երկնքի լուսաշող դուռը,

Եվ ծովի մի կարմիր

Սահեց սարերի սարսռող կատարին —

Ամպերի միջից դուրս թռավ մի գունդ,

Շրջեց, ոլորվեց,

Տարածվեց անծայր, կանաչ մի հրդեհ՝

Երկիրը հայող մագլցեց լուսե աստիճաններով

Եվ այլափոխվեց։

Հանկարծ հովերը

Վեր թռան խմբով.

Զարկին ամպերին վարդե թևերը,

Շաչեցին կամաց

Եվ, Արարատյան դաշտի վրայով,

Ճախրեցին, թռան փայլատակելով։

Գունդը վայր իջավ, որոտաց, ճեղքվեց

Եվ հրավառվեց։

Բոցերի միջից դուրս եկավ Արան։

Նրա հետ միասին

Դուրս եկան նաև

Ոսկե թևերով չորս շուն հրածին։

Արան գեղադեմ

Աստված էր վսեմ,

Այր էր վեհաշուք, խորունկ աչքերով՝

Լվացված երազի խոր ծովով կապույտ։

Ճկուն, ներդաշնակ, ձիգ սոճի մարմնով —

Գանգրահեր և շեկ։

Արևածագի լճում թաթախված

Իր քայլերի տակ

Փթթող լույսերի շառայլ էր շաղվում,

Եվ իր իրանը

Վեր էր սլանում

Ավյունով լեցուն բարդու ծառի պես։

Նա իր աջ ձեռքում բռնել էր ծաղկած մեծղի մի աղեղ

Եվ ակունքներով զարդարված գոտուց

Կախել էր բոցեղ, ոսկենախշ մի սուր։

Երբ Արան իջավ բացվեց գարունը։

Խիստ անտառներում սոսի և նոճի

Խուլ հառաչանքով խոսեցին կամաց։

Հակինթ և արծաթ ապարանջաններ

Կախած հովերը՝

Դաշտերի վրայով սուրացին արագ,

Եվ պարտեզներում նշենիները բարձրացան ոտքի,

Ե՛վ տատանվեցին, և՛ սարսռացին։

Արտը արթնացավ։ Ամեն մի արմատ մի կանթեղ վառեց։

Բուրաստաններում ոսկեթափ մի վազք ճիչեր արձակեց։

Փթթող տնկերի ծիլերի վրայից բոց արյուն կաթեց,

Եվ մեղուները՝ զմրուխտ մանգաղով,

Հնձեցին բացվող վարդերի թույրը։

Հարբած գարունը

Ներս մտավ, կանգնեց ծաղկած ձեռքերով։

Կանաչ արտերը շողուն մետաքսներ փռեցին չորս կողմ

Եվ խշխշացին։

Գառան բառաչը խառնվեց շուշանի հեծկլտանքներին։

Ծնվեց սմբուլը, և լալազարը,

Քրմապետ և մոգ,

Նայեց բախտավոր, ծիծաղուն, անհոգ։

Երբ Արան քայլեց՝ երկիրը ցնցվեց։

Մասիսի գլխից մինչև Հրազդանի շառաչող ափը,

Զորեղ ոգիներ, հողերի տակը, մուրճերը զարկին

Թնդող, շառաչող սալերի վրա,

Եվ մեր գետերը

Սուրացին արագ և վայր թափվեցին գոռում֊գոչումով։

Արտույտը երգեց, կաքավը կանչեց,

Եվ արագիլը՝ լայնաթև թափով,

Վեր ելավ կախվեց։

Արան աղեղը բարձրացրեց, լարեց։

Կանչեց շներին և մտավ անտառ։

Երբ մտավ անտառ՝ խիտ սաղարթներում

Ոսկեշարժ և խուլ փոթորիկ քայլեց։

Ձայներ թնդացին։ Կարծես երջանիկ

Եվ հարբած մի հով

Տրորեց ու շարժեց ծաղկման կանաչ ծով։

Լսվում է անտառի խարշափը, շների հաչոցը, հեռվից հնչող շեփորների կանչերը։

2

Վիպասանը

Արայի մասին, շարեցին երգեր,

Նվիրեցին զոհեր,

Եվ բագինների առջևը մարմար

Առասպելեցին ձայներով հրավառ։

Երբ զոհ մատուցող դանակը քրմի

Մխրճվում էր եղջրավոր այծի

Խլրտող բկին՝ ժայթքող արյունը

Բոսոր գետակ էր կազմում դաշտերում

Եվ կակաչների թագը հրկիզում։

Երբ աղոթքների խոսքերը կախարդ

Վեր էին ելնում և հորիզոնի

Վրայից սավառնող ամպերին բախվում,

Որթատունկերը արթնանում էին

Եվ կանաչ ծիլեր նետում արևին։

Մի գուսան

Արան ներկա էր բոլոր վայրերում։

Լեռների ծաղկած լանջերի ծոցում

Նա սրնգահար և աստղահմա

Հովիվ էր պարթև և մոգ երազի,

Արտերի միջում ակոսներ բացող,

Խոփի ատամով հողերը հերկող,

Եզների գլխին հարայ֊հե՜յ կանչող

Նա վեհ վարող էր —

Լայնաբուռ ձեռքի արագ շարժումով

Հունդերը նետող մեծղի ցանող էր։

Եզների մայոց։

Նրա լույսը ցնցող ներկա էր նռան

Կարմիր շրթերով բացվող ծաղիկում,

Նշենու թրթռուն ճյուղերի վրա,

Ծիրանի լեցվող, հյութեղ մսերում

Եվ խնձորենու ճերմակ բոցերում։

Արան ներկա էր բոլոր սրտերում։

Գլգլացող աղբյուր։ Կուժերն իրենց ուսերի վրա կրող հայ աղջիկներ։

Երբ լուսաբացի շողերի տակին

Թաքնված աղբյուրի զուլալ ջրերը

Մեծ սափորներով տուն էին տանում

Հայ աղջիկները,

Նրանց կրծքերի, նրանց այտերի,

Թավշե աչքերի սարսռուն տենչանքում

Արան ներկա էր։

Նա էր վեր հանում քողը հարսների

Եվ նրանց տանջող շփոթ երազից

Նա էր կառուցում բյուրեղյա դղյակ,

Արյունով սիրո ողողում նրանց։

Նա էր, որ ջահել աղեղնավորի

Ժիր բազուկներում տաք պողպատ հալում.

Նրա աչքերը լեռների շնչով,

Պայքարի համար, մաքրում, լվանում։

Ուրիշ մի գուսան

Երբեմն հրեղեն ձիան վրա նստած,

Նա նետի նման վազում էր, սլանում

Լեռան լանջերի զառիվերներով։

Թռչող այդ ձիու վառ սմբակները

Որոտի նման թմբկում էին,

Ժաժ տալիս լեռան անհարթ կողերը

Եվ արձագանքվում ժայռերի գլխին,

Ու կիրճերի մեջ, խորխորատներում։

Երրորդ մի գուսան

Արան բնության բեղմնավոր թափի,

Ծաղկածլումի լույսը չէր միայն —

Նա խորախորհուրդ, գերագույն ուժ էր։

Ոգու կշեռք էր, ներդաշնակություն —

Հիմնական պարի սկզբնասկիզբ շեշտով

Տոգորված շքեղ մի աստվածություն։

Պարի եղանակներ։

Երբ ցանքերից հետո, արևամուտին,

Շինական, հովիվ, աղջիկներ, կանայք

Շողերի գծով շուրջպարում էին —

Արան այնտեղ էր։

Նրա գեղակարկառ

Սոսու պես ճկուն, սլացիկ մարմինը

Սարսռուն ոստումի ալիք էր դառնում,

Աջ ու ձախ նետվում։

Եվ վերջալույսի

Լայն պատմուճանը ուսերին գցած՝

Նա միանում էր ոսկե նվագին։

Այդ վայրկյաններին ամեն ինչ լռում՝

Լսում էր նրա ոտքի դոփյունին

Եվ շարժումների թևավոր ճախրին։

Տավղահարների բարձր նվագը

Հոսում էր կանաչ դաշտերի վրայով

Եվ ծաղիկների թարմ բաժակները

Լցնում ճաճանչող գինիով հույզի։

Արան պարում էր։

Լույսերի բոսոր ոտքերը կամաց

Վեր էին սլանում լեռների վրայով

Եվ ոգիները՝ երազով հարբած,

Սավառնում էին

Իրիկնամուտի աստղերի միջով։

Ամեն մի կույսի սիրատենչ սրտում

Նա թագավոր էր։

Նա, որ պիտի գա,

Հրավառ շրթերը տա իր շրթերին —

Նա, որ իր ծաղկուն, պայծառ գրկումով

Պիտի իրանը սեղմի ստինքներին

Եվ գորովալի, կրակոտ շոյանքով

Պիտի իր ծարավ վարդը արյունի։

Արան պարում էր։

Սև հողերի տակ արթնանում էին

Ծաղկող ուժերի շռինդ վազքերը։

Դաշտերի վրա ծով էր տառապում,

Ե՛վ այգիներում, և՛ պարտեզներում

Անձայն ձայներով բաբախում էին

Նոր ծաղկումների կանաչ սրտերը։

Արան պարում էր։

Ոսկե այդ պարը

Ցնցում էր ամբողջ Հայոց աշխարհը։

ԱՍՔ ԵՐԿՐՈՐԴ

1

Մեներգողը

Գարուն արածող վիթի աչքերը

Լեցվում են կանաչ երազանքներով —

Հարբած մի քամու թեթև ոտքերը

Ծածկվում են ոսկե, կայծկլտող ցողով։

Արևի հրատապ ճառագայթներում

Սրվում է սրտի սուրը մոգության,

Եվ լեռը տանող արահետներում

Քայլում է փառքը նոր աստվածության։

Ա՛հ, թող կամարը եղանակների

Բանա ամպերում իր լայն աղեղը,

Եվ ձեռքը ուժգին անմահ հերոսի

Վառի իր նետով սիրո կանթեղը։

Շրթերին տարած բաժակը գինու

Լցվել է բոցեղ մրրիկի համով —

Ակոսում թաղված սերմերը հլու

Պայթում են խեղդված, խուլ աղաղակով։

Աստղը փոխում է տեղը իր լույսի

Եվ սլանում է երկնքի վրայով,

Որպեսզի բախտի կենտրոնը փոխվի —

Բևեռը բևեռ որոնի հույսով։

Ես բաց եմ անում թևերը իմ լայն

Եվ ընդունում եմ հեղեղը գարնան,

Որ փոթորկել է տիեզերքը համայն —

Սիրո բոցերով կիզել Արային։

2

Մեջլիս է։ Ծես։

Առաջին գուսանը

Կեսօրվա պահին, երբ Արան հեծած

Իր երիվարը, կայծակի նման

Անցնում էր լանջով Արագած լեռան

Արոտատեղու արծաթե շերտով

Վազող աղբյուրի հառաչող ափին —

Նա հանկարծ տեսավ արևը ոսկուն

Խառնած մի տեսիլք։

Գեղանի, նրբին,

Վազող աղբյուրի հոսանքում նստած,

Շիկահեր և մերկ մի աստվածուհի

Լվացվում էր հանգիստ։

Արան իր ձիան սանձերը քաշեց՝

Նայեց, հիացավ։

Նոր արեգակի

Հրալույս ծովից իջած տեսիլքը

Պսակված էր բոսոր, դեղին շողերով,

Ե՛վ իր թևերից, և՛ ստինքներից

Ճրագ էր սահում, ծփծփում օդում։

Նոր ծլած վարդի բարակ շրթերը

Սարսռում էին, և իր վարսերը

Այրվող հարդի պես ծածկում ուսերը։

Վինի մի հառաչ։ Թմբուկի մի զարկ։

Երբ հանդիպեցին նրանց աչքերը՝

Աղբյուրը լեցվեց գուրգուրանքներով,

Արտի մեջ խաղաց արծաթե մի հով,

Տողերով ծածկված ծաղկաթփերը

Իրար մոտեցան, դողացին կամաց,

Եվ անտառները բողբոջող ձայնով

Մեղմ հառաչեցին։

Արան վայր իջավ՝

Ուզեց մոտենալ։ Աղջիկը ջրից

Դուրս նետվեց արագ, նետեց ուսերին

Մի շղարշ կապույտ։ Նրա աչքերից

Կայծեր վայր ընկան և պլպլացին։

— Հեռացիր, գնա, մի՛ համարձակվիր,—

Գոռաց նա հուզված և ցասկոտ ձայնով

Եվ ջրի ափից թեթև ոստյունով,

Հեռացավ, վազեց։

Թեթևաոտն Արան դուրս նետվեց,

Առաջը առավ այդ հրաշք աղջկա —

Նրան իր լույսում բռնեց, բանտարկեց։

— Հե՜յ, աղջիկ հրատես, մի՛ փախչիր այդպես։

Ես քո արևիդ աղբյուրը գիտեմ,

Կրծքերիդ վառված աստղերը գիտեմ,

Ինչ դու ես՝ ես եմ։

Անահիտ իմ մոր գուրգուրանքները,

Կախարդանքները և քո վարսերը

Ներկա են իմ մեջ ծննդյան օրից։

Ահա փթթել է, ծաղկել ու բացվել

Մեր զույգ սերմերի պայթած արյունը

Բոլոր վայրերում։ Պետք է մեր ծառը

Դալար ճյուղերը նետի երկնքին,

Աճի, զարգանա, իրականանա։

Նա այդպես ասաց,

Աղջիկը կամաց

Գրկեց, վեր առավ,

Զետեղեց նրան իր թամբի առաջ —

Մտրակեց իր ձին։

Ամեն կողմից լսվում է վազող ձիան սմբակների ձայնը։ Վարը կանգնած ծիսակատարները շուրջպար են բռնում և խմբերգում։

Ամբողջ այդ օրը երկիրը լեցվեց

Լեռից լեռ թռչող Արայի ձիու

Վրնջյուններով։

Գարունը ցնցվեց։

Ոսկե մատներով տրորեց ծառերը,

Բույսերի ծոցում հակինթ զետեղեց

Եվ ծաղիկների բուրումով հարբեց։

Մեներգող

Տե՛ր Արա,

Իմ շրթերիս արմատները

Հասնում են քո սրտիդ տենդին

Եվ աճում են լույսերով։

Արտ և սար խորասուզվում են քո մեջ

Եվ երգիդ աղբյուրից

Խմում զովությունը առավոտվա։

Աշխարհը հնչում է ինչպես շրջող մի գիսավոր։

Զմրուխտը խառնվում է հրին,

Եվ տարածությունը այլափոխվում է։

3

Վիպասան

Թագվոր֊թագուհի իջան պալատը՝

Շինված արևի լուսե քարերով

Եվ ցցված բլրի ծառազարդ գլխին։

Շենքը այրվում էր բյուրեղի նման —

Փղոսկրե դուռ ուներ, մարմարե պատեր,

Աշտարակ ուներ վերամբարձ, սլացիկ,

Առյուծ և վիշապ քանդակներ ուներ,

Ուներ որթենու և նռան զարդեր։

Երբ լուր տարածվեց թագուհու մասին,

Նրա հուր֊հրաշք աչքերի մասին,

Նրա գեղ այտերի կրակի մասին,

Բացված կակաչի շրթերի մասին —

Յոթ օր յոթ գիշեր հարսանիք արին։

Խրախճության ձայները։

Կարասներ բացին հոտավետ գինու,

Ծառերի տակին սփռոց փռեցին —

Կերան, խմեցին, զարկին փանդիռը

Եվ երգ շարելով՝ պարեր պարեցին։

Լեռների կողմից հովիվներ իջան՝

Աստղերով լեցված վառվռուն աչքերով,

Իջան քրմերը, մոգերը հայոց,

Գառներ և եզներ զոհեցին բազում,

Կերան, խմեցին։

Առաջին ժայթքող

Եզան արյունի վառ հոսանքի մեջ

Նրանք թաթխեցին երկայն կարմիր թել՝

Թագվոր֊թագուհուն վկա կանչելով,

Կոչեցին ոգին արգասավորման։

Ժիր ջահելներից,

Թագվորի համար,

Թիկնապահ խմբեր ընտրեցին շուտով,

Ընտրեցին նաև գեղանի քավոր,

Որպեսզի կտրի իր ձեռքի սրով

Խնձորը՝ ծածկված մեխակ ու մեղրով։

Տաք ձիեր հեծած երիտասարդներ

Խաղեր խաղացին դաշտերի վրայով

Եվ դեպի երկինք ուղղած աղեղով

Սրածայր նետի տարափ թափեցին։

Ասին, կանչեցին։ Ասին, թե Արան,

Անահիտ տիկնոջ ոսկեծին տղան,

Ուժն է սրբազան,

Որով արևը հասկերի սրտում

Աճման բոցեր է զետեղում, վառում։

Թե տերևները իր պատմուճանի

Ալմազ են փթթում, և թե վարդերի

Բույրը և թույրը գալիս է նրանից։

Ասին, թե Արան ոգին է այն մեծ,

Որ հասած նռան արյունի բոցով

Կիզում է կույսի ծոցը հրաթով

Եվ իր առնությամբ՝ ծագի լույսերում

Կյանքեր է ստեղծում և բեղմնավորում։

Ասին, թե Արան բոլոր մայրերի

Կրծքերից հոսող ջերմ է բերկրալի,

Վազքերի միջից վազող կրակ է,

Սիրո սիրասուր, անուշ դանակ է։

Գարունը թնդաց, երգեց, բղավեց։

Երկնքի հրատապ լույսով համբուրված

Ճոխ այգիները առատ ծաղկեցին,

Ակոս առ ակոս ճեղքված արտերում

Բարձրացան կանաչ հասկերի ծիլեր,

Եվ ծաղիկները, դաշտերի գրկում,

Վառեցին խնկի բուրող ածուխներ։

Շինականները

Չորս կողմ հառեցին իրենց աչքերը

Եվ ուրախացան։ Եկել էր ահա,

Ծաղկել և աճել արտերի վրա

Բերքը այս տարվա։

Գոմերից ելած

Անթիվ տավարը՝ ամպի պես աճած՝

Լեռն էր մագլցում, մայում, բառաչում։

Եվ գյուղի մարդիկ իրենց բեղերը

Երկայն շոյեցին,

Ե՛վ ուրախացան, և՛ կատակեցին։

Ի՜նչ մեծ էր, հսկա բերքը այս տարվա։

Թմբուկի, վինի ուրախ ձայներ։

ԱՍՔ ԵՐՐՈՐԴ

1

Առաջին գուսան

Ասեմ՝ լսեցեք։

Բարև տանք հրավառ աստղադաշտերը

Հերկող սայլերին,

Թռչող արևի բոսոր թևերին,

Իրիկունների բլուրներից իջնող

Քրտնած ձիերին։

Ասեմ՝ լսեցեք։

Օջախի առջև նստած ժամանակ

Ձեր զույգ աչքերը տվեք երազին —

Խմեցեք կում֊կում դեպքերի քամած

Ուժեղ և լեղի

Օշարակները։

Ասեմ՝ լսեցեք։

Արա աստծո աճած համբավը,

Նրա դեմքի լույսը, գեղեցկությունը։

Թև առավ, անցավ երկրի սահմանը,

Օտար ցեղերի ականջին հասավ։

Քայլեց դաշտերով, լեռներ մագլցեց —

Դյուցազնավիպեց, ասքի վերածվեց։

Ալան և պարթև, մոսկեր և հատեր,

Ստեպների ազատ սկյութացիները,

Արևածագի բազում տոհմերը,

Տոթ Միջագետքի սևամորթները —

Երազ ներշնչող ոսկե բառերով

Պատմեցին քաջի մեծության մասին,

Պատմեցին նրան, փառաբանեցին —

Զոհեր զոհեցին։

Երկրորդ գուսան

Ասեմ՝ լսեցեք։

Ասորիների անապատ երկրում

Կար֊չկար հզոր, սևավարս և թուխ,

Ամեհի, կախարդ մի աստվածուհի։

Այդ աստվածուհին՝ ամեհի, կախարդ,

Օձի, աղավնու զուգումից ծնված,

Իշտարի կրակե կաթով մեծացած —

Ինքնակալ և բիրտ մի տիրուհի էր,

Մթին աշխարհի հույզերի վիհ էր,

Սրտերի՝ քարայր, սիրո՝ խորխորատ։

Չկար սիրահար,

Որ նրա հրատապ կրքին դիմանար։

Վավաշոտ և նենգ, սրբազան պոռնիկ —

Անապատ երկրի այս Շամիրամը

Սերը քաղում էր հասած մրգի պես,

Խածում, վայելում բոցավառ համը,

Ապա, այլայլված, կատաղած, հրակեզ,

Սրասույր դաշույնը խփում էր սրտին,

Արյունում, սպանում իր սիրահարին։

Օձ էր թունավոր, ճերմակ աղավնի։

Նրա երակներում հոսող արյունը,

Նրա հաստ շրթերի տարփագին դողը,

Նրա մութ կրծքերի բոցե ալիքը,

Նրա պորտը տանջող հուրը, մրրիկը

Խարույկի նման բոցկլտում էին,

Փոթորկում, կիզում իր գիշերները,

Դաշունահարում իր գրգիռները։

Շատ մեղմ արևելյան երաժշտություն։ Մեղր, քրտինք և սեր արտահայտող մի մեղեդիացում՝ ներքին հեծկլտանքով և տարափներով լեցված։

Երրորդ գուսան

Ուշ երեկո էր։

Իր դարատափի

Փարթամ բույսերով զարդարված այգում

Նա լուռ պառկել էր, դիտում էր լուսնին։

Մեծ անապատի կլանիչ տոթ շունչը՝

Տարփով մոլեգնած ծալքերում մարմնի՝

Երազանքների գրգիռ էր հյուսում

Եվ իր աչքերի վառված անդունդը

Հույզերով պեղում։

Երաժիշտները,

Նուրբ շոյանքներով,

Գրգռում էին վինի նրբին լարերը —

Լեցնում պարտեզը զսպված հառաչով։

Կես մերկ թագուհին,

Ոսկե իր թասը սեղմած շրթերին,

Արմավից շինված գինի էր խմում

Եվ լուսնի հրեղեն թևերից ընկած

Հակինթ բոցերի մեջը տառապում։

Հեռվից տարածվող

Մթագնած և լերկ ավազի ծովից

Շոգու և տոթի ամպ էր մագլցում։

Լուռ էր աշխարհը։

Գինին և երգը,

Հրավառ վարդերի, նունուֆարների

Թույնը և բույրը,

Հովահարների թեթև զեփյուռը

Իր երակներում ջերմ էին թափում

Եվ իր մարմինը ցնցում ու լեցնում

Անուշ և փարթամ ցանկություններով։

Սարսուռով լեցված իր մեծ աչքերը

Թագուհին կամաց հառեց երկնքին

Եվ հանկարծ ցնցվեց։

Կամար հոնքերը

Կիտեց և նայեց։

Վանդակի միջում փակված մի թռչուն

Երկայն դայլայլեց։

Երաժիշտները

Խուլորեն զարկին դողուն թմբուկին։

Թագուհին արագ պարպեց իր թասը,

Ծծեց շրթերը և նորից նայեց,

Նայեց զարմանքով հեռավոր լուսնին։

Ի՞նչ էր այդ, երա՞զ։

Թառամած ոսկե ճառագայթներում

Նախ լայն և պայծառ մի արատ կազմվեց —

Մի արատ կազմվեց, կամաց ոլորվեց,

Ապա, ջահի պես, ուժով բռնկեց։

Ի՞նչ էր այդ, երա՞զ, խորհուրդ մի նշա՞ն,

Դևերի նետած գաղտնի մի ուռկա՞ն։

Թագուհու ցնցված մարմինը դողաց։

Ստվերների միջում — նա պարզ տեսնում էր —

Վեր էր սլանում մի աստվածություն։

Ի՜նչ գեղեցիկ էր։

Նրա ձիգ մարմինը,

Ուսերին թափվող դեղին վարսերը,

Կապույտ շառայլով լեցված աչքերը,

Ճկուն իրանը, ոլոր թևերը,

Բարձր ճակատը, շրթերը նրբին

Խենթացնող էին, աննման, հրածին։

Կրակի պես վառվեց սիրտը թագուհու։

Մարմնի ծալքերում խոլաջերմ գինու

Մի ալիք վազեց

Եվ պորտը տրոփեց։

«Թող գան մոգերը, շուտ գան մոգերը»։

Եվ երբ մոգերը

Եկան, կանգնեցին, երկրպագեցին —

Նա վեր բարձրացրեց այրվող աչքերը

Եվ մատը ցցեց, ցույց տվավ լուսնին։

Նայեցին երկայն և պրպտեցին

Լուսնո երեսը, նրա ցից լեռները։

Մեծ քրմապետը աստղերը չափեց,

Փսփսաց գաղտնի մոգական բառեր,

Կոչեց ոգիներ, թևավոր դևեր,

Ապա, աչքերը կես խփած, ասաց.

— Օ՜, մեծ Շամիրամ,

Երկրի, երկնքի անհաղթ տիրուհի,

Այն, որ տեսնում ես, արևի թևից

Ընկած պատկեր է։ Շրջանը լույսի

Արտացոլում է, ինչպես հայելի,

Ճակատագրական տեսիլք մի վսեմ,

Մի աստվածություն, գեղեցիկ, հրադեմ։

Գարո՞ւնն է արդյոք։ Եթե գարունն է,

Պոռթկող սերմերի ծլման ավյունն է —

Պատկերն է Արա կոչված դյուցազնի,

Հարևան տերը Հայոց աշխարհի։

Նայիր, երկնքի մեջտեղը անցնող

Արծաթե լույսի բարակ այն շերտը

Ճամփա է հրատապ, որի բոցերով

Կյանքը անցնում է մահվան սահմանը,

Գնում միանում աստղերի խմբին։

Զոդիակոսի մոտ, Մեծ Արջը, ցնցված,

Գրեթե կպչում է Վիշապի պոչին։

Թռչող Ձիան մոտ կրակներ են դիզված,

Ինչ որ նշան է, որ խեցգետինը՝

Երկիրը Հայոց, պիտի ետ սողա

Եվ քո զենքերի տակը բոցկլտա։

Օ՜, Մեծ թագուհի, ամեն ինչ պարզ է։

Ճակատագիրը

Իր անիվները տանում շրջում է

Կախարդված լուսնի շավիղի միջից,

Փնտրում է Բայը, դարբնում Մակդիրը։

Ապա նա պատմեց, ոգևորվելով,

Արայի մասին, որ արթնացնում է

Գարնան ուժերը, բողբոջների մեջ

Արյուն է դիզում և ինքն էլ՝ հրաշեջ,

Ծաղկում, փթթում է, կյանք առնում անվերջ։

Մեծ քրմապետ

Ասեմ, հայերը

Ըմբոստ մարդիկ են, հոգիով կառչած

Իրենց մեծ երկրին։ Եվ ի՜նչ երկիր է...

Փարթամ, զովաշունչ, լեցված լուսավոր

Այգ ու պարտեզով և ձյունագագաթ

Հսկա լեռներով։

Գուսան

Թագուհու սիրտը բաբախեց ուժգին.

Եվ մեծ աչքերից կայծեր վայր ընկան։

Նա գինու թասը տարավ շրթերին

Եվ կամաց ծծեց։

Շամիրամ

Եթե այդպես է ձեր պատմած Արան —

Ուզում եմ նրան։

Ղրկեցեք նրա մոտ մեծ դեսպաններին,

Հետևորդներով, բազում ուղտերով

Եվ նվերներով թանկարժեք ու նուրբ։

Թող գա բաժանի իմ անկողինը։

Լինի տերը իմ, իմ ամուսինը։

Եթե այդպես է ձեր պատմած Արան —

Ուզում եմ նրան։

ԱՍՔ ՉՈՐՐՈՐԴ

1

Վիպասան

Եվ ճամփա ընկավ մոգ և քրմերի

Եվ դեսպանների մի մեծ շքախումբ։

Զարդ ու մետաքսով ծածկված ուղտերի

Շարանը անցավ անապատները,

Անցավ փոսերը, անցավ ցից և թումբ

Եվ, երերալով ու զրնգալով,

Մագլցեց դանդաղ մեծ բարձունքները —

Հասավ Հայաստան։

Երբ բլրի վրայից,

Ասորիները տեսան ծաղկազարդ

Եվ ոսկեգիսակ հսկա արտերը —

Շոյեցին իրենց ճոխ մորուքները,

Մնացին հափշտակված։

Հունիս էր բոցված։

Հրաբորբ արևը

Իր ադամանդե լուսե թևերը

Վայր էր երկարել,

Ճառագայթների տարածել գետեր,

Բոցով, ոսկիով լվացել արտեր,

Ընկղմել փարթամ բուրաստաններում։

Ի՜նչ տեսարան էր... Հսկա լեռներում

Ձյուն էր և բյուրեղ,

Իսկ վարը, դաշտում՝ կանաչ ջրհեղեղ։

Հասան Արայի լուսավոր պալատ։

Փողեր փչեցին —

Ներս հրավիրվեցին։

Երկայն շապիկներ

Հագած մոգերի շարքի ետևից

Խմբով ներս մտան բազում ծառաներ,

Վայր դրին նվերներն իրենց ուսերից —

Երկրպագեցին։

Հետո ներս եկան,

Արծաթե փարթամ զենքերով զինված,

Կոնաձև, հարուստ գլխարկներ հագած,

Հաղթանդամ և ժիր նետահարները։

Ապա քայլեցին՝ խուճուճ մազերով,

Ծանր գանգուրներ հյուսված մորուքով,

Բարդ օղեր կախած և իրանները

Ոսկեզարդ ու ճոխ գոտիով սեղմած՝

Մեծ դեսպանները։

Արան՝ զարմացած,

Նայեց այդ մարդկանց, նայեց գանձերին

Եվ համբերությամբ լսեց ճառերը։

Մեծ դեսպան

Մեր աստվածուհին,

Վեհ Շամիրամը, նա, որ իր կամքի

Հարվածով ահեղ սարսափ է ցանում

Ամբողջ աշխարհում, հրաման է տալիս

Հով և մրրիկին, տարվա չորս կողմի

Իրար հաջորդող եղանակներին,

Մարդկանց գործերին, կանանց հղիության,

Լուսնի փրկարար մակընթացության,

Աստղերի շարժման, թագավորներին —

Իր մեծ աչքերի ճրագը պայծառ

Նետել է վրադ և ցանկանում է,

Որ շուտ գաս մոտը, բաժանես իր բարձը,

Իշխանությունը, անհամար գանձը,

Իր երկրների հարստությունը։

Վիպասան

Ասաց, բարևեց ու գետին փռվեց։

Արան, զվարճացած, կամաց ծիծաղեց

Եվ այսպես խոսեց.

Արա

Իշտարի հաջորդ, աղավնուց ծնված,

Շամիրամ կոչվող թագուհու մասին

Լսել եմ հաճախ։

Նրան բարև տարեք

Եվ ասեք, որ չեմ կարող երբեք

Լքել երկիրս։

Ես այս հողերի

Ամեն մի ծլող բույսին և ծառին

Կապված եմ մարմնով՝ մարմնով, հոգով։

Իմ երակներում շրջող արյունը

Նրա արյունն է,

Իմ արև լույսս՝ նրա սրտից ժայթքող

Հուզման մեծ թևն է, և սուրս լուսեղ՝

Նրա զորության թափն է մշտահեղեղ։

Իմացեք նաև, ամուսնացած եմ

Հոգուս օղակված այն վեհ Դիցուհուն,

Որի աչքերը մի֊մի ճրագ են՝

Իջած աստղերի ջահերից անմար։

Ձեր մեծ թագուհու երկրի շուկայում

Արմավի ծառը բեղմնավորում են

Գնած վարսանդով։ Ես ծախու վարսանդ

Չեմ կարող լինել, չեմ լինի երբեք։

Շուտ վերադարձեք երկիրը ձեր տոթ,

Լուսնով կախարդված անապատները —

Թե չէ լեռների և անտառների

Մեր ոգիները կարթնանան հանկարծ

Եվ ձեզ կհալածեն։

2

Շամիրամի շքեղ պալատում։ Մոգեր, զինված մարդիկ, սպասավորներ, պահապաններ, ծառաներ։ Դռան առջև շղթայված վագրեր և ստրուկներ։

Վիպասան

Մինչ Բաբելոնում, քաղաք պալատում,

Պատրաստվում էին ընդունել Արան,

Եվ Շամիրամը՝ յուղերով օծված,

Թափանցիկ և նուրբ շղարշներում կորած,

Հոնքերը նախշված, վարսերը ներկված՝

Այրվում էր տենդում անհամբեր սպասման —

Եկան սարսափած իր դեսպանները

Եվ հաղորդեցին սև լուրը մերժման։

Թագուհին շարժեց իր բոց աչքերը,

Կուրծքը վեր թռավ, շունչը ծանրացավ —

Կատաղեց, գոռաց.

Շամիրամ

Թող նոր դեսպաններ,

Ավելի ճարտար պատգամավորներ

Վազեն նրա մոտ և ամեն գնով,

Ամեն խոստումով համոզեն նրան։

Վիպասան

Այս անգամ հեծան Հայոց սահմանում

Գնած նժույգներ։ Թամբեցին նրանց

Հրափայլ զարդերով և մետաքսներով

Պճնած թամբերով և, գիշեր֊ցերեկ,

Արագ սուրացին, հասան Արային

Եվ նորից ստացան նույն պատասխանը։

Շամիրամ

Հրաման եմ տալիս դաշունահարել

Այդ դեսպաններին։ Սյուներից կախել

Հետևորդներին։

Հրաման եմ տալիս

Առնել գանձերի հսկա մի քանակ,

Արձաններ ոսկե, փղոսկրե սեղաններ,

Որ ինձ ղրկած էր Մեծ Փարավոնը —

Առնել հյուսվածքներ, բյուրեղյա սկիհներ,

Ակունքով այրվող հարուստ վզնոցներ,

Հազվագյուտ օղեր, արծաթ վահաններ,

Եվ, Եգիպտոսի մոգերի շինած,

Գաղտնի և կախարդ հմայող բուրումներ։

Վիպասան

Բեռնեցին գանձեր, հարստություններ,

Հեծան նժույգներ ավելի արագ

Եվ, անապատի ամպեր բարձրացնող

Ավազի միջով, տոթահար քամու

Դեղին վայոցի մշուշի միջով,

Ասպատակեցին, հասան Արային։

Չոքեցին հլու

Եվ հաղորդեցին կամքը թագուհու։

Արա

Իզուր եք բերել ձեր ճոխ գանձերը,

Իմ երկրում ունեմ այնպիսի գանձեր,

Որոնց նմանը ոչ մի տեղ չկա։

Իմ լուսաբացի

Ձեռքերով կախված ամեն մի ցողը

Ավելի արժե, քան ձեր թանկագին

Քարերով ծածկված երկայն օղերը։

Արտում տատանվող հակինթ հասկերը,

Լեռան կատարի ձնծաղիկները,

Անտառում քայլող արծաթ հովերը,

Իրիկնամուտի ծովի պես փռվող

Բոց ու կրակը ավելի արժեն,

Քան ձեր իրերի տեսքը ոսկեշահ։

Վիպասան

Երբ Շամիրամը

Այդ կտրուկ մերժման վատ լուրը առավ՝

Պալատում մի խուլ փոթորիկ քայլեց։

Խենթացած և կույր, թագուհին վազեց

Դահլիճից դահլիճ,

Դաշունահարեց

Իր նաժիշտներին, սիրահարներին

Եվ գոռաց, կանչեց,

Քարշ գալով գետնին։

Մի մութ գիշեր էր։

Աքլորի ժամին,

Նա՝ այլափոխված, վեր թռավ հանկարծ

Եվ, գալարվելով ու փրփրելով,

Իր մոտը կանչեց զորավարներին

Եվ հրաման տվավ —

Կազմել մեծ բանակ,

Ձիեր ժողովել արագասմբակ,

Աֆրիկյան փղեր և մեծաքանակ

Աղեղնավորներ ու ոտավորներ —

Դառնալ վառ կրակ,

Արագ,

Ինչպես քամի, ինչպես մրրիկ,

Ինչպես անզուսպ, փրփրող ալիք,

Ինչպես աշնան խոլ փոթորիկ,

Վազել, զարնել,

Փշրել, քանդել

Եվ Արային բռնել, բերել։

Փողերի ձայներ։ Կանչ և աղմուկ։ Հովերի ոռնոց։

ԱՍՔ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

1

Վիպասան

Արարատ լեռան առջևը փռված

Ոսկեզօծ դաշտում մեծ այգեքաղ էր։

Բերքը առատ էր։

Զրնգում էին գերանդիները

Եվ մանգաղները —

Խոտ ու հատ հնձում, հասկերը կտրում,

Բլուրներ դիզում, կալսում, ամբարում։

Աշնան այտերը հրավառվում էին,

Նրա հուր ձեռքերը սարսռում էին,

Կրծքերը նրա երերում էին։

Ամեն մի ողկույզ

Արև էր և հույզ. ամեն մի ծիրան՝

Հակինթե մի շողք, ամեն մի սալոր՝

Թավշագույն ակունք և ամեն մի նուռ՝

Արյունով լեցված բոցավառ մի հուր։

Հասուն դեղձերից լույս էր վար թորում,

Խնձորի թուշը ամաչկոտ վարդ էր,

Տանձի սրածայր, հյութեղ սափորը

Լեցված էր համի, համի և բույրի

Անուշ նեկտարով։

Եվ թուզի մեջը

Եռում էր մեղրը՝ ճաթած շրթերը

Կարկառում հարբած, շլացած մեղվին։

Առաջին գուսան

Արարատ լեռան առջևը փռված

Ոսկեզօծ դաշտում մեծ այգեքաղ էր։

Արայի ոգին՝ թևավոր, հրածին,

Խորասուզվում էր հյութի գետերում,

Ծլման և ծաղկման արծաթ աղբյուրում,

Լվացվում հասնումի ճառագայթներում,

Ճախրում տեղից տեղ և՝ բոցաաղեղ,

Նիրհում ավյունի հրե աշխարհում

Եվ նոր ձևերով փթթումին հասնում։

Այս հար ծովացման հեղեղի վրայով,

Շրշուն մետաքսներ շոյող ոտքերով,

Իր փերիների հետը միասին,

Անցնում էր երգով Հայոց թագուհին։

Իրիկունները,

Երբ աղջիկների ոտքերի տակը

Ճզդանը տնքում, լեցվում էր հոսող

Խաղողի հյութով —

Պարի և երգի ձայներ։

Շինականները, հին մի կարասի շուրջը բոլորված,

Եղջյուրաթասը երկնքին ցցած,

Քեֆ էին անում՝

Ուրախ և տմբլան երգեր հառաչում.

Երբ վերջալույսը

Իր բոսոր նավի առագաստները

Քաշում էր, ծալում և, գունատվելով,

Իջնում վիհերը՝ արթնանում էին

Լեռ ու անտառի, արտ ու պարտեզի

Մեծ ոգիները։

Ջրերի միջից դուրս էին գալիս

Հրեղեն ձիեր, վիշապ֊ձկները,

Հուր գոմեշները և փերիները

Եվ, լուսաշողշող պսպղանքներով,

Սավառնում էին արտերի վրայով։

Գիշերվա պահին,

Երբ որ լուսինը ոսկե վահանը

Կախում էր հմայված երկնքի ծայրին

Եվ վայր էր թափում իր շեկ լույսերի

Թառամած ոսկին —

Բոլոր բույսերը՝

Ծառը ծառի հետ, ծաղիկը ծաղկին

Գրկախառնվելով՝ տատանվում էին

Եվ վառ ձայներով իրար հետ խոսում։

Ջրերը հանկարծ կանգ էին առնում,

Եվ ջահելները, բաբախուն սրտով,

Սպասում էին, որ գետ և լճին

Նետած իրերը

Զուտ ոսկի դառնան կամ ակունք հրաշող։

Ժայռերի միջից, ապառաժների

Պատռած ճեղքերից,

Դուրս էին գալիս ուրվականները,

Ծանր ոտքերով չափում դաշտերը,

Վազվզում, սահում և այգիների

Կանաչի վրայով ցատկում ծառեծառ,

Թթվահամ հոնի արյունը ծծում,

Ծիրանի անուշ մսերը ծամում,

Ապա, լուսնո շեկ ճառագայթներով,

Մագլցում անհայտ, կորչում ամպերում։

Ա՛հ, ուրախ եղեք —

Լեցրեք փարչերը.

Թող փանդիռները

Զարնեն և երգեն

Աշնան տաղերը։

Վիպասան

Արան այնտեղ էր։ Նա ամեն տեղ էր։

Քարերի ծոցում նա հոսուն ջուր էր,

Ծառերի գլխին թեթև սարսուռ էր,

Բլրի կատարին հարսնուկի հուր էր

Եվ աղջիկների կրծքերի վրա

Նա մի ալ֊վալա

Բոց սիրո թև էր։

Առաջին գուսան

Լեցրեք փարչերը,

Թող փանդիռները

Զարնեն և երգեն

Աշնան տաղերը։

Խումբը

Լեցրե՛ք փարչերը, թող փանդիռները

Զարնեն և երգեն աշնան տաղերը։

Գըլեջան։

Ահա շրջել են վերի աստղերը՝

Վար թափել իրենց հրե վարսերը։

Մըրալե։

Աղջի, մի՛ ծածկիր սրտիդ աղերսը —

Կաքավիր նազով շուրջպարի ներսը։

Գըլեջան։

Եկ, քո աչքերիդ շուշանը քաղենք —

Եկ, քո շրթերիդ համերը խմենք։

Մըրալե։

Տղա, բարձրացուր սուրը քո սրտիդ —

Փռիր ամառը քո սև աչքերիդ։

Գըլեջան։

Ա՛հ, թող պայտերը անսանձ քո ձիուդ

Դոփեն, կայծակեն ճամփեքում հոգուդ։

Մըրալե։

Թող հասկը հասկին նետի իր ոսկին,

Գնա, միանա Արայի սրտին։

Գըլեջան։

Լեցրեք փարչերը, թող փանդիռները

Զարնեն և երգեն աշնան տաղերը։

Մըրալե։

Պարը գնալով աշխուժանում է։ Ծափ, ծնծղա, թմբուկ։

Մեներգողի ձայն

Մարդը հող է և ժամանակ։ Մարդը հող է և ծիլ։ Մարդը հող է և մահ։

Փոթորկվում և փոխվում են եղանակները։ Լույսերը շրջվում են, և չափերը փոխում են իրենց եռանկյունին։

Առյուծը՝ անվախ և կանաչ, ոռնում է ոստանի չորս դռների առջև։ Քամիները ման են գալիս պողպատե սմբակներ հագած։ Լեռան թևերով ձիերը խրխնջում են, պատռում ամպերը, կայծակում։

Ահա հնչում են փողերը։

Փոթորիկը պատռում է իր թմբուկները։

Հայր Արամազգ, Մայր Անահիտ —

Արա, Արա, Արա։

ԱՍՔ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

1

Վիպասան

Աշունը փշրեց ճյուղերը իր բոց,

Լճերի վրայից ամպեր վազեցին,

Բախվեցին իրար և, որոտալով,

Թռան, ժողվեցին Մասիսի գլխին։

Հովը պատռտեց կրծքերը իր սև,

Հասկերը քանդեց, ծառերը կոտրեց,

Վայեց, հառաչեց։

Անձրև և կարկուտ

Մրճահարեցին դաշտերը դեղնած

Եվ, գետակ֊գետակ, հոսեցին կատղած

Բլուրների վրայից, ժայռերի միջով։

Հրաբորբ արևը իր վառ ուղտերի

Սանձերը քաշեց՝ ներս մտավ կամաց

Աղեղնավորը։

Կարճացավ օրը,

Եվ նոյեմբերը հեծկլտաց, սողաց։

Հայոց աշխարհը ժաժ եկավ, ցնցվեց։

Կատաղի թափով մի մեծ փոթորիկ

Իր սև դևերին ազատ արձակեց

Եվ առաջացավ, դարձավ գոռ մրրիկ։

Կորդվաց լեռների փեշերով մթնած

Վեր մագլցեցին Ասորեստանի

Բյուր բանակները։

Յոթ անգամ հազար

Ոտքով քայլողներ, երեսուն հազար

Հեծելազորքեր, հարյուր հիսուն փիղ,

Վեց հարյուր ուղտեր, զրահավոր կառքեր,

Չորս կողմից ժողված հաստաշուրթ ցեղեր

Ճեղքեցին քարոտ կիրճեր, ճամփաներ

Եվ, բղավելով, թմբկահարելով,

Եկան կանգնեցին Հայոց աշխարհի

Սրբազան դաշտում,

Որպեսզի նվաճեն

Եվ գերի տանեն

Արև Արային։

Տեղ հասան թե չէ՝ զորապետերը

Հրամաններ տվին։ Զորքը բաժնեցին

Աջ ու ձախ թևի, պատսպարեցին

Գնդերի ետև, որոնց պաշտոնն էր՝

Օգնել կատաղի ձիավորներին,

Առաջը առնել կողմերից եկող

Հարձակումների։

Այդ դասավորման

Մեջտեղում դրին ոտավորներին,

Ժիր փաղանգներին և նրանց առջև

Դրին աֆրիկյան հսկայամարմին

Անհաղթ փղերին։

«Թող գան հայերը, չափվեն թող մեզ հետ,—

Կատաղած գոռաց մի ծեր քրմապետ,—

Թող գան հայերը, չափվեն թող մեզ հետ»։

Առաջին գուսան

Աշնան մետաղե, զնգող ձայները

Ծնծղայի նման կպան ժայռերին։

Թափվեցին մեռած, չոր տերևները,

Եվ Արարատի գլխի բերդերից

Ոլորուն կրակով շանթեր վայր ընկան,

Ե՛վ դղրդացին, և՛ փայլատակեցին։

Երկրորդ գուսան

Արան այդ տեսավ՝ ձայն տվավ մարդկանց։

Հունձի և քաղի աշխատանքները

Լքած մարդիկը արագ զինվեցին,

Կազմեցին գնդեր ձիավորների

Եվ, մի֊մի աղեղ, մի֊մի թուր բռնած,

Կանգնեցին սեղմված շուրջը Դյուցազնի։

Հայոց աստվածը՝ գեղադեմ և վեհ,

Ճերմակ ձի հեծած, աղեղը ձեռքին,

Մի մեծ թուր կախած,

Ասես ամպերի

Միջից դուրս եկած հրաբորբ լույս լիներ՝

Շռայլող տեսիլք։

Նրա զույգ աչքերը

Պարզ էին, ինչպես երկինք մի լազուր,

Եվ իր վարսերը՝ արևագանգուր,

Բոցկլտում էին ուսերի վրա։

Ամպերի դղրդոց։ Թմբուկների հարվածներ։ Նետերի շվոց։

Առաջին գուսան

Հայոց աստվածը իր թուրը հանեց,

Իր կտրիճների առջևը ընկավ,

Թափով խոյացավ

Եվ, Բաբելոնի զորքերի մեջը,

Վիթխարի ուժով գրոհեց և կռվեց։

Թշնամու նետած

Վահան֊նիզակով զինված շարքերը,

Բքից տրորված ծառերի նման,

Աջ ու ձախ ընկան և, սասանվելով,

Դաշտը ծածկեցին հազար դիակով

Եվ ետ քաշվեցին։

Երբ Շամիրամը

Իր ոսկեզօծված կառքի վրայից

Այդ գուժը տեսավ՝ դողաց, կատաղեց։

Հրամաններ տվավ, գոռաց, հայհոյեց։

Զորականները ասին.— Թագուհի,

Դա հով է և բուք։

Լեռներից իջած դա հով է անմահ,

Դա հով է և բուք։

— Կտրեք այդ հովի թևերը իսկույն,—

Խենթացած ձայնով բղավեց թագուհին։

— Կտրել այդ հովի թևերը իսկույն,—

Կրկնեցին խմբով բոլոր ձայները։

Եվ նոր գնդերը՝

Բռնած երկաթե հսկա վահաններ,

Առաջ նետվեցին, վայեցին, զարկին,

Զարկին, վայեցին։

Արան իր թուրը բարձր կարկառեց,

Մտրակեց իր ձին, ամեհի ուժով,

Թշնամիների շարքերը հնձեց։

Իր քաջ հայերը՝ փոթորկամրրիկ

Հոսանքներ կազմած, պայքարում էին

Չտեսնված մի ռազմ։

Հայ երկրների

Բոլոր վայրերից՝ Սյունիքից, Տայքից,

Վասպուրականից, գիշեր և ցերեկ

Ճամփա կտրելով, նոր մարտիկների

Փաղանգներ էին շուտափույթ հասնում,

Արային միանում։

Հանձնել Արային

Ասորեստանի պոռնիկ թագուհո՞ւն,

Նրա ամպ խավարից ելած ուժերի՞ն,

Դժոխքում սնված ուրվականների՞ն,

Չէ՛, այդ չէ՛, այդ չէ՛։

Չէ, այդ չէ, այդ չէ... գնդերը հրե՝

Նիզակ նիզակին, սրեր սրերին

Շանթահար զարկով՝ անզուսպ գրոհով

Հարձակվում էին, կռվում բոց թափով։

Վախցած փղերը ետ էին փախչում։

Տեգի, նիզակի շաչյունը ահեղ

Արձագանքվում էր ամբողջ երկնքում

Եվ, հեղեղ դարձած, վայր էր գլորվում։

Թագուհին նայեց՝ իր գույնը նետեց։

Իր բոց բիբերից կայծակներ ընկան։

Նա այսահարված՝ իր բազուկները

Դողալով ցցեց դեպի երկինքը

Եվ Ուդուք, Ասագ, Ալա և Գալլա

Անվերջ գոռալով, կանչեց Դևերին։

Վազելով եկան քրմեր և մոգեր։

Ասին.— Թագուհի, թշնամի մի ամպ,

Երկնքից կախված սպառնում է զորքին։

— Ամպի սրտի մեջ մխրճել նիզակ,

Արյունել նրան, տապալել արագ։

— Ամպի սրտի մեջ մխրճել նիզակ,

Արյունել նրան, տապալել արագ,—

Շարքերով զորքի գոռացին կրկնակ։

Այդ կանչը անդադար կրկնվում է և արձագանքվում։

Թշնամին բերավ զորավոր խմբեր։

Օդը ցնցեցին ծնծղա և շեփոր։

Կատաղի ռազմը սկսվեց նորից։

Թավալվող ամպի այդ ուժի առջև

Հայ մարտիկները տատամսեցին

Եվ ետ քաշվեցին։

Բայց երբ որ տեսան

Արայի գլխի շուրջը պտտվող

Հրավառ լույսերը,

Եվ երբ որ տեսան իր հսկա սրի

Զարկի տակ ընկնող թշնամիներին՝

Առաջ նետվեցին, կռվեցին գինով։

Իրիկնամուտին, երբ ամեն կողմից

Առվակ առ առվակ արյուն էր հոսում,

Եվ մարտիկները մեծ հոգնությունից

Կուրացած էին՝ մեկ էլ հովերեր

Անտառի միջից մի խարշափ վազեց,

Ապա դղրդող մի որոտ ժայթքեց։

Ալքերի խմբեր, մի էգ ուլ բռնած,

Նրան խեղդեցին, զոհեցին նրան։

Ուլը թպրտաց։ Ալքերը լացին։

Ուլը թպրտաց, ալքերը լացին,

Եվ այդ վայրկյանին

Որոտող ամպից վայր իջավ մի նետ,

Մտավ Արայի նժույգի կողին՝

Վայր գլորեց նրան։

Օ՜, մեծ Շամիրամ,

Արայի հուր ձին սև արյուն փսխեց,

Ընկավ, տապալվեց։

— Չլինի որ դիպչեք,

Արյունեք, սպանեք Արա Դյուցազնին,

Նրան ողջ բռնեք և մոտս բերեք։

Եվ Շամիրամը, հուզումից ցնցված,

Իր վեցձիանի կառքը վեր քշեց

Եվ բլրի գլխին անհամբեր սպասեց։

Փանդիռի ողբ։ Վիների լաց։

Երբ հորիզոնի սարսռատատան,

Թոշնած վարդերը կամաց վայր ընկան,

Մենակյաց մի հով, պղնձե թևերը

Արագ շարժելով, ճեղքեց ամպերը,

Սուրալով իջավ և, հառաչելով,

Դեգերեց, անցավ դաշտի վրայով։

Խուլ մի հեծկլտանք

Տրորեց աշխարհը։

Արան՝ թագավոր ծաղկավետ գարնան,

Նետը մխրճված սրբազան կրծքին,

Նշենու կոտրած բոսոր ճյուղի պես,

Հոգին հանձնել էր աստղերին հրակեզ։

ԱՍՔ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

1

Մեներգող

Օ՜, ցավ, օ՜, ցավ, օ՜, ցավ.

Աստված մի մեռավ։

Սփրթնեցին շրթերն արևի,

Լույսը բեկվեց,

Եվ աստղը առավոտյան մորմոքվելով

Պսպղաց։

Օ՜, ցավ, օ՜, ցավ, օ՜, ցավ.

Աստված մի մեռավ։

Գարունը փշրեց իր անիվները,

Շվարեցին սերմերը,

Եվ ծառերը աղքատացան։

Մեռավ Արան, մեռավ Արան՝

Սրբազան սիրտը ծաղկող գարնան։

Գուսան

Ամբողջ երկիրը սասանած լռեց։

Սարերի վրայով, դաշտերի վրայով

Սառնաշունչ և մերկ մի ձմեռ քայլեց։

Լեռները իրենց բարձր գագաթը

Ծածկեցին ահընկած ամպերի ծոցում,

Եվ առանձնացավ վես Արարատը։

Սուր վշտով պեղված հողերի տակից

Որոտներ անցան։ Երկնքի ծայրից

Շանթահար ընկան պատռտված լույսեր

Եվ Տայքից մինչև Գուգարք ու Ծովքը,

Մինչև Սասունը, Փայտակարանը

Սուգի դառնաողբ ձայներ բարձրացան

Եվ աղաղակներ բողոքի ցասման։

Ողբասան կանայք, քրմերին խառնված,

Քայլեցին պարով, վայելով լացին —

Զոհաբերեցին իրենց վարսերը

Եվ պատռեցին իրենց կրծքերը։

Ողբասաններ

Արա Գեղեցիկ, Արա Գեղեցիկ...

Երբ նա վայր ընկավ,

Մեռավ —

Ձեռքերը սառած կպան հողերին՝

Հողերը դժբախտ լուռ մորմոքեցին։

Երբ նա վայր ընկավ,

Մեռավ —

Անահիտ իր մոր սրտիցը կաթեց,

Երկու մեծ կաթիլ վառ արյուն կաթեց՝

Լեռ ու ձոր ցնցեց։

Օ՜, բողբոջների լուսատու աստված,

Օ՜, գարուն քանդված...

Սոսյաց անտառի մերկացած ու չոր սաղարթների տակ,

Հիվանդ արտերում, դաշտերում դատարկ

Ողբ ասին, լացին լորի և տատրակ։

Լացին, ողբացին, ինչպես ողբում են,

Ինչպես ողբում են, կրծքին ծեծելով,

Հարազատ մի հոր դիակի առաջ,

Գետում խեղդված զավակի առաջ,

Փերթաթափ եղած խեղճ վարդի առջև,

Տանիքը փլված խրճիթի առջև,

Կույր ծնված տղայի խավարի առջև —

Լացին, ողբացին, սրինգները վշտի,

Հեծկլտանքներով լացին, ողբացին,

Եվ լացավ, ողբաց քարի տակ սեղմված ռեհանը թոշնած —

Անցորեն արտը քամիով ծեծված,

Չորցած աղբյուրի ափը մենակյաց,

Ծաղիկից զրկված բլրի կատարը,

Արևը կորցրած խաբված ամառը։

Գուսան

Մինչ բիրտ ասորիք ամեն ինչ քանդում,

Ավերում էին —

Ամենավսեմ,

Գոռոզ, քաջարի Հայոց այրերը

Վեր էին ցցում իրենց սրերը,

Գոռում, բողոքում

Եվ ետ պահանջում իրենց Արային։

Տարոնի դաշտից, Աղձնիքից, Մոկքից,

Հայկական Պարի հպարտ լեռներից

Նոր մարդիկ էին գալիս անդադար

Եվ բարկությունից ցնցված, դողահար,

Պատրաստվում էին նոր պատերազմի։

— Մենք ետ ենք ուզում մեր վեհ Արային։

Քաջեր, ժողվեցեք մեր մարտիկներին

Եվ հուր ու կրակով նետվենք կռվի դաշտ՝

Տապալենք, հաղթենք թշնամուն անհաշտ։

Մենք ետ ենք ուզում մեր վեհ Արային։

Եվ այդ ձայների արձագանքները

Լեռնելեռ անցան, ընկան դաշտերը

Եվ որոտացին։

Երբ Շամիրամը այդ կոչը լսեց՝

Վախեցավ, հուզվեց։

Կանչեց քրմերին, կախարդողներին

Եվ հայտնեց նրանց, որ աստվածները

Հրաման են ստացել լքել ամպերը,

Շուտափույթ իջնել

Եվ Արա քաջին նոր կյանք պարգևել։

Դիակապուտների խմբեր գնացին

Եվ հազարավոր դիակների մեջ,

Գտան Արային։

Հայեր

— Մենք ետ ենք ուզում մեր վեհ Արային։

Գուսան

Գտան Արային և տարան պալատ։

Նրա գորովալի և գեղ մարմինը

Պառկած էր անշունչ, ինչպես մի արձան։

Ճակատի վրա մի վերք էր բացվել՝

Սուտակի նման պսպղուն վառվել։

Գունատվել էին իր շրթունքները,

Բայց իր գանգրավոր, վեհաշուք գլխի

Շուրջը հրավառ մի լույս էր վառվում

Եվ ճառագայթում։

Շամիրամ

Ես չէի ուզում նրան մեռած տեսնել,

Գեղանի դեմքը սփրթնած տեսնել,

Եվ իր շրթերը անարյուն տեսնել,

Թո՛ղ նրա ճրագը աստղերից իջնի

Եվ սիրտը նրա կյանքով բաբախի։

Լսվում է չորս շնիկների մղկտոցը։

Գուսան

Օրերը անցան։ Իզուր մոգերը,

Գաղտնի բառերի կախարդող շեշտով,

Վերակոչեցին մութ ոգիներին՝

Իշտար, Մարդուկին, դև և ալքերին —

Արան չարթնացավ։

Տասներկու ցերեկ,

Տասներկու գիշեր նրա շուրջը դարձան։

Տասներեքերորդ օրվա լուսաշող ծագին

Ամպերը հանկարծ խուլ որոտացին

Եվ ճարճատելով, կայծակներ ընկան,

Կպան պալատի առջևի դռան —

Բոցակիզվեցին։

Մոգերը վախցան։

Իրենց թագուհուն շուտ խորհուրդ տվին

Տանել Արային գիշերվա մութով —

Անշշուկ, անձայն, մի բլրի վրա

Այրել գեղապանծ մարմինը նրա։

Ընտրեցին մի բլուր։ Գերաններ դրին,

Հատակ կազմեցին։ Շուրջը շարեցին

Թանկարժեք իրեր, տեգեր, նիզակներ,

Իր սուրը ոսկե, իր մեծ վահանը,

Իր արքունազարդ լայն պատմուճանը։

Պառկեցրին Դիցին։ Հատակի տակը

Դրին անհամար վառելիք և ցախ։

Հեռացան կամաց և սպասեցին

Գիշերվա կեսի խորացած մութին։

Երբ Լուծն շարժեց երկնակամարում

Իր վառ արորը, և Հայկը ուղղեց

Աղեղնավորը Մեծ Շան սահմանին —

Հանկարծ վայր իջան լուսե թևերով,

Կրակ աչքերով այն չորս շները,

Որ կապված էին Արայի լույսին

Գաղտնի կապերով։

Նրանք բոլորվեցին

Արայի շուրջը, բոց լեզուներով

Երկար լիզեցին նրա վերքերը։

Երբ մարդիկ եկան՝ ապշած մնացին։

Երկնքի միջից ցոլացող մի լույս,

Մի լույս, կապուտակ,

Հերարձակ իջավ —

Վառեց Արայի երկու աչքերը։

Վառեց Արայի երկու աչքերը,

Ոսկիով լվաց նրա վարսերը։

Արան բարձրացավ և հանգիստ նստեց։

Նստեց և խոսեց։

Արա

Անտես աշխարհը

Տեսանելի է։ Նա մեծ հայելի է,

Որ լի է կյանքի թաքնված ձևերով՝

Աշխարհաշինման նախակերպերով։

Երբ սանդուղքներով ոլորապտույտ

Մտա հողերի մթնած մեծ վիհը՝

Ինձ բոլորեցին բարդ այն կերպերը,

Որոնց առջևը ո՛չ մի դուռ կամ պատ,

Ո՛չ մի բերդ ամուր

Չեն կարող ցցել անանց մի արգելք։

Նրանց արմատները,

Սպասող սերմերի հուր Մագիլները

Պատռում են ներքին լույսի ամպերը։

Հերկված ճամփեքում արյուն է հոսում՝

Կանաչ զորություն և համառություն։

Յոթը կրակ են

Յոթ անգամ բացված,

Յոթը ուժերով անողոք ճեղքված

Եվ յոթ կյանքերի ձևերը առած։

Հասկացա, որ դրանք այն հոսանքներն են,

Հյուլեն իր սաղմում խեղդող ուժերը,

Որոնց սահմանից անցնելու համար

Պետք է այրի սիրտ և պայքար համառ։

Ասի, ես պետք է անցնեմ այս խավար

Լաբիրինթոսը,

Ոսկեծին իմ մոր

Փեշերին հասնեմ և Անահիտի

Արգանդի լույսը երկու ձեռքերով

Ժողվեմ և խմեմ։

Եվ երբ այս արի՝

Իմ ձեռքը զինվեց բոցավառ սրով —

Ես ճամփա բացի խավարի միջով։

Ընկա ուրիշ վայր։

Կարծես լեռան մեջ

Բացված մի կիրճ էր, լեցված սրածայր

Հսկա ժայռերով։

Երբ առաջացա՝

Ծառերը հանկարծ շարժվեցին կամաց —

Վիշապի դեմքով շարժվեցին իմ դեմ։

— Ես հասկանում եմ,— ասի ես նրանց,—

Մթին աշխարհի

Քաղաքի վրա իշխող արքայի

Դուք պահակներն եք։

Դուք ոգիներն եք

Մեռնող իղձերի՝

Հագված պարապով գերեզմանների։

Վեր առա ձեռքս և կարկառեցի

Մեջս բոցկլտող ջահը իմ սրտի,

Այգ ոգիները սողացին մի կողմ —

Ես առաջացա։

Առջևս բացվեց մի կամար հսկա,

Որտեղից լույսի հեղեղ էր թափվում։

— Դու վերադարձար, դու վերադարձար,—

Փսփսաց մի ձայն, և սեր մի հրատապ

Ինձ գիրկը առավ։

Կյանքը ծնվում է արգանդում հրավառ

Եվ նորից իջնում արգանդը հրավառ։

Ինչքա՞ն ժամանակ այնտեղ մնացի,

Ես լավ չեմ հիշում։ Հիշում եմ, որ լույս

Կամարի պարզած նեղ ոլորտներով

Ես վեր բարձրացա և աշտարակի

Բարձրաբերձ գլխին կանգնած նայեցի։

Ամբողջ տիեզերքը փռվեց առջևս։

Պետք է իմանալ. աստվածները իսկ

Իրենց սահմանած երկնքի մասից,

Իրենց մեջ ապրող հույզի աշխարհից,

Իրենց աստղերի ոլոր շրջանից

Շատ չեն հեռանում։

Այն որ հեռու է —

Թվերի ծովը, բարդ հավելումի

Խաչաձև կարգը, անծայրածիրը՝

Մնում է թաքնված։

Այնտեղից տեսա Ամբողջությունը։

Աստղադաշտերի հսկողությունը,

Արևելք շրջող ոսկեթափ բացը,

Արևամուտքի բոսոր շրջանը,

Մոլորակներում պառկած ծովերը,

Բյուր արևների լուսե գետերը։

Մնացի սասանած։

Աջից և ձախից,

Կոնաձև ցցված Մեջտեղի կողմից,

Մեկմեկի խառնված, մեծ ալիքների

Եվ հոսանքների ջրվեժ է թափվում։

Անթիվ աստղերը՝ ոսկե դաշտ կազմած,

Փայլփլում էին, երերում էին։

Գիսավորները՝ հրաբոց և արագ,

Մագլցում էին դեպի անհունը,

Ապա ոլորվում, վայր էին սահում

Երկնակամարի զառիվայրներով։

Այդքան մեծության բեռը մղկտաց

Իմ կոպերի տակ։ Սիրտս ի՞նչ կերպով

Կարող էր գտնել բաբախման ձևը

Եվ անծայրածիր անվերջությունը։

Ինչպե՞ս կարող էր հոգուս մեջ գտնել

Հիմնական շեշտը իր արարչության։

Նորից վայր իջա։

Կանգնեցի առջև մի վերջալույսի։

Հազիվ թե նիրհող արևից մեկը

Սուզվել էր ծովում իր հորիզոնի —

Ադամամութը, արևածագը, ապա գիշերը

Ճախարակի պես աջ ու ձախ դարձան,

Երկնակամարը լեցրին փոփոխվող

Լույսի, խավարի զորագնդերով։

Հանգիստ դիտեցին։

Մտքիս մեջ դանդաղ, ալիքանման շրջաններ անցան,

Եվ ժամանակը,

Լողացող տղայի կայտառ շարժումով,

Թափառեց մեջս, ճեղքեց ջրերը։

Ուզեցի թափով նետվել ետևից

Ոլորապտույտ շարժվող արևի,

Հագնել ճրագը, ճախրել նրա հետ։

Այդ պահին, սակայն, հոգնություն զգացի,

Կոպերիս վրա ծանր թև նստեց,

Լեցվեցի քնով։

Լեցվեցի քնով,

Եվ քնի պահին իմ ներքին, գաղտնի

Աչքերիս առջև տարածվեց մի ծով՝

Անհուն և անծայր, անափ և անվերջ։

Լուռ հայելի էր զմրուխտե ծովը

Առերես միայն։

Պարզ էր ու հանգիստ,

Անծայր ջրերի թաքնված խորքերում

Կատաղի, ծածուկ պայքար էր մղվում։

Խաղաղությունը ծնվում է ներսի

Մաքառող ուժից։ Երբ իր դևերին

Հաղթահարում է կռվող ալիքը՝

Գալիս պառկում է հայելու կրծքին։

Ներսում աչքերս պարզ տեսնում էին

Ծովերի խորքում, մթնած աշխարհում.

Զորությունների մղած պայքարը։

Ինձ ակներև էր.

Ամեն ինչ, որ կա,

Ես կամ նրա մեջ։

Ու վայր սուզվեցին, միացան նրանց։

Պեղեցի ջուրը, նրա հաստ մետաղը,

Բերդերը նրա

Եվ թավալ եկա այդ բուքի գրկում։

Ես անհետացա։ Քնեցի կարծես։

Ինձ թվաց, որ բյուր դարեր եմ քնել —

Կամ թե քնել եմ մի քանի վայրկյան։

Չափել գաղտնիքը՝ անկարելի է։

Հայտնի էր միայն, որ ծովի մթին,

Անվերջ պայքարը մեջս առնելով՝

Ես դարձա նոր ձև, լինելու նոր կերպ,

Կյանքի նոր ճախրանք, միություն մի նոր։

Ուսերիս վրայից անցած կյանքերի

Քողերը ընկան։ Մարմինս հագավ

Լույսերի մի լիճ։ Սրտիս սահմանը

Լայնացավ, շարժվեց, և ես նիրհեցի,

Միացա ընդմիշտ կյանքի ճրագին։

Հասկացա, որ երբ երկու ենք ասում՝

Չկա երկուսը. երեք ենք ասում՝

Չկա երեքը, չկա հազարը,

Այլ կա միաձույլ Մեկություն մի վառ։

Հասնելու համար Մեկությանն այդ վառ՝

Պետք է վիշապի աչքերը հանել,

Բաժանումների թշնամուն հաղթել

Եվ այլափոխվել։

Ահա կանգնած եմ բաժանումների

Կենտրոնում ոսկե։

Ես միություն եմ։

Երկու բևեռով շղթայված խորհուրդ,

Հավիտենական ներկայություն եմ,

Գարնան պոռթկումով ժայթքող նոր ավիշ,

Հաց եմ և գինի՝ զոհաբերություն,

Հերկող և ցանող անմեռ զորություն։

———————

ՎԱՀԱԳՆ

1

Խոր երկնքում

Անծայր մի ծով

Մրրկահույզ թավալ եկավ,

Աղաղակեց հազար ձայնով, մռնչաց, գոռաց —

Իր երկաթե սև թևերը

Խփեց մութի ոլոր եկող եզերքներին

Եվ, փլվելով,

Թափվեց անդունդ։

Հյուսիսային կողմում փռված սահմաններից

Մերկ խավարի ահագնաձայն խմբեր իջան,

Շառաչեցին, փշրվեցին

Եվ արևը խավարեցին։

Երկրի վրա անտառները գանգատվելով

Երերացին,

Իրենց չորցած բազուկները գալարեցին —

Լացին խեղդող հովի գրկում։

Մորուտներում, պղնձին պղինձ բախվեց ուժով,

Եվ մի եղեգ ցնցված շարժվեց,

Իր ոտքերը գետին խփեց —

Ճչաց բոսոր աղաղակով։

Որոտացին երկիր, երկինք։

Սասանվեցին լեռներն հսկա։

Մութը սողաց,

Փշուր եկան փոթորիկի ոսկորները,

Եվ մի ամպրոպ

Բոցակիզվեց ճարճատելով,

Կարմիր կրակով ճեղքեց մութը,

Նիրհեց երկիր —

Հըրավառվեց։

Երբ ամպրոպը՝ զինված հրդեհ դաշույններով,

Փայլատակեց, ճայթեց, վայեց —

Ձիգ եղեգնի միջից ելավ

Արյուն ոսկի խառնած մի լույս,

Կայծակնացայտ ճառագայթեց

Եվ դուրս նետեց

Հուր մազերով, բոց մորուքով,

Արևի պես երկու փայլող մեծ աչքերով

Մի պատանյակ։

Ծնավ թե չէ՝ նայեց վերի կարմիր ծովին

Եվ, հով հագած իր ոտքերով,

Վազեց, թռավ։

2

Իր անհամբեր, մեծ աչքերում կայծեր ծնան,

Իր ոտքերը չմշկեցին և սլացան,

Կրծքի վրայից սողաց մի բուք,

Եվ մազերից կրակ թափվեց։

Արագ ճախրեց անծայրածիր ծովում կարմիր,

Ինչպես հրատես խորհուրդների մի ջահակիր։

Սուրաց, ցատկեց ալիքների վրայից մութի,

Գորովալի իր ձեռքերով ճամփա ճեղքեց,

Մտավ փռված չոր ամպերի լաբիրինթոս,

Խորասուզվեց, վեր բարձրացավ,

Նիրհեց, լողաց, առաջացավ։

Մրրիկ պայթեց։

Դղրդալով փշուր եկան խոր վիհերը,

Եվ Վահագնի առջև ցցվեց ահեղնատես,

Կես֊ձուկ, կես֊ուղտ և կես֊թռչուն

Մի մեծ վիշապ։

Այդ վիշապի խորը փորված գորշ աչքերից

Թույն էր ժայթքում, ծուխ և կրակ։

Փետուրները սրածայր՝ դիզված մետաղ էին,

Դունչը երկայն, պոչը ոլոր,

Կուրծքը ծածկված քարից հղկված վահաններով։

Կռիվ ընկավ երկուսի մեջ։ Դղրդացին երկինք, երկիր,

Հրեշը սրաբոց

Մագիլները իր երկարեց,

Ոլոր ածեց դեղին լեզուն

Եվ, ոռնալով,

Գրոհ տվավ Վահագնի վրա։

Վահագն արագ

Հանեց թուրը իր վիթխարի, նետվեց առաջ,

Ահագնազարկ հարվածներով զարկեց հրեշին,

Վիզը կտրեց, փորը ճեղքեց։

Կտոր֊կտոր վայր գլորեց նրա պոչի օղակները։

Մռնչացին սև ամպերը —

Երկինքն ամբողջ աղաղակեց։

Հաղթեց, իջավ։

Ո՞րն էր ճամփան Ծովինարի։ Նա չհասավ։

Ա՜հ, չհասավ վերի շերտին երկինքների։

Նա չհասավ

Խավարի խիտ պարիսպների ետև թաքնված

Իր երազած աստվածուհու ապարանքին,

Պայծառաշող նրա դեմքին,

Նրա հարդագույն գանգուրներին,

Նրա՝ վարդ բացված, լույս շրթերին։

Կանգնեց, նայեց։ Մի ձայն թնդաց։

— Հե՜յ, պատանի,— բոռաց ձայնը,— որպեսզի դու

Հասնես բյուրեղ դղյակներին Ծովինարի,

Պետք է հաղթես յոթ շերտերի յոթ դևերին,

Անցնես հոգու կողպեք հագած մեծ դռներից,

Ահով կոփված արգելքներից,

Այլափոխման, վերածնման շրջաններից։

Նայեց շուրջը՝ փոշին հոտեց։

Ծարավ էին հողերն ամեն։ Չոր, ամայի,

Կմախք դարձած բույս և ծաղիկ

Կանգնել էին հիվանդ և լերկ

Ավեր սփռած անապատում։

Անձրև, անձրև...

3

Եվ Վահագնը

Այդքան թշվառ տեսքից հուզված,

Ձայն արձակեց,

Կանչեց հրաթև, խարտյաշ իր ձին,

Ցատկեց վրան —

Նետվեց երկինք։

Զրնգացին մութ ամպերում

Երիվարի արծաթաձայն սմբակները,

Եվ շաչեցին այրվող պղնձե լայն թևերը։

Հասան մի բաց,

Մագլցեցին հսկայական բարձրություններ,

Իջան վիհեր, վեր սահեցին —

Կորան ծխում։

Հանկարծ, ձորը տրորող, քանդող մրրիկի պես,

Մի ահավոր ձայն պատռվեց, շաչեց, պայթեց,

Եվ, ոռնալով,

Հսկա մի հրեշ

Պոչը խփեց քամիներին,

Կայծեր հանեց

Եվ Վահագնի գլխին կախվեց։

Ուռած մարմնով, վագրի գլխով և կրիայի

Տափակ ու լայն ոտքերով՝

Այդ սև ոգին

Վայր գլորվեց, նիզակները իր կարկառեց,

Գրոհ տվավ

Եվ Վահագնին իր թևերով պաշարեց։

Վահագնը քաջ

Արագ շարժվեց, ետ ու առաջ,

Թռավ մի կողմ,

Ւր նիզակը խրեց դևի մեկ աչքի մեջ,

Խառնեց, հասավ իր ուղեղին —

Ուժով պեղեց։

Մի աղաղակ թնդաց ահեղ,

Որոտ պայթեց և անջրդի, չոր ամպերի

Դատարկ կավե սափորները փշրվեցին,

Զրնգալով վայր թափվեցին։

Վահագնը փորձեց վեր բարձրանալ,

Հասնել երազ Ծովինարին,

Բայց երկնքի ո՛չ մի կողմում ո՛չ մի նշույլ

Չնշմարեց,

Այլ լոկ խավար, որոտացող ամայություն։

Սանձերն ձիան կատղած քաշեց,

Իջավ երկիր։

Իջավ թե չէ, նայեց նորից՝

Արյուն կաթեց իր վեհ սրտից։

Փտած փայտի, թանձր ծխի,

Ածուխացած անտառների, չոր ծծմբի

Գոլորշիներ սողկրտացին երկրի վրայից։

Նայեց նորից —

Քար էր, փոշի։

Ծարավ էին աղբյուրները։

Քայլերի տակ խշխշացին

Բույսերի չոր դիակները և խոտերից

Դեղին հառաչ վեր բարձրացավ։

Թոշնել էին

Ծառերն ամեն,

Ուժասպառ էր հողը փխրուն։

Հեռվում տեսավ մի մեծ թափոր։

Կանայք, մարդիկ, մոգեր, քրմեր,

Դաշտից ի դաշտ թափառելով,

Բարձր ձայնով

Լալիս էին,

Եվ, Վահագնին պաղատելով,

Ջուր աղերսում, ա՜հ, ջո՛ւր, ա՜հ, ջո՜ւր։

Երբ այդ լսեց՝

Իր ուսերի վրայից քայլեց

Հույզի մի հուր,

Եվ աչքերը կայծկլտացին։

Ցնցեց նրան

Մի մեծ զայրույթ, տնկվեց համառ իր ճակատը։

4

Եվ Վահագնը դարձավ հրավազ, զորեղ մի ցուլ։

Գլխի վրա բուսան երկու սուր եղջյուրներ,

Եվ ռունգերից կրակ ժայթքեց։

Իր աչքերում

Արյուն և հուր ջահեր դրին։

Հսկա բաշը

Կատաղորեն թափահարեց, կանչեց, մայեց —

Պարզեց բոսոր իր թևերը,

Մրրիկ շնչեց,

Բառաչելով վեր բարձրացավ,

Ժիր ճակատը տնկեց առաջ՝

Ճախրեց։

Հասավ երկինք։ Մտավ շաչող չոր հովերի

Խաչաձևվող հոսանքների ոլորտի մեջ։

Տեսավ լույսով ճեղքված մի վայր,

Նետվեց այն կողմ —

Փորձեց անցնել։ Իր առջևը

Մի պատ ցցվեց թանձր մութի։

Ցուլը զարկեց բաշը պատին՝ փլուզումով

Խավար թափվեց և, խավարի միջից ահեղ,

Իր դեմ կանգնեց հրդեհ ծամող, ահագնատես

Մի մեծ վիշապ,

Որ ոլորվեց, ճամփան փակեց։

Վայրի փղի երկայն գլուխ

Եվ գիշատիչ, մեծ անգղի աչքեր ուներ այդ վիշապը։

Նա պողպատե տախտակներով ծածկված

Հսկա

Իր ոտքերը

Վեր գալարեց, իր վիթխարի դունչը բացեց,

Բացեց, նետվեց Ցուլի վրա։

Ցուլ֊Վահագնը

Եղջյուրները առաջ նետեց,

Արագաշարժ զարկավ, խփեց —

Արյուն հոսեց։

Կայծակները ահադղորդ ճարճատեցին,

Եվ ամպերի ծնծղաները

Ամպերի դեմ փշրվեցին։

Հսկայաթափ կռիվ ընկավ։ Շանթ և ամպրոպ

Բղավեցին։ Զրնգացին Ցուլի ամուր եղջյուրները,

Եվ նա մայեց ահագնականչ, ահեղնագոռ։

Նետվեց առաջ՝

Թափեց հրեշի պողպատակուռ ակռաները,

Զարկավ փորին, զարկավ կրծքին, զարկավ գլխին

Եվ, որոտող մի հարվածով,

Գլորեց նրան

Վարի անդունդ։

Ցուլ֊Վահագնը իջավ երկիր։

Կսկիծ մի մեծ խայթեց նրան։ Դեռ չհասավ,

Ա՜հ, չհասավ Ծովինարին։

Պառկեց բարձր բլրի վրա,

Եվ երբ պառկեց՝ մեր քաջերի բարձր սարից

Մի ձայն ելավ, նրան խոսեց։

— Ամեն մի նոր, ջահել աստված,—

Ձայնը ասաց,—

Պետք է անցնի ծննդի, մահվան շրջաններից՝

Վերածնի, նորից մեռնի, նորից ծնի։

Օ՜, Վահագն, դու աղեղի լար ես և նետ,

Արմատ և ծառ,

Որոտ և լույս։

Որպեսզի դու

Ընդմիշտ հասնես

Քեզ մեջ թաղված վիթխարի, վես,

Հրով կերտված զորության —

Պետք է ազգով վերածնվես,

Աճես նրանով, վերափոխվես։

— Ես ուզում եմ,— պատասխանեց Վահագնը քաջ,—

Հասնել երկրիս պայծառ լույսին՝

Ծովատեսիլ, ծովահրավառ Ծովինարին։

Ես ուզում եմ լվացվել նրա կրակներում,

Հագնել թագը նրա ջերմության՝

Նվաճել լույսը հսկայության։

— Պետք է հաղթես,— ասաց նորից ձայնը լեռան,—

Ճամփադ կտրող ոգիներին։

Հերայից չեն միայն ծնվում,

Այլ խավարի համատարած դիզվածքներից,

Այլ գետերի չորցած հունից,

Այլ հողերի ճեղքվածքներից,

Այլ ժայռաքանդ անդունդներից

Եվ նաև չոր, չոր, ամայի

Մարդկանց սրտից։

Եվ նաև չոր,

Նենգ, խորամանկ, հոգով սնանկ

Մարդկանց վարքից։

Երբեմն գայլ, երբեմն գառ,

Օձ թունավոր, կարիճ ոխի։

Նրանք գալիս են ամեն կողմից։

Խմում լույսը մարդկանց սրտից,

Որբ աղջկա ցավը ծծում,

Ծաղիկների բույրը պղծում,

Կյանքի թագը ցեխը նետում՝

Կեղծում, խաբում և բամբասում։

Նայիր և տես՝ ամեն մի տեղ թաքնված ստվերներ,

Աղտ և փոշի, հոգու ավեր։

5

Եվ Վահագնը դարձավ հրատես մի Արագիլ։

Վեր բարձրացավ, հասավ ձյունոտ գագաթներին,

Կախվեց օդում և, աչքերով զորատեսիլ,

Նայեց Հայոց մեծ դաշտերին։

Խոր խավարը՝ սեգամուկի, սև մողեսի,

Արմատ ուտող միջատների

Ձևեր առած՝

Սողոսկում էր, դավում, սպառնում,

Մեռելների ոգին տանջում —

Արանց, կանանց քենով լեցված

Մութ աչքերում

Մաղձ սրսկում, նախանձ և ոխ,

Ատելություն։

Արագիլը իր կտուցը երկարեց,

Վայր սլացավ և կատաղի կռիվ մղեց։

Նա հարվածեց սուտ քրմերին,

Կեղծ ու ծախու մարտիկներին,

Շինականին շահագործող

Եվ իմաստուն իրենց կոչող

Չարչիներին։

Երբ տեսնում էր մի տան բակում

Կամ արջառի շուրջը թաքուն շարժըվելով

Անցնող շուքին —

Շանթի նման վայր էր գլորվում,

Մագիլները մխրճում էր դեմքին, վզին,

Խեղդում նրան, ծակում կուրծքը։

Ապա նորից վեր էր սլանում,

Օդում կախվում՝ լեգենդական նավի նման,

Հայաստանը խուզարկում։

Այդպես կռվեց տարիներով։

Հողը ծածկեց հրեշների դիակներով։

Երբ երկնային դիտարանից նա վայր իջավ՝

Իր առջև ցցվեց տձև մի Աժդահակ։

Հսկա մարմին,

Ծուխ և կրակ փսխող բերան,

Վառված ածուխ կարմիր աչքեր,

Դեղին թևեր։

Արագիլը, մագիլները երկարելով,

Շարժեց արագ, թռավ վրան։

Բայց Վիշապը՝ քամուց մղված ծխի նման

Վեր սլացավ, մտավ անտառ, անհետացավ։

Վահագնը շուտ իր բոցաշունչ ձին ետ կանչեց,

Նստավ վրան, մտավ անտառ։

Երբ առաջին

Սոսիների շարքը անցավ՝ մի հով շաչեց,

Օձապտույտ վեր մագլցեց

Եվ, ճյուղերում կանչ գոռալով, երեր եկավ

Եվ ճարճատեց։

Հեռվից տեսնվեց

Պարզ, հասարակ մի ձիավոր։

Ասես որսորդ։ Ուսին կախած քրջի կտոր,

Գլխին մորթից կլոր փափախ,

Ձեռքին աղեղ։

Նա նայում էր ամեն մի կողմ

Եվ որոնում որսի մի զոհ։

Վահագնը նրան տեսավ թե չէ՝

Կասկած ծագեց նրա մտքում։

— Օտարակա՜ն,— բոռաց նրան,— որս ես փնտրում

Իզուր տեղը։ Չե՞ս իմանում,

Որ այծ և ցուլ, եղնիկ, ոչխար

Լեռ են մեկնել ջուր փնտրելու,

Այս մեր երկրի չորությունից ազատվելու։

Ձիավորը նայեց նրան և երբ նայեց՝

Իր աչքերի միջից կարծես սրեր ընկան։

Անտառն ամբողջ խարշափելով տատան եկավ։

Ապա, մեկ էլ,

Կայծակի պես, մարդը ձիուց վայր գլորվեց՝

Առաջ խուժեց։

Բայց երկու քայլ չառաջացած՝

Վրան ընկավ Վահագնը քաջ,

Իր բոցավառ, պինդ ձեռքերով վիզը սեղմեց՝

Ոլոր տվավ։

Ձիավորի մեջքին գցած քրջի տակից

Դուրս եկավ մեծ և հրեշ տիտան։

Ծուռմուռ դեմքով այդ էակից ծուխ բարձրացավ,

Եվ բերանից թափվեց առատ դեղին մի մաղձ։

Երբ նա շարժվեց՝

Անտառի չոր սաղարթները կոտրտվեցին,

Վայր թափվեցին հառաչելով։

Կռիվ ընկավ։ Տապալվեցին գետնի վրա,

Ահադղորդ հարվածներով ըմբշեցին։

Օտարական այդ հրեշին,

Նրա իսկ ձեռքից խլած սրով,

Վահագնը քաջ խփեց, սպանեց։

Մի հով լացավ կաղկանձելով,

Տրորվեցավ

Եվ գիշերը՝ թանձր և խոր, անտառ մտավ։

6

Հազարներով վիշապ քաղեց Վահագնը մեծ։

Անձրև չեկավ։

Դաշտ ու արտում,

Չոր և անուժ բույսերի շուրջ,

Կրակ էր մաղվում։

Տնքում էին խեղճ հողերը։

Գյուղի մարդիկ, սարսափ գրկած,

Նայում էին մութ ամպերին

Եվ անիծում վիշապներին։

Բագինների առջև քարոտ

Զոհում էին ոչխարների ամբողջ մի հոտ

Եվ վեհերոտ ձայնով երգում.

— Օ՜, Վահագն,

Ամպրոպ կայտառ, արագաշարժ,

Ամպերի դեմ կռվող վարազ,

Արծիվ անհաղթ, վագր մեծղի —

Օ՜, հրաթև որսորդ դևի,

Հասիր, օգնիր այս տառապող չոր հողերին,

Թոշնած ու լերկ ողկույզներին,

Երբեք չհասնող պտուղներին

Եվ արտերի ծարավ լացող ծաղիկներին։

7

Եվ Վահագնը դարձավ գոմեշ մի հրացայտ։

Դարձավ գոմեշ,

Սուրաց ինչպես անզուսպ մրրիկ,

Ինչպես կարմիր ձայնով մնչող մի փոթորիկ,

Ինչպես հրե դանակներով կռվող մի շանթ։

Երբ նա վազեց՝

Մութը ցնցվեց,

Ահագնագոռ թավալ եկավ

Եվ, թևերը փշրվելով, գլորվեց վիհեր

Եվ բղավեց։

Երեք գլխով, վեցը պոչով մի Դև ելավ

Եվ, հրդեհի մեծ քուլաներ դուրս հանելով,

Թռավ, նետվեց

Գոմեշ դարձած աստծո վրա

Եվ հարվածեց։

Քաջ Վահագնը հովի նման պտույտ եկավ,

Ոլոր ու վառ եղջյուրները վեր կարկառեց՝

Զարկավ Դևին։

Երկինքներում որոտ վազեց։

Ամպը դիպավ ուրիշ ամպին՝ շաչեց, ձայնեց։

Այդ կռիվը տևեց երկար։ Տևեց մինչև

Այն լույս ժամը,

Երբ արևը, դուրս թափելով ճաճանչների բոց երամը,

Հանկարծ ցցվեց հորիզոնի խառն ծովում,

Բացավ շողշող, ակունքակերտ առագաստը

Եվ նավարկեց դեպի հեռուն։

Հալվեց ամպը։

Հրեշի երեք գլուխներից ծուխ բարձրացավ։

Իր աչքերի կրակը մարվեց, ձայնը մեռավ։

Շփոթ ընկավ երկինքներում։ Վազվզեցին

Դղրդալով կայծակները,

Մեկմեկի դեմ թուր հանեցին

Եվ շաչելով առաջացան։

Մի շանթ պայթեց

Եվ ժաժ տվավ լույսը ծածկող սև կամարը։

Երբ Վահագնը այդ նկատեց՝

Ամբողջ ուժով գրոհ տվավ,

Եղջյուրները խորասուզեց մի մութ ամպի հղի փորին,

Պատռեց նրան, անցավ մյուս կողմ,

Մտավ լույսի ծաղիկներով բուսած կածան,

Վեր մագլցեց և կանգ առավ

Գեղափթիթ, վարդակրակ Ծովինարի լույսի առջև։

Վայր գլորվող կաթիլները մուրճեր զարկին

Հողի չորցած գնդակներին,

Եվ բաղերի շրթերն ծարավ

Թրջվեցին։

Երբ արտ, արոտ, երբ լեռ և դաշտ,

Վերածնված, թարմ թոքերով

Խոր շունչ առան,

Եվ խաղողի ողկույզները

Ծովինարի լույս կրծքերից

Արևաքամ կաթ ծծեցին,

Բոցկլտացին —

Վահագնը հուր, քաջ պատանին,

Վազեց, թռավ՝

Եվ եղեգնի աճող բոցում սարսռագին

Անհետացավ։

———————

Կոստան Զարյան

Տատրագոմի հարսը

պոեմներ

Երևան — 2015