ԱԲԷ Կոբո

ԱՒԱԶՈՒՏՆԵՐԻ ԿԻՆԸ

Բնագրի խորագիրը՝ ՍՈՒՆԱ ՆՈ ՕՆՆԱ

安部 公房

砂の女

Կարէն Ա.ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ

Թարգմանութիւնների մատենաշար

Երեւան — 2016

ՀՏԴ 891.981֊4
ԳՄԴ 84.5Ճ

Աբէ, Կոբո

Աւազուտների կինը։ [Վէպ] / Կ. Աբե, թարգմ.՝ Կ. Ա. Սիմոնեան, խմբ.՝ Ե. Ս. Զարեհեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի)։ Երրորդ, ելեկտրոնային բարելաուուած հրատարակութիւն.— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2016.— 175 էջ։

Ճապոնացի նշանաւոր գրող Կոբո Աբէի (1924֊1993) «Աւազուտների կինը» վէպը մարդու մենութեան եւ օտարացման մասին է։ Այն պատմութիւն է, թէ ինչպէս ուսուցիչը, տարուած միջատներ հաւաքելով, յայտնւում է հեռաւոր մի գիւղում, ընդունում միայնակ կնոջ տանը գիշերելու հրաւէրը, ու, բանտուած մնալով փոսում, սկսում է վերաիմաստաւորել իր կեանքի շատ կողմէր։

ԳՄԴ 84.5Ճ

eISBN 978֊9939֊0֊0000֊0

© Կոբո Աբէ, 1962

© Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ համեմատական թարգմ., Երեւան, 1985

© Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ համեմատական թարգմ., Փարիզ֊Երեւան, 2007

© Եաւրուհրատ, 2016 (հրատ.)

Վերապահուած են բոլոր իրաւունքները։

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (ելեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգէլուած է:

Արտատպելիս կամ մէջբերումներ կատարելիս հեղինակի Ս. Սահակ֊Մեսրոպեան նախադեկրետային ուղղագրութիւնն ու կետադրութիւնը պահպանելը հեղինակային իրաւունքի մասն է կազմում։

Այս գիրքը նախատեսուած է միայն անձնական օգտագործման համար:

Bachi ga nakereba nigeru tanoshimi mo nai.

Չկայ փախուստի բերկրանք առանց պատիժի սպառնալիքի։

ՄԱՍՆ ԱՌԱՋԻՆ

1

Օգոստոսեան մի օր մարդն անհետացաւ։ Նա որոշել էր արձակուրդն անցկացնել ծովափին, ուր գնացքով կարելի էր հասնել ընդամէնը կէս օրուայ ընթացքին։ Այնուհետեւ նրա մասին ոչ ոք ոչինչ չիմացաւ։ Թէ՛ ոստիկանութեան որոնումները եւ թէ՛ լրագրերի մէջ զետեղուած յայտարարութիւնները որեւէ արդիւնք չտուեցին։

Մարդկանց անհետանալը, ընդհանուր առմամբ, այնքան էլ հազուադէպ երեւոյթ չէ։ Վիճակագրութեան համաձայն, տարուայ ընթացքին մի քանի հարիւր յայտարարութիւններ են տպագրւում անհետ կորածների մասին, եւ, որքան էլ տարօրինակ լինի, գտնուողների տոկոսը, բաւականին չնչին է։ Սպանութիւններն ու դժբախտ պատահարները յանցանշաններ են թողնում իրենցից յետոյ։ Երբ մարդուն առեւանգում են, միշտ էլ կարելի է յայտնաբերել դրդապատճառները։ Բայց երբ մարդու անհետանալը ունենում է որեւէ մէկ այլ պատճառ, ապա կորածի հետքերը գտնելը բաւականին դժուար է։ Ճիշտ է, բաւական է անհետանալը համարել փախուստ, որպէսզի նման պատահարներից շատ շատերը, թերեւս, դասուեն ամենասովորական փախուստների շարքը։

Հետքերի բացակայութիւնը այս պարագայում նոյնպէս որեւէ արտակարգ բան չէր կարող համարուել։ Մօտաւորապէս յայտնի էր վայրը, որտեղ մարդը վճռել էր գնալ, բայց դիակը գտնելու մասին ոչ մի լուր չեկաւ այնտեղից։ Նրա աշխատանքը կապուած չէր ինչինչ գաղտնիքների հետ, որոնք բացայայտելու նպատակով առեւանգելու առիթ ներկայանար։ Իսկ նրա գործողութիւնների ու վարքագծի մէջ ոչ մի ակնարկ չէր եղել, որ յուշէր, թէ փախուստի ծրագիր է մտմտում։

Բնական է, սկզբում բոլորը ենթադրեցին, թէ այս պատմութեան մէջ խառն է սիրուհու մատը։ Եւ երբ գործընկերներն ու ոստիկանութեան պաշտօնեաները անհետացածի կնոջից իմացան, թէ նա մեկնել է հաւաքածոյի համար միջատներ որսալու, նոյնիսկ փոքրինչ հիասթափուեցին։ Յիրաւի, ցիանական կալիումով սրուակ եւ միջատներ որսալու ցանց քարշ տալ լոկ այն նպատակով, որ քօղարկես սիրուհուդ հետ փախչելու ծրագիրդ՝ չափազանց շինծու բան է։ Բայց ամէնից կարեւորն այն է որ կայարանի ծառայողը յայտնել էր, թէ վերոյիշեալ օրը S կայարանում գնացքից իջել է լեռնագնաց մարզիկի հագուստով մէկը, որի ուսերից խաչաձեւ փոկերով մի ջրաման ու արկղ էր կախուած, որպիսին օգտագործում են նկարիչները։ Ծառայողը շատ լաւ էր յիշում, որ մարդը միայնակ է եղել։ Այնպէս որ՝ այս ենթադրութիւնն էլ ժխտուեց։

Յայտնուեց մի վարկած, թէ անհետացածը ինքնասպանութիւն է գործել մարդատեցութեան հողի վրայ։ Այս կարծիքը յայտնեց նրա գործընկերներից մէկը, որ սիրում էր հոգեվերլուծութեամբ զբաղուել։ Նրա համոզմամբ, հէնց այն փաստը որ հասուն մարդն ընդունակ է տարուել միջատներ որսալու եւ հաւաքածոյ ստեղծելու անօգուտ գործով, արդէն իսկ ապացուցում է նրա հոգեբանական թերարժէքութիւնը։ Նույնիսկ երբ երեխան է չափից աւելի հակումներ ցուցաբերում միջատների հաւաքածոյ կազմելու նկատմամբ, մեծ մասամբ նշանակում է որ նա ենթակայ է Էդիպի բարդոյթին։ Որպէսզի ինչ որ կերպ փոխհատուցի իր չբաւարարուած ցանկութիւնները, նա գընդասեղը հաճոյքով մխրճում է արդէն սատկած միջատի մարմինը, որ առանց այն էլ ոչ մի տեղ չէր կարող փախչել։ Իսկ եթէ մեծանալուց յետոյ էլ նա չի հրաժարուել իր այդ զբաղմունքից, ապա, անշուշտ, որեւէ կասկած չհարուցող փաստ է, որ հիւանդագին վիճակը առաջադիմում է։ Միջատաբանները հաճախ են տառապում ունենալու, ձեռք բերելու մտագարութեամբ, նրանք չափազանց ինքնամփոփ են լինում, չարչարւում են գողամոլութիւնից ու արուամոլութիւնից։ Իսկ այս ամէնից մինչեւ մարդատեցութեան հողի վրայ կատարուող ինքնասպանութիւնը՝ մէկ քայլ է։ Աւելին, միջատների հաւաքածոյ կազմելու սիրահարների մէջ այնպիսիներն էլ կան, որոնք արատաւոր հակումներ են ունենում ոչ այնքան իրենց այդ զբաղմունքի, որքան սրուակների մէջ լցուած ցիանական կալիումի նկատմամբ, եւ ոչ մի կերպ չեն կարողանում հրաժարուել միջատորսութիւնից... Եւ մի՞թէ այն փաստը որ նա երբէք ցանկութիւն չի ունեցել բացայայտօրէն պատմել իր հետաքրքրութիւնների մասին, չի ապացուցում, թէ ներքուստ գիտակցել է իր ամօթալի վիճակը։

Բայց այնքանով, որքանով դիակը չյայտնաբերուեց, բոլոր այս կարգի ու շատ կուռ թւացող հետեւութիւնները փլուզուեցին։

Իրական պատճառը այնպէս էլ անյայտ մնաց։ Անցաւ եօթը տարի եւ Քաղաքացիական օրէնսգրքի 30րդ Յօդուածի հիման վրայ մարդը համարուեց վախճանուած։

2

Օգոստոսեան մի օր, ետճաշեայ ժամին S կայարանի կառամատոյցին յայտնուեց բամբակէ գորշ կտորից կարած գլխարկով մի մարդ։ Նրա ուսերից խաչաձեւ կախուած էին մի խոշոր փայտէ արկղ ու ջրաման, տաբատի փողքերը դրուած էին գուլպաների մէջ, ասես նա պատրաստուել էր սարը բարձրանալ։ Բայց շրջակայքին չկար մի այնպիսի սար, ուր բարձրանալը որեւէ իմաստ ունենար։ Եւ կայարանի ծառայողն էլ, որ կառամատոյցի ելքի մօտ տոմսակներն էր ստուգում, կասկածանքով նայեց նրա հետեւից։ Առանց երկար֊բարակ մտածելու մարդը բարձրացաւ կայարանի մօտ կանգնած հանրակառքն ու զբաղեցրեց ետեւի տեղը։ Հանրակառքը մէկնեց սարերին հակառակ ուղղութեամբ։

Մարդը հասաւ մինչեւ վերջին կայան։ Հանրակառքից իջնելով, տեսաւ որ շրջակայ տեղանքը իրենից ներկայացնում է բարձունքների ու գոգաւորութիւնների մի անսահման հերթափոխ։ Գոգաւորութիւնները ամբողջութեամբ զբաղեցուած էին նեղ շերտերի բաժանուած բրնձի դաշտերով, որոնց միջեւ, կղզիների նման երեւում էին արմաւենիների պուրակները։ Մարդը գիւղն անցաւ եւ իր ճամբան շարունակեց ծովափի ուղղութեամբ։ Գետինը աստիճանաբար աւելի գորշ ու չոր էր դառնում։

Քիչ անց տները մնացին ետեւ. եւ այժմ ճանապարհին միայն տեղ֊տեղ ցցուած մի քանի սոճիներն էին նրան ուղեկցում։ Շուտով ամուր գետինը կօշիկներին կպչող մանր աւազ դարձաւ։ Այս ու այնտեղ երեւում էին չոր խոտի մուգ կըղզեակները եւ այս կողմերն ասես սխալմամբ յայտնուած դալուկ սմբուկների փոքրիկ մարգերը։ Բայց շուրջը մարդ արարած չկար։ Իսկ առջեւը, անշուշտ, ծովն էր, դէպի ուր եւ նա գնում էր։

Վերջապէս, մարդը կանգնեց։ Շուրջը աչք ածելով, բաճկոնի թեւքով նա սրբեց դէմքի քրտինքը։ Առանց շտապելու բացեց փայտէ արկղը եւ վերին կափարիչից ձողերի մի խուրձ հանեց։ Յետոյ այդ ձողերն իրար միացրեց, եւ նրա ձեռքին յայտնուեց միջատներ որսալու ցանցը։ Նա շարունակեց քայլել առաջ, ձեռքի երկար ձողով երբեմն տնտղելով ճամբին հանդիպող ցանցառ թփերը։ Աւազից ծովի հոտ էր գալիս։

Ժամանակն անցնում էր, բայց ծովը դեռ չէր երեւում։ Թերես, կտրտուած տեղանքն էր նրան խանգարում տեսնել, թէ ի՛նչ կայ հեռուն, բայց որքան աչքը կտրում էր՝ ամէն ինչ նոյնն էր, ամէն ինչ՝ անփոփոխ։ Ու մէկ էլ նրա դիմաց մի գիւղակ երեւաց։ Սովորական ու աղքատ գիւղակ էր։ Հրշէջային աշտարակի շուրջ խռնուած էին տախտակէ տանիքները, որոնց վրայ ամրութեան համար քարեր կային դարսած։ Տներից մի քանիսի տանիքները ծածկուած էին սեւ կղմինդրով, մի երկուսն էլ նոյնիսկ՝ կարմիր ներկած թիթեղով։ Թիթեղեայ տանիքով տունը, որ գտնւում էր գիւղական միակ խաչմերուկի անկիւնին, ըստ երեւոյթին, ձկնորսական արտելի վարչութիւնն էր։

Գիւղից այն կողմ երեւի աւազաբլուրներն էին ու ծովը։ Բայց անշուք գիւղակը չափից աւելի էր փռուել տեղանքի վրայ։ Շուրջը մի քանի բերրի հողամասեր կային, իսկ մնացեալը ճերմակաւուն աւազի ընդերքն էր։ Երեւում էին գետնընկոյզի եւ փաթաթեսի փոքրիկ դաշտերը։ Ծովի հոտը խառնըւում էր անասունների հոտին։ Ամուր, ասես աւազով ու կաւով ցեմենտացուած ճանապարհի եզրերին կիտուած էին ջարդուած խեցիների բլրակները։ Մինչ տղամարդը անցնում էր ճամբով, թէ՛ արտելի վարչութեան առաջ բաց տարածութեան վրայ խաղացող երեխաները, թէ՛ ուռկանը նորոգող ծերունին, թէ՛ գիւղակի միակ կաթի կրպակի մօտ խռնուած կանայք մի պահ քարացան ու զարմանքով նայեցին նրա հետեւից։ Բայց մարդը նրանց ոչ մի ուշադրութեան չարժանացրեց։ Նրան հետաքրքրում էին միայն աւազաբլուրներն ու միջատները։

Բայց տարօրինակը ո՛չ միայն գիւղակի չափերն էին։ Ճամբան յանկարծ թեքուեց դէպի վեր։ Այս հանգամանքը նոյնպէս բոլորովին անսպասելի էր, որովհետեւ, եթէ ճանապարհը տանում էր դէպի ծով, ապա, բնականաբար, պէտք է իջնէր աւելի ու աւելի վար։ Գուցէ մարդը սխալուե՞լ էր քարտեզը զննելիս։ Նա փորձեց այդ մասին հարցում անել դիմացը ելած աղջկան։ Բայց աղջիկը աչքերը խոնարհեց ու անցաւ գնաց, ձեւացնելով, թէ հարցը չի լսել։ Լա՛ւ, ուրեմն, շարունակենք մեր ճամբան։ Ի՛նչ էլ որ լինի, այնուհանդերձ, թէ՛ աւազի գոյնը, թէ ձկնորսական ուռկանները եւ թէ՛ խեցիների բլրակները յուշում էին ծովի մօտ լինելը։ Այնպէս որ, անհանգստանալու առիթ չկայ։

Ճանապարհն աւելի ու աւելի էր ձգւում դէպի վեր, իսկ շուրջն էլ բացի աւազից այլեւս ոչինչ չկար։

Բայց տարօրինակ է որ տարածքը, ուր գտնւում էին տները, չէր բարձրանում։ Միայն ճանապարհն էր ձգւում դէպի վեր, իսկ գիւղակը մնում էր ցածում։ Բայց չէ... ո՛չ միայն ճանապարհը։ Ճանապարհի հետ մէկտեղ բարձրանում էին նաեւ տների միջեւ ընկած տարածութիւնները։ Ուստի եւ այնպէս էր թւում, թէ ամբողջ գիւղն է ասես ելնում սարն ի վեր, իսկ տները մնում են իրենց տեղը։ Այս տպաւորութիւնը սաստկանում էր այնքան, որքան մարդը շարժւում էր առաջ, շարժւում էր դէպի աւազաբլրի գագաթը։ Եւ շուտով նա տեսաւ որ տները պարզապէս գտնւում են աւազի մէջ փորած վիթխարի փոսերի մէջ։ Վերջ ի վերջոյ, ճանապարհն ու տների միջեւ ընկած տարածութիւնները բարձրացան տանիքներից էլ վեր։ Իսկ տները աւելի ու աւելի խորասուզուեցին աւազէ փոսերի մէջ։

Անսպասելիօրէն լանջը դարձաւ գրեթէ ուղղաձիգ։ Մինչեւ տանիքների վերին եզրը հիմա կը լինէր քսան մետրից ոչ պակաս։ «Ի՛նչ կեանք կարող է լինել այստեղ»,— մտածեց նա, սարսափած նայելով խորը փոսի մէջ։ Յանկարծ քամու մոլեգնած հոսանքը շնչակտուր արեց նրան, եւ տղամարդը շտապեց ետ քաշուել փոսի եզրից։ Հեռուհեռուում եւ աւելի վար՝ նա իր համար էլ բոլորովին անսպասելի տեսաւ պղտոր ու փրփրած ծովը, որ շարունակ լիզում էր ափի աւազը։ Մարդը կանգնած էր աւազաբլրի կատարին, ճիշտ այնտեղ, դէպի ուր քայլում էր համառօրէն։

Աւազաբլուրի ծովահայեաց լանջը որ գտնւում էր մուսոնների հոսանքի տակ, ինչպէս սովորաբար լինում է, զառիթափ էր ու մերկ։ Բայց առաւել թեք տեղերում աճել էին նեղ տերեւներ ունեցող խոտաբոյսերը։ Ետ շրջուելով՝ նա տեսաւ որ վիթխարի փոսերը, որոնք աւելի ու աւելի են խորանում աւազաբլրի գագաթին մօտենալիս, մի քանի յարկաշարով հասնում են մինչեւ գիւղակի կենտրոն, յիշեցնելով մեղուափեթակի կտրուածք։ Գիւղն ասես ելնում էր հեծնելու աւազաբլրի վրայ։ Բայց, թերեւս, աւազաբլո՞ւրն էր ուզում հեծնել գիւղին։ Յամենայն դէպս, գիւղի տեսքը ընկճում ու գրգռում էր մարդուն։

Է՛հ, ուրեմն, նա արդէն հասել էր իր երազած աւազաբլրին. եւ հիմա ամէն բան կարգին է։ Նա ջրամանից մի կում ջուր խմեց, խորը շունչ քաշեց, եւ օդը, որ շատ մաքուր էր թւում, հղկաթղթի պէս քերեց կոկորդը։

Մարդն ուզում էր իր հաւաքածոն հարստացնել աւազուտի մէջ ապրող միջատներով։

Աւազուտային միջատները այնքան էլ խոշոր չեն լինում, գունաւորումն էլ աղօտ է, բայց հաւաքածոյ ունենալու մտագարութեամբ տառապող մարդուն բնաւ էլ չեն հրապուրում պայծառ թեւերով թիթեռները կամ ճպուռները։ Այդպիսի մարդիկ իրենց հաւաքածոները ինչ որ տարաշխարհիկ նմուշներով զարդարելու ձգտում չունեն, առանձնապէս չեն հետաքըրքրւում նաեւ համակարգելու գործով, ինչպէս նաեւ չեն զբաղւում չինական բժշկութեան մէջ օգտագործուող բալասանների հումք որոնելով։ Միջատաբանն ունի իր պարզ ու անմիջական ուրախութիւնը՝ որպիսին նոր տեսակներ գտնելն է։ Եթէ յաջողուի, ապա միջատաբանական ատլասի մէջ նոր յայտնաբերուած միջատի գիտական երկար անուան կողքին կը գրուի նաեւ քո անունը, եւ բացառուած էլ չէ, որ դարեր շարունակ կը պահպանուի այնտեղ։ Իսկ եթէ քո անունը, թէկուզ եւ միջատի անուան առիթով, երկար ժամանակ պահպանուի մարդկանց յիշողութեան մէջ, ուրեմն քո ջանքերը ապարդիւն չեն եղել։

Աչքով գրեթէ անտեսանելի միջատների բաւականին մեծաթիւ տեսակները նորանոր յայտնագործութիւնների հարուստ հնարաւորութիւններ են տալիս։ Նա եւս երկար ժամանակ է վատնել երկթեւանի եւ նոյնիսկ տնային սովորական ճանճերի վրայ, որոնց չեն կարողանում հանդուրժել մարդիկ։ Ճանճերի տեսակները այնքա՜ն շատ են, այնքա՛ն շատ, որ միայն զարմանալ կարելի է։ Բայց քանի որ բոլոր միջատաբանների միտքն աշխատում է մօտաւորապէս նոյն ուղղութեամբ, ապա նրանք գրեթէ աւարտել են այդ տեսակների մեծամասնութեան ուսումնասիրութիւնը, ներառեալ նաեւ Ճապոնիայի մէջ յայտնաբերուած ամենահազուագիւտ՝ ութներորդ որակափոխը։ Սրա պատճառը գուցէ այն է, որ մարդկանց կեանքը շատ մօտիկից է հիւսւում ճանճերի կեանքին։

Շատ աւելի լաւ կը լինի ուշադրութիւնը բեւեռել նախ այդ միջավայրին։ Տեսակների շատ լինելը, թերեւս, բացատրւում է ճանճերի մեծ հարմարուողականութեամբ։ Նա գրեթէ վեր ցատկեց ուրախութիւնից, կատարելով այս յայտանգործութիւնը։ Իմ այս միտքը բնաւ էլ հիմարութիւն չէ։ Ճանճերի բացառիկ հարմարուողականութեամբ էլ բացատրւում է հէնց այն հանգամանքը, թէ ինչո՞ւ են նրանք հեշտութեամբ կրում ամենաանբարենպաստ պայմանները, որոնց մէջ ուրիշ միջատներ իրենց գոյութիւնը պահպանել չէին կարողանայ։ Զորօրինակ, ճանճերը հարմարուել են նոյնիսկ անապատային կեանքին, որտեղ ոչնչանում է ամէն մի շնչաւոր։

Այս յայտնագործութիւնը կատարելով, նա առանձնայատուկ հետաքրքրութիւն դրսեւորեց աւազուտների նկատմամբ։ Արդիւնքը չուշացաւ։ Մի անգամ, տնից ոչ շատ հեռու, գետակի ցամաքած հունի մէջ նա նկատեց մի պստլիկ, դեղնաւուն միջատ որ յիշեցնում էր կարծրաթեւաւորների ընտանիքին պատկանող խարանաճանճի (Cicindela Japonica, Motshulsky)։ Ինչպէս յայտնի է, խարանաճանճերը լինում են ամենատարբեր գոյների ու չափերի։ Սակայն առջեւի ոտիկները տարբերւում են իրարից շատ քիչ, գրեթէ աննշան։ Հէնց այս հանգամանքն էլ դասակարգման համար կարեւոր չափանիշ է հանդիսանում, քանզի առջեւի ոտիկների տարբեր ձեւերը նշանակում են նաեւ տեսակային տարբերութիւն։ Նրա աչքովն ընկած միջատի առջեւի ոտիկի երկրորդ հօդը յիրաւի ուշագրաւ իւրահատկութիւն ունէր։

Խարանաճանճերի կարգին պատկանող միջատների առջեւի ոտիկները սովորաբար բարակ են, սեւ ու չափազանց շարժունակ։ Իսկ այդ ճանճինը կլոր էին, հաստլիկ, ասես ամուր զրահով ծածկուած լինէին եւ գոյնն էլ վառ դեղին էր։ Այդ գոյնի պատճառը գուցէ եւ ծաղկափոշին էր։ Հնարաւոր է որ այդ միջատը նոյնիսկ յատուկ հարմարանք էլ ունէր, ասենք՝ մազմզուկներ, որպէսզի կարողանայ ծաղկափոշի հաւաքել։ Եթէ զննելու ժամանակ նա սխալներ թոյլ չէր տուել, ապա, ուրեմն, ըստ երեւոյթին, կատարել էր կարեւոր մի յայտնագործութիւն։

Բայց ցաւօք, այդ միջատը որսալ չյաջողուեց։ Նա չափազանց յուզուած էր, իսկ ճանճն էլ թռչում էր մի ուրիշ տեսակ... Թռաւ, հեռացաւ ու յետոյ ետ եկաւ ու սպասեց նրա մօտենալուն, մնում էր որ նաեւ ասէր. «Հապա՛, փորձիր բռնել ինձ»։ Երբ նա վստահօրէն մօտեցաւ, ճանճը թռաւ տեղից, ետ եկաւ ու դարձեալ սպասեց։ Միջատն ասես ծաղրում էր նրան։ Ու ծաղրեց այնքան ժամանակ, մինչեւ վերջնականապէս անհետացաւ խոտերի մէջ։

Եւ նա դարձաւ առջեւի դեղնաւուն ոտիկներով այդ խարանաճանճի գերին։

Ուշադիր զննելով աւազէ ընդերքը, նա աւելի համոզուեց իր ենթադրութեան մէջ։ Ինչպէս յայտնի է, խարանաճանճը անապատային շատ բնորոշ միջատ է։ Մի տեսութեան համաձայն, այդ ճանճերի արտասովոր թռիչքը սովորական ծուղակ է, որպէսզի մանրիկ կենդանիները, հրապուրուելով, դուրս ելնեն իրենց որջերից։ Մկները, մողեսները, ընկնելով այդ ճանճերի հետեւից, իրենց որջերից հեռանում ու յայտնւում են անապատում եւ սատկում են քաղցից ու հոգնելուց։ Ճանճերն էլ որ հէնց դրան էին սպասում, անմիջապէս վրայ են տալիս եւ խժռում սատկած կենդանիներին։ Նրանք, այդ ճանճերը, ճապոներեն մի գեղեցիկ անուն ունեն՝ «նամակատար», ու թէեւ առաջին հայեացքից թւում են շատ նազանի, բայց իրականում սուր եւ հզոր ծնօտներ ունեն, միաժամանակ նաեւ այնքան արիւնարբու են որ նոյնիսկ իրար են խժռում։ Բայց անկախ այն բանից ճշմարիտ է այս տեսութիւնը, թէ ոչ, մարդը, անտարակոյս, դիւթուել էր խարանաճանճի խորհրդաւոր թռիչքով։

Բնականաբար, մեծացաւ նաեւ նրա հետաքրքրութիւնը աւազի նկատմամբ՝ որ խարանաճանճի համար կենսական պայմաններ էր ստեղծում։ Նա սկսեց աւազուտների մասին գրականութիւն կարդալ եւ որքան շատ էր կարդում, այնքան աւելի էր համոզւում, թէ դա շատ հետաքրքիր երեւոյթ է։ Եթէ, օրինակ, բացենք հանրագիտարանի այն յօդուածը, որ նուիրուած է աւազին, ապա կարելի էր ընթերցել հետեւեալը.

ԱՒԱԶ. Լեռնային քայքայուած ապարների կոյտն է։ Երբեմն պարունակում է մագնիսական երկաթաքար, անագաքար, աւելի հազուադէպ՝ ոսկեբեր աւազ։ Տրամագիծը 2ից մինչեւ 1/16 միլիմետր է։

Որքա՜ն յստակ բնորոշում։ Կարճ ասած, աւազը ստեղծւում է լեռնային ապարների քայքայումից եւ իրենից ներկայացնում է մանրիկ քարաբեկորների ու կաւի միջեւ գտնուող մի բան։ Բայց աւազը միջանկեալ նիւթ համարելը դեռեւս չի նշանակում տուած լինել նաեւ սպառիչ բացատրութիւն։ Ինչո՞ւ քար֊աւազ֊կաւ երեք տարրերից, որոնց բարդ համադրութեամբ է բաղկացած հողը, միայն աւազն է, որ կարող է լինել մեկուսացուած վիճակում եւ ստեղծել անապատներ ու աւազուտներ։ Եթէ այն սոսկ միջանկեալ նիւթ լինէր, ապա ողողումների շնորհիւ մերկ ժայռերի ու կաւային շրջանների միջեւ հնարաւոր էր յայտնաբերել միջանկեալ նիւթերի անսահման քանակութիւն, որոնք առաջացած կը լինէին նրանց փոխադարձ ներթափանցման ուղիով։ Բայց իրականում գոյութիւն ունեն յստակօրէն տարբերուող միայն երեք տեսակի ապար՝ ապառաժներ, աւազաքարեր, կաւեր։ Զարմանալի է նաեւ այն, որ աւազահատիկների մեծութինը գրեթէ միշտ նոյնն է, լինի այդ Էնոսիմա կղզու ծովափնեայ աւազը, թէ Գոբի անապատինը՝ միեւնոյն է, միջին հաշւով 1/8 մմ է, եւ աւազահատիկներն էլ տարածւում են մի կորագծով, որ շատ մօտ է Գաուսի կորագծին։

Մի հետազօտութեան մէջ տրուած էր ողողամաշման հետեւանքով ընդերքի քայքայման յոյժ պարզեցուած բացատրութիւնը՝ թեթեւ տարրերը ցրւում են մեծ հեռաւորութիւնների վրայ։ Բայց բնաւ խօսք չկար այն մասին, թէ որն է աւազահատիկի 1/8 մմ չափ ունենալու պատճառը։ Իսկ երկրաբանութեան մասին մեկ այլ աշխատութեան մէջ տրւում է հակառակ մի բացատրութիւն.

Ջրի հոսանքներն ու օդի հոսանքները ստեղծում են մրրկային շարժում, որի ալիքի նուազագոյն երկարութիւնը համարժէք է անապատային աւազահատիկի տրամագծին։ Այս իւրահատկութեան շնորհիւ ընդերքից դուրս է կորզւում միայն աւազը, ընդ որում, դուրս է կորզւում հոսանքի նկատմամբ ուղիղ անկեան տակ։ Եթէ ընդերքի առանձին բաղադրիչների կառչողական ուժը մեծ չէ, ապա աւազը կարող է վեր ելնել նոյնիսկ շատ թոյլ քամու տակ, որը չի կարող տանել քարն ու կաւը։ Յետոյ նա դարձեալ իջնում է գետնին՝ քամու հոսանքի ուղղութեամբ բաւականին հեռու։ Աւազի իւրահատկութիւնները ըստ երեւոյթին պէտք է դիտուեն օդաշարժման տեսանկիւնից։

Շարունակենք վերը բերուած սահմանումը.

... այսինքն, լեռնային քայքայուած ապարների այնպիսի մեծութեան մասնիկներ, որպիսին հնարաւոր է դարձնում նրանց առաւել շարժունակութիւնը։

Քանզի այս աշխարհում միշտ էլ գոյութիւն ունեն քամին ու ջրի հոսանքները, աւազի գոյացումն էլ անխուսափելի է։ Եւ այնքան ժամանակ, քանի դեռ փչելու են քամիները, հոսելու են գետերը, ու իրենց ալիքներն են թաւալելու ծովերը, երկրի ընդերքից դուրս կը կորզուեն աւազի նորանոր զանգուածներ եւ կենդանի արարածի նման կը սողան, կը տարածուեն ամենուրէք։ Աւազը հանգիստ չունի։ Աննշմարելի, բայց համառօրէն, նա նուաճում եւ քայքայում է երկիրը...

Մշտնջենական շարժման մէջ գտնուող աւազի այս պատկերը չափազանց յուզում եւ ասես մտրակում էր նրան։ Աւազը ամուլ է, եւ այս հանգամանքը բացատրւում է ոչ թէ սոսկ չորութեամբ, ինչպէս սովորաբար պատկերացնում ենք, այլ նրա անդադար շարժումով, որին չի դիմանում ոչ մի կենդանի արարած։ Ի՜նչ նման է դա մարդկանց վհատ կեանքին, մարդկանց, որոնք օր ըստ օրէ աւելի ու աւելի են փորձում կառչել իրար։

Այո՛, աւազն առանձնապէս պիտանի չէ ապրելու, կեանքի համար։ Բայց անշարժութիւնն էլ արդեօ՞ք բացարձակ անհրաժեշտութիւն է գոյութիւնը պահպանելու համար։ Մի՞թէ այդ գարշելի մրցակցութիւնը չի ծնւում անշարժութիւն հաստատելու ձգտումից։ Եթէ հրաժարուենք անշարժութիւնից եւ ինքներս մեզ յանձնենք աւազի շարժմանը, ապա կը վերջանայ նաեւ մրցակցութիւնը։ Ըստ էութեան, չէ՞ որ անապատում էլ են ծաղիկներ աճում, անապատում էլ են ապրում միջատներ ու գազաններ։ Այս բոլոր կենդանի արարածները մրցակցութեան շրջանակներից դուրս են պոկուել հարմարուողականութեան վիթխարի ուժի շնորհիւ։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս նրա խարանաճանճերը։

Նա իր երեւակայութեան մէջ գծանկարում էր աւազի շարժումը, եւ սկսուեցին ցնորապատրանքներ։ Նա ինք զինքը տեսաւ այդ անվերջանալի հոսքի մէջ։

3

Մարդը, գլուխը հակած, դարձեալ առաջ քայլեց գիւղը բերդապարսպի պէս կիսալուսնաձեւ շրջանցող աւազաբլրի գագաթով։ Նա գրեթէ բոլորովին ուշադրութիւն չէր դարձնում, թէ ինչ է կատարւում հեռուն։ Միջատաբանը իր ամբողջ ուշադրութիւնը պէտք է կենտրոնացնի ոտքերի շուրջ երեք մետր շառաւղով տարածութեան վրայ։ Եւ ամէնից կարեւոր կանոնը մէջքով դէպի արեւը չկանգնելն է։ Եթէ արեւը յայտնուի թիկունքին, ապա սեփական ստուերով հնարաւոր է վախեցնել միջատին։ Ուստի եւ միջատորսների ճակատն ու քիթը միշտ խանձուած, սեւացած են լինում։

Մարդը առաջ էր շարժւում հանդարտ ու դանդաղ քայլերով։ Ամէն քայլի հետ աւազը դուրս էր ցայտում նրա կօշիկներից։ Շուրջը կենդանի ոչինչ չկար, բացի գետնի վրայ տեղ֊տեղ ծուարած թփերից, որոնք պատրաստ էին ծաղկել թէկուզ հէնց հիմա, եթէ միայն մի կաթիլ ջուր լինէր։ Եթէ որեւէ թըռչող արարածներ էին յայտնւում, ապա դրանք կրիայի զրահի պէս գունազարդ ճանճերն էին, որոնք հրապուրուել էին մարդկային քրտինքի հոտով։ Բայց հէնց այսպիսի տեղերում էլ իրականութիւն են դառնում յոյսերը... Ճիշտ է, խարանաճանճերը պարսերով ապրել չեն սիրում։ Եւ նոյնիսկ լինում են դէպքեր, երբ ամբողջ շրջանում բազմաթիւ կիլոմետրեր տնօրինութիւն է անում ընդամէնը մէկ ճանճ։ Բայց ի՞նչ կարող ես անել։ Անհրաժեշտ է համառօրէն շարունակել որոնումները։

Յանկարծ նա կանգնեց։ Գաճաճ թփերի մէջ ինչ որ բան շարժուեց։ Սարդ էր։ Սարդերը նրան չէին հետաքրքրում։ Նա պպզեց, որպէսզի մի սիգարեթ ծխի։ Ծովից շարունակ քամի էր փչում, ցածում պատառոտուած ճերմակ ալիքները մխրճւում էին աւազաբլրի հիմքի մէջ։ Այնտեղ, ուր աւազաբլրի արեւմտեան վերջաւորութիւնը անհետանում էր, ծովի մէջ վեր էր խոյանում ժայռոտ մի ցցուածք։ Ցցուածքի վրայ սրածայր ասեղների խրձի նման ցրուած էին արեւի ճառագայթները։

Լուցկիները չէին վառւում։ Տուփից տասը լուցկի հանեց, բայց ոչ մէկը չվառուեց։ Մի կողմ նետած լուցկու հատիկների երկայնքով գրեթէ վարկեանացոյց սլաքի արագութեամբ շարժւում էին աւազի շիթերը։ Նա նկատեց աւազի ոչ մեծ մի ալիք եւ, հէնց որ այդ ալիքը հասաւ կօշիկի կրունկին, ոտքի ելաւ։ Տաբատի ծալքերից սորաց աւազը։ Նա թքեց, եւ բերանի մէջ ասես քերիչ քսեցին։

Բայց չափազանց քիչ չե՞ն արդեօք այստեղ միջատները։ Գուցէ աւա՞զն է շատ արագ շարժւում։ Չէ՛, յուսահատուելը դեռ շուտ է։ Տեսականօրէն այստեղ միջատներ չլինել չեն կարող։

Աւազաբլրի կատարը դարձաւ աւելի հարթ, իսկ տեղ֊տեղ էլ շատ հեռու էր նահանջում ծովից։ Աճապարելով մի զգացումից, թէ առջեւը իրեն սպասում է որսը, նա իջաւ զառիթափ լանջով։ Երբեմն հանդիպում էին աւազի դիմացն առնող բամբուկէ վահանակների մնացորդները, իսկ յետոյ երեւաց փոքրինչ աւելի վար գտնուող սանդղաւանդը։ Տղամարդը շարունակեց ճանապարհը, կտրել֊անցնելով աւազուտի նախշերը, որ գծել էր քամին մի այնպիսի ճշտութեամբ, ասես մեքենայի գործ լինէր։ Ու բոլորովին անսպասելի ամէն բան անհետացաւ տեսադաշտից։ Եւ նա յանկարծ տեսաւ որ կանգնած է մի խորը փոսի եզրին։

Փոսը անկանոն ձուածիր ձեւ եւ քսան մետրից աւելի լայնութիւն ունէր։ Դիմացի պատը համեմատաբար թեք էր թւում, իսկ իր կանգնած տեղից գրեթէ ուղղաձիգ էր։ Եւ ճենապակէ թասի պէս հարթ ու սայթաքուն պատի եզրին նրա ոտքերը սահում էին աւազի վրայով։ Մի ոտքով դարափի շուրթին զգուշօրէն հենուած, նա առաջ եկաւ ու նայեց վար։ Եւ նոր միայն հասկացաւ, որ թէեւ շրջապատը դեռ լուսաւոր է, բայց օրն արդէն իրիկնանում է։

Փոսի յատակին, որ մռայլ խորխորատ էր, լռութեան մէջ սուզուած մի հիւղակ կար։ Տանիքը իր մի եզրով խրուել էր աւազէ թեք պատի մէջ։ «Ճիշտ ոնց որ ոստրէի խեցի լինի,— մտածեց նա։— Ի՛նչ ուզում ես արա, բայց աւազի օրենքի դէմ գնալ չես կարող»։

Հազիւ էր հարմարեցրել լուսանկարչական գործիքը, երբ աւազը շրշալով՝ ոտքի տակից սորաց վար։ Նա վախեցած ետ քաշեց ոտքը, բայց աւազը միառժամանակ շարունակում էր սորալ։ Ի՛նչ խախուտ է աւազի այդ հաւասարակշռութիւնը։ Յուզմունքից շնչահեղձ լինելով, նա խոնաւ ափերը քսեց տաբատին։

Նրա թիկունքին ինչ որ մէկը հազաց։ Քովը, գրեթէ ուսին քսուած, կանգնել էր չգիտէս որտեղից յայտնուած մի ծերունի, որ դատելով ըստ ամենայնի՝ գիւղակի ձկնորսներից էր։ Նայելով լուսանկարչական գործիքին եւ յետոյ փոսի յատակին, նա ժպիտով կնճռոտեց դաբաղուած դէմքը։ Ինչ որ կըպչուն բան կուտակուեց նրա արնակալած աչքերի անկիւնների վրայ։

— Հետազօտո՞ւմ էք։

Քամին տարաւ նրա ձայնը, որ հնչեց խուլ, անգոյն, ասես ձեռքի ռադիոընդունիչից լսուէր։ Բայց առոգանութիւնը յստակ էր, եւ դժուար չէր հասկանալ։

— Հետազօտո՞ւմ եմ։— Շփոթուած մարդը ափով ծածկեց լուսանկարչական գործիքի ոսպնեակը եւ ուղղեց որսացանցը այնպէս, որ ծերունին նկատէր այն։— Ի՞նչ էք ուզում ասել։ Չեմ հասկանում... Ես միջատների հաւաքածոյ եմ կազմում... Իմ մասնագիտութիւնը այսպիսի աւազուտների մէջ հանդիպող միջատներ ուսումնասիրելն է։

— Ի՞նչ,— ծերունին ասես ոչինչ չհասկացաւ։

— Մի֊ջատ֊ների հա֊ւա֊քա֊ծու եմ կազ֊մում,— բարձրաձայն կրկնեց նա։— Մի֊ջատ֊ների, հասկանո՞ւմ էք, մի֊ջատ֊ներ եմ որսում։

— Միջատնե՞ր։— Ծերունին, չհաւատալով նրան, գլուխը շրջեց ու թքեց։ Կամ, աւելի ճիշտ, թուքը կախուեց նրա շըրթունքից եւ ընկնելով քամու բերան, ձգուեց ու դարձաւ երկար մի դերձան։ Հետաքրքիր է, ի՞նչն է այդպէս անհանգըստացնում ծերուկին։

— Իսկ այս կողմերը հետազօտութիւննե՞ր են կատարում։

— Չէ՛, եթէ դուք հետազօտողներից չէք, ի՛նչ ուզում էք արէք, ինձ համար միեւնոյն է։

— Չէ, չէ՜... Ես տեսչութիւնից չեմ։

Նոյնիսկ առանց գլխով անելու, ծերունին շրջուեց ու, ծղօտէ բոկոտիկների քթերով աւազը թեղանելով, դանդաղ հեռացաւ։

Մօտ յիսուն մետր հեռաւորութեան վրայ պպզել էին միատեսակ հագնուած երեք տղամարդ որ, ըստ երեւոյթին, սպասում էին ծերունուն։ Իսկ ե՞րբ նրանք յայտնուեցին։ Տղամարդկանցից մէկը կարծես թէ հեռադիտակ ունէր, որ շարունակ շուռումուռ էր տալիս ծնկների վրայ։ Ծերունին մօտեցաւ, եւ նրանք չորսով սկսեցին խորհրդակցել՝ մէկը միւսի ոտքերի տակից աւազը մոլեգնօրէն իր կողմը քաշելով։ Երեւում էր, որ տաք վիճաբանութիւն էր սկսուել։

Նա արդէն պատրաստւում էր շարունակել ճանճի որոնումները, երբ շնչակտուր, դարձեալ մօտ վազեց ծերունին։

— Սպասէ՛ք... Դուք իրո՞ք նահանգապետարանից չէք եկել։

— Նահանգապետարանի՞ց... Չէ՛, շփոթել էք։

Բաւական է, վճռեց նա եւ այցեքարտը տուեց այդ պրկերես ծերունուն։ Շրթունքները լիզելով, ծերուկը անշտապ կարդաց ու նայեց նրան։

— Հա՜... Դուք դասատու էք։

— Համոզուեցի՞ք, որ նահանգապետարանի հետ կապ չունեմ։

— Ըհը՜... Ուրեմն, դասատու էք...

Վերջապէս, խելքին պառկեց... Աչքերը կկոցած եւ այցեքարտը ձեռքին, ծերունին մօտեցաւ հեռուն իրեն սպասողներին։ Հաւանաբար, այցեքարտը նրանց էլ հանգստացրեց, որովհետեւ ոտքի ելան ու հեռացան։

Բայց ծերունին դարձեալ վերադարձաւ։

— Իսկ հիմա դուք ի՞նչ էք անելու։

— Միջատներ եմ որոնելու։

— Բայց վերջին հանրակառքից արդէն ուշացել էք։

— Իսկ այստեղ չե՞մ կարող գիշերել։

— Գիշերե՞լ... Այս գիւղո՞ւմ...— ծերունու դէմքին ինչ որ մի մկան ցնցուեց։

— Եթէ հնարաւոր չէ, երեւի հարեւան գի՞ւղ գնամ։

— Ասում էք՝ ո՞ւր գնաք։

— Բայց, ճիշտն ասած, ոչ մի տեղ էլ չեմ շտապում։

— Չէ՛, ինչո՞ւ... ինչո՞ւ չարչարուէք...— ծերունին յանկարծ դարձաւ հաճոյակատար ու շարունակեց.— Տեսնում էք որ գիւղը շատ աղքատ է, ոչ մի կարգին տուն չկայ, բայց եթէ դէմ չէք լինի, ես կ՚օգնեմ ձեզ, մի երկու բարի խօսք կ՚ասեմ...

Ծերունին հազիւ թէ վատութիւն անելու ընդունակ մարդ լինէր։ Բայց սրանք, երեւի, ինչ որ բանից զգուշանում են... Ո՞վ գիտէ, գուցէ, նահանգապետարանի տեսուչն է գալու ստուգումների... Հիմա, ի հարկէ, նրանց վախը վերացաւ ու նորից դարձան բարեհամբոյր ձկնորսներ։

— Չափազանց երախտապարտ կը լինեմ... Պարտքի տակ չեմ մնայ... Ընդհանրապէս, շատ եմ սիրում իջեւանել գիւղական այսպիսի տներում։

4

Արեւը մայր մտաւ, եւ քամին էլ փոքր ինչ հանդարտուեց։ Տղամարդը աւազաբլրի վրայ թափառեց այնքան ժամանակ, քանի դեռ աւազին նշմարւում էին քամու նկարած նախշերը։

Բերքն առանձնապէս հարուստ չէր։

Մի ծղրիդ եւ ուղղաթեւանիների կարգին պատկանող ճերմակաբեղ ականջմտնուկ։

Աւազապիծակներ եւ մի միջատ էլ, որի ճիշտ անունը նա չէր յիշում, բայց որը նոյնպէս աւազապիծակի տեսակներից մէկն էր։

Կարծրաթեւանիներից, որոնց նա որոնում էր՝ միայն կնճիթաւորներ ու երկայնաոտ նամակատարներ։

Իսկ ճանճերի ընտանիքից՝ ոչ մի նմուշ, թէեւ ուղեւորութեան բուն նպատակը դրանք էին։ Գուցէ վաղւայ աւարը բարեյաջող լինի։

Նա այնպէս էր հոգնել, որ աչքերի առաջ աղօտ լոյսի ինչ որ շողեր էին լողում։ Յանկարծ նա ակամայ կանգնեց ու նայեց մութ աւազաթմբի մակերեւոյթին։ Ի՞նչ կարող ես անել, ամէն բան, ինչ շարժւում էր, նրան խարանաճանճ էր թւում։ Ծերունին, իր խոստմանը հաւատարիմ՝ նրան սպասում էր արտելի վարչութեան դռանը։

— Ներողամիտ եղեք...

— Ոչի՛նչ... Միայն թէ հաւանէք...

Վարչութիւնը, ըստ երեւոյթին, խորհրդակցում էր ինչ որ բանի շուրջ։ Չորս կամ հինգ տղամարդ խմբուած նստել էին։ Ծիծաղի ձայն էր լսւում։ Մուտքի դռան վրայ կախուած էր խոշոր մի պաստառ՝

ԵՂԻ՛Ր ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ
ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՍԻՐՈՅ ՈԳՈՒՆ

մակագրութեամբ։ Ծերունին սաստեց նրանց, եւ ծիծաղն անմիջապէս ընդհատուեց։ Ասես չուզենալով, ծերունին քայլեց առաջ։ Մարդը հետեւեց նրան։ Թանձրացող աղջամուղջի մէջ ճերմակին էր տալիս խեցիներով ծածկուած ճանապարհը։

Վերջապէս մօտեցան փոսերից մեկին, որ գտնւում էր աւազաթմբի ճիշտ կատարի տակ։ Այստեղ գիւղը վերջանում էր։

Նրանք դարձան դէպի աջ ու քայլեցին նեղ արահետով, որ աւազաբլրի կատարից տանում էր դէպի վար։ Միառժամանակ անց ծերունին յանկարծ սուզուեց խաւարի մէջ, ծափ տուեց ու բարձրաձայն կանչեց.

— Հե՜յ, կինարմատ, որտե՞ղ ես...

Վարը, ճիշտ ոտքերի տակ, սեփ֊սեւ խաւարի մէջ մի լապտեր յայտնուեց, յետոյ լսուեց կանացի ձայնը.

— Էստե՜ղ եմ... Սանդուղքը պարկերի մօտ է։

Յիրաւի, առանց սանդուղքի վար չես իջնի։ Ցածի տան պէս երեք տուն էլ կարող ես իրար վրայ դնել, բայց, միեւնոյն է, նոյնիսկ սանդուղքով էլ այնտեղ իջնելը դժուար է։ Պատը գրեթէ ուղղաձիգ է։ Իսկ ցերեկը, նա լաւ յիշում էր, որ պատը թւում էր թեք։ Սանդուղքն էլ անյուսալի էր. կապկպած էր տարբեր պարաններից եւ, եթէ հաւասարակշռութիւնդ կորցնես, յանկարծ այն կը խճճուի միջին մասում։ Այստեղ նոյնն է, թէ մարդ ապրելիս լինի բնական ամրոցի մէջ։

— Ոչ մի բանի համար չանհանգստանաք։ Մի քիչ հանգիստ առէ՛ք...

Ծերուկը վար չիջաւ. մի քիչ կանգնեց ու հեռացաւ։

Տղամարդը ոտքից գլուխ ծածկուել էր աւազով, ու նրան յանկարծ թւաց, թէ ետ է դարձել դէպի իր մանկութիւնը։ Լապտերով դիմաւորող կինը, որին նա արդեն հասցրել էր պատկերացնել որպէս տարիքն առած մէկը, պարզուեց որ միջահասակ, դեռ բաւականին երիտասարդ՝ շուրջ երեսուն տարեկան, եւ շատ համակրելի կին է։ Դէմքին երեւի դիմափոշի էր քսել, որովհետեւ ծովեզրին ապրող կնոջ համար նրա դէմքը չափից դուրս ճերմակ էր։ Ընդհանուր առմամբ, մարդը երախտապարտ էր որ կինը նրան դիմաւորեց բարեհամբոյր եւ անբռնազբոս ուրախութեամբ։

Ի դէպ, եթէ չլինէր այդ սրտաբաց հիւրընկալութիւնը, նա հազիւ թէ կարողանար ինքն իրեն ստիպել, որ անցնի հիւղակի շեմը։ Տղամարդը երեւի կը փախչէր կը գնար, մտածելով, թէ իրեն ուզում են հիմարացնել։ Տան պատերը ճաքած էին, ֆուսումի1 փոխարէն փսիաթներ էին կախուած, տանիքը պահող հենասիւները թեքուել էին, բոլոր պատուհաններին տախտակներ էին խփուած, յատակին գցած ծղօտէ անկողինները պատրաստ էին ցրիւ գալ, ու երբ կանգնէիր դրանց վրայ՝ այնպիսի ձայն էին արձակում, ասես ոտքերիդ տակինը խոնաւ սպունգ լինէր։ Եւ այս ամէնի հետ՝ խանձուած աւազի գարշելի, ասես նեխած հոտ։

Սակայն ամէն բան պայմանաւորուած է տրամադրութեամբ. նա զինաթափ եղաւ կնոջ սիրալիրութիւնից։ Ոչինչ, ասաց իւրովի, այսպիսի բան կեանքում մի անգամ է լինում։ Իսկ եթէ բախտը բանի, գուցէ յաջողուի որեւէ մի հետաքրքիր միջատ գտնել։ Յամենայն դէպս, այսպիսի տեղերում են միջատները ցնծութեամբ ապրում։

Նախազգացումը չհիասթափեցրեց նրան։ Հազիւ էր նստել ուղղակի գետնի մէջ փորած օջախի մօտ իրեն առաջարկուած տեղը, երբ լսուեց մի այնպիսի ձայն, որ ասես շուրջը անձրեւի խոշոր կաթիլներ թափւելիս լինէին։ Լուերի իսկական մի բազմութիւն էր որ, սակայն, չվախեցրեց նրան։ Միջատաբանները միշտ էլ պատրաստ են լինում նմանօրինակ անակնկալների։ Անհրաժեշտ է ԴԴՏ շաղ տալ հագուստի աստառին, իսկ մարմնի բաց մասերն էլ քնելուց առաջ շփել յատուկ քսուքով։

— Գնամ ուտելիք պատրաստելու, իսկ մինչ այդ...— կինը կռացաւ ու վերցրեց լամպը,— մի քիչ դիմացեք մթութեանը։

— Դուք մի լա՞մպ ունէք միայն...

— Ցաւօք՝ այո՛։

Կինը մեղաւոր ժպտաց։ Եւ նրա ձախ այտին մի փոսիկ յայտնուեց։ Եթէ ուշադրութիւն չդարձնենք կնոջ աչքերի արտայայտութեանը, ապա նա շատ համակրելի դէմք ունի, մտածեց տղամարդը։ Բայց գուցէ նրա հայեացքը այդպիսին է աչքերի հիւանդութեան պատճառով։ Բորբոքուած կոպերը նոյնիսկ դիմափոշին չէր քօղարկում։ Ի դէպ, քնելուց առաջ, յանկարծ չմոռանամ աչքի կաթիլներ կաթեցնել։

— Բայց ուտելուց առաջ կ՚ուզենայի լողանալ։

— Լողանա՞լ։

— Ի՞նչ է, չի՞ կարելի։

— Ցաւօք, ստիպուած պէտք է սպասել մինչեւ վաղը չէ միւս օր։

— Մինչեւ վաղը չէ միւս օ՞ր... Վաղը չէ միւս օրը այլեւս այստեղ չեմ լինի,— ակամայ շատ բարձր ձայնով ծիծաղեց նա։

— Մի՞թէ։

Կինը շրջուեց։ Նրա ուսերը դողում էին։ Երեւի յուզուել էր։ Գիւղական այս բնակիչները նոյնիսկ չեն էլ փորձում ձեւանալ։ Զգալով որ ընկել է անհարմար վիճակի մէջ, տղամարդը շփոթուած ծամեց շրթունքները։

— Եթէ հնարաւոր չէ լողանալ, գոնէ լուացուել կարելի՞ է։ Ոտքից գլուխ կորած եմ աւազի մէջ։

— Ներեցեք, բայց մեկ դոյլ ջուր կայ միայն... Ջրհորը շատ հեռու է։

Ի՜նչ խեղճ ու ընկճուած տեսք ունի այդ կինը։ Հերիք է, այլեւս չեմ խոսի։ Իսկ քիչ անց տղամարդը պէտք է համոզուեր որ լողանալն այստեղ բոլորովին անիմաստ բան է։

Կինը խաշած ձուկ եւ կակղամորթերից եփած ապուր բերեց ուտելու։ Անշուշտ, դրանք ծովափնեայ շրջաններում տարածուած կերակուրներ էին, եւ այդ հանգամանքը այնքան էլ վատ չէր։ Հէնց որ սկսեց ուտել, կինը նրա գլխաւերը թղթէ խոշոր մի հովանոց բացեց։

— Ի՞նչ կարիք կայ։— Հովանոց պահելը երեւի տեղական սովորութիւն էր։

— Եթէ հովանոց չպահեմ, կերակուրի մէջ աւազ կը լցուի։

— Մի՞թէ,— տղամարդը զարմացած նայեց առաստաղին, բայց այնտեղ կարծես թէ ոչ մի անցք չկար։

—Գիտէք... աւազը...— կինը նոյնպէս առաստաղին նայեց,— աւազը վրայ է տալիս ամէն կողմից։ Բաւական է մեկ օր չաւլես ու չմաքրես՝ երեք մատի հաստութեամբ աւազ կը կուտակուի։

— Գուցէ տանի՞քն է հնացել։

— Չէ՜, երբ դեռ նոյնիսկ նոր էր, միեւնոյն է, աւազը թափւում էր... Ճիշտն ասած, աւազից աւելի սոսկալի բան չկայ։ Աւելի զարհուրելի է, քան փայտակերը։

— Փայտակե՞րը։

— Հա՛, մի տեսակ բզեզ կայ, որ փայտի մէջ անցքեր է փորում։

— Երեւի տերմիտի մասին է խօսքը...

— Չէ։ Գիտէ՞ք, դրանք աւելի պինդ են լինում...

— Հա՜֊ա՜... ուրեմն՝ փայտաբզե՞զ...

— Փայտաբզե՞զ։

— Կարմրաւուն, երկար բեղիկներով բզեզ է։

— Չէ՛, իմ ասածը բրնձի հատիկի նման է, բայց դարչնագոյն։

— Ասացիք՝ դարչնագո՞յն... Ուրեմն, ծիածանաբզեզն է։

— Եթէ ականջի ետեւ գցես ու չհետեւես, այսպիսի հաստութեան գերանից քիչ յետոյ բան չի թողնի, կը դարձնի թեփ...

— Ծիածանաբզե՞զը։

— Չէ՛, աւազը։

— Ինչո՞ւ։

— Ամէն բանի միջով անցնում է։ Ոչ մի արգելք չունի։ Իսկ երբ քամին վատ կողմից է փչում, աւազը նստում է ձեղնահարկում։ Եւ եթէ ժամանակին չսրբես, այնքան կը կուտակուի որ առաստաղի տախտակները չեն դիմանայ։

— Այո՛, ձեղնահարկում աւազ կուտակուելը վտանգաւոր բան է... Բայց չի՞ թւում արդեօք, որ մի քիչ տարօրինակ է, երբ ասում էք, թէ աւազը կարող է փտեցնել գերանը։

— Ինչո՞ւ որ... Կը փտեցնի։

— Բայց աւազը շատ չոր է։

— Միեւնոյն է, կը փտեցնի... Ձեզ բան եմ ասում՝ բոլորովին նոր գէթերը2 դրէք ու կէս ամիս աւազը մի սրբեք վրայից, եւ կը տեսնեք, որ դրանցից բան չի մնա։

— Չեմ հասկանում, ինչո՞ւ...

— Փայտը փտում է, եւ փայտի հետ էլ՝ աւազը։ Փորձէք աւազի տակ մնացած առաստաղի տախտակները դուրս քաշել եւ այնքան հիւթեղ հող կը գտնէք, որ կարելի է վարունգ աճեցնել։

— Պարապ խօսքեր են,— արհամարհանքով դէմքը կնճռոտեց տղամարդը։ Նրան թւաց թէ աւազի մասին իր պատկերացումները պղծւում են կնոջ տգիտութեամբ։— Աւազի մասին ես էլ ինչ որ բաներ գիտէմ... Բանն այն է որ ամբողջ տարին այս աւազը շարունակ շարժման մէջ է։ Շարժման մէջ է նրա կեանքը... ուղղակի չի կարող մնալ միեւնոյն տեղը... Ջրի մէջ լինի, թէ օդի, նա ինքնին շարժման մէջ է։ Հէնց այս պատճառով է որ սովորական արարածները չեն կարողանում բնակութիւն հաստատել աւազուտի մէջ... Այս վերաբերում է նաեւ նեխում առաջացնող մանրէներին։ Աւազը կարելի է մաքրութեան մարմնաւորում համարել։ Թերեւս, նոյնիսկ ծառայում է փտումը կանխելուն։ Եւ ասել թէ՝ ինքն է փտում, ուղղակի անհեթեթութիւն է։ Իսկ դուք դեռ ասում էք, թէ աւազը իբր ինքն էլ է փտում... Չմոռանաք նաեւ, որ աւազը շատ օրինաւոր հանքանիւթ է։

Կինը շփոթուած լռել էր, բայց շարունակում էր տղամարդու գլխաւերը պահել հովանոցը։ Տղամարդը աճապարանքով ու այլեւս առանց խօսելու վերջացրեց ընթրիքը։ Իսկ հովանոցը ծածկուել էր աւազի մի այնպիսի շերտով, որ կարելի էր վրան մատով գրել։

Խոնաւութիւնը անտանելի էր։ Չէ՛, աւազը խոնաւ չէր։ Բայց մարմինդ ասես ներծծուած է խոնաւութեամբ։ Տանիքի վրայ ոռնում է քամին։ Նա ձեռքը տարաւ գրպանը՝ սիգարեթ հանելու։ Իսկ գրպանի մէջ լիքը աւազ էր։ Մարդուն թւաց, թէ նախքան կը վառէր՝ ինքն արդէն զգաց ծխախոտի դառնութիւնը։

Թերեւս, միջատները հանեմ ցիանական կալիումի սրուակից։ Քանի չեն չորացել՝ կը շամփրեմ գնդասեղով եւ կուղղեմ գոնէ ոտիկները։ Լսում եմ, թէ կինն ինչպէս է տան մօտ, ծածկի տակ լուանում պնակները։ Հաւանաբար, այստեղ ուրիշ ոչ ոք չի ապրում։

Կինը վերադարձաւ եւ լուռումունջ սկսեց սենեակի մի անկիւնում անկողին հարդարել։ Եթէ այստեղ ես եմ քնելու, հապա նա որտե՞ղ է գիշերը անցկացնելու։ Անշուշտ, փսիաթով միջնորմուած հարեւան երկարաւուն սենեակը։ Ուրիշ սենեակներ կարծես թէ չկան։ Բայց մի քիչ տարօրինակ է, երբ հիւրին տեղաւորում է նախասրահում, որի դուռն անմիջապէս բացւում է դէպի դուրս, իսկ ինքը պատրաստւում է քնել խորքի սենեակը։ Բայց, ո՞վ գիտէ, գուցէ այնտեղ անկողնին գամուած ծանր հիւանդ կայ... Այո՛, սա, թերեւս, ճիշտ ենթադրութիւն է։ Յամենայն դէպս, ամէնից բնականը հէնց այսպէս մտածելն էր։ Չմոռանանք նաեւ, որ միայնակ կինը հազիւ թէ հոգար պատահական մի անցորդի։

— Ուրիշ ո՞վ կայ այստեղ...

— Ո՞վ...

— Խօսքս տնեցիների մասին է։

— Ոչ ոք... Մենակ եմ։— Կինն ասես կարդաց նրա մտքերն ու շփոթմունքը թաքցնելու համար բարձր ծիծաղեց։— Աւազի պատճառով ամէն ինչ խոնաւացել է։ Նոյնիսկ վերմակը։

— Իսկ ձեր ամուսի՞նը...

— Անցեալ տարուայ թայֆունի ժամանակ...— Կինը դարձեալ ու դարձեալ հարթում եւ հարդարում էր արդէն պատրաստ անկողինը։ Այսինքն՝ զբաղուած էր կատարելապէս աւելորդ մի գործով։— Իսկ մեր կողմերը թայֆունները ահաւոր են լինում... Աւազը այնպիսի դղիրդով էր վրայ գալիս, ասես ջրվէժ լինէր։ Չէիր էլ հասցնում ետ նայել, եւ մի երէկոյի ընթացքին անցնում էր մեկ ձիո, երբեմն էլ, նոյնիսկ, երկու...

— Բայց երկու ձիոն վեց մետր է։

— Այդպիսի ժամանակ ինչքան էլ թիակով հաւաքես, միեւնոյն է, չես հասցնի։ Ուրեմն, մեկ էլ ամուսինս ձայն տուեց. «Հաւաբունը չքշի՞ յանկարծ»... եւ աղջկաս հետ, որ արդէն դպրոցական էր, դուրս թռաւ տնից։ Իսկ ինքս դուրս գալ չէի կարող... Աչքս վրան էի պահել, որպէսզի գոնէ չորս պատերը չկորցնենք... Վերջապէս, սկսեց մի քիչ լուսանալ։ Քամին հանդարտուեց։ Եւ ես ելա դուրս։ Հաւաբնի հետքն էլ չէր մնացել։ Նրանց էլ չգտայ...

— Աւա՞զն էր ծածկել։

— Հա՛... Մասամբ...

— Սոսկալի է... Աւազ եւ... Ահաւոր բան է...

Լամպի բոցը յանկարծ խեղճացաւ։

— Նորից աւազն է։

Կինը չորեքթաթ արեց, պարզեց ձեռքն ու ծիծաղելով, մատների արանքն առաւ պատրոյգը։ Լամպը անմիջապէս պայծառացաւ։ Մնալով նոյն դիրքին, կինը անթարթ նայեց բոցին։ Նրա դէմքին քարացել էր բռնազբոսիկ մի ժպիտ։ Երեւի դիտաւորեալ էր ժպտում՝ այտի փոսիկը ցուցադրելու համար։ Տղամարդը ակամայից պրկուեց ամբողջ մարմնով։ Կինը նրան չափից դուրս անպատկառ թւաց։ Չէ՞ որ հէնց քիչ առաջ նա պատմում էր իր հարազատների զոհուելու մասին։

5

— Հե՜յ, մի հոգու համար էլ ենք թիակ ու թիթեղամաններ բերել։

Թէեւ զգացւում էր որ հեռուից են խօսում եւ, հաւանաբար՝ խօսափողով, բայց ձայնը շատ յստակ էր եւ ցրեց նրանց միջեւ ստեղծուած անհարմար մթնոլորտը։ Յետոյ լսուեց ցած ընկնող թիթեղեայ ինչ որ առարկաների դղրդոցը։ Կինը ոտքի ելաւ, որպէսզի պատասխանի։

Տղամարդը զգաց որ զայրանում է։ Նա զգում էր որ իր թիկունքին ինչ որ անհասկանալի բան է կատարւում։

— Ի՞նչ է եղել... Ուրեմն, այստեղ ուրիշ մա՞րդ էլ կայ...

— Կարիք չկայ... խնդրում եմ...— ասես խուտուտից կինը ամբողջ մարմնով կծկուեց։

— Բայց հէնց նոր ինչ որ մէկն ասաց՝ «Մի հոգու համար էլ»...

— Հա՜֊ա՜... Խօսքը ձեր մասին էր։

— Իմ մասի՞ն... Ես ի՞նչ կապ ունեմ թիակի հետ։

— Ո՛չ մի... Ուշադրութիւն մի՛ դարձրէք... Նրանք միշտ ուզում են խառնուել ուրիշների գործերին...

— Գուցէ թիւրիմացութեան մե՞ջ են...

Բայց կինը չպատասխանեց եւ, ծնկների վրայ շրջուելով, ոտքերը կախեց հողէ գետնին։

— Լամպը ձեզ հարկաւո՞ր է։

— Առանց լամպի էլ կը դիմանամ... Իսկ ձեզ հարկաւո՞ր է։

— Չէ՛... Ես վարժուած եմ գործը մթան մէջ էլ անել։

Գլխին դնելով ծղօտէ խոշոր գլխարկը, որ սովորաբար դաշտում աշխատելիս են օգտագործում, կինը դուրս սահեց դէպի խաւարը։

Տղամարդը մի նոր սիգարեթ վառեց։ Շուրջը ինչ որ անբացատրելի բան էր տեղի ունենում։ Ոտքի ելաւ ու նայեց, թէ ինչ կայ միջնորմի փոխարէն կախած փսիաթի ետեւը։ Իրօք որ սենեակ էր... Բայց անկողին չկար։ Անկողնու փոխարէն նա տեսաւ պատի ճեղքերից ներխուժած աւազի մի բլրակ։ Կանգնած՝ ապշահար քարացաւ... Այո՛, տունը գրեթէ մեռած էր։ Այս տան փորոտիքը կիսով չափ արդէն խժռել էր ամէն կողմից ներս թափանցող, շարունակ ու անդադրում սորացող աւազը... Աւազը, որ չունի իր սեփական ձեւը, բացառութեամբ 1/8 մմ միջին տրամագծից... Բայց ձեւազուրկ, աւերիչ այդ ուժին ոչինչ չի կարող դիմակայել... Թերեւս, ո՞վ գիտէ, հէնց ձեւի բացակայութի՞ւնն է, որ կայ որպէս ուժի գերագոյն արտայայտութիւն...

Սակայն տղամարդը շատ շուտ վերադարձաւ իրականութիւն։ Սպասի՛ր, եթէ այս սենեակը օգտագործել չի կարելի, հապա որտե՞ղ է քնելու կինը։ Ահաւասիկ, նա ետ ու առաջ է քայլում տախտակէ պատից այն կողմ։ Տղամարդու ձեռքի ժամացոյցի սլաքները ցոյց են տալիս ութն անց երկու րոպէ։ Ի՞նչ է անում կինը այսքան ուշ ժամի։

Տղամարդը իջաւ հողէ յատակին եւ ջուր որոնեց։ Ջրամանի մէջ ջուր գրեթէ չկար, իսկ եղածի մէջ էլ ժանգի շերտեր էին լողում։ Բայց նոյնիսկ այդպիսի ջուրը լաւ է, քան աւազով լի բերանը։ Ջրի տականքով նա ողողեց դէմքը, շփեց պարանոցն ու անմիջապէս առոյգացաւ։

Հողէ գետնի վրայ ցուրտ քամի էր խաղում։ Դուրսը, երեւի, աւելի հեշտ էր դիմանալ տապին։ Նա դժուարութեամբ բացեց դուռը, որի դիմաց աւազ էր կուտակուել, եւ դուրս ելաւ տնից։ Ճանապարհի կողմից փչող քամին իսկապէս որ շատ աւելի զով էր։ Քամին նրան հասցրեց նաեւ աւտոմեքենայի շարժիչի ձայնը։ Եթէ ուշադիր ականջ դնես՝ հնարաւոր է մարդկանց ձայներ լսել։ Գուցէ միայն թւում է, բայց այնտեղ հիմա շատ աւելի աշխոյժ եռուզեռ է տիրում, քան ցերեկով։ Թէ՞ ծովի աղմուկն է։ Երկինքը լիքն էր աստղերով։

Լամպի լոյսը տեսնելով, կինը շրջուեց։ Նա վարժ շարժումներով ու վարպետօրէն աւազը թիակով լցնում էր նաւթի խոշոր թիթեղամանների մէջ։ Քիչ հեռու դէպի վեր էր խոյանում աւազի ուղղաձիգ եւ մութ պատը։ Մօտաւորապէս հէնց այս կողմերում էր, բայց միայն վերը, որտեղ նա ցերեկով միջատներ էր որսում։ Թիթեղամանները լցնելով, կինը, միանգամից երկուսը վերցնելով, մօտեցրեց պատին։ Տղամարդու մօտով անցնելիս, հայեացքը վեր հառեց ու խզուած ձայնով ասաց. «Աւա՛զը...»։ Թիթեղամանները նա շրջեց ճոպանէ սանդուղքը կախուած տեղը։ Իսկ վերը դէպի այս փոսը եկող արահետն էր։ Կինը ափի եզրով սրբեց դէմքի քրտինքը։ Աւազը, որ նա արդէն տեղափոխել էր, մի իսկական բլրակ էր դարձել։

— Աւա՞զն էք մաքրում։

— Որքան էլ մաքրես՝ միեւնոյն է, սրան վերջ չկայ։

Դատարկ թիթեղամանները վերցրած, տղամարդու մօտով անցնելիս, նա թեթեւակի հրեց ազատ ձեռքով, ասես ուզում էր խուտուտ տալ։ Անակնկալի եկած տղամարդը նետուեց մի կողմ ու քիչ մնաց ձեռքի լամպը ընկնէր։ Ի՞նչ անի... Շարունակի՞ արդեօք լամպը բռնած կանգնել, թէ՞ գետնին դնի եւ նոյն կերպ պատասխանի այդ կնոջը։ Չիմանալով, թէ ինչպէս վարուի, նա ընկաւ երկընտրանքի մէջ։ Յետոյ վճռեց որ իր այս վիճակը ամէնից շահեկանն է։ Դեմքին ժպիտի պէս մի բան պատկերելով, որի իմաստը ինքն էլ չէր հասկանում, լամպը ձեռքին եւ գայթելով մօտեցաւ կնոջը։ Իսկ կինը նորից ձեռքն էր առել թիակը։ Երբ շատ մօտեցաւ, կնոջ ստուերը տարածուեց աւազէ պատով մեկ։

— Հիմա չէ,— առանց շրջուելու եւ ծանր շնչելով, ասաց կինը։— Մինչեւ աւազ քաշելու զամբիւղներն իջեցնելը, հարկաւոր է վեց թիթեղաման էլ տեղափոխել։

Տղամարդը մռայլուեց։ Նա տհաճութիւն զգաց, որովհետեւ ասես դիտաւորեալ ցրեցին իր, թէկուզ շինծու, առոյգ տրամադրութիւնը։ Բայց իր կամքից էլ անկախ՝ ինչ որ բան ներխուժեց զարկերակների մէջ։ Թւաց, թէ մաշկին նստած աւազն էր, որ թափանցեց զարկերակ եւ ներսից մարեց նրա գրգիռը։

— Գուցէ մի փոքր օգնեմ ձեզ...

— Ոչի՛նչ... Թէկուզ մի փոքր, բայց, այնուհանդերձ, չի կարելի հէնց առաջին օրուանից աշխատեցնել ձեզ։

— Առաջին օրուանի՞ց... Նորից նոյն բանն էք ասում... Ես միայն գիշերելու եմ... Մի գիշեր եմ մնալու։

— Այո՞։

— Ի հարկէ՛։ Ես ծառայութեան մէջ եմ... Տուէ՛ք, տուէ՛ք թիակը...

— Ձերն այնտեղ է... Բայց, գուցէ, կարիք չկա՞յ...

Յիրաւի, ծածկի տակ, դռնից քիչ հեռու ընկած էր մի թիակ եւ ունկերն էլ իրար կապած երկու հատ նաւթի թիթեղաման։

Անշուշտ, հէնց սրանք էին որ նետեցին վերից, ձայն տալով, թէ՝ «Մի հոգու համար էլ...»։ Այս ամէնը նախապատրաստուած էր ամենայն բծախնդրութեամբ. եւ տղամարդը այնպիսի տպաւորութիւն ունեցաւ, թէ կանխագուշակել են իր մտադրութիւնները։ Բայց քիչ առաջ նա ինքն էլ չգիտէր, թէ կ՚ուզենար գործ անել։ Յամենայն դէպս, մտածեց նա, նման գործողութիւնները մարդուն նուաստացնում են։ Եւ նրա տրամադրութիւնը նորից ընկաւ։ Թիակի կոթը հաստ էր, ոստոտ, երկար ժամանակ գործածելուց՝ սեւացած, եւ հիմա նա այլեւս ոչ մի ցանկութիւն չունէր ձեռքն առնել այն։

— Վա՜յ, զամբիւղներն արդէն հարեւանների մօտ են,— գոչեց կինը, ասես չնկատելով նրա երկընտրանքը։ Ձայնը ուրախ էր եւ վստահութեամբ լի։ Բնաւ ոչ այնպէս, ինչպէս քիչ առաջ էր։ Հէնց այդ պահին էլ վաղուց ի վեր հեռուներից լսուող մարդկային ձայները նրան հասան շատ մօտիկից։ Հերթով կրկնւում էին ինչ որ բացագանչութիւններ, որոնք երբեմն ընդհատւում էին փսփսոցներով եւ զուսպ ծիծաղով։ Աշխատանքի կշռոյթը անսպասելիօրէն առոյգացրեց տղամարդուն։ Այս անբռնազբոս փոքրիկ աշխարհի մէջ, երեւի, ոչ մի արտառոց բան չեն տեսնում, երբ միայն գիշերելու համար իջեւանած հիւրը թիակ է ձեռքն առնում։ Իր երկընտրանքը այստեղ կարող է աւելի շուտ տարօրինակ թւալ։ Որպէսզի լամպը չընկնի, նա աւազի մէջ կրունկով մի փոս արեց եւ դրեց մէջը։

— Երեւի միեւնոյն է, թէ որտեղ փորեմ... Միայն թէ փորեմ, ճի՞շտ է։

— Չէ՛, միեւնոյնը չէ։

— Իսկ այստեղ կարելի՞ է։

— Կարելի է, բայց զգոյշ՝ պատի հիմքը չքանդէք։

— Այս ժամին ամբողջ գիւղո՞վ են աւազ փորում։

— Ի հարկէ՛։ Գիշերով աւազը խոնաւանում է, եւ գործ անելն էլ դառնում է շատ հեշտ... Իսկ երբ աւազը չոր է...— կինը վեր նայեց,— երբէք չգիտես, թէ որտեղ եւ որ պահին կը փլի...

Եւ, իսկապէս, զառիթափի եզրին, ձնաշերտի պէս կախ էր ընկել աւազի փքուած շրթունքը։

— Բայց դա վտանգաւոր է։

— Է՜հ... ոչի՛նչ,— հեգնանքով ու թեթեւ մի նազանքով ասաց կինը։— Տեսե՛ք, մառախուղն արդէն սկսում է բարձրանալ։

— Մառախո՞ւղը...

Մինչ նրանք այսպէս զրոյցով էին տարուել, երկնքում աստղերը նուազում եւ աստիճանաբար աղօտանում էին։ Ինչ որ պղտոր մի ծածկոց քուլայ֊քուլայ տարածւում էր այնտեղ, որտեղ երկնքի ու աւազէ պատի սահմանն էր։

— Բանն այն է որ աւազը ահագին մառախուղ է կուտակում իր մէջ։ Իսկ երբ աղի աւազը յագենում է մառախուղով, դառնում է օսլայի պէս պիրկ։

— Չէ՛֊չէ՜...

— Ստուգուած բան եմ ասում... Դառնում է պիրկ ու ամուր՝ ճիշտ ծովափի այն շերտի պէս, որից ալիքը հէնց նոր է ետ քաշուել... Վրայով կարող է նոյնիսկ տանկ անցնել։

— Մի՞թէ...

— Ազնիւ խօսք... Հէնց այդ պատճառով էլ գիշերուա ընթացքին վերեւի քիւը ահագին աճում է... Իսկ այն օրերին, երբ քամին փչում է վատ կողմից, ճիշտ եմ ասում, քիւը կախ է ընկնում սնկի գլխարկի պէս։ Ու երբ յանկարծ մի վատ տեղ ընկնի... ասենք, տանիքը պահող սիւների վրայ կամ էլ... ո՞վ գիտէ... ապա՝ վերջ։

Այս կնոջ մտահորիզոնը չափազանց սահմանափակ է, մտածեց տղամարդը։ Բայց հէնց որ մտնում է սեփական կեանքի ոլորտ, ապա անճանաչելի կերպով աշխուժանում է։ Հէնց այստեղից էլ, հաւանաբար, սկսւում է դէպի նրա սիրտը տանող ճամբան։ Ճիշտն ասած, այդ ճամբան այնքան էլ չէր հրապուրում տղամարդուն, բայց կնոջ խօսքերի մէջ այնպիսի մի լիցք կար, որ ցանկութիւն էր ծնում շոշափել բանուորական կոպիտ հագուստի տակ թաքնուած նրա մարմինը։

Տղամարդը ամբողջ ուժով աւազի մէջ խրեց ատամնաւոր թիակը։

6

Երբ նա երկրորդ անգամ քարշ տուեց լիքը թիթեղամանները, ձայներ լսուեցին, եւ վերեւում, ճանապարհի վրայ, առկայծեց մի լամպ։

Մի այնպիսի երանգով, որը կարող էր նոյնիսկ կտրուկ թւալ, կինն ասաց.

— Զամբիւղներն են։ Հերի՛ք այստեղ փորէք... Եկէք ինձ օգնելու։

Տղամարդը նոր միայն հասկացաւ վերը, սանդուղքի մօտ աւազով լեցուն պարկերի նշանակութիւնը։ Զամբիւղները բարձրացնելիս եւ իջեցնելիս, այդ պարկերի վրայով սահում էր պարանը։ Իւրաքանչիւր զամբիւղ տնօրինում էին չորս հոգի, եւ նման խմբերը, ըստ երեւոյթին, երկուսն էին կամ երեքը։ Հիմնականին, ինչպէս թւաց տղամարդուն, դրանք երիտասարդներ էին, որ աշխատում էին շատ արագ ու վարժ։ Մինչեւ մի խմբի զամբիւղը լցւում էր, միւս զամբիւղն արդէն սպասում էր իր հերթին։ Վեց անգամ քաշելուց յետոյ փոսի մէջ եղած աւազակոյտը իսպառ չքացաւ։

— Ի՜նչ տղերք են... Կրա՛կ են, կրա՛կ...

Շապիկի թեւքով տղամարդը սրբեց քրտինքը։ Խօսքի երանգի մէջ բարեհոգութիւն կար։ Նա համակրանքով էր լցուել տղաների նկատմամբ, որոնք, թւում է, յիրաւի, նուիրուած էին իրենց գործին, եւ ոչ մի ծաղրական ակնարկ էլ չարեցին տղամարդու հասցէին։

— Այո՛, այստեղ շատ խիստ է կատարւում «Եղիր հաւատարիմ հայրենիքի նկատմամբ սիրոյ ոգուն» պատուիրանը։

— Իսկ այդ ի՞նչ ոգի է։

— Սիրոյ ոգի այն վայրի նկատմամբ, որտեղ ապրում ես։

— Շա՜տ լաւ բան է։

Տղամարդը ծիծաղեց։ Ծիծաղեց նաեւ կինը։ Բայց, երեւի, ինքն էլ չգիտէր, թէ ինչու է ծիծաղում։

Լսուեց հեռացող աւտոմեքենայի շարժիչի ձայնը։

— Չծխե՞նք։

— Չի՛ կարելի։ Բոլորին շրջայց կատարելուց յետոյ նրանք դարձեալ կը վերադառնան իրենց զամբիւղներով։

— Ոչի՜նչ, մնացեալը կարելի է շարունակել նաեւ վաղը։

Նա թափ տուեց ձեռքն ու քայլեց դէպի տուն։ Բայց կնոջ մտքովն իսկ չանցաւ հետեւել նրան։

— Չի՛ կարելի... Պէտք է գոնէ մի անգամ թիակը ձեռքին պտտուել տան շուրջբոլորը։

— Տան շո՞ւրջ։

— Ի հարկէ՛։ Մի՞թէ կարելի է թոյլ տալ որ տունը քանդուի... Աւազը բոլոր կողմերից վրայ է տալիս։

— Բայց այդ դէպքում մինչեւ լոյս գործը չի վերջանայ։

Ասես մարտահրաւեր նետելով, կինը կտրուկ շրջուեց ու վազեց։ Երեւի ուզում էր զառիթափի մօտ շարունակել աշխատանքը։ Ոնց որ խարանաճանճ լինի, մտածեց տղամարդը։ Բայց այդ ձեւերով չի յաջողուի իրեն մտափոխել։

— Սոսկալի է։ Եւ այսպէս ամէն գիշե՞ր։

— Աւազը չի հանգստանում, եւ ինքն էլ հանգիստ չի տալիս։ Թէ՛ զամբիւղները, եւ թէ՛ աւտոմեքենան մինչեւ լոյս շարժման մէջ են։

— Հա՛, երեւի, այդպէս է...

Այո՛, անտարակոյս, այդպէս է։ Աւազը երբէք չի հանգստանում, աւազը երբէք թոյլ չի տալիս հանգստանալ։ Տղամարդը շփոթուեց։ Նա մի այնպիսի զգացողութիւն ունեցաւ, ասես հէնց նոր նկատեց, թէ փոքրիկ ու անվնաս կարծած օձի պոչը թեթեւամտօրէն տրորելուց յետոյ անսպասելի կերպով պարզուել էր որ ոտքի տակինը վիթխարի մի սողուն է, եւ այդ սողունի թունաւոր գլուխն էլ թիկունքից սպառնում է իրեն։

— Ուրեմն, ի՞նչ... Ուրեմն, դուք ապրում եք, որպէսզի միայն աւա՞զը հաւաքեք։

— Բայց հո գլուխդ առած՝ չե՞ս փախչի գիշերով։

Տղամարդը ցնցուած էր։ Այսպիսի մի կեանքի մէջ մտնելու նա ոչ մի ցանկութիւն չունէր։

— Ինչո՞ւ որ... Մի՞թէ դժուար է... Միայն թէ ցանկութիւն լինի...

— Չէ՛, չի՛ կարելի,— կինը շնչում էր թիակի հարուածների կշռոյթով եւ անտարբեր մի երանգով շարունակեց։— Գիւղը կարողանում է դեռեւս մի կերպ գոյութիւն ունենալ լոկ այն պատճառով, որ մենք անդադրում հաւաքում ենք աւազը եւ դրանով իսկ պահպանում մեր կեանքը։ Իսկ եթէ դադարենք փորել, տասը օր էլ չանցած, ամբողջ գիւղը կը թաղուի աւազի տակ։ Գիւղից ոչինչ չի մնայ... Իսկ յետոյ... Վա՜յ, հերթը ոնց որ թէ արդէն հասել է հարեւանին...

— Խորապէս շնորհակալ եմ ձեր հետաքրքիր պատմութեան համար... Եւ նոյն պատճառով էլ զամբիւղներ տեղափոխողներն այդքան ջանասիրութեա՞մբ են աշխատում։

— Այո՛, բայց, ճիշտն ասած, նրանք գիւղական վարչութիւնից մի քիչ օրավարձ են ստանում...

— Բայց եթէ գիւղն այդպիսի հնարաւորութիւն ունի, հապա ինչո՞ւ անտառաշերտեր չեն տնկում աւազից պաշտպանուելու համար։

— Եթէ հաշիւ անենք, երեւի կը պարզւի, որ մեր այս միջոցը շատ աւելի էժան է։

— Ի՞նչ միջոց... Մի՞թէ սա միջոց է։— Տղամարդը յանկարծ չարացաւ։ Չարացաւ բոլոր նրանց վրայ, ովքեր կնոջը կապել էին այս վայրին։ Չարացաւ կնոջ վրայ, որ թոյլ էր տուել իրեն կապեն այս վայրին։— Եթէ այդպէս է, ուրեմն, էլ ի՞նչ կարիք կայ կառչելու այս գիւղին։ Չեմ հասկանում... Աւազը այնքան էլ հասարակ բան չէ։ Մե՛ծ, շատ մեծ սխալ է կարծելը, թէ այն, ինչ անում էք դուք, կարող է դիմագրաւել աւազին։ Անհեթէթ բան է... Այդ անմտութեանը պէտք է վերջ տալ... Մէկ ընդմի՛շտ... Ես նոյնիսկ չեմ կարող ձեզ կարեկցել։

Թիակը նետելով դէպի հեռուն ընկած թիթեղամանները եւ ոչ մի ուշադրութիւն չդարձնելով կնոջ դէմքի արտայայտութեանը, նա տուն վերադարձաւ։

Նա չկարողացաւ քնել։ Ականջ էր դրել, թէ ինչ է անում կինը։ Ամաչում էր։ Նա ամաչում էր այն մտքից, թէ իր վարքագիծը, ի վերջոյ, ընդամէնը խանդի մի արտայայտութիւն է այն բանի համար, որ կինը շարունակում է բանել, սուսիկ֊փուսիկ տուն գալու եւ իր հետ անկողին մտնելու փոխարէն։ Յիրաւի, այն, ինչը նա այդքան սուր էր զգում, սոսկ միայն վրդովմունք չէր կնոջ հիմարութեան նկատմամբ։ Դրդապատճառները շատ աւելի խորն էին։ Վերմակի խոնաւութիւնն աւելանում էր։ Աւազն աւելի ամուր էր փակչում մարմնին։ Ի՜նչ անարդար բան է, եւ որքան զայրացուցիչ։ Ուստի եւ հարկ չկայ որ ինքդ քեզ մեղադրես թիակը նետելու եւ տուն վերադառնալու մէջ։ Նա իր վրայ չի վերցնի նման մի պատասխանատուութիւն։ Առանց այն էլ նրա պարտականութիւնները աւելի քան բաւական են։ Եւ այն հանգամանքը, որ իրեն հրապուրեցին աւազն ու միջատները, վերջին հաշւով մի փորձ էր միայն, թէկուզ եւ ժամանակաւոր, փախչել իր անգոյն գոյութեան հոգնատանջ պարտականութիւններից։

Քնելն անհնար էր։

Կինն, առանց հանգստանալու, շարունակ ետուառաջ է անում։ Վար իջնող զամբիւղների ձայնը մի քանի անգամ լըսուեց մօտիկից, յետոյ դարձեալ հեռացաւ։ Եթէ այսպէս շարունակուի, վաղը չի կարողանայ դուրս գալ աշխատանքի, մտածեց տղամարդը։ Լուսանալուն պէս պէտք է ոտքի ելնել եւ օրն անցկացնել արդիւնաւէտ։ Որքան ջանում էր քնել, այնքան քունը փախչում էր աչքերից։ Յետոյ աչքերը կսկծացին։ Արցունքոտուեցին։ Շարունակ թարթում, բայց չէր կարողանում ազատուել շարունակ սորացող աւազից։ Նա սրբիչով ծածկեց դէմքը։ Շնչելը դժուարացաւ, բայց այսպէս աւելի լաւ էր։

Պէտք է ուրիշ բանի մասին մտածել։ Փակում ես աչքերդ, եւ թրթռալով սկսում են ինչ որ երկար դերձաններ լողալ։ Դրանք աւազաբլրի լանջի նախշերն են։ Կէս օր շարունակ նայել էր դրանց ու, երեւի, պատկերը դրոշմուել էր աչքերի ցանցաթաղանթին։ Աւազի ճիշտ այդպիսի հոսանքներ իրենց տակ են թաղել, կուլ են տուել բարգաւաճող քաղաքներ ու վիթխարի կայսրութիւններ։ Եւ սա կոչւում է... այո՛, ի հարկէ, կոչւում է Հռոմեական Կայսրութեան սուբլիմացիա՝ հրացնդութիւն... Իսկ Օմար Խայեամի գովերգած քաղաքնե՞րը... Այդ քաղաքներում դերձակների արհեստանոցներ կային, մսագործների կրպակներ, շուկաներ։ Քաղաքներին իրենց մէջ էին առել խիտ միահիւսուած ճանապարհները, որոնց, թւում է, ոչինչ չի կարող տեղաշարժ անել։ Քանի՜֊քանի՛ տարի էր պէտք պայքարել իշխանութիւնների դէմ, որպէսզի փոխուեր այդ ճանապարհներից գեթ որեւէ մէկի ուղղութիւնը... Հինաւուրց քաղաքնե՛րը, որոնց անսասանութեանը ոչ ոք չէր կասկածում... Վերջ ի վերջոյ, դրանք էլ չկարողացան դիմագրաւել 1/8 մմ տրամագիծ ունեցոզ շարժուող աւազի օրենքին։

Աւա՜զ...

Եթէ դիտելու լինենք աւազի պրիզմակով, ապա ձեւ ունեցող բոլոր առարկաները անիրական են։ Իրական է միայն ամենայն ձեւ ժխտող աւազի շարժումը։ Բայց մի տախտակի հաստութիւն ունեցող պատից այն կողմ կինը շարունակում է աւազը հաւաքել։ Ի՞նչ կարող է անել նա՝ իր բարակ, փխրուն ձեռքերով։ Նոյնն է, ինչ եթէ փորձես ծովը շերեփով դատարկել՝ տեղը տուն կառուցելու համար։ Նաւը ջուրն իջեցնելիս հարկաւոր է գիտենալ, թէ իրենից ի՛նչ է ներկայացնում ջուրը։

Այս միտքը անսպասելիօրէն նրան ազատեց վհատութեան զգացողութիւնից, որի պատճառը կնոջ փորած աւազի շրշիւնն էր։ Եթէ նաւը պիտանի է ջրի համար, այն պէտք է պիտանի լինի նաեւ աւազի համար։ Եթէ մարդ ազատագրուել կարողանայ անշարժ տան կաշկանդող գաղափարից, ապա վերանում է աւազի դէմ պայքարելու անհրաժեշտութիւնը... Աւազուտով լողացող ազատ մի նաւ... Լողացող տներ... Ձեւազրկուած գիւղեր ու քաղաքներ...

Աւազն, անշուշտ, հեղուկ չէ։ Ուստի պէտք չէ ակնկալել, թէ իր մակերեւոյթին ինչ որ բան կը պահի։ Եթէ, զորօրինակ, աւազին դնես նոյնիսկ շատ աւելի պակաս տեսակարար կշիռ ունեցող մի խցան, ապա որոշ ժամանակ անց, խցանը կը սուզուի։ Աւազուտով լողալու համար նաւը պէտք է սովորականից բոլորովին այլ հատկանիշներ ունենայ։ Օրինակ, տակառաձեւ տունը կարող է շարժուել գլորուելով... Եթէ գեթ մի քիչ պտտուի, ապա կարող է վրայից թոթափել աւազն ու նորից վեր ելնել՝ մակերես... Ի հարկէ, տակառաձեւ տան շարունակական պտոյտի դէպքում մէջն ապրողները իրենց անհանգիստ կը զգան... Ըստ երեւոյթին, անհրաժեշտ կը լինի ցուցաբերել որոշ հնարամտութիւն։ Ասենք, մի տակառի մէջ դնել մեկ ուրիշը... Այնպէս անել, որպէսզի ներսի տակառի ծանրութեան կենտրոնը մնայ անփոփոխ եւ յատակն էլ միշտ ցածում լինի... Ներսի տակառը կը մնայ անշարժ, եւ միայն դրսինը կը պտտւի... Տուն, որ կը տատանուի վիթխարի ժամացոյցի ճօճանակի պէս... Ճօճատուն... Աւազուտի նաւ...

Այդպիսի նաւերից բաղկացած գիւղերն ու քաղաքները կը գտնուեն անդադար շարժման մէջ։

... Իր համար էլ աննկատելի, տղամարդը քուն մտաւ։

7

Նրան արթնացրեց աքաղաղի կանչը, որ նման էր ժանգոտած ճօճքի ճռռոցի։ Անհանգիստ, տհաճ արթնացում էր դա... Թւում էր, թէ լոյսը հէնց նոր է բացուել, բայց ժամացոյցի սլաքները ցոյց էին տալիս 11 անց 16 րոպէ։ Յիրաւի, արեւը լուսաւորում էր ինչպէս կէսօրին։ Բայց առայժմ կիսախաւար էր տիրում այն պատճառով որ տունը գտնւում էր փոսի յատակին եւ արեգակի ճառագայթներն էլ այստեղ չէին հասնում։

Նա աճապարանքով ոտքի թռաւ։ Դէմքից, գլխից ու կրծքից շրշալով թափուեց աւազը։ Շրթունքի եւ քթի շուրջ քրտինքից պնդացած աւազ էր կեղեւ կապել։ Ափի հակառակ կողմով նա սրբեց դէմքն ու շուարած շուրջը նայեց՝ արագ֊արագ թարթելով աչքերը։ Բորբոքուած աչքերից անդադար արցունք էր հոսում, ասես կոպերը շարունակ շփելիս լինէին ինչ որ փշփշոտ բանով։ Բայց միայն արցունքը բաւական չէր, որպէսզի մաքըրուէր աչքերի խոնաւ անկիւններին լցուած աւազը։

Նա մօտեցաւ հողէ գետնին դրած ջրամանին, որպէսզի գեթ մի բուռ ջուր վերցնի, եւ յանկարծ նկատեց օջախի մօտ ֆսֆըսացող կնոջը։ Մոռանալով աչքերի կսկծոցը, նա քարացաւ։

Կինը բոլորովին մերկ էր։

Աչքերին իջած արցունքի քօղի միջով կինը նրան թւաց աղօտ ու տարտամ մի ստուեր։ Նա պառկել էր մէջքի վրայ, յատակին փռած խսիրին, եւ ամբողջ մարմինը, բացի գլխից, ասես ցուցադրութեան էր ներկայացուած։ Ձախ ձեռքը թեթեւակի քօղարկել էր ցայլքը։ Բացայայտուած էին մարմնի բոլոր գաղտնիքները, որոնք մարդիկ սովորաբար թաքցնում են, եւ միայն դէմքը որ ոչ ոք չի քաշւում բաց պահել, փաթաթուած էր սրբիչով։ Երեւի աչքերը, բերանը, քիթը աւազից պաշտպանելու համար։ Այնուհանդերձ, այդ հակադրութիւնը աւելի էր ընդգծում նրա մերկութիւնը։

Ամբողջ մարմինը ծածկուած էր աւազի թեթեւ, բարակ փառով։ Աւազը թաքցրել էր մարմնի մանրամասները եւ շեշտել գծերի կանացիութիւնը։ Կինը աւազով ոսկեզօծուած արձան էր թւում։ Յանկարծ տղամարդու լեզուի տակից դուրս հոսեց կպչուն թուքը։ Բայց չկարողացաւ կուլ տալ։ Շրթունքների եւ ատամների արանքը նստած աւազը ներծծեց թուքն ու տարածուեց ամբողջ բերանով մեկ։ Տղամարդը դարձաւ հողէ յատակի կողմն ու փորձեց աւազախառն թքել։ Բայց ինչքան էլ թքում էր, միեւնոյն է, բերանի մէջ եղած փշփշոտութեան զգացողութիւնը չէր անցնում։ Ինչպէս էլ ուզում էր բերանը մաքրել, միեւնոյն է, աւազը մնում էր։ Ու թւում էր նաեւ, թէ ատամների արանքը շարունակ նոր աւազ է գոյանում։

Բարեբախտաբար ջրամանը նորից լիքը լցրել էին։ Բերանը ողողելով ու լուալով դէմքը, տղամարդն զգաց, որ դարձեալ ուշքի է գալիս։ Նա դեռ երբէք այսպէս չէր ապրել ջրի հրաշագործ հատկութիւնը։ Ճիշտ աւազի պէս ջուրը եւս հանքանիւթ է, բայց այնքա՜ն մաքուր, թափանցիկ է անօրգանական այդ նիւթը, որ մարմնի հետ միանում է աւելի դիւրին, քան ուզածդ կենդանի մարմինը... Դանդաղ ումպեր անելով, նա պատկերացրեց այն կենդանու զգացողութիւնը որը քարերով է սնւում։

Տղամարդը դարձեալ շրջուեց ու նայեց կնոջը։ Բայց մօտենալու ցանկութիւն չունեցաւ։ Աւազափոշով ծածկուած մերկ կնոջը հաճելի է նայել, բայց դիպչել նրան՝ հազիւ թէ...

Գրգիռներն ու չարութիւնը որ նա ապրել էր գիշերով, հիմա, օրը ցերեկով թւում էին ոչ հաւաստի։ Ի հարկէ, պատմելու բան է... Յիշողութեան մէջ իր տեսածն ասես ամրապնդելու համար նա մի անգամ էլ շուրջը նայեց եւ պատրաստուեց գնալու։ Շապիկն ու տաբատը հազիւ բարձրացրեց, որովհետեւ լիքն էին աւազով։ Այսքան դատարկ բանի համար հարկ չկայ յուզուել։ Բայց հագուստից աւազը թափ տալն աւելի դժուար բան էր, քան գլուխը թեփից մաքրելը։

Կօշիկները նոյնպէս լիքն էին աւազով։

Գնալուց առաջ գուցէ ինչ որ բա՞ն է հարկաւոր ասել կնոջը... Բայց, միւս կողմից, եթէ քնածին արթնացնի, կստեղծուի շատ անհարմար վիճակ, ճիշտ է... Իսկ հապա գիշերելու վա՞րձը։ Գուցէ աւելի ճիշտ կը լինի վերադարձի ճամփին մտնել արտելի վարչութիւն եւ դրամը տալ այն ծերունո՞ւն, որ երէկ այստեղ առաջնորդեց իրեն։

Զգուշօրէն, ջանալով չաղմկել, նա ելաւ տնից։

Եռացող սնդիկի պէս արեւը դիպաւ աւազէ պատի եզրին ու աստիճանաբար տարածուեց փոսի յատակով մեկ։ Դէմքին զգալով կուրացուցիչ լոյսի այսքան անսպասելի հարուածը, նա ցնցուեց ու ծածկեց աչքերը։ Բայց հէնց յաջորդ պահին ամէն ինչի մասին մոռացաւ, երբ տեսաւ դիմացի՝ դէպի վեր խոյացող աւազէ պատը։

Չի՛ կարող պատահել... Ճոպանասանդուղքը, որ գիշերով կախուած էր այստեղ, հիմա անհետացել էր։

Աւազով լիքը պարկերը, սակայն, իրենց տեղում էին։ Ուրեմն, ինքը չի շփոթում։ Մի՞թէ հնարաւոր է որ միայն սանդուղքը անհետանար աւազի մէջ... Նա նետուեց դէպի պատն ու սկսեց ձեռքերով քանդել այն։ Աւազն առանց դիմադրելու փլւում եւ սորում էր ցած։ Բայց չէ՞ որ նրա որոնածը այստեղ չէ, եւ եթէ տեղնուտեղը ոչինչ չգտաւ, ապա որքան էլ քանդես ու փորես՝ արդիւնքը նոյնը կը լինի... Ջանալով խեղդել մէջն ահագնացող անհանգստութիւնը, տղամարդը տարակուսանքով սկսեց դարձեալ զննել աւազէ զառիթափը։

Արդեօք չկա՞յ մի այնպիսի տեղ, որ հնարաւոր լինի վեր մագլցել։ Մի քանի անգամ պտտուեց տան շուրջ։ Եթէ ծովի կողմը նայող հիւսիսային պատի մօտ բարձրանայ տանիք, ապա այդ տեղից, թերեւս, փոքրինչ կը մօտենայ փոսի վերին եզրին... Բայց այդ փոքր ինչը, միեւնոյն է, մօտ տասը մետր կը լինի, գուցէ եւ աւելի։ Իսկ այդտեղ պատը շատ զառիթափ է։ Եւ բացի դրանից, ահասարսուռ տեսքով աւազագլխարկն էլ դեռ կախուած է վերեւի շրթից։

Թւում է, թէ համեմատաբար նուազ թեքութիւն ունի արեւմտեան պատը որ փոքր ինչ կոր է, ասես կոնի ներսի կողմը լինի։ Ամենալաւատեսական հաշուարկներով, այստեղ մօտ հիսուն կամ ասենք առնուազն քառասունհինգ աստիճանի թեքութիւն կը լինի։ Փորձի համար պէտք է շատ զգոյշ կատարել առաջին քայլը։ Նա մի քայլ արեց դէպի վեր, բայց յաջորդ պահին կէս քայլ վար սահեց։ Ուրեմն, եթէ չհուսալքուի ու չնահանջի, կարելի է բարձրանալ։

Ինչպէս ու ենթադրում էր, նրան յաջողուեց բարձրանալ, բայց ընդամէնը հինգ կամ վեց քայլ։ Իսկ յետոյ ոտքերն սկսեցին թաղուել աւազի մէջ։ Դեռ չէր հասցրել հասկանալ, թէ արդեօք գոնէ կարողացե՞լ է մի փոքր առաջ շարժուել, երբ արդէն մինչեւ ծնկները այնպէս էր խրուել, որ այլեւս շարունակելու ուժ չունեցաւ։ Ուստի փորձեց լանջը յաղթահարել չորեքթաթ մագլցելով։ Տաք աւազն այրում էր ափերը։ Ամբողջ մարմինը ծածկուել էր քրտինքով, իսկ քրտինքն էլ աւազով շաղախուած՝ ծեփել էր աչքերը։ Այս ամէնը ասես քիչ էր, եւ ջղաձգումից ոտքն էլ քաշուեց։ Շարժուելը ընդհանրապէս դարձաւ անհնարին։

Տղամարդը որոշեց փոքրինչ հանգստանալ եւ շունչը ետ բերել։ Կարծելով, թէ արդէն բաւականին շարժուել է առաջ, նա աչքերը բացեց ու սարսափով տեսաւ որ նոյնիսկ հինգ մետր էլ չի կարողացել մագլցել։ Եւ հանուն ինչի՞ էր այսքան ժամանակ նա տանջւում։ Զառիթափ լանջը կրկնակի թեք էր, քան թւում էր առաջին հայեացքից։ Իսկ ամէնից սոսկալին այն էր, ինչը դեռեւս առջեւում էր։ Նա դեռ պէտք է դէպի վեր մագլցէր, իսկ ուժերը, ինչպէս երեւում է, արդէն ծախսուել էին աւազէ այդ թեք պատի մէջ մխրճուած մնալու վրայ միայն։ Բացի այդ, նրա ճիշտ դիմաց կախուած աւազէ ցցուածքն էլ ընդհանրապէս փակում էր ճանապարհը։

Տղամարդը ձեռքը պարզեց գլխաւերը գտնուող ցցուածքին, եւ հէնց նոյն պահին աւազը սորաց նրա ոտքերի տակից։ Մի անյայտ ուժ նրան դուրս մղեց աւազի միջից, եւ տղամարդը գլորուեց դէպի փոսի յատակը։ Ձախ ուսի մէջ ինչ որ բան ճտտաց, ասես կերակուրի ձողիկ էր որ կոտրուեց։ Բայց նա առանձնապէս ցաւ չզգաց։ Միառժամանակ մանր աւազը շրշալով թափւում էր լանջն ի վար, ասես ջանալով հանգստացնել նրան պատճառած ցաւը։ Յետոյ այդ հոսքը կանգնեց։ Բարեբախտաբար, վնասուածքն էլ դատարկ բան էր։

Յուսահատուելու համար դեռ շատ շուտ էր։

Հազիւ զսպելով իրեն, որպէսզի չբղաւի, նա անշտապ վերադարձաւ տուն։ Կինը, նոյն դիրքով պառկած, դեռ քնած էր։ Սկզբում ցածրաձայն, յետոյ աւելի ու աւելի բարձր փորձեց արթնացնել նրան։ Պատասխանի փոխարէն, ասես արտայայտելով իր դժգոհութիւնը, որ խանգարում են, կինը շրջուեց փորի վրայ։

Աւազը ցած սորաց նրա մարմնից, տեղ֊տեղ փոքրինչ մերկացնելով ուսերը, թեւերը, կողքն ու գօտկատեղը։ Բայց տղամարդու միտքը ուրիշ տեղ էր։ Մօտենալով, նա կնոջ գլխից պոկեց սրբիչը։ Ինչ որ բծերով ծածկուած կնոջ դէմքը կոպիտ էր, տհաճ, շատ հեռու՝ աւազափոշով պարուրուած մարմնի հմայքից։

Կնոջ դէմքի տարօրինակ ճերմակութիւնը որ նրան ապշեցրել էր երէկ լամպի լոյսի տակ, անկասկած դիմափոշու շնորհքն էր։ Հիմա դիմափոշին տեղ֊տեղ անցել ու մնացել էր առանձին ու անջատ շերտերով։ Տղամարդը ակամայ յիշեց էժանագին, առանց հաւկիթի տապակած կողիկները, որոնց վրայ ճերմակ խալերով երեւում է ցօրէնի ալիւրը։

Վերջապէս, կինը աչքերը բացեց։ Յետոյ անմիջապէս կկոցեց պայծառ լոյսից։ Բռնելով նրա ուսերն ու ցնցելով ինչքան ուժ ունէր, տղամարդը արագ֊արագ ու պաղատանքով ասաց.

— Լսէ՛ք, սանդուղքը չկայ։ Ես ո՞նց բարձրանամ։ Առանց սանդուղքի անհնարին է բարձրանալը։

Կինը շփոթուեց, տղամարդուց խլեց սրբիչը, մի քանի անգամ, չգիտէս ինչու, սրբիչով շրմփացրեց իր դէմքին եւ, յետոյ, մէջքով շրջուեց դէպի տղամարդն ու բերանքսիվայր ընկաւ խսիրի վրայ։ Թերեւս, ամաչո՞ւմ էր։ Բայց ամաչելը կարող էր հետաձգել մի ուրիշ առիթի։ Տղամարդը չդիմացաւ այլեւս ու գոռաց.

— Ձե՞ռ ես առնում ինձ... Եթէ սանդուղքը չտաս՝ վատ կը լինի։ Ես ժամանակ չունեմ... Որտե՞ղ ես պահել, գրո՛ղը տանի։ Ամէն ինչ իր չափն ունի։ Տո՛ւր, ասում եմ, սանդուղքը։

Բայց կինը լուռ էր։ Չէր պատասխանում։ Պառկել էր նոյն դիրքով եւ միայն թեթեւակի մի կողմից միւսն էր շարժում գլուխը։

Բայց յանկարծ տղամարդը խեղճացաւ։ Հայեացքը պաղեց, կոկորդին մի գուղձ դէմ առաւ. նա գրեթէ շնչահեղձ էր լինում։ Կնոջն հարցաքննելը անիմաստ բան էր։ Սանդուղքը պատրաստուած էր ճոպանից։ Իսկ ճոպանէ սանդուղքը ինքն իրեն չի կարող պահել... Եթէ նոյնիսկ հիմա, հէնց հիմա, յայտնուի ձեռքիդ, միեւնոյն է, անհնար է փոսի յատակից հարմարեցնել։ Ուրեմն, սանդուղքը հաւաքել է ոչ թէ կինը, այլ մեկ ուրիշը, որ գտնւում էր վերեւում, ճանապարհի վրայ... Տղամարդու աւազաթաթախ ու չսափրուած դէմքն աղաւաղուեց խղճալի մի ծամածռութեամբ։

Կնոջ վարքը, նրա լռութիւնը ստացան մի անհաւատալի չարագուշակ իմաստ։ Վնաս չունի, մտածեց նա, բայց հոգու խորքում հասկանում էր, որ իրականացել են իր բոլոր վատթարագոյն կասկածները։ Սանդուղքը, անշուշտ, վեր են քաշել կնոջ գիտութեամբ եւ, ի հարկէ, նրա անվարան համաձայնութեամբ։ Կասկած լինել չէր կարող որ կինը մեղսակից է։ Եւ այս կեցուածքը թելադրուած է ոչ թէ ամօթից, այլ նրա վիճակի երկիմաստութեամբ։ Սա, ինչ խօսք, յանցագործի կեցուածք է եւ գուցէ նաեւ՝ զոհի, որ պատրաստ է կրելու ամէն մի պատիժ։ Ո՜նց կարողացան պտտել իր գլուխը։ Եւ ինչպե՜ս ինքը ընկաւ այս անիծեալ ծուղակը։ Վստահութեամբ յանձնուեց խարանաճանճի գայթակղութեանը, որն էլ դէպի անապատ հրապուրեց նրան, որտեղից դուրս պրծնելու ոչ մի ելք չկայ։ Նա հիմա ինչո՞վ նման չէ սովից սատկող մկնիկի։

... Տղամարդը ոտքի ցատկեց, նետուեց դէպի դուռը եւ մի անգամ էլ դուրս նայեց։ Քամի էր սկսուել։ Արեւը կախուել էր փոսի գրեթէ կենտրոնի վրայ։ Շիկացած աւազից սեւանկարի խոնաւ ժապաւէնների պէս ալիքուելով դէպի վեր էին լողում տաք օդի շիթերը։ Աւազէ զառիթափը աւելի ու աւելի էր բարձրացել։ Աւազէ այդ պատը ամէն ինչ գիտէր եւ տղամարդու մկաններին ու ոսկորներին կարծես յայտնում էր դիմադրելու անիմաստութեան մասին։ Տաք օդը մխրճւում էր մարմնի մէջ։ Շոգը աւելի ու աւելի էր անտանելի դառնում։

Յանկարծ տղամարդը խենթի պէս սկսեց ճչալ։ Նա բղաւում էր ինչ որ անիմաստ բառեր, որովհետեւ չկային այնպիսիները, որոնցով նա կարողանար արտայայտել իր յուսահատութիւնը։ Պարզապէս նա ոռնում էր ուժը ներածին չափ։ Թւում էր, թէ այս ամէնը սարսափելի մի երազ է, որ նրա ճիչերից վախեցած, կ՚անէանա եւ, ներողութիւն հայցելով ո՛չ միտումնաւոր ու կոպիտ կատակի համար, դուրս կնետի աւազի փոսից։ Բայց բղաւոցի չվարժուած ձայնը շատ նուազ էր եւ թոյլ։ Դրան աւելացրած՝ որ աւազն էլ իր հերթին էր կլանում, իսկ քամին ջանում էր չորս դին ցրել, ուստի եւ ձայնը հազիւ թէ հասներ հեռուները։

Մեկ էլ մի ահարկու դղիրդ լսուեց։ Տղամարդը անմիջապէս լռեց։ Ինչպէս դեռ երէկ կանխագուշակել էր կինը, հիւսիսային պատի վերը կախուած քիւը խոնաւազրկուելով փլուեց։ Ամբողջ տունը աղիողորմ հառաչեց, ասես անտեսանելի մի ուժի հարուած էր ստացել։ Ընդգծելով տան տառապանքը, քիւի ու պատի միջեւ գտնուող ճեղքերից շրշալով քամուեց գորշ արիւնը։ Բերանը թքով էր լցուել, եւ տղամարդն այնպէս էր դողում, ասես հարուածել էին իրեն...

Այնուհանդերձ, սա աներեւակայելի բան է։ Բոլոր հնարաւոր շրջանակներից դուրս պրծնող մի երեւոյթ։ Կարելի՞ է արդեօք մկնիկի կամ միջատի պէս ծուղակի մէջ գցել մի մարդու, որ մտցուած է ընտանիքաւորների ցուցակ, աշխատանք ունի, վճարում է հարկերը եւ օգտւում է ձրի բուժսպասարկման իրաւունքից։ Աներեւակայելի է։ Հաւանաբար, ինչ որ սխալ բան կայ։ Այո... ի հարկէ, սխալ բան կայ։ Տղամարդուն հէնց դա էլ մնում էր անելու՝ համարել որ այս ամէնը սխալ է։

Նախ եւ առաջ այն, ինչ նրանք արել են ինձ հետ, պարզապէս հիմարութիւն է։ Ես, ի վերջոյ, ոչ ձի եմ, ոչ էլ ցուլ, եւ կամքիս հակառակ ոչ ոք չի հարկադրի ինձ աշխատել։ Եւ քանի որ որպէս բանուորական ուժ ոչ մի բանի պիտանի չեմ լինի, ուրեմն, միտք էլ չունի ինձ փակուած պահել այս աւազէ պատերի միջեւ։ Եւ ի՞նչ հարկ կայ մի ձրիակեր նստեցնել խեղճ կնոջ վզին։

Բայց չգիտէս ինչո՛ւ այնքան էլ համոզուած չէր իր այս ենթադրութեան մէջ։ Չորս կողմից իրեն շրջապատող աւազէ պատերին նայելով, նա յիշեց մագլցելու իր ձախողուած փորձը, թէեւ այդ յիշողութիւնը չափազանց տհաճ բան էր։ Ինչքան էլ այդ պատերի տակ դեսուդեն նետուես՝ օգուտ չկայ։ Եւ անուժ լինելու զղացողութիւնը կաթուածահար արեց նրան... Ըստ երեւոյթին, աւազին կուլ գնացող մի իւրայատուկ աշխարհ է սա, որտեղ սեփական չափանիշները կիրառուել չեն կարող... Եթէ սկսես տրուել կասկածների, ապա որքան ասես առիթներ կը գտնես դրանց համար... Զորօրինակ, եթէ ճշմարիտ է, որ նոր թիթեղամաններն ու թիակը նախապատրաստուած են եղել նրա համար, ապա ստոյգ է նաեւ այն որ ճոպանէ սանդուղքը դիտաւորեալ են վեր քաշել։ Եւ յետոյ, մի՞թէ իր վիճակի վտանգաւորութեան մասին չի խօսում այն փաստը, որ կինը ծպտուն իսկ չհանեց տեղի ունեցածը բացատրելու համար. որ այսպէս, դատապարտուած հնազանդութեամբ հեշտ ու լռելեայն գոհանում է իր ճակատագրով։ Գուցէ երեկ ասուած նրա խօսքն էլ, որից կարելի էր այնպէս հասկանալ, թէ տղամարդը երկար ժամանակով է յայտնուել փոսի մէջ, այնքան էլ պարզ սխալմունք չէր։

Մի աւազակոյտ էլ փլուեց վերեւից։

Վախեցած տղամարդը տուն վերադարձաւ։ Նա քայլեց ուղիղ դէպի կինը որ առաջուա պէս բերանքսիվայր պառկած էր խսիրի վրայ, եւ չարացած թափ առաւ, որպէսզի խփի։ Հոգու մէջ խտացած ատելութիւնը խուժեց աչքերն ու ցաւի պէս տարածուեց մարմնով մէկ։ Բայց յանկարծ ուժաթափուելով, առանց դիպչելու կնոջը, նա դանդաղ վար իջեցրեց ձեռքը։ Թերեւս, վատ չէր լինի, եթէ գոնէ թեթեւակի շրմփացներ կնոջը։ Բայց, ո՞վ գիտէ, գուցէ կինը հէնց նման մի բանի էլ յո՞յս ունէր։ Ի հարկէ, կինը հէնց դրան էլ սպասում էր։ Յայտնի բան է որ պատիժը ոչ այլ ինչ է, քան ընդունել, թէ կատարուած յանցանքը ներուած է։

Տղամարդը թիկունքով դարձաւ դէպի կինը, ընկաւ գետնին, ափերով բռնեց գլուխն ու կամաց տնքաց։ Ուզեց կուլ տալ բերանը լցուած թուքը, բայց չկարողացաւ։ Որովհետեւ թուքը կոկորդին կանգնեց։ Լորձաթաղանթը երեւի շատ զգայուն էր դարձել աւազի համի ու հոտի նկատմամբ, եւ որքան. էլ նա բանտուած մնայ այստեղ, միեւնոյն է, վարժուելը անհնարին կը լինի։ Թուքը դարձել էր շրթունքների անկիւններին հաւաքուող մուգ ու փրփրացող թանձրուկ։ Թքելով, նա աւելի սաստիկ զգաց բերանի մէջ մնացող աւազի ղժրտոցը։ Փորձեց ազատուել այդ տհաճ զգացողութիւնից եւ լեզուի ծայրով շփեց շրթունքների ներսի կողմը, միաժամանակ շարունակելով թքել, բայց ոչ օգուտ կար եւ ոչ էլ վերջն էր երեւում։ Արդիւնքը եղաւ այն, որ միայն բերանը չորացաւ ու մի այնպիսի ցաւ սկսուեց, կարծես ամբողջովին բորբոքուած լինէր։

Ի՞նչ արած, ուրիշ ճար չկայ։ Անպայման կը խօսեմ կնոջ հետ ու կը փորձեմ նրան ստիպել որ ամէն բան պատմի պարզ ու մանրամասն։ Երբ վիճակը ինձ համար յստակ դառնայ, նոր միայն կը կարողանամ որեւէ ելք գտնել։ Չի կարելի գործողութիւնների ծրագիր չունենալ։ Մի՞թէ հնարաւոր է այսքան հիմար դրութիւնը որեւէ կերպ հանդուրժել։ Բայց... ի՞նչ կը կարողանայ անել, եթէ կինը չպատասխանի... Անշուշտ, դա կը լինէր ամենաահաւոր պատասխանը։ Իսկ նման հնարաւորութիւնը բնաւ էլ բացառուած չէ։ Նրա այդ համառ լռութի՜ւնը... Եւ ինչո՞ւ է նա պառկել անօգնական զոհի տեսքով՝ ծնկները փորին քաշած...

Բերանքսիվայր պառկած մերկ կնոջ դիրքը չափազանց անպարկեշտ էր։ Անասնական ինչ որ բան կար նրա մէջ։ Թւում էր, բաւական է թեթեւակի դիպչես, եւ նա անմիջապէս կը շրջուի մէջքի վրայ։ Այս միտքը տղամարդուն ստիպեց շնչահեղձ լինել ամօթից։ Բայց յաջորդ պահին նա իրեն տեսաւ որպէս կնոջը չարչարող մի դահիճ, իրեն տեսաւ տեղ֊տեղ աւազափոշով ծածկուած կնոջ մարմնի վրայ... Եւ հասկացաւ... Հասկացաւ որ այդ վաղ թէ ուշ լինելու է... Եւ լինելուց յետոյ ինքը կորցնելու է որեւէ բան ասելու իրաւունքը։

... Մէկ էլ մի սուր ցաւ զգաց փորատակին։ Արդէն պայթելու պատրաստ միզափամփուշտն էր ազատուելու նշան տալիս։

8

Միզելուց եւ թէթեւանալուց յետոյ տղամարդը դեռ կանգնել ու շնչում էր ծանր գոլորշիները։ Նա յոյս չունէր, թէ քանի կանգնած է, կարող է որեւէ ելք գտնել։ Պարզապէս ո՛չ մի կերպ չէր կարողանում ինքն իրեն ստիպել որ տուն վերադառնայ... Հիմա, երբ կնոջից հեռու էր, նա շատ աւելի յստակ ըմբռնեց, թէ ինչքան վտանգաւոր է նրա կողքին լինելը։ Չէ, խնդիրը ո՛չ թե ինքը՝ կինն էր, այլ այն, թէ ինչպէս էր նա պառկել։ Խնդիրը կնոջ պառկելու դիրքն էր։ Երբէք առիթ չէր ունեցել տեսնել այդ աստիճան անպատկառ մի կնոջ։ Ոչ մի դէպքում տուն չեմ գնայ։ Կնոջ այդ դիրքը շատ վտանգաւոր է, շա՛տ...

Մի այսպիսի արտայայտութիւն կա՝ սուտմեռուկ։ Դա կաթուածահար մի վիճակ է, որի մէջ ընկնում են միջատների ու սարդերի մի քանի տեսակներ՝ անակնկալ յարձակման ենթարկուելիս... Փշրուած պատկեր... Օդանաւակայան, որի գործաւորները խենթեր են... Տղամարդը կ՚ուզենար հաւատալ, թէ քար անշարժութիւնը որի մէջ գտնւում էր, կարող է արգելակել աշխարհի ամենայն շարժումը, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ձմեռային քուն մտած գորտի համար ձմեռը գոյութիւն չունի։

Մինչ նա ընկած էր պատրանքների մէջ, արեւն սկսեց աւելի սաստիկ այրել։ Տղամարդը կծկուեց ու կռացաւ, ասես խուսափելու համար խորովող ճառագայթներից։ Յետոյ փութկոտ մի շարժումով գլուխը հակեց եւ, բռնելով շապիկի օձիքը, որքան ուժ ունէր քաշեց վար։ Վերեւի երեք կոճակները դեսուդեն թռան։ Օձիքի տակ ներխուժած աւազը թափ տալով, նա դարձեալ յիշեց կնոջ խօսքերը, թէ աւազը երբէք չոր չի լինում, թէ աւազը միշտ էլ այնքան խոնաւութիւն ունի որ շրջապատի մէջ կամաց֊կամաց ամէն բան կը փտեցնի։ Շապիկը բացելով, տղամարդը թուլացրեց գօտին, որպէսզի տաբատի մէջ գեթ մի փոքր քամի խաղա։ Բայց, ընդհանուր առմամբ, հազիւ թէ այսքան անհանգստութիւն ցուցաբերելու անհրաժեշտութիւն կար։ Տկարութիւնը որքան յանկարծակի յայտնուել, նոյնքան արագ էլ անհետացել էր։ Ըստ երեւոյթին, աւազի խոնաւութիւնը իր դիւային ուժը կորցնում է օդի հետ շփուելուն պէս։

Հէնց այստեղ էլ նա կռահեց որ գործել է մի լուրջ սխալ։ Նրա այն բացատրութիւնը, թէ ինչո՛ւ է կինը մերկ, բաւականին միանշանակ է։ Չի կարելի, անշուշտ, ասել, թէ կինը նրան ծուղակի մէջ գցելու ծածուկ ցանկութիւն չի ունեցել։ Բայց նաեւ բացառուած չէ, որ դա սովորութիւն լինի։ Մի պարզ սովորութիւն, որ թելադրուած է այն պայմաններով, որտեղ կինն ապրում է։ Արդէն հասկանալի է որ կինը լուսադէմին է պառկում քնելու։ Քնած մարդն աւելի շուտ է քրտնում։ Եւ եթէ ստիպուած ես քնել ցերեկով, եւ այն էլ աւազի շիկացած թասի մէջ, ապա մերկանալու ցանկութիւնը միանգամայն բնական է։ Նրա փոխարէն ես էլ կը հանուէի, եթէ միայն այդպիսի հնարաւորութիւն լինէր...

Այս յայտնագործութիւնը տեղնուտեղը հալեց նրան պարուրած ծանր զգացումները ճիշտ այնպէս, ինչպէս մարմնի վրայ զեփիւռն է յստակ մի սահման գծում աւազի ու քրտինքի միջեւ։ Իմաստ չունի խորացնել սեփական վախը։ Իսկական տղամարդը կը կարողանայ փախչել, խորտակելով պողպատէ եւ երկաթբետոնէ ուզածդ քանակութեամբ պատերը։ Չի՛ կարելի ընկնել յուսահատութեան մէջ մի կողպէք միայն տեսնելով եւ ստոյգ չպարզելով, թէ այդ կողպէքի բանալին կա՞յ արդեօք... Անշտապ, աւազի մէջ խրուելով, նա քայլեց դէպի տուն... Այս անգամ պէտք է շատ հանգիստ խօսեմ եւ պէ՛տք է նրանից իմանամ ամէն բան, ինչը անհրաժեշտ է ինձ... Կինն իրաւացի էր որ ծպտուն անգամ չհանեց այն ժամանակ, երբ տղամարդը ճիչ ու բղաւոցով նետուեց վրան... Բայց գուցէ եւ կինը լուռ էր այն պատճառով որ ուղղակի ամօթ զգաց, նա անփոյթ էր գտնուել, չէր զգուշացել, որ տղամարդը իրեն մերկ չտեսնի։

9

Շիկացած աւազի շլացուցիչ փայլից յետոյ սենեակը կիսամութ էր, ցուրտ ու խոնաւ։ Գաղջ ու հեղձուկ օդից բորբոսի հոտ էր գալիս։ Նրան յանկարծ թւաց, թէ ինչ որ ցնորական պատրանքներ են սկսւում։

Կինը չկար։ Եւ նա մի պահ քարացաւ։ Բաւական է այս առեղծուածների ու գաղտնիքների շարանը։ Բայց, ասենք, ոչ մի գաղտնիք էլ չկայ։ Կինը, անշուշտ, այստեղ է։ Գլուխը հակած, նա մէջքով կանգնել էր լիքը ջրամանի առաջ, լուացարանի մօտ։

Հագնուել էր։ Վառ նախշերով բաց կանաչ կիմոնոյից ու տաբատից դաղձի բալասանի թարմացնող բոյր էր գալիս։ Պակաս տեղ չունի եւ ո՛չ մի անուն չես դնի... Բայց նորից կնոջ մասին է մտածում։ Ի՞նչ արած... Բոլորովին աներեւակայելի այս պայմանների մէջ, ու դեռ նկատի ունենալով որ ինչպէս հարկն է գիշերն էլ չի քնել, նրա երեւակայութիւնը չէր կարող բորբոքուած չլինել։

Կինը մի ձեռքով հենուել էր ջրամանի եզրին եւ, մէջը նայելով, ջրի վրայ անշտապ շրջաններ էր գծում մատով։ Տղամարդը եռանդով թափահարեց աւազից ու քրտինքից ծանրացած շապիկը, յետոյ ամուր փաթաթեց ձեռքին։

Կինը տագնապած ետ նայեց։ Նրա դէմքն այնքան անմիջականօրէն էր արտայայտում համր մի հարց, մի պաղատանք, որ թւում էր, թէ ամբողջ կեանքը ապրել է ճիշտ նման մի արտայայտութեամբ։ Տղամարդը ուզում էր հնարաւորին չափ իրեն այնպէս պահել, ասես ոչինչ էլ չէր պատահել։

— Շոգ է, չէ՞... Այսպիսի շոգին մարդ ուղղակի չի ուզում շապիկ հագնել։

Բայց կինը դեռ շարունակում էր նրան նայել հոնքերի տակից, նայել չվստահելով, հարցական մի հայեացքով։ Վերջապէս, անհամարձակ եւ շինծու ծիծաղից ընդհատուող ձայնով, նա ասաց.

— Հա՛, շոգ է... Երբ հագուստը հագիդ ես քնում, մարմինդ աւազացանով է ծածկւում։

— Աւազացանո՞վ։

— Ըհը՛... Մաշկը այրուածի պէս կարմրում եւ սկսում է պլոկուել։

— Հը՛մ... Պլոկւո՞ւմ է... Իսկ իմ կարծիքով փտում է խոնաւութիւնից։

— Գուցէ, ի՞նչ կայ որ...— կինը փոքրինչ համարձակութիւն էր ստացել երեւի։ Լեզուն բացուել էր։— Հէնց որ սկսում ենք քրտնել, շտապում ենք վրայից հանել այն ամէնը, ինչ հնարաւոր է... Տեսնո՞ւմ էք, թէ ինչ պայմաններում ենք ապրում։ Այնպէս որ, վախենալու հարկ չկայ, թէ յանկարծ օտար մի աչք կը տեսնի։

— Ի հարկէ... Գիտէ՞ք, ճիշտն ասած, մի քիչ անհարմար է, բայց ուզում եմ խնդրել, որ շապիկս լուաք։

— Շատ լաւ... Հէնց վաղն էլ ջուրը բերելու են...

— Վա՞ղը... Վաղը, թերեւս, ուշ կը լինի...— Տղամարդը ինքն իրենից գոհ ժպտաց։ Խորամանկօրէն նրան յաջողուել էր անհրաժեշտ հունի մէջ բերել զրոյցը։— Ի դէպ, ե՞րբ են վեր քաշելու ինձ... Բաւականին անհարմար վիճակի մէջ եմ։ Սովորական մի ծառայողի համար, որպիսին ես եմ, գոյութիւն ունեցող աշխատանքային կարգուկանոնը թէկուզ կէս օրով խախտելը շատ լուրջ հետեւանքներ կարող է ունենալ... Ես չէի կամենայ րոպէ անգամ կորցնել... Կարծրաթեւաւորները գետնի երեսով թռչող միջատներ են... Յատկապէս աւազուտների մէջ են ապրում։ Երբեւէ տեսե՞լ էք... Ես ուզում եմ իմ այս արձակուրդի ընթացքին այդ միջատի մի որեւէ տեսակ գտնել...

Կինը թեթեւակի շարժեց շրթունքները, բայց ոչինչ չասաց։ Հաւանաբար, նա իւրովի կրկնեց «կարծրաթեւաւորներ» անծանօթ բառը։ Բայց տղամարդը անսխալ կերպով կռահեց որ նա դարձեալ ամփոփւել է ինքն իր մէջ։ Եւ, կարծես պատահականօրէն, փոխեց խոսակցութեան նիւթը։

— Գիւղի միւս բնակիչների հետ կապ պահպանելու որեւէ միջոց մի՞թէ չունէք... Չի՞ կարելի արդեօք թիթեղամաններին խփելով՝ ազդանշան տալ։

Կինը չպատասխանեց։ Ջրի մէջ նետած քարի արագութեամբ նա դարձեալ խորասուզուեց իր փրկարար լռութեան մէջ։

— Ի՞նչ կայ... Ինչո՞ւ էք լռում։— Նա հազիւ էր իրեն զսպում եւ դժուարութեամբ յաղթահարեց բղաւելու ցանկութիւնը։— Չեմ հասկանում, ի՞նչ է եղել... Եթէ սխալ է տեղի ունեցել, ապա կը համարենք որ եղել ու անցել է, եւ հիմա էլ ամէն բան կարգին է։ Ես պատմութիւններ սարքելու միտք չունեմ։ Ուստի եւ լռելն ամենավատ բանն է, ինչ հիմա դուք կարող էք անել։ Բարի՛... Ճիշտ ձեզ նման դպրոցականներ էլ կան, որոնց ես միշտ ասում եմ. որքան էլ ձեւացնէք, թէ մեղքը վրաներդ էք վերցնում, իրականում, սակայն, ձեր արածը ընդամէնը փոքրոգութիւն է... Եթէ կարող էք ձեր վարքագիծը արդարացնել, ուրեմն, ինչո՞ւ էք լռում, խոսէ՛ք...

— Բայց...— կինը փախցրեց հայեացքը, իսկ ձայնը անսպասելիօրէն բաւականին հաստատ հնչեց։— Դուք երեւի արդէն հասկացել էք...

— Հասկացե՞լ եմ...— նա նոյնիսկ չփորձեց թաքցնել յուզմունքը։

— Հա՛... Ես կարծում էի, թէ դուք, երեւի, արդէն հասկացել էք...

— Ոչինչ էլ չեմ հասկացել։— Այնուամենայնիւ, տղամարդը բարձրացրեց ձայնը։— Ի՞նչ կարող էի հասկանալ։ Մի՞թէ հնարաւոր է որեւէ բան հասկանալ, երբ ոչինչ չեն ասում։

— Այսպիսի կեանքի դիմանալը կնոջ ուժերից վեր բան է։

— Իսկ դա ի՞նչ կապ ունի ինձ հետ։

— Այո՛, հաւանաբար, ես մեղաւոր եմ ձեր առաջ։

— Ի՞նչ է նշանակում՝ մեղաւոր եմ...— տղամարդու լեզուն յուզմունքից փաթ ընկաւ։— Ուրեմն, իսկական դաւադրութի՞ւն է տեղի ունեցել... Եւ ծուղակի մէջ էլ չեն զլացել խայծ դնել... Կարծում են որ բաւական է մի կին պառկեցնել եւ ես էլ շան կամ կատուի պէս կ՚ընկնեմ թակա՞րդը...

— Իրաւացի էք... Բայց շուտով կը սկսուեն հիւսիսային քամիներն ու աւազամրրիկները, որոնցից շատ ենք վախենում...— Կինը մի թռուցիկ հայեացք նետեց կրնկի վրայ բաց դռանը։ Միապաղաղ, հանդարտ նրա ձայնի մէջ զգացւում էր մի բութ համոզմունք։

— Սա կատակ չէ... Եւ նոյնիսկ անհեթէթութիւնն էլ իր սահմաններն ունի։ Այս ամէնը ոչ այլ ինչ է, քան ապօրինի ձերբակալութիւն... Ուրիշ ինչպէ՞ս է լինում յանցագործութիւնը... Կարծես առանց բռնութեան չէր կարելի... Չէի՞ք կարող գործազուրկներ բերել օրավարձով։ Ինչքան ուզես գործազուրկ կայ...

— Բայց շատ վատ բան կը լինի, եթէ դուրսն իմանան, թե այստեղ ի՛նչ վիճակի մէջ ենք մենք...

— Իսկ եթէ ես իմանամ՝ դրանից վտանգ չկա՞յ՝ ձեր կարծիքով... Անհեթէթ բան էք ասում... Եւ չարաչար սխալւում էք։ Որքան էլ ցաւալի է, բայց ես թափառաշրջիկ չեմ։ Ես հարկ եմ վճարում եւ ունեմ իմ մշտական բնակաւայրը... Անհետանալուս առիթով շուտով դիմում կը տան ուր հարկն է, եւ բոլորդ կ՚ընկնեք տհաճ պատմութեան մէջ։ Այսքան հասարակ բանը ինչպե՞ս չեք հասկանում... Հետաքրքիր է, թէ ինչպէս էք արդարանալու... Դու ձայն տուր, կանչի՛ր այս պատմութեան մեղաւորին... Ես նրան մի լա՜֊ա՜ւ կը բացատրեմ, թէ ինչքան հիմար գործ է բռնել։

Կինը հայեացքը խոնարհեց ու կամացուկ հոգոց հանեց։ Նա վհատուած էր երեւում, բայց աննշան շարժում իսկ չարեց։ Ասես թշուառ մի շնիկ լինէր, որին ուժերից վեր խնդիր էին տուել։ Բայց դա աւելի զայրացրեց տղամարդուն։

— Ի՞նչ ես ծլծլացնում։ Ի՛նչ է, չե՞ս կարողանում վճիռ կայացնել... Հարցը միայն ինձ չի վերաբերում։ Մի՞թէ դու էլ մի զոհ չես՝ ինձ նման։ Ճիշտ չե՞մ ասում։ Հէնց նոր ինքդ ասացիր որ՝ եթէ այստեղի կեանքի մասին դուրսը իմանան՝ վատ կը լինի... Եւ սա լաւագոյն ապացոյցն է որ դու էլ ես խոստովանում, թէ այստեղ ապրել չի կարելի։ Ի՛նչ ես ամէն ինչ ներող մարդու կեցուածք ընդունել։ Ստրկուհու տեղ են քեզ դրել։ Ո՛չ ոք քեզ այստեղ պահելու իրաւունք չունի... Շո՛ւտ արա, կանչի՛ր որեւէ մեկին։ Մենք դուրս կը գանք այս փոսից... Հա՜... Հասկանում եմ... Վախենո՞ւմ ես... Իզո՛ւր... Ինչի՞ց ես վախենում... Չէ՞ որ քեզ հետ եմ։ Թերթում աշխատող մի քանի ընկերներ ունեմ... Մենք այս ամէնը կը ներկայացնենք որպէս սոցիալական հարց... Հը՞... Ի՞նչ ես լռել... Քեզ բան եմ ասում՝ մի՛ վախենա։

Մի քիչ յետոյ, ասես նրան մխիթարելու համար, կինն ասաց.

— Կերակուր եփե՞մ։

10

Տղամարդը աչքի տակով ծածուկ հետեւում էր, թէ ինչպէս է կինը փաթաթես մաքրում, եւ տանջւում էր այն մտքից, թէ արդյօք ինքը պէ՞տք է ուտի նրա եփած կերակուրը։

Հիմա հէնց այն պահն է, որ պահանջում է հանդարտութիւն եւ սառնասրտութիւն... Կնոջ մտադրութիւնը պարզ է եւ պէտք է, մի կողմ նետելով երկընտրանքները, դառնալ հաստատակամ, ինք զինքը չմխիթարել պարապ յոյսերով եւ, ողջամտորեն նայելով փաստերին, մշակել այստեղից դուրս պրծնելու իրական մի ծրագիր... Ապօրինի զործողութիւնների համար ներկայացուող մեղադրանքները թողնենք ապագային... Իսկ քաղցը միայն սպանում է կամքը, թոյլ չի տալիս ուժ հաւաքել։ Միւս կողմից էլ, եթէ նա կտրականապէս չի ուզում հաշտուել իր այս վիճակին, ուրեմն, պէտք է ուտելուց հրաժարուի։ Ծիծաղելի բան կը լինի միաժամանակ թէ՛ զայրանալ, եւ թէ ուտել կնոջ եփած կերակուրը։ Նոյնիսկ շունն է պոչը ոտքերի արանքը քաշում, երբ նրան կերակրում են։

Բայց չշտապենք... Կարիք չկայ կտրականապէս անցնել պաշտպանական դիրք գրաւելուն, քանի դեռ յայտնի չէ, թէ որքան հեռու է մտադիր գնալ կինը։ Խօսք անգամ լինել չի կարող նրանից որեւէ բան, որեւէ լաւութիւն ձրիաբար ընդունելու մասին։ Պէտք է անպայման վճարել ուտելիքի համար։ Եւ եթէ նա փող վճարի, ապա կարող է իրեն պարտքի տակ չըզգալ... Նոյնիսկ բռնցքամարտի հեռատեսիլային մէկնաբանը բազմիցս կրկնել է որ պաշտպանութեան լաւագոյն կերպը գրոհելն է։

Այսպէս, ուրեմն... Ուտելուց չհրաժարուելու համար հրաշալի մի պատրւակ գտնելով, նա թեթեւացած շունչ քաշեց։ Յանկարծ նա կռահեց, աւելի ճիշտ, որսաց այն միտքը որ շարունակ փախչում էր իրենից։ Արդեօք գլխաւոր նրա թշնամին աւազը չէ՞։ Եւ եթէ այդպէս է, ապա էլ ինչո՞ւ ինքն իր առաջ անլուծելի խնդիրներ դնի։ Ասենք, պողպատէ փականներ խորտակել կամ էլ դրա պէս մի բան... Եթէ ճոպանէ սանդուղքը վեր են քաշել, ապա կարելի է փայտէ սանդուղք սարքել։ Եթէ աւազէ պատը խիստ զառիթափ է, ապա կարելի է քանդել ու դարձնել թեք... Բաւական է մի քիչ շարժես միտքդ, եւ հնարաւոր կը լինի լուծել բոլոր հարցերը։ Գուցէ չափից դուրս պարզ ու հասարա՞կ է այս ամէնը։ Բայց եթէ դրանք նպատակին են ծառայում, ապա որքան պարզ ու հասարակ լինի՝ այնքան լաւ։ Ինչպէս յայտնի է Կոլումբոսեան հաւկիթի օրինակից, ամենաճիշտ լուծումը շատ հաճախ տխմարութեան աստիճան հասարակ է լինում։ Ի հարկէ, եթէ միայն չվախենայ դժուարութիւններից... եթէ միայն սրտանց ու իսկականից պայքարի... ապա... ապա դեռեւս ոչինչ կորած չէ։

Կինը մաքրած փաթաթեսը կտրատեց եւ բողկի մանրած փրերն էլ վրան աւելացնելով, լցրեց օջախի վրայ կախած երկաթէ կաթսան։ Խեժաթաղանթէ տոպրակից զգուշօրէն լուցկի հանեց, կրակ վառեց, յետոյ լուցկին խնամքով դարձեալ դրեց տոպրակի մէջ, բերանը ոլորեց ու կապեց։ Յետոյ, քամիչը բրինձ լցրեց եւ ջուր աւելացրեց վրան։ Երեւի ուզում էր աւազը լուալ։ Կաթսայի միջինը սկսեց եփ գալ, եւ շուրջը տարածուեց բողկի փրերի տհաճ հոտը։

— Թէեւ ջուրը քիչ է, բայց գուցէ ուզում էք ձեր դեմքն է՞լ լուալ։

— Չէ՛... Դէմքս լուալու փոխարէն, աւելի լաւ է՝ կը խմեմ։

— Վա՜յ, ներեցէք... Խմելու ջուրը ուրիշ տեղ է։— Լուացարանի տակից խեժաթաղանթով փաթաթած նա մի խոշոր կաթսայ հանեց։— Այնքան էլ սառը չէ, բայց եռացրել եմ, որպէսզի կարելի լինի խմել։

— Բայց եթէ ջրամանի մէջ գոնէ մի քիչ ջուր չթողնեք, հապա ինչո՞վ կը լուաք պնակները։

— Պնակնե՞րը... Պնակները աւազով եմ շփում։ Շատ լաւ են մաքրւում։

Այս ասելով, պատուհանի գոգից կինը մի պտղունց աւազ վերցրեց, լցրեց ձեռքին բռնած ափսէի մէջ, մի քիչ շփեց շրջանաձեւ պտոյտներով, յետոյ ցոյց տուեց նրան։ Տղամարդը այնպէս էլ չհասկացաւ՝ մաքրուե՞ց արդեօք կաթսան, թէ ոչ։ Բայց վճռեց որ, երեւի, մաքրուել է։ Յամենայն դէպս, աւազի նմանօրինակ կիրառութիւնը միանգամայն համապատասխանում էր այն վաղէմի պատկերացումներին, որպիսիք նա ունէր։

Նա ճաշեց դարձեալ հովանոցի տակ։ Խաշած բանջարեղեն եւ չորացրած ձուկ... Կերակուրը թեթեւակի համեմուած էր աւազով։ Կարող էին միասին ճաշել, եթէ հովանոցը կախուած լինէր առաստաղից մտածեց նա, բայց վախեցաւ, թէ կինը իր այս մտահոգութիւնը կ՚ընկալի որպէս մօտենալու փորձ։ Տեսքից միայն թունդ թւացող անորակ թեյը գրեթէ անհամ էր։

Երբ նա ճաշն աւարտեց, կինը քաշուեց լուացարանի մօտ եւ գլխին քաշելով խեժաթաղանթի մի կտոր, սկսեց ինքն էլ անշտապ ճաշել։ Այդ կինը հիմա ինչ որ միջատի է նման, մտածեց տղամարդը։ Եւ մի՞թէ նա մտադիր է մինչեւ վերջ այսպիսի կեանքով ապրել... Եթէ կողքից նայելու լինի, ապա սա վիթխարի երկրի պստլիկ մի պատառն է, բայց փոսի յատակից երեւում է լոկ համատարած աւազն ու անհուն երկինքը։ Միապաղաղ այս կեանքը նման էր քարացած մի պատկերի, որ ընդմիշտ տեղադրուած է մարդու աչքի մէջ... Եւ սա կնոջ կեանքն է, որ նոյնիսկ յիշելու բան չունի։ Երբէք մի ջերմ խօսք չի լսել։ Երեւի սիրտն էլ խփել է աղջնակի սրտի պէս, երբ որպէս մի առանձնաշնորհ բարեգործութիւն, ծուղակի մէջ բռնելով, ինձ հանձնել են նրան... Խե՛ղճ կին։

Նա ինչ որ բան ուզեց ասել կնոջը, եւ իր ու նրա միջեւ կամրջակ գցելու նպատակով որոշեց ծխել։ Յիրաւի, այս կողմերը խեժաթաղանթը առաջին անհրաժեշտութեան առարկան է, առանց դրա ոչ մի գործ գլուխ չի գա։ Վառած լուցկին որքան էլ պահեց, միեւնոյն է, չկարողացաւ սիգարեթը կպցնել։ Որքան ուժ ունէր, փորձում էր ներս քաշել ծուխը, այնպէս որ այտերը մտնում էին ատամնաշարերի արանքը, բայց ինչքան էլ տանջուեց, միայն ծխի համն էր զգացւում։ Ասենք, նիկոտինի համ ունեցող այդ ծուխն էլ միայն լեզուն էր գրգռում, ոչ մի կերպ չփոխարինելով ծխելու հաճոյքին։ Տղամարդու տրամադրութիւնն ընկաւ, եւ ոչ միայն չստեղծուեց կամրջակը, այլեւ ընդհանրապէս կորաւ զրուցելու ցանկութիւնը։

Աղտոտ ափսենէրը հաւաքելով ու հողէ յատակին դնելով՝ կինն անշտապ սկսեց աւազ լցնել դրանց մէջ։

Նկատելի ճիգով ու անվճռական, կինն ասաց.

— Գիտէ՛ք... Ձեղնահարկի աւազը թափելու ժամանակն է...

— Աւազը ցա՞ծ թափեմ... Հա՜... Ի՛նչ կայ որ... Խնդրեմ...— «Բայց իմ ի՞նչ գործն է,— անտարբերութեամբ մտածեց տղամարդը։— Թող ձեղունները փտեն, թող հենասիւները փլուեն՝ իմ ի՞նչ գործն է»։

— Եթէ ձեզ խանգարում եմ, գուցէ գնա՞մ...

— Ներեցէ՛ք... Խնդրե՛մ... Բայց...

Հերի՛ք ձեւանաս։ Չէր ուզում յայտնի անել։ Բայց ներքուստ այնպիսի վիճակի մէջ է, ասես նեխած սոխ է կերել։ Կինը, սակայն, դիմազուրկ մի աճապարանքով, որ բնորոշ է միայն շատ սովորական գործողութիւնների, երկծալ սրբիչով կապեց դէմքի վարի մասը, թեւի տակ առաւ աւելն ու տախտակի մի կտոր, եւ մագլցեց մի փեղկով մնացած որմնապահարանի վրայ։

— Ճիշտն ասած, եթէ կ՚ուզեք իմ կարծիքն իմանալ, ապա այսպիսի տունը աւելի լաւ է քանդուի ու պրծնի։

Տղամարդը ինքն էլ զարմացաւ իր այս յանկարծակի բռնըկուած զայրոյթից, իր բղաւոցից։ Իսկ կինը նրան նայեց ապշահար ու շփոթուած։ Տես, որ յանկարծ վերջնականապէս ինքդ էլ միջատ չդառնաս...

— Չէ, մի՛ կարծեք, թէ ես միայն ձեզ վրայ եմ այսպէս զայրանում... Դուք բոլորդ միասին էք վճռել մարդուն շղթայակապ անել, բանտել... Ինձ դիւր չի գալիս այս ամէնը։ Հասկանալի՞ է։ Ասենք, ինձ համար միեւնոյն է՝ կը հասկանա՞ք, թէ չէ։ Ուզո՞ւմ էք, մի շատ հետաքրքիր դէպք կը պատմեմ, որ վաղուց է պատահել։ Իմ վարձած սենեակում ես մի անպէտք շուն էի պահում, բակի շուն... Զարմանալի թաւ մորթ ունէր եւ նոյնիսկ ամռանը բուրդը չէր թողնում։ Տեսքը այնքան մռայլ ու դժբախտ էր, որ վճռեցի մի քիչ խուզել թեթեւացնել... Երբ արդէն վերջացրել ու պատրաստւում էի նետել խուզած մազերը, չգիտեմ, թէ ի՛նչ անցաւ շան մտքով... Նա յանկարծ կլանչեց, բերանն առաւ մազերն ու փախաւ իր տեղը... Գուցէ կարծում էր, թէ խուզած մազերն իր մարմնի մասն են եւ չէ՞ր ուզում բաժանուել։— Տղամարդը աչքի տակով նայեց կնոջը, ստուգելու, թէ նա ինչպե՛ս է ընդունում այդ պատմութիւնը։ Բայց կինը անշարժ էր։ Նա անբնականօրէն կռացել էր պահարանի դարակի վրայ եւ տղամարդու կողմը դառնալու փորձ էլ նոյնիսկ չարեց։— Ի՞նչ արած... ամէն մարդ իւրովի է դատում... Լինի աւազ հաւաքել, թէ մեկ ուրիշ բան՝ խնդրեմ, ինչպէս կ՚ուզէք, վարուէք։ Բայց ես հաստատ բան եմ ասում, բնաւ մտադիր չեմ այս ամէնը հանդուրժել։ Բաւակա՛ն է։ Ոչի՛նչ, մի քիչ էլ համբերէ՛ք, եւ հետքս էլ չէք գտնի... Ի զուր էք ինձ թերագնահատում... Եթէ ուզենամ՝ կը փախչեմ այստեղից։ Կը փախչեմ առանց մեծ դժուարութեան... Ի դեպ, սիգարեթ էլ չունեմ...

— Սիգարե՞թ,— կնոջ պարզութիւնը հասնում էր հիմարութեան աստիճանի։— Սիգարեթ կը լինի, բայց ուշ... Երբ ջուրը բերեն...

— Սիգարե՞թ... Սիգարե՞թ էլ...— Իր համար էլ անսպասելի, տղամարդը փռթկաց։— Բանն այդ չէ... Ես խուզուած մազերով եմ... Խուզուած մազերով... Մի՞թէ հասկանալի չէ... Ուզում եմ ասել որ խուզած մազերի համար չարժէ բանջարանոց ցանկապատել։

Կինը լուռ էր եւ, ըստ երեւոյթին, չէր էլ պատրաստւում որեւէ բան ասել իրեն արդարացնելու համար։ Նա փոքրինչ սպասեց եւ, երբ համոզուեց որ տղամարդը աւարտեց խօսքը, անվրդով տեսքով դարձեալ շարունակեց իր գործը, որից կտրել էին։ Նա մի կողմ քաշեց պահարանի վերը գտնուող դռնանցքի կափարիչը, մինչեւ գօտկատեղը ելաւ դուրս, յետոյ արմունկներին հենուած եւ ոտքերը անօգնական թափահարելով, ձըգուեց դէպի ձեղնահարկ։ Այս ու այնտեղ բարակ շիթերով աւազ սորաց։ Տղամարդը մտածեց, թէ ձեղնահարկում, երեւի, ինչ որ արտասովոր միջատ է ապրում... Աւազ ու փտած փայտ... Չէ, հերիք է, արտասովորն ու արտակարգը առանց այն էլ չափից դուրս շատ է։

Յետոյ առաստաղի մերթ մի, մերթ միւս տեղից սկսեցին աւազի բազմաթիւ ժապաւէններ հոսել։ Տարօրինակն այն էր որ այդ առատ հոսքը գահաւիժում էր գրեթէ անձայն։ Մի ակնթարթում յատակը ծածկող ծղօտէ ներքնակներին բարձրաքանդակի տեսքով իր բոլոր ճեղքերով ու ոստերի անցքերով ասես դրոշմուեց տախտակէ առաստաղը։ Աւազը լցւում էր քիթը։ Կսկծացնում աչքերը։ Տղամարդը շտապեց դուրս փախչել սենեակից։

Առաջին պահի զգացողութիւնն այնպիսին էր, թէ նա յայտնուել է խարոյկի մէջ, եւ ներբաններն արդէն սկսում են հալուել։ Բայց նրա մէջ դեռեւս մնացել էր գլանաձեւ մի սառցակտոր, որ նոյնիսկ այսպիսի տապին չէր հալւում։ Ինչ որ տեղ խլրտում էր ամօթը։ Այդ կինը ասես անասուն լինէր... Նրա համար ոչ երէկը գոյութիւն ունէր, եւ ոչ էլ վաղը, եւ ապրում էր միայն այսօրուանով... Սա մի աշխարհ է, որտեղ իշխում է այն հաստատ համոզմունքը, թէ մարդուն կարելի է ջնջել, մաքրել, ճիշտ այնպէս, ինչպէս մաքրում են գրատախտակի կաւիճը։ Լաւ... Եթէ սա համարենք մի նշան, թէ նա սթափուել է ցնցումից եւ, վերջապէս, վերստին ստացել իր նախկին հանդարտութիւնը, ապա ամօթի այդ զգացողութիւնը այնքան էլ վատ չէ։

Սակայն կարիք չկայ իզուր ժամանակ կորցնել։ Լաւ կը լինի, եթէ տղամարդը այս հարցը փակի մինչեւ մութն ընկնելը։ Աչքերը կկոցած, նա մօտաւորապէս որոշեց աւազէ ալիքաձեւ պատի բարձրութիւնը, որ ծածկուած էր հալած ապակի յիշեցնող նուրբ շղարշով։ Որքան երկար էր նայում, այնքան աւելի բարձր էր թւում պատը։ Անշուշտ, դժուար է գնալ բնութեան դէմ եւ թեք լանջը դարձնել ուղղաձիգ։ Բայց չէ՞ որ նրա ուզածը սոսկ ուղղաձիգ լանջը թեք դարձնելն է։ Այնպէս որ նահանջի համար առանձնակի պատճառներ կարծես թէ չկան։

Աւելի ճիշտ կը լինէր, ի հարկէ, եթէ սկսէր վերեւից։ Բայց, քանի որ դա անհնարին է, ուրեմն ուրիշ ելք չկայ, բացի ներքեւից փորելը։ Սկզբում նա, որքան հարկն է, կը փորի ամենացածից ու կը սպասի այնքան, մինչեւ վերեւից աւազը փլուի։ Յետոյ դարձեալ կը փորի եւ նորից կը սպասի աւազի փլուզմանը... Այս գործողութիւնը շարունակ կրկնելով, նա աւելի ու աւելի վեր կը բարձրանայ եւ, ի վերջոյ, կը յայտնուի վերեւում։ Այս ճանապարհին նա ի հարկէ, կարող է նաեւ ընկնել փլուզումների տակ, աւազի հոսքերը նրան կարող են դէպի ետ մղել ու գլորել ցած։ Թէեւ ասում են «հոսք», բայց, յամենայն դէպս, աւազը ջուր չէ։ Նա մինչեւ հիմա առիթ չի ունեցել լսելու, թէ մարդ աւազի մէջ սուզուած լինի։

Թիակն ու թիթեղամանները դրսում էին, պատի տակ։ Թիակի կիսաշրջանաձեւ բերանը փայլում էր ճենապակու բեկորի պէս։

Միառժամանակ աշխատանքով տարուած, նա փորում էր առանց դադար առնելու։ Ի հարկէ, աւազը ապառաժ չէ, եւ գործը շատ արագ էր առաջ գնում։ Աւազի մէջ մխրճուող բահի ամէն մի հարուածը, ամէն անգամ շունչ առնելը ժամանակի իւրօրինակ հաշւարկ էր։ Բայց շուտով ձեռքերը աւելի համառօրեն յիշեցրեցին հոգնելու մասին։ Նրան թւաց, թէ արդէն բաւականին ժամանակ է փորում, սակայն արդիւնքը դեռեւս չէր երեւում։ Փլուզւում էին միայն աւազի փոքրիկ գուղձեր եւ այն էլ ճիշտ նրա փորած տեղի վրայ։ Այս ամէնը շատ էր տարբերւում երկրաչափական այն պարզ սխեմայից, որ նա կառուցել էր իր մտքի մէջ։

Տագնապելը դեռ վաղաժամ էր, եւ նա վճռեց մի քիչ հանգստանալ ու հէնց հանգստանալիս էլ սարքել փոսի փորձնական տարբերակն ու հաշուարկները ստուգել այդ տարբերակի վրայ։ Բարեբախտաբար, ձեռքի տակ համապատասխան նիւթ ինչքան ասես կար։ Տան քիւի ստուերի տակ նա մի հարմար տեղ ընտրեց եւ սկսեց մօտ յիսուն սանտիմետրանոց փոս փորել։ Բայց, չգիտես ինչո՛ւ, փոսի լանջերը նոյն անկեան տակ սարքել չյաջողուեց։ Առաւելագոյնը քառասունհինգ աստիճան էր, ինչպէս աստիճանաբար լայնացող հաւանգն է լինում։

Երբ նա փորեց փոսորակի յատակը, աւազը պատով ցած սորաց, բայց ինքը՝ պատի թեքութիւնը մնաց անփոփոխ։ Ըստ երեւոյթին, աւազէ պատը ինչ որ հաստատուն անկիւն ունի։ Աւազահատիկների քաշն ու դիմադրութիւնը, հաւանաբար, համեմատական են իրար նկատմամբ։ Իսկ եթէ դա ճիշտ է, ապա նաեւ այն պատը որ ինքը մտադիր է յաղթահարել, ունի թեքութեան հաստատուն իր անկիւնը։

Չէ՛... Չի կարող պատահել... Գուցէ տեսողական խաբկանք է... Չէ՜... այդպէս չի լինում։ Ներքեւից ինչպիսի լանջի էլ նայելիս լինես՝ աւելի թեք կը թւայ, քան իրականին։

Ընդհանրապէս, գուցէ այս ամէնը պէտք է դիտել որպէս քանակի՞ հարց... Եթէ փոխւում է աւազի քանակը, բնականաբար փոխւում է նաեւ ճնշումը։ Եթէ փոխւում է ճնշումը, ուրեմն կշիռի ու դիմադրութեան համամասնութիւնը եւս անխուսափելուօրէն փոխւում է։ Հնարաւոր է, որ իր դերն ունի նաեւ աւազահատիկի կառուցուածքը։ Վերցնենք, օրինակ, կարմիր կաւը։ Կարմիր կաւը բնական վիճակում եւ կարմիր կաւը արդէն որպէս հանոյթ՝ ճնշումին դիմադրելու բոլորովին տարբեր յատկութիւն ունեն։ Պէտք է նկատի ունենալ նաեւ խոնաւութիւնը... Ուրեմն, փոսի փորձնական տարբերակը կարող է ենթարկուել բոլորովին ուրիշ օրէնքների։

Այնուհանդերձ, փորձն անօգուտ չէր։ Նա հասկացաւ որ պատի թեքութեան անկիւնը հաստատուն է։ Թէկուզ այսքանն իմանալն էլ արդէն մեծ յաջողութիւն էր։ Եւ, ընդհանրապէս, այնքան էլ դժուար բան չէ հաստատուն վիճակը վերածել սովորական կայուն վիճակի։

Բաւական է մի փոքր թափահարել գերյագեցած լուծոյթը, որպէսզի բիւրեղները նստեն, ու այն վերածուի յագեցած լուծոյթի։

Յանկարծ իր վրայ մի հայեացք զգալով՝ նա շրջուեց։ Կինը կանգնել էր դռան շեմին եւ ուշադիր նայում էր նրա կողմ։ Տղամարդը նոյնիսկ չէր լսել, թէ նա երբ էր դուրս եկել։ Յանցանքի վայրում բռնուածի պէս նա շփոթուած նահանջեց ու նայեց շուրջը։ Եւ նոր միայն տեսաւ որ իր ետեւին, փոսի արեւելեան պատի վերից երեք հոգի ցած են նայում։ Նրանց գլուխները փաթաթուած էին սրբիչներով, որոնց եզրերը գոցել էին դէմքի ցածի մասը. եւ այդ իսկ պատճառով տղամարդը վստահ չէր, թէ արդեօք երէկուայ ծերունինե՞րն են դրանք։ Բայց ոնց որ թէ երէկուաններն են։ Մի պահ միայն տղամարդը գլուխը կորցրեց, բայց կարողացաւ ինք զինքը հաւաքել եւ վճռեց շարունակել իր գործը առանց վրաները ուշադրութիւն դարձնելու։ Այն փաստը, որ իրեն հետեւում են, նոյնիսկ ուժ տուեց նրան։

Քրտինքը կաթում էր քթի ծայրից։ Քրտինքը լցւում էր աչքերը։ Սրբելու ժամանակ չկար։ Եւ նա շարունակում էր փորել գոց աչքերով։ Ոչ մի դէպքում չի կարելի հանգիստ տալ ձեռքերին։ Երբ նրանք տեսնեն, թէ ինչպիսի եռանդով է ինքը աշխատում, ապա, անշուշտ, կը հասկանան, թէ ինչքան պնդաճակատ ու ստոր են իրենք։

Նայեց ժամացոյցին։ Ապակուն նստած աւազը սրբեց տաբատին քսելով։ Ժամը դեռ երկուսն անց էր տասը րոպէ։ Նոյն երկուսն անց տասը րոպէն, երբ ինքը վերջին անգամ նայել էր ժամացոյցին։ Եւ տեղնուտեղը կորցրեց վստահութիւնը, թէ արագ է փորում։ Եթէ նայելու լինենք խխունջի աչքերով, ապա արեւը, երեւի, շարժւում է բէյսբոլի գնդակի արագութեամբ։ Նա վերցրեց թիակն ու դարձեալ յարձակուեց աւազէ պատի վրայ։

Բոլորովին անսպասելի վար սահեց աւազի հոսքը։ Լսուեց մի խուլ ձայն, ասես ռետին էր ընկնողը, եւ ինչ որ բան ուժով հարուածեց նրա կրծքին։ Հասկանալու համար, թէ ինչ տեղի ունեցաւ, նա բարձրացրեց գլուխն ու վեր նայեց։ Բայց որոշել, թէ որն է վերը եւ որը՝ վարը, այնպէս էլ չկարողացաւ։ Նա երկտակուած պառկել էր. պառկել էր իր իսկ փսխածի մէջ, եւ շուրջը տարածուած էր աղօտ, կաթնաւուն ինչ որ լոյս։

ՄԱՍՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

11

Զրը՜նգ, զրը՜նգ, զրը՜նգ, զրը՜նգ,
Այդ ի՞նչ ձայն է։
Զանգակի։

Զրը՜նգ, զրը՜նգ, զրը՜նգ, զրը՜նգ,
Այդ ի՞նչ ձայն է։
Սատանայի։

Կինը հազիւ լսելի ինչ որ բան է մռլտում։ Առանց հոգնելու նա կրկնում է երգի նոյն մեղեդին եւ դատարկում ջրամանի տակի նստուածքը։

Յետոյ երգն ընդհատուեց։ Ու լսուեց, թէ ինչպէս է կինը բրինձ ծեծում։ Տղամարդը մեղմ հառաչում է, շրջւում է միւս կողքին եւ անհամբերութիւնից պրկուած սպասում... Երեւի թասը ձեռքին, կինը հիմա ներս կը մտնի, որպէսզի շփի նրա մարմինը։ Աւազից ու քրտինքից տղամարդու մաշկը այնպէս է հարուել, որ ուր֊որ է բորբոքային վիճակ կը սկսուի։ Խոնաւ ու սառը սրբիչի մասին մտածելուց անգամ, նա կծկւում է։

Այն ժամանակից ի վեր, ինչ մնացել էր փլուզուած աւազի տակ ու կորցրել գիտակցութիւնը, տղամարդը անկողնային վիճակի մէջ էր։ Առաջին երկու օրը նրան տանջում էր բարձր, գրեթէ երեսունինն աստիճան ջերմութիւնը եւ անզուսպ սրտխառնուքը։ Բայց յետոյ ջերմութիւնը իջաւ, եւ ախորժակն էլ սկսեց բացուել։ Ըստ երեւոյթին, նա հիւանդացել էր ոչ այնքան փլած աւազի տակ մնալուց, որքան արեւի կիզող ճառագայթների ներքոյ երկարատեւ ու անսովոր աշխատանքից։ Մի խօսքով, առանձնապէս լուրջ բան չկար։

Թերեւս, հէնց այդ պատճառով էլ նա արագօրէն ապաքինւում էր։ Չորրորդ օրը ոտքերի ու գօտկատեղի ցաւը գրեթէ անցաւ։ Հինգերորդ օրը, եթէ չհաշուենք ընդհանուր թուլութիւնը, նա այլեւս չէր զգում անցկացրած հիւանդութեան ախտանշանները, բայց անկողնից չէր ելնում եւ շարունակում էր ծանր հիւանդ ձեւանալ։ Դրա համար նա, անշուշտ, պատճառներ ունէր։ Տղամարդը բնաւ էլ չէր հրաժարուել փախչելու մտքից։

— Դուք արդէն արթնացե՞լ էք։

Կնոջ ձայնը վեհերոտ էր։ Ուռած կոպերի տակից տղամարդը նայեց տաբատով ծածկուած կնոջ կլորիկ ծնկներին եւ պատասխանեց անկապ մի հառաչանքով։ Պղնձէ ծռմռուած թասի մէջ դանդաղ քամելով սրբիչը, կինը հարցրեց.

— Ինչպե՞ս եք։

— Ոչինչ...

— Շփե՞նք մէջքը...

Նա հնազանդօրէն տրուեց կնոջը ոչ միայն օգտուելով հիւանդի իր վիճակից, այլեւ այն պատճառով որ դա իրեն բնաւ էլ տհաճ չէր։ Նա բանաստեղծութիւն էր յիշում այն մասին, թէ ինչպէս տենդով բռնուած տղեկը երազում տեսնում է որ իրեն փաթաթում են զով ու փայլուն արծաթէ թղթով։ Քրտինքի ու աւազի շերտի տակ շնչահեղձ եղող մաշկը աստիճանաբար զովանում եւ սկսում է շնչել։ Կանացի մարմնի հոտն ասես ներծծւում է նրա կենդանացած մաշկի մէջ եւ թեթեւ մի յուզում պատճառում։

Բայց եւ այնպէս, նա չներեց կնոջը։ Մեկը՝ մի բան էր, իսկ սա՝ ուրիշ... Եւ երկուսն իրար հետ շփոթել չի կարելի։ Եռօրեայ արձակուրդը վաղուց է վերջացել։ Հիմա հազիւ թէ շտապելո՜ւ կարիք լինի։ Զառիթափը փորելով աւազէ լանջի թեքութիւնը փոքրինչ ուղղելու նրա սկզբնական ծրագիրը ոչ թէ ձախողուել, այլ անհրաժեշտ չափով նախապատրաստուած չէր եղել։ Եթէ չնախատեսուած հանգամանքները չխանգարէին, եթէ չխանգարէր հէնց թէկուզ այդ նոյն արեւահարութիւնը, ամէն ինչ հրաշալի ընթացք կ՚ունենար։ Ճիշտ է, պարզուեց, որ աւազ փորելը շատ աւելի դժուար գործ է եղել, քան ենթադրում էր։ Անշուշտ, դա դժոխային մի աշխատանք էր, եւ հիմա ամէն ինչ պայմանաւորուած էր նրանով, թէ արդեօք աւելի մատչելի միջոց կը կարողանա՞յ գտնել։ Եւ հէնց այստեղ էր որ նրա մտքովն անցաւ երեւակայական հիւանդութեան խորամանկ քայլը։

Նա շատ զայրացաւ, երբ սթափուելուց յետոյ տեսաւ որ ինքը դեռեւս պառկած է կնոջ տանը։ Գիւղից եկած այն մարդիկ չեն էլ ուզում հետաքրքրուել իրենով։ Հասկանալով, որ հիվանդութիւնը վտանգաւոր չէ, նրանք բժիշկ էլ չեն հրաւիրել։ Իսկ հիմա նա կ՚օգտուի դրանից եւ կը ստիպի, որ նոյնիսկ զղջան։ Գիշերը, երբ կինը աշխատելիս կը լինի, ինքը կ՚անցկացնի քնելով, որոշեց տղամարդը։ Իսկ դրա փոխարէն, ցերեկը, երբ պէտք է կինը հանգստանայ, շարունակ գանգատուելով անտանելի ցաւերից, տղամարդը թոյլ չի տա, որ նա թէկուզ մի վայրկեան աչքը գոցի։

— Ցաւո՞ւմ է։

— Հա՛... ցաւում է... Երեւի ողնաշարս է վնասուել։

— Գուցէ մի թեթեւ շփե՞մ։

— Ո՜չ, ո՜ չ... Միայն մասնագետին կարելի է վստահել այդ գործը... Մէկ էլ կարող է աւելի ծանր վնասուածք լինել... Ողնուղեղը կեանքի առուն է։ Իսկ եթէ յանկարծ մեռնե՞մ... Չէ՞ որ ձեր վիճակը շատ կը ծանրանայ։ Լաւ կը լինի, եթէ բժիշկ հրաւիրեք։ Բժի՜շկ... Ցաւում է... Դիմանալու ուժ չի մնացել... Եթէ հապաղեք՝ շատ ուշ կը լինի։

Այս ամէնին կինը երկար չի դիմանայ։ Ուժերը կը սպառուեն։ Աշխատունակութիւնը կը կորցնի, եւ տան վիճակը կը դառնա վտանգաւոր։ Իսկ այս հանգամանքը նուազ նշանակութիւն չունի գիւղի համար։ Իրենց իսկ հիմարութեան պատճառով, մի աւելորդ աշխատող ձեռք ստանալու փոխարէն, նրանք կընկնեն հաւելեալ հոգսի տակ։ Եւ եթէ րոպէ առաջ չազատուեն իրենից, ապա հետագային անհնարին կը լինի նորից շահել կորցրածը։

Բայց այս ծրագիրը եւս այնքան էլ հարթ չէր զարգանում, որքանով նա սկզբում ենթադրում էր։ Գիշերները աւելի եռուզեռ էր տիրում, քան ցերեկները։ Պատի ետեւից շարունակ լսւում էր բահի ձայնը։ Լսւում էր կնոջ ծանր շնչառութիւնը։ Լսւում էին աւազով լիքը զամբիւղները վեր քաշող տղամարդկանց բացագանչութիւնները... Այդ ամէնը ասես քիչ էր, քամին էլ իր հերթին էր հեռուներից աւտոմեքենայի շարժիչի դռդռոցն ու շների հաչոցը քշում բերում... Որքան էլ տղամարդը ջանում էր քնել՝ չէր կարողանում։ Որովհետեւ նրա նեարդերը չափից դուրս պրկուած էին։

... Գիշերը նա վատ էր քնել։ Եւ հիմա ստիպուած էր քունն առնել օրը ցերեկով։ Ամէնից վատն այն էր որ գնալով, համբերութիւնն աւելի ու աւելի էր կորցնում։ Տղամարդն սկսեց ինքն իրեն համոզել որ, եթէ նոյնիսկ այս ծրագիրն էլ է ձախողւում, միեւնոյն է, դեռ ինչքան ուզես կը գտնուեն փախուստի միջոցներ։ Այն օրից արդէն մի շաբաթ էր անցել։ Անհետ կորածին որոնելու մասին դիմում տալու ճիշտ ժամանակն էր։ Օրինական արձակուրդը առաջին երեք օրերն էին։ Բայց յետոյ սկսւում էր անյարգելի բացակայութիւնը։ Աշխատակիցները, ովքեր իրենց ընկերներին հաճախ առանց որեւէ առիթի են խանդոտ կերպով հետեւում, հազիւ թէ լռութեան մատնեն այդ փաստը։ Ամենայն հաւանականութեամբ այս օրերին որեւէ յօժարակամ մէկը մի երեկոյ անցած կը լինի տուն՝ նրան այցելութեան։ Հեղձուցիչ, ետկէսօրեայ արեւից շիկացած սենեակը տեսնելով թափուր եւ լքուած՝ դժուար չի լինի կռահել որ տանտէրը չկայ։ Այցելուն թերեւս նոյնիսկ նախանձի զգացողութիւն կ՚ունենայ բախտաւորի նկատմամբ, որին յաջողուել է դուրս պոկուել այդ խորշից։ Իսկ հետեւեալ օրը ծայր կ՚առնեն չարախօսութիւնները, գարշելի շշուկները, որոնք նաեւ համեմուած կը լինեն մատների երկիմաստ շարժումներով եւ դէմքի մռայլ, կշտամբող արտայայտութեամբ։ Եւ, ի հարկէ, շատ տեղին... Տղամարդը հոգու խորքում դեռ այն ժամանակ էր զգում որ իր այս արտասովոր արձակուրդը աշխատակիցների կողմից կ՚արժանանայ յատկապէս նման մի վերաբերմունքի։ Եւ դա զարմանալի չէ, որովհետեւ ուսուցիչները շարունակ ապրում են նախանձի սնկիկներով թունաւորուող իւրօրինակ մի կեանք... Ամէն տարի նրանց կողքով գետի ջրերի պէս հոսում գնում են աշակերտները, իսկ ուսուցիչները, հունի մէջ խորը թաղուած քարաբեկորների պէս, հարկադրական անշարժութեան մէջ են։ Նրանք ուրիշներին պատմում են յոյսերի մասին, բայց իրենք չեն համարձակւում յուսալ նոյնիսկ երազների մէջ։ Նրանք իրենց զգում են մի անօգուտ տականք եւ կամ ընկնում են մազոխական միայնութեան մէջ, կամ թէ դառնում են մաքրամոլներ՝ ուրիշների նըկատմամբ լցուելով կասկածամտութեամբ ու նրանց մեղադրելով ինքնատիպութեան մոլուցքով տառապելու մէջ։ Եւ այնքա՜ն կարօտ են գործողութիւնների ազատութեան, որ չեն կարողանում ատելութեամբ չլցուել գործողութիւնների ազատութեան նկատմամբ։

— Չլինի՞ դժբախտ պատահար է...

— Չէ՛, եթէ դժբախտ պատահար լինէր, ապա թերեւս որեւէ մի լուր կ՚ունենային...

— Գուցէ ինքնասպանութի՞ւն է գործել...

— Այդ դէպքում գոնէ ոստիկանութեանը յայտնի կը լինէր պատահարի մասին...

— Բայց պէտք չէ գերագնահատել այդ խեղճ ու ճրագ մարդուն...

— Այո՛, այո՛, նա իր իսկ կամքով է անհետ կորել։ Եւ թող ոչ ոք իր քիթը չխոթի ուրիշների գործերի մէջ...

— Բայց չէ՞ որ արդէն մի շաբաթ է անցել...

— Ախր, ի՛նչ մարդ է նա... Չի՞ լինի որ անհանգստութիւն չպատճառի ուրիշներին... Չես էլ իմանայ, թէ ի՛նչ ունի իր մտքում...

Հազիւ թէ անկեղծօրէն անհանգստանան նրա համար։ Աշխատակիցների անյագուրդ հետաքրքրասիրութիւնը պարզապէս չափից դուրս հասունացած կը լինի այն արմաւի պէս, որ ժամանակին չեն պոկել ծառից։ Իսկ հետագային դէպքերը կը զարգանան այսպէս... Աւագ ուսուցիչը ոստիկանատուն կը գնայ պարզելու այն ձեւը որ անհրաժեշտ է անհետ կորածին որոնելու մասին յայտարարութիւն տալու համար։ Աւագ ուսուցչի թթուած դէմքը կը քօղարկի նրա ամբողջ էութիւնը համակած գոհունակութիւնը...

Եւ նա հարցաթերթիկին կը պատասխանի.

Անուն֊ազգանունը ..........

ՆԻՔԻ Ձիւմփէյ

Տարիքը .........................

31 տարեկան

Հասակը .........................

1 մ 58սմ

Քաշը .............................

54 կգ

Մազերը .........................

Նոսր, ետ սանրած, մազի իւղ չի օգտագործում

Տեսողութիւնը ................

Աջը՝ 8/10, ձախը՝ 10/10

Մաշկը ...........................

Թուխ

Աչքը ..............................

Թեթեւակի շլութեամբ

Քիթը .............................

Կարճ

Ծնօտը ...........................

Քառակուսի

Ուրիշ բնորոշ նշաններ ....

Չունի։ Ձախ ականջի տակ նկատելի է մի խալ

Արեան խումբը ...............

AB

Խօսելաձեւը ...................

Ձայնը՝ խռպոտ, թեթեւ կակազում է

Բնաւորութիւնը ..............

Ինքնամփոփ է, համառ

Մարդամօտութիւնը ........

Չի կարելի ասել, թէ մարդկանց հետ վարուել չգիտէ, հանդուրժող է

Հագուստը .....................

Հաւանաբար հագնուած է այնպէս, ինչպէս միջատաբաններն են հագնըւում դաշտ գնալիս

Լուսանկարը ...................

Լուսանկարը (դիմացից) երկու ամսուայ վաղեմութիւն ունի

Ի հարկէ, գիւղի բնակիչները, ըստ երեւոյթին, անհրաժեշտ նախազգուշական միջոցներ են ձեռք առել, եթէ այսօրինակ վճռականութեամբ են շարունակում այս անիմաստ արկածախընդրութիւնը։ Այնքան էլ դժուար չէ գիւղական մեկ֊երկու ոստիկանների քթից բռնած՝ խաղացնելը։ Բնակիչները, անշուշտ, միջոցներ կը գտնեն, որպէսզի ոստիկանները առանց ծայրահեղ անհրաժեշտութեան յանկարծ չյայտնուեն այս կողմերը։ Բայց այս ծխածածկոյթը նպատակահարմար ու անհրաժեշտ է սոսկ այնքան ժամանակ, քանի դեռ նա առողջ է եւ ի վիճակի՝ փորելու աւազը։ Եւ, ի հարկէ, անմտութիւն կը լինի թաքցնել ծանր հիւանդութեամբ տառապող մարդուն, որ արդէն մեկ շաբաթ շարունակ ընկել է անկողին։ Եթէ վճռեն որ նա ոչ մի բանի պիտանի չէ, ապա ամենախելոք գործը նրանց համար կը լինի հիւանդից շուտափոյթ ազատուելը. ազատուել, քանի դեռ հնարաւոր է ճշմարտանման որեւէ պատճառաբանութիւն յօրինել։ Ասենք, կարելի է գործն այնպէս ներկայացնել, թէ իբր մարդն ինքն է ընկել փոսը եւ ուղեղի ցնցման հետեւանքով ցնորապատրանքներ են սկսուել։ Անշուշտ, նման բացատրութիւնը կ՚ընդունուի շատ աւելի սիրով, քան ֆանտաստիկ պնդումները, թէ նենգութեամբ են բերել ու պահել փոսի մէջ։

Կովն այնպէս բառաչեց, որ ասես կոկորդին պղնձէ շեփոր դրած լինէին։ Հեռուներից լսուեց աքաղաղի կանչը։ Աւազէ փոսի մէջ ոչ տարածութիւն կար, ոչ էլ ուղղութիւն։ Իսկ այնտեղ, դուրսը, սովորական ու բնականոն աշխարհն էր, որտեղ ճամփեզրի վրայ խաղում են երեխաները. որտեղ լուսաբացն սկսվում է ճիշտ ժամանակին. եւ որտեղ այդ լուսաբացի երանգները խառնւում են եփուող բրնձի բուրմունքին։

Կինը ջանասիրութեամբ, նոյնիսկ ծայրաստիճան ջանասիրութեամբ էր շփում նրա մէջքը։ Յետոյ քամում, չորացնում էր խոնաւ սրբիչը։ Յետոյ տախտակի պէս կոշտ ու չոր սրբիչով շարունակում էր մի այնպիսի խնամքով շփել տղամարդու մեջքը, ասես քրտնած հայելի էր փայլեցնում։ Արթնացող օրուայ առաջին այդ ձայներից ու համաչափ շփումից տղամարդու քունը տանում էր։

— Հա՛... Ի դէպ...— Տղամարդը հազիւ է իրեն զսպում, որ չհորանջի։— Ի՛նչ էի ուզում ասել... Վաղուց լրագրեր չեմ կարդացել։ Հնարաւոր չէ՞ որեւէ կերպ այդ խնդիրը կարգադրել։

— Լա՛ւ... Ես կը հետաքրքրուեմ... Բայց յետոյ։

Նա անմիջապէս հասկացաւ որ կինն ուզում է ցուցադրած լինել իր անկեղծութիւնը։ Անհամարձակ ու ամօթխած ձայնի մէջ շատ պարզ էր զգացւում տղամարդուն չվիրաւորելու կնոջ զգուշութիւնը։ Բայց այս պարագան աւելի բորբոքեց տղամարդուն։ «Կը հետաքրքրուե՞մ»։ Ուրեմն, նոյնիսկ լրագրե՞րն էլ չեմ կարող կարգալ առանց թոյլտուութեան, ի՛նչ է... Քթի տակ այսպէս փնթփնթալով, նա ետ մղեց կնոջ ձեռքը։ Եւ ինք զինքը հազիւ զսպեց, որպէսզի պարունակութեամբ հանդերձ շուռ չտայ թասը։

Բայց իրադրութիւնը նկատի ունենալով, բոլորովին կարիք չկայ աղմուկ բարձրացնել, որովհետեւ կը խափանուեն իր բոլոր ծրագրերը։ Ծանր հիւանդը հազիւ թէ այդպէս վրդովուի մի դատարկ լրագրի համար։ Նա, ինչ խօսք, շատ կ՚ուզենար աչքի անցկացնել լրագիրը։ Եթէ բնապատկեր չկայ, ապա գեթ մի պստիկ նկար նայելը շատ յատկանշական է մարդուն։ Մի գրքի մէջ կարդացել էր որ բնապատկերային գեղանկարչութիւնը զարգացել է աղքատիկ բնութիւն ունեցող վայրերում, իսկ լրագրերը լայն տարածում են ստացել առաւելապէս արդիւնաբերական շրջաններում, որտեղ մարդկանց միջեւ գոյութիւն ունեցող կապը թուլացել է։ Բացի այդ, մեկ էլ տեսար մի յայտարարութիւն կընկնի աչքովը անհետ կորած մարդու մասին։ Իսկ եթէ բախտը բանի, չի բացառուած, որ ընկերային հարցերին նուիրուած անկիւնում կարող է նաեւ յօդուած զետեղուած լինել նրա անհետանալու մասին։ Գիւղի բնակիչները հազիւ թէ իրեն տան այն լրագիրը, որտեղ այդպիսի յօդուած տպագրուած լինի։ Բայց հիմա ամէնից կարեւորը համբերութիւնն է։

Հիւանդ ձեւանալը այնքան էլ դիւրին ու հաճելի բան չէ։ Միեւնոյն է, թէ ափիդ մէջ լարուած զսպանակ սեղմած լինես։ Երկար չես դիմանայ... Բայց թողնել որ ամէն բան ընթանայ ինքնահոսով՝ նոյնպէս չի կարելի։ Ինչ գնով էլ լինի, նա պէտք է այդ մարդկանց ստիպի որ իրենք հասկանան, թէ որքան աւելորդ հոգս ու անհանգստութիւն կարող է պատճառել իր ներկայութիւնը։ Հէնց թէկուզ այսօր ինչ գնով էլ լինի, պէտք չէ թոյլ տալ որ կինը գեթ մի պահ փակի աչքերը։

(Մի՛ քնիր... Քնել չի՛ կարելի)։

Իբր սոսկալի ցաւերից տղամարդը կծկուեց ու տնով մեկ տարածուեց նրա կեղծ հառաչանքը։

12

Նա նստել էր կնոջ կախած հովանոցի տակ եւ բերանն այրելով ուտում էր ծովային ջրիմուռներով համեմուած, բանջարեղենով ու բրնձով եփած ապուրը։ Պնակի տակ մնաց մի բարակ աւազաշերտ։

... Բայց այստեղ նրա յիշողութիւնները ընդհատւում են եւ յետոյ ամէն ինչ թաղւում է մի շատ երկար ու չարչարող մըղձաւանջի մէջ։ Երազի մէջ կերակրի հին ու ճաքած փայտիկներին հեծած նա սուրում էր եւ այնքան էլ վատ չէր զգում իրեն։ Բայց հէնց ուշադրութիւնը փոքրինչ ցրւում էր, գետինը քաշում էր նրան ցած։ Եւ մօտիկից փողոցը թւում էր աղիւսագոյն, իսկ հեռուն հալւում էր կանաչաւուն մուժի մէջ։ Գունային այդ ներդաշնակութիւնը անհանգստութիւն ծնող ինչ որ բան էր պարունակում։ Վերջապէս, նա մօտեցաւ զօրանոց յիշեցնող երկարաւուն եւ փայտաշէն մի տան։ Էժանագին օճառի հոտ էր գալիս։ Ցած ընկնող տաբատը վեր քաշելով, նա ելաւ սանդուղքով ու մտաւ դատարկ մի սենեակ, որտեղ երկար սեղան կար միայն։ Սեղանի շուրջ նստել էին մօտ տասը տղամարդ ու կին, որոնք խորասուզուած էին ինչ որ խաղի մէջ։ Կենտրոնին նստած մարդը բաժանում էր խաղաթղթերը։ Վերջին խաղաթուղթը այդ մարդը յանկարծ պարզեց նրան եւ անհասկանալի մի բան գոչեց։ Ակամա վերցնելով մարդու պարզածը, նա տեսաւ որ ձեռքինը ոչ թէ խաղաթուղթ է, այլ նամակ։ Երբ շոշափեց, նամակը շատ փափուկ թւաց, իսկ երբ մի փոքր սեղմեց մատների արանքը, նամակից արեան շիթեր ցայտեցին։ Նա բղաուեց ու արթնացաւ։

Աղտօտ մի շղարշ խանգարում էր նրան տեսնել։ Մի փոքր շարժուեց։ Եւ լսեց չոր թղթի շրշիւն։ Տղամարդու դէմքը ծածկուած էր լրագրով։ Գրողը տանի, նորից քնով է ընկել... Մի կողմ նետեց լրագիրը, որի վրայից աւազի առուակներ վազեցին։ Դատելով աւազի քանակից, բաւականին ժամանակ էր անցել։ Պատի ճեղքերից արեւի ներս ընկնող ճառագայթների ուղղութիւնը յուշում էր որ արդէն կէսօր է։ Է՛հ, լա՛վ... Բայց այս ի՞նչ հոտ է տարածուել չորսբոլոր։ Ոնց որ թէ տպագրական թարմ ներկի հոտ լինի... Չի կարող պատահել, մտածեց նա եւ նայեց ամսաթւին։ Տասնվեցն է, չորեքշաբթի... Ուրեմն, այսօրուայ լրագիր է։ Անհաւատալի ու անհաւանական բան էր։ Բայց փաստը մնում էր փաստ։ Ուրեմն, ի՞նչ... Ուրեմն, կինը կատարել է նրա խնդրանքը։

Տղամարդը արմունկով հենուեց քրտինքով ներծծուած իր անկողնուն եւ փոքրինչ բարձրացաւ պառկած տեղից։ Եւ նրա գխում անմիջապէս պտտահողմի պէս գալարուեցին զանազան մտքեր։ Նա աչքի անցկացրեց դժուարութեամբ ձեռք բերուած լրագիրը։

ԼՐԱՑՈՒԱԾ Է ՃԱՊՈՆԱԱՄԵՐԻԿԵԱՆ ՄԻԱՑԵԱԼ ԿՈՄԻՏԷԻ ՕՐԱԿԱՐԳԸ...

... Յամենայն դէպս, ինչպե՞ս է կարողացել այդ կինը լրագիր ստանալ... Գուցէ զգացել են որ իր նկատմամբ որոշ պարտաւորութիւններ ունեն... Այո՛, բայց դատելով անցած օրերի փորձից, արտաքին աշխարհի հետ ամէն մի կապը նախաճաշից յետոյ դադարում է։ Երկու հնարաւորութիւններից մէկը կասկածից դուրս է. կամ այդ կինը անյայտ միջոցներով կարողանում է կապուել արտաքին աշխարհի հետ, կամ էլ պարզապէս դուրս է եկել փոսից եւ գնացել լրագիր գնելու։

ՓՈԽԱԴՐԱԿԱՆՆԵՐԻ ԽԱՓԱՆՈՒՄՆԵՐԻ ԴԷՄ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԱԾ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐ...

Շատ լաւ... Ասենք թէ կինը դուրս է եկել փոսից... Առանց ճոպանէ սանդուղքի՝ դա անհնար է։ Չգիտեմ, թէ ինչպէս է յաջողուել, բայց մի բան պարզ է որ ճոպանէ սանդուղք է օգտագործել... Հետեւաբար... Նրա միտքը սկսեց կատաղօրէն աշխատել։ Միայն ու միայն փախուստի մասին մտածող կալանաւորի հարցն ուրիշ է։ Բայց լինելով գիւղի բնակիչ, կինը չի հանդուրժի որ իրեն զրկեն փոսից ազատօրէն դուրս գալու հնարաւորութիւնից... Սանդուղքը վերցնելը եղել է սոսկ ժամանակաւոր մի անհրաժեշտութիւն... որպէսզի փախուստի բոլոր ուղիները վերանան ինձ համար... Ուրեմն, եթէ շարունակեմ նրանց աչալրջութիւնը բթացնել, վաղ թէ ուշ ճիշտ նոյնպիսի հնարաւորութիւն կ՚ունենամ նաեւ ես։

ԳԼՈՒԽ ՍՈԽԸ ԱՅՆՊԻՍԻ ՆԻՒԹԵՐ Է ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ, ՈՐՈՆՔ ՈՒՆԵՆ ԱՏՈՄԱՅԻՆ ՃԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ՀԵՏԵՒԱՆՔՆԵՐԸ ԲՈՒԺԵԼՈՒ ԱՐԴԻՒՆԱՒԷՏ ՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ։

Ըստ երեւոյթին, հիւանդ ձեւանալու իմ ջանքերը խաթարուել են չնախատեսուած ինչինչ հանգամանքներով։ Մեր նախնիները ժամանակին շատ ճիշտ են նկատել. եթէ յաջողութիւնդ քնած է՝ սպասի՛ր... Բայց, չգիտեմ ինչո՛ւ, կասկածը կրծում է սիրտս... Մի տարօրինակ անհանգստութիւն է տիրել ինձ։ Գուցէ պատճառն այդ սոսկալի, տհաճ ու տարօրինակ երա՞զն էր... Նրան հանգիստ չէր տալիս վտանգաւոր, բայց թէ ինչո՞ւ վտանգաւոր՝ ինքն էլ չէր հասկանում, ուրեմն, հանգիստ չէր տալիս վտանգաւոր նամակի միտքը։ Ի՞նչ նախանշան էր իր այդ երազը...

Բայց, այդ էլ մի բան չէ, երբ սրտիդ մօտ ես ընդունում ամենասովորական երազը։ Ի՛նչ էլ որ լինի, սկսուած գործը պէտք է մինչեւ վերջ հասցնել։

Կինը սովորականի պէս կծկուած ու ձեռքերով ծնկները գրկած, կամացուկ ֆսֆսացնելով պառկել էր օջախի մօտ, յատակին, եւ գլուխը ծածկել շարունակ լուալուց արդէն մաշուած կիմոնոյով։ Այն օրից ի վեր տղամարդն այլեւս մերկ վիճակում չէր տեսել նրան։ Բայց կիմոնոյի տակ, ըստ երեւոյթին, կինը ոչինչ չունէր հագած։

Տղամարդը թռուցիկ աչքի անցկացրեց ընկերային հարցերին նուիրուած էջն ու տեղական անցուդարձի սիւնակները։ Անշուշտ, իր անհետ կորելու մասին ո՛չ յօդուած գտաւ եւ ո՛չ էլ յայտարարութիւն։ Քանի որ ուրիշ ակնկալութիւն էլ չունէր, ուստի դրանից այնքան էլ չվշտացաւ։ Կամացուկ ելաւ անկողնուց եւ կանգնեց հողէ յատակին։ Արհեստական մետաքսէ վարտիքից բացի, նրա հագին ոչինչ չկար։ Ամէնից հարմարը այս վիճակն էր։ Աւազը հաւաքւում էր միայն գօտկատեղին, որտեղ ռետինէ ժապաւէնը գրկում էր նրա մարմինը եւ հէնց այդ երիզն էր միայն քոր գալիս ու կարմրում։

Դռան շեմին կանգնած, նա վեր նայեց։ Նայեց աւազէ պատին։ Լոյսը խփեց նրա աչքերին, եւ շրջապատում ամէն բան բռնկուեց դեղին բոցերով։ Մարդ֊մարդասանք չկար։ Անշուշտ, չկար նաեւ սանդուքը։ Եւ այդ բնաւ էլ զարմանալի չէր։ Նա ուզում էր ընդամէնը մի անգամ էլ համոզուել։ Եւ որեւէ նշան էլ չէր երեւում, թէ սանդուղքը իջեցրել են, ճիշտն ասած, այսպիսի քամու տակ հինգ րոպէն էլ բաւական է որ ամէն մի հետք ջնջուի ու վերանայ... Եթէ չհաշուենք նաեւ այն, որ հէնց դռան մօտից աւազի վերին շերտը անդադար սորում է այնպէս, ասես աւազը մաշկելիս լինեն։

Նա տուն մտաւ ու պառկեց։ Մի ճանճ էր բզզում։ Դարչնագոյն, փոքրիկ մի դրոզոֆիլոս։ Երեւի մօտակայքը ինչ որ բան է փտում։ Խեժաթաղանթով փաթաթած կաթսայիկի մէջ եղած ջրով կոկորդը ողողելուց յետոյ նա ձայն տուեց կնոջը.

— Հէ՜յ... Գուցէ վե՞ր կենաք։

Կինը ցնցուեց ու ոտքի թռաւ։ Կիմոնոն ցած սահեց ու մերկացրեց նրա կուրծքը։ Արդէն փոքրինչ կախ ընկած, բայց դեռ փարթամ ծծերի վրայ երեւում էին կապոյտ երակները։ Շփոթուած ու անվստահ մի շարժումով կինը նորից վրան առաւ կիմոնոն, իսկ հայեացքը թափառում էր տնով մեկ։ Թւում էր, թէ նա դեռ վերջնականապէս չի արթնացել։

Տղամարդը չկարողացաւ կողմնորոշուել։ Արդեօք նա պե՞տք է բարկացած ու առանց դեսուդեն ընկնելու հարցուփորձ անի սանդուղքի մասին։ Կամ գուցէ ճիշտը այն կը լինի, եթէ նախ շնորհակալութիւն յայտնի լրագրի համար եւ յետո՞յ միայն բարեհամբոյր ու մտերմաբար հետաքրքրուի սանդուդքով։ Եթէ նա կնոջը արթնացրել է քունը խանգարած լինելու համար միայն, ապա ամէնից ճիշտը մարտական կեցուածքն է։ Իսկ մանրախնդրութեան համար ինչքան ասես առիթ կը լինի... Բայց այդ դէպքում նա կը հեռանայ իր գլխաւոր նպատակից, որ ծանր հիւանդ ձեւանալն է։ Չի կարելի ասել, թէ նման վարքագիծը շատ նման է այն մարդու վարքագծին որ տառապում է ողնաշարի վնասուածքով։ Միակ անհրաժեշտ բանը գիւղի բնակիչներին համոզելն է, թէ անհնար է որ իրեն որպէս բանող ուժ օգտագործեն, եւ ամէն միջոց գործադրելով, նրանց աչալրջութիւնը թմրեցնելը... Տեղացիների սիրտն արդէն այնքան է փափկել, որ լրագիրը չխնայեցին։ Հիմա արդեն այնպէս պիտի անել որ կատարելապէս անընդունակ լինեն դիմադրութեան։

Բայց տղամարդու բոլոր պայծառ յոյսերը միանգամից փշըրուեցին։

— Չէ՛ ... Ոչ մի տեղ էլ չեմ գնացել։ Մեր արտելականներից մէկն էր փայտը փտելու դէմ դեղ բերել։ Վաղուց էին խոստացել... Հէնց նրան էլ խնդրեցի... Մեր գիւղում չորս֊հինգ տուն կայ, որտեղ լրագիր են ստանում։ Ստիպուած էր եղել յատուկ դրա համար գնալ քաղաք...

Այսպիսի զուգադիպութիւնը, ի հարկէ, շատ հնարաւոր է։ Բայց դա չի՞ նշանակում արդեօք, որ ինքը ոչ միայն վանդակի մէջ է, այլեւ կողպեքի տակ, մի կողպեքի, որի համար հազիւ թէ հնարաւոր լինի բանալի գտնել։ Եթէ նոյնիսկ տեղի բնակիչները ստիպուած են հաշտուել բանտարկեալի իրենց վիճակին, ապա աւազէ այս պատերի թեքութիւնը բաւականին լուրջ փաստարկ է դրա համար։ Տղամարդուն կատարեալ մի յուսահատութիւն պատեց։ Բայց նա կարողացաւ տիրապետել իրեն։

— Ուրեմն, յատուկ դրա՞ համար... Լսէ՛ք... Տանտիրուհին դո՛ւք էք, չէ՞... Դո՛ւք էք, եւ ո՛չ թէ պատահական մի շուն։ Չի՛ կարող պատահել, որ ուզած ժամանակ ներս ու դուրս անելու հնարաւորութիւն չունենաք։ Բայց գուցէ մի այնպիսի բան էք արել, որ այլեւս չե՞ք կարող նայել ձեր համագիւղացիների աչքերին։

Կնոջ քնաթաթախ աչքերը զարմանքից լայն բացուեցին։ Բացուեցին ու լցուեցին արիւնով։ Ասես շիկացած լինէին այդ աչքերը։ Եւ տղամարդուն նոյնիսկ թւաց, թէ սենեակի լուսաւորութիւնը մի փոքր սաստկացաւ։

— Չէ՜, ի՞նչ էք ասում... Ինչո՞ւ պէտք չէ կարողանամ նրանց աչքին նայել...

— Բարի՛... Հապա ինչո՞ւ էք այդքան անհամարձակ։

— Եթէ դուրս ելնեմ, ի՞նչ ունեմ դուրսն անելու... Ոչի՛նչ։

— Կարելի է զբօսնել։

— Զբօսնե՞լ։

— Հա՛, հէնց թէկուզ զբօսնել... Քի՞չ է... Ի՜նչ եմ ուզում ասել... Ասենք՝ դուք... Մինչեւ իմ այստեղ յայտնուելը դուրս գալի՞ս էիք ձեր ուզած ժամանակ։

— Առանց գործի դուրս գալ՝ նշանակում է ի զուր հոգնել։

— Ես կատակ չեմ անում։ Հարց տուէք ինքներդ ձեզ... Եւ չէք կարող չհասկանալ... Շունը, որ շուն է, եթէ երկար ժամանակով վանդակի մէջ փակես՝ կը գժուի։

— Զբօսնե՜լ եմ,— իր խուլ եւ միապաղաղ ձայնով գոչեց կինը։— Սրտիս ուզածի չափ զբօսնել եմ... Մինչեւ որ ընկայ այստեղ... Երեխան գրկիս շա՜տ եմ զբոսնել։ Շա՜տ եմ չարչարուել այդ զբօսանքներից...

Տղամարդու համար այդ արդեն անսպասելի էր։ Անսպասելի էր կնոջ այս տարօրինակ խօսելակերպը։ Երբ կինը այսպէս նայում է նրան, ապա այլեւս պատասխան տալու ուժ չի մնում։

Հա՛, ճիշտ է... Մի տասը տարի առաջ, երբ երկիրը աւերուած էր, բոլորը միայն երազում էին, որ յանկարծ հարկ չլինի քոչել տեղից տեղ։ Ազատութիւնը պատկերացնում էին այդպէս... Իսկ կարելի՞ է արդեօք ասել, թէ հիմա նրանք արդէն կշտացել են այդ ազատութիւնից... Եւ աւազուտի մէջ դու յայտնուել ես հէնց այն պատճառով որ ուժասպառ ես եղել կարծեցեալ ազատութեան ապարդիւն որոնումներից... Աւա՜զ... 1/8 մմ֊ի անսահման շարժում... Սեւանկար ժապաւէնի վրայ գլխիվայր շրջուած այդ ինքնապատկերը, որ պատմում է սահմանափակուած կեանքի ազատութեան մասին։ Նոյնիսկ երեխան, որ պատրաստ է զբօսնել ուզածին չափ, մոլորուելու դէպքում սկսում է լաց լինել։

Կինը յանկարծ կտրուկ փոխեց խօսելու երանգը.

— Ո՞նց եք... Ամէն բան արդէն կարգի՞ն է։

Ի՜նչ ես ոչխարի պէս ինձ նայում։ Տղամարդը զայրացաւ։ Հիմա ոտքերիս տակ կ՚առնեմ ու կը ստիպեմ խոստովանել որ այս ամէնի մեղաւորը դու ես։ «Ոտքերի տակ առնելու» մտքից նրա մարմնով մի դող անցաւ։ Ականջին նոյնիսկ ճարճատիւնի ձայն հասաւ, ասես մաշկից չորացած սոսինձ էին պլոկում։ Թւում էր, թէ մաշկն զգում է այն զուգորդումը որ կապուած է «մարմինը տրորելու» գործողութեան հետ։ Կինը յանկարծ մուգ ուրուանկար դարձաւ եւ վերացաւ ընդհանուր հենքից։ Քսանամեայ տղամարդուն բորբոքում են մտքերը։ Քառասնամեայ տղամարդուն՝ բորբոքում է մաշկը։ Իսկ երեսնամեայ տղամարդուն ամէնից վտանգաւորը այն է, երբ կինը դառնամ է հենքից կտրուած մուգ ուրուանկար... Եւ այդ ուրուանկարը նա կարող է գրկել նոյնքան հեշտութեամբ, որքան եւ ինքն իրեն... Բայց թիկունքին բազմաթիւ աչքեր ունի կինը... Եւ սոսկ մի տիկնիկ է, որին խաղացնում են այդ հայեացքներից ձգուող դերձանները... Բաւական է գիրկդ առնես նրան, եւ արդէն քեզ կը խաղացնեն նոյն այդ դերձաններով... Հետեւաբար, վնասուած ողնաշարիդ մասին սուտն էլ տեղնուտեղը դուրս կը լողայ։ Մի՞թէ տղամարդը այսպիսի մի վայրում կարող է ջնջել իր անցեալ ամբողջ կեանքը։

Կինը կողքանց նրան մօտեցաւ։ Կլորիկ ծնկները սեղմուեցին տղամարդու ազդրին։ Շուրջը տարածուել էր կնոջ բերանից, քթից, ականջներից, անութներից, ամբողջ մարմնից տարածուող լճացած ու գաղջ ջրի թանձր հոտը։ Կրակի պէս տաք մատները վախուորած ու անվստահ վեր ու վար սահեցին տղամարդու ողնաշարով։ Տղամարդը ձգուեց։

Յետոյ կնոջ մատները դիպան նրա կողերին։ Եւ տղամարդը բղաուեց.

— Խուտուտ է գալիս...

Կինը ծիծաղեց։ Թէեւ փոքրինչ տրուել էր սիրախաղի, բայց մի քիչ էլ երկչոտում էր։ Այս ամէնը բաւականին անսպասելի էր, եւ տղամարդը դեռեւս չգիտէր, թէ ինչպէս պէտք է իրեն պահի։ Սակայն ի՞նչ է կնոջ ուզածը... Դիտաւորեա՞լ խուտուտ տուեց, թէ՞ մատները անզգուշաբար սահեցին... Քիչ առաջ էր, որ նա հազիւ էր բացում աչքերը, չէր կարողանում արթնանալ։ Բայց չէ՞ որ հէնց առաջին օրն էլ, իրիկնադէմին, կինը նրա մօտով անցնելիս, թէթեւակի հպուեց կողին եւ ծիծաղեց։ Եւ այդ ծիծաղը տարօրինակ հնչեց։ Թերեւս կինն իր գործողութիւնների մէջ ինչ որ իւրայատուկ իմա՞ստ է դնում։ Հնարաւոր է, որ նա հոգու խորքում չի հաւատում տղամարդու հիւանդութեանը եւ ամէն ինչ անում է կասկածները փարատելու համար։ Չի բացառւում... Ուստի, պէտք է աչալուրջ լինել։ Կնոջ այդ հրապոյրները ամենատարածուած ծուղակներից են... Ի վերջոյ, ճիշտ մի այնպիսի ծուղակ է, որպիսին է մեղրի անուշ բոյրը՝ միջատներով սնուող գիշատիչ բոյսերի համար։ Սկզբում կինը կը հրահրի բռնի կենակցութեան, յետոյ աղմուկ կը բարձրացնի, եւ տղամարդու ձեռքերն ու ոտները կը կապուեն նենգակորզումի ամուր շղթաներով։

13

Տղամարդը մեղրամոմի պէս խխմել ու կակղել էր։ Մարմնի ծակոտիներից քրտինք էր թորւում։ Ժամացոյցը կանգնել էր։ Եւ նա չգիտէր ճիշտ ժամանակը։ Հնարաւոր է որ վերեւում դեռ օրը չէր կիսւել։ Բայց քսանմետրանոց փոսի յատակին արդէն աղջամուղջ էր տիրում։

Կինը քնած էր։ Նրա ոտներն ու ձեռները երբեմն նեարդայնօրէն ցնցւում էին։ Հաւանաբար երազ էր տեսնում։ Տղամարդը՝ այն է, նորից էր ուզում խանգարել, բայց մտածեց որ չարժէ։ Միեւնոյն է, երեւի կինն արդէն քունն առել էր։

Տղամարդը ելաւ ու մարմինը պահեց քամուն։ Քնի մէջ շրջուելիս, սրբիչը հաւանաբար սահել էր դէմքից, եւ հիմա նրա ականջների ետեւ, քթի մօտ եւ բերանի անկիւններին ահագին աւազ էր նստել։ Աչքերին դեղ կաթեցրեց, յետոյ ծածկեց սրբիչի ծայրերով։ Այս գործողութիւնը մի քանի անգամ կրկնելուց յետոյ միայն նրան յաջողուեց բացել աչքերը։ Երկու֊երեք օրից աչքի կաթիլները կը սպառուեն։ Հէնց թէկուզ դրա համար նա սրտանց ուզում էր, որպէսզի այս ամէնը մի որեւէ աւարտ ունենայ։ Մարմինն այնպէս էր ծանրացել, ասես երկաթէ զրահազգեստ հագած՝ պառկել էր մագնիսի վրայ։ Որքան ուժ ունէր՝ լարեց տեսողութիւնը, բայց դռնից թափանցող աղօտ լոյսի տակ լրագրի գաղափարագրերը անշարժ ոտիկներով սատկած ճանճեր էին թւում։

Անշուշտ, դեռ ցերեկը պէտք է կնոջը խնդրած լինէր որ բարձրաձայն ընթերցի լրագիրը։ Դրանով խանգարած կը լինէր նրա քունը։ Եւ մի կրակոցով կը սպանէր երկու նապաստակ։ Դժբախտաբար, սակայն, կնոջից շուտ ինքը քնեց։ Ու չնայած ջանքերին՝ փչացրեց ամէն բան։

Հիմա դարձեալ կը սկսուի այդ անտանելի անքնութիւնը։ Նա փորձեց շնչառութեան կշռոյթով համրել հարիւրից դէպի վար։ Փորձեց մտովի քայլ առ քայլ անցնել տնից դպրոց տանող սովորական ճամբան։ Փորձեց որոշակի կարգով թւարկել իրեն յայտնի բոլոր միջատները, նրանց խմբաւորելով ըստ տեսակերի ու ընտանիքների։ Բայց համոզուելով, թէ իզուր են բոլոր ջանքերը, սկսեց աւելի ու աւելի նեարդայնանալ։ Փոսի եզրից հասնող քամու խուլ ոռնոցը... Խոնաւ աւազը տափակացնող բահի շփշփոցը... Շների հեռաւոր հաչոցը... Մոմի բոցի պէս թրթռացող ու հազիւ լսելի ձայները... Անդադար սորացող աւազը, որ հղկաթղթի պէս սրում է նեարդերի ծայրերը... Եւ նա պէ՛տք է տոկայ այս ամէնին։

Ոչի՛նչ, մի կերպ կը դիմանայ... Բայց այն պահին, երբ փոսի եզրից դէպի վար սահեցին երկնագոյն թարմ ճառագայթները, ամէն բան ասես շուռ եկաւ, մի մենամարտ սկսուեց քնի հետ, որ ներծծուել էր նրա մէջ, ինչպէս ջուրն է սպունգի մէջ ներծծւում։ Եւ եթէ այդ արատաւոր շրջանը որեւէ մի տեղ չընդհատուի, չխզուի, ապա աւազահատիկները, մեկ էլ տեսար, կը խափանեն ոչ միայն ժամացոյցի, այլեւ ժամանակի ընթացքը։

Լրագրի մէջ էլ յօդուածները նոյնն էին։ Եւ լրագրից դատելով, անհնարին էր նոյնիսկ տարբերել շաբաթուա ընթացքին մի որեւէ խզումի հետքերը։ Եթէ լրագիրը մի պատուհան էր, որ նայում էր արտաքին աշխարհին, ապա, թերեւս, ապակիները փայլատ էին։

ՀԱՐԿԵՐԻ ՀԵՏ ԿԱՊՈՒԱԾ ԿԱՇԱՌԱԿԵՐՈՒԹԻՒՆԸ ՄԱՍՆԱՒՈՐ ԸՆԿԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՑ ԱՆՑԵԼ Է ՔԱՂԱՔԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔՆԵՐԸ ԱՐԴԻՒՆԱԲԵՐՈՒԹԵԱՆ ՄԵՔՔԱ ԴԱՐՁՆԵԼ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՄԷԿԸ ՄԻՒՍԻ ԵՏԵՒԻՑ ԸՆԴՀԱՏՈՒՄ ԵՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԸ
ԱՐՀՄԻՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ԽՈՐՀՐԴԻ ՆԻՍՏԻ ԲԱՑՄԱՆ ՕՐԸ ՄՕՏԵՆՈՒՄ Է.
ՏԵՍԱԿԵՏԸ ԿԸ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒԻ

ՄԱՅՐԸ ԵՐԿՈՒ ԵՐԵԽԱՆԵՐԻՆ ՍՊԱՆԵԼՈՒՑ ՅԵՏՈՅ ԻՆՔՆ ԷԼ ԹՈՒՆԱՒՈՐՈՒԵԼ Է

ԱՒՏՈՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԱՃԱԽԱԿԻ ԱՌԵՒԱՆԳՈՒՄՆԵՐԸ ՆՈՐ ԱՊՐԵԼԱԿԵ՞ՐՊ Է, ԹԷ ՅԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ՆՈՐ ՏԵՍԱԿ

ԱՆՅԱՅՏ ՄԻ ԱՂՋԻԿ ԱՐԴԷՆ ԵՐԵՔ ՏԱՐԻ Է, ԻՆՉ ՇԱՐՈՒՆԱԿ ԾԱՂԻԿՆԵՐ Է ԲԵՐՈՒՄ ՈՍՏԻԿԱՆԱԿԱՆ ՏՆԱԿ

ՏՈԿԻՈՅԻ ՕԼԻՄՊԻԱԿԱՆ ՏԱՐԵՀԱՇՈՒԻ ՀԵՏ ԿԱՊՈՒԱԾ ԴԺՈՒԱՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

ՈՒՐՈՒԱԿԱՆԸ ԱՅՍՕՐ ԴԱՐՁԵԱԼ ԵՐԿՈՒ ԱՂՋԻԿ Է ՄՈՐԹԵԼ

ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԸ ՔԱՅՔԱՅՈՒՄ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ԱՌՈՂՋՈՒԹԻՒՆԸ ԹՄՐԱԴԵՂԵՐՈՎ

ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՀՈՎԵՐԸ ԱԶԴԵՑԻՆ ԱՐԺԷԹՂԹԵՐԻ ԳՆԵՐԻՆ

ՀԱՆՐԱՅԱՅՏ ՏԵՆՈՐ ԲԼԻՒ ՋԵՔՍՈՆԸ ՃԱՊՈՆԻԱ Է ԺԱՄԱՆՈՒՄ

ՀԱՐԱՒԱՖՐԻԿԵԱՆ ՄԻՈՒԹԻՒՆՈՒՄ ԴԱՐՁԵԱԼ ՅՈՒԶՈՒՄՆԵՐ ԵՆ ՍԿՍՒԵԼ. ՍՊԱՆՈՒԱԾ ԵՆ 280 ՀՈԳԻ, ԿԱՆ ՎԻՐԱՒՈՐՆԵՐ

ԱՌԱՆՑ ՈՒՍՄԱՆ ՎԱՐՁԻ ԳՈՐԾՈՂ ԳԻՒՂԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑ. ՄԱՍՆԱԿՑՈՒՄ ԵՆ ՆԱԵՒ ԿԱՆԱՅՔ. ՔՆՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՅԱՋՈՂ ՀԱՆՁՆԵԼՈՒ ԴԷՊՔՈՒՄ ԱՒԱՐՏԱԿԱՆ ՎԿԱՅԱԿԱՆՆԵՐ ԵՆ ՏՐՒՈՒՄ

Չկար մի այնպիսի յօդուած, որ չկարդալը ափսոսանք պատճառէր։ Երեւութական աղիւսներով շարած մի երեւութական աշտարակ, որ բացուածքներ ունի... Ի դէպ, եթէ աշխարհում գոյութիւն ունենար լոկ այն, ինչը ափսոսայիր կորցնել ուշադրութիւնից, իրականութիւնը կը դառնար ապակէ փխրուն մի շինութիւն, որին ձեռք տալը սոսկալի մի բան կը լինէր։ Բայց կեանքը՝ նոյն այդ լրագրային յօդուածներն են։ Ուստի եւ ամէն ոք հասկանալով կեանքի անիմաստ լինելը, կողմնացոյցի կենտրոնը տեղաւորում է սեփական տանը։

Ու մեկ էլ նրա աչքովն ընկաւ ապշեցուցիչ մի նիւթ։

Ամսոյս տասնչորսին, առաւօտեան մօտ ժամը ութին Եոկոկավա փողոցի թիւ 30 շէնքի շինարարական տեղամասի վրայ, Քինոքարա ընկերութեան մէջ աշխատող էքսկաւատորավար Թոսիրո Ցուտոմուն (28 տարեկան) ընկել է աւազի փլուզման տակ եւ մարմնական ծանր վնասուածք ստացել։ Նրան տեղափոխել են մօտակայ հիւանդանոց, բայց կարճ ժամանակ անց վախճանուել է։ Եոկոկավայի ոստիկանութեան հետաքննութեան համաձայն դժբախտ պատահարի պատճառը, ըստ երեւոյթին, եղել է այն, որ տասը մետրանոց բլրակը հարթելիս էքսկաւատորավարը ստորոտից աւազը չափազանց շատ է փորել։

Հասկանալի է... Այս լրագիրը նրանք դիտաւորեալ են բերել։ Հէնց այնպէս, առանց որոշակի նպատակի, երբէք իմ խնդրանքը չէին կատարի։ Դեռ լաւ, որ կարմիր թանաքով շրջանակի մէջ էլ չեն առել դժբախտ պատահարի մասին այդ նիւթը։ Այսինքն, աղմկարարների համար ապահովուած է նաեւ Սեւամորթ Ջեքը... Կաշիէ տոպրակը լցնում են աւազով... Հարուածը պակաս չէ, քան եթէ երկաթե կամ արճիճէ մահակով խփելիս լինես...

Ինչքան էլ ասեն, թէ աւազը հոսում է, բայց եւ այնպէս տարբերւում է ջրից... Ջրում կարելի է լողալ, իսկ աւազը իր տակ է թաղում մարդուն, սպանում է նրան իր ծանրութեամբ։

Չափազանց խոստումնալից էր թւում իմ կացութիւնը...

14

Բայց գործելակերպի փոփոխութիւնը կապուած էր լուրջ երկընտրանքի ու կասկածների հետ, եւ պահանջում էր բաւականին ժամանակ։ Թերեւս, արդէն չորս ժամ անցած լինէր, ինչ կինը գնացել էր փորելու։ Աւազով լիքը զամբիւղներն արդէն երկրորդ անգամ էին բարձրացրել։ Տեղափոխողները, աւարտելով իրենց գործը, մօտեցել էին բեռնակառին։ Ականջ դնելով եւ համոզուելով որ նրանք այլեւս չեն վերադառնայ, տղամարդը անաղմուկ ելաւ ու հագնուեց։ Կինը լամպարը հետն էր տարել, ուստի տղամարդն ստիպուած էր ամէն բան շոշափելով անել։ Կօշիկների մէջ աւազ էր լցուել։ Տաբատի փողքերը գուլպաների մէջ դրեց, զանկապանները տեղաւորեց գրպանների մէջ։ Միջատներ որսալու հարմարութիւններն ու միւս իրերը որոշեց դասաւորել դռան մօտ, որպէսզի գտնելը դիւրին լինի։ Հողէ յատակը ծածկուած է աւազէ գորգով եւ անաղմուկ քայլելու ջանքերի անհրաժեշտութիւն չկար, միեւնոյն է, ոտնաձայները չէին լսուի։

Կինը գործով է տարուած։ Բահը թեթեւօրէն մխրճւում է աւազի մէջ... Շնչում է համաչափ, խորը... Կնոջ ոտքերի մօտ դրուած լամպարի լոյսի տակ մի երկար ստուեր է խաղում... Տղամարդը, շունչը պահած, թաքնուեց տան անկիւնը։ Սրբիչը երկու ձեռքով բռնած, ուժեղ ձգել էր։ Մինչեւ տասը կը համրեմ եւ դուրս կը ցատկեմ... Պէտք է յարձակուել այն պահին, երբ կինը կռանալով՝ կ՚ուզենայ բարձրացնել աւազով լի բահը։

Անշուշտ, չի կարելի պնդել, թէ իր այս ձեռնարկը վտանգաւոր չէ։ Չմոռանանք նաեւ, որ գիւղի բնակիչների վերաբերմունքը իր նկատմամբ մի կէս ժամից կարող է կտրականապէս փոխուել։ Նահանգապետարանից եկած աստիճանաւորը իրականութիւն է։ Պատահական չէր, որ ծերունին նրան հէնց այդ աստիճանաւորի տեղ էլ դրեց եւ զգուշացաւ։ Նրանք, երեւի, սպասում են, թէ ուր որ է տեսչական այցելութեան են գալու։ Հետեւաբար, չի բացառւում որ քննութեան դէպքում կարծիքները գիւղում կը բաժանուեն, ուրեմն, անհնար կը լինի թաքցնել օտարի ներկայութիւնը, եւ նրանք, ի վերջոյ, կը հրաժարուեն փակի տակ պահելու մտքից։ Ճիշտ է, սակայն ոչ մի երաշխիք չկայ, թէ այդ կէս ժամը չի ձգուի կէս տարի, մէկ տարի եւ նոյնիսկ աւելի։ Կէս ժամ, թէ մէկ տարի հաւասար հնարաւորութիւններ են։ Այս առիթով նա գրազ չէր գայ։

Բայց եթէ պատկերացնենք, թէ ուր որ է օգնութեան ձեռք պարզող կը լինէր, ապա շատ աւելի շահեկան էր հիւանդ ձեւանալը։ Մտովի նա հէնց այս հարցին էր շարունակ վերադառնում։ Քանի որ նա ապրում է մի երկրում, որտեղ գոյութիւն ունեն օրէնք եւ կարգուկանոն, ապա բնական է օգնութեան յոյս ունենալը։ Բոլոր նրանք, ովքեր ծածկուել են առեղծուածային մշուշով եւ, կեանքի նշաններ ցոյց չտալով, ընկել են անհետ կորածների ցուցակը, մեծաւ մասամբ իրենք են այդպէս կամեցել։ Բացի այդ, եթէ յանցագործութեան որեւէ յատկանիշ չկայ, ապա անհետանալը դիտւում է ոչ թէ քրէական, այլ քաղաքացիական գործ եւ ոստիկանութիւնն էլ առանձնապէս խորը չի քննում։ Բայց տղամարդու պարագային հանգամանքները բոլորովին ուրիշ են։ Նա օգնութեան կարիք է զգում... Նա օգնութիւն է հայցում բոլորից եւ միեւնոյն է, թէ որտեղից կը հասնի այդ օգնութիւնը։ Նոյնիսկ նրան երբէք չտեսած, նրա ձայնը երբեւէ չլսած մարդու համար տեղնուտեղը ամէն բան պարզ ու յստակ կը լինի, եթէ անտէր մնացած տունը տեսնելու որեւէ թռուցիկ առիթ ունենայ։ Կիսատ թողած գիրքը, որ բաց է մնացել սեղանի վրայ... Ամենօրեայ աշխատանքային զգեստի գրպանների մէջ եղած մանր դրամը... Թէկուզ եւ շատ համեստ գումարով չեքագրքոյկը, որից վերջերս դրամ չի հանուած... Դեռեւս չչորացրած եւ կարգի չբերուած միջատներով լի արկղը... Միջատների համար նոր ապակէ տուփերի՝ նամականիշ փակցրած ու արդէն սոսնձած ծրարով պատվերաթուղթը... Այս ամէնը թողնուած է կիսատ, անաւարտ եւ յուշում է տանտիրոջ այն մտադրութիւնը, թէ անպայման վերադառնալու է։ Ուզենայ, թէ չուզենայ, ամէն մի այցելու, եթէ յայտնուի տանը, չի կարող չանսալ մի աղերսի, որ այդքան յստակ է նրա սենեակների մէջ։

Այո՛... Եթէ միայն չլինէր այն նամակը... Եթէ միայն չլինէր այդ հիմար նամակը... Բայց իրականութիւնն այն է, որ նամակը կար... Երազը ճշմարիտ բան էր պատմել, իսկ հիմա նա դարձեալ ջանում է համոզել ինքն իրեն։ Ինչո՞ւ... Բաւական են այդ խորամանկ խաղերը։ Կորցրածն այլեւս չես գտնի... Իր իսկ սեփական ձեռքով նա վաղուց է խեղդել իրեն։

Այն ամէնը, ինչ վերաբերում էր իր արձակուրդին, նա պահում էր որպէս խորը գաղտնիք եւ աշխատակիցներից որեւէ մեկին միտումնաւոր չէր պատմել, թէ ուր է պատրաստւում մեկնել։ Կարծես քիչ էր լռելը, նա միեւնոյն ժամանակ գիտակցաբար ջանում էր իր ուղեւորութիւնը պարուրել խորհրդաւորութեամբ։ Հրաշալի միջոց էր դա... Աւելի լաւ բան չես կարող հնարել ծաղրելու համար այդ մարդկանց, որոնք իրենց առօրեայ գորշ կեանքում ոտքից գլուխ նոյնպէս գարձել են գորշ։ Հիմա նա զբաղուած էր ինքն իրեն նւաստացնելով, քանզի մտածում էր որ այդ համատարած գորշութեան մէջ, անշուշտ, ոչ թէ ինքը, այլ ուրիշները կարող էին ունենալ նաեւ ուրիշ գոյներ՝ կարմիր, երկնագոյն, կանաչ...

Շլացուցիչ արեւներով յագեցած ամառները լինում են միայն վեպերի եւ շարժանկարների մէջ։ Իսկ կեանքում՝ դրանք հանգստեան օրերն են համեստ ու փոքրիկ մարդու, որ դուրս է եկել քաղաքից եւ պառկելով գետնին փռած լրագրի այն էջերին, որոնք նուիրուած են քաղաքականութեանը, շնչում է դառը ծխով յագեցած նոյն օդը... Մագնիսական գաւաթներով թերմոս եւ պահածոյացուած հիւթ... Ահագին ժամանակ հերթի կանգնելով, վարձու վերցրած մի նաւակ, ժամը 150 իեն... Ծովափ, որ գտնւում է սատկած ձկներով լի ջրերի ալեբախութեան կապտագոյն փրփուրների տակ... Եւ յետոյ՝ մահու չափ հոգնած մարդկանցով լեփ֊լեցուն էլեկտրագնացք... Բոլորն էլ ամէն ինչ հրաշալի հասկանում են, բայց չեն ուզում դիտուել այն հիմարներից, որոնց գլխին կարելի է ամէն տեսակի խաղ խաղալ. եւ գորշ պաստառի վրայ ջանասիրաբար նկարում են տոնական տրամադրութիւններ ունեցող ինչ որ բաներ... Թշուառ ու չսափրուած հայրերը իրենց դժգոհ զաւակներին հանգիստ չեն տալիս, ստիպելով որ նրանք հաստատեն, թէ ի՛նչ լաւ անցաւ կիրակին... Սրանք տեսարաններ են, որոնց ամէն մէկն էլ առիթ ունեցել է գեթ մի անգամ ականատես լինել էլեկտրագնացքի որեւէ մի անկեան վրայ։ Գրեթէ սրտառուչ նախանձ է սա ուրիշի արեւի նկատմամբ...

Բայց եթէ գործի էութիւնը այդ լինէր միայն, ապա չարժէր առանձնապէս մօտիկ ընդունել սրտին։ Եթէ այն մարդը ամէն ինչին չվերաբերէր այնպէս, ինչպէս մնացեալ աշխատակիցները, ապա հազիւ թէ նա այդպէս համառէր։

Միայն այդ մարդուն էր, որ նա վստահութեամբ մօտեցաւ։ Ջինջ ու արդար հայեացքով, միշտ հէնց նոր լուացուած դէմքի տպաւորութիւն թողնող դէմքով մի մարդ էր, որ աշխոյժ մասնակցութիւն էր դրսեւորում արհմիութենական շարժմանը։ Մի անգամ նոյնիսկ փորձեց լուրջ եւ սրտաբաց զրոյց ունենալ նրա հետ, բաժանել այն նուիրական մտքերը, որոնք թաքցնում էր ուրիշներից։

— Հետաքրքիր է քո կարծիքը... Ինձ ուղղակի շատ է տանջում կրթութեան՝ կեանքով հաստատուած խնդիրը...

— Ի՞նչ ասել է «հաստատուած»։

— Ո՞նց ասեմ... Պատրանքների վրայ կառուցուած կրթութիւնը, որ ստիպում է գոյութիւն չունեցածը ընկալել որպէս գոյութիւն ունեցող մի բան... Հէնց թէկուզ աւազի օրինակը... Աւազն իրենից ներկայացնում է պինդ մարմին, բայց, միեւնոյն ժամանակ, նշանակալից չափով հիդրոդինամիկական հատկանիշներ ունի։ Այս հանգամանքն էլ գրաւում է իմ ամբողջ հետաքրքրութիւնը...

Մարդը շուարեց։ Արդէն իսկ կծկուած լինելով կատուի պէս, նա աւելի կծկուեց։ Բայց դէմքի արտայայտութիւնը, ինչպէս միշտ, մնում էր բարեհամբոյր։ Նա որեւէ կերպ յայտնի չարեց, թէ այդ գաղափարը իրեն խորթ է։ Մի առիթով էլ ասել էին, թէ նա նման է Մոբիուսի ժապաւէնին։ Մոբիուսի ժապաւէնը մէկ անգամ ոլորած եւ եզրերն իրար փակցրած թղթի շերտ է, որ այդ կերպ դառնում է երկու երեսից զուրկ մի հարթութիւն։ Թերեւս այդ մականունի տակ թաքնուած էր մի իմաստ, թէ նա, Մոբիուսի ժապաւէնի պէս, միաձուլել է իր մասնագիտական գործունէութիւնն ու անձնական կեա՞նքը։ Մականունի մէջ թեթեւակի մի ծաղրի հետ միաժամանակ կար նաեւ խրախուսական երանգ։

— Գուցէ նկատի ունես իրակա՞ն կրթութիւնը։

— Չէ՛... Քննիր աւազի հետ կապուած իմ օրինակը... Վերջին հաշւով, մի՞թէ աշխարհը նման չէ աւազի... Աւազը հանգիստ վիճակի մէջ ոչ բնաւ չի արտայայտում իր բուն էութիւնը... Իրականին ոչ թէ աւազն է շարժւում, այլ շարժումը ինքը՝ աւազն է։ Աւելի լաւ չեմ կարող բացատրել։

— Քեզ հասկացայ... Դասաւանդման մէջ, անշուշտ, գոյութիւն ունեն հարաբերապաշտութեան կարեւորագոյն տարրերը։

— Չէ՛։ Այդպէս չէ։ Ինքս աւազ կը դառնամ... Ամէն ինչ կը տեսնեմ աւազի աչքերով... Մի անգամ մեռնելուց յետոյ ի՞նչ հարկ կայ անհանգստանալու, թէ նորից կը մեռնես։

— Չլինի՞ իդեալիստ ես, հը՞... Ոնց որ թէ աշակերտներից շատ ես վախենում, չէ՞...

— Գիտէ՞ս ինչու... Որովհետեւ իմ աշակերտներին եւս համարում եմ աւազի պէս մի բան։

Մերկացնելով իր ճերմակ ատամները, նա բարձր ու զնգուն ծիծաղեց, յայտնի չանելով, թէ այս խոսակցութիւնը, որի ընթացքին մենք այնպէս էլ շփման կէտեր չգտանք, իր սրտովը չէ։ Նրա՝ առանց այն էլ պստիկ աչքերը վերջնականապէս թաքնուեցին դէմքի կնճիռների մէջ։ Յիշում եմ, ես նոյնպէս չկարողացա չժպտալ որպէս պատասխան։ Այդ յիրաւի Մոբիուսի ժապաւէն էր։ Թէ լաւ եւ թէ վատ իմաստով։ Արժէր նրան յարգել գոնէ լաւ, դրական կէսի համար։

Բայց նա եւս... «Մոբիուսի ժապաւէնը», ինչպէս նաեւ միւս աշխատակիցները, անտարակոյս, չար նախանձ ունէր իր առաջիկայ արձակուրդի նկատմամբ։ Մի բան, որ բնաւ նման չէր Մոբիուսի ժապաւէնին։ Նախանձելով հանդերձ, նա ուրախ էր։ Մարմնաւորուած առաքինութիւնը շատ հաճախ է գրգռում մարդկանց։ Ուստի եւ նրան ծաղրելը ահագին հաճոյք էր պատճառում։

Ու մեկ էլ այդ նամակը... Տանուլ տուած այդ խաղաթուղթը, որ այլեւս անհնար է վերադարձնել... Երէկուայ մղձաւանջը չի կարելի որեւէ կերպ անհիմն համարել։

Սուտ կը լինէր, եթէ ասէինք, թէ նրա եւ այն միւս կնոջ միջեւ սիրոյ նշոյլ չկայ։ Նրանք ապրում էին աղօտ ու, թերեւս, անորոշ հարաբերութեամբ, եւ նա չգիտէր, թէ ինչ կարելի է երբեւէ սպասել այդ կնոջից։ Բաւական էր, օրինակ, ասէր, թէ ամուսնութիւնը, ըստ էութեան, նման է խոպանը հերկելուն, որպէսզի այն միւս կինը անվերապահօրէն ու չարութեամբ առարկէր, թէ ամուսնութիւնը պէտք է նշանակի արդէն նեղուածքի մէջ գտնուող տան ընդարձակութիւն։ Եթէ նա հակառակն ասէր, ապա կինը, անտարակոյս, դրան էլ կ՚առարկէր։ Տարօրինակ խաղ էր դա, թէ ով՝ ո՛ւմ հախից կը գայ, եւ այդ խաղը, առանց դադարի ու առանց հոգնեցնելու, շարունակւում էր երկու տարի եւ չորս ամիս։ Թէեւ, ճիշտ կը լինէր ասել որ նրանք ո՛չ թէ կորցրեցին իրենց կրքերն ու գրգիռները, այլ, ի վերջոյ, պարզապէս սառեցրեցին, որովհետեւ չափից դուրս էին իդեալականացնում ամէն բան։

Եւ այդ ժամանակ էր որ բոլորովին անսպասելի հասունացաւ կնոջը մի նամակ թողնելու վճիռը, որտեղ յայտնում էր, թէ միառժամանակ հեռանալու է մենակութիւն վայելելու համար, եւ առանց նշելու հասցեն։ Խորհրդաւորութիւնը, որ նա ներարկել էր իր արձակուրդին, եւ որն այդպէս անխափան ազդել էր աշխատակիցների վրայ, չէր կարող նաեւ կնոջ վրայ ազդեցութեան չթողնել։ Բայց վերջին րոպէին, երբ արդէն հասցեն գրել ու նամականիշն էլ փակցրել էր, նա մտածեց, թէ այս ամէնը տղայական հիմարութիւն է, եւ նամակն այնպես էլ սեղանին մնաց։

Այս անմեղ կատակը գաղտնիք ունեցող ինքնաշարժ փականի դեր ստանձնեց. մի փական որ կարող է բացել միայն անկիզելի պահարանի տէրը։ Նամակն անպայման ընկել է մէկնումէկի աչքով։ Եւ, անշուշտ, մտածել են, թէ միտումնաւոր թողած ապացոյց է այն մասին, որ նա անհետացել է սեփական կամքով։ Նա նմանուել էր անխելք յանցագործին, որ մի բութ համառութեամբ սրբում է իր թողած մատնահետքերը, թէեւ նրան տեսել են յանցանքի վայրում, եւ իր այդ համառութեամբ միայն ապացուցում է իր յանցաւոր միտումը։

Գերութիւնից դուրս գալու հնարաւորութիւնը նուազել էր։ Եւ հիմա, թէեւ նա դեռ չէր կորցրել յոյսը, այնուհանդերձ, այդ յոյսը խեղդւում էր իր իսկ ներարկած թոյնից։ Այժմ նա մի ուղի ունէր միայն. չսպասել մինչեւ իր դիմաց կը բացուեն դռները, այլ անձամբ բացել եւ պոկուե՛լ, ազատուե՛լ այստեղից, թէկուզ եւ դա լինի ուժ գործադրելով։ Այլեւս որեւէ կասկած ու երկընտրանք չի կարող արդարացուել։

Մարմնի ամբողջ ծանրութիւնը տեղափոխելով ոտների մատներին այնպէս, որ ցաւելու չափ մխրճուեցին աւազի մէջ, նա վճռեց. կը համրեմ մինչեւ տասն ու դուրս կը ցատկեմ... Բայց համրեց մինչեւ տասներեքն ու չհամարձակուեց։ Վերջապէս, չորս անգամ արտաշնչելուց յետոյ, նա դուրս ելաւ թաքստոցից։

15

Մտքին դրածն իրականացնելու համար նրա շարժումները չափազանց դանդաղ էին։ Աւազը կլանել էր բոլոր ուժերը։ Մինչ այդ, կինը ետ շրջուեց եւ, բահի կոթին հենուած, ապշահար նայեց նրան։

Եթէ կինն իսկապէս ուզենար դիմադրել, ապա արդիւնքը բոլորովին ուրիշ կը լինէր։ Բայց տղամարդու յոյսը յարձակման անսպասելիութեան վրայ էր եւ այդ յոյսն արդարացաւ։ Ճիշտ է, նա չափից դուրս նեարդայնօրէն էր գործում, բայց կինն էլ այնպէս էր ցնցուած, ասես կաթուածահար էր եղել։ Կնոջ մտքովն իսկ չանցաւ ձեռքի բահով ետ մղել անակնկալ յարձակումը։

— Չաղմկե՛ս... Չճչա՛ս... Բան չեմ անի... Սո՛ւս,— շշնջաց նա խուլ ձայնով, միեւնոյն ժամանակ սրբիչը խցկելով կնոջ բերանը։ Բայց կինը դիմադրելու միտք էլ չունէր այդ կոյր ու փնթի գործողութիւններին։

Զգալով կնոջ անտարբերութիւնը, տղամարդը, ի վերջոյ, հաւաքեց իրեն։ Սրբիչի ծայրը դուրս քաշեց նրա բերանից, ամուր փաթաթեց կնոջ գլուխն ու ծոծրակին քարկապ արեց։ Յետոյ վաղօրոք նախապատրաստած զանկապանով ամուր կապեց կնոջ մէջքին ոլորած ձեռքերը։

— Իսկ հիմա՝ տուն գնա... Շո՛ւտ...

Բոլորովին շշմած, կինը հնազանդօրէն ենթարկւում էր ոչ միայն նրա գործողութիւններին, այլեւ խօսքին։ Ի՜նչ թշնամանքի մասին կարող էր նոյնիսկ ակնարկ լինել, երբ նա դիմադրութեան նշոյլ իսկ չցուցաբերեց։ Հաւանաբար ընկել էր մի այնպիսի վիճակի մէջ, որ նման էր հիպնոսի։ Տղամարդը չէր մտածում այն մասին, թէ ինչ է անում եւ չգիտէր, թէ արդեօք անո՞ւմ է այն, ինչ հարկաւոր է, բայց կոպիտ բռնութիւնը, հաւանաբար, կնոջը զրկել էր դիմադրելու ընդունակութիւնից։ Տղամարդը նրան ստիպեց ելնել հողէ յատակից։ Եւ միւս զանկապանով կոճերի մօտից կապեց նաեւ կնոջ ոտքերը։ Այս ամէնը նա անում էր կատարեալ խաւարի մէջ։

— Հիմա հանգիստ նստիր տեղդ... Հասկացա՞ր... Եթէ քեզ խելոք պահես՝ ոչինչ չեմ անի... Յանկարծ մտքովդ չանցնի կատակել... Ես անտեղի կատակներ չեմ սիրում...

Հայեացքը պահած դէպի այն կողմը, որտեղից լսւում էր կնոջ շնչառութեան ձայնը, նա ետետ քաշուեց դէպի դուռը, յետոյ արագ դուրս պոկուեց, վերցրեց լամպարն ու բահը, եւ տեղնուտեղը վերադարձաւ։ Կինը շրջուել էր կողքի։ Նա շնչում էր ծանր ու ընդհատ֊ընդհատ, եւ շնչառութեան հետ էլ համաչափ բարձրացնում ու հակում էր գլուխը։ Ներշնչելիս ծնոտը պարզում էր առաջ, հաւանաբար, փսիաթի աւազը ներս չքաշելու համար։ Իսկ արտաշնչելիս, ընդհակառակը, ծնոտը ներս էր տանում, որպէսզի քթանցքներից օդը մեծ ուժով արտամղուելով, սրբէր տանէր դէմքի աւազը։

— Ոչի՜նչ, մի քիչ էլ կը դիմանաս... Սպասիր, մինչեւ ձերոնք գան... Այն ամէնից յետոյ, ինչ դուք էք բերել իմ գլխին լաւ կը լինի որ ծպտուն չհանես։ Ի դէպ, ես պատրաստ եմ վճարել այն օրերի համար, որ անցկացրել եմ այստեղ։ Ինչ որ ծախսել ես վրաս՝ ինքդ կը հաշուես... Չե՞ս առարկում... Առարկո՞ւմ ես... Ճիշտն ասած, ես վճարելու որեւէ առիթ չունեմ, բայց սիրում եմ, երբ ամէն բան պարզ ու ազնիւ է լինում։ Ուստի, կը վերցնես, թէ չէ, միեւնոյն է, վճարելու եմ...

Վիզը ձեռքի ափով բռնած, ասես շնչառութիւնը կանոնաւորելու համար, տղամարդը լարուած ու անհանգստացած ականջ դրեց ինչ որ աղմուկի, որ դրսից էր հասնում նրան։ Հա՛, լաւ կը լինի, եթէ մարի լամպարը... Նա ապակին բարձրացրեց եւ այն է, ուզում էր փչել... Բայց, չէ՛... Մի անգամ էլ ստուգեմ կնոջ վիճակը... Ոտքերը բաւականին ամուր են կապուած, գուլպայի տակ նոյնիսկ մատդ չես կարողանայ խոթել... Ձեռքերը նոյնպես ապահով են... Դաստակները կարմրել են... Իսկ մինչեւ միսը կոտրատուած եղունգներն ստացել են գորշ, թանձրացած մելանի գոյն։

Բերանի խցոցը նոյնպէս շատ լաւ է նստած։ Կնոջ, առանց այն էլ անգոյն շրթունքներն այնպէս էին ձգուել, որ արեան նշոյլ իսկ չէր մնացել... Դարձել էին ուղղակի թափանցիկ։ Բերանի եզրից հոսող թուքը խսիրի վրայ, ճիշտ այտի մօտ, մի սեւ բիծ էր քաշել։ Լամպարի թրթռացող լոյսի տակ, կնոջ պառկած տեղից, թւում էր, անձայն աղաղակ էր լսւում։

— Ի՞նչ անեմ... Այս պատմութիւնը ինքդ ես սարքել...— Տղամարդու այս խօսքերի մէջ նեարդային մի բան կար։— Դու ինձ էիր ուզում խաբել, ես էլ քեզ... Եւ հիմա իրար պարտք չենք... Յամենայն դէպս, ես մարդ եմ, եւ ինձ չի կարելի շան պէս շղթայակապ անել... Ով էլ լինի՝ կը հաստատի որ ես դիմել եմ ազնիւ, օրինական ինքնապաշտպանութեան։

Կինն անսպասելի շրջեց գլուխը, ջանալով կիսափակ աչքի ծայրով որսալ նրա հայեացքը։

— Ի՞նչ է, ուզում ես բա՞ն ասել...

Կինը անբնական մի շարժումով օրորեց գլուխը։ Այդ շարժումը կարծես թէ հաստատական էր, բայց կարելի էր նաեւ ժխտողական կարծել։ Տղամարդը լամպարը մօտեցրեց նրա դէմքին, փորձելով ինչ որ բան կարդալ աչքերի մէջ։ Եւ սկզբում նոյնիսկ չհաւատաց։ Կնոջ հայեացքի մէջ ո՛չ չարութիւն կար, ո՛չ էլ ատելութիւն, այլ միայն անսահման մի թախիծ եւ, թւում էր, ինչ որ աղերսանք։

Չի՛ կարող պատահել... Երեւի, թւում է... «Աչքերի արտահայտութիւն» ասուածը սոսկ գեղեցիկ մի դարձուածք է... Մի՞թէ մարդու աչքերը կարող են որեւէ արտայայտութիւն ունենալ, եթէ ակնախնձորը մկաններ չունի։ Այնուհանդերձ, տղամարդը երկընտրանքի մէջ ընկաւ... Այն է ուզում էր ձեռքը երկարել կնոջ բերանը փակած սրբիչի կապը թուլացնելու...

Բայց անմիջապէս ետ քաշեց ձեռքը։ Շտապով մարեց լամպարը։ Մօտենում էին աւազով լի զամբիւղները դուրս քաշողների ձայները։ Մարած լամպարը դիւրութեամբ գտնելու համար այն դրեց փոքրինչ բարձր յատակի եզրին։ Յետոյ լուացարանի տակից հանելով ջրով լի կաթսայիկը, մօտեցրեց շրթունքներին եւ սկսեց ագահօրէն խմել։ Այնուհետեւ, վերցնելով բահը, թաքնուեց դռան ետեւ։ Ամբողջ մարմինը խոնաւացել էր... Հիմա՛... Եւս մի հինգ֊տասը րոպէի համբերութիւն... Նա վճռական մի շարժումով իրեն մօտեցրեց միջատների հաւաքածոյով լիքը արկղիկը։

16

— Հէ՜յ,— լսուեց մի խռպոտ ձայն։

— Ի՞նչ բանի էք,— որպէս արձագանք լսուեց մեկ ուրիշ ձայն, որ դեռ պահպանել էր երիտասարդական ելեւէջներ։

Փոսը թաղուած էր թանձր խաւարի մէջ, եւ այդ խաւարը, թւում էր, կարելի է շոշափելով զգալ, իսկ վերը, հաւանաբար, ծագել էր լուսինը, որովհետեւ աւազի ու երկնքի սահմանագծի վրայ աղօտ մի բծի նման սեւին էր տալիս մարդկանց խումբը։

Բահը աջ ձեռքով բռնած տղամարդը սկսեց սողալ փոսի յատակով։

Վերեւից լսուեցին անպարկեշտ երանգ ունեցող զուսպ ծիծաղի ձայներ։ Կեռիկով պարանը սահեց վար՝ մետաղէ տակառիկները բարձրացնելու համար։

— Մորաքո՜յր, շո՜ւտ արա...

Նոյն րոպէին էլ տղամարդը թափ առնելով, նետուեց դէպի պարանը, իր ետեւից աւազի մի ամպ բարձրացնելով։

— Հէ՜յ, քաշի՛ր,— բղաուեց նա, երկու ձեռքով այնպէս ամուր կառչելով պարանից, որ եթէ այդ հիւսուածքի փոխարէն քար էլ լինէր, միեւնոյն է, մատները կը մխրճուէին մէջը։— Քաշի՛ր... Քաշի՛ր... Մինչեւ չբարձրացնեք՝ չեմ թողնի... Կինը տանն է։ Կապկպած ընկած է գետնին։ Եթէ ուզում էք օգնել նրան շուտ դուրս քաշէք ինձ... Իսկ եթէ չքաշէք, ո՛չ ոքի թոյլ չեմ տա նրան մօտենալ... Ով փորձի քիթն այստեղ խոթել՝ բահով գլուխը կը բացեմ... Թէ դատ լինի՝ ե՛ս կը շահեմ այդ դատը... Չկարծէք, թէ կը խնայեմ ձեզ... Ի՞նչ էք շուարել... Եթէ այս վայրկեանին վեր քաշեք՝ դատի չեմ տա։ Ոչինչ չեմ պատմի... Անօրինական արգելափակումը շատ լուրջ յանցագործութիւն է։ Ի՞նչ էք սառել... Քաշե՛ք... Քաշե՛ք, ասում եմ...

Վերից սորացող աւազը թափւում էր դէմքին։ Շապիկի տակով, վզից դէպի ցած, ինչ որ տհաճ, կպչուն բան էր սողում։ Տաք շնչառութիւնը այրում էր շրթունքները։

Վերեւում, հաւանաբար, խորհրդակցում են։ Մէկ էլ յանկարծ ուժեղ թափ տուեցին, եւ պարանը սողաց դէպի վեր։ Նրա ճօճուող մարմնի ծանրութիւնը, որ ենթադրածից շատ աւելին էր, ձեռքերից պոկում էր պարանը։ Տղամարդը կրկնապատկած ուժով կառչեց պարանից։ Ասես զսպած ծիծաղից սկսուող ջղակծկումը սեղմեց նրա որովայնը, եւ բերանից հովհարի պէս դուրս ժայթքեցին ցայտերը... Մի շաբաթ տեւող սոսկալի երազը ցիրուցան եղած՝ անէացաւ... Լաւ է... Շատ լաւ է... Հիմա արդէն նա փրկուած է...

Յանկարծ նա անկշռելիութիւն զգաց եւ սկսեց լողալ տարածութեան մէջ... Ծովային հիւանդութեան նման մի զգացողութիւն տարածուեց նրա մարմնով մեկ։ Պարանը, որ մինչ այդ քիչ էր մնում պլոկէր նրա ձեռքերի կաշին, հիմա անվնաս ընկած էր գոգին։

Սրիկաները բաց էին թողել պարանի ծայրը... Գլխիվայր շրջուելով, նա ընկել էր շատ անհարմար դիրքով։ Միջատների արկղը նրա ծանրութեան տակ մի տհաճ ճայթիւն արձակեց։ Յետոյ, այտին քսուելով, ինչ որ բան սահեց։ Հաւանաբար, պարանի ծայրի կեռիկն էր... Ի՞նչ են անում այդ տականքները... Լաւ է, գոնէ կեռիկը չդիպաւ իրեն։ Շոշափեց կողը որ, ընկնելիս, կպել էր արկղին։ Առանձնապէս ոչ մի տեղը չի ցաւում։ Ցատկեց տեղից ու սկսեց պարանը որոնել։ Բայց արդէն վեր էին քաշել։

— Ապուշնե՜ր։

Տղամարդը գոռաց, եւ ձայնը օտար թւաց նրան։

— Ապուշնե՛ր... Վերջը դուք էք զղջալու... Դո՛ւք...

Ոչ մի արձագանք։ Միայն մեղմ մի շշուկ է ծխի պէս սահում, եւ բառերն էլ անհասկանալի են։ Ու անհնարին է տարբերել. այդ շշուկի մէջ թշնամա՞նք կայ, թէ ծաղր։ Հանդուրժելն անհնար է։

Չարացածութիւնն ու նուաստացումը պողպատէ օղակների պէս կաշկանդել էին նրա մարմինը։ Բռունցքները սեղմած այնպէս, որ եղունգները մխրճուել էին ափերի մէջ, նա շարունակում էր բղաւել։

— Չէ՞ք հասկանում... Դուք երեւի մարդավարի խօսք չէք հասկանում։ Բայց այնպիսի մի բան եմ արել, որ նոյնիսկ դուք պէտք է հասկանաք։ Ասացի որ կնոջը կապել եմ... Ասացի, չէ՞... Մինչեւ ինձ վեր չքաշեք կամ սանդուղք չիջեցնէք, նրան կապած էլ թողնելու եմ... Իսկ ո՞վ է աւազը փորելու... Ոչ ոք... Դուրներդ գալի՞ս է... Լա՛ւ մտածէք... Եթէ աւազը տակովն անի տունը, ձեզ համար վատ կը լինի, չէ՞... Աւազը կը լցնի փոսն ու յետոյ կը շարժուի գիւղի վրայ... Այդ դէպքում ի՞նչ էք անելու... Ինչո՞ւ չէք պատասխանում...

Պատասխանելու փոխարէն նրանք հեռացան, իրենց ետեւից թողնելով զամբիւղների շրշոցը, որ լսելի էր աւազի վրայով քարշ տալու պատճառով։

— Ո՞ւր էք գնում... Առանց մի բան ասելու ինչո՞ւ էք գնում...

Թշուառ մի աղաղակ էր դա, որ նրանից բացի ոչ ոք չլսեց։ Ամբողջ մարմնով դողալով, տղամարդը կռացաւ ու սկսեց շոշափելով հաւաքել միջատների հաւաքածոյի համար նախատեսուած ու այժմ արդէն ջախջախուած արկղի պարունակութիւնը։ Սպիրտով լի շիշը երեւի ճաքել էր, որովհետեւ, երբ ձեռքն առաւ, մատների արանքին հաճելի մի խոնաւութիւն զգաց։ Նա անձայն լաց եղաւ։ Բայց առանձնապէս վշտացած չէր։ Ի դէպ, նրան թւում էր, թէ մեկ ուրիշն է լաց լինում։

Աւազը նրա ետեւից սողում էր խորամանկ գազանի նման։ Խաւարի մէջ ոտքերը հազիւ քարշ տալով, նա դժուարութեամբ գտաւ տան դուռը։ Փշրուած կափարիչով արկղը նա անաղմուկ դրեց օջախի մօտ։ Քամու ոռնոցը ճեղքում էր օդը։ Օջախի մօտ դրած դատարկ տուփից հանեց խեժաթաղանթով փաթաթած լուցկին ու վառեց լամպարը։

Կինը պառկած էր նոյն դիրքով. միայն թէ փոքրինչ հակուել էր յատակին։ Գլուխը թեթեւակի շրջել էր դռան կողմը, երեւի, ջանալով պարզել, թէ ինչ է կատարւում դուրսը։ Լամպի լոյսի տակ նա աչքերը կկոցեց եւ ապա անմիջապէս ամուր գոցեց։ Ինչպե՞ս է արդեօք ընկալել այն դաժանութիւնն ու կոպտութիւնը, որոնց քիչ առաջ էր ենթարկուել նա... Ուզում է լա՞ց լինել՝ թող լաց լինի։ Ուզում է ծիծաղե՞լ՝ թող ծիծաղի... Դեռ ամէն բան չէ, որ կորած է։ Ի՛մ, եւ ոչ թէ մէկ ուրիշի ձեռքին է դանդաղ գործողութեան ականի խանձողը։

Տղամարդը ծնկի իջաւ կնոջ թիկունքին։ Մի փոքր երկմտանքից յետոյ քանդեց նրա բերանը փակող սրբիչի կապը։ Ոչ թէ այն պատճառով որ յանկարծ խղճի խայթ է զգացել։ Եւ ոչ էլ, անշուշտ, խղճահարութիւնից կամ կարեկցանքից։

Նա ուժասպառուել էր։ Եւ այլեւս անկարող էր դիմանալ այս անսահման լարումին։ Խցոցը, ըստ էութեան, որեւէ իմաստ չունէր։ Եթէ քիչ առաջ կինը օգնութիւն կանչէր, ապա, երեւի, նրա յուսահատ ճիչը կը շփոթեցնէր թշնամիներին եւ կը ստիպէր որ շուտափոյթ լուծէին այս խնդիրը։

Ծնոտն առաջ ձգած, կինը ծանր շնչում էր։ Աւազի մէջ ներծծուած նրա թքից սրբիչը դարձել էր սատկած մկան պէս գորշ ու ծանր։ Կապոյտ հետքերը, որ մնացել էին սրբիչից, թւում էր, երբէք չեն վերանալու։ Արեւի տակ ապխտած ձկան պէս փայտացած այտերը կակղեցնելու նպատակով կինը անդադար շարժում էր վարի ծնոտը։

— Ժամանակն է...— Նա երկու մատով բռնեց սրբիչն ու նետեց հողէ յատակին։— Հերի՛ք, ինչքան խորհրդակցեցին։ Հիմա պարանէ սանդուղքը երեւի կը բերեն... Եթէ չբերեն... Եթէ որեւէ բան չձեռնարկեն, աւելի վատ՝ իրենց համար... Հաստատ բան եմ ասում... Թէ գլուխները չէր ցաւում՝ ի՞նչ կարիք կար գայթակղելով, ինձ այս ծուղակը գցել...

Կինը կուլ տուեց թուքն ու լիզեց շրթունքները։

— Բայց...— Կնոջ լեզուն չէր պտտում, եւ նա խօսում էր խուլ ձայնով, ասես բերանում հաւկիթ լինէր։— Աստղերը ծագե՞լ են։

— Աստղե՞րը... Ի՞նչ գործ ունեն աստղերը։

— Գուցէ չե՞ն ծագել։

— Ասենք թէ՝ չեն ծագել... Յետոյ՞ ինչ...

Ուժասպառ կինը դարձեալ լռեց։

— Ի՞նչ էիք ուզում ասել... Ինչո՞ւ խօսքը կիսատ թողեցիք... Ուզում էք հորոսկո՞պ կազմել... Կամ, թերեւս, դա տեղական նախապաշարումներից մե՞կն է... Գուցէ կ՚ասէիք, թէ անաստղ գիշերներին չի՞ կարելի պարանէ սանդուղք իջեցնել փոսը... Հը՞... Թէ մի ուրիշ բան կայ... Օ՜հ, երբ դիմացինս լռում է, ես ոչինչ չեմ հասկանում... Եթէ ուզում էք սպասել մինչեւ աստղերը ծագեն եւ յետոյ խօսեք՝ ձեր գործն է... Իսկ եթէ յանկարծ թայֆո՞ւն սկսուի... Այդ դէպքում աստղերի մասին անհանգստանալու հարկ չի լինի։

— Աստղերը...— Կինն ասես կիսատ պարկուճից էր կաթիլ֊կաթիլ դուրս մղում բառերը։— Եթէ մինչեւ հիմա աստղերը չեն ծագել, ապա առանձնապէս ուժեղ քամի չի լինի...

— Ինչո՞ւ։

— Մառախուղի պատճառով է, որ աստղերը չեն երեւում։

— Բա՜ն ասաց... Մի՞թէ հիմա քամին առաջուա պէս չի փչում։

— Չէ՛... առաջ շատ աւելի ուժեղ էր։ Լսո՞ւմ էք, մեղմանում է...

Գուցէ ճիշտ բան է ասում կինը։ Աստղերը կարծես մառախուղի միջով են երեւում, որովհետեւ օդի մէջ եղած գոլորշիները ցրելու համար քամին բաւարար ուժ չունի։ Ուրեմն, գիւղում էլ առանձնապէս չեն շտապի որեւէ վճիռ կայացնել... Եւ այն, ինչն սկզբում նրան անհեթեթութիւն թւաց, թւաց հիմարութիւն, պարզուեց որ անսպասելի եւ խելամիտ պատասխան է։

— Իսկապէս... Բայց ես միանգամայն հանգիստ եմ... Եթէ նրանք այսպէս են վարւում, ապա ես էլ կը համբերեմ։ Որտեղ մի շաբաթը, այնտեղ էլ թող լինի տասը կամ տասնհինգ օր... Տարբերութիւնը մեծ չէ։

Կինն ամուր սեղմեց ոտների մատները, որոնք նմանուեցին տզրուկի ծծակների։ Տղամարդը ծիծաղեց։ Եւ ծիծաղելիս էլ զգաց որ փսխել է ուզում։

— Յետո՞յ... Ի՞նչ ես քեզ տանջում... Մի՞թէ չես շոշափել թշնամիներիդ թոյլ տեղը... Հապա ինչո՞ւ չես հանդարտւում, ինչո՞ւ անվրդով չես դիտում անցուդարձը... Երբ դու, վերջապէս, բարեյաջող տուն վերադառնաս, անշուշտ, արժէ, նկարագրել բոլոր այս ապրումները։

— Ո՜հ... Մենք ցնցուած ենք։ Վերջապէս, վճռեցիք ինչ որ բան գրել։ Յիրաւի, դուք ծանր ապրումներ էք ունեցել։ Բայց մենք սովորում ենք փորձի հիման վրայ... Նոյնիսկ անձրեւաորդը չի ձգուի, եթէ չգրգռես նրա մաշկը...

— Շնորհակալ եմ։ Ես ճիշտ որ մտորելու շատ առիթներ եմ ունեցել... նոյնիսկ արդէն վերնագիր էլ եմ գտէլ...

— Ո՜հ... Իսկ այդ ի՞նչ վերնագիր է...

— «Աւազաթմբերի դիւային ոգին», կամ «Մրջնային դժոխքի սարսափը»...

— Այո՛, հետաքրքրութիւն ծնող վերնագրեր են։ Բայց արդեօք որոշ անլրջութեան տպաւորութիւն չի՞ թողնում...

— Մի՞թէ...

— Որքան էլ սոսկալի լինեն փորձութիւնները, իմաստ չունի նկարագրել դէպքերի սոսկ արտաքին կողմը։ Բացի այդ, ողբերգութեան հերոսները այնտեղ ապրող մարդիկ են, եւ եթէ ձեր գրածի մէջ գոնէ խնդիրը լուծելու ուղիները յուշուած չլինեն, ուրեմն, իզո՛ւր են ձեր այդ ծանր փորձութիւնները... Խոզութի՛ւն է...

— Ի՞նչ...

— Այո՛, թւում է ինչ որ մի տեղ կեղտաջրի առուակն են մաքրում։ Կամ, թերեւս, քիմիական մի առանձնայատուկ փոխազդեցութիւն է տեղի ունենում միջանցքով ցողած ախտահանող նիւթերի եւ ձեր բերանից փչող սխտորի հոտի միջեւ...

— Ի՞նչ...

— Ոչինչ, ոչինչ, կ՚աղաչեմ, մի՛ վրդովուէք...

— Որքան էլ գրելիս լինեմ, տեսնում եմ, որ ինձնից գրող չի լինի...

— Սա նոյնպէս բոլորովին աւելորդ համեստութիւն է որ չի վայելում ձեզ։ Իմ կարծիքով կարիք չկայ գրողներին այնպէս նայել, ասես նրանք ինչ որ արտակարգ մարդիկ են։ Եթէ գրում ես, ուրեմն՝ գրող ես... Մի տարածուած կարծիք կայ, թէ՝ ովով, բայց այդ ուսուցիչները գրել սիրում են, միայն թէ ազատութիւն տուր նրանց...Պառճառը, երեւի, այն է, որ մասնագիտօրէն նրանք համեմատաբար մօտ են գրողներին...

— Խօսքը նոյն այդ ստեղծագործական ոգով կրթելու մասի՞ն է։ Եւ չնայած այն հանգամանքին, որ ինքներդ կաւիճի տո՞ւփ նոյնիսկ չէք կարող սարքել...

— Կաւիճի տո՞ւփ... Խոնարհաբար շնորհակալ եմ։ Մի՞թէ լոկ՝ այն, որ քո աչքերը բացում են ինքդ քեզ տեսնելու համար, արդէն իսկ հրաշալի մի ստեղծագործութիւն չէ... Եւ դրա շնորհիւ ինձ ստիպում են նոր ցաւեր պատճառող թարմ տպաւորութիւններ ունենալ... Բայց նաեւ՝ յույս... Չկրելով, անշուշտ, որեւէ պատասխանատուութիւն, թէ արդարանալո՞ւ է արդեօք այդ յոյսը...

— Եթէ ի սկզբանէ ոչ ոք չհաւատայ սեփական ուժերին...

— Հերիք, ինչքան գայթակղեցիր ինքդ քեզ... Ուսուցչին աններելի է նման արատը...

— Արա՞տ...

— Խօսքս գրող լինելու մասին է։ Գրող դառնալու ցանկութեան ամենասովորական մի եսասիրութիւն է. ձգտում ես տիկնիկավար դառնալ, որպէսզի դրանով իսկ ինքդ քեզ զատես միւս խամաճիկներից։ Նոյնը, յանուն ինչի կանայք շպարւում են...

— Արդեօք չափազանց խիստ չի՞ ասուած։

— Բայց եթէ դուք «գրող» բառը օգտագործում էք այդ իմաստով, ապա, թերեւս, յիրաւի, անհրաժեշտ է ինչ որ չափով տարբերութիւն դնել գրող լինելու եւ պարզապէս գրելու միջեւ։

— Թերեւս։ Եւ յատկապէս դրա համար էլ ուզում եմ գրող դառնալ։ Եթէ չկարողանամ, ապա չարժէ գրէլ։

... Ի դէպ, ինչպիսի՞ն է լինում այն երեխայի վիճակը, որին խոստացուածը չեն տուել։

17

Դրսից լսուեց թեւերը թափահարելու պէս մի ձայն։ Լամպարը վերցնելով, տղամարդը դուրս նետուեց։ Փոսի յատակին կոպիտ գործուածքով փաթաթած մի ծանրոց էր ընկած։ Առանց ձեռք տալու փաթեթին, նա բղաուեց։ Պատասխան չեղաւ։ Նա քանդեց փաթեթի թոկը։ Գործուածքի մէջ անյայտ պարունակութեամբ մի կապոց կար, մի իսկական պայթուցիկ, որին մօտեցուած էր հետաքրքրութիւն կոչուող խանձողը։ Կամքին հակառակ, նրա հոգու խորքում մի յոյս ծնուեց, թէ երեւի, փոսից դուրս գալու հարմարանք են իրեն ուղարկել... Գիւղի բնակիչները փոսն են նետել անհրաժեշտ ամէն բան, եւ իրենք շուտափոյթ հեռացել են։

Բայց եղածը սոսկ լրագրի թղթով փաթաթած կապոցն էր եւ փայտէ խցանով լիտրանոց մի շիշ։ Կապոցի մէջ «Սինսէյ» սիգարեթների երեք տուփ կար՝ իւրաքանչիւրի մէջ քսանական հատ։ Եւ ուրիշ ոչինչ... թէեւ չէր ուզում հաւատալ։ Նա դարձեալ բռնեց գործուածքի եզրն ու թափահարեց... Տոպրակից միայն աւազ թափուեց... Գոնէ մի երկտող պէտք է լինի, այնուհանդերձ, յոյսը չէր կտրում նա։ Բայց ոչ մի երկտող էլ չկար։ Իսկ շշի միջինը գարշելի օղի էր, որից բրինձի թթուած բլիթի հոտ էր գալիս։

Ինչի՞ համար են այս ամէնը... Գուցէ գործարքի առաջա՞րկ է... Ժամանակին նա լսել էր որ հնդկացիները ծխամորճ են փոխանակում ի նշան բարեկամութեան։ Օղին էլ ամենուրէք տօնակատարութեան խորհուրդ ունի։ Ուրեմն, կարելի է լիակատար հիմք ունենալով ենթադրել որ նրանք այս կերպ են արտահայտում համաձայնութեան գալու իրենց ցանկութիւնը։

Գիւղերի բնակիչները սովորաբար քաշւում են իրենց զգացմունքները բառերով արտայայտել։ Այս իմաստով նրանք չափազանց պարզամիտ են։

Բայց առայժմ մի կողմ դնենք համաձայնութեան գալու հարցը։ Եւ նախ անցնենք սիգարեթներին։ Ինչպե՞ս է մի շաբաթ շարունակ դիմացել առանց ծխելու։ Սովորական շարժումով տուփը բանալիս, նա զգաց թղթի հաճելի ողորկութիւնը։ Տակից հարուածելով, մի սիգարեթ հանեց։ Մատները, որոնց արանքը նա բռնել էր սիգարեթը, թէթեւակի դողում էին։ Լամպարից կպցնելով, նա անշտապ ու խորը ներս քաշեց ծուխը, եւ չորացած տերեւների բոյրը պարուրեց ամբողջ մարմինը։ Շրթունքները թմրել էին, աչքերի դիմաց թաւշէ մի ծանր վարագոյր էր կախուել։ Ասես ուժեղ մի հարուածից նրա գլուխը պտտուեց, եւ նա սկսեց դողալ։

Շիշը կրծքին ամուր սեղմած եւ դժուարութեամբ պահպանելով հաւասարակշռութիւնը, նա դանդաղ դէպի տուն քայլեց։ Ոտքերը չէին հնազանդում։ Ասես օղակի մէջ առած՝ գլուխը շարունակում էր պտտուել։ Նա ուզեց նայել կնոջ կողմը, բայց ոչ մի կերպ չկարողացաւ շրջել գլուխը։ Կնոջ դէմքը, որ նա տեսաւ աչքի ծայրով, զարմանալի փոքր թւաց։

— Նուերներ են...— նա շիշը բարձրացնելով, թափահարեց։— Շատ լաւ բան են մտածել, չէ՞... Շնորհակալ եմ նրանցից, որովհետեւ հիմա մենք կարող ենք վաղօրօք տօնել ամէն ինչ... Առանց խօսքի էլ հասկանալի է... Ես հէնց սկզբից էլ ամէն բան հասկացել էի։ Ինչ եղել է՝ եղել է... Հը՞... Գուցէ կ՚ընկերանա՞ք ինձ... Գոնէ մի բաժակ, հը՞...

Պատասխանի փոխարէն կինն ամուր գոցեց աչքերը։ Երեւի բարկանո՞ւմ է, որ կապերը չի քանդել։ Հիմա՛ր կին։ Եթէ գոնէ մի հարցի պատասխանէր ինչպէս հարկն է, ապա նա տեղնուտեղը կ՚արձակէր կապերը։ Բայց գուցէ կնոջ համար պարզապէս վիրաւորակա՞ն է։ Քանի որ չի կարողանում պահել այսքան դժուարութեամբ ծուղակը գցած տղամարդուն եւ ուրիշ ճար չունենալով, ստիպուած է ազատ արձակել նրան։ Ինչինչ հիմքեր թերեւս կան... Կինը հազիւ երեսուն տարեկան լինի, որբեւայրի է։ Տղամարդը նորից զգաց, թէ ինչպէս է սաստկանում առանց որեւէ պատճառի ծիծաղելու ցանկութիւնը։ Ի՜նչ էլ տարօրինակ ոտներ ունի։

— Ծխել ուզո՞ւմ էք։ Կրակը մօտ բերեմ։

— Չէ... Չեմ ուզում։ Առանց այն էլ կոկորդս չորանում է,— պատասխանեց նա, գլուխն օրորելով։

— Գուցէ ծարա՞ւ էք,— հարցրեց տղամարդը։

— Ոչի՛նչ... Ոչի՛նչ...

— Մի քաշուէք... Ձեզ այդպէս կապոտեցի ոչ թէ այն պատճառով որ մի առանձին չարութիւն ունեմ ձեր նկատմամբ... Դուք պէտք է հասկանաք որ այդ ամէնը անհրաժեշտ էին ռազմավարական տեսանկիւնից։ Եւ, ահաւասիկ, կարծես թէ զիջումներ են անում...

— Բոլոր այն փոսերի մէջ, որտեղ տղամարդիկ կան, շաբաթուայ ընթացքին մեկ անգամ օղի ու ծխախոտ են նետում։

— Ասում ես... Շաբաթը մեկ անգա՞մ...— Խոշոր ճանճը, որին թւում է, թէ թռչում է, իրականի մէջ, սակայն, գլխով շարունակ խփում է ապակուն... Գիտական անունը Muscina stabulans է։ Գրեթէ ոչինչ չզանազանող աչքեր ունի, որոնք առարկաները տեսնում են տրոհուած վիճակով... Նոյնիսկ շփոթմունքը թաքցնելու ջանք չգործադրելով, նա անհանգիստ հարցրեց...— Բայց ինչո՞ւ են այսքան նեղութիւն կրում մեզ համար։ Մի՞թէ աւելի հարմար չէ, որ մարդիկ իրենց ուզածը գնելու հնարաւորութիւն ունենան։

— Աշխատանքը ծանր է ու անսպառ... Ուրիշ բանի ժամանակ չի մնում։ Գիւղին էլ է շահաւէտ, որովհետեւ ծախսերի մի մասը Լիգան3 է իր վրայ առնում։

Եթէ այդպէս է, ուրեմն, այս ամէնը նշանակում է ոչ թէ համաձայնութիւն, այլ ընդհակառակը՝ յանձնուելու առաջարկութիւն... Չէ՛, գուցէ աւելի վատ։ Գուցէ ինքն արդէն դարձել է այն փոքրիկ անւակներից մէկը, որ շարժման մէջ է դնում առօրեայ կեանքը եւ որպէս այդպիսին գրանցուած է բոլոր ցուցակների մէջ։

— Հա՛... Որպէսզի վստահ լինեմ՝ ուզում եմ մի բան հարցնել։ Ես առաջի՞նն եմ այսպիսի պատմութեան մէջ ընկածը։

— Չէ՛, ի՞նչ առաջին... Բայց միեւնոյն է, բանող ձեռքերը չեն հերիքում... թէ՛ տնտեսութիւն ունեցողները եւ թէ՛ չքաւորները, բոլորը, ովքեր կարող են բանել, մէկը միւսի ետեւից փախչում են... Աղքատ գիւղ է։ Միայն աւազն է շատ։

— Ո՞նց թէ...— Նոյնիսկ նրա ձայնը աւազի գոյնին համապատասխան՝ պաշտպանական երանգ ստացաւ։— Բացի ինձնից ուրիշ մեկին է՞լ էք բռնել։

— Այո՛, անցեալ տարի աշնան սկիզբներին... Բացիկավաճառ էր։

— Բացիկավաճա՞ռ։

— Հա՛... Զբօսաշրջիկների համար բացիկներ տպող մի ընկերութեան գործակալ էր, որ հիւր էր եկել տեղի Միութեան ղեկավարին... Հրաշալի բնանկար է, ասում էր, մնում է միայն քաղաքի բնակիչներին հրապուրելու համար գովազդ անել։

— Հէնց նրան էլ բռնեցի՞ն։

— Ճիշտ մեր շարքի տներից մէկին բանող ձեռք էր հարկաւոր։

— Յետոյ՞։

— Կարծեմ, շատ կարճ ժամանակ անց մեռաւ... Չէ՛... Բանն այն է որ նա առհասարակ թուլակազմ էր։ Հակառակի պէս էլ սկսուեց թայֆունների շրջանը... Խեղճի գործը շատ էր...

— Իսկ ինչո՞ւ անմիջապէս չփախաւ։

Կինը չպատասխանեց։ Ամէն բան այնքան պարզ էր, որ պատասխանի կարիք չկար։ Չփախաւ, որովհետեւ փախչելու ճար չունէր... Ուրիշ էլ ի՞նչ պատճառ կարող է լինել։

— Իսկ նրանից բացի՞...

— Հա՛... Տարեսկզբին այս կողմերը մի ուսանող երեւաց։ Կարծեմ գիրք էր ծախում։

— Փերեզա՞կ էր։

— Բարալիկ գրքեր էին, հատը՝ տասը իեն... Ինչ որ մէկի դէմ գրուած գրքեր էին։

— Այդ ուսանողը հայրենադարձութեան շարժման մասնակից է եղել... Նրա՞ն էլ բռնեցիք։

— Նա երեւի հիմա էլ ապրում է, մեզնից որ հաշւես՝ երրորդ տանը։

— Պարանէ սանդուղքը այնտեղ է՞լ են դուրս քաշել։

— Երիտասարդութիւնը բնաւ չի ուզում մնալ մեր կողմերը։ Ի՞նչ կարող ես անել... Քաղաքում աւելի լաւ են վճարում, իսկ կինոներն ու ռեստորաններն էլ ամէն օր բաց են։

— Բայց անհնարին է, որ ոչ ոքի յաջողուած չլինի փախչել այստեղից։

— Ինչո՞ւ որ... Մի երիտասարդ տղայ կար, որի ընկերները խելքից հանեցին, ու նա քաղաք փախաւ... Ինչ որ մեկին դանակով ծակել էր... Նոյնիսկ թերթերում գրեցին... Բանտ նստեց, իսկ յետոյ գիւղ բերեցին... Երեւի հիմա էլ հանգիստ ապրում է ծնողների հետ։

— Այդ չեմ հարցնում... Խօսքս նրանց մասին է, որ այստեղից փախել ու չեն վերադարձել։

— Վաղուց էր... Յիշում եմ, ամբողջ ընտանիքով կարողացել էին փախչել... Տունը երկար ժամանակ դատարկ էր մնացել։ Ի հարկէ, շատ վտանգաւոր էր, բայց ի՞նչ կարող ես անել... Ճիշտ որ՝ վտանգաւոր էր... Եթէ այստեղ թէկուզ մի տուն քանդուի, նոյնն է, թէ յանկարծ ամբարտակը ճեղք տայ։

— Ուրիշ ոչ մի դէպք չի՞ եղել։

— Ոնց որ թէ՝ չէ։

— Այս ի՜նչ անհեթէթ բան է։— Նրա ջղերը լարուեցին, շնչելը դժուարացաւ։

Յանկարծ կինը երկտակուեց ճիշտ այն իշամեղուի պէս, որ ձու է դնում։

— Ի՞նչ եղաւ... Ցաւո՞ւմ է։

— Հա՛... Ցաւում է...

Տղամարդը բռնեց կնոջ անարիւն, ճերմակած ձեռքը։ Յետոյ մատները մտցրեց կապանքների տակ ու հպեց զարկերակին։

— Զգո՞ւմ էք... Զարկերակը լաւ է... Լուրջ բան չկայ... Հասկանում եմ, որ վատ բան եմ անում, բայց ուզում եմ որ գանգատուէք ինձնից... Գանգատուէք նրանց, ովքեր այս ամէնի միակ մեղաւորներն են։

— Ներեցէ՛ք, չէ՞ք քորի պարանոցս... Ականջիս ետեւը...

Անակնկալի եկած՝ նա չկարողացաւ մերժել։ Մաշկի ու աւազի չորացած կեղեւի միջեւ քրտինքի թանձր շերտ կար, որ հալած կարագի էր նման։ Զգացողութիւնն այնպիսին էր, որ կեղեւը ճեղքելով՝ եղունգներն ասես մխրճւում էին դեղձի մէջ։

— Ներեցէ՛ք... Բայց ճի՞շտ է, որ այստեղից դեռ ոչ ոք չի ազատուել։

Դռան ուրուագծերը յանկարծ վերածուեցին անգոյն ու աղօտ գծերի եւ անէացան։ Լուսինն էր։ Յետոյ՝ դժգոյն լոյսի պատառիկներ, որոնք նման էին մժեղի թեւիկներին։ Եւ որքան վարժւում էին աչքերը, այնքան աւազէ այս գաւի յատակը ստանում էր խոնաւ մի փայլ, որպիսին ունենում են հիւթեղ ու մատղաշ տերեւները։

— Ի՞նչ արած... Ուրեմն, առաջինը ես կը լինեմ...

18

Դժուար բան էր սպասելը, ժամանակը նման էր օձի եւ փռուած էր անթիւ ու անսահման օղակներով։ Առաջ գնալը հնարաւոր էր միայն գալարից գալար։ Եւ այդ գալարներից ամէն մէկի մէջ գտնուող տարատեսակ կասկածներից իւրաքանչիւրը թաքցրել էր իր սեփական զէնքը։ Առաջ գնալը դիւրին էր, եթէ վիճէիր այդ կասկածների հետ կամ արհամարհէիր դրանք եւ կամ պարզապէս զանց առնէիր։

Գիշերն անցաւ տառապալից սպասումի մէջ։ Լոյսը բացուեց։ Պատուհանից նրա վրայ սկսեց ծիծաղել առաւօտը՝ ճերմակաւուն խխունջի պէս սողալով ականջի ու քթի վրայով։

— Ներեցեք... Ջուր չէի՞ք տայ...

Այս ի՞նչ բան է... Երեւի ննջել է մի պահ։ Շապիկն ու տաբատի ծնկատեղերը խոնաւացել են։ Քրտինքին փակչած աւազը թէ գոյնով եւ թէ շոշափելով ասես կիսահում ցորէնի բլիթ լինէր։ Նա մոռացել էր ծածկել դէմքը, ուստի քիթն ու բերանը չորացել էին այնպէս, ինչպէս բրնձի դաշտը՝ ձմրանը։

— Ներեցէ՛ք... Խնդրում եմ... Մի քիչ ջո՜ւր...

Ոտքից մինչեւ գլուխ աւազով ծածկուած կինը ցնցւում էր դողէրոցքի մէջ ընկածի պէս։ Ասես հաղորդալարերով, նրա տառապանքները փոխանցուեցին նաեւ տղամարդուն։ Նա կաթսայիկից հանեց խեժաթաղանթն ու ագահաբար մօտեցրեց բերանին։ Մի քիչ ջուր քաշեց, որպէսզի ողողի բերանը, բայց մի անգամ, նոյնիսկ երկու անգամ ողողելը բաւական չէր։ Շարունակ աւազի գուղձ էր դուրս թքում։ Յետոյ ձեռ քաշեց դրանից եւ ջրի հետ միասին աւազն էլ կուլ տուեց։ Ասես քար կուլ տար։

Խմած ջուրը անմիջապէս արտաթորուեց որպէս քրտինք։ Բորբոքուած մաշկը՝ թիակներից մինչեւ ամբողջ մէջքը, անրակներից՝ ամբողջ կուրծքը, կողերից մինչեւ գոտկատեղը այնպէս էր ցաւում, ասես շերտշերտ պոկոտել էին։

Վերջապէս, ծարաւը յագեցաւ, եւ նա մեղաւոր տեսքով կաթսայիկը մօտեցրեց կնոջ բերանին։ Կինը ատամներով բռնեց եզրը եւ առանց բերանը ողողելու, աղաւնու պէս մնչալով, խմեց։ Երեք ումպով նա դատարկեց ջրամանը։ Ուռած կոպերի տակից տղամարդուն նայող նրա աչքերը, առաջին անգամ լինելով, լցուեցին անողորմ մի կշտամբանքով։ Դատարկուած կաթսայիկը այնքան էր թեթեւացել, որ ասես թղթից սարքուած լինէր։

Մէջքի տհաճ զգացողութիւնից ազատուելու համար, վրայից աւազը թափ տալով, տղամարդն իջաւ հողէ յատակին։ Գուցէ խոնաւ սրբիչով կնոջ դէմքը սրբի՞... Ի հարկէ, դա շատ աւելի խելամիտ բան կը լինի, քան այդպէս թողնել, որ խեղդուի քրտինքից։ Ընդունուած կարծիք է, որ քաղաքակրթուածութեան մակարդակը ուղիղ համեմատական է մաշկի մաքրութեանը։ Եթէ մարդը հոգի ունի, ապա այն անպայման գտնւում է մաշկի մէջ։ Բաւական է, որ մտածես ջրի մասին, եւ աղտոտ մաշկը ծածկւում տասնեակ հազարաւոր ծծակներով, որոնք պատրաստ են ներծծել ջուրը։ Սառոյցի պէս սառն ու թափանցիկ, եւ փափուկ՝ ինչպէս փետուրը. մի՞թէ հնարաւոր է աւելի լաւ պատսպարան պատկերացնել հոգու համար։ Եւս մէկ րոպէ... եւ ուր որ է ամբողջ մարմնով մեկ մաշկը կը փտի ու կը պլոկուի։

Տղամարդը նայեց ջրամանի մէջ եւ յանկարծ յուսահատ գոչեց.

— Դատարկ է... Ջուր չկայ...

Յետոյ ձեռքը մտցրեց ջրամանը։ Տակը նստած սեւ աւազը աղտոտեց միայն նրա մատների ծայրերը։ Ջրի կարօտ մաշկի տակ խլրտացին անթիւ անհամար վիրաւոր հազարոտնուկներ։

— Սրիկաներ... Մոռացել են ջուր բերել... Գուցէ յետոյ՞ են բերելու։

Նա շատ լաւ հասկանում էր, որ դրանով ուզում է հանգըստացնել ինք զինքը։ Ավտոմեքենան միշտ աշխատանքը աւարտում եւ գիւղ է վերադառնում լոյսը բացուելուն պէս։ Այդ սրիկաների մտադրութիւնը հասկանալի է, նրանք, երեւի, վճռել են ջուր չմատակարարել եւ իրեն հասցնել յուսահատ մոլեգնութեան։ Եւ նա յիշեց, որ այդ նոյն մարդիկ, շատ լաւ գիտենալով, թէ ի՛նչ վտանգաւոր բան է աւազէ զառիվարը տակից փորելը, նոյնիսկ հարկ չհամարեցին նախազգուշացնել։ Այդ մարդկանց մտքի ծայրով իսկ չի անցնում հոգալ նրա ապահովութեան մասին։ Նրանք, հաւանաբար, իրօք թոյլ չեն տայ իրենց գաղտնիքը այսքան խորութեամբ բացայայտած մարդուն ողջ֊ողջ դուրս գալ այստեղից, եւ եթէ արդէն կանգնել են այդպիսի ուղու վրայ, ապա մինչեւ վերջ այլեւս չեն շեղուի։

Տղամարդը կանգնեց դռան շէմին ու նայեց երկնքին։ Վաղ առաւօտեան արեգակի ճառագայթներով ողողուած կարմիր գոյնի մէջ անհնար էր նկատել փափլիկ ու ամօթխած ամպերը... Երկինքը անձրեւ չէր խոստանում։ Իւրաքանչիւր արտաշնչման հետ, թւում էր, մարմինը ջրի մի բաժին է կորցնում։

— Նրանք այդ ի՞նչ են որոշել։ Չլինի՞ ուզում են առանց ջրի ինձ սպանել։

Կինն առաջուայ պէս լուռ դողում էր։ Գուցէ այն պատճառով որ ամէն ինչ գիտէ՞ր... Այսինքն, լինելով յանցագործութեան մեղսակից՝ զո՞հ էր ձեւանում։ Տանջուի՛ր, ուրեմն... Քո այդ տառապանքը արդար հատուցում է միայն։

Բայց կնոջ տառապանքը որեւէ իմաստ չունի, եթէ այդ մասին տեղեակ չլինեն գիւղի ստահակները։ Աւելի՛ն, եթէ հարկ համարեն, ապա նրանք, շատ հնարաւոր է, չեն խուսափի նաեւ կնոջը զոհաբերել, թերեւս, հէնց այդ պատճառով է կինը ահաբեկուած։ Գազանը շատ ուշ է նկատել, որ միակ նեղլիկ անցքը, ուր մտել է ազատուելու յոյսով, իրականում վանդակի մուտքն է... Ձուկը շատ անգամներ քիթը զարնելուց յետոյ հասկացաւ որ ակվարիումի ապակին անյաղթահարելի խոչընդոտ է։ Արդէն երկրորդ անգամ, տղամարդը մնաց ձեռնունայն։ Եւ հիմա զէնքը նրանց ձեռքին է։

Բայց վախենալու հարկ չկայ... Նաւաբեկութեան ենթարկուածները զոհւում են ոչ այնքան սովից ու ծարաւից, որքան այն վախից, թէ ուտելիքն ու ջրի պաշարը չի հերիքելու։ Բաւական է միայն, որ մտքովդ անցնի, թէ տանուլ ես տալիս, որպէսզի նոյն այդ պահից սկսվի քո պարտութիւնը։ Քթի ծայրից քրտինքի մի կաթիլ ընկաւ։ Եթէ ուշադրութիւն դարձնես, թէ քանի խորանարդ սանտիմետր հեղուկ ես կորցրել, նշանակում է քո ոտքով կ՚ընկնես թշնամու լարած թակարդը։ Ինչո՞ւ անհանգստանալ, թէ որքան ժամանակ է պէտք, որպէսզի մեկ բաժակ ջուրը գոլորշիանայ։ Անհարկի յուզումները չեն կարող ստիպել, որ ժամանակը՝ այդ քնձռոտ եաբուն, արագացնի իր ընթացքը։

— Գուցէ կապերը քանդեմ, հը՞...

Շունչը պահելով, կինը անվստահ հնազանդեց։

— Թէ չէք ուզում՝ ինձ համար միեւնոյն է։ Թէ ուզում էք՝ կը քանդեմ... Բայց մի պայմանով... Առանց իմ թոյլտուութեան բահը չեք վերցնելու... Խոստանո՞ւմ էք...

— Շատ եմ խնդրում...— Կինը, որ համբերութեամբ, շնային մի զարմանալի տոկունութեամբ դիմացել էր մինչեւ հիմա, անսպասելի, ասես քամու հոսանքից շուռ տուած հովանոցի պէս, սկսեց աղիողորմ պաղատել։— Ինչ ուզէք՝ խոստանում եմ... Շատ եմ խնդրում։ Արձակէք ինձ։

Թոկը նրա մարմնին շառագոյն հետքեր էր թողել։ Վրայից դրանք ծածկուած էին սպիտակաւուն փառով։ Նոյն դիրքով, դէմքը դէպի վեր պառկած կինը ոտքի կոճերը քսում էր իրար։ Յետոյ մատներով տրորեց դաստակները։ Որպէսզի չհառաչի, նա սեղմել էր ատամները, իսկ դէմքը ծածկուած էր քրտինքով... Կինը դանդաղ շրջուեց եւ նախ ծնկների, ապա ձեռքերի վրայ ելնելով, դժուարութեամբ բարձրացրեց նաեւ գլուխը։ Թեթեւակի ճօճւելով, նա միառժամանակ մնաց այդ դիրքով։

Տղամարդը լուռ նստել էր յատակի բարձր մասի վրայ։ Նա թուքը հաւաքում եւ կուլ էր տալիս։ Մի քանի անգամ կուլ տալուց յետոյ թուքը դարձաւ սոսնձի պէս մածուցիկ եւ խցանուեց կոկորդի մէջ։ Նա քնել չէր ուզում, բայց հոգնածութիւնից գիտակցութեան մէջ ամէն ինչ այնպէս էր ծծուել ու տարածուել, ինչպէս թանաքի կաթիլը՝ խոնաւ թղթի վրայ։ Աչքերի առաջ յայտնւում ու անհետանում էին ինչ որ պղտոր օղակներ ու գծեր։ Ասես առեղծուածային պատկեր լինէր։ Ահաւասիկ կինը... Ահաւասիկ աւազը... Ահաւասիկ դատարկ ջրամանը... Ահաւասիկ թուք ծորացող անասունը... Ահաւասիկ արեւը... Եւ ահաւասիկ ինչ որ մի տեղ, թէ որտեղ, անշուշտ, նա չգիտէր, մթնոլորտային ցածր ճնշման շրջանը եւ դրանք բաժանող գծերը։ Բայց ո՞ր կողմից մօտենալ այդ բազմաթիւ անյայտներով հաւասարումին։

Կինը ոտքի ելաւ ու դանդաղ քայլեց դռան կողմ։

— Ո՞ւր ես գնում։

Գլուխն ազատելու համար նա ինչ որ բան քրթմնջաց, բայց տղամարդը ոչինչ չլսեց։ Յետոյ անմիջապէս հասկանալի դարձաւ, թէ ինչո՛ւ էր կինն այսքան ժամանակ վատ զգում իրեն։ Տախտակէ պատի միւս կողմից անմիջապէս լսուեց կնոջ միզելու ձայնը։ Եւ յանկարծ տղամարդուն ամէն բան թւաց զարհուրելու չափ անտեղի...

19

Յիրաւի. ժամանակը յանկարծ նժոյգի պէս չի սկսում քառատրոփ սուրալ։ Բայց եւ ձեռնասայլակի պէս էլ հազիւհազ քարշ չի գալիս։ Առաւօտեան շոգն աստիճանաբար հասաւ իր բարձրակէտին, եռացնելով աչքերը եւ ուղեղը, հալեցնելով փորոտիքը, վառելով թոքերը։

Գիշերային խոնաւութիւն ներծծած աւազը հիմա արդէն մթնոլորտի մէջ էր արտաշնչում որպէս գոլորշիացում... Եւ լոյսի բեկման շնորհիւ փայլատակում էր թաց կպրաշերտի պէս... Աւազը... Անխառն, 1/8 միլիմետրանոց, թաւայի մէջ տապակած ալիւրի պէս աւազը...

Ահաւասիկ, առաջին փլուզումը... Սովորական մի ձայն, առանց որի ոչ մի օր չի սկսւում։ Բայց տղամարդը կնոջ հետ ակամայ մի հայեացք փոխանակեց։ Մէկ օր միայն չեն փորել աւազը... Ինչպիսի՞ն կը լինեն հետեւանքները... Ի՞նչ է լինելու որ, մտածեց նա, բայց, այնուամենայնիւ, անհանգստացաւ։ Աչքերը խոնարհած կինը լուռ էր։ Ամբողջ իր կեցուածքով նա հասկացնում էր, թէ՝ ինչքան կ՚ուզես ինքդ անհանգստացիր... Ուրեմն, այդպէս, հա՞... Ուրեմն, թող գրողի ծոցը կորչի ամէն բան... Ոչինչ էլ չի հարցնի կնոջը։ Իսկ աւազի հոսքը որ աստիճանաբար բարակել, դարձել էր բարալիկ դերձան, նորից մեծացաւ՝ դառնալով օբի4 եւ մի քանի այսպէս կրկնուելով, վերջապէս դադարեց։

Ընդհանուր առմամբ որեւէ սարսափելի բան տեղի չունեցաւ։ Նա թեթեւացած հոգոց հանեց։ Յանկարծ այտը սկսեց զարկերակուել ու դաղուել։ Էժանագին օղին, որի մասին մինչ այդ նա ջանում էր չյիշել, սկսեց անյաղթահարելիօրէն հրապուրել, ասես խաւարի մէջ առկայծող ճրագ լինէր։ Ինչ էլ որ լինի, այնուհանդերձ, չի խանգարի կոկորդը մի քիչ թրջել։ Այլապէս ամբողջ արիւնը մարմնից կը գոլորշիանայ։ Նա հրաշալի գիտակցում էր, որ դրանով ապագայ տառապանքների սերմեր է ցանում, որ յետոյ պէտք է զղջայ, սակայն այլեւս չէր կարողանում հակադրուել ցանկութեանը։ Խցանը հանեց, շիշը մօտեցրեց բերանին ու սկսեց խմել։ Բայց լեզուն դեռեւս հաւատարիմ պահապան շուն էր մնում, որ անսպասելի ներխուժումից վախեցած, դեսուդեն ընկաւ։ Եւ շնչասպառ եղաւ։ Ասես թթուածնի առատութիւնից։ Մարդը չկարողացաւ յաղթահարել երրորդ կումն անելու գայթակղութիւնը։ Խմեց ինչ որ սոսկալի բանի կենացը...

Ստիպուած, պէտք է նաեւ կնոջն առաջարկէր։ Բայց կինը, ի հարկէ, կտրականապէս հրաժարուեց։ Եւ այնպիսի մի տեսքով, ասես առաջարկում էին թոյն խմել։ Ինչից եւ նա վախենում էր՝ ստամոքսի մէջ յայտնուած ալկոհոլը պինգ֊պոնգի գնդակի պէս տեղնուտեղը թռաւ դէպի գլուխն ու սկսեց իշամեղուիի պէս բզզալ ականջների մէջ։ Մաշկը կոշտանում էր, ինչպէս խոզի կաշին։ Արիւնը քայքայւում էր... Արիւնը գոլորշիանում էր...

— Պէտք է ինչ որ մի բան անել։ Երեւի դու էլ առանձնապէս լաւ չես զգում... Թոկերը կտրել եմ... Գոնէ մի բան արա...

— Լա՛ւ... Բայց չեմ կարող որեւէ մեկին խնդրել, որ գիւղից ջուր բերեն։

— Մի՞թէ անհնար բան է։

— Միայն աշխատանքը վերսկսելու դէպքում...

— Կատակո՞ւմ ես... Չէ՛, ասա՛ տեսնեմ... Մի՞թէ այդպիսի իրաւունք որեւէ մէկն ունի...

Կինը աչքերը հակեց եւ ամուր սեղմեց շրթունքները։ Հապա ի՞նչ կարող ես անել։ Դռան վերը երեւացող երկնքի պատառը երկնագոյնից դարձաւ պայծառ ճերմակաւուն, ինչպէս ծովային խեցու ներսի կողմը։ Ենթադրենք, պարտքի զգացումը մարդուս անձնագիրն է, բայց ինչո՞ւ պէտք է գրանցել տա այս տիպերի մօտ... Մարդկային կեանքը դեսուդեն ցրուած թղթի պատառիկներ չէ... Կեանքը խնամքով կարուած ու փակ մի նոթատետր է... Մէկ օրինակի համար լոկ առաջին էջն էլ միանգամայն բաւական է... Եւ կարիք չկայ պարտքը կատարել այն բոլոր էջերին, որոնք շարունակութիւն չեն ունենալու... Ոչ մի բանի ժամանակ չի հերիքի, եթէ ամէն անգամ, երբ մերձաւորներդ քաղցից մեռնում են, դու էլ քո անձնական մասնակցութիւնը բերես... Գրո՛ղը տանի, սոսկալի ծարաւ եմ... Իսկ քանի՜֊քանի՛սն են մեռնում ծարաւից։ Եթէ հարկ լինէր, որ նա թաղի բոլոր մեռեալներին, ապա քանի ձեռք էլ ունենար, միեւնոյն է՝ չէր բաւականացնի։

Սկսուեց մի նոր փլուզում։

Կինը ոտքի ելաւ ու վերցրեց պատի տակ դրուած աւելը։

— Չհամարձակուե՛ս գործ անել։ Կարծեմ, խոստացար...

— Չէ՛։ Միայն վերմակը...

— Վերմա՞կը։

— Եթէ դուք քնելու լինէք...

— Երբ ուզէմ քնել ամէն ինչ, որ պէտք է՝ ինքս կանեմ։

Երկրաշարժի պէս անսպասելի մի հարուած ցնցեց տունը։ Առաստաղից թափուող աւազը մի պահ ծխի պէս վարագուրեց աչքերը։ Ահա եւ աւազը չփորելու հետեւանքը։ Հոսքի տեղ չունենալով, գահաւիժում է դէպի տուն, որի սիւներն ու հեծանները դիմադրելով աղեկտուր ճռնչացին իրենց բոլոր հոդերով։ Բայց դռան կողմը անթարթ նայող կինը առանձին մի անհանգստութիւն չցուցաբերեց։ Երեւի այն պատճառով, որ ճնշումն առայժմ միայն հիմքի վրայ էր ընկնում։

— Սրիկաներ, ստորներ... Որքա՞ն կարելի է... Երեւի նրանց համար ոչինչ նշանակութիւն չունի։

Ո՜նց է խփում սիրտը... Վախեցած նապաստակի պէս պատրաստ է դուրս փախչել... Այլեւս չի կարող հանգիստ նստած մնալ իր բնի մէջ, պէտք է դուրս փախչի, պատսպարուի որտեղ էլ լինի՝ բերանի, ականջների կամ աղիների մէջ։ Թուքն աւելի մածուցիկ դարձաւ։ Բայց կոկորդը ոնց որ թէ այնքան էլ չոր չէր... Հաւանաբար, պատճառը օղուց մի քիչ հարբելն էր։ Բայց հէնց որ ալկոհոլը ցնդի, կոկորդը կրակի պէս կը սկսի վառուել։ Եւ այդ կրակը կը մոխրացնի նրան։

— Ուրախանո՜ւմ են իրենց արածի վրայ... Որովհետեւ մկան խելք էլ չունեն իրենց գլխի մէջ... Ի՞նչ կ՚անեն նրանք, եթէ յանկարծ սատկեմ այստեղ...

Կինը գլուխը բարձրացրեց, որպէսզի ինչ որ բան ասի։ Բայց նորից լռեց։ Երեւի մտածեց, թէ որեւէ բան ասելը անօգուտ է։ Եւ նրա այդ լռութիւնը ասես հաստատեց, թէ ամէն տեսակի խոսք ու զրոյցը աննպատակ բան է, թէ պատասխանը կարող է վատը լինել միայն։ Բարի՛... Եթէ վերջը միեւնոյնն է, հապա ինչո՞ւ չփորձել այն ամէնը, ինչ հնարաւոր է։

Տղամարդը շշից մի կում էլ արեց եւ, առոյգացած, դուրս վազեց տնից։ Աչքերին հալած արճճի մի շիթ խփեց։ Եւ նա ճօճուեց... Ոտնահետքերի մէջ անմիջապէս սկսուեց աւազապտոյտը։ Գիշերը հէնց այստեղ էր որ նետուեց կնոջ վրայ ու կապոտեց նրան... Հէնց այստեղ էլ, աւազի տակ, պէտք է մնացած լինի բահը... Փլուզումը կարծես դադարել էր, բայց ծովահայեաց զառիթափից շարունակում էր հոսել աւազը։ Մերթ ընդ մերթ, գուցէ եւ քամու հոսանքի տակ, այդ աւազը պոկւում էր պատից եւ պաստառի պէս ծածանւում էր օդի մէջ։ Հետեւելով, որ յանկարծ մի նոր հոսք չսկսուի, նա կօշիկի քթով տնտղեց աւազաշերտը։

Փլուզումը եղել էր քիչ առաջ, ուրեմն, երեւի պէտք էր աւելի խորը որոնել։ Բայց կօշիկի քիթը ոչ մի բանի դէմ չէր առնում։ Արեւի ուղիղ ճառագայթները անտանելի կիզում էին։ Բիբերը սեղմուել, դարձել էին կէտեր... Ստամոքսը դողդողում էր մեդուզայի պէս... Ճակատը մի սուր ցաւ էր պարուրել... Ոչ մի կաթիլ քրտինք չի կարելի կորցնել։ Արդէն հասել է վերջին սահմանին... Այո՛, բայց ո՞ւր է անհետացել իմ բահը... Յիշում եմ, ձեռքիս էր եւ ուզում էի օգտագործել որպէս զէնք... Հաւանաբար մնացել է աւազի տակ, այն կողմը... Նա ուշադիր զննեց փոսի յատակը եւ տեսաւ որ մի տեղ աւազը թումբ է տուել ճիշտ բահի ձեւով։

Տղամարդը ուզում էր թքել, բայց ժամանակին կարողացաւ զսպել իրեն։ Այն ամէնը, ինչ թէկուզ մի կաթիլ խոնաւութիւն էր պարունակում, պէտք է պահել մարմնի մէջ։ Ատամների ու շրթունքի արանքին նա փորձեց աւազն անջատել թքից, եւ ատամներին կպածը զգուշօրէն մաքրեց մատի ծայրով։

Սենեակի անկիւնին դեմքով դէպի պատը դարձած կինը ինչ որ բան էր անում կիմոնոյով։ Գուցէ գօտին էր թուլացրել եւ թափ էր տալիս ներսի կողմը նստած աւա՞զը։ Կոթի ճիշտ մէջտեղից բռնելով, տղամարդը բահը բարձրացրեց ուսին հաւասար։ Եւ հէնց դռան մօտից նշան բռնեց դրսի պատին...

Թիկունքից լսուեց կնոջ ճիչը։ Տղամարդը իր ամբողջ ծանրութեամբ վրայ եկաւ ու հարուածեց բահով։ Մետաղի սուր եզրը հեշտութեամբ մխրճուեց տախտակէ պատի մէջ։ Դիմադրութիւնը այնքան էր, որ կարելի էր կարծել ոչ թէ տախտակ է, այլ խմոր։ Շարունակ լուացուելով աւազաշերտով, պատը արտաքուստ բոլորովին նոր էր, բայց իրականին գրեթէ լրիւ փտել էր։

— Ի՞նչ էք անում։

— Ջարդում եմ, որ սանդուղք շինեմ։

Տեղը փոխելով, տղամարդը մի անգամ էլ փորձեց։ Արդիւնքը նոյնն էր։ Հաւանաբար, կինը իրաւացի էր, երբ ասում էր, թէ աւազը փտեցնում է փայտը։ Եթէ փտած է նոյնիսկ արեւհայեաց կողմը, ապա դժուար չէ պատկերացնել միւս կողմերի վիճակը։ Զարմանալին այն է, որ այս աւերակը դեռ կանգուն է մնում... Ու դեռ կաթուածահար եղածի պէս էլ թեքուած է մի կողքի... Գուցէ վերջին ժամանակներս, երբ տներն սկսեցին կառուցել թղթից ու խեժաթաղանթից, ստեղծել են նաեւ այնպիսի կառուցուածքներ, որոնք չգիտէս, թէ ինչպէս՝ կարողանում են պահել իրենց հաւասարակշռութիւնը։

— Ի՞նչ արած... Եթէ տախտակները անպէտք են, կը փորձենք հեծանները։

— Չի կարելի... Այդպիսի բան չանէք, խնդրում եմ...

— Ոչի՛նչ... Միեւնոյն է, աւազը շուտով տակով է անելու այս ամէնը։

Ուշադրութիւն չդարձնելով կնոջ աղերսանքին, նա թափ առաւ, որպէսզի բահով հարուածի այս անգամ արդէն հեծանին, բայց կինը ճչալով առաջ նետուեց ու կախուեց նրա թեւից։ Տղամարդը ազատեց արմունկն ու շրջուեց, ջանալով հեռու մղել իրեն կառչած կնոջը։ Երեւի ճիշտ չհենուելով, կնոջը մի կողմ հրելու փոխարէն, ինքը գայթեց ու տապալուեց գետնին։ Բայց եւ տեղնուտեղը ոտքի ցատկեց ու յարձակուեց կնոջ վրայ։ Իսկ կինը ամուր բռնել էր բահն ու բաց չէր թողնում... Այս ի՞նչ բան է... Կինը չի կարող ուժով խլել բահը... Նրանք մի քանի անգամ գլորուեցին հողէ հատակին, եւ այն կարճ պահին, երբ տղամարդուն թւաց, թէ արդէն յաղթել է ու թիակներին է պառկեցրել նրան, կինը բահը որպէս վահան օգտագործելով, իր վրայից վար գլորեց տղամարդուն։ Ի՞նչ կարող ես անել... Երեւի պատճառն այն էր, որ օղի էր խմել... Այլեւս հաշւի չառնելով, որ հակառակորդը կին է, տղամարդը որքան ուժ ունէր՝ ծնկով խփեց կնոջ որովայնին։

Կինը ճչաց ու անմիջապէս թուլացաւ։ Րոպէ չկորցնելով, տղամարդը ցատկեց նրա վրայ ու սեղմեց։ Կնոջ կուրծքը բացուեց եւ տղամարդու ձեռքերը սահեցին նրա քրտնած ու մերկ մարմնով։

Յանկարծ երկուսն էլ նուաղեցին ճիշտ այնպէս, ինչպէս լինում է կինոյում, երբ խափանւում է ցուցադրող սարքը։ Եւս մեկ րոպէ... եւ բահի համար սկսուած ծեծկռտոցն ու քաշքշուկը կարող էր վերափոխուել բոլորովին ուրիշ բանի։ Բայց կինը յանկարծ խռպոտ ձայնով ասաց.

— Քաղաքի կանայք բոլորն էլ գեղեցիկ են, ճի՞շտ է...

— Քաղաքի կանա՞յք...— Նա յանկարծ շփոթուեց... Եւ մարեց... Վտանգը կարծես անցել էր... Նա չէր պատկերացնում, որ այստեղ, այս աւազուտի վրայ էլ կարող է մելոդրամա խաղարկուել։ Բայց երեւի չկայ մի այնպիսի կին, որ նոյնիսկ ոտքերն իրարից հեռացնելով, չմտածի, թէ տղամարդու կողմից ըստ արժանւոյն կը գնահատուի մելոդրամա խաղալու դէպքում միայն։ Այդ յուզիչ ու միամիտ պատրանքն է, որ կնոջը դարձնում է միակողմանի հոգեւոր բռնութեան զոհ... Կնոջ միամտութիւնը տղամարդուն դարձնում է նրա թշնամին։

20

Կոշտ, ասես օսլայեած դէմք... Մրրիկի արագութեամբ դուրս պոկուող շնչառութիւն... Այրած շաքարի համ ունեցող թուք... Եռանդի սոսկալի ծախս... Իսկ որպէս քրտինք՝ արտահոսեց առնուազն մեկ բաժակ խոնաւութիւն։ Կինը, գլուխը հակած, դանդաղ ոտքի ելաւ։ Աւազով ծածկուած նրա դէմքը տղամարդու աչքերի դիմաց էր։ Յանկարծ քիթը մաքրեց մատներով ու աւազին քսելով, սրբեց... Յետոյ, երբ կռացաւ, վարտիքը ցած սահեց։

Ջղագրգիռ տղամարդը հայեացքը փախցրեց։ Թէեւ «ջղագրգիռ» ասելը այնքան էլ ճիշտ չի լինի։ Լեզուի վրայ մնացել էր տարօրինակ մի զգացողութիւն. ոչ թէ ծարաւի, այլ ուրիշ զգացողութիւն...

Աղօտ կերպով նա զգում էր, որ սեռական հակումների երկու տեսակ գոյութիւն ունի։ Օրինակ, «Մոբիուսի ժապաւէնի» նման մարդիկ աղջկան սիրաշահելիս սկսում են սննդի ու համի մասին դասախօսութեամբ։ Եթէ վերցնենք քաղցած մարդուն, դատում են նրանք, ապա այդ քաղցած մարդու համար գոյութիւն ունի ուտելիքը՝ ընդհանրապէս, եւ ամէն ինչ նոյն համն ունի՝ թէ՛ Կոբէի տաւարի միսը եւ թէ Հիրոշիմայի ոստրէները... Բայց կշտանալուն պէս նա սկսում է համը տարբերել։ Նոյնն է նաեւ սեռական հակումների պարագային։ Գոյութիւն ունի ընդհանրապէս սեռական հակում, եւ յետոյ միայն սկսւում է մասնաւորեցուա՛ծ սեռական հակումը... Սեքսը նոյնպէս չի կարելի դիտարկել ընդհանուր առմամբ։ Ամէն ինչ կախում ունի տեղից ու ժամանակից։ Երբեմն անհրաժեշտ են վիտամիններ, առանձին դէպքերում էլ՝ բրնձով օձաձուկ։ Սա մի կատարեալ, խորապէս կշռադատուած տեսութիւն էր, բայց որքան էլ ցաւալի է, այնուհանդերձ, առայժմ չի եղել մի աղջիկ, որ այդ տեսութեան համաձայն սեռական հակումը ընդհանուր առմամբ կամ մասնաւորապէս փորձելու համար առաջարկած լինի ինք զինքը։ Եւ դա միանգամայն բնական է։ Ո՛չ տղամարդուն եւ ո՛չ էլ կնոջը անհնար է հրապուրել ու խանդաւառել միայն ու միայն տեսութեան օգնութեամբ։ Ի դէպ այդ հիմար ու պարզամիտ «Մոբիուսն» էլ թէեւ ամէն ինչ հասկանում էր, եւ սոսկ այն պատճառով, որ զզուելի էր հոգեւոր բռնութիւնը, շարունակում էր սեղմել դատարկ տների դռների զանգերը։

Ինքը տղամարդն էլ, անշուշտ, այնքան վիպապաշտ չէր, որպէսզի երազէր սեռական մաքուր հարաբերութիւններ։ Դրանք հնարաւոր են այն ժամանակ միայն, երբ արդէն մի ոտքդ գերեզմանում է։ Արդէն չորացող բամբուկը շտապում է պտղաբերել... Մեծ տեղաշարժերի ժամանակ քաղցից սատկող մկները սկսում են մոլեգնօրէն զուգաւորուել։ Թոքախտաւորները առանց բացառութեան տառապում են արտակարգ մի դիւրագրգռութեամբ... Աշտարակի մէջ ապրող թագաւորը կամ տիրակալը, որ ընդունակ է սանդուղքով միայն վար իջնել, ամբողջ էութեամբ նուիրւում է հարեմ պահելուն...

Բայց, բարեբախտաբար, մարդը ոչ միշտ է որ գտնւում է մահուան սպառնալիքի տակ։ Մարդը, որ ձմրան նկատմամբ վախ ունենալու անհրաժեշտութիւնը չունի, կարող է իրեն ազատագրել նաեւ սիրոյ եղանակային փուլերից։ Բայց երբ պայքարն աւարտւում է, զէնքերը դառնում են աւելորդ ծանրութիւն։ Ժամանել է նա, ում կարգուկանոն են անուանում, եւ բնոյթի փոխարէն մարդուն տուել է ժանիքների, ճանկերի եւ սեռի նկատմամբ հսկողութեան իրաւունք։ Եւ սեռական հարաբերութիւններն էլ նմանել են քաղաքամերձ գնացքների ժամանակաւոր տոմսակների. ամէն անգամ օգտագործելիս՝ անհրաժեշտ է դակել։ Ընդ որում պէտք է նաեւ համոզուած լինել, թէ տոմսակը կեղծ չէ։ Ու այդ ստուգումը ճշգրտօրէն համապատասխանում է հաստատուած կարգուկանոնի ամբողջ ծաւալին։ Աներեւակայելիօրէն ծանր է ու հոգսաշատ։ Հարկաւոր են բազմաթիւ փաստաթղթեր՝ պայմանագրեր, լիցենզիաներ, անձը հաստատող վկայականներ, անցագիր, կոչում ունենալը հաստատող վկայական, գրանցման փաստաթուղթ, պարգեւատրումների փաստաթղթեր, մուրհակներ, պարտաւորագրեր, ապահովագրական վկայականներ, եկամուտների յայտարարութիւններ, անդորրագրեր եւ նոյնիսկ՝ տոհմագրութիւն. ընդհանրապէս, անհրաժեշտ է գործառութեան մէջ դնել բոլոր այն թղթերը, որոնք հնարաւոր կը լինի յիշել։

Այդ իսկ պատճառով էլ սեռական հարաբերութիւնները ալիւրաճիճուի պէս թաղւում են փաստաթղթերի կոյտերի տակ։ Եւ գուցէ ասէինք՝ ոչինչ, եթէ միայն հարցն այդքանով էլ սահմանափակվեր։ Բայց գուցէ փաստաթղթերը անհրաժեշտ են նաեւ հետագայի՞ն... Չէի՞ն մոռացուել արդեօք ինչ որ բաներ... Թէ՛ տղամարդուն եւ թէ՛ կնոջը կրծում են այն մռայլ կասկածները, որ հակառակ կողմը բաւարար նախանձախնդրութեամբ չի հաւաքել այդ փաստաթղթերը... Եւ, ուրեմն, ազնւութիւնը դրսեւորելու նպատակով, նրանք յօրինում են նորանոր փաստաթղթեր... Եւ ոչ ոք չգիտէ, թէ որտեղ է վերջին փաստաթուղթը... Այդ փաստաթղթերը վերջ չունեն...

(Այն միւս կինը ինձ մեղադրում էր աւելորդ բծախնդրութեան մէջ։ Բայց ես բծախնդիր մարդ չեմ, այստեղ որեւէ կասկած չկայ)։

— Մի՞թէ այդպիսին չեն սիրոյ պարտականութիւնները։

— Երբէ՛ք... Սէրը այն է, ինչ մնում է, երբ բացառման մեթոդով մի կողմ ես նետում արգելքները։ Եթէ չհաւատանք դրան, նշանակում է պէտք չէ հաւատանք ուրիշ ոչ մի բանի։

Ի հարկէ, խելամիտ չէր լինի, եթէ հասնէինք վատ ճաշակի բաներ հանդուրժելուն, սեռի հետ կապուած ամէն ինչին պիտակներ փակցնելով, ասես դրանք նուէրներ լինեն... Ամէն առաւօտ մենք խնամքով կ՚արդուկենք սէրը... Մի քիչ գործածելուց յետոյ, անշուշտ, հնանում է։ Բայց երբ արդուկում ես ճմրթուածը, ապա դարձեալ նորի տեսք է ստանում։ Ու հէնց որ դառնում է նոր, անմիջապէս սկսում է հնանալ... Մի՞թէ որեւէ մէկը պարտաւոր է լսել այսքան անպարկեշտ բաներ։

Ի հարկէ, եթէ կարգուկանոնը կեանքը կարգաւորէր այնքանով, որքանով նրան զօրաւիգ է, ապա զիջումներ անելը դեռ կարող էր իմաստ ունենալ։ Բայց ինչպիսի՞ն է իրականութիւնը... Մահուան փշերը թափւում են երկնքից։ Ասենք, երկրի վրայ էլ մահուան տեսակները թիւ ու համրանք չունեն, նոյնը աղօտ կերպով սկսում է նկատուել սեռական կեանքի մէջ։ Ասես ձեռքինդ կեղծ մուրհակ լինի։ Ու երբ մէկը չի գոհանում, հէնց այդ ժամանակ էլ սկսում է ժամանակաւոր տոմսակի զեղծարարութիւնը։ Ի՞նչ արած, սա գործնական մօտեցում է։ Կամ էլ, որպէս անխուսափելի չարիք, ընդունւում է հոգեւոր բռնութեան անհրաժեշտութիւնը։ Առանց դրա գրեթէ ոչ մի ամուսնութիւն հնարաւոր չէր լինի։ Գրեթէ նոյն կերպ են վարւում բոլոր նրանք, ովքեր ազատ սէր են քարոզում։ Այդ մարդիկ սոսկ պատշաճ մի պատրուակով մինչեւ վերջին սահմանագիծ բարելաւում ու խելամիտ են դարձնում փոխադարձ բռնութիւնը։ Եթէ այս հանգամանքը ընդունենք յաւուր պատշաճի, ապա, ըստ երեւոյթին, դրա մէջ եւս կարելի է գտնել որոշակի հաճոյք։ Բայց վատ քաշած վարագոյրների մասին անդադար անհանգստութեամբ ուղեկցուող ազատութիւնը հասցնում է սոսկ հոգեկան խանգարումի։

Թւում էր, թէ կինը նրբօրէն է զգում այն գրգիռները, որ պարուրել էին տղամարդուն։ Եւ վարտիքը պահող քուղը կապելու իր միտքը կարծես փոխեց։ Քանդուած քուղի ծայրը կախուել էր նրա մատների արանքից։ Ճագարային իր աչքերով նա տղամարդուն էր նայում։ Աչքերը նման էին ճագարի աչքերի ո՛չ միայն կարմրած կոպերի պատճառով։ Տղամարդը նրան պատասխանեց մի հայեացքով, որի մէջ ժամանակը քարացել էր։ Կնոջ շուրջ տարածուել էր մի սուր հոտ։ Այդպիսի հոտ է գալիս այն ժամանակ, երբ ջլուտ միս են խաշում։

Առաջուա պէս քուղը մատների արանքին, նա անցաւ տղամարդու մօտով, բարձրացաւ սենեակ եւ կռացաւ, որպէսզի վարտիքը հանի։ Եւ այնքա՜ն անկաշկանդ, այնքա՛ն բնական, որ ասես ուղղակի շարունակում էր անել այն, ինչը սկսել էր աւելի առաջ։ Բայց չէ՞ որ նա իսկական կին է, անցաւ տղամարդու մտքով։ Եւ տղամարդը սիրտ արեց... Ապո՛ւշ, եթէ մի քիչ էլ դանղաղես՝ ամէն բան կը կորչի գրողի ծոցը։ Տղամարդը արագ֊արագ քանդեց գօտին։

Դեռեւս երէկ տղամարդը երեւի կը մտածեր, թէ սա մի հերթական ներկայացում է, որ սարքում է կինը... Ինչպէս այտի փոսիկը եւ ամօթխած այն ծիծաղը... Բայց գուցէ հէնց այդպե՞ս է... Տղամարդը, սակայն, չէր ուզում այդ կերպ մտածել։ Կնոջը որպէս առեւտուր անելու ապրանք գործածելու ժամանակն արդէն անցել էր... Հիմա ամէն ինչ կարող է վճռել միայն ուժը... Նա բոլոր հիմքերն ունէր մտածելու, որ առեւտրից անհրաժեշտ է հրաժարուել, որ իրենց հարաբերութիւնները հիմնուելու են փոխադարձ վստահութեան վրայ։

Մի ծունկը ծալած՝ նստելով, կինը ոլորած սրբիչով մաքրեց պարանոցի աւազը։ Բոլորովին անսպասելի մի նոր աւազահոսք սկսուեց։ Ամբողջ տունը ցնցուեց ու ճռճռաց։ Շատ ցաւալի խոչընդոտ էր... Նոյն ակնթարթին կնոջ գլուխը ծածկուեց ճերմակ փոշիով։ Աւազը օդում լողում էր մառախուղի պէս։ Ուսերն ու ձեռքերը նոյնպէս ծածկուեցին աւազի նուրբ շերտով։ Իրար գրկած, նրանք սպասում էին, թէ փլուզումը երբ է ընդհատուելու...

Մարմնին կպած աւազը ներծծւում էր քրտինքով, իսկ վերեւից շարունակում էր թափուել ու թափուել... Կնոջ ուսերը դողում էին, տղամարդը նոյնպէս տաքացել էր, ուր որ է պէտք է եռ գար... Այնուհանդերձ, անհասկանալի է, թէ նրան ինչու են այդպէս սաստիկ գրաւում կնոջ ազդրերը... Այնքան են գրաւում, որ նա պատրաստ է իր միջից դուրս քաշել նեարդը նեարդի հետեւից եւ փաթաթել կնոջ ազդրերին։ Դա նման էր գիշատիչի ագահութեան... Տղամարդու ամբողջ էութիւնը լեցուն էր ուժով, ասես լարած զսպանակ լինէր... Այն միւս կնոջ նկատմամբ նա երբէք նման զգացում չէր ունեցել։

Փլուզումը դադարեց։ Տղամարդը ասես հէնց դրան էր սպասում, եւ կնոջն օգնեց, որպէսզի նա սրբի վրայի աւազը։ Կինը խռպոտած ծիծաղում էր։ Նրա ծծերից դէպի թեւատակերն ու այնտեղից էլ դէպի ազդրերը շարժուելով, տղամարդու ձեռքերը դառնում էին աւելի ու աւելի համառ։ Կնոջ մատները ամբողջ ուժով մխրճուեցին նրա պարանոցը։ Կինը մերթ ընդ մերթ ծղրտում էր։

Երբ նա վերջացրեց, այս անգամ էլ կինը սկսեց աւազը մաքրել տղամարդու վրայից։ Կնոջ մազերի հետ խաղալով, նա աչքերը գոց սպասում էր։ Մազերը խիտ էին ու կոշտ։

Ջղակծկում... Կրկնւում է նոյն բանը... Կրկնւում է ամէն անգամ, երբ երազանքներին տրուած, զբաղուած է, սակայն, մեկ այլ բանով՝ ուտում է, քայլում է, քնում է, զկրտում է, բղաւում է։ Մխրճւում է կնոջ ազդրերի արանքը։

21

Հաւանաբար, շատ կարճ էր նա ննջել, եւ այն էլ անհանգիստ գալարուելով քրտինքի ու կծուահամ ձկան իւղ յիշեցնող լորձունքի մէջ։ Նա երազ էր տեսել։ Երազի մէջ տեսել էր փշրուած գաւաթ, քայքայուած յատակով մի երկար միջանցք, կղկղանքով լեցուն հախճապակէ միզանօթ, լոգարան, որտեղից շարունակ լսւում էր հոսող ջրի ձայնը, բայց թէ որտեղ է՝ չէր կարողանում գտնել։ Ջրամանը ձեռքին մի տղամարդ էր վազում։ Նա մի կում ջուր խնդրեց, բայց մարդը չարացած նայեց ու մորեխի պէս ցատկոտելով հեռացաւ։

Տղամարդն արթնացաւ։ Կպչուն ու տաք մի բան այրում էր նրա լեզուն։ Ծարաւը հիմա տանջում էր կրկնակի սաստկութեամբ։ Ջո՜ւր... Զուլալ ջո՜ւր... Բաժակի տակից դէպի վեր ելնող օդի արծաթաւուն պղպջակներ... Իսկ ինքը լքուած ու կիսաւեր տան մէջ ջրմուղի խողովակ է, փոշեծածկ, սարդոստայնով պարուրուած, ցամաք նետած ձկան պէս շնչահեղձ լինող մի խողովակ...

Ոտքի ելաւ։ Ձեռքերն ու ոտքերը ծանրացել էին ջրով լիքը ռետինէ բարձերի պէս... Վերցրեց հողէ յատակին ընկած կաթսայիկն ու, գլուխը ետ գցելով, մօտեցրեց բերանին։ Մի երեսուն վայրկեան յետոյ լեզուի ծայրին երկու֊երեք կաթիլ ընկաւ։ Բայց լեզուն ծծան թղթի պէս տեղնուտեղը ներծծեց այդ կաթիլները։ Իսկ նոյն այդ կաթիլներին սպասող կոկորդը ջղաձգօրէն սեղմուեց՝ ապարդիւն ջանք թափելով կուլ տալու համար։

Ջուր գտնելու նպատակով տղամարդը լուացարանի մօտ տակնուվրայ արեց այն ամէնը, ինչ ընկաւ ձեռքը։ Քիմիական բոլոր միացութիւնների մէջ ջուրն ամէնից պարզն է։ Անհնար է ջուր չգտնել, ինչպէս որ անհնար է սեղանի գզրոցի մէջ չգտնել տասը իենանոց գոնէ մի մետաղադրամ։ Ըհը՛... Ջրի հոտ առաւ։ Յիրաւի՛, ջրի հոտ է... Տղամարդը տակառի տակից արագ֊արագ քերեց խոնաւ աւազն ու լցրեց բերանը։ Որձկա՛ց։ Ու կռացաւ, որովհետեւ ստամոքսը սկսեց կծկուել։ Սկսեց մաղձ փսխել, աչքերից արցունք հոսեց։

Գլխացաւը կապարե թերթի պէս ճնշում էր աչքերը... Ֆիզիկական ցաւը, վերջին հաշւով, միայն կրճատեց դէպի վախճան տանող ուղին։ Տղամարդը, յանկարծ չորեքթաթ անելով, սկսեց շան նման քանդել հողէ յատակի աւազը։ Փորելով մինչեւ արմունկները, տեսաւ, որ աւազը դարձել է մուգ ու խոնաւ։ Գլուխը մտցնելով այդ փոսը, շիկացած ճակատը հպելով յատակին, նա խորը ներշնչեց աւազի հոտը։ Եթէ ինչպէս հարկն է շնչի, ապա ստամոքսի մէջ թթուածինն ու ջրածինը անպայման կը միանան իրար։

— Գրո՛ղը տանի, ձեռքերս ցեխոտել են։— Նա եղունգներով քերեց ափին փակչած աւազը, յետոյ դարձաւ կնոջ կողմը։— Ի՞նչ ենք անելու։ Ուրիշ տեղ ջուր չկա՞յ...

Կծկուելով ու կիմոնոն քաշելով ոտքերին, կինը շշնջաց.

— Չէ՛... Չկայ...

— Չկա՞յ... Ի՞նչ է, այդ «չկայ»ի հետ էլ ուզում ես մնա՞լ... Քիչ յետոյ այստեղ մարդ շունչը կը փչի... Շա՛ն քած... Որտեղից ուզում ես ջուր ճարիր։ Խնդրում եմ... Լսո՞ւմ ես։ Առայժմ ես ասում եմ՝ «Խնդրում եմ»։

— Հէնց որ սկսենք աշխատել, անմիջապէս...

— Լաւ, յանձնւում եմ... Ուրիշ ճար չունեմ... Յանձնւում եմ։ Չեմ ուզում դառնալ ապխտած ձուկ... Ինչո՞ւ իզուր շունչս փչեմ։ Ի վերջոյ, իսկականից չէ՝ որ յանձնւում եմ։ Ջուր ստանալու համար կարելի է նաեւ կապիկի պէս պար գալ. թող նայեն ու զուարճանան։ Ազնի՛ւ խօսք, յանձնւում եմ... Բայց չեմ սպասի այնքան, մինչեւ իրենց ուզած ժամանակ ջուրը բերեն... Խոնարհաբար շնորհակալ եմ... Նախ, այսպէս, ցամաքած վիճակով աշխատել չենք կարող, ճի՞շտ է։ Ոնց կ՚ուզես՝ հետները կապուիր... Չի կարող պատահել, որ քո կոկորդն էլ չորացած չլինի...

— Հէնց որ սկսենք աշխատել, նրանք կ՚իմանան... Հրշէջային աշտարակից մէկնումէկը միշտ հետեւում է հեռադիտակով։

— Հրշէջային աշտարակի՞ց...

Ոչ թէ երկաթէ դարպասները, ոչ թէ խուլ պարիսպները, այլ դռան վրայի փոքրիկ աչքն է ամէնից շատ ստիպում մարդուն զգալ, թէ ինքը բանտի մէջ է։ Տղամարդը, կծկուելով, մտովի զննեց շրջապատը։ Հորիզոնի վրայ միայն երկինքն է ու աւազը... Եւ ուրիշ ոչինչ... Ոչ մի հրշէջային աշտարակ էլ չկայ այնտեղ։ Եւ եթէ այստեղից չի երեւում, ապա հազիւ թէ այնտեղից կարողանան մեզ տեսնել։

— Եթէ զառիթափի միւս կողմից նայէք, ապա ամէն ինչ տեղնուտեղը կը հասկանա՛ք...

Տղամարդը կռացաւ ու վերցրեց բահը։ Հիմա սեփական արժանապատւութեան մասին մտածելը նոյնն է, թէ փորձէս խնամքով արդուկել ցեխի մէջ ընկած շապիկդ։ Նա այնպէս նետուեց դուրս, ասես ընկել էին հետեւից։

Աւազն այրւում էր կրակին դրած դատարկ թաւայի պէս։ Շոգից շնչառութիւնը բռնուել էր։ Օդից օճառի հոտ էր փչում։ Բայց պէտք էր գնալ առաջ։ Միայն այդպէս է հնարաւոր մօտենալ ջրին։ Երբ կանգնեց ծովի կողմը նայող զառիթափի ստորոտին ու նայեց վեր, ապա, իսկապէս, նշմարեց ճկոյթի ծայրի չափ թւացող աշտարակը։ Իսկ վերը գտնուող պստլիկ ցցուածքը հաւանաբար հսկիչն է։ Երեւի արդէն նկատեց։ Ո՛վ իմանայ, գուցէ հէնց այս պահին էր անհամբեր սպասում։

Տղամարդը դարձաւ մուգ ցցուածքի կողմն ու բահը բարձրացնելով՝ թափահարեց։ Ջանում էր այնպիսի անկեան տակ պահել, որպէսզի հսկիչը նկատէր հղկուած մետաղի փայլը... Աչքերը տաք սնդիկով են լցւում... Ինչո՞վ է զբաղուած կինը... Կարող էր օգնութեան գալ...

Յանկարծ խոնաւ թաշկինակի պէս մի ստուեր ընկաւ. դեղնած տերեւի չափ ամպն էր, որ քամին հալածում էր դէպի երկնքի մի անկիւն։ Գրո՛ղը տանի, եթէ անձրեւ գար, ապա այս ամէնը անելու ոչ մի անհրաժեշտութիւն չէր լինի... Է՛հ, առաջ կը ձգէր երկու ձեռքերը, եւ ափը կը լցուեր ջրով... Պատուհանի ապակիներից կը հոսէին ջրի շիթերը... Ջրհորդանից դուրս կը ցայտէր ջուրը... Ջրի ցայտեր... Կպրաշերտի վրայ մշուշուող ջրի ցայտեր...

Ասես երազի մէջ (կամ գուցէ մարմնաւորուեցին տեսիլքները) նրա շուրջ յանկարծ աղմուկ ու շարժում սկսուեց։ Ու երբ սթափուեց, տէսաւ որ կանգնած է աւազէ հոսքի կենտրոնին։ Նա վազեց տան ծածկի տակ եւ սեղմուեց պատին։ Ոսկորները կակղել էին, ասես պահածոյ ձկան ոսկորներ լինէին։ Ծարաւը արդէն զարկերակւում էր քունքերին։ Եւ այդ ծարաւի փոքրիկ բեկորները մուգ բծերի պէս ցրւում էին նրա գիտակցութեան մակերեւոյթին։ Առաջ ցցելով ծնոտը եւ ձեռքերը փորին սեղմած՝ նա մարտնչում էր փսխուկի դէմ։

Լսուեց կնոջ ձայնը։ Զառիթափի կողմը դարձած, նա ինչ որ բան էր գոչում։ Տղամարդը դժուարութեամբ բարձրացրեց ծանրացած կոպերը եւ նայեց կնոջ կողմը։ Նոյն այն ծերունին, որ նրան այստէղ էր ուղեկցել, հիմա զգուշօրէն դոյլով ջուր էր իջեցնում։ Ջո՜ւր... Վերջապէս, ջուր բերեցին... Դոյլը մի փոքր թեքուեց, եւ աւազէ լանջին յայտնուեց խոնաւ մի բիծ։ Իսկակա՜ն, ամենաիսկական ջո՜ւր է... Տղամարդը ճիչով նետուեց դէպի դոյլը։

Երբ թոկից կապուած դոյլը իջաւ այնքան, որ արդէն հնարաւոր էր հասնել, նա կնոջը մի կողմ հրեց ու, ոտքերը լայն դրած, երկու ձեռքով զգուշօրէն ամուր բռնեց։ Յետոյ քանդեց թոկը եւ առանց այլեւս համբերելու, դէմքը խոթեց դոյլի մէջ ու ամբողջ մարմնով դարձաւ պոմպ։ Քիչ անց գլուխը բարձրացրեց, շունչ առաւ, յետոյ նորից վրայ պրծաւ դոյլին։ Երբ երրորդ անգամ կտրուեց դոյլից, նրա քթից ու բերանից ջուր էր հոսում։ Շունչը կտրւում էր։ Յետոյ ծնկները ծալուեցին ու աչքերը փակուեցին։ Հիմա կնոջ հերթն էր։ Եւ կինը նրանից ետ չմնաց։ Այնպիսի ձայներ հանելով, ասես մարմինը ռետինէ մխոց լինէր, մի ակնթարթի ընթացքին նա խմեց դոյլի կէսը։

Յետոյ դոյլը վերցնելով՝ կինը տուն գնաց, իսկ ծերունին հաւաքեց թոկը։ Բայց տղամարդը կառչեց թոկի ծայրից ու աղիողորմ ասաց.

— Սպասէ՛ք... Լսէք ինձ։ Խնդրո՛ւմ եմ... Միայն լսեք... Խնդրո՜ւմ եմ։ Սպասե՛ք։

Ծերունին առանց առարկելու հապաղեց։ Շփոթմունքից նա արագ֊արագ թարթում էր, բայց դէմքի արտայայտութիւնը գրեթէ չէր փոխւել։

— Քանի որ ջուր բերեցիք, ուրեմն, ես կանեմ այն ամէնը, ինչ պարտաւոր եմ անել։ Խոստանում եմ եւ ուզում եմ, որ դուք լսեք ինձ։ Դուք չարաչար սխալւում էք... Ես դպրոցի ուսուցիչ եմ... Ես ընկերներ ունեմ... Արհմիութեան անդամ եմ... Մանկավարժական խորհուրդ... Ծնողների ու մանկավարժների միութիւն... Նրանք բոլորը սպասում են ինձ... Ի՞նչ է, ձեր կարծիքով իմ անհետանալու մասին հասարակայնութիւնը պէտք է լռի՞։

Ծերունին լեզուի ծայրը քսեց վերին շրթունքին եւ անտարբեր ժպտաց։ Չէ՛, դա ժպիտ էլ չէր... Նա միայն կկոցեց աչքերը, որ յանկարծ քամու բերած աւազը չլցուի։ Բայց յուզուած ու գլուխը կորցրած տղամարդը նոյնիսկ աննշան խորշոմը կը նկատէր։

— Ի՞նչ... Ո՞նց թէ... Մի՞թէ չէք հասկանում որ դուք յանցագործութեան եզրին էք կանգնած։

— Չէ մի... Արդէն տասն օր է անցել, իսկ ոստիկանութիւնը չի էլ հետաքրքրուել։— Ծերունին խօսում էր հատ֊հատ արտասանելով բառերը։— Իսկ եթէ տասը օր յետոյ էլ ոչինչ չլինի, ուրեմն...

— Ոչ թէ տասը օր, այլ մեկ շաբաթ։

Բայց ծերունին չպատասխանեց։ Յիրաւի, նման զրոյցից ոչ մի օգուտ չկայ... Տղամարդը զսպեց յուզմունքը եւ շարունակեց մի այնպիսի ձայնով, որին ջանում էր հանգիստ երանգ տալ։

— Լաւ, կարեւոր չէ... Գուցէ ճիշտն այն կը լինի, եթէ վար իջնէք եւ միասին նստած հանգիստ զրուցենք։ Ես ձեզ ոչինչ չեմ անի։ Ասենք, եթէ ուզենայի էլ որեւէ բան անել, միեւնոյն է, չէի կարողանայ... Ձեր դէմ անուժ եմ... Խոստանում եմ...

Ծերունին լուռ էր։ Տղամարդը սկսեց հեւալ։

— Ես հասկանում եմ, ի հարկէ, թէ գիւղի համար որքան կարեւոր է աւազ փորելը... Ինչ ուզում ես՝ ասա, կեանքի հարց է։ Եւ շատ սուր հարց։ Շատ լաւ եմ հասկանում։ Եթէ ինձ չհարկադրէիք, գուցէ ինքս էլ, անձնական նախաձեռնութեամբ, կ՚ուզենայի համագործակցել ձեզ հետ... Հաւատացնում եմ։ Բաւական է միայն տեսնել, թէ ինչպէս էք դուք ապրում, եւ ամէն ոք, հէնց թէկուզ մարդասիրութեամբ դրդուած, կը կամենար ձեզ օգնել։ Բայց մի՞թէ այն, ինչ անում եմ, կարող է իսկական օգնութիւն համարուել... Կասկածում եմ... Ինչո՞ւ չեք մտածում համագործակցութեան առաւել ընդունելի այլ միջոցների մասին... Մարդկանց պէտք է խելացիօրէն տեղաբաշխել... Օգնելու ամենաազնիւ ցանկութիւնը կարող է վերանալ, եթէ մարդու համար չգտնեք իր ճիշտ տեղը... Իրաւացի՞ եմ... Մի՞թե չէր կարելի ինձ օգտագործելու աւելի լաւ միջոց գտնել, առանց այսքան համարձակ քայլի դիմելու։

Մի այնպիսի տեսքով, որից չես հասկանա՝ քեզ լսում են, թէ ոչ, ծերունին գլուխը շրջեց ու այնպիսի մի շարժում արեց, որ կարծես քշելիս լինէր աներես փիսիկին։ Բայց նա գուցէ հուզւում էր աշտարակին կանգնած հսկիչի՞ պատճառով։ Գուցէ նրա աչքի տակ խուսափո՞ւմ էր զրոյցի բռնուել տղամարդու հետ։

— Համաձայնէք... Աւազ փորելը, իսկապէս, շատ կարեւոր գործ է։ Բայց դա միջոց է եւ ոչ թէ նպատակ... Նպատակը սարսափելի մի վտանգից կեանքը որեւէ կերպ պաշտպանելն է... Ճի՞շտ եմ ասում... Բարեբախտաբար, շատ եմ զբաղուել աւազի ուսումնասիրութեամբ։ Ես խորացել եմ այդ խնդրի մէջ։ Դրա համար էլ եկել եմ այս կողմերը... Այո՛, ինչ ուզում էք՝ ասէք, բայց մեր օրերին աւազը առանձին մի հետաքրքրութիւն է ներկայացնում մարդու համար։ Կարելի է յաջողութեամբ օգտուել դրանից... Այս կողմերը կարելի է մի նոր շրջան դարձնել զբօսաշրջիկների համար... Կարելի է աւազն օգտագործել ոչ թէ հակադրուելով, այլ լեզու գտնելով հետը... Կարճ ասած, անհրաժեշտ է մտածողութեան կերպը վճռականօրէն վերափոխելու մի փորձ կատարել...

Ծերունին անտարբեր տեսքով ասաց.

— Ի՞նչ նոր շրջան, երբ ջերմուկներ չկան... եւ ո՞ւմ յայտնի չէ, որ զբօսաշրջիկներից շահ ունեն միայն առեւտրականներն ու մէկ էլ եկւորները։

Այս խօսքերի մէջ տղամարդը ծաղր նկատեց, եւ նոյն պահին յիշեց կնոջ պատմածը բացիկավաճառի մասին, որ արժանացել էր նոյն ճակատագրին, եւ որ հիւանդացել էր ու մեռել։

— Այո՛, ի հարկէ... Իմ ասածը միայն որպէս օրինակ պէտք է ընդունել... Մտածե՞լ էք արդեօք գիւղատնտեսական յատուկ մշակոյթների մասին, որոնք համապատասխանէին աւազի իւրահատկութիւններին։ Ուզում եմ ասել որ ոչ մի անհրաժեշտութիւն չկայ, որպէսզի այդպէս ամուր կառչէք հին ապրելակերպին...

— Մենք տարբեր բաներ ենք փորձում։ Գետնընկոյզ ենք աճեցնում կամ այնպիսի բոյսեր, որոնց արմատը սոխուկաձեւ է... Հապա տեսնէիք, թէ կակաչները ինչ լաւ են աճում...

— Իսկ աւազից պաշտպանուելու գործերն ինչպե՞ս էք կազմակերպում... Աւազից պաշտպանուելու իսկական, բուն գործը... Իմ ընկերներից մէկը թղթակից է... Թերթի օգնութեամբ կարելի է հասարակական կարծիք ստեղծել։ Դժուար բան չկարծեք։

— Ինչքան էլ ձեր այդ հասարակական կարծիքը կարեկցի մեզ, միեւնոյն է, ոչինչ չարժէ, եթէ մենք դրամական օգնութիւն չենք ստանալու...

— Ես էլ հէնց առաջարկում եմ նպաստներ ստանալու համար շարժում սկսել։

— Քամու բերած աւազը իշխանութիւնները վճռել են տարերային աղետ չհամարել եւ վնասները չեն ծածկում։

— Պէտք է նրանք ստիպել։

— Մեր աղքատ նահանգապետարանով ի՞նչ արդիւնքի կարող ես հասնել... Հաւատներս կորել է... Մեր արածը հիմա շատ էժան է նստում... Իսկ եթէ յոյսներս դնենք իշխանութիւնների վրայ, մինչեւ նրանց չափել֊ձեւելը, աւազը բոլորիս կը թաղի...

— Բայց ես... Հասկանո՞ւմ եք... Ես շատ որոշակի գործ ունեմ,— բղաուեց տղամարդը՝ որքան թոքերի մէջ ուժ ունէր։— Մի՞թէ դուք ծնող չէք... Մի՞թէ երեխաներ չունէք։ Մի՞թէ չեք հասկանում, թէ ինչ է ուսուցչի պարտքը իր սաների նկատմամբ։

Նոյն այդ պահին էլ ծերունին վեր քաշեց թոկը։ Անակնկալի գալով, տղամարդը ծայրը բաց թողեց։ Այս ի՞նչ բան է... Մի՞թէ ծերունին ձեւանում էր, թէ լսում է լոկ այն պատճառով, որպէսզի հարմար մի պահի նրա ձեռքից պոկի թոկը... Նա շփոթուեց ու ձեռքերը պարզած՝ թափահարեց։

— Դուք խելագար էք... Դուք գիժ էք... Կապիկին էլ որ վարժեցնեք՝ աւազ կը փորի... Ես աւելի լուրջ գործի եմ ընդունակ... Մարդը պէտք է լիակատար օգտագործի իր հնարաւորութիւնները...

— Ըհը՛...— անտարբեր ասաց ծերունին, չթաքցնելով, որ ձանձրացել է տղամարդու շատախօսութիւնից։— Ի՞նչ արած, ներեցեք աւել֊պակասի համար... Ինչ կարող ենք՝ ձեզ համար կ՚անենք։

— Սպասէ՛ք... Ես չե՛մ կատակում։ Հե՜յ, սպասէք, խնդրում եմ... Կը զղջաք... Դուք դեռ ոչինչ չէք հասկացել։ Խնդրո՜ւմ եմ... Սպասէ՛ք...

Բայց ծերունին նոյնիսկ ետ չնայեց։ Շալակին մի ծանր բեռ առածի պէս կռացած, նա ելաւ ու գնաց։ Երեք քայլ անելուց յետոյ նախ անհետացան նրա ուսերը, իսկ չորրորդ քայլի վրայ բոլորովին անհետացաւ տեսադաշտից։

Ուժասպառ տղամարդը հենուեց պատին։ Ձեռքերն ու գլուխը խոթեց աւազի մէջ, եւ աւազը օձիքից ներս հոսելով՝ բարձի պէս ուռեցրեց շապիկը։ Յանկարծ առատ մի քրտինք արտահոսուեց նրա վզին, դէմքին, ոտքերի արանքը։ Նրանից քամւում էր քիչ առաջ խմած ջուրը։ Քրտինքն ու աւազը միանալով, մաշկին ամուր փակցրած տաքացնող սպեղանի դարձան։ Մաշկը փքուել ու նմանուել էր ռետինէ հարթ թիկնոցի։

Կինն արդէն սկսել էր աշխատել։ Յանկարծ տղամարդու մտքով անցաւ, թէ կինը խմած կը լինի դոյլի ջուրը։ Եւ խուճապահար տուն վազեց։

Ջրին ձեռք տուող չէր եղել։ Մի շնչով նա երեք֊չորս կում արեց ու դարձեալ ապշեց այդ թափանցիկ քիմիական միացութեան համի վրայ։ Նա չէր կարողանում քօղարկել իր անհանգըստութիւնը։ Մինչեւ երեկոյ նա չի դիմանա եղած ջրով։ Իսկ կերակուր եփելու համար ջուրը հաստատ չի հերիքի։ Այդ ստահակները շատ ճիշտ հաշիւ են արել։ Ծարաւ մնալու վախը այն սանձն է, որի օգնութեամբ նրանք ուզում են ինձ քշել՝ դէպի ուր ուզենան։

Ծղօտէ լայնեզր գլխարկը քաշելով աչքերին, նա այնպէս դուրս պրծաւ, ասես հետեւից հալածում էին։ Ծարաւի հեռանկարի դիմաց նրա բոլոր մտքերն ու դատողութիւնները դարձել էին տաք ճակատին ընկնող ձիւնի խղճուկ փաթիլներ։ Եթէ տասը բաժակը սիրտ խառնող շաքարաջուր է, ապա մի բաժակը՝ իսկական մտրակ։

— Որտե՞ղ է բահը...

Կինը մատնացոյց արեց ծածկի կողմն ու հոգնած ժպտալով, թեւքով սրբեց ճակատի քրտինքը։ Թէեւ նա ընկճուած էր, բայց ոչ մի պահ չէր մոռանում, թէ որտեղ են գործիքները։ Աւազուտում ապրող մարդու բնականօրէն ձեռք բերած շատ սովորական մտածելակերպ էր դա։

Հէնց որ բահը վերցրեց, նրա հոգնած ոսկորները ծալովի եռոտանու ոտքերի պէս կարճացան։ Պատճառը երեւի այն էր, որ անցեալ գիշեր գրեթէ աչք չէր փակել։ Ինչպիսին էլ լինեն հանգամանքները, երեւի անհրաժեշտ է կնոջ հետ պայմանաւորուել անհրաժեշտաբար կատարուելիք աշխատանքի նուազագոյն ծաւալի մասին։ Բայց խօսելը դժուար էր։ Երեւի այն պատճառով, որ ծերունու հետ զրուցելիս շատ ջանք էր թափել եւ փտած կծիկի պէս կտոր֊կտոր էին եղել ձայնալարերը։ Նա կանգնեց կնոջ կողքին եւ մեքենայի պէս սկսեց աշխատել բահով։

Զառիթափի ու տան արանքը փորելով, նրանք համերաշխ առաջ էին գնում, ասես կապուած լինէին իրար։ Տան տախտակէ պատերը, որ կիսահում բրնձէ բլիթի պէս փափուկ էին, դարձել էին սնկերի բուծարան։ Վերջապէս, աւազը հաւաքելով, թումբ արեցին։ Յետոյ լցրեցին թիթեղամանները եւ քարշ տուեցին մաքրած տեղը։ Թիթեղամանները տեղափոխելուց յետոյ նորից շարունակեցին փորել։

Անիմաստ, գրեթէ մեքենայական շարժումներ... Բերանը լցուած էր փրփրած թքով, որից հում սպիտակուցի համ էր գալիս... Թուքը ծորում էր ծնոտով ու կաթում կրծքին... Բայց տղամարդը ուշադրութիւն չէր դարձնում։

— Բահի կոթը ձախ ձեռքով մի քիչ ցածից բռնէք,— կիսաձայն խորհուրդ տուեց կինը։— Որպէսզի իզուր շարունակ չշարժէք... Իսկ աջը կ՚աշխատի որպէս լծակ, եւ դուք շատ չէք հոգնի...

Մի ագռաւ կռռաց։ Դեղին լոյսը յանկարծ դարձաւ երկնագոյն։ Ասես խոշոր ծիրով նկարուած՝ ցաւը հալուեց շրջապատի բնապատկերի մէջ։ Ծովեզրով, շատ ցածից թռան անցան չորս ագռաւներ։ Նրանց թեւերի ծայրերը մուգ կանաչաւուն երանգ ունէին, եւ տղամարդը, չգիտէս ինչու, յիշեց միջատների համար նախատեսուած տուփերի միջի ցիանական կալիումը։ Հա՛, քանի չի մոռացել, հարկաւոր է տեղափոխել ուրիշ տուփերի մէջ եւ փաթաթել խեժաթաղանթով։ Թէ չէ՝ տապից չորանալով, միջատները կը փշրուեն։

— Այսօր բաւական է...

Այս ասելով, կինը նայեց զառիթափի կողմը։ Նրա դէմքը բոլորովին չոր էր ու թէեւ ծածկուած էր աւազի շերտով, տղամարդը հասկացաւ, որ արեան կաթիլ անգամ չկայ։ Շրջապատի վրայ ամէն ինչ դարձել էր մուգ, ասես ժանգով ծածկուած լինէր։ Մթագնած գիտակցութեան թունելների մէջ խարխափելով, տղամարդը, վերջապէս, հասաւ իր անկողնուն։ Նա չլսեց, թէ երբ ներս մտաւ կինը։

22

Եթէ մկանների արանքները գիպս լցնեն, ապա, երեւի, զգացողութիւնը նույնը կը լինի։ Աչքերը կարծես թէ բաց են, սակայն ինչո՞ւ է այսքան մութ։ Ինչ որ տեղ մկնիկը իր աւարն է քարշ տալիս դէպի փոքրիկ որջը... Կոկորդն այնպէս է այրւում, ասես խարտոցած լինեն։ Բերանից աղբահորի հոտ է գալիս... Ծխել եմ ուզում... Չէ՛, նախ երեւի ջուր խմեմ... Ջո՜ւր... Եւ տղամարդը անմիջապէս սթափւում է... Այ թէ ի՜նչ... Ոչ մի մկնիկ էլ չկայ։ Այդ կինն է գործի անցել... Ինչքա՞ն ժամանակ կը լինի, որ քնել է... Փորձեց վեր կենալ, բայց սոսկալի մի ուժ նրան դարձեալ տապալեց անկողնի մեջ... Յանկարծ նա կռահեց եւ դէմքից պոկեց սրբիչը։ Բաց դռնից ներս էր ընկնում ասես դոնդողի միջով անցնող լուսնի լույսը։ Դարձեալ աննկատ իջել էր գիշերը։

Անկողնու մօտ դրուած էին կաթսան, լամպարն ու շշով օղին։ Նա հենուեց արմունկին եւ ողողեց բերանը։ Յետոյ թքեց հեռու, օջախի կողմ։ Դանդաղ ու վայելելով մի քանի կում ջուր խմեց։ Շօշափելով՝ լամպարի մօտ գտաւ մի փափուկ փաթեթ՝ լուցկին ու սիգարեթները։ Լամպարը վառեց, յետոյ կրակը մօտեցրեց սիգարեթին։ Ու երբ շշից էլ մի քիչ օղի խմեց, մասնատուած գիտակցութիւնը սկսեց հաւաքուել ու դառնալ ամբողջական։

Փաթեթի մէջ նաեւ ուտելիք կար։ Բրնձով ու ալիւրով թխած ու դեռեւս տաք երեք բլիթ, երկու հատ չորացրած ձուկ, թթուաջրից հանած սմքած բողկ եւ մի քիչ էլ եփած դառնահամ բանջարեղէն, որ ամենայն յաւանականութեամբ, նոյն այդ բողկի չորացրած ցողուններն էին։ Կշտանալու համար մի ձուկն ու բլիթն էլ էր բաւական։ Որովհետեւ նրա ստամոքսը կծկուել ու դարձել էր ռետինէ ձեռնոցի չափ։

Երբ ոտքի ելաւ, յօդերը ճռռացին, ինչպէս թիթեղեայ տանիքը՝ քամու հոսանքի տակ։ Տղամարդը վախուորած նայեց ջրամանի մեջ։ Բայց ջրամանը դարձեալ լիքն էր։ Տղամարդը սրբիչը թրջեց ու հպեց դեմքին։ Ամբողջ մարմնով մի դող անցաւ, ինչպէս սնդիկային լամպով անցնում է առաջին կայծը։ Նա շփեց պարանոցը, կողերը, մաքրեց մատների արանքի աւազը։ Թերեւս հենց նման պահերով պետք է որոշել կեանքի խորհուրդը։

— Թէյ չէի՞ք խմի,— կինը կանգնել էր դռան շեմին։

— Չարժէ... Այնքան ջուր եմ խմել որ փորս դարձել է թմբուկ։

— Լա՞ւ քնեցիք։

— Երբ արթնացաք, լաւ կը լինէր, եթէ ինձ էլ ձայն տայիք։

Գլուխը հակելով, կինը ասաց.

— Երեք անգամ գիշերը վեր կացել՝ ուղղել եմ ձեր դէմքի սրբիչը,— նրա ձայնի մէջ ծիծաղի պէս մի բան կար, ասես խուտուտ էին տալիս։

Դժուարութեամբ, սակայն ի վերջոյ մեծերի ծիծաղը ընդօրինակել սովորած երեք տարեկան երեխայի պչրանք էր դա։ Կնոջ շփոթուած տեսքից պարզ երեւում էր որ նա ուղղակի չգիտէ, թէ ինչպէս է հնարաւոր աւելի լաւ արտահայտել իր բերկրանքը։ Մռայլուած տղամարդը փախցրեց հայեացքը։

— Փորե՞մ... Թէ՞ թիթեղամանները տեղափոխեմ։

— Հա՛... Արդէն ժամանակն է... Ուր որ է զամբիւղները կ՚իջեցնեն։

Երբ սկսեց աշխատել, շատ զարմացաւ որ չի զգում ինքն իրենից ակնկալուող դիմադրութիւնը։ Ո՞րն է այդ փոփոխութեան պատճառը։ Թերեւս առանց ջրի մնալու վախը կամ կնոջ նկատմամբ ունեցած պարտաւորութիւնը... Բայց գուցէ պատճառը աշխատանքի բնո՞յթն է։ Յիրաւի, աշխատանքը մարդուն օգնում է հաշտուել սուրացող ժամանակի հետ նոյնիսկ այն դէպքում, երբ այդ ժամանակը աննպատակ է անցնում։

Մի անգամ «Մոբիւսի ժապաւէն»ը նրան տարաւ ինչ որ դասախօսութեան։ Վայրը, ուր տեղի էր ունենում այդ դասախօսութիւնը, շրջափակուած էր երկաթէ ցածրիկ ու ժանգոտած ցանցով, որից այն կողմ թափուած թղթի կտորները, դատարկ տուփերը, անյայտ նշանակութիւն ունեցող փալաս֊փուլուսը բոլորովին ծածկել էին գետինը։ Նախագծողի խելքին ի՞նչ էր փչել այստեղ ցանցապատնէշ դնել... Եւ ասես տարակուսանքով լի նրա այդ հարցին պատասխանելու համար յայտնուեց հնամաշ բաճկոնով մի մարդ, որ կռացաւ երկաթէ ցանկապատի վրայ ու մատներով քերեց... «Մոբիւսի ժապաւէն»ը շշնջաց, թէ այդ մարդը հագուստը փոխած ոստիկան է։ Առաստաղին տարածուեցին անձրեւաջրի սրճագոյն հետքերը, որ շատ խոշոր էին... Եւ այս իրադրութեան մէջ դասախօսն ասաց. «Աշխատանքի նկատմամբ գերակշռութեան ուրիշ մի ճանապարհ չկայ, քան ինքը՝ աշխատանքն է։ Ոչ թէ ինքնին աշխատանքն է արժէք ներկայացնում, այլ աշխատանքով աշխատանքը յաղթահարելը։ Աշխատանքի ճշմարիտ արժէքը նրա ինքնաբացասման մեջ է»։

Ականջ ծակող մի սուլոց լսուեց։ Մատները բերանը խցկած մէկը պայմանական ազդանշան էր տալիս։ Աւազով լեցուն զամբիւղները դուրս քաշելուն ուղեկցող անհոգ աղմուկ֊աղաղակը մոտենալով՝ աստիճանաբար լռեց։ Եւ զամբիւղները վար իջան արդէն կատարեալ լռութեան մէջ։ Տղամարդը զգաց որ իրեն հետեւում են, բայց պատին դիմելով բղաւելը հիմա աւելի անիմաստ էր, քան առաջ։ Երբ աւազի անհրաժեշտ քանակութիւնը բարեյաջող քաշեցին վեր, լարուածութիւնը անցաւ, եւ մթնոլորտն էլ ասես լիցքաթափուեց։ Ոչ ոք ոչինչ չասաց, սակայն տպաւորութիւնն այնպիսին էր, թէ արդէն հասել են անհրաժեշտ փոխըմբռնումի։

Կնոջ վարքագծի մէջ նոյնպէս փոփոխութիւն նկատուեց։

— Մի քիչ շունչ քաշենք, հը՞... Ես թէյ կը բերեմ...

Կնոջ թէ՛ ձայնի եւ թէ՛ շարժումների մէջ առոյգ մի բան կար։ Նա լի էր չարաճճի մի անպարկեշտութեամբ, որ չէր էլ ջանում քօղարկել։ Տղամարդը հագեցած էր այնպէս, ասես չափից դուրս շաքար էր կերել։ Բայց երբ կինն անցաւ նրա մօտով՝ տղամարդը թեթեւակի շոյեց նրա հետոյքը։ Երբ լարուածութիւնը շատ է բարձրանում, ապահովիչները այրւում են։ Երբէք չի՛ կարելի կնոջն այդպէս խաբել։ Տղամարդը նրան երբեւէ կը պատմի երեւութական ամրոցը պաշտպանող պահակի մասին։

Մի ամրոց կար... Չէ՛, անշուշտ, պայման չէ, որ լինի ամրոց. կարող է նաեւ գործարան լինել, դրամատուն, խաղատուն։ Պահակի փոխարէն կարող է լինել հսկիչ կամ նման մի բան։ Ուրեմն, թշնամու հարձակումին սպասող այդ պահակը միշտ զգօն էր։ Վերջապէս, թշնամին, ում նա այդպէս սպասում էր, երեւաց ամրոցի դիմաց։ Պահակը անմիջապէս փչեց տագնապի փողը։ Բայց որքան էլ տարօրինակ էր, գլխաւոր ուժերից որեւէ պատասխան չլսուեց։ Հասկանալի է, որ թշնամին, առանց որեւէ դժուարութեան, մի հարուածով վերացրեց պահակին։ Իր վերջին րոպէներին, ասես մշուշի միջից նա տեսաւ, թէ ինչպէս դիմադրութեան չհանդիպելով, թշնամին քամու պէս ներխուժում է դարպասից ու պարիսպներից... Իրականին, սակայն, օդեղէն էր ոչ թէ թշնամին, այլ ամրոցը։ Վայրի դաշտում չորացած ծառի պէս ընկած միայնակ պահակը իր ամբողջ կյանքում պահպանել էր օդեղէն տեսիլքը միայն...

Տղամարդը նստեց բահի վրայ ու մի սիգարեթ կպցրեց։ Երկրորդ լուցկին վառելուց յետոյ միայն կարողացաւ կպցնել սիգարեթը։ Հոգնածութիւնը ջրի մեջ լցուած տուշի պէս օղակ֊օղակ տարածւում էր, ինչպէս մեդուզան, դառնալով զարմանահրաշ զարդանախշ, հիւլեական միջուկների համառօտիւ ուրուագծեր եւ, ի վերջոյ լուծւում, անէանում էր։ Գիշերային թռչունը դաշտամկանը տեսնելով, գարշելի ձայնով կանչում է ընկերուհուն։ Խուլ հաջում է չգիտես ինչից անհանգստացած շունը։ Երկնքի հեռուներին իրար խառնուելով ոռնում են օդի հոսանքները։ Իսկ գետնին կտրուկ հողմը դանակի պէս շերտ առ շերտ մաշկում է ավազի բարակ կաշին։

Տղամարդը սրբեց քրտինքը, մատներով խնչեց, գլխից թափ տուեց աւազը։ Ոտքերի տակ աւազանախշերը նման էին անակնկալ քարացած ալիքների բաշերի։

Եթէ դրանք ձայնային ալիքներ լինէին, հետաքրքիր է, թէ ի՞նչ երաժշտութիւն էր հնչելու։ Եւ եթէ քիթը սեղմես ածուխի ունելիով, ականջները խցկես մակարդուած արիւնով, մուրճով իրար հետեւից փշրես ատամները, ապա, թերեւս, մարդ կարողանայ երգել այդ մեղեդին... Բայց դա շատ դաժան բան կը լինի։ Ու չնայած դաժանութեանը, միեւնույն է, մեղեդին այն չի լինի... Յանկարծ թուաց, թէ աչքերը թռչունների պէս խոյացել են հեռու երկինք եւ այնտեղից ուշադիր իրեն են նայում։ Եւ ոչ այլ ոք, քան ինքը, որ մտորում է այս բոլոր անցուդարձի տարօրինակութեան վրայ, հենց ինքն է ապրում չափազանց տարօրինակ կեանք։

23

Get a one‐way
Ticket to the blues, woo, woo...

Յիրաւի, միայն դէպի կապույտ երկինք գնալու եւ առանց առանց ետդարձի մի տոմսակ գնեցի, վո՜ւո՜ւ, վո՜ւո՜ ւ... Թէ երգել ես ուզում, խնդրեմ՝ երգիր։ Բայց իրականում այն մարդը, որի վզին փաթաթել են միայն գնալու, բայց ոչ ետ դառնալու տոմսակ, երբէք այդպէս չի երգի։ Միայն մեկնելու տոմսակ ունեցող մարդկանց ներբանները շատ նուրբ են ու բարակ, եւ նրանք, նոյնիսկ պստիկ մի քարի վրայ ոտք դնելիս, աղեկտուր ճչում են։ Ու այլեւս ոչ մի քայլ չեն անում։ Նրանք շատ կ՚ուզենային բլիւզ երգել երթուդարձի տոմսակի մասին։ Միայն մեկնելու տոմսակը մասերի տրոհուած կեանքն է երէկուայ ու այսօրուայ, բայց առանց այսօրուայ ու վաղուայ միջեւ կապ ունենալու։ Եւ այն մարդը միայն, որ ձեռքին ետ դառնալու տոմսակ ունի, կարող է մի քիչ թախծոտ երգ մրմնջալ մեկնելու տոմսակի մասին։ Կասկած լինել չի կարող... Ուստի նա շարունակական տագնապի մէջ է, վախենում է, թէ ետ դառնալու տոմսակը կամ կը կորցնի, կամ կը գողանան։ Նա արժէթղթեր է գնում, ապահովագրում է կեանքը, արհմիութեան եւ ղեկավարութեան հետ երկերեսանութիւն է անում։ Նա ականջները խցկում է օգնութիւն աղերսող ճիչեր չլսելու համար, որոնք գալիս են կոյուղիներից ու աղբահորերից, եւ այդ բոլոր նրանց ճիչերն են, ում հասել է միայն մեկնելու տոմսակ։ Որպեսզի չմտածի, նա բարձրացնում է հեռատեսիլի ձայնը մինչեւ վերջ, եւ ինքն էլ իր ձայնը գլուխը գցած՝ բլիւզ է երգում միայն մեկնելու տոմսակի մասին։ Եւ կարելի է վստահ լինել որ իւրաքանչիւր բանտարկեալ բլիւզը երթուդարձի տոմսակի մասին կ՚երգի։

Հէնց որ ազատ ժամանակ էր ունենում, տղամարդը զբաղւում էր պարան սարքելով։ Շապիկը կտրատել էր շերտերի ու կապել իրար, յետոյ աւելացրել էր կնոջ հանգուցեալ ամուսնու կիմոնոյի գօտին եւ արդէն հինգ մետր պարան ունէր։ Կը գայ ժամանակ, եւ նա պարանի ծայրին կը կապի հին ու ժանգոտած մկրատը, որ անպայման պէտք է բաց լինի, ու դրա համար շեղբերի արանքը տաշեղ կը դնի ու կ՚ամրացնի։ Պարանն առայժմ կարճ է։ Որպէսզի անհրաժեշտ երկարութիւն ունենայ, հարկ կը լինի ծայրին աւելացնել ծղօտից հիւսած թոկը, որ կապած է տանը՝ ձուկ ու հասկ չորացնելու համար, ինչպէս նաեւ կ՚աւելացնի սպիտակեղենի պարանը։

Այս գաղափարը ծնուեց բոլորովին անսպասելի։ Բայց պարտադիր չէ, որ անպայման իրականան այն ծրագրերը, որոնք մշակւում են երկար ժամանակ։ Քանի որ անհնար է գիտակցել այն ուղին, որի վրայով ծրագիրը մշակելիս ընթանում է միտքը, ապա անսպասելի կռահումը սեփական հիմքը պարունակում է իր իսկ ներսը։ Անակնկալ վճիռները շատ աւելի հաւանականութիւն ունեն յաջողութեամբ պսակուելու, քան նրանք, որ շարունակ կշռադատւում են։

Հիմա սոսկ մի հարց է մնում. ծրագիրն իրականացնելու ժամանակը։ Փոսից դուրս գալ ամէնից հարմար է ցերեկով, քանի դեռ կինը քնած է լինում։ Ուրեմն, որոշուած է... Բայց օրը ցերեկով գիւղամիջով անցնելը բանի նման չէ։ Երեւի լաւ կը լինի այսպէս անել. կնոջ արթնանալուց քիչ առաջ վեր մագլցել, թաքնուել յուսալի մի պատսպարանի մէջ, եւ մայրամուտին սպասելով, փորձել աննկատ դուրս գալ գիւղից։ Մինչեւ լուսնի ծագելը մթան մէջ հեշտութեամբ կարելի կը լինի հասնել մայրուղուն, որտեղ անցուդարձ անող հանրակառքեր շատ կան։

Այս ծածուկ գործողութիւնների ու մտմտուքների ընթացքին տղամարդը ուզում էր կնոջից անհրաժեշտ տեղեկութիւններ դուրս քաշել գիւղի տեղանքի ու դիրքի մասին։ Ինչպե՞ս է գիւղը կազմակերպում իր տնտեսութիւնը, եթէ, չնայած ծովափին գտնուելու հանգամանքին, ոչ մի ձկնորսանաւ չունի... Ինչքա՞ն ժամանակ է այս վիճակի մէջ... Որքա՞ն է ազգաբնակչութիւնը... Ո՞վ եւ որտե՞ղ է կակաչներ աճեցնում... Երեխաները ո՞ր ճանապարհով են դպրոց գնում... Գիւղի մասին անուղղակի ստացած այս բոլոր տեղեկութիւնները միացնելով իր իսկ աչքով տեսած այն միակ օրուայ աղօտ յիշողութիւններին, նրան յաջողուեց մտովի ստեղծել տեղանքի մօտաւոր յատակագիծը։

Կատարեալը, անշուշտ, այն կը լինէր, եթէ յաջողուէր փախչել ո՛չ թէ գիւղը կտրելով, այլ շրջանցելով։ Բայց արեւմտեան կողմից ճանապարհը փակում էր զառիթափ հրւանդանը, որ թէեւ այնքան էլ բարձր չէր, սակայն անյիշելի ժամանակներից ի վեր շարունակ բախուող ալիքները այն վերածել էին ուղղաձիգ ժայռերի։ Ճիշտ է, ինչ որ արահետներ կան, որոնցով մագլցում են գիւղի բնակիչները փայտի գնալիս, բայց դրանք ծածկուած են մացառուտներով եւ գտնելը դիւրին գործ չի լինի։ Իսկ համառ ու հետեւողական հարցուփորձը կնոջ մէջ կարող է կասկածներ արթնացնել։ Գիւղից դեպի արեւելք, մօտ տասը կիլոմետր խորութեամբ, ցամաքի մէջ մխրճուած է մի ծովածոց, որ շրջապատուած է ամայի աւազաբլուրներով։ Ծովածոցը կտրուկ դառնում ու մօտենում է գիւղի եզրին։ Այնպէս որ, ասես գտնւում է աւազէ մի տոպրակի մէջ, որի բերանը կապուած է անմատչելի ժայռերով ու ծովածոցով։ Ուստի, թափառելու վրայ ժամանակ ծախսելու եւ այդ սրիկաներին հետապնդում կազմակերպելու հնարաւորութիւն տալու փոխարէն, շատ աւելի ապահով է, եթէ մի համարձակ անցում կատարի հէնց գիւղի միջով։

Բայց այս ամէնը չի նշանակում, թէ խնդիրը լուծուած է։ Հէնց թէկուզ չարաբաստիկ հրշէջ աշտարակի դիտորդը... Բացի այդ, պէտք է նկատի ունենալ, որ նրա փախուստը բացայայտելով, կինը այնպիսի աղմուկ կը բարձրացնի, որ նախքան գիւղից դուրս գալը իրեն կը բռնեն։ Թերեւս, ի վերջոյ, հնարաւոր կը լինի այդ երկու հարցերը միացնել ու դարձնել մէկ հարց։ Աւազ կրողները ջուրն ու միւս պիտոյքները բերում են մայրամուտից բաւականին ուշ։ Եւ եթէ կինը տղամարդու փախուստի մասին ուզենա յայտնել մինչեւ աւազ կրողների գալը, ապա այդ բանը կարող է անել միայն հրշէջ աշտարակին կանգնած դիտորդի օգնութեամբ։ Ուստի, խնդիրն այն է, թէ ինչպէ՛ս վնասազերծել հէնց այդ դիտորդին։

Բարեբախտաբար, նոյն այդ տեղանքի վրայ, հաւանաբար ջերմութեան կտրուկ փոփոխութեան հետեւանքով, մօտ երեսուն րոպէ, երբեմն էլ նոյնիսկ մէկ ժամ շարունակ թեթեւ մշուշ է իջնում մայրամուտից առաջ։ Պատճառն այն է, որ աւազի մէջ պարունակող կայծքարաթթւուտը, ունենալով նուազ ջերմունակութիւն, արագօրէն կորցնում է օրուայ ընթացքին կուտակած ջերմութիւնը։ Եթէ աշտարակից նայելիս լինենք, ապա ամբողջ տեղանքը գտնւում է դիտողի նկատմամբ լոյսի արտացոլման անկեան տակ, եւ նուազագոյն մշուշն իսկ դիտորդի համար կը վերածուի թանձր ու ճերմակ մի թաղանթի, որի միջով ոչինչ հնարաւոր չէ զանազանել։ Մէկ օր առաջ, վստահութեան համար, նա ստուգեց այս հանգամանքը։ Ծովահայեաց զառիթափի ստորոտին ահագին ժամանակ կանգնած՝ թափահարում էր սրբիչը, ասես ազդանշան տալով, բայց, եւ ինչպէս ենթադրում էր, որեւէ վերաբերմունքի չարժանացաւ աշտարակի վրայի մարդու կողմից։

Նա վճռեց իր այս ծրագիրն իրականացնել յղացումից չորս օր անց, ընտրելով շաբաթ երեկոն, երբ ջուր են բերում լողանալու համար։ Փախուստի նախորդ գիշերը նա որոշեց մրսած ձեւանալ, որպէսզի քունն առնի։ Զգուշութեան համար նոյնիսկ այնպէս կեղծեց, որ ստիպեցին ասպիրին խմել... Հաբերը, ըստ երեւոյթին, երկար ժամանակ ընկած էին մնացել հատավաճառի կրպակի հեռաւոր գզրոցներից մէկի մէջ եւ բոլորովին գունափոխուել էին։ Նա երկու հաբ կուլ տուեց, յետոյ վրան օղի խմեց եւ հետեւանքը բնաւ չուշացաւ։ Մինչեւ աշխատանքից յետոյ կնոջ վերադառնալը, նա ոչ մի ձայն չլսեց. միայն մի անգամ վեր քաշեցին աւազով լի կողովը։

Երկար ընդմիջումից յետոյ կինը դարձեալ ստիպուած էր միայնակ աշխատել, եւ նա հոգնութիւնից չէր կարողանում ոտքի վրայ մնալ։ Մինչ կինը շտապում էր եփել առանց այն էլ ուշացած կերակուրը, տղամարդը շատախօսում էր ամենատարբեր բաների մասին. օրինակ, յիշեցնում էր որ պէտք է նորոգել վաղուց խափանուած լուացարանը։ Կինը նրան չէր առարկում, վախենալով, թէ յանկարծ կը ծանրանայ հիւանդութիւնը ու երեւի կարծելով, թէ տղամարդու եսասիրութիւնը վկայութիւնն է այն բանի, որ նա արդէն արմատներ է արձակել այստեղ։ Աշխատանքից յետոյ ամէն մէկն էլ լուացուել էր ուզում։ Բայց ամէնից աւելի գրգռում էր քնի ընթացքին քրտնած մարմնին փակչած աւազը... Հրաշալի մի զուգադիպութեամբ, այսօր լողանալու ջուր են բերելու... Կնոջ համար էլ իսկական մի հաճոյք է նրան լողացնելը։ Այնպէս որ, կինն այսօր երեւի զիջող կը լինի...

Մինչ կինը լողացնում էր նրան, տղամարդու մէջ յանկարծ ցանկութիւն ծնուեց եւ կնոջ վրայից պոկեց կիմոնոն։ Ինքն էլ իր հերթին ուզեց լողացնել կնոջը։ Շուարած ու սպասման մէջ կինը նուաղեց։ Յետոյ ասես պաշտպանուելու համար ձեռքերը առաջ պարզեց, բայց անհասկանալի էր, թէ ում է դիմադրում։ Տղամարդը մի թաս տաք ջուր լցրեց նրա վրայ եւ առանց ճիլոպի, օճառոտ ձեռքերով սկսեց շփել կնոջ մարմինը։ Ձեռքերը սահում էին պարանոցից դէպի ծնոտը, սահում էին ուսերի վրայով, յետոյ հասան ծծերին։ Կինը խուլ ճչաց եւ սեղմուեց տղամարդուն։ Կինը սպասում էր։ Բայց տղամարդը չէր շտապում։ Նրա ձեռքերը դեռ շարունակում էին թափառել կնոջ մարմնով։

Վերջապէս, կնոջ գրգիռները փոխանցուեցին տղամարդուն։ Բայց յանկարծ երկուսին էլ տիրեց անհասկանալի մի թախիծ։ Կինը լեցուն էր լոյսով, ասես ներսը լուսատտիկներ ճախրելիս լինէին։ Հիմա նրան դաւաճանելը նոյնն էր, ինչ եթէ մահապարտին թոյլ տայիր փախչել, որպէսզի տեղնուտեղը գնդակահարէիր թիկունքից... Նա մոլեգնած նետուեց կնոջ վրայ, խթանելով վերստին արթնացած ցանկութիւնը։ Բայց ամէն մի կիրք իր սահմանն ունի։ Փաղաքշանքի կարօտ կինը սկզբում վախեցաւ նրա կատաղութիւնից, եւ տղամարդը, ասես գոհացնելով իր ցանկութիւնը՝ ուժից ընկաւ։ Յետոյ դարձեալ սկսեց գրգռել ինքն իրեն, երեւակայութիւնը բորբոքելով զանազան համարձակ իրավիճակներով, այնուհետեւ համբուրելով կնոջ ծծերը, չարչարելով մարմինը, որ օճառից, քրտինքից ու աւազից թւում էր, թէ երկաթի փոշու հետ խառնուած մեքենայի իւղով է պատուած։ Տղամարդը այսպէս կարող էր թէկուզ երկու ժամ շարունակել։ Բայց կինը ցաւից նոյնիսկ ատամները կրճտացրեց ու պպզեց։ Տղամարդը նետուեց վրան։ Մի ակնթարթի մէջ ամէն բան աւարտուեց։ Նա ջուր լցրեց կնոջ վրայ, որպէսզի օճառը մաքրի, իսկ յետոյ ստիպեց օղի խմել, որի մէջ երեք հատ ասպիրին էր լուծուած։ Հիմա արդէն կինը խորը, շատ խորը կը քնի մինչեւ մայրամուտ, իսկ եթէ տղամարդու բախտը բերի, ապա այնքան ժամանակ, քանի դեռ իրենց աղմուկ֊աղաղակով չեն յայտնուի աւազ կրողները։

Քնի մէջ կինը ֆսֆսացնում էր այնպէս, ասես քթանցքները թղթէ խցաններով խցկած լինէին... Նա խորն էր շնչում։ Տղամարդը թեթեւակի հպուեց կնոջ կրունկին, բայց նա ոչինչ չզգաց... Կինը դարձել էր դատարկ մի պարկուճ, որից սեղմելով, դուրս էին մղել զգայականութիւնը։ Տղամարդը ուղղեց նրա դէմքին գցած սրբիչը եւ ծնկները ծածկելու համար վար քաշեց կիմոնոյի փեշը, որ թոկի պէս ոլորած՝ քշտուել էր վեր։ Բարեբախտաբար, տղամարդը զբաղուած էր վերջին նախապատրաստութիւններով եւ զգայական ցանկութիւնների տրուելու ժամանակ չունէր։ Հին ու ժանգոտած մկրատի հետ գործը վերջացրեց ճիշտ ժամանակին, մի վերջին անգամ նայեց կնոջը, եւ ինչպէս սպասում էր՝ զգաց, թէ ոնց է ճմլւում սիրտը։

Փոսի պատերը վերեւից մօտ մէկ մետրի չափով թոյլ լուսաւորուած էին։ Իր հաշուով, պէտք է լինէր վեցն անց կէս կամ եօթից քսան պակաս։ Ճիշտ ժամանակն է։ Նա թափով ձեռքերը տարաւ ետ եւ մի քանի անգամ էլ վիզը շարժեց՝ ուղղելով թմրած մէջքը։

Նախ պէտք է տանիք բարձրանալ։ Ամէնից ճիշտը մօտ քառասունհինգ աստիճան անկեան տակ նետելն էր։ Մտածեց պարանի օգնութեամբ ելնել կտուր, բայց չհամարձակուեց. մկրատի ձայնը կարող էր արթնացնել կնոջը։ Ուստի, աւելի ճիշտ կը լինէր հրաժարուել նման փորձից, շրջանցել տունը եւ պարզապէս մագլցելով՝ բարձրանալ, օգտագործելով կիսաքանդ ծածկի հնարաւորութիւնները, որի տակ ժամանակին սպիտակեղեն են չորացրել։ Բարակ ու քառակուսի հեծանները գրեթէ փտել էին, եւ այս հանգամանքը վախեցրեց նրան։ Բայց ամէնից վտանգաւորը դեռ առջեւն էր։ Օդի մէջ լողացող աւազահատիկներով հղկուած տանիքը այնպէս էր փայլում, ասես բոլորովին նոր լինէր։ Բայց հէնց որ ոտքը դրեց վրան՝ պարզուեց որ բիսկվիթի պէս փափուկ է։ Իսկ եթէ յանկարծ սահի վա՞ր... Փորին պառկած, նա զգոյշ առաջ սողաց։ Վերջապէս հասաւ տանիքի ողնուցին, յետոյ անցաւ միւս կողմ... Արեւմտեան կողմը փոսի եզրին երեւացող աւազահատիկները յուշում էին, թէ մշուշն արդէն իջնում է։ Հիմա արդէն կարելի էր չմտածել աշտարակին կանգնած դիտորդի մասին։

Մկրատից մօտ մեկ մետր հեռաւորութեան վրայ աջ ձեռքով պարանը բռնած, նա սկսեց թափով պտտել։ Նշան էր բռնել դէպի այն պարկերը, որոնք աւազով լի զամբիւղները բարձրացնելու համար ծառայում էին ճախարակների փոխարէն։ Եթէ այդ պարկերը կարողանում են պահել ճոպանէ սանդուղքը, ուրեմն բաւականին խորն ու պինդ են թաղուած։ Պարանը նա պտտում էր աւելի ու աւելի արագ, յետոյ նշան առաւ ու բաց թողեց։ Մկրատը սուրաց բոլորովին հակառակ ուղղութեամբ։ Հաշիւը սխալ էր եղել։ Մկրատը պէտք է թռչի շրջանագծի շոշափողի ուղղութեամբ։ Ուստի ճիշտ կը լինի, եթէ պարանը բաց թողնի նշանակետի հետ ուղիղ անկիւն կազմելու պահին կամ դրանից մի ակնթարթ առաջ։ Այո՛, ճիշտ որ... Բայց ափսոս որ այս անգամ էլ մկրատը զառիթափի միջին մասին դիպչելով, ցած ընկաւ։ Ինչպէս երեւում է, պտտելու արագութիւնն ու նետելու անկիւնը բաւարար չեն եղել։

Նորանոր փորձեր անելով, նա, վերջապէս, կարողացաւ ճշգրտօրէն որոշել թէ՛ հեռաւորութիւնը եւ թէ՛ ուղղութիւնը։ Բայց յաջողութիւնը դեռ հեռու էր։ Նա չափազանց ուրախ կը լինէր նոյնիսկ նուազագոյնս յուսադրող որեւէ նշանի դէպքում։ Իսկ առայժմ, սխալները կարծես ոչ թէ քչանում էին, այլ հակառակը՝ աւելանում, եւ դրա պատճառը անպայման հոգնածութիւնն ու ջղագրգիռ վիճակն էր։ Այո՛, այս ամէնը նա շատ աւելի պարզ ու դիւրին էր պատկերացնում։ Հետեւաբար, հիմա նեարդայնանում էր, չարանում, եւ պատրաստ էր լաց լինել զայրոյթից, թէեւ որեւէ յոյս տուող չէր եղել։

Ի դէպ, հաւանականութեան օրենքն էլ, որի համաձայն հնարաւորութիւնը ուղիղ համեմատական է փորձերի քանակին, այնքան էլ սխալ չէ... Եւ երբ նա, չգիտէս, թէ քանիերորդ անգամ, հէնց այնպէս, առանց որեւէ յոյսի պարանը նետեց, ապա բոլորովին անսպասելի՝ մկրատը ընկաւ ուղիղ պարկերի վրայ։ Անակնկալից բերանը բաց՝ տղամարդը տեղի վրայ քարացաւ։ Կուտակուած թուքը դուրս հոսեց... Բայց ուրախանալու համար դեռ վաղ էր... Առայժմ միայն վիճակախաղի տոմսակ գնելու դրամ էր ձեռք բերել։ Իսկ տոմսակը կը շահի, թէ ոչ, ցոյց կը տայ ապագան... Նրա իւրաքանչիւր նեարդն ասես կապուած էր այդ պարանին։ Զգուշօրէն քաշեց ծայրից... Այնքան յուշիկ քաշեց, ասես սարդոստայնով աստղ էր ձգում։

Զգաց որ դիմադրութիւն կայ։ Առաջին պահին հաւատալը շատ դժուար էր։ Բայց պարանը, իրօք, չէր ձգւում։ Քաշեց աւելի ուժեղ... Մի քիչ էլ աւելի... Միեւնոյն ժամանակ վախենալով, թէ ուր որ է կը պոկուի... Բայց այլեւս կասկած չկար։ Կեռիկի դեր կատարող բաց մկրատը ամուր կառչել էր պարկերից։ Ինչպիսի՜ յաջողութիւն... Ինչպիսի՜ անակնկալ յաջողութիւն... Այնուհետեւ ամէն ինչ լաւ կը լինի։ Անտարակո՛յս...

Տղամարդը աճապարանքով իջաւ տանիքից ու վազեց։ Վազեց դէպի պարանը, որ հիմա հանդարտ կախուած էր ու արդէն ակոս էր բացել աւազէ պատին։ Ահաւասիկ... ահաւասիկ ամուր գետինը... Այնքան մօտ է որ մարդ չի հաւատում... Դէմքը լարուեց, շրթունքները դողում էին։ Համարձակ ելքը, անկասկած, գտնուած էր։ Բայց եթէ չափն անցնես, ապա ամէն բան կարող ես ուղարկել գրողի ծոցը...

Պարանից բռնած՝ ամբողջ ծանրութեամբ նա կախ ընկաւ։ Եւ պարանն էլ տեղնուտեղը սկսեց ձգուել ռետինի պէս։ Նա վախից քրտնեց։ Բարեբախտաբար, մօտ երեսուն սանտիմետրի չափ երկարելուց յետոյ պարանն այլեւս չձգուեց։ Նա նորից կախուեց։ Եւ այս անգամ արդէն անհանգստանալու որեւէ առիթ չկար։ Ափերը թքոտելով, ոտքի թաթերի մէջ առաւ պարանն ու սկսեց մագլցել դէպի վեր։ Նա մագլցում էր, ինչպէս խաղալիք կապիկն է մագլցում խաղալիք արմաւենու վրայ։ Թերեւս յուզմունքն էր պատճառը, որ ճակատից թորուող քրտինքը սառն էր։ Տղամարդը ամէն կերպ ջանում էր, որպէսզի աւազը չթափուի վրան։ Ուստի մագլցում էր միայն պարանից կառչելով։ Իսկ դրա հետեւանքով մարմինը պտտւում էր։ Ենթադրածից շատ աւելի դանդաղ էր գործն առաջ գնում։ Երկրի ձգողական ուժը, յիրաւի, սոսկալի բան է։ Եւ ինչո՞ւ սկսուեց այս դողը։ Ձեռքերն արդէն շարժւում էին կամքից անկախ եւ թւում էր, թէ նա ինքն իրեն նետում է դէպի վեր։ Անշուշտ, որեւէ տարօրինակ բան չկար, եթէ յիշենք թոյնով ներծծուած քառասունվեց օրերը։ Երբ նա վեր մագլցեց մեկ մետր, փոսի յատակը վար գնաց հարիւր մետրով, երբ մագլցեց երկու մետր, փոսի յատակը նրանից հեռացաւ երկու հարիւր մետր։ Խորութիւնը շարունակ աւելանում էր եւ, ի վերջոյ, գլուխն սկսեց պտտուել։ Մահու չափ հոգնել էր... Ցած նայել չի կարելի... Ահաւասիկ, նաեւ ամուր գետինը... Ահաւասիկ, ճանապարհներով գօտեւորուած երկիրը, եւ այդ ճանապարհներով կարելի է ազատ քայլել որ կողմ ուզես... Կարելի է գնալ թէկուզ եւ մինչեւ աշխարհի ծայրը... Երբ նա հասնի ամուր գետնին, ապա այն ամէնը, ինչ եղել էր այստեղ, փոսի մէջ, կը դառնան յիշատակի համար գրքի էջերի միջեւ չորացրած ծաղիկներ... Թէ թունաւորները եւ թէ գիշատիչները կը դառնան նուրբ, կիսաթափանց գունաւոր թղթերի պատառիկներ, եւ տանը նստած թէյ խմելիս լոյսի դիմաց պահելով, նա հաճոյքով կը պատմի այն ամէնի մասին, ինչ կապուած է դրանց հետ։

Այդ իսկ պատճառով կնոջը մեղադրելու ամէն ցանկութիւն մեռաւ նրա մէջ։ Կարելի է լիակատար երաշխիք տալ, որ այդ կինը ոչ առաքինի էր եւ ոչ էլ բոզ։ Եթէ յանձնարարական նամակի հարկ լինի, նա պատրաստ է տալու ինչքան ուզես, թէկուզ եւ տասը հատ... Բայց ի՜նչ հիմար էր այդ կինը որ կարողանում էր ընդամէնը ինձ հետ կառչել երթուդարձի միեւնոյն տոմսից։ Եթէ նոյնիսկ տոմսը նոյնն է ու միակը, ապա երբ մեկնելու վայրը հակառակ կողմն է, բնականաբար, հակառակը կը լինի նաեւ ժամանելու վայրը։ Եւ ոչ մի զարմանալի բան չկայ, որ տղամարդու դարձի տոմսը կնոջ համար կը լինի մեկնելու տոմս։

Թո՛ղ որ կինը սխալ գործած լինէր... Բայց չէ՞ որ սխալը՝ պարզապէս սխալ է, եւ ո՛չ աւելին։

... Ցած մի՛ նայիր։ Չի՛ կարելի ցած նայել։

Լեռնագնացը, պատուհաններ լուացողը, հեռատեսիլի աշտարակի տեխնիկը, ճօճաձողի վրայի կրկէսային մարզիկը, էլեկտրակայանի ծխնելոյզ մաքրողը, մի խօսքով դրանցից ով էլ որ լինի, բաւական է ցած նայի՝ եւ անմիջապէս կը գահավիժի։

24

Ամէն բան կարգի՛ն է։

Եղունգներով պարկերից կառչած, ձեռքերը քերծոտելով ու արնոտելով, նա դուրս մագլցեց փոսից։ Ահաւասիկ, արդէն դո՜ւրսն է։ Հիմա կարելի է այլեւս չվախենալ, թէ մատներդ կը բացուեն ու կ՚ընկնես ցած։ Բայց նրա մատները չէին բացւում, ամուր բռնել էին պարկը։

Քառասունվեցերորդ օրը ստացած ազատութիւնը նրան դիմաւորեց վրայ տուող քամու հուժկու յորձանքով։ Սողալիս, աւազահատիկները զարնւում էին նրա դէմքին ու պարանոցին եւ ցաւեցնում։ Նա հաշուի չէր առել այս ահաւոր քամին... Փոսի մէջ միայն ծովի աղմուկն էր թւում սովորականից աւելի սաստիկ։ Բայց հիմա ճիշտ ժամանակն է որ ծովը լինի իրիկնային անդորրի մէջ։ Այլապէս ոչ մի յոյս չկայ, թէ մշուշը կը տարածուի չորսբոլոր։ Բայց գուցէ երկինքը մշուշուած էր թւում փոսի՞ց նայելիս, թէ՞ նա մշուշի տեղ էր դրել օդի մէջ կախուած աւազէ ամպիկը։ Երկու դէպքում էլ վիճակը մի բան չէ։

Առանց գլուխը բարձրացնելու, նա տագնապահար նայեց շուրջը... Աղօտ լոյսի տակ հրշէջային աշտարակը մի քիչ կողքի թեքուած էր թւում։ Տեսքը մի տեսակ խղճուկ էր ու բաւականին հեռու։ Բայց դիտորդը նայում է հեռադիտակով, եւ չի կարելի յոյս ունենալ այդ հեռաւորութեան վրայ։ Հետաքրքիր է. արդէն տեսե՞լ է, թէ ոչ... Երեւի չի տեսել։ Այլապէս կը լսուէր ահազանգը։

Կինը մի առիթով պատմել էր որ կէս տարի առաջ, գիշերով, փոթորիկ էր սկսուել. եւ գիւղի արեւմտեան ծայրին գտնուող փոսերից մեկի պատը փլուել ու տակովն էր արել տունը։ Յետոյ սկսուել էր սաստիկ մի անձրեւ, եւ աւազը անմիջապէս ներծծելով ջուրը, ծանրացել էր։ Տունը ճզմուել էր լուցկու տուփի պէս։ Բարեբախտաբար, զոհեր չէին եղել, եւ լուսադէմին բնակիչները փորձել էին դուրս ելնել փոսից։ Նոյն պահին էլ սկսել էր ղողանջել զանգը, եւ հինգ րոպէ չանցած, լսուել էր պառաւի լացի ձայնը, ում դարձեալ իջեցրել էին փոսը... Ասում են, թէ այդ ընտանիքը ուղեղի ժառանգական ինչ որ հիւանդութիւն ունի, բազմանշանակ աւելացրել էր կինը այն ժամանակ։

Հերիք է, պէտք չէ հապաղել... Նա վճռականօրէն բարձրացրեց գլուխը։ Աւազի կարմրաւուն ալիքների երկայնքով ըստուէրներ էին խաղում։ Եւ մի ստուերից բարձրանալով, աւազի քօղը անցնում էր դէպի միւսը, ապա յաջորդը... Գուցէ եւ թռչող աւազի այդ քօ՞ղն է խանգարում որ տեսնեն իրեն... Ստուգելու համար, թէ լոյսն արդեօք ուժե՞ղ է խփում աչքերին, տղամարդը ետ նայեց ու զարմանքից քարացաւ։ Բանից պարզուեց, որ ոչ միայն թռչող աւազի պատճառով է մայր մտնող արեւը գունաւոր մատիտներով ներկուած թւում, այլեւ շրջապատի մէջ ամէն բան ծածկուել էր կաթնագոյն մշուշով։ Այս ու այնտեղ գետնից բարձրանում էին մշուշի գզգզուած ծուէնները։ Մի տեղ ցրուելով, քիչ անց յայտնւում էին մեկ այլ վայրում, հալածուելով այնտեղ, քուլայքուլայ դարձեալ յայտնւում էին այստեղ... Փոսի մէջ նստած ժամանակ նա արդէն համոզուել էր որ աւազը ներծծում է խոնաւութիւնը, բայց չէր պատկերացնում, թէ ա՛յս աստիճան... Շրջապատը մխում էր կարծես հրդեհից յետոյ... Ճիշտ է, մշուշը նոսր է եւ առանձնապէս չի էլ երեւում, քանի որ լոյսը ընկնում է թիկունքից, բայց եւ այնպէս, բաւական է, որպէսզի հնարաւոր լինի քօղարկուել դիտորդից։

Նա հագաւ գօտկատեղից կախած կօշիկները, փաթաթեց պարանն ու դրեց գրպանը։ Անհրաժեշտութեան դէպքում մկրատը կարող էր նաեւ որպէս զենք ծառայել։ Պէտք է փախչել դէպի արեւմուտք, եւ դիտորդի աչքին խփող լոյսը կը պաշտպանի իրեն։ Մինչեւ արեւի մայր մտնելը պէտք է պատըսպարան որոնել։

Արա՛գ... Շտապի՛ր... Կռացի՛ր ու վազիր այս ցածրադիր կողմով։ Հիմա քեզ մի՛ կորցրու... Մի՛ դանդաղիր, բայց եւ ինչպէս հարկն է, շուրջդ էլ նայիր... Հապա մի տեսնենք, թէ սա ի՛նչ փոսորակ է... Բայց ինչ որ կասկածելի ձայներ են լսւում... Լաւ նշան չէ՞... Ի՞նչ իմանաս... Ելնեմ ու շարունակեմ առաջ գնալ... Դէպի աջ մի՛ գնա... Աջակողմեան լանջը շատ ցածր է, դեռ կէսը չանցած՝ կը նկատեն։

Աւազով լի զամբիւղներն ամէն գիշեր տեղափոխելու շնորհիւ, փոսորակների արանքներում հրաշալի տրորուած արահետներ էին բացուել։ Այդ արահետների աջ կողմը տեղ֊տեղ փլուզուել էր ու դարձել զառիկող։ Աւելի վար երեւում էին փոսերի մէջ ծուարած տների երկրորդ շարքի տանիքներ։ Այդ տները շրջափակուած էին ծովամերձ երրորդ շարքով։ Ուստի ոչ միայն փոսերն էին ոչ շատ խորը, այլեւ աւազից պաշտպանող հիւսուած ցանկապատերը դեռ կարող էին այս կողմերը ծառայել ինչպէս հարկն է։ Գիւղին նայող կողմից երեւի շատ հեշտութեամր կարելի է ազատ դուրս գալ այդ փոսերից։ Բաւական է փոք֊ինչ բարձրանալ, եւ գրեթէ ամբողջ գիւղը կ՚երեւար ասես ափի մէջ։ Ալիքաձեւ աւազաբլուրների ստորոտին հովհարի պէս բացուած՝ տարածուել էին կղմինդրէ, ցինկապատ կամ տաշած տախտակէ տանիքները... Երեւում էին նաեւ սոճիների ցանցառ պուրակը եւ լճի պէս ինչ որ մի բան։ Եւ այս թշուառ հողակտորը պաշտպանելու համար առափնեայ մի քանի տասնեակ տներ դատապարտուած են ստրկական կեանքի։

Ստրուկների այդ փոսերը հիմա ձգւում էին արահետի ձախ կողմով։ Տեղ֊տեղ արահետը ճիւղաւորւում էր գետնով քարշ տուած զամբիւղների բացած անցուղիների, որոնց հեռաւոր ծայրերին դրուած էին աւազով լի պարկերը։ Եւ հէնց այդ պարկերով էլ կարելի էր որոշել, թէ որտեղ է սկսւում փոսը... Հէնց միայն դրանք տեսնելով, տղամարդու սիրտը ճմլուեց։ Մի քանի բացառութեամբ, գրեթէ ամենուրէք այդ պարկերին ամրացուած էին ճոպանէ սանդուղքները։ Երեւի փոսերի բնակիչներից շատերն էին արդեն հրաժարուել փախչելու մտքից։

Հիմա նա հեշտութեամբ կարող էր պատկերացնել որ ընդհանուր առմամբ այդպիսի կեանքն էլ է հնարաւոր։ Խոհանոցներ, վառարաններ, որոնց մէջ ուրախ ճարճատում է կրակը, գրասեղանի փոխարէն խնձորի դատարկ զամբիւղներ, որ լեցուն են դասագրքերով... Խոհանոցներ, գետնի մէջ փորուած օջախներ, լամպարներ, վառարաններ, որոնց մէջ կրակ է վառւում, շարժական ջարդուած միջնորմներ, խոհանոցի սեւացած առաստաղներ, աշխատող ժամացոյցներ եւ կանգնած ժամացոյցներ, ոռնացող ռադիոընդունիչներ եւ փչացած ռադիոընդունիչներ... Խոհանոցներ ու վառարաններ, որոնց մէջ կրակ է վառւում... Եւ այս ամէնի շրջանակի մէջ տեղաւորուած էին էժանագին զարդեր, անասուններ, երեխաներ, սեռային հակումներ, պարտաւորութիւններ, դաւաճանութիւններ, խնկարկութիւններ, հիշատակի լուսանկարներ... Միեւնոյն բաների սարսափելիօրէն անփոփոխ կրկնողութեամբ.... Ու թէեւ այս ամէնը կեանքում անխուսափելի կրկնողութիւն էր՝ ինչպէս սրտի տրոփիւնը, բայց եւ սրտի տրոփիւնը դեռեւս կեանքը չէ։

Պառկի՛ր... Չէ՛, ոչինչ... Սովորական մի ագռաւ էր... Նա դեռ առիթ չէր ունեցել ագռաւներ որսալ եւ խրտուիլակներ սարքել, բայց հիմա դա կարեւոր չէ։ Դաջելու, շքանշանների ու պատուանշանների իղձերը ծնւում են այն ժամանակ միայն, երբ սկսում ես անիմաստ ու աներեւակայելի երազներ տեսնել։

Երեւի արդեն հասել է գիւղի ծայր։ Արահետը սողում էր դէպի աւազաբլուրի գագաթ, իսկ ձախ կողմը երեւաց ծովը։ Քամին բերում էր ալեբախութեան կծուահոտը, ականջների ու քթանցքների մէջ այնպիսի զնգոց կար, ասես խելահեղ արագութեամբ հոլեր էին պտտւում։ Գլուխը փաթաթած սրբիչի ծայրերը փողփողում էին քամու յորձանքի տակ ու զարնւում այտերին։ Այստեղ արդեն մշուշն էլ էր ուժաթափ եղել ու չէր կարողանում դէպի վեր ձգուել։ Ծովը ծածկուած էր կապարէ հաստ թերթերով, որոնք կուչ էին եկել եռացած կաթի երեսի պէս։ Ամպերի միջեւ գորտի ձուիկի պէս սեղմուած արեւը քարացել֊անշաժացել եւ չէր ուզում խեղդուել ծովի ջրերի մէջ։ Հեռու հորիզոնի վրայ որպէս մի սեւ բիծ՝ երեւում էր մի նաւ։ Հեռաւորութիւնն ու չափերը անհնար էր որոշել։

Նրա դիմաց մինչեւ հրւանդան, անվերջանալի ալիքներով փռուած էին լերկ աւազաբլուրները։ Այդ ուղղութեամբ ճանապարհը շարունակել՝ հաւանաբար, վտանգաւոր է։ Նա անհամարձակ ետ նայեց։ Բարեբախտաբար հրշեջային աշտարակը ծածկուած էր ոչ այնքան բարձր աւազաթմբով եւ այնտեղից չէին կարող իրեն տեսնել։ Զգոյշ ոտքի ելաւ, աւազէ լանջի ստուերի տակ, աջի վրայ նկատեց մի կողմ թեքուած, գրեթէ մինչեւ տանիքը աւազի մէջ մխրճուած մի խրճիթ, որ տեսանելի էր այնտեղից միայն, որտեղ նա կանգնած էր։ Հողմածեծ կողմը մի խորը գոգաւորութիւն կար, ասես գդալով էին փորել։

Հրաշալի ապաստարան է... Աւազի մակերեւոյթը ծովային խեցու ներսի կողմի պէս հարթ է, եւ ոչ մի տեղ մարդու հետք չի երեւում... Բայց ի՞նչ անել սեփական հետքերի հետ... Նա իր իսկ ոտնահետքերով ետետ գնաց, բայց մի երեսուն մետրի վրայ տեսաւ որ դրանք բոլորովին անհետացել են... Եւ նոյնիսկ ոտների տակ, նրա աչքի առաջ, հետքերը հալւում ու փոխում էին իրենց ձեւը։ Այնպէս որ քամու օգուտն էլ կար։

Նա արդէն պատրաստւում էր շրջանցել խրճիթը, բայց յանկարծ մի մութ կերպարանք յայտնուեց ներսից։ Մի շեկ, խոզի պէս գիրուկ շուն էր։ Վախենալու կարիք չկայ... Հո՛շտ... Կորի՛ր... Բայց հայեացքը մարդուն հառած շան մտքով իսկ չէր անցնում հեռանալ։ Նրա մի ականջը բզկտուած էր, իսկ անհամաչափ փոքրիկ աչքերը չարութեամբ էին նայում։ Շունը հոտոտեց նրան։ Չլինի՞ ուզում է հաչել։ Հապա՛, թող մի փորձի... Նա ձեռքը գրպանը տարաւ եւ մատներով սեղմեց մկրատը... Հէնց որ հաչի՝ տեղնուտեղը գանգը կը ծակեմ։ Բայց շունը շարունակում էր անձայն ու չարացած նայել... Գուցէ վայրենացա՞ծ շուն է... Մորթը գզգզուած է, ծուէնծուէն կախուած... Ոնց որ թէ հիւանդ է... Մռութն ամբողջովին թեփոտել է։ Ասում են, թէ այն շունը որ չի հաչում, վտանգաւոր է... Գրո՛ղը տանի... Պէտք է որեւէ բան ունենար ուտելու՝ շան առաջ նետելու համար... Հա՛, ուտելիք... Խելքդ ո՞ւր էր... Ցիանական կալիումը մոռացել ես վերցնել... Բայց ոչինչ։ Այնպիսի տեղ է թաքցրած, որ կինը հազիւ թէ կարողանայ գտնել... Տղամարդը կամացուկ սուլեց եւ ձեռքը պարզեց, փորձելով բարեկամանալ շան հետ... Որպէս պատասխան, շունը ձգեց իր բարակ շրթունքները եւ մերկացրեց դեղնաւուն ժանիքները, որոնց վրայ աւազ էր նստած... Չէ, այդ շունը հազիւ թէ աչք ունենայ իր վրայ... Ի՜նչ էլ ագահ տեսք ունի... Մարդ այնպէս խփի դրան, որ մի հարուածից շունչը փչի...

Բոլորովին անսպասելի, շունը յանկարծ շրջուեց, գլուխը հակեց ու ասես ոչինչ չէր եղել՝ ծուլօրէն հեռացաւ։ Երեւի վախեցաւ տղամարդու ահաբեկող տեսքից։ Եթէ վայրենացած շանը ստիպեց նահանջել, ուրեմն ոգին դեռ տոկուն է։ Նա սահեց դէպի ցածրադիր մասն ու պառկեց լանջին։ Քամին հիմա չէր հասնում նրան եւ գուցէ հէնց այդ պատճառով էլ թեթեւութիւն զգաց։ Քամու յորձանքի տակ ճօճուելով, շունն անհետացաւ օդի մէջ կախուած աւազաքօղի ետեւ։ Ըստ երեւոյթին, մարդիկ այս կողմերը ոտք էլ չեն դնում, այլապէս խրճիթը մնացած չէր լինի վայրենացած շանը... Եւ քանի դեռ շունը չի գնացել արտելի վարչութիւն՝ մատնելու, ինքը ապահովութեան մէջ է։ Մարմնով քրտինք էր հոսում, բայց դա նոյնիսկ հաճելի էր... Ի՛նչ լռութիւն է... Ասես իրեն դրել են մի անօթի մէջ ու վերեւից դոնդող լցրել... Նրա ձեռքին ժամացոյցի մեքանիզմով մի ռումբ կայ, որի պայթելու ժամանակը անյայտ է, բայց այդ պարագան շատ աւելի քիչ է անհանգստացնում, քան զարթուցիչի տկտկոցը... Եթէ իր փոխարէն «Մոբիուսի ժապաւէն»ը լինէր, ապա տեղնուտեղը վերլուծութեան կ՚ենթարկեր իրադրութիւնը եւ կ՚ասէր.

— Բարեկամս... դու այն մարդկանց բնորոշ տեսակներից ես, ովքեր հաճոյք են ստանում միջոցը նպատակ դարձնելով։

— Միանգամայն իրաւացի ես,— կը համաձայնէր նա։— Բայց հարկ կա՞յ արդեօք այդքան սահմանափակել միջոցներն ու նպատակը... Դրանք պէտք է օգտագործել համապատասխան ձեւով եւ պայմանների համաձայն...

— Չէ՛, ընդունելի չէ... Չի՛ կարելի ժամանակն ապրել ուղղահայեացով. ժամանակը մի այնպիսի բան է, որ հոսում է հորիզոնականով... Բոլորին է յայտնի...

— Իսկ ի՞նչ կը լինի, եթէ փորձենք ապրել ուղղահայեացով։

— Կը դառնաս մումիա... Կասկածո՞ւմ ես...

Ծիծաղելով, տղամարդը հանեց կօշիկները։ Յիրաւի, ժամանակը հոսում է հորիզոնականով։ Կօշիկների մէջ աւազ էր լցուել ու խառնուել քրտինքին, եւ այլեւս անհնար էր դիմանալ։ Նա դժուարութեամբ հանեց գուլպաներն ու պահեց քամու դիմաց։ Ինչո՞ւ է կենդանիների ապրած տեղից գարշելի հոտ գալիս։ Լաւ չէ՞ր լինի, եթէ նրանք ծաղիկների բոյր ունենային... Չէ՛, ոտքերի հոտն է... Եւ, որքան էլ զարմանալի է, այդ միտքը նրան հաճելի թւաց... Մեկն ասում էր, թէ սեփական ականջի խեժից լաւ բան չկայ եւ աւելի համեղ է, քան պանիրը... Գուցէ չափազանցութիւն է, բայց փչացած ատամների հոտի մէջ նոյնպէս հրապուրիչ մի բան կայ. ուզում ես զգալ ու ներշնչել, շարունակ, ներշնչել այդ հոտը։

Խրճիթի մուտքը կէսից աւելի լցուած էր աւազով եւ նրան չհաջողուեց անմիջապէս զննել ներսը։ Գուցէ հին ջրհորի աւերա՞կ է... Զարմանալի ոչինչ չկայ որ ջրհորի վրայ տնակ են կառուցել աւազի առաջն առնելու համար։ Ի հարկէ, հազիւ թէ ջուր լինի այստեղ... Նա նորից փորձեց նայել ներս եւ զգաց իսկական շան հոտ։ Կենդանու հոտը փիլիսոփայութիւնից աւելի ուժեղ է։ Մի սոցիալիստ կար, որ ասում էր, թէ իրեն շատ հարազատ է կորեացու ոգին, բայց չի կարող հանդուրժել նրանից եկող հոտը... Լաւ, եթէ ժամանակը հոսում է հորիզոնականով, թո՛ղ ուրեմն, ցոյց տայ, թէ որքան արագ կարող է հոսել... Լոյս եւ տագնապ, ազատութեան զգացողութիւն եւ անհամբերութիւն... Այս տառապանքները չափազանց անտանելի են։ Նա դեմքը ծածկեց սրբիչով ու պառկեց մէջքին։ Այստեղ հոտը, թերեւս, իրենն է, սեփականը, բայց որքան էլ ինքն իրեն հաճոյախօսելու ցանկութիւն ունենար, այնուհանդերձ չէր կարող այդ հոտը դուրեկան համարել։

Ինչ որ բան սողաց ոտքի վրայով... «Քայլուածքից» դատելով, ոչ թէ հասարակ ճանճ է, այլ աւելի շուտ, հողի բզեզ, որ իր վեց թոյլ ոտքերի վրայ հազիւ է քարշ տալիս ինքն իրեն... Ճշտելու ոչ մի ցանկութիւն չունէր։ Ասենք, եթէ իր այդ ենթադրութեան հակառակ պարզուէր, որ ճանճ է, ապա հազիւ թէ բռնելու ցանկութիւն ունենար։ Յամենայն դէպս, այդ հարցին նա չէր կարող ճշգրիտ պատասխան տալ։

Քամին նրա դէմքից պոկեց սրբիչը։ Աչքի ծայրով նա տեսաւ ոսկու պէս փայլող աւազաբլրի գագաթը։ Սահուն բարձրացող լանջը հասնում էր մինչեւ այդ ոսկէ գծին եւ ապա կտրուկ անցնում էր ստուերի տակ։ Տարածութեան այդպիսի կառուցուածքի մէջ ինչ որ անասելի լարուած բան կար, եւ տղամարդը նոյնիսկ ցնցուեց մարդկանց նկատմամբ անսահման կարօտից։ (Այո՛, բնապատկերը, յիրաւի, վիպապաշտական է։ Վերջին ժամանակներս յատկապէս այսպիսի բնանկարն է հրապուրում երիտասարդ զբօսաշրջիկներին... Յուսալի արժեթղթեր են... Որպէս փորձառու մարդ կարող է լիակատար երաշխիք տալ այս շրջանի ապագա զարգացման համար։ Բայց ամէնից առաջ գովազդ է հարկաւոր։ Առանց գովազդի նոյնիսկ ճանճերը չեն թռչի ու գայ այստեղ... Չիմանալը նոյնն է, ինչ չունենալը... Թանկարժէք քար ձեռք բերել եւ թաղել հողի տակ։ Ի՞նչ անել, ուրեմն... Հմուտ մի լուսանկարչի գեղարուեստական բացիկներ յանձնարարել։ Հին ժամանակներին գեղարուեստական բացիկներ պատրաստում էին արդէն այն բանից յետոյ, երբ տեսարժան վայրը դառնում էր հանրայայտ... Իսկ հիմա՝ նախ բացիկներ եւ յետոյ միայն տեսարժան վայրեր։ Այս կարգը սովորական է դարձել։ Ահաւասիկ, մի քանի նմուշ, խնդրեմ... Կարող էք նայել)։ Թշուառ բացիկավաճառը ուզում էր ծուղակներ դնել ուրիշների համար, բայց ինքն էր ընկել ծուղակը, յետոյ հիւանդացել էր ու մեռել։ Ճիշտ է, նա այնքան էլ ճարպիկ մարդ չի եղել... Երեւի մեծ յոյսեր է կապել այս կողմերի հետ ու գործի մէջ է դրել ամբողջ կարողութիւնը... Ո՞րն է այդ հմայքի բուն էութիւնը... Թերեւս, ֆիզիկական ներդաշնակութիւնն ու ճշգրտութիւնը, որպիսիք ունի բնութիւնը կամ, ընդհակառակը՝ բնութեան անողորմ դիմադրութիւնը նրան ճանաչելու մարդկային փորձի նկատմամբ։

Մինչեւ երէկ նա տառացիօրէն գարշում էր այս բնանկարի մասին մտածելիս անգամ։ Եւ նա չարութեամբ էր մտածում, թէ փոսը, յիրաւի, միանգամայն հարմար տեղ է այնպիսի խաբեբայի համար, որպիսին է բացիկավաճառը։

Բայց ի՞նչ հարկ կայ մտածելով փոսի միջի կեանքի եւ բնանկարի մասին, մեկը հակադրել միւսին։ Գեղեցիկ բնանկարը պարտադիր չէ, որ մեծահոգի լինի մարդու նկատմամբ։

Վերջապէս, աւազը որպէս կայունութեան բացասում դիտող նրա հիմնական գաղափարը այնքան էլ խենթաւուն չէ։ Մէկ ութերորդական միլիմետրի շարժումը։ Աշխարհ, որտեղ գոյութիւնը՝ վիճակների մի շղթայ է... Այլ կերպ ասած, նրա հմայքը պատկանում է մահին։ Նրա վիթխարի աւերիչ ուժի պերճանքի միջով անցնող, իր հետեւից աւերակներ թողնող մահուան հմայքը... Չէ՛, կաց... Այսպէս հնարաւոր է նաեւ վրիպել, եթէ ասեն, թէ յատկապէս դրա համար է ճանկել ու հիմա էլ ձեռքից չի ուզում բաց թողնել երթուդարձի տոմսակը։ Վայրի կենդանիների կամ պատերազմի մասին շարժանկարները այնքան ճշմարտացի են, որ կարող են նոյնիսկ սրտի նոպայի հասցնել։ Բայց երբ կինոյից դուրս են գալիս, ապա դրսում քեզ է սպասում նախորդ օրուայ շարունակութիւնը հանդիսացող այսօրը... Սա է դրանց հմայքը... Որտե՞ղ կը գտնես մի այնպիսի հիմար, որ իսկական փամփուշտներով լցուած հրացանն առնի ու գնա կինո... Ո՞վ կարող է հարմարուել անապատային կեանքին։ Մկների մի քանի տեսակները, որոնք ջրի փոխարէն խմում են սեփական մէզը... Միջատները, որոնք սնւում են հոտած մսով... Ու մէկ էլ, թերեւս, քոչուորները, որոնց յայտնի է միայն մի կողմ գնալու տոմսակի գոյութիւնը։ Եթէ հէնց սկզբից վստահ լինենք որ տոմսակը միշտ դէպի միայն մի կողմի համար է, ապա կարելի է հանգիստ ապրել, սողալու անպտուղ փորձեր չանելով, հպուելով աւազին, ինչպէս ոստրեն է հպւում քարաժայռին։ Իսկ այդ քոչուորները նոյնիսկ փոխել են իրենց անունը եւ հիմա կոչւում են անասնապահներ...

Այո՛. այս ամէնի մասին արժէր պատմել կնոջը... Երգել նրա համար, թէկուզ եւ մի քիչ սխալ մեղեդիով, երգել աւազի երգը, որ ոչ մի ընդհանուր բան չունի երթուդարձի տոմսակի հետ... Լաւագոյն դէպքում նա կը լինէր սիրակէզ տղամարդու թշուառ մի ընդօրինակող, որ ապրած լինելով ուրիշ, իւրայատուկ մի կեանքով, փորձում է կարթով որսալ կնոջը։ Ոտքից գլուխ աւազաթաթախ, շարժուելու ուժ չունենալով, նա նման էր թղթէ տոպրակի մէջ նետած կատուի։

Աւազաբլրի գագաթը անսպասելի մարեց... Շրջապատը խորասուզուեց խաւարի մէջ։ Ինչ որ մի պահ քամին հանդարտուեց, եւ առիթից օգտուելով, յայտնուեց ուժերը ժողուած մշուշը։ Թերեւս հէնց այդ պատճառով էլ արեւը արագօրէն մայր մտաւ։

... Ուրեմն, ճամբայ ընկնենք։

25

Գիւղամիջով պէտք է անցնել նախքան կողովներ կրողները սկսեն իրենց ամենօրեայ գործը։ Դեռ մի ժամ կայ։ Ապահովութեան համար ասենք՝ քառասունհինգ րոպէ։ Հրւանդանը, ասես գիւղը գրկելով, մի խորը կեռման է անում եւ հասնում դէպի արեւելք ընկած ծովածոցին։ Այդ պատճառով էլ միայն մի նեղլիկ ճանապարհ կայ։ Բայց այստեղ արդէն աւարտւում են հրւանդանի վրայ կիտուած ուղղաձիգ ժայռերը, հարթւում եւ փոխարինւում են ոչ շատ բարձր աւազաբլուրներով։ Աջ կողմի վրայ թողնելով գիւղական տների՝ մշուշի միջից առկայծող լոյսերը եւ շարունակելով ուղիղ ընթացքը, յայտնուեց նոյն այդ վայրում։ Հեռաւորութիւնը կը լինի... մօտ երկու կիլոմետր։ Այնտեղ գիւղը վերջանում է, տեղ֊տեղ յայտնւում են գետնընկույզի դաշտերը, յետոյ դարձեալ աւազուտներ, եւ ոչ մի բնակավայր։ Իսկ երբ բլրակն անցնես, կարելի է քայլել նաեւ ճանապարհով։ Դա շատ լաւ տրորուած, կաւէ ճանապարհ է, եւ եթէ վազես ուժերդ ներածին չափ, ապա մօտ տասնհինգ րոպէից դուրս կը գաս մայրուղի։ Իսկ այնտեղ արդէն ամէն ինչ կարգին կը լինի։ Ոչ միայն ավտոբուսներ կան, այլեւ խելքը գլխին մարդիկ։

Գիւղամիջով անցնելու համար երեսուն րոպէ ունի։ Աւազի միջով ժամը չորս կիլոմետր գնալը դիւրին բան չէ։ Եւ ոչ այն պատճառով, որ ոտքերդ խրւում են աւազի մէջ, այլ անհարկի ջանքերի, որ ստիպուած ես քայլելիս անել։ Վազելու դէպքում՝ է՛լ աւելի եւ բոլորովին իզուր ուժ ես վատնում։ Թերեւս, ամէնից ճիշտը, լայն քայլքով գնալն է։ Բայց ուժերդ քամելու դիմաց, աւազը, ասես որպէս պարգեւ, կլանում է ոտնաձայնդ։ Եւ, անշուշտ, առանց սեփական ոտնաձայնից վախենալու գնալը իր առաւելութիւնը ունի։ Այո՛, հատկապէս, առաւելութիւնը։

Ոտքիդ տակ նայի՛ր... Ընկնելը սարսափելի չէ, բայց թէ յանկարծ դէմ առնես պստիկ մի կոշտուկի կամ փոսորակի, կարող ես նաեւ վնասել ծունկդ։ Եթէ միայն ծունկդ վնասուի՝ դեռ ոչինչ... Իսկ եթէ յանկարծ յայտնուես մի նոր աւազափոսի մէջ՝ ի՞նչ ես անելու...

Շուրջը խաւար է։ Ուր աչքդ կտրի՝ միայն աւազի անկանոն քարացած ալիքներն են։ Վիթխարի ալիքներն ակոսուած են աւելի փոքրերով, իսկ սրանք էլ, իրենց հերթին, ասես շղարշուած են աւազի կոհակներով։ Գիւղի լոյսերը, որոնցով նա պէտք է կողմնորոշուէր, ծածկուեցին անվերջանալի ալիքների կատարների ետեւ եւ շատ հազուադէպ էին նորից յայտնւում նրա տեսադաշտի վրայ։ Պէտք է առաջ գնալ, ճիշտ ուղղութիւնը պահպանելով ներքին մի զգացողութեամբ։ Բայց ամէն անգամ պարզւում էր, որ թոյլ է տրուած չափազանց մեծ սխալ։ Պատճառը թերեւս այն էր, որ գիւղի լոյսերը չկորցնելու ցանկութիւնը նրան ենթագիտակցօրէն ստիպում էր բարձր տեղեր որոնել։

Տե՛ս, դարձեալ շեղուեց... Պէտք է քայլել դէպի ձա՛խ... Եթէ այդպէս մի քիչ էլ գնար, կ՚յայտնուէր ճիշտ գիւղամիջին... Երեք վիթխարի աւազաբլուր անցաւ, իսկ լոյսերը գրեթէ չէին մօտենում... Չլինի՞ շրջան ես գծում... Քրտինքը լցւում է աչքերի մէջ... Գոնէ մի պահ կանգնեմ ու խորը շունչ քաշեմ։

Կինն արդէն արթնացած կը լինի... Տեսնես ի՞նչ է մտածել, երբ աչքերը բացելով, ինձ չի գտել... Ասենք, հազիւ թէ անմիջապէս կռահած լինի... Երեւի ենթադրել է, թէ գնացել եմ տան ետեւ կարիքներս հոգալու... Երեկոյեան կինը շատ էր հոգնել... Զարմացած կը լինի, որ մինչեւ ուշ երեկոյ քնով է ընկել եւ աճապարանքով ելած կը լինի վերմակի տակից... Համբոյրներից չպաղած մարմինը երեւի յիշեցրել է, թէ ինչ է եղել իրենց միջեւ այս առաւօտ... Լամպարը շոշափելիս, կինը երեւի ժպտացել է...

Այնուհանդերձ, որեւէ պատճառ չունեմ նրա նկատմամբ պարտաւորութիւն ունենալու կամ պատասխանատու լինելու նրա ժպիտի համար։ Ի՞նչ է կորցնում կինը իմ անհետանալով։ Կեանքի չնչին մի կտոր։ Ռադիոն ու հայելին նրա համար կը փոխարինեն ինձ։

«Դուք ինձ համար, իսկապէս, շատ կարեւոր նեցուկ էք... Այն ժամանակից ի վեր, որ մենակ չեմ, շատ բան է փոխուել իմ կեանքի մէջ։ Առաւօտները կարող եմ հանգիստ, առանց շտապելու, զբաղուել իմ գործերով, եւ աշխատանքն էլ հիմա յաջողւում է երկու ժամ շուտ աւարտել։ Կարծում եմ որ արտելից մի յաւելեալ աշխատանք կը խնդրեմ շուտով՝ տանը անգործ չնստելու համար։ Փող կը հաւաքեմ... Եւ, գուցէ, վերջապէս մի ռադիո կը գնեմ կամ հայելի, կամ էլ ուրիշ որեւէ բան»...

(Ռադիո եւ հայելի... Ռադիո եւ հայելի...)

Այս ի՛նչ սեւեռուն գաղափար է. ասես մարդու ամբողջ կեանքը բաղկացած է այս երկու առարկաներից։ Այո՛, ռադիոն եւ հայելին իսկապէս ինչ որ ընդհանուր բան ունեն. նրանք իրար են կապում մարդկանց։ Եւ գուցէ, արտայայտում են մարդկային գոյութեան էութեան մէջ թափանցելու այրող մի ցանկութիւն։ Լաւ, հէնց որ դուրս գամ այստեղից, առաջին գործս կը լինի մի ռադիոընդունիչ գնելն ու կնոջն ուղարկելը... Ինչքան փող ունեմ՝ կը տամ եւ նրա համար լաւագոյն տրանզիստորը կը գնեմ։

Ինչ վերաբերում է հայելուն... Չգիտեմ, արժէ՞ արդեօք խոստանալ... Հայելին այստեղ շուտ կը փչանայ... Կէս տարի անց կը վերանայ փայլաթաղանթը, իսկ մէկ տարի անց վերջնականապէս կ՚աղօտանայ օդի մէջ շարունակ լողացող աւազափոշուց... Ինչպէս այն հայելին, որ կինն հիմա ունի... Եթէ այդ հայելու մէջ, տեսնես մի աչքդ, ապա քիթդ չի երեւայ... Եթէ տեսնես քիթդ, ապա չես գտնի բերանդ... Չէ՛, խնդիրը միայն հայելու շուտ փչանալը չէ... Հայելին, անշուշտ, տարբերւում է ռադիոյից... Որպէսզի կապի միջոց ծառայի, ամէնից առաջ անհրաժեշտ է, որ կնոջը նայող մարդ լինի։ Ի՞նչ օգուտ այդ հայելուց, երբ կինն իրեն հիմա տեսնող չունի։

Կա՛ց... Ականջ դիր... Շատ երկար է նա հոգում իր կարիքները... Գուցէ... Գուցէ այդ աւազակը, այնուհանդերձ, փախել է, հը՞... Հետաքրքիր է, կինն արդէն աղմուկ բարձրացրե՞լ է արդեօք... Ապշա՞ծ է, ընկճուա՞ծ... Թերեւս լուռ նստած լալիս է... Լաւ, ինչ էլ որ անելիս լինի՝ մեղքը իմը չէ... Չէ՞ որ ինքդ հրաժարուեցիր ընդունել, թէ հայելին անհրաժեշտութիւն է։

— Ինչ որ մի տեղ կարդացել եմ այդ մասին... Հիմա կարծես թէ հաճախակի են հեռանում տնից... Իմ կարծիքով, պատճառն այն է, որ կեանքը ծանր է, բայց գուցէ եւ պատճառը ոչ միայն կեանքի ծանր լինելն է... Գրել էին գիւղական մի ընտանիքի մասին, որ բնաւ էլ աղքատ չէր... Հող էին գնել... Մեքենաներ... Տնտեսութիւնն էլ լաւ էին վարում... Իսկ աւագ որդին, չնայած այս ամէնին, թողել գնացել էր տնից։ Ինքն էլ լաւ տղայ էր, աշխատող տղայ... Ծնողները գլուխ էին կոտրում, թէ ինչո՞ւ յանկարծ թողել է ամէն բան ու գնացել։ Գիւղում մարդիկ աւելի լաւ են գիտակցում իրենց պարտականութիւնը։ Մտահոգւում են իրենց բարի անունը պահպանելու մասին։ Ուստի, երեւի, ինչինչ առանձնայատուկ պատճառներ պէտք է լինեն, որպեսզի ժառանգը տնից հեռանայ...

— Այո, ի հարկէ, պարտականութիւնը մնում է պարտականութիւն։

— Յետոյ, հարազատներից մէկը գտել էր տղային ու փորձել իմանալ, թէ ինչու է այդպէս վարուել։ Պարզուել էր, որ նա ոչ թէ փախել է մի կնոջ հետ, ոչ թէ սիրային արկածների համար է դուրս եկել տնից եւ ոչ էլ պարտքեր է ունեցել... Մի խօսքով, մի առանձին պատճառ չի եղել... Ուրեմն, ինչպե՞ս հասկանալ... Այն, ինչ ասել էր տղան, պարզապէս զուրկ էր որեւէ իմաստից։ Ասենք, ինքն էլ կարգին չգիտէր, թէ ինչպէս բացատրեր իր արարքը... Միայն ասում է, թէ չէր կարող այլեւս դիմանալ։

— Եւ ճիշտ է... Աշխարհիս մէջ անհասկացող մարդիկ շատ կան։

— Բայց եթէ խորը մտածենք, այդ տղային կարելի է հասկանալ։ Ի՞նչ է գիւղացին, հը՞... Եթէ նա աշխատում է որքան ուժ ունի եւ մեծացնում է իր հողաբաժինը, ապա դրանով իսկ նոր գործ է աւելացնում... Ի վերջոյ, նրա ծանր աշխատանքը որեւէ սահման չունի եւ միակ բանը, որ նա ձեռք է բերում, առաւել ծանր աշխատանքն է... Ճիշտ է, այդ աշխատանքը դարձեալ վերադառնում է գիւղացուն, եւ նա ստանում է բրինձ ու կարտոֆիլ... Ուրիշ էլ ի՞նչ է նրան հարկաւոր։ Գիւղացու աշխատանքի հետ չի կարելի համեմատել մեր այս չարչարանքը, որ թափում ենք աւազի վրայ։ Նոյնն է, ինչ եթէ դժոխքի գետի մէջ քարէ ամբարտակ սարքես... Սատանաները, միեւնոյն է, ցրիւ կտան այդ քարերը։

— Իսկ ո՞նց է վերջանում դժոխքի գետի այդ պատմութիւնը։

— Չի վերջանում... Ու, քանի որ չի վերջանում, հէնց դրա համար էլ մեղքերի դիմաց տրուող պատիժ է։

— Իսկ ի՞նչ եղաւ յետոյ այն տղան, որ ժառանգ էր լինելու։

— Վաղօրօք նա ամէն բան դասաւորել էր ու, հաւանաբար, տնից դուրս գալուց դեռ շատ առաջ աշխատանքի էր ընդունուել։

— Լաւ, յետո՞յ...

— Յետոյ՝ սկսեց աշխատել։

— Իսկ դրանից էլ յետո՞յ...

— Դրանից յետոյ՞... Աշխատավարձի օրերին, երեւի, ստանում էր վաստակած փողը, իսկ կիրակի օրերին էլ մաքուր շապիկ էր հագնում եւ գնում էր կինո։

— Իսկ յետոյ՞...

— Մինչեւ հէնց իրեն չհարցնես՝ դժուար է ասել, թէ ինչ եղաւ այդ ամէնից յետոյ։

— Փող հաւաքելուց յետոյ, երեւի, մի ռադիո գնեց իր համար...

... Վերջապէս, յաջողուեց բարձր վերելքը յաղթահարել։ Թէեւ անցել է ճանապարհի կէսը միայն... Չէ՛, սխալւում է... Այստեղ գետինն արդէն հարթ է... Այո՛, բայց ո՞ւր կորան լոյսերը... Նա շարունակեց առաջ գնալ, բայց արդէն կորցնելով վստահութիւնը... Թւում էր, թէ սա վիթխարի աւազաբլրի գագաթն է... Հապա ինչո՞ւ այստեղից չեն երեւում լոյսերը։ Այն մտքից, որ մի վատ բան է պատահել, նրա ծնկները թուլացան։ Ծուլացաւ, եւ ահա հատուցումը։ Թեք լանջով սահեց ցած, առանց որոշելու ճիշտ ուղղութիւնը։ Գոգաւորութիւնը շատ աւելի մեծ էր, քան ենթադրում էր։ Ոչ միայն խորն էր, այլեւ շատ լայն։ Դրան աւելացրած, աւազի բազմահարկ ալիքները գոգաւորութեան յատակից իրար վրայ էին դիզուած բոլորովին անկանոն եւ խանգարում էին ճիշտ ուղղութիւն ընտրելուն։ Բայց, միեւնոյն է, ոչ մի կերպ հնարաւոր չէր կռահել, թէ ինչո՛ւ չեն երեւում լոյսերը... Բայց եթէ ճանապարհից շեղուել է, ապա կէս կիլոմետրից ոչ աւելի՝ այս կամ միւս կողմ... Շարունակ ձախ էր գնում. երեւի պատճառն այն էր, որ վախենում էր գիւղի մէջ յայտնուել։ Նա զգում էր, որ լոյսերին մօտենալու համար պէտք է դէպի աջ գնալու վճռականութիւն ունենայ... Շուտով մշուշը կը ցրուի, եւ աստղերը կ՚երեւան... Մի խօսքով, ինչ էլ որ լինի, շրջապատը զննելու լաւագոյն եւ արագ միջոցը որեւէ մի աւազաբլրի գագաթ բարձրանալն է։

Այնուհանդերձ, անհասկանալի է... Անհասկանալի է, թէ ինչո՛ւ է կինը այդպէս կապուած դժոխքի գետին... Չէ՞ որ հայրենիքի նկատմամբ սիրոյ, պարտքի զգացողութեան մասին խօսելն իմաստ ունի այն դէպքում, երբ ինչ որ բան ես կորցնում՝ ուրանալով, հրաժարուելով դրանցից։ Ի՞նչ ունի այդ կինը, որ կարող է նաեւ կորցնել։

(Ռադիո եւ հայելի... Ռադիո եւ հայելի...)

Ռադիոընդունիչը անպայման կը գնի ու կ՚ուղարկի նրան... Բայց հակառակ արդիւնք չի՞ ունենայ արդեօք. կինը աւելի շատ բան չի՞ կորցրել, քան ձեռք է բերելու։ Օրինակ, այլեւս չի լինի ինձ համար լոգանք նախապատրաստելու ծիսակատարութիւնը, որ այնքան սիրում էր կինը։ Նոյնիսկ լուացքը զոհելով՝ ինձ ջուր էր թողնում, որպէսզի լողանամ։ Տաք ջուրը չփչփացնում էր ոտքերիս արանքին եւ, կուչ գալով, բարձրաձայն ծիծաղում էր, ասես իրեն էին լողացնում։ Հիմա արդեն այդպէս չի ծիծաղի։

Չէ, վերջացրու քո այդ պատրանքները... Իմ եւ քո միջեւ հէնց սկզբից ոչ մի պայմանաւորուածութիւն չի եղել։ Իսկ եթէ պայմանաւորուածութիւն չի եղել, ապա չի կարող լինել նաեւ ուխտադրժութիւն։ Բացի դրանից, չի կարելի ասել, թէ այդ ամէնը անցել գնացել է իմ կողքով։ Օրինակ, էժանագին, ասես քաքից թորած օղու հոտը, որ ստանում էինք շաբաթական մէկ անգամ... Քո անհնազանդ, ասես ձիգ մկաններից հիւսուած զիստերը... Ամօթի զգացողութիւնը, երբ թքով թրջած իմ մատով մաքրում էի հալած ռետին յիշեցնող աւազը... Եւ քո ամօթխած ժպիտը, որ այդ ամէնին առաւել անպատկառութիւն էր հաղորդում... Ու նաեւ շատ ուրիշ բաներ։ Եթէ բոլորը միասին հաշուենք՝ ահագին բան կը լինի։ Հաւատաս, թէ չհաւատաս՝ փաստը մնում է փաստ։ Տղամարդը մանրուքներին կարեւորութիւն տալու հարցում շատ աւելի հակումներ է դրսեւորում, քան կինը։

Իսկ եթէ յիշենք, թէ ինձ ինչ արեց գիւղը, ապա վնասն անհնարին է նոյնիսկ հաշուել։ Այդ ամէնի հետ համեմատած, կնոջ հետ ունեցած իմ հարաբերութիւնները դատարկ բաներ են։

Բայց վաղ թէ ուշ նա կատարելապէս կը փոխհատուցի... Նա, ճիշտ է, դեռ չգիտէ, թէ ինչ հարուած պէտք է հասցնի, որպէսզի պատճառած ցաւը երկար յիշեն... Գուցէ, կրակի՞ տայ գիւղը... Կամ թունաւորի՞ ջրհորները... Կամ ծուղակներ դնի եւ մէկ֊մէկ աւազէ փոսը նետի բոլոր նրանց, ովքեր մեղաւոր են իր այս ձախորդութեան համար... Սկզբում նա այս միամիտ ձեւով էր բորբոքում իր երեւակայութիւնը եւ ոգեւորում ինք զինքը։ Բայց հիմա, երբ արդէն մտադրութիւնը իրականացնելու հնարաւորութիւն էր ստացել, այլեւս չէր տրւում այդ մանկական երազանքներին։ Բացի այդ, ի՞նչ կարող է անել մի մարդը։ Բացի օրենքին դիմելուց, ուրիշ ելք չկայ։ Ճիշտ է որ այս դէպքում չի բացառւում այն հանգամանքը, թէ օրենքը անընդունակ կը լինի հասկանալ տեղի ունեցածի դաժանութեան ամբողջ խորքը... Կամ, առանց ժամանակ կորցնելու, այս ամէնի մասին նախ կ՚յայտնեմ գոնէ տեղի ոստիկանութեանը։

Հա՛, վերջապէս, մի բան էլ կայ...

Սպասի՛ր... Այս ի՞նչ ձայն է... Չէ՛, ամենուրէք լռութիւն է տիրում... Գուցէ թւա՞ց։ Բայց եւ այնպէս, այդ ո՞ւր կորան գիւղի լոյսերը։ Սոսկալի է, եթէ նոյնիսկ բարձր աւազաբլուրների ետեւից այդ լոյսերը չեն երեւում... Կարելի է պատկերացնել, թէ ինչ է եղել... Իմ ղեկը շարունակ դէպի ձախ դառնալու սովորութիւն ունի, եւ ես շատ հեռու եմ գնացել հրւանդանի կողմը... Ուստի, գիւղն հիմա յայտնուել է բարձրաբերձ մի քառաժայռի ետեւ... Հերի՛ք դանդաղեմ... Վճըռուած է։ Գնում եմ դէպի աջ։

Հա՛... Վերջապէս, կ՚ուզենայի որ մի բան երբէք չմոռանայիր։ Յիշո՞ւմ ես, դու այնպէս էլ չպատասխանեցիր իմ հարցին։ Երկու օր շարունակ անձրեւ էր գալիս։ Երբ անձրեւ է գալիս, աւազասողքերը դառնում են վտանգաւոր, բայց դրա փոխարէն օդում աւազափոշի չի լինում։ Նախորդ օրը սովորականից աւելի էինք գործ արել եւ, ուրեմն, յաջորդ օրը կարող էինք հանգստանալ։ Օգտագործելով երկար սպասուած հանգիստը, ես վճռեցի ինչ գնով էլ լինի բացայայտել ճշմարտութիւնը։ Համառօրէն, ինչպէս մաշկի թեփն են քերում, վճռեցի ի՛նչ գնով էլ լինի՝ մերկացնել ճշմարտութիւնը, իմանալ, թէ ինչու ես յայտնուել այս փոսի մէջ։ Ինքս էլ էի զարմացած իմ այդ համառութեան վրայ։ Սկզբում դու ուրախ֊զուարթ քո մերկ մարմինը պահել էիր անձրեւի շիթերի տակ, բայց, ի վերջոյ, ստիպուած լինելով պատասխան տալ, լաց եղար։ Եւ ասացիր, թէ գնալ չես կարող լոկ այն պատճառով, որ այստեղ զոհուել են ամուսինդ եւ զաւակդ՝ թայֆունի ժամանակ հաւաբնի հետ մէկտեղ մնալով փլուզման տակ։ Եթէ այդպէս է, ուրեմն, իսկապէս, կարելի է քեզ հասկանալ։ Պատճառը խելքի մօտիկ բան է, եւ պարզ է այլեւս, թէ ինչո՛ւ էիր մինչեւ հիմա խուսափում այդ մասին խօսել։ Ես շատ էի ուզում հաւատալ քեզ։ Եւ հէնց յաջորդ օրը որոշեցի մի քիչ ժամանակ կորզել քնից եւ զբաղուել զոհերին որոնելու գործով։

Երկու օր շարունակ փորում էի քո ցոյց տուած տեղը։ Բայց ոչ միայն զոհուածների աճիւնը, այլեւ նոյնիսկ աւերուած հաւաբնի հետքերը չգտայ։ Եւ դու մէկ ուրիշ տեղ ցոյց տուեցիր... Բայց ես դարձեալ ոչինչ չկարողացայ գտնել։ Դու նորանոր տեղեր էիր ցոյց տալիս։ Հինգ տարբեր տեղեր իմ ապարդիւն որոնումները տեւեցին ինը օրը։ Եւ դու նորից, լացդ զսպելով, սկսեցիր արդարանալ։ Դու ասացիր որ, երեւի, շատ հնարաւոր է, տունը ուրիշ տեղ եղած լինի. որ աւազի հետեւողական ճնշման տակ, հաւանաբար, տունը տեղաշարժուել, նոյնիսկ պտտուել է, եւ չի բացառւում նաեւ, որ ինքը՝ փոսն էլ տեղափոխուած լինի։ Գուցէ թէ հաւաբունը, եւ թէ՛ ամուսնու եւ զաւակի աճիւնը հիմա գտնւում են իրենց ու հարեւան տների միջեւ ընկած ընդարձակ աւազաշերտի տակ... Գուցէ եւ արդէն հարեւանի փոսի մէջ են։ Տեսականօրէն, անշուշտ, հնարաւոր բան է։ Բայց քո թշուառ, ընկճուած տեսքը յուշում էր, որ դու ո՛չ այնքան ուզում էիր խաբել ինձ, որքան հէնց սկզբից մտադիր չէիր ասել իսկութիւնը։ Զոհուածները, ընդհանուր առմամբ, ոչ աւելին էին, քան սոսկ մի պատրուակ։ Ես այլեւս ուժ չունէի որ բարկանամ։ Եւ որոշեցի գլուխ չջարդել, թէ ով՝ ում է պարտք։ Ինձ թւում է որ դու էլ պէտք է այդքան բանը հասկանաս...

Այս ի՞նչ բան է... Տղամարդը վախից տապալուեց գետնին... Ամէն ինչ տեղի ունեցաւ չափազանց արագ, եւ նա չհասցրեց որեւէ բան հասկանալ։ Նրա դիմաց բոլորովին անսպասելի յայտնուեց գիւղը... Հաւանաբար, նա գնացել էր ուղիղ դէպի գիւղին հարող աւազաբլուր... Եւ ճիշտ այն պահին, երբ նրա աչքերի դիմաց բացուեց ամբողջ համայնապատկերը, տեսաւ որ գտնւում է գիւղամիջում... Չէր հասցրել ուշքի գալ, երբ հէնց կողքին, ցանկապատի ետեւից լսուեց շան հաչոցը։ Սրան միացաւ երկրորդը, յետոյ՝ երրորդը, չորրորդը... Շղթայական փոխազդեցութեան պէս... Թանձր խաւարի մէջ ժանիքները մերկացրած, նրա վրայ էր գալիս շների վիթխարի մի ոհմակ։ Նա գրպանից հանեց պարանը, որի ծայրին կապուած էր մկրատը, եւ փախաւ... Նա ուրիշ ընտրութիւն չունէր։ Միակ բանը, ինչ կարող էր անել՝ ամենակարճ ճանապարհով գիւղը ծայրէ ծայր կտրել անցնելն էր։

26

Մարդը փախչում էր։

Աղօտ լոյսի տակ երեւացող տները, որոնց կողքով նա վազում էր, մերթ ճանապարհ էին տալիս նրան, մերթ դառնում անանցանելի խոչընդոտ։ Կոկորդի նեղ ճեղքի մէջ աղմուկով ներխուժող քամու համը... Ժանգի համը... Փշրուելու պատրաստ ապակու վրայ կատարուող վտանգաւոր ներկայացում։ Չափազանց ուշ է յուսալ, թէ աւազ կրողները առայժմ դուրս ելած չեն լինի տներից, եւ չափազանց վաղ՝ յուսալու, թէ նրանք արդէն հասած կը լինեն ծովափ։ Մեքենան կարծես թէ չի երեւացել... Չի կարող պատահել որ տղամարդը ուշադրութիւն դարձրած չլինէր երկու տակտանոց շարժիչի այդ խելագար թխկթխկոցին երկու կիլոմետր հեռաւորութիւնից։ Գարշելի վիճակ է...

Խաւարից յանկարծ մի սեւ գուղձ յայտնուեց։ Բարձր ֆսֆըսոցից դատելով, երեւի խոշոր մի շուն էր, որ վարժուած չլինելով յանկարծակի յարձակման, նախքան մարդուց կառչելը սկսեց բարձր հաչել։ Տղամարդը ծայրին մկրատ կապած պարանով մըտրակեց նրան... Աղիողորմ վնգստոցով շունը անհետացաւ խաւարի մէջ։ Բարեբախտաբար, այդ շանը յաջողուեց միայն տաբատից մի փոքր կտոր պոկել։ Տղամարդը մի շատ կտրուկ շարժում արեց, ոտքերը փաթ ընկան, եւ նա գետնին տապալուելով, գլորուեց։ Բայց շտապեց ոտքի ելնել ու շարունակեց վազել։

Բանից պարզուեց, որ շները չորս կամ հինգն են։ Առաջին շան վրայ ճայթած մտրակի հարուածից վախեցած՝ միւսները բարձր հաչոցով պտտւում էին նրա շուրջը, հարմար մի պահի յարձակուելու համար։ Երեւի կիսաւեր խրճիթի նոյն այն շէկ շունն էր նրանց քսի տալիս իր հետեւից։ Ծայրից մօտ յիսուն սանտիմետր հեռաւորութեան վրայ բռնելով, նա սկսեց պարանը թափով պտտել գլխավերը։ Այս կերպ պաշտպանուելով շներից, նա անցաւ ջարդուած խեցիների կոյտի վրայով, վազեց ցանկապատերի միջեւ ընկած նրբանցքով, անցաւ ինչ որ մի բակով, որտեղ չորացնելու համար ծղոտ էին փռել գետնին եւ, վերջապէս, յայտնուեց լայն ճանապարհի վրայ։ Մի քիչ էլ... Մի քիչ էլ, եւ գիւղը կը մնայ ետեւ։

Ճանապարհի եզրին մի նեղլիկ առուակ կար, որտեղից յանկարծ երկու երեխայ յայտնուեցին։ Երեւի, քույրեղբայր էին։ Տղամարդը ուշացումով տեսաւ նրանց։ Պարանը քաշեց, որպէսզի մկրատը չդիպչի երեխաներին, բայց չհասցրեց։ Երեքով էլ ընկան առուի մէջ։ Առուի յատակին նաւդան էր դրուած։ Լսուեց ջարդուող տախտակի ճարճատիւնը։ Երեխաները ձայները գլուխները գցեցին... Գրողի տարածները ինչքան էլ բարձր են ճչում... Որքան ուժ ունէր՝ հրեց նրանց եւ դուրս ելաւ առուից։ Նոյն պահին էլ իրար քովքովի երեք լապտերիկների լոյսերը կտրեցին նրա ճամբան։

Զանգը ղօղանջեց։ Երեխաները բարձր լալիս էին... Շները շարունակում էին հաչել... Զանգի լեզուակի ամէն մի ղօղանջից տղամարդու սիրտը ցաւով ճմլւում էր։ Բրնձի հատիկների պէս անթիւ֊անհամար միջատները դուրս սողացին բացուած ծակոտիներից։ Գրպանի լապտերիկներից մէկը, ըստ երեւոյթին, լոյսը կենտրոնացնելու հարմարանք ունէր. ճառագայթը մեկ ասես հալւում էր, մեկ էլ ծակում էր բարակ, շիկացած ասեղի պէս։

Ի՞նչ անի... Յարձակուի՞ արդեօք այդ մարդկանց վրայ ու աքացիներ տալով դուրս պրծնի շրջապատումից... Եթէ յաջողուի դուրս պրծնել, ապա երեւի կը կարողանայ անցնել գիւղի սահմանը... Արդեօք զղջալո՞ւ է, թէ ոչ... Ամէն բան պայմանաւորուած է հէնց այս րոպէով... Հերիք դանդաղես... Թէ չէ՝ ուշ կը լինի... Մի քիչ էլ... Եւ հետապնղողները կ՚անցնեն թիկունք, ու ամէն բան կը կորչի գրողի ծոցը...

Մինչ այսպէս երկընտրանքի մէջ էր, լապտերիկներն սկսեցին շրջապատել նրան՝ մօտենալով աջից ու ձախից, եւ շարունակ կրճատելով հեռաւորութիւնը։ Տղամարդը պարանը ամուր սեղմել էր ու լարուած կանգնել... Բայց չէր կարողանում վճիռ կայացնել։ Ոտքի թաթերն աւելի ու աւելի էին խրւում փափուկ ընդերքի մէջ։ Լապտերների միջեւ ընդարձակուող տարածութիւնը լցւում էր մարդկանց ստուերներով։ Քանի՞ հոգի են... Իսկ ճանապարհի եզրին փոսի նման ինչ որ բան կայ... Չէ՛, մեքենան է... Եթէ նա կտրի անցնի առաջ, ապա ետեւից անպայման կը հասնեն... Թիկունքից լսեց փախչող երեխաների ոտնաձայնները... Նրանք այլեւս լաց չէին լինում։ Յանկարծ մի համարձակ միտք առկայծեց։ Բռնել այդ երեխաներին եւ օգտագործել որպէս պաշտպանական վահան... Նրանք կը դառնան իր պատանդները, եւ տղամարդը թոյլ չի տայ, որ հետապնդողները մօտենան իրեն... Բայց երբ շրջուեց, որպէսզի բռնի փախչող երեխաներին, տեսաւ իրեն դարանակալած նորանոր լոյսեր։ Ճանապարհը կտրուած էր։

Արձակուած զսպանակի պէս նա նետուեց դէպի ետ եւ որքան ուժ ունէր, վազեց նոյն ճանապարհով, որ նրան բերել էր այս տեղ։ Նա վազում էր գրեթէ առանց գիտակցելու... Յոյս ունենալով գտնել այն տեղանքը, որտեղով կարող էր անցնել ասես հրւանդանի շարունակութիւնը հանդիսացող աւազաբլուրը։ Նրա հետեւից վայնասունով ամբողջ գիւղն էր կարծես վազում։ Ծայրահեղ լարուածութիւնից ոտքերն այնպէս էին թուլացել, ասես միջից դուրս էին քաշել ջղերը։ Բայց, թերեւս այն պատճառով, որ հետապնդողները յանկարծակիի էին եկել, տղամարդուն դեռեւս յաջողւում էր պահպանել բաւարար հեռաւորութիւն, որն էլ թոյլ էր տալիս երբեմն շրջուել, նայել յետ եւ ստուգել, թէ շատ չե՞ն մօտեցել արդեօք...

Որքա՞ն էր վազել... Մի քանի աւազաբլուր արդէն մնացել էր ետեւը։ Եւ որքան ուժերը վատնում էր, այնքան աւելի էր թւում, թէ ամէն բան իզուր է, թէ վազում է կանգնած տեղը, ինչպէս երազի մէջ են վազում.. Բայց հիմա ժամանակը չէ մտածելու, թէ որքանով է արդիւնաւէտ ծախսում իր ուժերը... Բերանի մէջ ջրի հետ խառնուած արեան համ զգաց։ Ուզեց թքել, բայց թուքը շատ մածուցիկ էր եւ շրթունքներից չէր պոկւում... Ստիպուած եղաւ մատով պոկել։

Զանգը շարունակում էր ղօղանջել, բայց նա արդէն շատ էր հեռացել, եւ մերթ ընդ մերթ ղօղանջները բոլորովին մարում էին։ Շները նոյնպէս ետ էին ընկել, եւ նրանց հաչոցը լսւում էր հեռուներից։ Շնչառութիւնը մետաղը տաշող խարտոցի ձայն էր հանում։ Հետապնդողների երեք լապտերները առաջուայ պէս շղթայ կազմած՝ վերուվար էին ճօճւում, ասես ոչ մօտենում, ոչ էլ հեռանում էին... Թէ փախստականի եւ թէ նրան հետապնդողների համար վազելը նոյնքան դժուար էր։ Հիմա յաղթելու է նա, ով աւելի երկար կը դիմանայ։ Բայց դա նուազ մխիթարութիւն է։ Թերեւս չափից դուրս երկարատեւ լարուածութիւնից նրա կամքը ընկճուած է, եւ թաքուն մի թուլութիւն է պարուրել՝ անսահման մի ցանկութիւն, որ ուժերը շուտ լքեն իրեն... Վտանգաւոր ախտանշան է... Բայց քանի դեռ գիտակցում է այդ վտանգը՝ վնաս չունի...

Կօշիկները աւազով լիքն են, մատները ցաւում են։ Ետ նայեց։ Հալածողները եօթնանասուն֊ութսուն մետրի վրայ են, եւ գտնւում են փոքրինչ դէպի աջ... Ինչո՞ւ են դէպի աջ շեղուել... Երեւի նրանց մտքինը եղել է խուսափել զառիվերով վազելուց։ Հաւանաբար, շատ են հոգնել... Ասում են, թէ հալածողներն աւելի շուտ են հոգնում. նա մի ակնթարթի մէջ կօշիկները հանեց եւ շարունակեց վազել ոտաբոբիկ... Եթէ կօշիկները գրպանները դնի՝ կը խանգարեն։ Ուստի խոթեց գոտու տակ... Շունչը ետ բերելով, նա մի թափով յաղթահարեց բաւականին կտրուկ վերելքը։ Եթէ այսպէս շարունակուի, թերեւս, կը կարողանայ փախչել այդ սողուններից։

Լուսինը դեռ չէր ծագել, բայց աստղերի լոյսը ամենուրէք ողողել էր մուգ եւ լուսաւոր բծերով, եւ հեռաւոր աւազաբլուրների կատարները շատ յստակ էին երեւում։ Թւում էր, թէ վազում է դէպի հրւանդան։ Ղեկը դարձեալ դէպի ձախ է քաշում... Հազիւ էր ուզում փոխել ուղղութիւնը, երբ յանկարծ գլխի ընկաւ, որ դրանով իսկ կը կրճատի իր եւ հետապնդողների միջեւ ընկած հեռաւորութիւնը։ Հէնց այդ ժամանակ էլ հասկացաւ նրանց ծրագիրն ու զարհուրեց։

Այո, նրանց ընտրած սոսկ առաջին հայեացքից սխալ ուղին, ըստ էութեան, հրաշալի էր մտածուած։ Պարզապէս, իրեն ուզում են սեղմել դէպի ծով։ Առանց իմանալու, նա այս ընթացքին գտնուելիս է եղել հետապնդողների բռի մէջ։ Նա հասկացաւ, որ լապտերիկներն էլ ծառայել են հէնց նոյն նպատակին... Որպէսզի ցոյց տան, թէ որտեղ են գտնւում։ Հետեւաբար, այն հանգամանքը որ նրանք ոչ մօտենում են ու ոչ էլ հեռանում, այլ շարունակ մնում են նոյն հեռաւորութեան վրայ, դարձեալ մտածուած է։

Չէ՛, դեռ շուտ է յանձնուելը։ Դէպի ժայռերը տանող ճամբան պէտք է որ այս կողմերը լինի... Բայց եթէ ուրիշ ելք չմնայ, կարելի է լող տալով շրջանցել հրւանդանը։ Ուրիշ ճար չկայ... Բաւական է միայն պատկերացնել, թէ ինչպէս են իրեն բռնելու եւ դարձեալ նետելու փոսը, եւ համոզւում ես, որ ուրիշ ճար չկայ...

Թեք վերելքից յետոյ՝ կտրուկ վայրէջք... Կտրուկ վերելքից յետոյ թեք վայրէջք... Քայլ, եւս մի քայլ... Ասես ուլունքներ են շարւում մէկը միւսի ետեւից... Համբերութեան փորձութիւն... Մի պահ զանգի ղօղանջը լռեց... Անհնար է որոշել, թէ ինչ է լսում նա՝ քամու ոռնո՞ց, ծովի աղմո՞ւկ, թէ՞ ուղղակի ականջներն են զնգում։ Հասնելով աւազաբլուրներից մէկի գագաթին, նա ետ նայեց։ Հետապնդողների լոյսերն անհետացել էին։ Մի քիչ սպասեց, բայց լոյսերը չյայտնուեցին։

Հրաշալի է։ Մի՞թէ յաջողուեց խուսափել նրանցից։

Յոյսը ստիպեց որ սիրտն աւելի արագ աշխատի։ Եթէ իրօք կարողացել է խուսափել, ապա հիմա առաւել եւս չի կարելի կանգնել, չի կարելի մտածել հանգստանալու մասին... Մի անգամ էլ շունչ քաշենք եւ առա՛ջ, առա՛ջ դէպի յաջորդ աւազաբլուրը։

Բայց, չգիտէս ինչո՛ւ, վազելը դժուարացել է։ Ոտքերը ծանրացել էին։ Եւ այդ ծանրութիւնն էլ մի տեսակ տարօրինակ էր։ Նա ոչ միայն ծանրութիւն էր զգում, այլեւ ոտքերը իրօք աւելի ու աւելի խորն էին մխրճւում աւազի մէջ։ Ասես ձիւն լինի, մտածեց նա, իսկ ոտքերը մինչեւ սրունքների կէսը արդէն աւազի մէջ էին։ Վախեցած՝ փորձեց դուրս քաշել մի ոտքը, բայց միւսն էլ խրուեց մինչեւ ծունկը։ Այս ի՞նչ բան է... Նա լսել էր որ մարդ կլանող աւազաբլուրներ կան... Որքան ուժ ունէր փորձեց աւազից դուրս քաշել մի ոտքը, բայց ինչքան ջանում էր, այնքան աւելի էր խրւում։ Նա արդէն աւազի մէջ էր թաղուել մինչեւ ազդրերը։

Բայց գուցէ սա ծուղա՞կ է... Ոչ թէ դէպի ծով, այլ հէնց այստեղ են հալածել իրեն... Ուզում են բռնելու համար առանց ջանքեր թափելու՝ պարզապէս ոչնչացնել... Սա ամենաիսկական սպանութիւն է... Աճպարարը իր թաշկինակով աւելի մաքուր աշխատել չէր կարող... Եւս քամու մի յորձանք, եւ նա ամբողջութեամբ կը թաղուի աւազի մէջ... Այդ դէպքում նոյնիսկ առաջին մրցանակը շահած խուզարկու շունը չի կարողանայ գտնել նրան... Այդ սրիկաները հիմա երեւի հաստատ մօտ չեն գայ... Ոչ տեսել են, ոչ լսել... Հիմարի մէկը, որ այս կողմերին անծանօթ է եղել, ինքն է մոլորուել ու զոհ գնացել... Եւ ստահակներն այս ամէնը անում են նոյնիսկ առանց կեղտոտելու իրենց ձեռքերը...

Սուզւում եմ... Սուզւում եմ... Արդէն մինչեւ գօտկատեղս աւազի մէջ եմ... Ի՞նչ անեմ... Եթէ յաջողուի մեծացնել աւազի հետ ունեցած շփման մակերեսը, մարմնի ճնշումը իւրաքանչիւր կէտի վրայ կը նուազի եւ նա, թերեւս, կը դադարի խորասուզուել... Ձեռքերը տարածելով կրծքի վրայ պառկեց աւազին... Բայց արդէն ուշ էր։ Ու թէեւ պառկել էր փորի վրայ, սակայն մարմնի վարի մասը մնացել էր նոյն ուղղահայեաց դիրքին։ Գոտկատեղը ցաւում էր, եւ նա այլեւս չէր կարող մնալ ուղիղ անկեան տակ կռացած վիճակի մէջ։ Ասենք, նոյնիսկ փորձառու մարզիկը չէր կարողանայ երկար մնալ այդպիսի դիրքով։

Ի՛նչ էլ մութ է... Ամբողջ տիեզերքը փակել է աչքերն ու խցկել ականջները... Շունչդ կը փչես, եւ ոչ ոք չի էլ նայի քո կողմ... Կոկորդի խորքը պահ մտած վախը յանկարծ դուրս պրծաւ։ Տղամարդը բացեց բերանն ու անասունի պէս բառաչեց.

— Օգնեցե՜ք։

Մաշուած խօսք է... Թո՛ղ լինի մաշուած... Կործանման պահին ինքնատիպութիւն որոնելու ժամանակ չկայ։ Ապրե՛լ, ապրել ի՛նչ գնով էլ լինի... ապրել, թէկուզ եւ իր կեանքը հար եւ նման լինի բոլոր միւսների կեանքին, ինչպէս միեւնոյն կաղապարի մէջ թխուած էժանագին թխուածքը։ Շուտով աւազը կհասնի կրծքին, կզակին, քթի ծայրին... Հերի՛ք է...

— Օգնեցե՜ք... Ինչ ուզեք՝ խոստանում եմ... Խնդրո՜ւմ եմ... Օգնեցե՜ք... Խնդրում եմ...

Տղամարդը չդիմացաւ։ Սկզբում նա հեծկլտում էր, բայց յետոյ սկսեց բարձրաձայն լաց լինել։ Նա սոսկումով հասկացաւ, որ ամէն ինչ արդէն կորած է։ Հիմա միեւնոյն էր... Ոչ ոք չէր տեսնում նրան... Ափսոս, ի հարկէ, որ այս ամէնը տեղի է ունենում առանց նման դէպքերին պատշաճ արարողութեան... Երբ մեռնում է մահապարտը, նա կարող է թողնել իր նոթագրութիւնները... Իսկ այստեղ ինչքան էլ գոռաս, ոչ ոք ուշադրութիւն չի դարձնի։ Շատ վատ է։

Նա այնքան էլ չզարմացաւ, երբ ետեւից ինչ որ ձայներ հասան ականջին։ Նա պարտուել էր։ Ամօթի զգացումը վառուել ու մոխիր էր դարձել, ինչպէս ճպուռի թեւը, որին կրակ են մօտեցնում։

— Հե՛յ, բռնի՛ր...

Դէպի վար սողաց երկար մի տախտակ եւ հպուեց կողքին։ Լոյսի ճառագայթը խաւարի մէջ մի շրջան գծեց եւ լուսաւորեց տախտակը։ Տղամարդը իր կաշկանդուած մարմինը մեծ դժուարութեամբ շրջեց դէպի այն կողմ, որտեղից ձայներ էին լսւում, եւ աղեկտուր խնդրեց.

— Ներեցեք... Գուցէ իմ պարանո՞վ դուրս կը քաշէք...

— Չէ՛... Դուք հո կո՞ճղ չեք, որ արմատախիլ անենք...

Ետեւինները ծիծաղեցին։ Ստույգ դժուար է ասել, բայց երեւի հինգ կամ վեց հոգի կը լինեն։

— Համբերէք մի քիչ... Գնացին բահեր բերելու... Արմունկներով հենուէք տախտակին, եւ ամէն բան լաւ կը լինի։

Ինչպէս առաջարկել էին, նա արմունկներով հենուեց տախտակին եւ գլուխն էլ հակեց ափերին։ Մազերը թրջուել էին քրտինքից։ Նա ոչինչ չէր զգում։ Միայն մի ցանկութիւն ունէր. որքան հնարաւոր է շուտ դուրս գալ այս ստորացուցիչ վիճակից։

— Գիտէ՞ք ինչ... Ձեր բախտը դեռ բերել է որ մենք վազում էինք ձեր ետեւից։ Այստեղ այնպիսի աւազաճահիճ է, որ նոյնիսկ շները մօտ չեն գալիս... Դուք սոսկալի վտանգի մէջ էիք... Նոյնիսկ դժուար է ասել, թէ քանի հոգի են առանց որեւէ բան կասկածելու եկել այս կողմերը եւ այդպէս էլ չեն վերադարձել... Այստեղ, սարերից այս կողմ, քամիներ չկան, ուստի աւազը դիզւում է ու դիզւում։ Ձմռանն էլ ձիւնն է նստում... Իսկ ձեան վրայ՝ նորից աւազ... Յետոյ նորից ձիւն, եւ այսպէս հարիւր տարի շարունակ... Ոնց որ կիսահում շերտաւոր վաֆլի լինի... Մեզ այսպէս է բացատրել արտելի նախկին նախագահի՝ քաղաքում սովորած տղան... Հետաքրքիր է, չէ՞... Եթէ փորձենք փորել մինչեւ յատակը, գուցէ, որեւէ արժեքաւոր բա՞ն գտնենք։

Ի՛նչ է ուզում այդ մարդը։ Այնպէս է խօսում, կարծես մաքուր է ու անմեղ։ Գուցէ ձայնը կտրեր... Աւելի տեղին կը լինէր, եթէ հռհռար... Կամ, աւելի լաւ է, եթէ հեռանար եւ իրեն մենակ թողներ խորտակուած յոյսերով...

Ինչ որ աշխուժութիւն սկսուեց։ Երեւի բահերը բերեցին։ Ներբաններին տախտակներ կապելով, երեք հոգի դժուարութեամբ պահպանելով հաւասարակշռութիւնը, մի որոշ տարածութեան վրայ փորեցին շուրջը։ Շերտ առ շերտ... Թէ երազանքները, թէ ամօթը եւ թէ յուսահատութիւնը թաղուած էին այս աւազաշերտերի տակ։ Եւ նա նոյնիսկ չզարմացաւ, երբ բռնեցին ուսերից։ Եթէ հրամայէին, կարող էր նաեւ վարտիքն իջեցնել ու հէնց նրանց աչքի առաջ էլ կղկղել։ Երկինքը լուսաւորուեց... Ուր որ է, երեւի, լուսինը կը ծագի։ Դէմքի ի՞նչ արտայայտութեամբ ինձ կը դիմաւորի կինը... Միեւնոյն է... Հիմա նրան կարող են ձաղկել իրենց ուզածի պէս, եւ ինքը պարտաւոր է հանդուրժել։

27

Պարանը գցելով թեւատակերից, մարդուն, բեռան պէս, դարձեալ իջեցրեցին փոսը։ Ոչ ոք ոչինչ չասաց։ Ասես միայն մասնակցում էին մարդու յուղարկաւորութեանը։ Փոսը խորն էր, մութ։ Լուսնի լոյսը աւազաբլուրները ծածկել էր նուրբ ու փայլուն մետաքսով։ Քամու գծած նախշերը, նոյնիսկ ոտնահետքերը վերածուել էին երփներանգուող, քարացած ծալքերով ապակու։ Եւ միայն փոսն էր, որ չուզենալով ձուլուել այդ բնանկարին, մնացել էր խաւարի մէջ թաղուած։ Բայց այս ամէնը նրան չէր յուզում։ Երբ նա գլուխը բարձրացրեց ու նայեց լուսնին, ապա անմիջապէս սրտխառնուք եւ գլխապտոյտ զգաց, այնքան որ հոգնել էր։

Այդ զարհուրելի խաւարի մէջ կինը երեւում էր ինչպէս աւելի մութ մի բիծ։ Նրա օգնութեամբ տղամարդը հազիւ քարշ եկաւ մինչեւ անկողին։ Բայց իրեն՝ կնոջը, չգիտես ինչու, չէր տեսնում։ Եւ ոչ միայն կնոջը. շուրջն ամէն ինչ դարձել էր տարտամ, ասես երեւալիս լինէր մշուշի միջով։ Նոյնիսկ արդէն անկողնի մէջ պառկած, նա դեռեւս վազում էր աւազուտով... Երազում նոյնպէս շարունակում էր վազել։ Շատ անհանգիստ քնեց... յստակօրէն յիշում էր իջնող ու բարձրացող կողովների ձայնը, շների հեռաւոր հաչոցը։ Գիտէր որ կինը կէսգիշերին վերադարձաւ մի բան ուտելու եւ վառեց նրա անկողնու մօտ դրած լամպարը։ Բայց վերջնականապէս արթնացաւ, երբ պէտք է ջուր խմելու ելներ։ Կնոջն օգնելու համար նա ուժ չունէր։

Լամպարը վառեց ու նստեց ծխելու։ Ցրուած հայեացքով շուրջն էր նայում։ Հաստլիկ, բայց արագաշարժ սարդը վազում էր լամպարի շուրջ։ Եթէ թիթեռ լինէր, նա չէր զարմանայ, բայց տարօրինակն այն էր որ սարդին հրապուրել էր լոյսը։ Նրա մտքով անցաւ սիգարեթի այրուող ծայրով ճզմել ու խորովել սարդին, բայց յետոյ հրաժարուեց այդ մտքից։ Վայրկենացոյց սլաքի ճշտութեամբ՝ սարդը պտտւում էր լամպարի շուրջ՝ տասնհինգ֊քսան սանտիմետր հեռաւորութեան վրայ։ Գուցէ նրան հրապուրողը լոյսը չէ միայն։ Չէ՛, տղամարդը համբերութեամբ սպասեց, մինչեւ դէպի լոյսը եկաւ գիշերային մի թիթեռ։ Մի քանի անգամ դիպաւ լամպարի ապակուն, եւ նրա խոշոր ստուերը դրոշմուեց առաստաղի վրայ, այնուհետեւ ընկաւ մետաղեայ պատուանդանին ու այլեւս չշարժուեց։ Տարօրինակ թիթեռ էր, եւ շատ զզուելի։ Նա սիգարեթով ճզմեց նրան։ Թիթեռի նեարդային կենտրոնները կաթուածահար եղան, եւ տղամարդը կծկուած միջատին նետեց սարդի դիմաց։ Սկսուեց այն դրաման, որ նա ենթադրում էր։ Մի ակնթարթի մէջ սարդը յարձակուեց ու կառչեց դեռեւս կենդանի թիթեռին։ Յետոյ շարունակեց պտտուել, քարշ տալով իր զոհին, որ արդէն անշարժացել էր։ Այսպէս նա երեւի հաճոյք էր ստանում, վայելելով այն մօտիկ պահը, երբ քիչ անց սկսելու էր խժռել թիթեռին։

Տղամարդը չգիտէր որ այդպիսի սարդեր են լինում։ Շատ խելացի բան է սարդոստայնի փոխարէն լամպարն օգտագործելը։ Սարդոստայնը հիւսելով, մնում է միայն սպասել, որպէսզի որեւէ միջատ ընկնի մէջը, իսկ լամպարի օգնութեամբ կարելի է զոհին պարզապէս հրապուրել։ Այդ նպատակով հարկաւոր է լոյսի հարմար մի աղբիւր։ Բնութեան մէջ, դժբախտաբար, այդպիսի լոյսի աղբիւրներ չես գտնի։ Լուսինը կամ անտառային հրդեհները հազիւ թէ նպատակահարմար լինեն։ Չի բացառւում որ սարդն իրենից ներկայացնում է մի նոր տեսակ, իր նոր մշակուած բնազդներով եւ մարդու հարեւանութեամբ զարգանալու ընդունակութեամբ։ Այսպիսի բացատրութիւնը, թերեւս, այնքան էլ վատ չէ։ Բայց ինչպե՞ս բացատրել, որ լոյսը հրապուրում է թիթեռներին... Թիթեռի խնդիրը նոյնը չէ, ինչ սարդինը։ Հազիւ թէ լամպարի լոյսը նպաստի այդ միջատների տեսակը պահպանելուն։ Բայց երեւոյթը, այնուհանդերձ, ծնուել է արհեստական լոյսը յայտնուելուց յետոյ։ Ապացոյց կարող է ծառայել հէնց թէկուզ այն, որ թիթեռները պարս չեն կազմել ու թռել դէպի լուսին։

Դեռ հասկանալի կը լինէր, եթէ նման բնազդ ունենար միջատների որեւէ տեսակ։ Բայց այն ընդհանուր է բոլոր գիշերային թիթեռների համար, որպիսիք մօտ տասը հազար տեսակ ունեն։ Ուրեմն, դա մի որոշակի անփոփոխելի օրենք է։ Արհեստական լոյսից հրահրուող՝ թեւերի կույր ու կատաղի թափահարութիւն։ Լոյսի, սարդերի եւ թիթեռների միջեւ գոյութիւն ունեցող խորհրդաւոր մի կապ... Եթէ օրենքը կարող է ի յայտ գալ այդ աստիճան ոչ խելամիտ ձեւով, հապա էլ ինչի՞ հաւատայ մարդ։

Նա գոցեց աչքերը, եւ մթան մէջ պղտոր ցոլքեր լողացին։

Երբ ձեռքը պարզեց դրանք բռնելու, ցոլքերն սկսեցին դեսուդեն փախչել։ Յետոյ անհետացան... Ինչպէս աւազի վրայով ճանճերի սահող ստուերներ։

Նա արթնացաւ լացի ձայնից.

— Ի՞նչ է եղել։

Ջանալով թաքցնել շփոթմունքը, կինը աճապարեց ելնել ոտքի։

— Ներեցեք... Ուզում էի թէյ սարքել ձեզ համար...

Կնոջ ընկճուած, արցունքներով խեղդուած ձայնը տարակուսանքի մէջ գցեց տղամարդուն։ Երբ կինը կռացած՝ ուզում էր կրակ անել օջախի մէջ, մէջքը ցնցւում էր տարօրինակ կերպով, եւ տղամարդը չէր կարողանում հասկանալ, թէ ինչն ինչոց է... Միտքը ծանր էր աշխատում, ասես ծուլօրէն թերթում էր բորբոսնած գրքի էջերը։ Դեռ լաւ է, որ կարողանում է շրջել այդ էջերը։ Յանկարծ տղամարդը անսահմանօրէն խղճաց ինքն իրեն։

— Չեղաւ...

— Հա...

— Հիմարաբար ձախողուեց...

— Բայց ոչ ոքի դեռ չի յաջողուել...

Կինը խօսում էր՝ հազիւ զսպելով լացը, եւ ձայնի մէջ հնչեցին այնպիսի վստահ երանգներ, ասես արդարացնում ու բացատրում էր տղամարդու ձախողումը։ Ինչ էլ որ լինի, շատ յուզիչ կարեկցանք է։ Անարդար բան կը լինէր այդ կարեկցանքին չարձագանքելը։

— Շա՜տ ափսոս... Ես արդէն որոշել էի, որ եթէ յաջողուի փախչել, անմիջապէս մի ռադիոընդունիչ էի գնելու եւ ուղարկելու քեզ։

— Ռադիոընդունի՞չ...

— Վաղուց ես երազում, չէ՞...

— Ոչի՛նչ... Պէտք չի...— Կինը խօսում էր անհամարձակ, ասես ներողութիւն հայցելով։— Եթէ լաւ աշխատեմ, կարող եմ նաեւ այստեղ գնել... Ապառիկ վերցնելու դէպքում, երեւի, առաջին մուծման համար փողս կը հերիքի։

— Ի հարկէ, ապառիկ գնելու դէպքում՝ կը հերիքի։

— Երբ ջուրը տաքանայ՝ լողանա՞նք։

Յանկարծ արշալոյսի պէս մի գորշ կարօտ արթնացաւ տղամարդու մէջ... Պէտք է մէկը միւսի վերքերը լիզել։ Բայց եթէ անվերջ լիզես շարունակ չբուժուող վերքերը, ապա լեզուիցդ ոչինչ չի մնայ։

— Լաւ, մի՛ մխիթարիր... Կեանքը այնպիսի բան չէ, որ միայն մխիթարուելով ապրեն... Այնտեղ ուրիշ կեանք է, այստեղ՝ ուրիշ... Եւ միշտ թւում է, թէ ուրիշ կեանքն աւելի քաղցր է... Ամէնից գարշելին մտածելն է, թէ ի՞նչ կը լինի, եթէ կեանքը հէնց այսպէս էլ անցնելու է գնայ... Մի՞թէ սա է կեանքը... Այդ բանը ոչ ոք չգիտէ... Էհ, աւելի լաւ է մինչեւ կոկորդ խրուած լինես աշխատանքիդ մէջ եւ չմտածես այս ամէնի մասին։

— Լողանա՞նք...

Կինն այս ասաց նրան քաջալերելու համար։ Ասաց փափուկ, հանգստացնող երանգով։ Տաբատը հանելով, տղամարդը դանդաղ արձակեց շապիկի կոճակները։ Ոտքից մինչեւ գլուխ նա ծածկուած էր աւազով։ (Տեսնես, ի՞նչ է անում հիմա այն միւս կինը)։ Այն ամէնը, ինչ տեղի էր ունեցել մինչեւ երէկ, թւում էր հեռաւոր մի անցեալ։

Կինը օճառում էր սրբիչը։

ՄԱՍՆ ԵՐՐՈՐԴ

28

Հոկտեմբեր։

Ամառը որ չէր ուզում հեռանալ, օրուայ ընթացքին այնպէս էր շիկացրել աւազը, որ ոտաբոբիկ հինգ րոպէ նոյնիսկ չես կարող կանգնել։ Բայց բաւական էր, որ արեւը մայր մտնէր, եւ խոնաւ ցուրտը թափանցում էր հնացած պատերի միջով, ուստի օջախը վառելուց առաջ հարկ էր լինում չորացնել թըրջուած մոխիրը։ Երեկոներն ու առաւօտները, անհողմ եղանակին, ջերմութեան կտրուկ տատանումների հետեւանքով բարձրանում էր պղտոր մի գետ յիշեցնող մշուշը։

Տղամարդը տան հետեւը ագռաւներ որսալու թակարդ սարքեց։ Եւ անունը դրեց՝ «Յոյս»։ Թակարդի կառուցուածքը շատ պարզ էր. եւ նկատի էր առնուած աւազի յատկութիւնը։ Նա մի խորը փոս էր փորել եւ մէջը թաղել էր փայտէ մի տակառիկ։ Լուցկու մեծութիւն ունեցող երեք փոքրիկ սեպով ամրացրել էր կափարիչը, որ իր չափերով տակառիկից փոքր էր։ Ամէն մի սեպին կապել էր բարակ դերձան։ Եւ սեպերից ծայր առնող դերձանները անցնում էին կափարիչի կենտրոնին գտնուող անցքով ու ամրանում դուրսը եղած մետաղալարին։ Իսկ մետաղալարի ծայրին ամրացրել էր խայծը՝ չորացած մի ձուկ։ Այս ամէնը նա խնամքով ծածկեց աւազի տակ, դուրսը թողնելով միայն խայծը։ Բաւական էր որ ագռաւը բռնէր խայծը, եւ սեպիկները դուրս էին պրծնելու, կափարիչը ընկնելու էր տակառիկի յատակին, ու սկսուելու էր աւազի փոքրիկ մի փլուզում։ Ագռաւը ողջ֊ողջ մնալու էր աւազաշերտի տակ... Նա մի քանի անգամ փորձարկեց թակարդը։ Սարքաւորումն աշխատում էր անխափան... Եւ արդէն շատ պարզ էր տեսնում այն թշուառ ագռաւին, որ տեղնուտեղը յայտնուելու էր աւազի հոսքի տակ, չհասցնելով նոյնիսկ թափահարել թեւերը։

... Եթէ յաջողուի ագռաւ որսալ, նա կը կարողանայ մի հակիրճ նամակ կապել թռչունի ոտքին... Բայց, ի հարկէ, բախտի բան է... Նախ քիչ հաւանական է, որ ազատ արձակուած ագռաւը դարձեալ ընկնի որեւէ մեկի ձեռքը... Եւ չգիտէս էլ, թէ ուր կը թռչի... Որպէս կանոն, ագռաւների թռիչքի շրջանը խիստ սահմանափակ է... Չի բացառւում, ուրեմն, որ եթէ գիւղի ստահակները համադրեն երկու փաստ՝ իմ ագռաւը թռել գնացել է, իսկ երամի մէջ յայտնուել է մի նոր ագռաւ, որի ոտքին մի կտոր ճերմակ թուղթ է կապած, ապա անմիջապէս կը կռահեն մտադրութիւնս... Եւ խնամքով ու համբերութեամբ մտայղացած այս ամէնը կը կորչի գրողի ծոցը։

Ձախողուած փախուստից յետոյ տղամարդը դարձել էր շատ զգոյշ։ Նա փոսի կեանքին այնպէս հարմարուեց, որ ասես ձմեռային քուն մտած լինէր եւ մտահոգուած էր միայն գիւղի բնակիչների կասկածները փարատելով։ Ասում են, թէ նոյն երեւոյթի քօղարկելու լաւագոյն միջոց է շարունակական կրկնողութիւնը։ Եւ եթէ նա ապրի մի այնպիսի կեանքով, որ բաղկացած լինի միեւնոյն երեւոյթի պարզ կրկնողութիւններից, ապա չի բացառւում որ, ի վերջոյ, իրեն կը մոռանան։

Կրկնողութիւնը կարող է նաեւ մի այսպիսի օգուտ տալ... Ասենք, վերջին երկու ամիսներին կինն ամէն օր, առանց գլուխը բարձրացնելու, ուլունք է շարում եւ իր այդ գործով այնքան է տարուած, որ նոյնիսկ դէմքն է ուռել։ Երկարաւուն ասեղը արագ֊արագ իր սուր ծայրով մխրճւում է մետաղի պէս փայլուն ուլունքների մէջ, որոնք լցուած են ստվարաթղթէ տուփը։ Կնոջ խնայողութիւնները հասել են մօտ երկու հազար իենի։ Եթէ այդպէս մի կէս ամիս էլ աշխատի, ապառիկ ռադիոընդունիչ գնելու առաջին մուծումի փողը հաւաքուած կը լինի։

Ուլունքներով լի տուփի մէջ պարող ասեղը այնքան նշանակալից էր, ասես այդ տուփը տիեզերքի կենտրոնը լինէր։ Կրկնողութիւնը զարդարում էր ներկան, ներշնչում էր շրջապատի իրականութեան զգացողութիւն։ Եւ տղամարդը վճռեց ինքն էլ ամբողջովին տրուել միապաղաղ ֆիզիկական աշխատանքի։ Մաքրել ձեղնահարկի աւազը, մաղել բրինձը, լուացք անել... Այս ամէնը դարձան նրա ամենօրեայ պարտականութիւնները։ Մինչ նա քթի տակ դնդնալով աշխատում էր։ Յամենայն դէպս, ժամանակը աւելի արագ էր անցնում։ Իսկ հաճոյքի համար նա պոլիէթիլենից անկողնի առագաստ սարքեց, որպէսզի քնած ժամանակ իրենց վրայ աւազ չսորայ։ Յետոյ էլ մի հարմարանք յօրինեց տաք աւազի մէջ ձուկ եփելու համար...

Որպէսզի յուզումներ չունենայ, այն ժամանակներից ի վեր նա լրագիր չէր կարդում։ Բաւական էր դիմանալ մօտ մէկ շաբաթ, եւ կարդալու ցանկութիւնը կորաւ։ Իսկ մէկ ամիս անց, նա ընդհանրապէս մոռացաւ լրագրերի գոյութիւնը։ Ժամանակին նա մի փորագրութեան վերատպութիւն էր տեսել, որ կոչւում էր «Միայնութեան դժոխք»... Այդ գործը խորն էր տպաւորուել։ Տարօրինակ կեցուածքով մի մարդ էր պատկերուած, որ լողում էր երկնքի մէջ։ Նրա լայն բացուած աչքերի մէջ սարսափ կար։ Շրջակայ ամբողջ տարածութիւնը լի էր հանգուցեալների կիսաթափանց ստուերներով։ Մարդու համար շատ դժուար էր ճեղքել֊անցնել այդ ամբոխը։ Մէկը միւսին հրելով եւ ձեռքի շարժումներով շարունակ ինչ որ բան են ուզում նրան հասկացնել այդ հանգուցեալները։ Ինչո՞ւ է կոչւում «Միայնութեան դժոխք»։ Այն ժամանակ նրա մտքով անցաւ, թէ չլինի՞ անունը շփոթել են։ Բայց հիմա ամէն ինչ հասկանալի է։ Միայնութիւնը երազանքի չյագեցած ծարաւն է։

Հէնց դրա համար էլ եղունգներն են կրծում՝ սրտի բաբախիւնի մէջ հանգիստ չգտնելով։ Ծխում են, անզօր լինելով բաւարարուել մտածողութեան կշռոյթով։ Նեարդայնօրէն դողում են՝ բաւարարում չգտնելով սեռական գործողութեան մէջ։ Թէ՛ շնչառութիւնը, թէ՛ քայլելը, թէ՛ աղիների կծկումները, թէ՛ ամենօրեայ կարգուկանոնը, թէ՛ ամէն եօթներորդ օր սկսուող կիրակին, թէ՛ չորս ամիսը մէկ կրկնուող դպրոցական քննութիւնները — այս ամէնը նրան ոչ միայն չէին անհանգըստացնում, այլ ընդհակառակը, մղում էին նորանոր կրկնողութիւնների։ Շուտով աւելացաւ այն սիգարեթների թիւը, որ նա ծխում էր։ Տեսնում էր մղձաւանջային երազներ, որոնց մեջ կեղտոտ եղունգներով մի կնոջ հետ շարունակ որոնում էր օտար աչքերից հեռու, պատսպարուած մի անկիւն։ Ու երբ, ի վերջոյ, նա յայտնաբերեց թունաւորման ախտանշաններ, ապա մտովի դիմեց ձուածիր եւ որոշակի փուլ ունեցող շարժումներով պահպանուող երկնքին, ինչպէս նաեւ աւազաբլուրներին, որտեղ իշխում են 1/8 միլիմետրանոց ալիքները։

Նա որոշ հաճոյք էր զգում աւազի դէմ մղուող անվերջանալի պայքարից, դասերի վերածած իր ամենօրեայ աշխատանքից, բայց չէր կարելի ասել, թէ այդ ամէնը զուտ ինքնախարազանում էր։ Նա բնաւ չէր զարմանայ, եթէ դրա մէջ գտնէր ապաքինման ուղիներ։

Բայց մի առաւօտ, կանոնաւոր առաքուող մթերքի հետ, նրա ձեռքն անցաւ ծաղրանկարների մի ամսագիր։ Սովորական մի ամսագիր էր, արտառոց որեւէ բան չկար։ Կազմը պատըռուած էր, էջերի վրայ աղտոտ մատնահետքեր կային... Երեւի հնավաճառի մօտ էին գտել։ Ու թէեւ տեսքը անշուք էր, բայց կարող էր դիտուել որպէս հոգատարութեան մի արտայայտութիւն՝ գիւղի բնակիչների կողմից։ Ամէնից աւելի նա տարակուսել էր այն բանից, որ ամսագիրը թերթելիս, ծիծաղից թաւալում էր յատակին ու դոփում ոտքերը, ասես ջղաձգուելիս լինէր։

Ծաղրանկարները շատ հիմար էին։ Անիմաստ, գռեհիկ, շատ վատ կատարուած, եւ եթէ նրան հարցնեին, թէ որն է ծիծաղելին՝ պատասխանել չէր կարողանայ։ Ծիծաղելի էր միայն մէկը որ պատկերում էր ծնկները թուլացած ու գետնին տապալուող մի նժույգ, երբ նրան հեծնել էր մի խոշոր տղամարդ։ Ձիու մռութը, յիրաւի, ծիծաղաշարժ էր։ Բայց միեւնոյն է, մի՞թէ այս վիճակի մէջ կարելի է ծիծաղել։ Ամաչի՛ր։ Կարելի է հարմարուել մինչեւ որոշակի սահման։ Ընդ որում, դա պէտք է լինի միջոց եւ ոչ մի դէպքում՝ նպատակ։ Շատ լաւ է ձմեռային քնի մասին խօսելը, բայց մի՞թէ կարելի է դառնալ խլուրդ եւ մէկ ընդ միշտ ինքն իր մէջ սպանել լոյսի տակ դուրս գալու ցանկութիւնը։

Ճիշտն ասած, եթէ լրջօրէն մտածենք, ոչ մի յոյս չկայ, թէ երբեւէ որեւէ կերպ այստեղից դուրս գալու առիթ կը ստեղծուի։ Բայց չի բացառւում որ կարելի է ամէն տեսակի նպատակից զուրկ սպասումի վարժուել, իսկ երբ աւարտուի ձմեռային քնի ժամանակը, յանկարծ կը պարզուի որ լոյսը կուրացրել է քեզ եւ դու չես կարող այլեւս դուրս ելնել։ Հին խօսք է՝ երեք օրուայ աղքատը միշտ է աղքատ... Ներքին ժանգը յայտնւում է զարմանալիօրէն արագ... Նա խորը մտքերի մէջ ընկաւ, բայց բաւական էր որ յիշեր ձիու ծիծաղաշարժ մռութը, եւ դարձեալ նրան պարուրում էր հիմար քրքիջը։ Լամպարի քով նստած կինը, որ սովորականի պէս խորասուզուած էր ուլունքներ շարելու բծախնդիր աշխատանքի մէջ, գլուխը բարձրացրեց եւ բարեհոգի մի ժպիտով նայեց նրան։ Իր իսկ դաւաճանութիւնը չհանդուրժող տղամարդը մի կողմ նետեց ամսագիրն ու ելաւ դուրս։ Գիշերուայ մնացորդը ստուերների պէս ցիրուցան ծուէններն էին... Ծուէններ, որոնք փայլատակում էին մետաղէ շիկացած թելերի նման... Լողացող ծուէններ, որոնք դառնում էին գոլորշու փայլուն կաթիլներ... Եւ ստուերների այդ հէքիաթային ներդաշնակութիւնը երազներ էր արթնացնում, որոնց սահման չկար։ Տղամարդը նայում էր ու չէր յագենում։ Ամէն մի պահը լեցուն էր նորանոր յայտնագործութիւններով։ Այստեղ ամէն ինչ կար. թե՛ իրականութեան մէջ գոյութիւն ունեցող կերպարներ, թէ՛ նաեւ երեւակայական կերպարներ, որոնց նա բնաւ չէր տեսել։

Դառնալով ստուերների այդ հողմապտոյտին, տղամարդը ձայն տուեց։

— Պարոն դատարանի նախագահ, ծանօթացրեք ինձ մեղադրանքի բովանդակութեանը։ Ասացէ՛ք, որպիսիք են նման դատավճիռի հիմքերը։ Դատապարտեալը յոտնկայս սպասում է ձեր պատասխանին։

Մշուշի միջից մի ձայն լսուեց, որ նրան շատ ծանօթ թւաց։ Ձայնը խուլ էր, ասես հեռախօսի լսափողից էր գալիս։

— Ի վերջոյ, հարիւրից մէկը...

— Ի՞նչ։

— Ես ասում եմ որ Ճապոնիայի մէջ հարիւր մարդուց մէկը մտագար է։

— Ներեցէք, խօսքն ինչի՞ մասին է։

— Ի դէպ, գողամոլները նոյնպէս հարիւրից մէկն են։

— Բայց ի՞նչ էք ուզում ասել։

— Եթէ տղամարդկանց մէջ միասեռ սէր բնորոշ է մէկ տոկոսին, ապա, բնականաբար, նոյնպիսի տոկոս պէտք է գոյութիւն ունենայ նաեւ կանանց մէջ։ Եւ եթէ շարունակենք, ապա՝ մէկ տոկոս հրձիգներ, մէկ տոկոս գինեմոլներ, մէկ տոկոս հոգեկան թերհասներ, մէկ տոկոս սեռամոլներ, մէկ տոկոս մեծամոլներ, մէկ տոկոս խաբեբաներ, մէկ տոկոս սեռային անկարողներ, մէկ տոկոս ահաբեկիչներ, մէկ տոկոս խելացնորներ...

— Աղաչում եմ... Հերիք թւարկեք այդ այլանդակութիւնները...

— Շատ լաւ... Բայց լսիր... Աւելացնենք բարձրութեան վախը, արագութեան վախը, թմրամոլութիւնը, արգանդախտը, սպանութեան սեւեռուն գաղափարը, սիֆիլիտիկները, թանձրամիտները... եւ այդ բոլորից մէկական տոկոս... Բոլորը միասին կը կազմի քսան տոկոս... Եւ եթէ դու ճիշտ նոյն կերպ կարողանաս թւարկել եւս ութսուն խախտումներ, իսկ կասկած լինել չի կարող, որ թւարկելը հնարաւոր բան է, ապա կը նշանակի, որ ստուգապէս, վիճակագրական հիմունքներով ապացուցւում է, թէ մարդկանց հարիւր տոկոսը աննորմալ է։

— Հիմար բաներ են... Եթէ բնականոն, նորմալ լինելու որեւէ չափանիշ չլինէր, ապա անհնարին էր որոշել նաեւ աննորմալութիւնը։

— Ի՞նչ հարկ կայ... Ես ուզում եմ միայն պաշտպանել քեզ։

— Պաշտպանե՞լ։

— Դու ինքդ հազիւ թէ մեղքդ պնդես...

— Անշուշտ, չեմ պնդի։

— Ուրեմն, աւելի հարմարուող եղիր։ Ինչքան բացառիկ լինի վիճակը, չարժէ որ ինքդ քեզ տանջես ու չարչարես։ Մարդիկ պարտաւոր չեն փրկել արտասովոր մի թրթուրի, բայց եւ իրաւունք էլ չունեն դատել նրան...

— Թրթո՞ւր... Իսկ ինչո՞ւ ապօրինի կալանքի դէմ իմ բողոքը ինձ դարձրեց արտասովոր մի թրթուր։

— Միամիտ մի՛ ձեւանա... Ճապոնիայի մէջ, բարձր խոնաւութեան ու ջերմութեան բնորոշ շրջանում տարերային աղէտների ութսունեօթը տոկոսն ընկնում է ջրհեղեղներին, իսկ այս պայմանների մէջ քամու ցրած աւազի պատճառած վնասը կազմում է տոկոսի հազարերորդական մասը։ Եթէ այս հանգամանքը հաշուի առնուի, ապա կը նշանակի յատուկ մի օրենք սահմանել Սահարայի ջրհեղեղների դէմ պայքարելու համար։ Հիմար զրոյց է։

— Իմ ասածն այդ չէ... Խօսքը իմ կրած տառապանքների մասին է... Ապօրինի կալանքը ամենուրէք ապօրինի է, լինի անապատի կամ ճահճի մէջ։

— Հա... ապօրինի կալանքը... բայց մարդկային ագահութիւնը սահման չունի... Դու գիւղի բնակիչների համար համեղ պատառ ես։

— Քաքն էլ կարելի է ուտել... Բայց ինձ համար գոյութեան իմաստը շատ աւելի վեհ բանի մէջ է։

— Իրաւ ես... Եւ կարծում ես որ քո սիրելի աւազի խնդրի մէջ բախտդ չի բանել։

— Չի՞ բանել...

— Լսել եմ որ աշխարհում այնպիսի մարդիկ են եղել, ովքեր իրենց կեանքից գրեթէ տասը տարի նուիրել են π թւին՝ մի քանի հարիւր նիշի ճշտութեամբ հաշուելու համար... Հրաշալի է... Ըստ երեւոյթին, այս պարագային նոյնպէս գոյութեան իւրօրինակ իմաստ կայ... Բայց հէնց այն պատճառով, որ դու բացառում ես գոյութեան նմանօրինակ իմաստը, ի վերջո, ինքդ եկար ու հասար այս կողմերը։

— Ճիշտ չէ... Աւազը նոյնպէս բոլորովին ուրիշ բնոյթ ունի... Օրինակ, մի՞թէ չեն օգտագործում մետաղ ձուլելու կաղապարներ պատրաստելու համար... Այնուհետեւ... Աւազը անհրաժեշտ նիւթ է բետոնին ամրութիւն հաղորդելու համար... Օգտագործւում է նաեւ այն առաւելութիւնը որ աւազից դիւրին է մանրէներն ու մոլախոտերը հեռացնելը՝ գիւղատնտեսութեան մարզի մէջ ուսումնասիրութիւններ կատարելու համար... Ի վերջոյ, էնզիմներ ներարկելու միջոցով աւազը պտղաբեր դարձնելու փորձեր են կատարուել... Ընդհանրապէս, աւազի մասին հէնց այնպէս խօսել հնարաւոր չէ...

— Օհո՜... Շատ նախանձախնդիր ես քո հաւատին դարձնելու համար... Բայց եթէ դու փոխես քո տեսակէտը, ես այլեւս չեմ իմանայ, թէ, ի վերջո, ինչի՛ն հաւատամ։

— Ինձ համար գարշելի բան է շան պէս սատկելը։

— Բայց մի՞թէ միեւնոյնը չէ... Կարթից պոկուած ձուկը միշտ աւելի մեծ է թւում, քան արդէն բռնուածը։

— Գրողը քեզ տանի... Վերջապէս, ո՞վ ես դու...

Բայց մշուշի ծուէնները լողացին դէպի վեր, եւ պատասխանը նա չլսեց։ Հիմա լոյսի ճառագայթներն էին փնջով վար սահել։ Եւ լոյսը կուրացրեց նրան։ Ատամները սեղմած՝ նա թոյլ չտուեց, որ հոգնութիւնը, կոկորդին դէմ առած մածուցիկ ձիւթի այդ գուղձը դուրս ժայթքի։

Մի ագռաւ կռկռաց։ Յիշելով թակարդի մասին, նա վճռեց գնալ տան հետեւ եւ ստուգել իր «Յոյս»ը։ Յաջողութեան յոյս գրեթէ չկայ, բայց այդ զբաղմունքը շատ աւելի հետաքրքիր էր, քան ծաղրանկարներով ամսագիրը թերթելը։

Խայծը առաջուայ պէս տեղն էր։ Նեխած ձկան հոտը զարկեց քթին։ «Յոյս»ը սարքելուց ի վեր երկու շաբաթ էր անցել, բայց դեռես ոչ մի արդիւնք չկար։ Պատճառը ո՞րն է արդեօք... Թակարդի կառուցուածքի նկատմամբ նա վստահութիւն ունէր։ Եթէ ագռաւը խայծը վերցնէր, ամէն բան կարգին կը լինէր։ Բայց ոչ մի ագռաւ այս կողմի վրայ նոյնիսկ չէր էլ նայել եւ, ուրեմն, ի՞նչ կարող ես անել...

Ինչո՞ւ ագռաւները չեն հաւանել իր «Յոյս»ը։ Ո՛ր կողմից էլ նայես՝ թակարդի մէջ որեւէ կասկածելի բան չես նկատի։ Ագռաւների բնոյթն այդպիսին է. մարդկանց թերմացքով սնուելով, շարունակ պտտւում են նրանց կացարանների շուրջ եւ երբէք չեն նուազեցնում իրենց զգօնութիւնը։ Նրանք ասես մրցակցութեան մէջ են մտնում մարդու հետ։ Մինչեւ որ նրանց գիտակցութեան մէջ այս փոսի նեխած ձուկը չդառնայ մի շատ սովորական բան... Ընդհանրապէս, տոկունութիւնը դեռ շատ հեռու է պարտութիւն համարուելուց... Ընդհակառակը, երբ համբերատարութիւնը սկսում են ընկալել որպէս պարտութիւն, հէնց այդ ժամանակ էլ սկսւում է իսկական պարտութիւնը։ Այդ պատճառով է որ նա ընտրել էր «Յոյս» անունը։ Բարեյուսոյ հրւանդան. ո՛չ թէ Ջիբլարթար, այլ Քեյփթաուն...

Դանդաղ քարշ տալով ոտքերը, տղամարդը տուն վերադարձաւ։ Նորից եկել էր քնելու ժամանակը։

29

Երբ կինը տեսաւ տղամարդուն, ասես հէնց նոր յիշելով այդ մասին, լամպարը մարեց եւ աւելի մօտ նստեց դռանը, որտեղ լոյսը շատ էր։ Մի՞թէ կինը մտադիր է դեռ աշխատել։ Նա յանկարծ անհամբերութեամբ ուզեց ինչ որ բան անել։ Ցատկելով կնոջ մօտ, նրա ծնկներից մի կողմ նետեց ուլունքներով տուփը։ Սեւ գնդիկները, որ նման էին ինչ որ բոյսի պտուղների, ցրուեցին յատակին եւ մի ակնթարթում խորասուզուեցին աւազի մէջ։ Ծպտուն չհանելով, կինը վախեցած նրան նայեց։ Տղամարդը կանգնել էր դէմքի մի բութ արտայայտութեամբ։ Նրա կակղած շրթունքներից դեղնաւուն թքի հետ մի սրտաճմլիկ հառաչանք էլ պոկուեց։

— Անօգուտ է... Իզուր ծախսում ես ուժերդ... Եւ իզուր էլ խօսում ենք... Դու արդէն թունաւորուել ես...

Կինը շարունակում էր լռել... Մատներով նա յուշիկ քաշում էր արդէն դերձանի վրայ հաւաքած ուլունքները, որ փայլատակում էին դոնդողի կտորտանքների պէս։ Տղամարդուն մի դող էր բռնել, եւ այդ դողը վարից, ոտներից սկսած, բարձրանում էր աւելի ու աւելի վեր։

— Այո՛, հաստա՛տ... Շուտով արդէն ոչինչ հնարաւոր չի լինի փոխել։ Մի գեղեցիկ օր մենք կը նկատենք որ գիւղում ոչ ոք չի մնացել, միայն մենք ենք... Ես ամէն բան հասկացա... Իսկապէ՛ս... Իսկապէ՛ս... Հիմա մեզ դա է սպասում, եւ այն էլ շատ շուտ... Իսկ երբ հասկանանք որ մեզ ծախել են՝ ուշ կը լինի... Եւ նրանք պարզապէս կը թքեն այն ուժի վրայ, որ մենք ծախսել ենք իրենց համար...

Անթարթ նայելով ափի մէջ առած ուլունքներին, կինը մեղմօրէն ճօճեց գլուխը։

— Չէ՛, չի՛ կարող պատահել։ Ո՞նց կ՚ապրեն այստեղից հեռանալու դէպքում... Հո չե՞ն կարող անմիջապէս աշխատանք գտնել...

— Ի՞նչ տարբերութիւն... Մի՞թե այստեղի մեր գոյութիւնը որեւէ չափով նման է կեանքի եւ ապրելու։

— Բայց քանի որ աւազ կայ...

— Աւա՞զ,— ատամները սեղմելով, տղամարդը շարժեց ծնօտները։— Աւա՜զ... Իսկ ինչի՞ համար է այդ աւազը... Մի ժանգոտ լումայ էլ չես վաստակի... Միայն կեանքն է դժուարացնում։

— Չէ՛... Աւազը ծախում են։

— Ծախո՞ւմ են... Այդ ո՞ւմ են ծախում։

— Շինարարութեանը... Աւազով բետոն են սարքում։

— Կատակում ես... Գիտէ՞ս ինչ կը լինէր, եթէ այս աւազը խառնէին ցեմենտին... Նախ, դա կը նշանակէր շինարարական օրենքների... կամ ոնց են ասում... հրահանգների խախտում, որովհետեւ այս աւազի մէջ ահագին աղ կայ...

— Երեւի գաղտնի են ծախում... Կէս գնով...

— Խելքիդ ինչ փչի՝ դուրս ես տալիս... Եթէ շէնքի հիմքը կամ ամբարտակը խորտակուի, նրանց չի փրկի այն հանգամանքը, թէ աւազը եղել է կէս գնով կամ նոյնիսկ՝ ձրի...

Կինը բարկացած նայեց նրան։ Յետոյ հայեացքը փախցրեց։ Նրա խօսելու երանգի մէջ այլեւս խոնարհութիւն չէր զգացւում։

— Իսկ մեզ համար միեւնոյնը չէ՞... Մեզ չի վերաբերում, եւ իզուր ենք քթներս խոթում...

Տղամարդը շուարեց։ Կնոջ մէջ տեղի ունեցած փոփոխութիւնը ապշեցուցիչ էր. նրա դէմքից ասես դիմակն ընկել էր։ Եւ յայտնուել էր գիւղի դէմքը, որ նրան էր ներկայացել կնոջ կերպարանքով։ Տղամարդու համար մինչեւ հիմա գիւղը սոսկ դահիճ էր։ Եւ կամ անիմաստ գիշատիչ բոյս, ագահ մի ակտինիա։ Իսկ իրեն համարում էր դժբախտ, պատահաբար որսուած մի զոհ։ Սակայն գիւղի բնակիչների տեսակէտով հէնց իրենք էին բոլորի կողմից լքուած ու մոռացուած։ Բնական է, ուրեմն, որ նրանք ոչ մի պարտաւորութիւն չէին զգում աշխարհի նկատմամբ։ Հետեւաբար, այնքանով, որքանով տղամարդը պատկանում էր նրանց թւին, ովքեր գիւղի բնակիչներին վնաս էին պատճառում, հետեւաբար գիւղի մերկացրած ժանիքներն էլ ուղղուած էին իր դէմ։ Նա դեռ երբէք այդպէս չէր մտածել իր եւ գիւղի փոխհարաբերութիւնների մասին։ Եւ զարմանալի չէ, որ նրանք գլուխները կորցրել էին։ Բայց նոյնիսկ այսպէս նահանջելը միեւնոյն է, թէ սեփական կամքով քո իրաւունքներից հրաժարուես։

— Թերեւս ճիշտ է որ ուրիշների մասին չարժէ անհանգըստանալ։— Յուզմունքից նա ոտքի ելաւ։— Բայց չէ՞ որ այս խաբեբայական առեւտրի մէջ ոմանք շահում են, չէ՞... Ինչո՞ւ մէջքներս ծռենք նրանց համար...

— Չէ, աւազի վաճառքը արտելի ձեռքին է։

— Յետոյ ի՞նչ... Միեւնոյն է... Ի վերջոյ, ում ձեռքին աւելի շատ արժեթուղթ լինի, ով աւելի փող է դրել, նա էլ...

— Առագաստանաւ գնելու փող ունեցող տնօրենները վաղուց հեռացել գնացել են... Իսկ մեր նկատմամբ վերաբերմունքը շատ լաւ է... Ազնիւ խօսք, երբէք չեն խաբում... Եթէ կարծում էք, որ սուտ եմ ասում, պահանջէ՛ք, որ ցոյց տան գրութիւնները, եւ դուք անմիջապէս կը հասկանաք...

Տղամարդը կանգնած էր շփոթուած եւ յուզուած։ Նա յանկարծ իրեն շատ խեղճ ու անօգնական զգաց։ Ռազմական գործողութիւնների քարտեզը, որտեղ հակառակորդն ու սեփական ուժերը ներկուած էին տարբեր գոյների, դարձաւ առեղծուածային մի նկար, որտեղ այլեւս անհնար էր որեւէ բան զանազանել։ Եւ չարժէր այդպէս յուզուել ծաղրանկարների ամսագրի պատճառով։ Այստեղ ոչ ոքի չի հետաքրքրում, արդեօք դու հիմար բանի վրայ ծիծաղո՞ւմ ես, թէ ոչ... Դժուարութեամբ պտտելով լեզուն, նա ինչ որ կցկտուր բան քրթմնջաց.

— Հա, ի հարկէ... Ո՞ւմ ինչ գործն է... Ճշմարիտ է...

Յետոյ նրա շրթունքներից պոկուեցին իր համար էլ անսպասելի բառեր, որոնք նաեւ կապ չունէին այն ամէնի հետ, ինչ ասել էր դրանից առաջ։

— Առանց հետաձգելու, պէտք է որեւէ բոյսով մի թաղար գնել...— Նա ինքն էլ շշմեց իր ասածից, բայց կնոջ դէմքը առաւել եւս տարակուսանք էր արտայայտում։ Եւ նա այլեւս նահանջել չէր կարող։— Շուրջն ամէն ինչ մեռած է, նոյնիսկ աչք հանգստացնող բան չկայ։

Կինը տագնապած պատասխանեց.

— Գուցէ՝ սոճի՞...

— Սոճի՞... Չէ, սոճի չեմ սիրում... Ընդհանրապէս, միեւնոյն է, թէ ինչ, թէկուզ որեւէ խոտ... Հրւանդանի մօտ մի տեսակ խոտ է աճում... Ո՞նց է անունը...

— Կարծեմ ճահճախոտ են ասում... Բայց ծառը աւելի լաւ է, հը՞...

— Եթէ ծառ ես ուզում, ապա, թերեւս թխկի կամ բարակ ճիւղերով ու խոշոր տերեւներով պաւղոսածառ... Որպէսզի քամու տակ շարունակ խշշա...

Խշշա... Տերեւների թրթռացող խրձերը... Եթէ ուզենան պոկուել եւ քամու յորձանքին տրուած թռչել, չեն կարողանա, շատ ամուր են կպած ծառաբնին...

Ընդհանուր վիճակի հետ առանց որեւէ կապի աղամարդու շնչառութիւնը դարձաւ ընդհատ֊ընդհատ։ Նա պատրաստ էր լաց լինել։ Արագ կռանալով հողէ յատակին, նա անշնորհք շարժումներով սկսեց ցրուած ուլունքները որոնել աւազի մէջ։

Կինը արագ ոտքի ելաւ.

— Ոչի՛նչ, ոչի՛նչ... Ինքս կ՚անեմ... Հիմա կը մաղեմ...

30

Մի անգամ, երբ տղամարդը կարիքը հոգալու համար գնաց տան ետեւ ու նայեց փոսի եզրին կախուած մոխրակերպ լուսնին, որ շատ մօտիկ էր եւ թւում էր, թէ կարելի է ձեռքով շոշափել՝ նա անսպասելի մի դող զգաց։ Գուցէ մրսե՞լ էր... Չէ, հազիւ թէ... Ջերմութիւնը բարձրանալուց առաջ շատ անգամ նախ դողէրոցքի մէջ էր ընկել, բայց հիմա կարծես մի ուրիշ բան էր։ Նրան չթւաց, թէ օդը ծակծկում է, մարմինը չփշաքաղուեց։ Դողն զգացւում էր ոչ թէ մաշկի, այլ ոսկորների մէջ։ Եւ տարածւում էր շրջագծերով, ինչպէս քարը նետելուց յետոյ ալիքներն են տարածւում լճակի մակերեւոյթին։ Բութ ցաւն անցնում էր մի ոսկորից դէպի միւսը, եւ յոյս չկար, թէ քիչ յետոյ կը մեղմանա ու կ՚անցնի։ Զգացողութիւնն այնպիսին էր, թէ քամու հետ նրա վրայ է ընկել թիթեղեա ժանգոտած մի տակառ եւ հիմա դղրդոցով շրջում է մարմնի մէջ։

Մինչ այսպէս դողալով կանգնած նայում էր լուսնին, մտքով ամենաանսպասելի զուգահեռներ էին անցնում։ Ինչի՞ նման է այս տափակ լուսինը։ Անշուշտ, սպիներով ծածկուած վերք է, որ տեղ֊տեղ շպարել են խոշորահատիկ դիմափոշիով... Կամ չորացած էժանագին օճառ... Թերեւս նախաճաշի համար ալումինէ կլորակ ու բորբոսնած մի տուփ... Իսկ կենտրոնին աւելի մօտիկ՝ բոլորովին անհաւանական պատկերներ են... Գանգ... Բոլոր երկրների մէջ ընդունուած թոյնի խորհրդապատկերը... Միջատներով լի շշի տակ լցրած ճերմակ բիւրեղներ... Զարմանալի նմանութիւն կայ լուսնի մակերեւոյթի եւ այդ բիւրեղների միջեւ, որպիսիք մնում են ցիանական կալիումը ցնդելուց յետոյ... Այդ շիշը երեւի դեռեւս դռան մօտ, աւազի տակ է...

Սիրտն սկսեց ընդհատ֊ընդհատ խփել, ասես պինգ֊պոնգի ճաքած գնդակ լինէր։ Ինչ որ շատ խղճուկ զուգահեռներ են... Ինչո՞ւ շարունակ այդպիսի չարագուշակ բաների մասին է նա մտածում։ Առանց այն էլ հոկտեմբերեան այս հողմերի մէջ մորմոք եւ հուսահատութիւն կայ։ Քամին այնպէս է ոռնում, ասես դատարկ պատիճից սարքած շւի է նուագում։ Լուսնի լոյսով ողողուած փոսի եզրին նայելով, մարդը մտածեց որ գուցէ իր այն զգացողութիւնը, թէ ներսը ամէն ինչ վառուել, մոխրացել է, սովորական նախանձն է։ Նախանձ այն ամէնի նկատմամբ, ինչ մարմնաւորում է այնտեղ, վերեւում մնացածը. նախանձ փողոցների, տրամուայների, խաչմերուկների լուսանցոյցերի, հեռախոսային սիւների վրայ ամրացրած գովազդների, սատկած կատուների, սիգարեթներ վաճառող դեղատների նկատմամբ։ Եւ ճիշտ այնպէս, ինչպէս աւազն է խժռել տան պատերի եւ սիւների ներսը, նախանձն էլ կերել է նրա մէջ եղած ամէն բան եւ դարձրել տաք վառարանի վրայ թողած դատարկ մի կաթսայ, որի ջերմութիւնը սրընթաց բարձրանում է։ Տաքը դառնում է անտանելի, եւ չի բացառւում, որ կաթսան քիչ անց կը հալուի։ Ուստի, յոյսի մասին խօսելուց առաջ հարց է ծագում. ինչպե՞ս յաղթահարել հալուելու այդ պահը եւ կարիք կա՞յ արդեօք յաղթահարել...

Աւելի թեթեւ օդ եմ ուզում... Ուզում եմ գոնէ մաքուր օդ, որ խառնուած չլինի նրանով, ինչ ներշնչում եմ։ Եթէ հնարաւոր լինէր զառիթափի վրայ ելնելով օրուայ ընթացքին գոնէ կես ժամ ծովին նայել՝ ի՜նչ հրաշալի բան կը լինէր։ Ինչ֊ինչ, բայց դա կարող էին թոյլ տալ։ Գիւղը նրան չափազանց խիստ է հսկում։ Նրա ցանկութիւնը շատ բնական է, առաւել եւս, որ այդքան բարեխիղճ է աշխատել վերջին երեք ամիսներին։ Նոյնիսկ բանտարկեալին են թոյլ տալիս զբօսանքի դուրս գալ։

— Անտանելի բա՛ն է... Անհնար է ամբողջ տարին քիթը աւազի մէջ խոթած ապրել... Սա նշանակում է, որ մարդ ողջ֊ողջ վերածւում է պահածոյի։ Մի՞թէ ինձ երբեւէ թոյլ չեն տալու, որ գոնէ երբեմն զբօսնեմ փոսի շրջակայքի վրայ։

Պատասխան չգտնելով, կինը լռում էր։ Նրա դէմքն այնպիսի արտայայտութիւն ունէր, ասես չգիտէր, թէ ինչպէս պէտք է վարուի անուշեղենը կորցնելուց յետոյ քմահաճութիւն անող երեխայի հետ։

— Թող միայն համարձակուեն ասել, թէ չի կարելի,— տղամարդը չարացաւ։ Նա նորից խոսք բացեց այդ ատելի պարանէ սանդուղքի մասին, որ տխուր յիշողութիւններ էր ծնում։— Իմ փախած օրը աչքովս եմ տեսել... Մեր շարքի վրայ մի քանի տներ կան, որ սանդուղքներ ունեն։

— Այո, բայց...— Կինը խոսում էր անհամարձակ, ասես արդարանալով.— Նրանց մեծ մասը արդէն քանի սերունդ ապրում է այդ տներում։

— Իսկ մեզ չե՞ն վստահում, ի՛նչ է։

Կինը խոնարհաբար գլուխը հակեց, ասես մի շուն, որ պատրաստ էր ամէն բանի։ Եթէ տղամարդը նրա աչքի առաջ ցիանական կալիում էլ խմէր, նա երեւի ճիշտ այդպէս խոնարհաբար կը լռէր։

— Շատ լաւ, կը փորձեմ ինքս բացատրուել այդ տականքների հետ։

Ճիշտ է, հոգու խորքում նա առանձնապէս յոյսեր չէր փայփայում, թէ բացատրութեամբ ամէն բան յաջող կ՚աւարտուի։ Նա արդէն վարժուած էր հիասթափութիւնների։ Ուստի, երբ նոյն այն ծերունին աւազը կրողների հետ եկաւ ու պատասխան բերեց, տղամարդը նոյնիսկ մի փոքր շփոթուեց։

Բայց այդ շփոթմունքը չէր կարելի համեմատել նրա այն ապրումների հետ, որոնք ունեցաւ՝ ըմբռնելով պատասխանի իմաստը։

— Լաւ...— Ծերունին խօսում էր դանդաղ, կմկմալով, ասես մտքում կարգի էր բերում հին թղթեր։— Ուրեմն... որ ընդհանրապէս... չկարողանանք լեզու գտնել... այդպէս չի լինի... Ես, օրինակ, ոչինչ... Բայց եթէ դուք երկուսով... տնից ելնէք ու մեր աչքի առաջ... Բոլորի աչքի առաջ... այդ բանը անէք, իսկ մենք էլ նայենք... Հա՛, իսկ այն, ինչ խնդրում էք... իրաւացի է... Կարելի է թոյլ տալ... Ի հարկէ...

— Իսկ ի՞նչ ենք անելու։

— Ի՞նչ... էն, որ անում են... Ի՞նչ են անում էգն ու որձը... Զուգաւորւում են...

Աւազ կրողները վայրենու պէս քրքջում էին։ Տղամարդը այնպէս թուլացաւ, ասես կոկորդը սեղմել էին։ Նա դժուարութեամբ ընկալեց, թէ խօսքն ինչի մասին է։ Սկսեց հասկանալ, որ արդէն ըմբռնում է։ Եւ երբ ըմբռնեց, ապա նման առաջարկը այնքան էլ հրեշաւոր չթւաց նրան։

Գրպանի լապտերիկի լոյսը ոսկե թռչունի պէս խլրտաց աղամարդու ոտքերի մօտ։ Դա ինչ որ ազդանշան էր։ Եւս եօթը կամ ութը ճառագայթ սկսեցին պտտուել փոսի յատակին։ Վերը կանգնած այդ մարդկանց անհամբերութիւնից ընկճուած, որոնք, լաւ է՝ ձիւթի պէս չէին վառւում, եւ դեռ խօսք չգտնելով, որպէսզի այդ առաջարկը մերժի, տդամարդը ինքն էլ վարակուեց նրանց խենթութեամբ։

Նա դանդաղ դարձաւ կնոջ կողմը։ Հէնց նոր կինը գործ էր անում բահը ձեռքին, իսկ հիմա՝ անհետացել էր։ Գուցէ տո՞ւն էր փախել։ Շեմքից ներս նայելով, նա ձայն տուեց կնոջը։

— Ի՞նչ ես ասում... Ի՞նչ անենք...

Պատի ետեւից լսուեց կնոջ խուլ ձայնը.

— Թող կորչեն գրողի ձոցը։

— Բայց ո՞նց դուրս կը գամ այստեղից։

— Ես գետինը կը մտնեմ...

— Լա՛ւ... Լա՛ւ... Կարելի է շատ աւելի պարզ նայել դրան։

Յանկարծ կինը շնչասպառ լինելով, մօտեցաւ տղամարդուն։

— Չլինի՞ գժուել էք... Չէ՛, հաստատ որ գժուել էք... Խելքներդ կորցրե՜լ էք... Մի՞թէ կարելի է այդպիսի բա՜ն անել... Ես խելքս դեռ չե՛մ թռցրել...

«Թերեւս, ճի՞շտ է... Ճիշտ է որ ես խելքս թռցրել եմ...»

Կնոջ կատաղութիւնը ստիպեց նրան, որ նահանջի։ Բայց ներսը աճում ու ծաւալւում էր ինչ որ մի դատարկութիւն... Իրեն արդէն այնքան են տրորել ներբանների տակ, որ այլեւս ի՞նչ նշանակութիւն ունի պատուախնդրութիւնը, արժանապատուութիւնը... Երբ քեզ նայում են ինչ որ այլանդակ բան անելիս, ապա այդ այլանդակութիւնը նոյնքան էլ վերաբերում է նայողներին... Աչքի առաջ լինել եւ սեփական աչքով նայել. այս երկու հասկացութիւնների միջեւ հարկ չկայ պարիսպ կանգնեցնել... Անշուշտ, որոշ տարբերութիւն գոյութիւն ունի, բայց որպէսզի վերանայ, ես նրանց համար մի փոքրիկ ներկայացում կը սարքեմ... Նաեւ պէտք է մտածել, թէ ինչ պարգեւ ես ստանալու փոխարենը... Ամուր գետնին ազատ շրջել... Ես ուզում եմ գլուխս հանել այս հոտած ճահճից եւ լիաթոք շնչել...

Որոշելով, թէ որտեղ կարող է կանգնած լինել կինը, անսպասելի կերպով նետուեց նրա վրայ... Կնոջ ճիչը, տան պատի մօտ գրկուած մարմինների ընկնելու ձայնը վերեւում անասնական մի յուզում առաջացրեցին։ Լսուեց սուլոց, ինչ որ մէկը ծափ տուեց, տարածուեցին վաւաշոտ գոչիւններ... Վերը մարդկանց թիւն աւելացել էր։ Նրանց մէջ, ըստ երեւոյթին նաեւ երիտասարդ կանայք կային։ Տան դռան վրայ սահող լապտերիկների լոյսերը երեք անգամ աւելի էին, քան քիչ առաջ։

Կնոջը յանկարծակիի բերելու շնորհիւ յաջողուեց նրան տնից քարշ տալ դուրս... Տղամարդը սեղմեց նրա վիզը, եւ կինը պարկի պէս կակղեց։ Փոսի վրայ տարածուած լոյսերի կիսաշրջանը տօնական հրավառութեան էր նման։ Թէեւ առանձնապէս շոգ չէր, բայց նրա անութներից քրտինք էր քամւում, մազերը թրջուել էին, ասես գլխին ջուր լցրած լինէին։ Արձագանգի պէս ականջների մէջ հնչող հանդիսականների բղաւոցներն իրենց վիթխարի ու սեւ թեւերով ծածկել էին երկինքը։ Տղամարդուն թւաց, թէ դրանք իր թեւերն են։ Նա զգաց այդ մարդկանց, որ լարուած նայում էին վերեւից, զգաց այնքան յստակ ու պարզ, ինչպէս կը զգար ինքն իրեն։ Նրանք իր մի մասն էին։ Այդ ի՛ր սեռական կարողութիւնից էր, որ հոսում էր նրանց թուքը։ Նա արդէն ոչ թէ զոհ էր զգում իրեն, այլ աւելի շուտ՝ դահիճների ներկայացուցիչ։

Մութ էր, եւ ձեռքերը դողում էին, մատներն էլ ասես կրկնակի հաստացել էի։ Երբ, վերջապէս, յաջողուեց գրկել նրան, կինը կռացաւ ու ճարպկօրէն դուրս սահեց թեւերի աքցանից։ Աւազի մէջ գայթելով, նա վազեց կնոջ հետեւից։ Բայց կինը պողպատէ զսպանակի պէս նորից հեռու մղեց նրան։ Վերջապէս, բռնելով, տղամարդը աղաչեց.

— Խնդրում եմ... Շատ եմ խնդրում... Միեւնոյն է, ես հիմա ոչինչ չեմ կարող անել քեզ... Եկ միայն ձեւացնենք...

Բայց կնոջը բռնելու կարիք չկար այլեւս։ Փախչելու ցանկութիւնը, թւում էր, վերացել է կնոջ մէջ։ Տղամարդը յանկարծ լսեց պատառոտուող կտաւի ճայթոց եւ նոյն պահին էլ ամորձիքին հուժկու մի հարուած զգաց, որ հասցրեց կինն իր արմունկով՝ այդ հարուածի մէջ դնելով ամբողջ չարութիւնը, մարմնի ամբողջ ծանրութիւնը... Տղամարդը անձայն երկտակուեց եւ ձեռքերով գրկեց ծնկները։ Կռանալով վրան, կինը բունցքներով հարուածեց տղամարդու դէմքի։ Առաջին հայեացքից կարող էր այնպէս թւալ, թէ կնոջ շարժումները դանդաղ են, թոյլ, բայց ամէն մի հարուածը չափազանց ծանր էր, ասես փշրելիս լինէր խոնաւութիւնից քարացած աղի կտորները։ Քթից արիւն հոսեց։ Աւազաշերտը փակչեց արիւնին. եւ տղամարդու դէմքը դարձաւ հողի գուղձ։

Վերը գտնուողների յուզմունքն այնպէս թուլացաւ, ինչպէս այն հովանոցը, որի ճաղը կոտրուել է։ Իրար խառնուեցին դժգոհ բացագանչութիւնները, ծաղրը, խրախուսանքի բղաւոցները, բայց այլեւս կցկտուր եւ աններդաշնակ։ Հարբած, անպարկեշտ բացագանչութիւնները նոյնպէս չէին կարող բարձրացնել հանդիսականների տրամադրութիւնը։ Ինչ որ մէկը ինչ որ բան ցած նետեց, բայց մեկ ուրիշը տեղնուտեղը կշտամբեց նրան։ Աւարտը նոյնքան անսպասելի էր, որքան եւ սկիզբը։ Հեռուից լսուեցին աշխատանքի կանչող բացագանչութիւններ, լոյսերի երկար ագին հալուեց. ասես ծայրից դէպի վեր քաշեցին։ Եւ միայն հիւսիսային մութ քամին էր փչում՝ իր հետ տանելով գրգռուածութեան վերջին մնացորդները։

Ծեծուած ու աւազակոլոլ տղամարդն աղօտ կերպով զգում էր որ ամէն բան տեղի ունեցաւ այնպէս, ինչպէս կանխորոշուած էր։ Այս միտքը ծուարել էր նրա գիտակցութեան անկիւններից մեկում, յիշեցնելով քրտնաշաղախ սպիտակեղենի, որի տակ միայն սրտի բաբախոցն էր ցաւի պէս զգացւում։ Կնոջ՝ կրակի պէս տաք ձեռքերը նրա թեւատակերին էին։ Մարմնի հոտը սուր ասեղների պէս զարնւում էին տղամարդու քթին։ Եւ յանկարծ տղամարդուն այնպէս թւաց, թէ ինքը կնոջ քնքուշ ձեռքերի մէջ է, ինչպէս հանդարտ գետի հունի մէջ ընկած փոքրիկ քարակտորը։

31

Անցան աւազի գիշերների միապաղաղ շաբաթներ։

Ագռաւներն առաջուա պէս արհամարհում էին «Յոյս»ը։ Խայծը՝ չորացած այդ ձուկը, վաղուց այլեւս չորացած ձուկ չէր։ Ագռաւները դրանով չէին գայթակղւում, սակայն մանրէները, ինչպէս երեւում է, նուազ պահանջկոտ էին։ Մի առաւօտ նա փայտի ծայրով շարժեց խայծը։ Մնացել էր միայն կաշին, իսկ ձուկն ինքը դարձել էր սեւ ու մածուցիկ մի զանգուած։ Փոխելով խայծը, նա վճռեց մի անգամ էլ ստուգել, թէ թակարդն արդեօք չի՞ փչացել։ Աւազը փորեց, կափարիչը բարձրացրեց ու ապշահար քարացաւ։ Տակառի մէջ ջուր էր հաւաքուել։ Բարձրութիւնը հազիւ տասը սանտիմետր կը լինէր, բայց գրեթէ զուլալ ջուր էր, շատ աւելի մաքուր, քան այն ժանգոտ ջուրը, որ ամէն օր բերում էին նրանց։ Մի՞թէ վերջերս անձրեւ էր եկել... Չէ՛, մօտ երկու շաբաթ անձրեւ բոլորովին չէր եկել... Ուրեմն, այս ջուրը աւելի առա՞ջ եկած անձրեւներից է կուտակուել... Նա շատ էր ուզում այդպէս կարծել, բայց տարակուսանք էր պատճառում, որ տակառիկից ջուրը հոսում էր։ Իսկապէս, երբ կափարիչը բարձրացրեց, ջուրը թափուեց յատակի ճեղքերից։ Քանի որ այդ խորութեան վրայ ստորգետնեայ աղբիւր լինել չի կարող, ապա ինքնին հասկանալի է որ տակառիկից հոսող ջուրը շարունակ կուտակւում է ինչ որ մի տեղից։ Յամենայն դէպս, տեսականօրէն այդպէս է։ Բայց ինչպէ՞ս կարող է լցուել այս չոր աւազուտից։

Տղամարդը դժուարութեամբ էր զսպում շարունակ աճող իր յուզմունքը։ Կարելի էր հնարաւոր համարել միայն մի պատասխան։ Աւազի մազանօթային երեւոյթը։ Մակերեւոյթը տեսակարար բարձր ջերմունակութեան պատճառով սովորաբար չոր է, բայց եթէ մի քիչ խորանանք, աւազը դառնում է խոնաւ։ Անկասկած այս բանը տեղի է ունենում մի պատճառով որ մակերեւոյթից կատարուող գոլորշիացումը գործում է որպէս պոմպ, որ ներքին շերտերից դուրս է քաշում խոնաւութիւնը։ Այս ամէնից յետոյ կարելի է հեշտութեամբ բացատրել առատ մառախուղը, որ առաւօտներն ու երեկոները կախւում է աւազաբլուրների վրայ, ինչպէս նաեւ արտասովոր խոնաւութիւնը, որ ներծծուելով փայտէ պատերի եւ սիւների մէջ, փտելու պատճառ է դառնում։ Ի վերջոյ, աւազի չորութիւնը բացատրւում է ոչ միայն ջրի պակասով, այլ աւելի շուտ, նրանով, որ մազանօթներով խոնաւութեան ներծծուելը երբէք չի հասնում գոլորշիանալու արագութեան։ Այլ կերպ ասած, ջրի համալրումը կատարւում է առանց ընդհատուելու։ Միայն թէ այդ շրջապտոյտը կատարւում է մի այնպիսի արագութեամբ, որ անհնար է սովորական ընդերքի համար։ Հաւանաբար, նրա «Յոյս»ը ինչ որ կերպ խախտել էր ջրի այդ շրջապտոյտը։ Երեւի աւազի մէջ թաղուած տակառիկի դիրքը, կափարիչի եւ նրա միջեւ եղած ճեղքի լայնութիւնը այնպիսին են եղել, որ արգելակել են վարից ներծծուող ջրի գոլորշիացումին։ Այն ջրի, որ կուտակուել է տակառիկի մէջ։ Թէ ինչպիսին է այդ դիրքը եւ թէ ինչպէս են այդ ամէնը կապուած իրար, նա չէր կարող ստոյգ պատասխան տալ։ Բայց մանրակրկիտ ուսումնասիրութիւններից յետոյ, անտարակոյս, կը կարողանար կրկնել փորձը։ Եւ բացառուած չէ, որ նրան կ՚յաջողուեր ջրի կուտակման համար աւելի արդիւնաւէտ մի սարքաւորում սարքել։

Եթէ այդ փորձերը յաջողութեամբ պսակուեն, նա այլեւս յանձնուելու առիթ չի ունենայ ջրի մատակարարումը ընդհատուելու դէպքում։ Բայց շատ աւելի կարեւոր է մի ուրիշ բան. պարզւում է որ այս ամբողջ աւազուտը մի վիթխարի պոմպ է։ Նրան թւաց, թէ նստած է ծծող պոմպի վրայ։ Սրտի կատաղի խփոցը հանգստացնելու համար նա ստիպուած նստեց եւ շունչը ետ բերեց։ Առայժմ այդ մասին չի կարելի որեւէ մեկին բան ասել... Անհրաժեշտութեան դէպքում սա մի շատ կարեւոր զենք կը լինի իր ձեռքին։

Նա չկարողացաւ զսպել երջանիկ ծիծաղը։ Թէեւ պէտք է լռէր իր «Յոյս»ի մասին, բայց շատ դժուար բան է զսպել ամբողջ էութիւնը պարուրած բերկրանքը։ Յանկարծ տղամարդը ճչաց բարալիկ մի ձայնով ու ետեւից գրկեց անկողինը բացող կնոջը։ Կինը դուրս պրծաւ նրա գրկից, իսկ տղամարդը ընկաւ մէջքի վրայ ու սկսեց ծիծաղել. ծիծաղել ու այնպէս թափահարել ոտքերը, ասես որովայնը խուտուտ էր տալիս թեթեւ գազով լեցուն թղթե մի գնդակ։ Նրան այնպէս թւաց, թէ դէմքին պահած ձեռքը ազատ լողում է օդի մէջ։

Կինն էլ ծիծաղեց, բայց ոնց որ թէ՝ կաշկանդուած... Ասես լոկ այն բանի համար, որ չփչացնի տղամարդու տրամադրութիւնը։ Տղամարդը պատկերացրեց անսահմանօրէն փռուած ստորգետնեայ առուակների մաքուր մի ցանց, որոնք արծաթէ նուրբ թելերով դէպի վեր էին ելնում աւազահատիկների միջեւ գտնուող նեղլիկ արանքներով։ Իսկ կինը ուրիշ բան էր մտածում։ Նա մտածում էր սեռական գործողութեան մասին, որ պէտք է հետեւէր դրան... Ի՞նչ արած... Միայն նաւաբեկութեան ենթարկուածը եւ հրաշքով չխեղդուածը ընդունակ կը լինի հասկանալ այն մարդու հոգեբանութիւնը, որ ուզում է ծիծաղել հէնց թէկուզ շնչել կարողանալու պատճառով։

Առաջուայ պէս գտնուելով փոսի յատակին, տղամարդը այնպիսի մի զգացողութիւն ունէր, որ ասես բարձրացել էր մի վիթխարի աշտարակի վրայ։ Գուցէ ամբողջ աշխարհը շուռ էր եկել, եւ հիմա բարձրութիւններն ու ցածրութիւնները փոխել էին իրենց տեղերը։ Յամենայն դէպս, նա աւազի մէջ ջուր էր յայտնաբերել։ Իսկ դա նշանակում է որ գիւղի բնակիչները այնքան էլ հեշտութեամբ չեն կարողանայ իր հետ հաշիւ մաքրել։ Թո՛ղ հիմա այլեւս ջուր չտան, եւ նա առանց այդ ջրի էլ կարող է դիմանալ ուզածին չափ։ Տղամարդը նորից սկսեց անզուսպ ծիծաղել՝ պատկերացնելով, թէ ինչպէս են նրանք գլուխները կորցնելու։ Ու թէեւ նա դեռեւս այդ նոյն փոսի մէջ էր, բայց թւաց, թէ արդէն յաջողուել է դուրս գալ ազատութիւն։ Ետ նայեց, եւ մի հայեացքով ընդգրկեց ամբողջ փոսը։ Շատ դժուար է դատել խճանկարի մասին, չզննելով այն որոշակի հեռաւորութիւնից։ Շատ մօտենալու դէպքում դուք կարող էք մոլորուել մանրամասների մէջ։ Կտրուելով մի մանրամասնից՝ ընդհարւում էք մէկ ուրիշի։ Մինչեւ հիմա նա տեսել էր ոչ թէ աւազը, այլ աւելի շուտ՝ առանձին աւազահատիկներ։

Նոյնը կարող էր ասել այն միւս կնոջ եւ իր աշխատակիցների մասին։ Մինչեւ հիմա յիշում էր սոսկ առանձին մանրամասներ, որ արտասովոր կերպով խոշորացուած էին երեւակայութեան մէջ։ Մսոտ քթի անցքեր, օրինակ... Խորշոմած շրթունքներ... Յետոյ՝ բարակ եւ նուրբ շրթունքներ... Բութ մատներ... Նուրբ մատներ... Աչքերի միջի աստղեր... Անրակի տակի երկարաւուն գորտնուկ... Ծծերի վրայ տարածուած կապտաւուն երակներ... Մօտիկից նայելիս՝ սիրտդ խառնում է։ Բայց հեռաւորութեան վրայից այդ ամէնը թւում է փոքր, մի պստիկ միջատից ոչ աւելի։ Այնտեղ, հեռուն՝ վխտում են ուսուցչանոցում թէյ խմող աշխատակիցները։ Իսկ անկիւնում՝ այն միւս կինն է, որ մերկացած պառկել է խոնաւ անկողնու մէջ, պառկել է անշարժ, աչքերը՝ գոց, եւ սիգարեթի մոխիրն էլ երկարել է. ուր որ է կ՚ընկնի։ Առանց որեւէ նախանձի, նա մտածեց այդ փոքրիկ միջատների մասին, ասես դրանք թխուածքի կաղապարներ լինէին, որ արտաքին թաղանթ ունենալով, ներսից փուչ են։ Եւ կարիք չկայ լինել այնպիսի մոլեռանդ հրուշակագործ, որ թխուածքը թխում է միայն կաղապարները պարապ չթողնելու համար... Եթէ այնպէս պատահի որ նրանց հետ հարաբերութիւններ ստեղծելու մի առիթ էլ լինի, ապա ինքը ստիպուած ամէն բան կը սկսի սկզբից։ Աւազի հետ տեղի ունեցող փոփոխութիւնները միաժամանակ նաեւ նրա հետ տեղի ունեցող փոփոխութիւններն էին։ Աւազի մէջ նա ջրի հետ մեկտեղ յայտնաբերեց նաեւ մի նոր մարդու։

Այսպիսով, նրա ամենօրեայ դասերին աւելացաւ նաեւ ջրահաւաք հարմարանք սարքելու գործը։ Սկսեցին կուտակուել թւեր ու ցուցագրեր. որոշւում էր տակառիկը թաղելու տեղը... Տակառիկի ձեւը... Արեւը լուսաւորելու եւ ջուրը կուտակուելու արագութեան մէջ ժամանակների կապը... Ջերմութեան եւ մթնոլորտային ճնշման ազդեցութիւնը սարքաւորման արդիւնաւէտութեան վրայ։ Կինը չէր հասկանում, թէ նա ինչո՛ւ է այդքան ջանք թափում ագռաւի թակարդի վրայ։ Կինը ինք զինքը համոզում էր որ ոչ մի տղամարդ չի կարող իրեն զուրկ պահել որեւէ խաղալիք ունենալուց, եւ եթէ դրանով գոհանում է, ուրեմն, հրաշալի է... Բացի այդ, տղամարդը, չգիտէս ինչու, սկսեց մեծ հետաքրքրութիւն դրսեւորել կնոջ տնային աշխատանքի նկատմամբ։ Այդ ամէնի մէջ ոչ մի վատ բան չկար... Այնպէս որ՝ թո՛ղ զուարճանայ... Բայց եւ տղամարդն էլ իր դրդապատճառներն ու նկատառումներն ունէր այդ առիթով։ Նրա հետազօտական աշխատանքը անսպասելիօրէն դէմ առաւ լուրջ խոչընդոտների, պահանջելով մի շարք պայմանների համադրութիւն եւ համաձայնեցում։ Ու թէեւ հաւաքած նիւթի քանակութիւնն աճում էր, բայց նա չէր կարողանում գտնել այն օրինաչափութիւնները, որոնք հնարաւորութիւն կը տային այդ ամէնը միացնել միասնական համակարգով։ Եւ, բացի այդ էլ, եթէ նա ուզում էր ստանալ ճշգրիտ նիւթ, անհրաժեշտ էր ռադիոընդունիչ ունենալ, որպէսզի հնարաւոր լինէր լսել տեղեկանք եղանակի մասի։ Այսպիսով, ռադիոընդունիչը դարձաւ նրանց երկուսի ընդհանուր նպատակը։

Նոյեմբերի սկզբներին տակառիկում ջուրը կուտակւում էր օրական չորս լիտր, իսկ յետոյ, օրեցօր աւելի ու աւելի քիչ։ Գուցէ ջերմութի՞ւնն էր պատճառը։ Բայց, երեւի, ամբողջ ծաւալով փորձերը շարունակելու համար ստիպուած պէտք է սպասել մինչեւ գարուն։ Սկսուեց մի երկար ու խիստ ձմեռ, եւ աւազի հետ օդի մէջ սառցաբիւրեղներ յայտնուեցին։ Լաւ ռադիոընդունիչ գնելու համար նա վճռեց մի քիչ օգնել կնոջը։ Փոսն էլ իր առաւելութիւններն ունէր. քամին չէր հասնում այստեղ։ Բայց արեւն էլ բոլորովին չէր երեւում։ Նոյնիսկ այն օրերին, երբ աւազը սառել էր, օդի մէջ աւազահատիկները աւելի քիչ չէին, քան լինում էին սովորաբար։ Եւ անհրաժեշտ էր անդադար ետ մղել տան մօտից։ Ձեռքի մաշկը ճաքճքել եւ արիւնոտուել էր։

Վերջապէս, ձմեռը նահանջեց։ Սկսուեց գարունը։ Մարտի սկզբներին ռադիոընդունիչ գնեցին։ Տանիքին տեղադրեցին մի շատ երկար ալեհաւաք։ Ուրախ ու զարմացած կինը օրուայ կէսը շարունակ պտտում էր բռնակը։ Ամսուայ վերջին կինն զգաց որ յղի է։ Անցաւ եւս երկու ամիս։ Խոշոր ու ճերմակ թռչունները երեք օր թռչում էին արեւմուտքից արեւելք։ Ու եւս մեկ օր անց կինը բողոքեց անտանելի ցաւերից։ Նա տեսաւ որ ոտից գլուխ արեան մէջ է։ Գիւղի բնակիչներից մէկը, որի տոհմի մէջ անասնաբոյժ էր եղել, ախտորոշեց՝ կինը վիժել է։ Որոշեցին մեքենայով հասցնել քաղաք՝ հիւանդանոց։ Մեքենայի սպասելիս, տղամարդը նստեց կնոջ կողքին, իրեն թոյլ տալով մի ձեռքով բռնել կնոջ դաստակը, իսկ միւսով շոյել նրա որովայնը։

Ահաւասիկ, աւտոմեքենան մօտեցաւ փոսին։ Կէս տարուայ ընթացքին առաջին անգամ վար իջեցրեցին պարանէ սանդուղքը։ Բոժոժի պէս վերմակով փաթաթած կնոջը թոկով վեր քաշեցին։ Մինչեւ վերջին րոպէն արցունքով լի աչքերով նա տղամարդուն էր նայում։ Իբր չնկատելով, տղամարդը փախցրեց հայեացքը։

Կնոջը տանելուց յետոյ էլ պարանէ սանդուղքը կախուած մնաց փոսի վրայ։ Տղամարդը երկչոտ մօտեցաւ ու մատի ծայրը հպեց սանղուղքին։ Վստահ լինելով, որ սանդուղքը չի չքանում, անշտապ վեր բարձրացաւ։ Երկինքը կեղտադեղնաւուն էր։ Ձեռքերն ու ոտքերը ծանրացել էին, ասես ջրից էր դուրս եկել... Ահաւասիկ, երկար երազած սանդուղքը...

Քամին բերանից ասես պոկում էր շնչառութիւնը։ Պտտուելով փոսի շուրջը, նա աւելի բարձրացաւ թմբի վրայ, որտեղից երեւում էր ծովը։ Ծովը նոյնպէս պղտոր դեղնաւուն էր։ Նա խորը շունչ առաւ, բայց օդը ծակծկում էր եւ նման չէր այն օդին, որ պատկերացնում էր։ Ետ դառնալով՝ գիւղի ծայրին փոշու մի ամպ տեսաւ։ Երեւի կնոջը տանող մեքենան էր։ Հա՛, ի դէպ, նա իզուր կնոջը չպատմեց թակարդի մասին...

Փոսի յատակին ինչ որ բան շարժուեց... Սեփական ստուերն էր։ Աւելի վեր՝ ընկած էր ջրահաւաք սարքի ստուերը։ Փայտերից մէկը տեղից խախտուել էր։ Երեւի տրորել էին կնոջը տանելիս։ Նա ետ շտապեց՝ փայտն ուղղելու։ Ինչպէս եւ հաշուել էր, ջուրը լցուել էր մինչեւ չորրորդ նիշը։ Խախտումը այնքան էլ լուրջ բան չէր։ Տանը ճռճռան ձայնով երգում էր ռադիոն։ Հազիւ զսպելով արցունքները, նա ձեռքը մտցրեց տակառիկի մէջ։ Ջուրն այրեց իր սառնութեամբ։ Բայց նա մնաց նոյն դիրքով՝ պպզած եւ անշարժ...

Փախուստն արագացնելու մի առանձին անհրաժեշտութիւն չկայ։ Հիմա նա ձեռքին երթուդարձի տոմսակ ունի, մաքուր տոմսակ, եւ կարող է ինքը, իր հայեցողութեամբ, լրացնել թէ՛ մեկնելու ժամանակը եւ թէ՛ մեկնելու վայրը։ Բացի այդ, անյաղթահարելի մի ուժ նրան մղում է որեւէ մեկին պատմել ջուր հաւաքելու իր ստեղծած սարքաւորման մասին։ Եւ եթէ նա վճռի այդ բանը անել, աւելի երախտապարտ ունկնդիրներ, քան այս գիւղի բնակիչներն են՝ չի գտնի։ Եթէ ոչ այսօր, ապա վաղը նա որեւէ մէկին անպայման կը պատմի։

Իսկ փախուստը... Այդ մասին մտածելու ժամանակ դեռ կ՚ունենայ...

ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹԻՒՆ
ԱՆՀԵՏԱՆԱԼՈՒ ՄԱՍԻՆ ԴԻՄՈՒՄԻ ԱՌԻԹՈՎ

Անհետացողի անունը — ՆԻՔԻ Ձիւմպէյ
Ծննդեան թւականը, ամիսն ու ամսաթիւը — 1927, Մարտ 7

Քանի որ ՆԻՔԻ Սինոն դիմում է տուել վերոյիշեալ ՆԻՔԻ Ձիւմպէյի անհետացման առիթով, վերջինիս առաջարկւում է մինչեւ 1962 թւականի Սեպտեմբերի 21֊ը դատարանին տեղեակ պահել իր գտնուելու վայրի մասին։

Նման հաղորդում չստացուելու դէպքում, նա կը համարուի մեռած։ Բոլոր նրանց, ովքեր որեւէ տեղեկութիւն ունեն անհետացածի մասին, խնդրում ենք մինչեւ նշուած ժամկէտը յայտնել դատարանին։

1962, Փետրուար 18

ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՈՐՈՇՈՒՄ

Հայցուոր — ՆԻՔԻ Սինո

Անհետ կորած — ՆԻՔԻ Ձիւմպէյ, ծնուել է 1924, Մարտի 7֊ին։

Սոյնով հաստատւում է որ վերոյիշեալ անձի անհետացման մասին դիմումի առիթով կատարուած հապարակային յայտարարութեան անհրաժեշտ գործողութիւնից յետոյ, 1955 թւականի Օգոստոսի 18֊ից ի վեր, այսինքն աւելի, քան եօթը տարի, յիշեալ անձի մասին որեւէ տեղեկութիւն չենք ունեցել։ Վերոշարադրեալի առիթով հաստատւում է հետեւեալ որոշումը.

Անհետացած ՆԻՔԻ Ձիւմպէյին համարել մեռած։

1962, Օգոստոս 5

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ
ԴԱՏԱՒՈՐԻ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆ

ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1 Ֆուսում — միաժամանակ նաեւ որպէս դուռ ծառայող շարժական միջնորմ՝ ճապոնացիների տներում։

2 Գէթ — փայտէ կօշիկ:

3 Նկատի ունի Աղքատ համայքների օգնութեան համաճապոնական լիգան:

4 Երեսուն֊քառասուն սանտիմետր լայնքով գործուածքից կարած կանացի գոտի։

ԱԲԷ Կոբո

Աւազուտների կինը

Բնագրի խորագիրը՝ ՍՈՒՆԱ ՆՈ ՕՆՆԱ

安部 公房

砂の女

Կարէն Ա.ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ

Թարգմանութիւնների մատենաշար

Երեւան — 2016