Կնուտ Համսուն

ՍԻՐՈ ՍՏՐՈՒԿՆԵՐԸ

նովելներ

Երևան — 2015

ԳՄԴ 84.4նո֊44

Համսուն, Կնուտ

Սիրո ստրուկները։ [Նովելներ] / Կ. Հ. Համսուն։ Նորվեգ. թարգմ.՝ Ա. Յայլոյան, խմբ.՝ Ե. Պետրոսյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տեքստի թվանշայնացումը՝ «Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2015.— 80 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Համսուն, Քնյութ Հ.։ Սիրո ստրուկները։ [Նովելներ / Kjærlighetens slaver] / Ք. Հ. Համսուն; Նորվեգ. թարգմ.՝ Ա. Յայլոյան; Խմբ.՝ Ե. Պետրոսյան.— Երևան։ Նաիրի, 1998.— 80 էջ։ դիմանկ.; 20 սմ։

Կնուտ Համսունի նովելները հիմնականում հեղինակի մանկության հուշի կամ իր թափառ կյանքում տեսածի վերապրումներ են։ Հեղինակի վեպերում եղած որևէ դրվագ հաճախ շարադրվում է որպես ինքնուրույն մի պատմություն։ Այս հրատարակությունում զետեղված նովելները քաղված են «Տիվանդորր» (1897), «Մացառուտ» (1903) և «Մարտնչող կյանք» (1905) ժողովածուներից։ «Հրեշտակների աշտարակը» նովելը վերցված է «Միստերիաներ» վեպից։

ԳՄԴ 84.4նո֊44

© Ա. Յայլոյան, 1998 (թարգմ.)

© «Լիտոպեդիա» բանասիրական հանրագիտարական, 2015 (թվանշ.)

© Յավրուհրատ, 2015 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործը հանրային սեփականություն է և ենթակա չէ հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

ՍԻՐՈ ՍՏՐՈՒԿՆԵՐԸ

I

Ես եմ գրել։ Գրել եմ այսօր, սիրտս թեթևացնելու համար։ Սրճարանում կորցրեցի աշխատանքս ու երջանիկ օրերս։ Կորցրեցի ամեն ինչ։ Սրճարանը կոչվում էր «Մաքսիմիլիան»։

Ամեն երեկո գորշ հագուստով մի պարոն էր գալիս իր երկու ընկերների հետ ու նստում իմ սեղաններից մեկի մոտ։ Շատ պարոններ էին գալիս։ Բոլորն էլ որևէ սիրալիր բառ էին ասում ինձ, իսկ այս մեկը՝ ոչինչ։ Բարձրահասակ ու նրբակազմ էր, ուներ փափուկ ու սև մազեր, կապույտ աչքեր, որոնք երբեմն նայում էին ինձ։ Շրթունքից վեր սկսել էր բեղ ծլել։

Այդ մարդը հենց սկզբից ինձ չէր համակրում։

Մի շաբաթ անընդմեջ գալիս էր։ Ես սովորել էի նրան, և երբ չէր գալիս, կարոտում էի։ Մի երեկո չեկավ։ Պտտվում էի սրճարանում և փնտրում նրան։ Վերջապես գտա մյուս մուտքի մեծ սյուներից մեկի մոտ։ Նստած էր կրկեսի դերասանուհիներից մեկի հետ։ Կինը դեղին շրջազգեստ էր հագել, իսկ երկար ձեռնոցները ձգվում էին արմունկներից վեր։ Նա ջահել էր, ուներ սքանչելի, սևմութ աչքեր։ Իսկ իմ աչքերը կապույտ են։

Ես մեն մի պահ կանգ առա ու ականջ դրեցի, թե ինչ էին խոսում. կինը հանդիմանում էր, հոգնել էր երիտասարդից ու խնդրում էր հեռանալ։ Մտքումս ասացի. «Սուրբ կույս, ինչո՞ւ նա ի՛նձ մոտ չի գալիս»։

Հաջորդ իրիկուն նա եկավ իր երկու ընկերների հետ ու նստեց այն հինգ սեղաններից մեկի մոտ, որ ես էի սպասարկում։ Ես չդիմավորեցի նրան, ինչպես անում էի սովորաբար, սակայն կարմրեցի ու ձևացրի, թե չեմ նկատել։ Երբ ձեռքով նշան արեց, առաջ գնացի։

— Դուք երեկ այստեղ չեք եղել,— ասացի։

— Ի՜նչ սքանչելի կազմվածք ունի մեր մատուցողուհին,— ասաց նա ընկերներին։

— Գարեջո՞ւր,— հարցրեցի ես։

— Այո,— պատասխանեց նա։

Ու ես ավելի շուտ թռա, քան գնացի նրանց համար գարեջուր բերելու։

II

Անցավ մի երկու օր։

Նա մի այցետոմս տվեց ու ասաց.

— Սա տարեք...

Մինչ ասելիքը կավարտեր, ես այցետոմսը տարա դեղին կնոջը։

Ճանապարհին կարդացի նրա անունը. «Վլադիմիրց Թ...»։

Երբ վերադարձա՝ հարցական նայեց ինձ։

— Հա, տարա,— ասացի ես։

— Իսկ պատասխան չստացա՞ր։

— Չէ։

Նա մի մարկ տվեց ու ժպտալով ասաց.

— Է՛, պատասխան չտալն էլ պատասխան է։

Ամբողջ երեկո նստել ու նայում էր կնոջն ու նրա ընկերներին։ Ժամը տասնմեկին տեղից վեր ելավ ու գնաց դեպի նրա սեղանը։ Կինը նրան սառը ընդունեց, իսկ հետի երկու պարոնները, ընդհակառակը, ծանակելով քինոտ հարցեր էին տալիս ու ժպտում. նա այնտեղ մնաց ընդամենը մի քանի րոպե, իսկ երբ վերադարձավ, նկատել տվեցի, որ գարնանային վերարկուի գրպանին գարեջուր է թափվել։ Վերարկուն հանեց, կտրուկ շրջվեց ու շեշտակի նայեց կրկեսի կնոջ սեղանի կողմը։ Ես մաքրեցի վերարկուն, իսկ նա ժպտաց ու ասաց.

— Շնորհակալություն, ստրուկ։

Երբ վերարկուն հագնելիս օգնում էի, գաղտնի շոյեցի նրա թիկունքը։

Նա նստեց ու խորասուզվեց մտքերի մեջ։ Նրա ընկերներից մեկը գարեջուր խնդրեց։ Գավաթները վերցրեցի, որ տանեմ լցնելու։ Ցանկացա վերցնել նաև Թ...֊ի գավաթը։

— Ոչ,— ասաց նա՝ ձեռքը դնելով իմ ձեռքին։

Այդ հպումից ձեռքս թուլացավ ու կախվեց։ Նա շատ լավ նկատեց դա ու փութով ձեռքը հետ քաշեց։

Երեկոյան մահճակալիս առջև երկու անգամ ծնկաչոք աղոթեցի նրա համար։ Ես երջանկությունից համբուրեցի իմ աջ ձեռքը, որին դիպել էր նա։

III

Մի անգամ ինձ ծաղիկներ տվեց, շատ ծաղիկներ, որ գնել էր ծաղկավաճառ կնոջից ու անմիջապես եկել սրճարան։ Ծաղիկները թարմ էին, կարմիր ու գրեթե ծաղկավաճառ կնոջ զամբյուղով մեկ։ Երկար ժամանակ նստել էր՝ ծաղիկներն առջևը՝ սեղանին։ Ընկերներից ոչ մեկը հետը չէր։ Հենց որ ազատ ժամանակ էի ունենում, սյան հետևից ուշադիր նայում էի նրան ու մտածում. «Նրա անունը Վլադիմիրց Թ... է»։

Երևի մի ժամ անցավ։ Շարունակ նայում էր ժամացույցին։

— Ինչ֊որ մեկի՞ն եք սպասում,— հարցրեցի ես։ Ցրված նայեց ինձ ու անսպասելի պատասխանեց.

— Ոչ, ես ոչ մեկին չեմ սպասում։ Ո՞ւմ պետք է սպասեմ։

— Իսկ ես կարծում էի, թե ինչ֊որ մեկին սպասում եք,— կրկնեցի ես։

— Եկեք այստեղ,— ասաց նա։— Այդ ծաղիկները ձեզ համար են։— Եվ բոլորը տվեց ինձ։

— Շնորհակալություն,— ասացի ես։ Ու էլ ոչ մի խոսք չգտնելով՝ նույնն էի շշնջում։ Երջանկությունից արյունս մրրկեց ինձ։ Իջա և շնչակտուր կանգնեցի ներքևում, բուֆետի մոտ՝ առանց որևէ բան պատվիրելու։

— Ի՞նչ եք կամենում,— հարցրեց բուֆետում աշխատող աղջիկը։

— Դուք չգիտե՞ք,— հարցրեցի ես։

— Ես ի՞նչ իմանամ,— ասաց նա,— գժվե՞լ եք, ինչ է։

— Դուք չգիտե՞ք ումից եմ ստացել այս ծաղիկները,— ասացի։

Վերակացուն անցավ մեր կողքով։

Լսեցի, որ ասաց.

— Դուք մոռացել եք փայտե ոտքով պարոնին գարեջուր մատուցել։

— Այս ծաղիկները Վլադիմիրցից եմ ստացել,— ասացի ու գարեջուրը ձեռքիս վազեցի։

Թ...֊ն չէր գնացել։ Երբ ելավ գնալու, կրկին շնորհակալություն հայտնեցի։ Նա խոժոռվեց ու ասաց.

— Ճիշտն ասած, ծաղիկներն ուրիշի համար էի գնել։

Ի՞նչ կա որ։ Գուցեև ուրիշի համար էր գնել։ Բայց չէ՞ որ ինձ նվիրեց։ Հենց ինձ նվիրեց և ոչ թե նրան, ում համար գնել էր։ Թույլ տվեց նաև, որ շնորհակալություն հայտնեմ ծաղիկների համար։ Բարի գիշեր, Վլադիմիրց։

IV

Հաջորդ առավոտ անձրև էր գալիս։

«Այսօր սև կամ կանաչ շրջազգեստ չհագնե՞մ,— մտածեցի ես։— Կանաչը հագնեմ, նրա համար նորություն կլինի։ Ուրեմն՝ կհագնեմ կանաչը»։ Շատ ուրախ էի։

Երբ կանգառ հասա, դրսում՝ անձրևի տակ, մի կին սպասում էր տրամվային։ Անձրևանոց չուներ։ Առաջարկեցի, որ կանգնի իմ անձրևանոցի տակ, բայց նա, շնորհակալություն հայտնելով, հրաժարվեց։ Անձրևանոցս իջեցրի։ «Խեղճ կինը մենակ չթրջվի»,— մտածեցի ես։

Երեկոյան Վլադիմիրցը եկավ սրճարան։

— Շնորհակալություն երեկվա ծաղիկների համար,— հպարտ ասացի ես։

— Ի՞նչ ծաղիկներ,— հարցրեց նա։— Այդ ծաղիկների մասին ոչ մի խոսք։

— Ուզում էի շնորհակալություն հայտնել ծաղիկների համար,— ասացի։

Ուսերը վեր քաշելով՝ պատասխանեց.

— Քե՛զ չէ, որ սիրում եմ, ստրո՛ւկ։

Նա ինձ չի սիրում։ Է՛, ի՛նչ անեմ։ Ես դրան չեմ էլ սպասում ու քիթս չկախեցի։ Բայց հո՛ նրան տեսնում էի ամեն երեկո։

Նա նստում էր հենց ի՛մ և ոչ թե մեկ ուրիշի սեղանի մոտ, և հենց ե՛ս էի գարեջուր մատուցում նրան։ Բարի գալուստ, Վլադիմիրց։

Հաջորդ երեկո ուշ եկավ։ Ասաց.

— Փող շա՞տ ունես, ստրո՛ւկ։

— Ոչ։ Ցավոք,— պատասխանեցի։— Ես մի աղքատ աղջիկ եմ։

Նայեց ինձ ու ժպտալով ասաց.

— Դուք հաստատ ինձ սխալ հասկացաք։ Վաղն ինձ փող է պետք։

— Մի քիչ ունեմ։ Հարյուր երեսուն մարկ։ Տանն է։

— Տա՞նը։ Ո՞չ այստեղ։

Ես պատասխանեցի.

— Քառորդ ժամ սպասեք, սրճարանը փակվի, հետս կգաք, փողը կտամ ձեզ։

Քառորդ ժամ սպասեց ու եկավ ինձ հետ։

— Ընդամենը հարյուր մարկ,— ասաց նա։

Ամբողջ ճանապարհին գալիս էր իմ կողքով և թույլ չէր տալիս, որ իրենից առաջ կամ հետ ընկնեմ, ինչպես սովորաբար անում են ուրիշ պարոններ։

— Ես միայն մի փոքրիկ սենյակ ունեմ,— ասացի, երբ կանգ առանք դարպասի առջև։

— Ես վերև չեմ գա,— պատասխանեց նա։— Այստեղ կսպասեմ։

Սպասեց։

Երբ կրկին ներքև իջա, փողը հաշվեց ու ասաց.

— Այստեղ հարյուր մարկից ավել է։ Ես ձեզ տասը մարկ թեյի փող եմ տալիս։

Փողն ինձ պարզեց, բարի գիշեր ասաց ու գնաց։ Տեսա, որ անկյունում կանգ առավ և մուրացիկ կաղ պառավին մի շիլլինգ տվեց։

V

Հաջորդ երեկո իսկույն ներողություն խնդրեց, որ չի կարող փողը վերադարձնել։ Դրա համար ես շնորհակալություն, հայտնեցի։ Նա անկեղծորեն խոստովանեց, որ փողը մսխել է։

— Ի՞նչ ասեմ, ստրուկ,— ասաց ժպտալով,— դուք ճանաչում եք այն դեղին կնոջը։

— Ինչո՞ւ ես մեր մատուցողուհուն ստրուկ անվանում,— հարցրեց նրա ընկերներից մեկը։— Չէ՞ որ դու ավելի ստրուկ ես, քան նա։

— Գարեջո՞ւր,— ընդհատելով նրանց՝ հարցրեցի ես։

Քիչ անց ներս մտավ դեղին կինը։ Թ...֊ն վեր կացավ ու գլուխ տվեց։ Այնքան կռացավ, որ սև մազերը դեմքը ծածկեցին։ Կինն անցավ նրա կողքով ու նստեց մի ազատ սեղանի մոտ, ապա երկու ազատ աթոռները թիկնակով սեղանի կողմը շրջեց՝ հասկացնելով, որ զբաղված են։ Թ...֊ն անմիջապես գնաց նրա մոտ ու նստեց աթոռներից մեկին։ Երկու րոպե անց տեղից ելավ ու բարձրաձայն ասաց.

— Լավ։ Գնում եմ և այլևս չեմ վերադառնա։

— Շնորհակալություն,— ասաց կինը։

Ուրախությունից ոտքերս թուլացան։ Վազեցի ներքև՝ բուֆետի կողմը, ու սկսեցի պատմել։ Հավանաբար այն մասին, որ նա այլևս չի գնալու այդ կնոջ մոտ։

Վերակացուն անցավ մեր կողքով և ինձ խիստ նկատողություն արեց։ Սակայն պետքս չէր։

Երբ ժամը տասներկուսին սրճարանը փակվեց, Թ...֊ն հետս եկավ մինչև իմ դարպասը։

— Երեկվա տասը մարկից հինգը տվեք ինձ,— ասաց նա։

Ես ցանկացա տասը մարկն էլ տալ։ Նա վերցրեց, բայց հինգը կրկին վերադարձրեց՝ իբրև թեյի փող։ Առարկություններս լսել անգամ չցանկացավ։

— Այս երեկո չափազանց երջանիկ եմ,— ասացի ես։— Եթե համարձակվեմ ձեզ վերև հրավիրել... Բայց ընդամենը մի փոքրիկ սենյակ ունեմ։

— Ես վերև չեմ գա,— պատասխանեց նա։— Բարի գիշեր։

Գնաց։ Անցավ պառավ մուրացկանի կողքով, բայց մոռացավ որևէ բան տալ պառավին, որը սիրալիր ողջունեց նրան։

Ես վազեցի պառավի մոտ և մի գրոշ տալով ասացի.

— Սա այն մարդու կողմից, որ անցավ այստեղից, այն գորշ կոստյումով պարոնի։

— Այն գորշ կոստյումով պարոնի՞,— հարցրեց կինը։

— Այն սև մազերով պարոնի։ Վլադիմիրցի։

— Դուք նրա կի՞նն եք։

Ես պատասխանեցի.

— Ոչ։ Ես նրա ստրուկն եմ։

VI

Հաջորդ մի քանի երեկոներին նա շարունակ ներողություն էր խնդրում, որ չի կարողանում վերադարձնել իմ փողը։ Ես խնդրեցի չնեղացնել ինձ։ Այնքան բարձր էր խոսում, որ բոլորը կարող էին լսել, իսկ շատերն էլ՝ ծիծաղել նրա վրա։

— Ես ստոր սրիկայի մեկն եմ,— ասաց նա։— Պարտքով վերցրեցի ձեր փողերն ու հիմա չեմ կարողանում վերադարձնել։ Կուզենայի հիսուն մարկի համար աջ ձեռքս կտրել։

Լսելով այդ բառերը՝ ես անչափ վշտացա ու մտածեցի, թե ինչպես ճարեմ այդքան փող՝ հասկանալով, որ շատ դժվար բան է։

Ապա դիմելով ինձ ասաց.

— Իսկ եթե ուզում եք հարցնել՝ ի՞նչ է պատահել, ապա իմացեք, որ դեղին կինը մեկնել է իր կրկեսի հետ։ Ես մոռացել եմ նրան։ Ես նրան այլևս չեմ հիշում։

— Բայց դու այսօր, այնուամենայնիվ, նամակ գրեցիր նրան,— ասաց նրա ընկերներից մեկը։

— Վերջին անգամ,— պատասխանեց Վլադիմիրցը։

Ծաղկավաճառ կնոջից ես մի վարդ գնեցի ու դրեցի նրա պիջակի լամբակին։ Երբ գնում էի, ձեռքերիս զգացի նրա շունչը և հազիվ կարողացա ծաղիկն անցկացնել օղակի միջով։

— Շնորհակալ եմ,— ասաց նա։

Մի քանի մարկ, որ պետք է մուծեի դրամարկղ, տվեցի նրան։ Բայց շատ քիչ էր։

— Շնորհակալ եմ,— դարձյալ ասաց նա։

Ամբողջ երեկո ես երջանիկ էի, քանի դեռ Վլադիմիրցը չէր ասել.

— Այս փողով ես մեկ շաբաթ պետք է բացակայեմ։ Երբ գամ, կվերադարձնեմ։— Նկատելով իմ շարժումը՝ ավելացրեց.

— Ես հենց ձեզ եմ սիրում,— ու ձեռքս բռնեց։

Շատ վշտացա, որ գնում է ու չի էլ ասում, թե՝ ուր։ Ախր, հարցրեցի էլ։ Ամեն բան, ողջ սրճարանը, ջահերը, բոլոր այցելուները աչքիս առջև պտտվեցին, ամեն ինչ լողում էր։ Չկարողացա ինձ պահել ու նրա ձեռքը բռնեցի։

— Մեկ շաբաթից կվերադառնամ ձեզ մոտ,— ասաց նա ու կտրուկ վեր կացավ։

Լսեցի, որ վերակացուն ասաց.

— Ձեզ աշխատանքից կազատեմ։

«Լավ,— մտածեցի ես։— Ի՛նչ արած։ Մի շաբաթից Վլադիմիրցը կգա ինձ մոտ»։ Ցանկացա դրա համար շնորհակալություն հայտնել ու շրջվեցի։ Նա գնացել էր։

VII

Մի շաբաթ անց, երեկոյան, երբ տուն եկա, նրանից մի նամակ էր եկել։ Շատ հուսահատ նամակ էր։ Պատմում էր, որ գնացել է դեղին կնոջ հետևից, որ այլևս չի կարող վերադարձնել իմ փողը և որ հայտնվել է ծայր աղքատության մեջ։ Կրկին նախատում էր ինքն իրեն, անվանում սրիկայի մեկը։ Նամակի տակ գրել էր. «Ես դեղին կնոջ ստրուկն եմ»։

Զօր ու գիշեր վշտի մեջ էի և ոչինչ չէի կարողանում անել։ Մի շաբաթ անց կորցրեցի աշխատանքս ու սկսեցի նորը փնտրել։ Ամբողջ օրն աշխատանք էի փնտրում ուրիշ սրճարաններում ու հյուրանոցներում, ինչպես նաև զանգահարում էի մարդկանց տները և առաջարկում իմ ծառայությունը։ Բախտս չէր բերում։ Այսօր, ուշ երեկոյան, կես գնով առա բոլոր թերթերն ու տուն հասնելուն պես ուշադիր կարդացի հայտարարությունները։ «Գուցե մի բան կարողանամ գտնել, որ փրկի և՛ Վլադիմիրցին, և՛ ինձ»,— մտածեցի ես...

Թերթերից մեկում պատահեցի նրա անվանն ու կարդացի նրա մասին։ Հետո անմիջապես դուրս եկա, շրջեցի փողոցներում ու տուն դարձա առավոտյան։ Գուցե ինչ֊որ տեղ քնել եմ, նստել աստիճաններին։ Էլ չէի կարողանում քայլել։ Է՛, չգիտեմ։

Այսօր թերթը նորից կարդացի։ Երեկ իրիկուն էր, որ տուն եկա ու առաջին անգամ կարդացի։ Սկզբում ձեռքերս զարկեցի իրար, ապա նստեցի աթոռին։ Քիչ անց իջա հատակին ու հենվեցի աթոռին։ Մտածում էի ու ձեռնափայտով զարկում հատակին։ Գուցե չէի մտածում։ Գլխիս մեջ աղմուկ էր, ու ինքս ինձանից բան չէի հասկանում։ Հետո վեր կացա ու դուրս գնացի։ Ներքևի անկյունում, հիշում եմ, մուրացկան պառավին մի շիլլինգ տվեցի ու ասացի.

— Այն գորշ կոստյումով պարոնի կողմից։ Դուք ճանաչում եք նրան։

— Երևի դուք նրա նշանա՞ծն եք,— հարցրեց նա։

— Ո՛չ։ Ես նրա այրին եմ,— պատասխանեցի։

Մինչև առավոտ թափառեցի փողոցներում։ Քիչ առաջ թերթը նորից կարդացի։ Նրա անունը Վլադիմիրց Թ... էր։

ՆՎԱՃՈՂԸ

I

Երիտասարդ մարդկանց մի խումբ թիավարում էր դեպի կղզին։ Հաղթանդամ ու ջահել պարոններից մեկը նավակի մեջ ոտքի կանգնեց ու սկսեց բանաստեղծություն արտասանել։ Տիկնայք ուշադիր լսում էին։ Սակայն նրանցից ամենաերիտասարդը՝ լուսե ծամերով ու խոսուն դիմագծերով կենսուրախ մի կին, աչքունքով հետևում էր թիավար պատանուն և մյուսների թիկունքից ժպտում նրան։ Նկատելով՝ պարոնն սկսեց ավելի բարձրաձայն արտասանել, իսկ դեմքը շառագունեց։ Մեկ էլ հանկարծակի լռեց, ապա շրջվելով դեպի անուշադիր գեղեցկուհին՝ ասաց.

— Դուք իրավացի եք, իմ բանաստեղծությունները լավը չեն։ Բայց ես կարող եմ մի բան պատմել, որ, կարծում եմ, ավելի հետաքրքիր կլինի։ Երբ ափ հասնենք, կպատմեմ։

Կանայք ուրախ ծափահարեցին. գուցե նա պատմելու էր իր ճանապարհորդությունների մասին, որոնց ժամանակ շատ արկածների մեջ էր ընկել։ Սակայն նա, ում պատճառով արտասանությունն ընդհատվել էր, բնավ չէր ոգևորվել։ Այդ բանը պարոնին ավելի զայրացրեց։

— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեց նա։

— Ի՞նչ... Ոչինչ։ Ես ձեզ չեմ հասկանում,— պատասխանեց կինը զարմացած։— Իմ անունը Անդրեա է։ Ինձ ոչինչ էլ չի պատահել։ Ես պարզապես ուրախ եմ, որ մասնակցում եմ այս ճանապարհորդությանը։

Եվ, հիրավի, նրա տեսքից կարելի էր կարծել, թե ճիշտ է ասում։ Խաբեբա։

Նրանք ափ իջան, գինի բացեցին, լցրեցին բաժակներն ու խմեցին։ Իսկ Անդրեան ու թիավար պատանին խմբից հեռացել էին՝ մացառուտների մեջ ծովաթռչնի ձու փնտրելու։ Ժամանակ առ ժամանակ քամին նրանց ծիծաղը հասցնում էր մյուսներին։

— Դե, պատմի՛ր,— ձայն տվեց ինչ֊որ մեկը։

— Թող Անդրեան նույնպես գա,— պատասխանեց պարոնը։ Ապա հենց ինքն էլ բարձրացավ մի քարի ու կրքոտ, առինքնող ձայնով կանչեց։

Անդրեան եկավ։ Կանգնել ու հարցական հայացքով նայում էր նրան։

— Օրիորդ, ես հենց ձեզ համար եմ պատմելու,— ասաց պարոնն այնքան բարձր, որ բոլորը լսեցին։— Դուք կանգնած եք այստեղ, ինչպես արևի դեմ պարզված մի արծաթյա խաչ։ Միայն ձեր գեղեցկությունը չէ, որ այսքան հմայիչ է, այլ նաև ձեր երիտասարդությունը, ձեր սքանչելի երիտասարդ տարիքը։ Դուք արբեցնում եք ինձ, և ես խենթանում եմ։ Հապա մի նայեք ձեր ձեռքերին. ի՜նչ արյուն է խաղում ձեր մաշկի տակ։ Օ՜, այո՛, ես հենց ձեզ համար եմ ուզում պատմել։

Անդրեան ամոթահար ու կարմրատակած նայում էր մյուսներին։ Հետո նստեց։ Պարոնն սկսեց պատմել, և պատմությունը տևեց կես ժամ։ Նա չէր լռում։ Ասես լի էր վայրի ու խենթ զգացմունքներով։ Ի՜նչ արկածների մեջ էին ընկել ինքը և նա, ում մասին պատմում էր։

— Ձանձրացնո՞ւմ եմ,— հարցրեց պարոնը։

— Ոչ, ոչ,— բացականչեցին տիկնայք և պարոնայք։ Իսկ Անդրեան ոչ մի ձայն չհանեց։

Պարոնը հարցրեց.

— Ինչո՞ւ չեք պատասխանում։ Չէ՞ որ հենց ձեզ համար եմ պատմում... Ի դեպ, այն մարդը, որի մասին պատմեցի ամենը, կատարյալ դժբախտ էր։ Սկզբում ամեն ինչ լավ էր, որոշ հաջողության հասավ աննշան ու նուրբ մի արկածի մեջ, բայց մի օր անձնատուր եղավ մեծ ու տևական մի սիրո և կործանվեց։

— Բռավո,— ասաց Անդրեան՝ աչքերը խոնարհած։— Պատմի՛ր։

Սակայն Անդրեայի խաղաղությունը մոլորեցրեց նվաճողին։ Այո՛, կնոջ սառնությունը համբերությունից հանեց, և նա ստիպված եղավ հաղթանակի հասնելու համար խիզախ պայքար մղել։ Մյուս կանայք թողեցին, որ ամեն ինչ ընթանա իր հունով, բոլորն էլ ծանոթ էին նրա դյուրափոփոխ հոգուն։ Այսօր վիճակն ընկել էր մեկին, իսկ վաղը, Տիրոջ կամքով, բաժին կհասնի ուրիշին։ Անդրեան կրկնեց.

— Պատմի՛ր։

— Ինչո՞ւ պիտի պատմեմ,— պատասխանեց պարոնը։— Ձեր սառնությունն ինձ ստիպեց մրսել։ Տիկնայք և պարոնայք, իրիկնանում է։

Նրանք ուղևորվեցին դեպի տուն։ Վերադարձի ճանապարհին պարոնն առանց պատճառի ապտակեց թիավար պատանուն ու թիերը ձեռքն առավ։ Ոչ տեսնում էր, ոչ լսում, միայն արջի պես թիավարում էր։

Ափ հասնելուն պես Անդրեան անսպասելիորեն մոտեցավ նրան։ Պարոնը բռնեց կնոջ ձեռքն ու սաստիկ գունատված, դողալով ասաց.

— Այլևս մի տանջեք ինձ։ Էլ չեմ կարող։ Հենց հիմա վճռեք։ Ես երբեք ոչ մեկին այնպես չեմ սիրել, ինչպես ձեզ։ Ասեք, ի՞նչ անեմ՝ ապրե՞մ, թե՞ մեռնեմ։

— Ապրի՛ր,— զվարթ պատասխանեց կինը։— Ես քեզ սիրեցի մեր հանդիպման հենց առաջին պահից։ Ի՞նչ է, կարծում ես, թե այսօր քե՞զ տանջեցի։ Ոչ, հենց ի՛նձ տանջեցի։ Երբեք այսպես չեմ տառապել։

Եվ իր խոշոր ու զարմացկոտ աչքերով նայեց նրան ու անվանեց նրան իր իշխան ու իր Աստված...

Մի քանի օր նրանք կատարյալ երջանիկ էին։ Հաղթանակը քաղցր էր, և պարոնը վայելում էր, ինչպես միշտ եղել էր առաջներում։ Հետո նրա մեջ կրկին խոսեց հին դժբախտությունը. հայտնվեցին տաղտուկը, պայքարին հաջորդող հոգնությունը, նզովքն ու հայհոյանքը։ Պարոնը գաղտնի հեռացավ տնից, գնաց մոտակա քաղաք ու ոչ գրեց, ոչ լուր ուղարկեց, ոչ էլ վերադարձավ։

II

Երկու օր անց նա հանգրվանեց այս հյուրանոցում, ուր ընդամենը մի քանի կենվոր կար։ Շատ տաղտկալի քաղաք էր. ոչինչ տեղի չէր ունենում։ Նրա հոգին խաղաղ էր ու հանգիստ։

Կեսօրից հետո աստիճանների վրա նա մի կնոջ հանդիպեց։ Կինն իջնում էր, իսկ ինքը՝ բարձրանում։ Երբ անցնում էր, գլխարկը հանեց ու ողջունեց։ Կինը քայլեց դեպի այգին։ Հյուրանոցի տերը տեղեկացրեց, որ այդ կինը հոր հետ հենց նոր է իջևանել։

Երկար, կանաչ շրջազգեստ, մեծ, սև, լայնեզր գլխարկ և հեծելամտրակ. ահա այս ամենի պատճառով էր, որ նա կանգ առավ աստիճանների վրա։ Կինը շեղակի նայեց նրա կողմը, միայն մեկ վայրկյան, ապա մի ձեռքով վեր քաշեց շրջազգեստի փեշն ու անցավ։

Նա կնոջ հետևից իջավ այգի։ Ժամը յոթն էր։ Սկսել էր շաղ նստել։

— Շաղ է նստում,— անտարբեր ասաց նա ու քայլեց կնոջ կողքով։

Վերջինս զարմացած նայեց իրեն հետամտող պարոնին։

Նա մատնացույց արեց կնոջ կոշիկները։ Կինը շրջվեց ու կամենում էր հեռանալ։

— Ներեցեք,— ասաց նա։— Ես բնավ խոսելու համար չեմ գալիս ձեր հետևից, բայց արդեն շաղ է նստում և ճանապարհն ու խոտերը թաց են։ Ես միայն դա էի կամենում ասել։ Ըստ երևույթին դուք անծանոթ եք այս կողմերին։

— Այո՛։ Շնորհակալությո՛ւն։ Ես տեսնում եմ, որ շաղ է նստում,— պատասխանեց կինը։

— Ես ձեզ ողջունեցի աստիճանների վրա,— շարունակեց պարոնը։— Այնտեղ կանգնածը ես էի։ Ձեր թռուցիկ հայացքն ինձ տակնուվրա արեց։

— Ի՞նչ եք կամենում,— վերջապես հարցրեց կինը։

Տղամարդու սիրտն սկսեց ուժգին բաբախել։ Նա հավասարակշռությունը կորցրեց և ապա պոռթկաց.

— Ահա, վերցրեք, ինչ որ կամենում եք։ Ես, ոտից գլուխ, ինչ ունեմ՝ ձերն է։ Կամենում եմ լոկ կանգնել ձեր դիմաց ու գեթ մի պահ նայել ձեզ։ Խոստովանեք, որ դուք չափազանց գեղեցիկ եք։

— Ես նման բաներ երբեք չեմ լսել,— ասաց կինը՝ սառն ու նեղսրտած։

— Այո, ներեցեք,— քրթմնջաց նա ու լռեց։

Կինը նայեց ցած, ծաղկաթմբին ու թիկունքով շրջվեց դեպի տղամարդը։ Այս անգամ վերջինս փորձեց խոսել ավելի հաճելի բաներից և, առիթը բաց չթողնելով, ասաց.

— Պատկերացնո՞ւմ եք, այս վարդերը, որոնց կանգնած նայում եք, շշնջում են։ Ես լսում եմ նրանց ձայնը։ Ինչի՞ մասին են զրուցում, արդյոք։ Այս սոսափը նրանց լեզուն է։ Լսո՞ւմ եք, նրանք ինչ֊որ բան են ասում։

Կինը քայլեց։

— Ես վատ բա՞ն ասացի,— հարցրեց պարոնը դառնացած։

— Ախր, սրանք վարդեր չեն, կակաչներ են,— պատասխանեց կինը։

— Ուրեմն կակաչներ են,— համաձայնեց նա։— Այս սոսափը մի՞թե զրույց չէ նրանց միջև։

Կինը քայլեց։ Մինչ տղամարդը կհասցներ ինչ֊որ բան ասել, այգու դռնակը ճռնչաց ու փակվեց։

Լա՛վ։

Նա տարօրինակ ու անսովոր զգացումով հասավ մի նստարանի ու նստեց։ Անծանոթ կնոջ ապշեցնող գեղեցկությունը միանգամից նրան խելքահան էր արել։ Երբ ճաշահրավերի զանգը հնչեց, նա տեղից վեր ելավ ու խիստ հուզված քայլեց դեպի ճաշարան։ «Երևի եկել ու նստել է արդեն։ Իսկ եթե բարևե՞մ»։

Ահա եկավ։ Մտրակը դարձյալ ձեռքին էր։ Հայրը՝ սպայի արտաքինով գեղեցկադեմ մի ծերունի, ուղեկցում էր նրան։

«Ի՞նչ անել։ Գուցե պիտի գլուխ տալ ու նստել հենց նրանց դիմա՞ց... Այդպես էլ կանեմ»,— մտածեց նա։

Գեղեցկուհին սաստիկ կարմրեց։ Հայր ու աղջիկ խոսում էին վաղվա իրենց ուղևորությունից։ Ծերունին հարցնում էր երկաթուղու, ճանապարհների ու հյուրանոցների մասին։ Խեղճ նվաճողը, որ երբեք չէր հետաքրքրվել երթուղիներով ու ճանապարհներով, միտք արեց ու որոշեց տեղեկություն տալ։ Երբ ճաշն ավարտվեց, նա մոտեցավ ու ներկայացավ նրանց։ Հիանալի է։ Հիանալի է։ Նրանք ծանոթացան։

Միջանցքում նա մի պահ կանգնեցրեց սպայի դստերն ու ասաց.

— Մեն մի բառ, օրիո՛րդ, վաղը մի գնացեք։ Մնացեք։ Ես ցանկանում եմ ձեզ ցույց տալ սքանչելի տեսարաններ՝ ջրվեժը, նավաշինարանները։ Վաղը երեկոյան ես կընկնեմ ձեր ոտքերն ու երախտապարտ կլինեմ ձեզ։

Գեղեցկուհին միանգամից չհեռացավ և համբերատար լսում էր։

Պարոնը շարունակեց.

— Իմ կյանքը ձեր ձեռքում է։

Կինը ժպտաց ու պատասխանեց.

— Թյուրիմացությունը կանխելու համար պետք է զգուշացնեմ, որ վաղը գնում եմ նշանածիս մոտ։

— Ոչ,— գոռաց նա ու ոտքը խփեց հատակին։ Ապա խլեց կնոջ ձեռքն ու ամուր սեղմելով համբուրեց։

Կինը ձեռքը հետ քաշեց, բարձրացրեց մտրակն, ու շառաչուն մի հարված իջավ նրա դեմքին։ Նա տեղնուտեղը հանգստացավ ու զգաստ կանգնեց։ Ձախ այտին արնագույն մի շերտ հայտնվեց։

Գեղեցկուհին մի պահ ուշադիր նայեց նրան, ապա մտրակը իջեցրեց։

— Դուք ինձ խփեցիք,— ասաց նա,— բայց ոչինչ։ Էլի խփեք։ Ամեն մի հարված կերջանկացնի ինձ։

Կինը գլխահակ, հայացքը հատակին, պոկվեց տեղից և աստիճաններով բարձրացավ իր սենյակը։

Հաջորդ օրը կինը չմեկնեց, այցելեց տեսարժան վայրերը՝ ջրվեժը, նավաշինարանները։ Ինչպես փոխվեց ողջ աշխարհը, ու իր հոգին լցվեց հաճելի խելահեղությամբ։ Ոչ, եթե իր սպա հայրը չստիպի, ինքը երբեք տաղտկալի ուղևորություն չի կատարի դեպի հարավ, այն մարդու մոտ, որին այլևս չի սիրում։ Հիմա նա ուղում էր նորից ցած իջնել, անմիջապես վերադառնալ։

— Ես գալիս եմ քեզ հետ,— ասաց տղամարդը։— Հենց վաղը գալիս եմ քեզ հետ։ Ցտեսություն, իմ միակ սեր։

III

Կարճ ժամանակ անց, ամեն անգամվա պես, նա մի քանի ժամ շրջեց մի աննման արբեցումով, ոչինչ չէր տեսնում ու չէր լսում ոչինչ։ Գեղեցկուհին անընդհատ հեռագրեր էր ուղարկում, ապա մի նամակ գրեց բուրումնավետ թղթի վրա։ Իսկ հետո՝ ևս երկու նամակ։ Անասելի երջանկությամբ նա կարդում էր զմայլելի բառերն ու քայլում՝ հոգու մեջ ծաղկացնելով գունագեղ պարտեզներ։

Ժամերը թռչում էին։ Ինչո՞ւ ինքը չգնաց նրանց հետևից։ Հուսահատության պահերին իրեն լքված էր զգում, ուզում էր թողնել հյուրանոցն ու հեռանալ։ Երկու օր անցավ, բայց նա դեռ չէր հեռացել, սիրտը չէր կտրվում այդ սքանչելի նամակներից, որ շարունակում էին գալ։ Ինչո՞ւ էր, այնուամենայնիվ, այդքան շատ գրում։ Որքա՜ն սեր կար առաջին նամակների մեջ։ Բոլորն էլ անշուշտ մի֊մի փոքրիկ վարդ էին իր սրտի մեջ։ Բայց հետո սկսեցին չափազանց շատանալ այդ վարդերը։

Մի անգամ գեղեցկուհու նամակը մինչև առավոտ մնաց չբացված։ Տարօրինակ էր, որ առաջվա պես դողացող ձեռքերով անմիջապես չբացեց։ Առավոտյան միայն անշտապ կարդաց, ապա հագնվեց ու իջավ ներքև։

Ճաշարանում պատահեց ճամփորդական զգեստով մի կնոջ։ Վերջինս իր ուղեկցի հետ հենց նոր էր եկել։ Նկարչուհի էր, քնքուշ մի աղջիկ՝ լի ծիծաղով, կրքոտ ու տաքարյուն։ Սա նրա առաջին ճանապարհորդությունն էր։ Աղջիկը մոր հսկողության տակ էր։

Նա գլուխ տվեց։ Օրիորդը ժպտաց ու նույնպես գլխով արեց։ Որոշել էր այսօր մեկնել, բայց չի մեկնի։ Ճակատագի՞ր էր։ Հենց առաջին առիթն օգտագործեց՝ մանկամարդ նկարչուհուն իր ծառայությունն առաջարկելու։ Ցանկացավ օգնել նրան, ցույց տալ տեսարժան վայրերը։ Ժամադրվեցին։ Օրիորդին պետք է ուղեկցեր դեպի նավաշինարանները։ Մի ժամ շուտ եկավ։ Անձրև էր գալիս, բայց սպասեց։ «Ոչինչ,— ասաց ինքն իրեն,— ես Աստծո պես երջանիկ եմ, քանի որ թրջվում ու հոգնում եմ նրա համար»։

Երկու ժամ կանգնած մնաց, բայց աղջիկը չկար ու չկար։ Վերջապես եկավ նրա մայրն ու հաղորդեց, թե իր դուստրը ներողություն է խնդրում, որ չի կարող գալ, քանի որ գնացել է քաղաք՝ ընկերներին այցելելու։ Պառավը չհարցրեց էլ՝ երկա՞ր ես սպասել, թրջվե՞լ ես, մրսե՞լ...

Դարձավ տուն։ Տաղտկալի հյուրանոցում անհամբեր սպասումը նրան տանջում էր։ Ինչքա՛ն կարելի է ընկերների մոտ մնալ։ Ի՞նչ է պատահել։ Ինչի՞ մասին կարող է նկարչուհին մի ամբողջ հավիտենություն զրուցել իր ընկերների հետ։

Ուշ գիշեր էր։ Քնելու է՝ առանց նրան տեսնելու։ Չի կարող քնել։ Երկու մոմ կպցրեց ու թողեց, որ վառվեն։ Ինչպե՜ս էր գլուխը ծանրացել ու մշուշվել, որքա՜ն էին հոգնատանջ աչքերը անթարթ նայել խայտաբղետ պաստառներին...

Նա լսեց դարպասի բացվելու ձայնը։ Մի պահ հապաղեց, ապա ցատկեց անկողնուց ու հագնվեց։ Նկարչուհու սենյակի տեղն իմացել էր։ Շտապեց այնտեղ։ Լսեց նրա ներս մտնելը։ Քիչ անց աղջկա մերկ ձեռքը դռնից դուրս պարզվեց ու կոշիկները դրեց միջանցքում, ապա դուռը փակվեց, ու բանալին պտտվեց։ Բարի գիշեր, ներսի աղջիկ, բարի, խաղաղ գիշեր, գեղեցկուհի։ Նա ծնկի իջավ ու խենթի պես համբուրեց փոքրիկ կոշիկները։ Որոշեց, որ առավոտյան պետք է վերջ տա այս ամենին և պետք է սիրո խոստովանություն անի, հաղթի կամ մեռնի։

Բայց առավոտյան մայր ու աղջիկ մեկնել էին։ Նա հարցուփորձ արեց ու իմացավ, որ աղջիկը գնացել է դեպի հյուսիս, մոտակա քաղաքը։

Այդ նույն առավոտ սպայի աղջիկը գրել էր. «Արի հարավ։ Այստեղ ամեն ինչ ծաղկունքի մեջ է»։

Եվ նա անհապաղ մեկնեց դեպի հյուսիս։

ԽՐԱԽՃԱՆՔ ԾՆՆԴՅԱՆ ՏՈՆԵՐԻՆ.
ԲԵՎԱՐԴԱԼՅԱՆ ԵՂԵԼՈՒԹՅՈՒՆ

Մի լծասահնակ, զանգուլակներ հնչեցնելով, մեծ արագությամբ սլանում էր ճանապարհով։ Աստղազարդ երկինք էր, ձյուն ու սառնամանիք։

Սահնակում նստած էր մի երիտասարդ զույգ։ Նրանք չէին խոսում։ Երիտասարդի ոչ մի բառին կինը պատասխան չէր տալիս։ Կամրջի մոտ, ուր քամին ավելի սաստիկ էր փչում, երիտասարդը հարցրեց, թե կինն արդյոք չի մրսում։ Վերջինս պատասխանեց, թե մրսում է։

Մեծ դաշտով անցնելիս երիտասարդն ասաց.

— Շուտով տեղ կհասնենք։

Ահա և հասան, ագարակի լույսերն արդեն առկայծում էին նրանց դիմաց։ Տան բակում կանգնած էր պատանի սպասավորը։

— Բարի երեկո,— ողջունեցին եկվորները։

— Բարի երեկո,— պատասխանեց պատանին ու սանձերը բռնելու շարժում արեց։

Մանկամարդ կինն իջավ սահնակից, ձեռնոցը հանեց ու ձեռքը պարզեց սպասավորին։ Նրանք ճանաչում էին միմյանց։ Կնոջ ձեռքը սառն էր, տղայինը՝ տաք։ Նրանք չխոսեցին իրար հետ։ Տղան միայն ասաց.

— Մարթա, դու ես։ Ճանաչեցի։

Կինն ամուսնու հետ անմիջապես տուն մտավ, իսկ Բրեդեն ձիերը տարավ ախոռ։

Մի քանի րոպե անց Բրեդեն մտավ խոհանոց և տեղավորվեց երկար նստարանին։ Նա մի պարթև երիտասարդ էր։

Սենյակների աղմուկն ու ծիծաղը հասնում էին խոհանոց։ Ագարակում մեծ խնջույք կար։ Սպասուհիներն ընթրիքի պատրաստություն էին տեսնում։ Դուռը բացվեց, ու Մարթան դուրս եկավ։

Նա բարևեց բոլոր սպասավորներին, շոյեց շանը, ապա շրջվեց Բրեդեի կողմն ու խնդրեց փնտրել իր ձեռնոցը, որ հավանաբար ընկել էր դրսում, սահնակի մոտ։ Խոսելիս լամպի լույսն ընկնում էր Մարթայի դեմքին։ Նա փարթամ էր, լուրջ, ջահել ու լուսե ծամեր ուներ։ Բրեդեն մի ակնթարթ նայեց կնոջը ու լռելյայն դուրս գնաց։

Քիչ անց Մարթան նույնպես դուրս եկավ։ Սահնակի մոտ հանդիպեց Բրեդեին։

— Ձեռնոցս գտա՞ր,— հարցրեց Մարթան։

— Ոչ,— պատասխանեց Բրեդեն։

Երկուսով մի քիչ էլ փնտրեցին։ Մարթան ասաց.

— Այս վերջին տարվա մեջ շատ չես փոխվել։

— Հա,— պատասխանեց Բրեդեն։— Շատ երկար տարի էր։

— Այո՛,— հաստատեց Մարթան։— Շատ երկար տարի էր։ Իսկ դու ոչ մի անգամ չերևացիր մեր կողմերում։

Նրանք ձեռնոցը չգտան։ Կանգնեցին աստիճանների մոտ։

— Մրսում ես, Մարթա,— ասաց Բրեդեն։— Շատ թեթև ես հագել։

— Ինձ համար միևնույն է,— կամաց ասաց Մարթան։

Նրա ամուսինը դուրս եկավ։ Ծիծաղելի դեմք ուներ, մի քանի բաժակ թունդ խմիչք էր կոնծել։ Մարթան ըմբոստ նայեց ամուսնուն ու անմիջապես ներս գնաց։

— Եկ մի բաժակ խմիր, Բրեդե,— սիրալիր ասաց Մարթայի ամուսինը։

Մտան խոհանոց։ Խմիչք բերեցին։ Երրորդ բաժակից հետո Բրեդեն հրաժարվեց խմել, սակայն Մարթայի ամուսինը շարունակում էր ստիպել։ Չորրորդ բաժակը խմելուց հետո Բրեդեն միանգամից ելավ ու խոհանոցից դուրս գնաց։

Նա իջավ սպասավորների սենյակը։ Այստեղ երկու այլ սպասավորներ մոմի լույսի տակ թուղթ էին խաղում։ Շուտով ժամը ութը կլիներ։ Բրեդեն միայնակ նստեց։ Քիչ անց նախամուտքում ոտնաձայներ լսվեցին։

«Գալիս են հրավիրելու ընթրիքի»,— մտածեց նա։ Եկողը Մարթան էր։

— Դու թուղթ չե՞ս խաղում,— հարցրեց նա Բրեդեին։

— Ո՛չ,— պատասխանեց տղան։

— Այդ դեպքում պետք է դրսում օգնես ինձ,— շարունակեց Մարթան։

Բրեդեն, հետևելով նրան, դուրս եկավ։

— Ի՞նչ ես կամենում,— հարցրեց Բրեդեն։

Մարթան չպատասխանեց։ Նախամուտքում մութ էր։ Մարթան բռնեց նրա ձեռքը։ Բրեդեն զգաց նրա սրտի զարկերը։

— Ի՛նչ լավ է, որ քեզ նորից տեսա,— ասաց Մարթան։

Բրեդեն ոչինչ չպատասխանեց։ Մարթան հարցրեց.

— Գուցե այլևս ինձ չե՞ս սիրում։

— Ո՛չ, Մարթա,— պատասխանեց Բրեդեն։— Գնա ներս։

Անցավ մի րոպե։ Մի կողմ հրելով՝ Մարթան բաց թողեց նրա ձեռքը և զայրացած ասաց.

— Մի կողմ քաշվի՛ր։ Թո՛ղ անցնեմ։

Բրեդեն շվարած ընկրկեց։ Վայրկյան անց նայեց բակի կողմը։ Մարթան արդեն անհետացել էր։ Հրավիրեցին ընթրիքի։

Բրեդեն մտավ խոհանոց և մյուս սպասավորների հետ տեղավորվեց երկար սեղանի մոտ։ Շիշը ձեռքին դարձյալ ներս մտավ Մարթայի ամուսինը։ Նրա դեմքն ավելի էր կարմրատակել ու դարձել ծիծաղելի։ Նա բոլորին հյուրասիրեց, բայց նախևառաջ՝ Բրեդեին։ Մարթան նույնպես եկավ։ Նա բարձրաձայն ծիծաղում էր և կատակում ամուսնու հետ։

— Բրեդեին լցրու,— ասում էր Մարթան։

Եվ ամուսինը լցնում էր։ Բրեդեն խմում էր բաժակ բաժակի հետևից։ Բայց հանկարծ ասաց.

— Ինչո՞ւ եմ այսքան շատ խմում։

— Խմիր,— ասաց Մարթայի ամուսինը։

Բրեդեն զայրացած վեր կացավ տեղից, գլխարկը վերցրեց ու դուրս փախավ։

— Նրա հետևի՛ց,— գոռաց Մարթան։

Բոլորը ծիծաղեցին։ Մարթան դուրս եկավ։ Ամուսինը շիշը բռնած վազեց Մարթայի հետևից։ Ուրախ աղմուկ բարձրացավ։

Իրար հետևելով՝ գրեթե բոլորը դուրս եկան՝ տեսարանը դիտելու։ Նրանց մեջ էր նաև Մարթայի հայրը՝ ագարակապետը, որն իր հաստ փորը բռնած, ցնցվելով ծիծաղում էր։ Բրեդեն թափ առավ ու ցատկեց ներքև՝ ուղիղ մարագի առաջ։ Ապա նկատելով, որ ընկել են իր հետևից, վազեց ու սկսեց մագլցել աստիճանն ի վեր։ Բարձրացավ ավելի ու ավելի վեր, մինչև կատարը, այնուհետև իջավ մարագի տանիքին։ Նստեց ձյան վրա։ Լուսինը դուրս էր եկել։ Պարզկա ու լուսավոր երեկո էր։

— Զգույշ, վտանգավոր է,— ճչաց Մարթան։— Վտանգավոր չէ՞,— կրկին ձայն տվեց նա։ Դեմքին սարսափի արտահայտություն կար։

Բրեդեն չպատասխանեց։ Լուսնի լույսը ողողել էր նրա մարմինը, որի ստվերը ձգվել էր տանիքի երկայնքով։

— Նրա հետևից, Փո՛լ,— ասաց Մարթան լուռ ցասումով։

Ամուսինն սկսեց մագլցել աստիճանն ի վեր։ Նա ծիծաղելով խոսում էր ներքևում կանգնածների հետ։ Մագլցելով հասավ ամենավերին աստիճանին, տանիքի եզրից գլուխը ցցեց ու գլխով նշան արեց Բրեդեին։

— Բրեդե՛,— ասաց նա։

— Ինձանից ի՞նչ ես ուզում,— արտասանեց Բրեդեն։— Քեզ գլխիվայր ցած կնետեմ, նրա վրա։

Փոլը բարձրացավ տանիքը։

— Հա, դու կանես։ Ինձ գլխիվայր կգցես ուղիղ նրա վրա,— ասաց Փոլը։— Դու կանես։

Բրեդեի հետ նա խոսում էր հանգիստ, սիրաշահելով և ուսին թփթփացնելով։

Փոլն առաջարկեց շշից մի կում անել, իսկ Բրեդեն՝ դուր գալու համար, չմերժեց։

Նրանք նստեցին վերևում։ Հյուրերը կրկին ներս մտան՝ խնջույքը շարունակելու։ Բրեդեն ավելի հաճախ էր շիշը ձեռքն առնում։ Փոլը գրկել էր Բրեդեին։ Նրանք հաշտ ու համերաշխ խմում էին։

— Դու Մարթային ինձանից շուտ ես ճանաչում,— ասաց Փոլը, աչքով արեց ու ծիծաղեց։— Գրեթե միասին եք մեծացել։

Բրեդեն տարակուսանքով հարցրեց.

— Ի՞նչ է, ուզում ես, որ ամեն ինչ պատմե՞մ։ Ավելի լավ է՝ իրեն հարցրու։

— Բրեդեի բաժակը լցրու,— ներքևից ձայն տվեց Մարթան։

— Ուզում ես ինձ կործանե՞լ։ Է՞դ ես ուզում,— Մարթային դիմելով՝ գոռաց Բրեդեն։

Շիշը դատարկվեց։ Բրեդեն նստել էր տանիքին ու ճոճվում էր։ Մարթան ներքևից ուշադիր հետևում էր նրան։

— Տարին մի անգամ է ծննդյան տոն լինում,— ասաց Փոլն ու սկսեց աստիճաններով իջնել։

— Սպասիր,— գոռաց Բրեդեն։— Շշի մեջ բան չմնա՞ց։

Նա ձգվեց, ձեռքերը տարածեց ու պղտոր հայացքով նայեց ներքև։ Ապա տանիքից ձյուն վերցրեց ու կոկորդով մեկ քահ֊քահ ծիծաղելով՝ լցրեց Փոլի վրա։

Երբ Փոլը հասավ ներքև, կինն ասաց.

— Աստիճանը հեռացրու։

Տանիքին նստած Բրեդեն լսեց Մարթայի ասածն ու պատասխանեց.

— Հա, աստիճանը հեռու տար, ես ցատկելու եմ ներքև։

Նա տեղից ելավ ու պատրաստվեց ցատկելու, ապա հետ֊հետ գնաց ու շրմփալով ընկավ տանիքին։ Հարբած ու բթացած պառկել, նայում էր, թե ինչպես են աստիճանը հեռացնում։

Ագարակի վրա լռություն իջավ։ Բրեդեն ցած նայեց ու ոչ ոքի չտեսնելով՝ իրեն միայնակ զգաց։ Աստիճանը դարձյալ տեղն էր դրված։ Այդ բանը նա չնկատեց։ Աչքերը փակվում էին։

— Աստիճանը տեղը դիր,— մռնչաց նա։

Ցուրտն սկսել էր վրան ազդել։ Քունը տանում էր։ Հանկարծ ոստյունով տեղից վեր ցատկեց։

— Աստիճանը տեղը դիր,— ասաց նա՝ չգիտես, թե ում։— Ես նվեր ունեմ քեզ տալու։ Ես քեզ նվեր եմ ուզում տալ։

Հարբած ու մոլեգնած կառչել էր բազրիքից, ապա սահեց ու ընկավ ցած։

Մի ճիչ լսվեց։ Աղմուկ֊աղաղակ բարձրացավ։ Մարդիկ շրջապատեցին նրան։

— Հա, բայց աստիճանը տեղն էր դրված,— ասում էր Մարթան վախեցած։— Ես տեղն էի դրել։ Ահա տեսեք։

Բրեդեն մի քանի անգամ ձյան մեջ շուռումուռ եկավ, ապա ոտքի կանգնեց։ Ճակատը վնասել էր, արյուն էր գալիս։ Գինովությունն անցել էր։ Սկսեց ինքն իր վրա ծիծաղել և ուրախ֊ուրախ մաքրում էր արյունը։ Հազիվ էր իրեն ոտքի վրա պահում։ Թեքվում էր մեկ այս, մեկ այն կողմ։ Մյուս սպասավորները, թևերի տակն ընկած, օգնում էին։ Բրեդեի բաճկոնը բարձրացավ, ու մի ձեռնոց ընկավ ծոցից։

Զարմանքից Մարթայի աչքերը չռվեցին։ Նրա դեմքին մի վայրի հրճվանք խաղաց։ Նա մոտեցավ, ձեռնոցը վերցրեց ու խոթեց գրպանը։

— Ձեռնոցս նրա մոտ էր,— շշնջաց նա։— Ուրեմն՝ ձեռնոցս նրա մոտ էր։

Նա մոտեցավ ու վիրակապեց Բրեդեի գլուխը։ Գինովությունը իսպառ անցել էր։ Ամեն ինչ կարգին էր։ Սակայն Բրեդեն դեռևս կաղում էր։ Պարզվեց, որ նրա մի ոտքը ջարդված է։ Մարթան ծնկեց նրա առջև և սկսեց արագ֊արագ արձակել Բրեդեի կոշիկների քուղերը...

Երկու տարի անց Մարթան այրիացավ, իսկ հաջորդ տարի կաղ Բրեդեն դարձավ նրա ամուսինը։

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԵՎ ԼԵՈՆԱՐԴԱ

Մեր կողմերում ծովային մի հոսանք կա, որ կոչվում է Գլիմմա։ Ժամանակին մեզ մոտ մի գնչու1 տղա էր ապրում, անունը՝ Ալեքսանդր։ Այս Ալեքսանդրի հետ մի անգամ զրուցել եմ Աքերշհյուս ամրոցում, որտեղ նա նստած էր ինչ֊որ հանցանքի համար։ Վերջերս թերթերում կարդացի, որ այդ վտանգավոր հանցագործը մահացել է. բանտախցի մենավոր կյանքը մահացու հարված էր հասցրել նրան։ Նա ինձ պատմել է, որ սպանել է մի աղջկա... Ես այսօր շատ եմ մտածել նրա պատմածի մասին, և իմ թափթփվածությունն է պատճառը, որ կեսից սկսեցի պատմել։ Թույլ տվեք սկսել սկզբից։

Նուրլաննում հայտնի ու անհայտ շատ ձկնորսներ կան։ Հայտնի ձկնորսը ծովատառեխի ուռկան, կառանատեղ ու որսով լի ձկնորսական խրճիթ ունեցող երևելի մարդն է, որն իր վրայով շատ մեծ ու փքուն շորեր է հագնում։ Դա առաջներում նշան էր այն բանի, թե այդպիսի մարդն իրեն ուտել֊խմելուց զուրկ չի պահում, նա երբեք պարտք չի մնում քահանային ու իշխանավորներին։ Ծննդյան տոներին մի ամբողջ անկեր2 քաշած օղի է տուն տանում։ Իսկույն կարելի է նկատել, թե որտեղ է ապրում հայտնի ձկնորսը։ Նա իր տունը տախտակով երեսպատում է ու կարմիր ներկում, իսկ պատուհաններն ու դռները սպիտակ են լինում։ Նրա ուստրերին ու դուստրերին ճանաչում ենք թանկարժեք զարդերով, երբ նրանց պատահում ենք եկեղեցում։

Մի օր հայտնի ձկնորս Ենս Ուլայի նավակների կառանատեղում ափ իջավ գնչուների մի մեծ թափառախումբ։ Վաղ գարնան կողմերն էր։ Գնչուները եկել էին իրենց սեփական լաստանավով։ Նրանց առաջնորդում էր ծեր Ալեքսանդրը՝ «Տաշեղը», որ երեք կանգուն հասակով մի հսկա էր։ Նավակից ափ իջավ քսանամյա, սիրունատես մի տղա և ուղղվեց Ենս Ուլայի տան կողմը՝ ողորմություն խնդրելու։

Նա երիտասարդ Ալեքսանդրն էր։ Այս ամենը տեղի է ունեցել իմ մանկության տարիներին։ Մենք՝ երեխաներս, ճանաչում էինք Ալեքսանդրին. փոքր ժամանակ խաղացել էր մեզ հետ և փայլփլուն կոճակներ ու մետաղի կտորտանքներ փոխանակել։ Ենս Ուլայը, որ հպարտ ու վեհ մարդ էր ու ոչ մեկից ոչ մի բան չէր խնդրել, ոչինչ չտվեց և գնչուներին հրամայեց անմիջապես հեռանալ իր ափից։ Սակայն Ալեքսանդրը համառ ու անվախ տղա էր. երեք անգամ նրան մերժեցին, սակայն նա մնաց տեղում կանգնած։

— Դու կարող ես ինձ մոտ աշխատել,— ասաց Ենս Ուլայը։

— Ի՞նչ պիտի անեմ։

— Կահ֊կարասիք կնորոգես։ Բացի այդ, երբ մենք՝ տղամարդիկս, մեկնենք ձկնորսության, դստերս ու կնոջս կօգնես։

Երիտասարդ Ալեքսանդրը շրջվեց, իջավ իրենց նավակի մոտ՝ յուրայինների հետ խորհրդակցելու։ Ապա վերադարձավ ագարակ՝ Ենս Ուլային հաղորդելու, որ ինքն ընդունում է ծառայության առաջարկը։ Հոր հետ որոշել էր կողոպտել այդ ունևոր մարդուն։

Երբ որոշ ժամանակ անց Ենս Ուլայն ու որդիները մեկնեցին ձկնորսության, ագարակում նրա կնոջից ու աղջկանից բացի ուրիշ ոչ ոք չմնաց։ Դստեր անունը Լեոնարդա էր։ Նա ընդամենը քսան տարեկան էր։

Երիտասարդ Ալեքսանդրն իրեն լավ էր զգում։ Նա գլուխ էր հանում անասունների հիվանդությունից, բուժում էր նրանց և հիրավի շատ հմուտ էր առանձին իրեր ու կահ֊կարասիք նորոգելու գործում։ Շուտով ձկնորսի կինը, թեև արդեն քառասուն տարեկան էր, նրա նկատմամբ առանձնահատուկ զգացմունք տածեց։ Սակայն գնչուն խաբեց՝ ասելով, թե իր սիրած աղջիկը հոր նավակում է, և նրանից բացի ուրիշ ոչ ոք չկա իր մտքին։ Այդ բանը փոքր֊ինչ դառնացրեց ձկնորսի պատկառելի տիկնոջը, սակայն նա գնչուի վախից դստերը հսկողության տակ առավ։ Հենց որ ձյունը քաշվեց սարերը, նա Ալեքսանդրին ուղարկեց հեռավոր մի տեղ տորֆ կտրելու։ Այսպիսով կարողացավ գնչուին հեռու պահել ագարակից։ Այդ ժամանակ Ալեքսանդրը տորֆաճահճում անհասկանալի լեզվով երգեր էր երգում և հմտորեն անում օրվա իր գործը։ Անաստվածը շատ զվարճասեր տղա էր։

Լեոնարդան հազվադեպ էր խոսում նրա հետ, խուսափում էր։ Նա չէր մոռանում, որ ինքը Ենս Ուլայի աղջիկն է։ Սակայն գարունը շատ վտանգավոր ժամանակ է։ Հենց որ տաքերն ընկան, Ալեքսանդրի աչքերն սկսեցին աստղերի պես առկայծել, և նա Լեոնարդայի կողքով անցնելիս փորձում էր ավելի մոտենալ։ Անհասկանալիորեն աղջկա սնդուկից սկսեցին մեկը մյուսի հետևից զանազան իրեր կորչել, թեև կողպեքը տեղում էր։ Պարզվեց, որ սնդուկի հատակի տախտակը կոտրված է։ Լեոնարդան պնդեց, որ դա Ալեքսանդրի ձեռքի գործն է։

— Ո՛չ, ես չեմ արել,— պատասխանեց տղան,— բայց իրերի տեղը գիտեմ։ Եթե ձեղնահարկի սենյակից դուռը գիշերը բաց թողնես, թերևս փորձեմ իրերդ վերադարձնել։

Աղջիկը նայեց նրան ու միանգամից պատասխանեց,

— Ուզում ես քեզ վաղն ևեթ վռնդե՞ն այս տնից։

Սակայն գնչուն շատ լավ գիտեր, թե ինչպես է պետք խնդրել. ալ շուրթերով, թուխ մաշկով ու սևորակ աչքերով գնչուն շատ վարժ էր սիրային գործերում։ Նա սիրո մեծ վարպետ էր։

Հաջորդ օրը Լեոնարդան դրսում նստած ինչ֊որ բան էր հյուսում։ Մոտենալով՝ Ալեքսանդրն ասաց.

— Այնուամենայնիվ, թույլ տուր մի բան ասեմ։ Գնանք տորֆահորերը, շատ հաճելի կլինի։ Ոչ մի վատ բան այլևս չեմ ասի։

Աղջիկը, գլուխը բարձրացնելով, մի հայացք նետեց նրա վրա։ Տղայի մի քանի բառը զինաթափ արին նրան։ Ալեքսանդրը գլխարկը հանեց, նրա մազերը թափվեցին աղերսող աչքերն ի վար, իսկ ալ կարմիր բերանը շատ ցանկալի թվաց։ Լեոնարդան պատասխանեց.

— Ինչ կա որ, կարելի է փորձել։

Ապա հակվեց ձեռագործի վրա ու շառագունեց։

Իսկ գնչուն հասկանում էր, թե ինչ է անում, երբ ջահել աղջկան ախորժելի բառերով հրավիրում է տորֆահորերը։ Նա գայթակղում էր աղջկան, թեև շատ լավ գիտեր, որ նա լիովին գտնվում է մոր իշխանության տակ։

Օրերն անցնում էին։

Հյուսնի որդի Քոնրադը գնացել էր սովորելու և նույնպես հյուսն դարձած վերադարձել տուն։ Այդ արհեստը նա սովորել էր քաղաքում և մեծ անուն հանել։ Նա ապրում էր Գլիմմա ծովային հոսանքից այն կողմ, և մարդիկ, որ ցանկանում էին գեղեցիկ սնդուկ պատվիրել, գնում էին նրա մոտ։ Մի օր Լեոնարդան նույնպես որոշեց այցելել նրան։ Ալեքսանդրը հարկադրված էր աղջկան անցկացնել մյուս ափը։

Աղջիկը շատ երկար մնաց երիտասարդ Քոնրադի մոտ և չափազանց սիրալիր զրուցում էր սնդուկի և շատ այլ բաների մասին։ Չէ՞ որ մանկության տարիներից նրանք ճանաչում էին միմյանց։ Ներքևում՝ նավակի մեջ, շատ սպասելուց հետո Ալեքսանդրը բարձրացավ հյուսնի տան կողմը և նայեց պատուհանից ներս։ Իսկույն հետ ցատկեց և հուզված ու կատաղած խուժեց ներս։

Երեքն էլ նայեցին միմյանց։ Գնչուն նման էր թրթռուն ռունգներով արշավաձիու։

— Հա, գալիս եմ,— ասաց Լեոնարդան նրան խաղաղեցնելու համար։

Տղամարդիկ ոտից գլուխ չափեցին միմյանց։ Երկուսն էլ երիտասարդ էին։ Ալեքսանդրը, գոտկատեղը շոշափելով, փնտրեց իր դանակը, բայց ոչինչ չգտավ։ Նրա աչքերից զայրույթն իսկույն չքացավ։ Գնչուն առանց զենքի անօգնական է, սակայն երբ ձեռքին դանակ կա, քաջ է և սպանելու պատրաստ։

Դա առաջին հանդիպումն էր։

Շաբաթվա վերջին հյուսն Քոնրադը եկավ ձկնորսի տուն՝ հետը բերելով իր պատրաստած սնդուկը, որը թիթեղապատված ու սոսնձված էր մեծ վարպետությամբ, իսկ կողպեքը նոր էր ու ճաշակով։ Լեոնարդան դեռ չէր օգտագործել իր նոր սնդուկը, երբ պարզվեց, որ նրա բոլոր կորած իրերը վերադարձել ու նույն ձևով շարված են հին սնդուկի մեջ։ Ասես երբեք ձեռք չէր դիպել դրանց։

— Էլի դու ես արել,— ասաց Լեոնարդան գնչուին։

— Ո՛չ, ես չեմ արել,— պատասխանեց տղան՝ կրկին ստելով, թեև՝ անօգուտ։

Հյուսն Քոնրադը երկար մնաց Լեոնարդայի մոտ։ Աղջիկը նրա համար սուրճ եփեց և հյուրասիրեց։ Գնչուն նախապես լավ հայհոյել ու թքել էր սրճեփի մեջ։

Երբ հյուսնը տուն էր գնում, գնչուն դարանակալ սպասում էր նրան։

Նրանք կրկին հայացքով չափեցին միմյանց։ Ալեքսանդրի ձեռքին դանակ կար։

— Դա քեզ չի օգնի, գնչու,— ասաց Քոնրադը։— Այսօր նա ինձ խոսք տվեց։

Այդ ժամանակ Ալեքսանդրը, կրակ կտրած, դանակը դուրս քաշեց։ Սակայն հյուսնը ցատկեց նավակի մեջ ու ափից հեռացավ և երբ արդեն վտանգից ապահով էր, ձայն տվեց դեպի ափն ու սպառնաց, որ իշխանություններին կբողոքի թափառական գնչուի դեմ։

Օրերն անցնում էին։

Ծեր Ալեքսանդրը՝ «Տաշեղը», իր նավակով վերադարձել և ուզում էր որդուն տանել։ Սակայն Ալեքսանդրը հրաժարվեց գնալ և համառորեն խնդրեց՝ թույլ տալ ծառայել մինչև պայմանավորված ժամկետի վերջը։ Նա հորը խաբեց, թե ագարակից դեռ շատ բան է թռցնելու։ Գնչուների նավակը հեռացավ առանց Ալեքսանդրի։

Ալեքսանդրը Լեոնարդային ասաց.

— Ծիծառներն արդեն եկել են, ժամանակը չէ՞, որ հետս իջնես պահեստներն ու ցույց տաս այն տակառներն ու ամանները, որ անհրաժեշտ է նորոգել ամառվա որսի համար։

Ինքը՝ Լեոնարդան, դեռ չգիտեր՝ ում հետ գործ ունի, ուստի հեգնանքով պատասխանեց.

— Համարձակվե՞մ որ։

Բայց նրա դեմքի հեգնական արտահայտությունն առաջվա պես լուրջ չէր, տղայի բառերն առաջվա պես տհաճություն չպատճառեցին։ Աղջիկը տեսնում էր, որ հետզհետե Ալեքսանդրի սերը ավելի բորբոքուն է դառնում։

Դեռ նոր էին ոտք դրել պահեստ, երբ Ալեքսանդրը գրկեց նրան ու սկսեց համբուրել։

— Դու լրիվ խելքդ թռցրել ես,— ասաց աղջիկը և կարմրատակած ու շնչակտուր դուրս պրծավ նրա գրկից։

— Հիմա ի՞նչ է, ինձ վաղը վռնդելո՞ւ են,— հարցրեց տղան։

— Նայած թե քեզ ինչպես կպահես։

— Այլևս այսպիսի բան չեմ անի,— պատասխանեց Ալեքսանդրը։

Նա իր խոսքի տերը չեղավ. շարունակ ստում ու աղջկան հանգիստ չէր թողնում։

Ու եկավ այն օրը, երբ Լեոնարդայի սիրտն սկսեց հնազանդվել այդ թխամաշկ հեթանոսին։

Լեոնարդան իրենից ավելի լավը չէ և ոչ էլ ավելի հպարտ։ Առաջին շաբաթների ընթացքում Ալեքսանդրը ոչ մի կերպ չէր կարողանում որևէ բանի հասնել, սակայն չորրորդ շաբաթվա մեջ աղջկա աչքերը տամկացան ու տղայի հանդեպ լցվեցին խանդաղատանքով։ Հենց այդ ժամանակ ծառերն սկսել էին բողբոջել, իսկ Նուրլաննի վրա իջնում էին խենթացնող սպիտակ գիշերներ։ Վերջապես Լեոնարդան գնաց ճահճուտները և ուտելիքը ձեռքին իջավ տորֆահորը, թեև, իհարկե, առաջվա պես կարող էր նստել վերևում՝ հորեզրին։ Բայց նա իջավ ցած, որպեսզի, որքան հնարավոր է, մոտ լինի Ալեքսանդրին։

Հիվանդագին կասկածամտությունից մայրը գլուխը կորցրել էր և ջանք էր թափում, որ աղջիկը պատկանի հյուսնին։ Լեոնարդան պատասխանում էր, որ այդպես էլ լինելու է։ Սակայն նա լի էր հաճելի արբեցումով և թաքուն մտածում էր ուրիշի մասին։ Թափառական Ալեքսանդրը ճահճուտում տորֆ էր կտրում, իսկ Լեոնարդան իջնում էր նրա մոտ, ու նրա առջև հառնում էր տղայի սքանչելի ջահելության հմայքը։ Լինում էին օրեր, երբ հյուսն Քոնրադին բոլորովին մտահան էր անում, ու այդ բանը բոլորովին չէր մռայլում նրա օրը։

Ուշ գարնանը ձկնորսն ու իր որդիները վերադարձան որսից։ Գարնան վարուցանքն սկսվեց։ Ալեքսանդրը ևս նրանց հետ աշխատում էր դաշտում։ Բայց ահա սուրբ Հանսի օրը նա պիտի մեկներ։ Նրա համար դժվարացել էր Լեոնարդայի հետ գաղտնի հանդիպելը, քանի որ եղբայրներն իրենց քրոջը հսկողության տակ էին պահում, իսկ հյուսն Քոնրադը վայելում էր բոլորի բարեհաճ վերաբերմունքը։ Բացի այդ, սերը չափազանց քմահաճ է և սկսում է մարել, երբ հեշտությամբ է տրվում ամեն բան։ Լեոնարդան սկսել էր ձանձրանալ երիտասարդ գնչուից։ Նա պատրաստվում էր ամուսնանալ Քոնրադի հետ։

Ալեքսանդրն ասաց.

— Հենց որ հյուսնը առաջին անգամ գա այստեղ, ես նրան կսպանեմ։

Սակայն Լեոնարդան ծիծաղեց նրա վրա և հոգնած ու հեգնանքով պատասխանեց.

— Ի՜նչ եք ասում։ Իսկ երկրորդ անգամ ի՞նչ կանեք։

Սուրբ Հանսի օրը, երեկոյան, հյուսնի տանը պարահանդես էր լինելու։ Լեոնարդան գնալու էր պարելու։ Նույն երեկո, ավարտելով ծառայությունը, Ալեքսանդրը մեկնել էր ձկնորսի ագարակից։

Լեոնարդան Ալեքսանդրին ասաց.

— Մինչև մեկնելդ ինձ մյուս ափն անցկացրու։

— Ո՞ւր ես գնալու,— հարցրեց տղան։

— Դա քեզ չի վերաբերում,— պատասխանեց աղջիկը։

Ալեքսանդրը պատրաստվեց մեկնելու։ Ունեցած֊չունեցածը փաթաթեց, մի կապոց արեց ու ասաց.

— Ես պատրաստ եմ։

Նրանք իջան հոսանքի ուղղությամբ ու նավակ նստեցին։

Սառույցը հալվել էր, որի պատճառով Գլիմման չափազանց բարձրացել էր ու դարձել վտանգավոր։

Թիավարելով՝ Ալեքսանդրն ասաց.

— Դու իսկապես ուզում ես ամուսնանա՞լ նրա հետ։

— Այո՛,— պատասխանեց աղջիկը։

— Ե՛ս չէի գողանում քո իրերը,— շարունակեց Ալեքսանդրը,— մայրդ էր գողանում։

Մի ամբողջ րոպե աղջիկը ակնապիշ նայեց տղային ու բացականչհց.

— Ի՜նչ ես ասում։

— Նա ցանկանում էր գժտեցնել մեզ։ Սակայն ես գիտեի, թե որտեղ է թաքցնում իրերդ, վերցնում ու դնում էի տեղը։

— Դու ստում ես,— պատասխանեց Լեոնարդան ու չհավատաց նրան։

Գնչուն ավելի ու ավելի անզգույշ էր թիավարում ու չէր էլ նայում, թե ուր։

— Ես քեզ ոչ մի վատ բան չեմ արել,— վերջապես ասաց նա,— եթե դու ցանկանայիր՝ ես կարգին մարդ կդառնայի։

— Ինձ պե՜տք էր,— պատասխանեց աղջիկն ու փորձեց վեճի բռնվել։— Էս ո՞նց ես թիավարում։ Կբախվենք ժայռին։

Տղան շարունակեց թիավարել։

Աղջիկը գոռալով կրկնեց նույն բառերը։

Տղան թափով շարժում արեց և այնպես կոտրեց թիերից մեկը, որ աղջիկը ձայնը չլսի։

Նրանց վիճակը դարձավ անելանելի։

— Դիտմամբ արեցիր,— ասաց աղջիկը՝ առաջին անգամ վախենալով։

Տղան պատասխանեց.

— Այո՛։ Դու ողջ չես վերադառնալու ափ։

Մի վայրկյան անց սարսափելի մի ճիչ լսվեց։ Նավակը զարնվեց ժայռին ու խորտակվեց։ Գնչուն անմիջապես ցատկեց ժայռին։ Նա տեսավ Լեոնարդային, որը մի քանի անգամ պտտվեց նույն տեղում, այնուհետև գլխիվայր շրջվեց ու ընկղմվեց ջրի տակ։

Ափից տեսել էին այս ամենը, և գնչուն փրկվեց։

Ոչ ոք երիտասարդ Ալեքսանդրին չէր կարող մեղադրել։ Նրա թին կոտրվել էր, նա ոչ մի մեղք չուներ, դժբախտ պատահար էր։

Այս պատմությունը Ալեքսանդրն ինքն է պատմել ինձ Աքերշհյուս ամրոցում, որտեղ նա նստած էր ինչ֊որ հանցանքի համար։

ԹԻՎՈԼԻՈՒՄ ՀԱՆԴԻՊԱԾ ԿԻՆԸ

Ամառ էր, Փարիզի երգչախումբը ելույթ էր ունենում Թիվոլիում3։ Քայլելով բարձրանում էի թագավորական պալատի բլուրն ի վեր։ Ամենավերևում շրջվեցի ու քայլերս դանդաղեցնելով՝ իջա դեպի Թիվոլի։

Փարիզի երգչախմբին ունկնդրելու համար մեծ բազմություն էր հավաքվել։ Ես նույնպես կանգ առա ու խառնվեցի մյուսներին։

Այստեղ պատահեցի մի ծանոթի, որի հետ զրույցի բռնվեցինք։ Հենց այդ ժամանակ էլ ներսում սկսեցին երգել, և քամին երգի մեղմ հնչյունները երբեմն֊երբեմն հասցնում էր մեզ։ Մեջս անսպասելիորեն անհանգստություն մտավ, նյարդային մի անբավարարություն համակեց ինձ։ Ակամա մի կողմ քաշվեցի ու սկսեցի անկապ֊անկապ պատասխանել ծանոթիս հարցերին։ Մի քիչ հանգստացա, այնուհետև անբացատրելի մի տագնապ կրկին համակեց ինձ։ Հենց այդ պահին էլ ընկերս հարցրեց.

— Այն կինն ո՞վ է, շարունակ քեզ է նայում։

Կտրուկ շրջվեցի։ Հենց իմ թիկունքում մի կին էր կանգնած։ Ես հանդիպեցի շատ տարօրինակ կերպով ինձ վրա հառած մի զույգ աչքերի, կապույտ, մշուշոտ աչքերի, որ բնավ չէին թարթում։

— Չեմ ճանաչում,— պատասխանեցի ես ու դեմքս շրջեցի։

Խիստ անհանգստացա։ Աչքերը շարունակում էին հանգչել ինձ վրա, ես զգում էի, որ նրանք անդադար շամփրում են ծոծրակս և երկու սառը մետաղյա ձողերի պես դեմ էին առել թիկունքիս։

Այլևս հնարավոր չէր դիմանալ այդ հայացքին՝ այնքան որ նյարդայնացած էի։ Որպեսզի հաստատ համոզվեմ, որ այդ կնոջն իսկապես չեմ ճանաչում, մեկ անգամ ևս շրջվեցի դեպի նա, ապա մի կողմ քաշվեցի ու հեռացա։

Մի քանի օր անց ծանոթներիցս մեկի՝ մի երիտասարդ լեյտենանտի հետ տեղ էի բռնել համալսարանի ժամացույցի դիմաց գտնվող նստարաններից մեկին։ Նստել ու նայում էինք անցուդարձող մարդկանց, որ դուրս էին եկել զբոսանքի։ Հանկարծ բազմության մեջ նկատեցի մի զույգ աչքեր՝ սառը, մշուշոտ աչքեր, որ ուղղված էին մեր կողմը։ Իսկույն ճանաչեցի այն երիտասարդ կնոջը, որին տեսել էի Թիվոլիում։ Անցնելիս ուշադիր նայեց մեզ։ Լեյտենանտը հետաքրքրասիրությամբ հարցրեց, թե ծանո՞թ եմ արդյոք այդ կնոջը։

— Բոլորովին,— պատասխանեցի ես։

— Բայց մեզանից մեկի հետ նա հավանաբար ծանոթ է,— ասաց նա ու տեղից վեր կացավ։— Գուցե հենց ինձ հետ։

Այդ ժամանակ կինը տեղավորվեց հարևան նստարանին։ Մենք քայլեցինք նրա կողմը, լեյտենանտի փեշից քաշելով՝ հորդորեցի թողնել֊հեռանալ։

— Հիմարություն չանես,— ասաց նա,— պիտի անպայման բարևել նրան։

— Դե լավ,— ասացի ու գնացի նրա հետևից։

Լեյտենանտը ողջունեց ու ասաց իր անունը։ Թույլ կտա՞ արդյոք տիկինը տեղ զբաղեցնել իր նստարանին. ու առանց այլևայլության նստեց։

Նա սկսեց զրուցել կնոջ հետ, որը սիրալիր պատասխաններ էր տալիս, բայց ցրված էր։ Կարճ ժամանակ անց լեյտենանտը վերցրեց կնոջ հովանոցն ու սկսեց մատներով խաղացնել։ Ես կանգնել ու շարունակ նայում էի, մոլորվել էի ու իսկապես չգիտեի՝ ի՛նչ անել։ Մեր կողքով, ծաղիկների զամբյուղը ձեռքին, մի տղեկ անցավ։ Լեյտենանտը, որ այս գործի վարպետն էր և գիտեր, թե ինչ պիտի անել, իսկույն ձայն տվեց տղային և կնոջ համար մի քանի վարդ գնեց։ Կարելի՞ է վարդերից մեկը ամրացնել տիկնոջ կրծքին։ Մի երկու անգամ մերժվելուց հետո, վերջապես իրավունք ստացավ։ Լեյտենանտը գեղեցիկ տղա էր, ուստի ինձ բնավ չզարմացրեց, որ կինը թույլ տվեց մոտենալ իրեն։

— Բայց ախր այս վարդը թառամած է,— հանկարծ ասաց նա, մերակից դուրս քաշեց ու սարսափահար նայեց վարդին։ Ապա շպրտեց փողոցն ի վեր ու ցածրաձայն ասաց։— Այս վարդը երեխայի դի է հիշեցնում։

Գուցե նրա վերջին բառերը ճիշտ չեմ մեջբերում, սակայն շարժումները հիշում եմ ամենայն մանրամասնությամբ։

Լեյտենանտի առաջարկությամբ զբոսնելով բարձրացանք թագավորական պալատի զբոսայգու կողմը։ Ճանապարհին շատ անսպասելիորեն կինը սկսեց խոսել ինչ֊որ երեխայի մասին, որին արդեն թաղել են։ Մենք ոչինչ չասացինք։ Քիչ անց, խոսքը փոխելով, սկսեց պատմել Գաուստադից4, թե ինչ տառապանքների են մատնվում այնտեղ հայտնված մարդիկ, եթե խելագար չեն։

— Իհարկե,— ասաց լեյտենանտը,— բայց մեր օրերում այդպիսի բան չի պատահում։

— Հենց ա՛յն երեխայի մոր հետ այդպիսի բան պատահել է,— պատասխանեց կինը։

— Գրողը տանի,— ասաց լեյտենանտն ու սկսեց ծիծաղել։

Տիկինը խոսում էր հաճելի ձայնով, իսկ լեզուն կիրթ էր։ Ես մտածեցի, որ նա սաստիկ գրգռված է, գուցե նույնիսկ ինչ֊որ չափով հիստերիկ նոպայի մեջ, որի մասին էր վկայում նրա աչքերի հիվանդագին արտահայտությունը։ Ընդհահրապես ես չեմ կարծում, թե նա որևէ պակասություն ուներ։ Սակայն միևնույն ժամանակ դժվար էր հետևել նրա մտքի շրջադարձերին։ Նա ինձ հոգնեցրեց, ես ձանձրացա և դա էր պատճառը, որ կանգ առա ու հրաժեշտ տվեցի։ Հեռանալիս տեսա, որ նրանք միասին քայլում են դեպի զբոսայգու խորքը։ Չիմացա՝ ուր գնացին, ետ չնայեցի։

Անցավ մեկ շաբաթ։ Մի երեկո, երբ Կառլ Յուհանով իջնում էի, կրկին հանդիպեցի այն կնոջը, որին տեսել էի Թիվոլիում։ Երկուսս էլ ակամա դանդաղեցրինք մեր քայլերը, և մինչ մի բան կմտածեի, արդեն քայլում էի նրա կողքով։

Հենց այնպես զրուցեցինք դեսից֊դենից և շարունակեցինք մայթով քայլել։ Նա ասաց իր անունը — մի նշանավոր ընտանիքի անուն — և հարցրեց իմը։ Մինչ ես կպատասխանեի, ձեռքը ուսիս դնելով՝ ասաց.

— Օ՛, մի՛ չարչարվեք։ Ես գիտեմ։

— Այո,— ասացի ես,— լեյտենանտ ընկերս արդեն հոգացել է այդ մասին։ Կարելի՞ է իմանալ՝ ինչպես է ինձ ներկայացրել։

Սակայն նրա մտքերն ուրիշ տեղ էին։ Նա մատնացույց արեց Թիվոլիի կողմն ու ասաց.

— Տեսե՛ք։

Հեծանվորդը ճախրելով բարձրանում էր դեպի վեր և ապա ընկնում ցած, բոցավառ ջահերի ծովը։

— Գնա՞նք այնտեղ,— հարցրեցի ես։

— Արի նստարան գտնենք,— պատասխանեց կինը։

Նա առաջ ընկավ։ Դրամմենսվայենով քայլեցինք դեպի վեր ու մտանք զբոսայգի, որտեղ նա աչքից հեռու մի տեղ գտավ, ամենամութ տեղը, որ հնարավոր էր գտնել։ Նստեցինք։

Ես անմիջապես փորձեցի զրույց սկսել, սակայն ապարդյուն։ Նա աղաչական թեթև շարժումով ինձ կանխեց։ Արդյոք չե՞մ կարող մի պահ լռել, կատարելապես լուռ մնալ։ «Հաճույքով»,— մտածեցի ես ու լռեցի։ Կես ժամ շարունակ մունջ նստել էի ու ոչինչ չասացի։ Կինն անշարժ նստած էր խավարի մեջ. ես կարողանում էի տեսնել նրա աչքերի սպիտակ փայլը, որ ամբողջ ընթացքում շեղակի հառել էր ինձ վրա։ Ի վերջո փոքր֊ինչ երկյուղով լցվեցի այդ ծակող, խելագար հայացքից և այն է՝ ուզում էի վեր կենալ։ Բայց նույն պահին էլ ինձ ստիպեցի նստած մնալ և ձեռքս տարա կրծքագրպանս, որ ժամացույցս հանեմ։

— Ժամը տասն է,— ասացի։

Ոչ մի պատասխան։ Նրա անքթիթ աչքերը քարացել էին վրաս։ Հանկարծ, առանց որևէ շարժում անելու, ասաց.

— Կարո՞ղ եք գերեզման փորել ու երեխայի դի հանել։

Սաստիկ վախեցա։ Գնալով ավելի համոզվեցի, որ գործ ունեմ խելագարի հետ։ Միաժամանակ հետաքրքրությունս նույնպես բորբոքվեց, և ես չուզեցի լքել նրան։ Ահա թե ինչու, նրան նայելով, ասացի.

— Երեխայի դի՞։ Հա՛, ինչո՞ւ չէ, կարող եմ ձեզ օգնել։

— Քանի որ նա ողջ է թաղվել,— ասաց կինը,— ուստի պետք է նրան նորից տեսնեմ։

— Այո, իհարկե,— պատասխանեցի ես,— մենք պարտավոր ենք փորել ու հանել ձեր երեխային։

Ես սևեռուն նայեցի նրան։ Իսկույն զգաստացավ։

— Ինչո՞ւ եք ասում, թե նա իմ երեխան է,— հարցրեց կինը։— Ես ձեզ այդպիսի բան չասացի, ես ասացի միայն, որ մորը ճանաչում եմ։ Հիմա ամեն ինչ կպատմեմ։

Եվ այդ կինը, որ չէր կարողանում մի ողջամիտ, կապակցված զրույց վարել, սկսեց մի երկար պատմություն պատմել այդ երեխայի մասին, տարօրինակ մի պատմություն, որը խորապես ցնցեց ինձ։ Պատմում էր անմիջականորեն ու վստահություն ներշնչելով, կատարյալ հիմնավորվածությամբ։ Նրա շարադրանքը ոչ մի խոցելի տեղ չուներ, և ոչ մի վրիպում չկար նրա խոսքի մեջ։ Հետզհետե դադարեցի մտածել, թե այդ կնոջ ողջախոհության հետ ինչ֊որ բան է պատահել։

— Մի երիտասարդ կին,— նա այդպես էլ չասաց, թե այդ կինն ինքն է,— սրանից որոշ ժամանակ առաջ ծանոթանում է մի պարոնի հետ, որի նկատմամբ սկսում է զգացմունք տածել և, ի վերջո, գաղտնի նշանվում է նրա հետ։ Միշտ միասին են լինում, հանդիպում և՛ օրը ցերեկով, և՛ ծածուկ, պայմանավորված ժամին այցելում են միմյանց, տղամարդը գնում է նրա տուն, նա՝ տղամարդու, երբեմն էլ մութն ընկնելիս հանդիպում են հենց այս նույն նստարանի մոտ, որտեղ հիմա իրենք նստած են։ Այո, իրենց գլուխը սիրուց բոլորովին կորցնում են և, բնականաբար, մի գեղեցիկ օր տանը գլխի են ընկնում, թե աղջիկն ինչ վիճակում է։ Ուստի լուր են ուղարկում իրենց տնային բժշկին — կինը տվեց բժշկի անունը, որ մեր հայտնի բժիշկներից մեկն է — և նրա խորհրդով աղջկան ուղարկում են գավառական քաղաքներից մեկը։ Նրան հանձնում են տեղի տատմերերից մեկի խնամակալությանը։

Ժամանակ է անցնում, երեխան ծնվում է, և, որքան էլ որ տարօրինակ է, տնական բժիշկը նույնպես Քրիստիանիայից5 պատահաբար գալիս է գավառ։ Իսկ երիտասարդ մորը, դեռ ուշքի չեկած, հայտնում են, թե երեխան մահացել է։ Մահացա՞ծ է ծնվել։ Չէ, մի քանի օր ապրել է։

Բայց բանն այն է, որ երեխան մահացած չի եղել։ Երբեք թույլ չեն տվել, որ մայրը երեխային տեսնի։ Հուղարկավորության օրը, դագաղի մեջ դրած, վերջապես բերել են մոր մոտ։ Իսկ նա մեռած չէր, ձեզ բան եմ ասում՝ ողջ էր, այտերը արյունից շառագունած էին, իսկ ձախ ձեռքի մատները մի քանի անգամ շարժվեցին։ Մոր ողբի ուղեկցությամբ երեխային թաղում են։ Ամեն ինչ կարգադրում էին տնական բժիշկն ու տատմերը։

Ժամանակ է անցնում, մայրը դարձյալ ոտքի է կանգնում — սակայն դեռ հիվանդ է — և վերադառնում է մայրաքաղաք։ Այստեղ նա իր մի քանի ընկերուհիներին պատմում է գավառում տեղի ունեցածի մասին, և քանի որ հարազատ երեխայի մասին մտքերը նրան հանգիստ չեն տալիս, չի թաքցնում, որ երեխային ողջ֊ողջ են թաղել։ Աղջիկը լաց ու կոծ է անում, տանը նրան նայում են արհամարհանքով, իսկ այդ ամենին էլ գումարած՝ սիրած տղամարդը հեռացել է, չկա ու չկա։

Մի օր ծնողների տան առջև մի կառք է կանգնում։ Աղջկան տանելու են զբոսանքի։ Նա կառք է նստում, և կառապանը նրան տանում է... Գաուստադ։ Ինչո՞ւ են իրեն հոգեբուժարան բերել։ Իսկապե՞ս գժվել է։ Թե զգուշանում են, որ բարձրաձայն շատ է խոսում երեխայի մասին։

Ժամանակ է անցնում։ Գաուստադում պարապ չի մնում՝ հոգեկան հիվանդների համար դաշնամուր է նվագում։ Նրա մեջ խանգարվածության նշույլ չեն տեսնում, թերևս լոկ սաստիկ ուժասպառ է եղել։ Մարդիկ նրան հորդորում են ուժեղ կամք ունենալ, գոտեպնդվել։ Մի՞թե ծիծաղելի չէ, որ մարդիկ են նրան համոզում, որ մերկացնի իր երեխայի հանդեպ իրենց իսկ գործած ծանր հանցանքը։ Իսկ նա չի հանդգնում։ Շարունակում է ողբալ ու լաց լինել։ Չի կարողանում գտնել անգամ մեկին, որ իրեն օգնության ձեռք պարզի։

— Իսկ դուք չե՞ք օգնի,— հարցրեց նա ինձ։

Ինձ թվաց, թե կնոջ պատմությունը ծայրից ծայր հորինված է։ Սակայն համոզված էի, որ ինքը հավատում է այդ պատմությանը։ Այնքան գորով ու ջերմություն կար նրա պատմածի մեջ, որ հազիվ թե սուտ լիներ, ու ես վստահ էի, որ ամեն դեպքում այս պատմությունը ճշմարտության հատիկ ունի, օրինակ՝ այն, որ նա իսկապես երեխա է ունեցել։ Հավանաբար հիվանդության ժամանակ այնքան թույլ է եղել, որ չի գիտակցել երեխայի մահը, և տենդի պահին նրա մեջ այն միտքն է հառել, թե երեխային սպանել են։

Ահա թե ինչու ասացի.

— Երեխան այստե՞ղ է թաղված։

— Ոչ, որտեղ որ հիվանդ պառկած էի, այնտեղ էլ թաղված է,— պատասխանեց նա։

— Ուրեմն ձե՞ր երեխան էր,— արագ վրա տվեցի ես։

Այս անգամ ոչինչ չպատասխանեց, միայն երկչոտ ու տագնապալից հայացքով թռուցիկ նայեց ինձ։

— Ինքնին հասկանալի է, որ ես ձեզ կօգնեմ, ինչով կարող եմ,— հանգիստ ասացի ես։— Ե՞րբ ենք մեկնելու։

— Վաղը,— ասաց նա աշխուժանալով,— վաղը, սիրելիս։

— Լավ,— ասացի։

Եվ մենք պայմանավորվեցինք հաջորդ երեկոյան, ժամը յոթին, հանդիպել գնացքի մեկնելուց առաջ։

Պայմանավորված ժամին կայարանի առջև կանգնած սպասում էի. ես վճռականորեն իմ խոսքի տերն էի։ Ժամը յոթը եղավ, նա չեկավ։ Գնացքը մեկնեց, վերադարձա ու սպասեցի, սպասեցի մինչև ժամը ութը։ Նա դեռ չէր երևում։ Վերջապես, երբ արդեն պատրաստվում էի տուն գնալ, նա եկավ, ավելի շուտ վազում էր և ոչ թե քայլում։ Շուրջը եղած մարդկանց ներկայությամբ, առանց բարևելու, առանց նախաբանի բարձրաձայն ու պարզորոշ ասաց.

— Գիտե՞ք, երեկ երեկոյան ես ձեզ խաբեցի։ Կարծում եմ՝ գլխի ընկաք, որ կատակում էի։

— Բնականաբար,— պատասխանեցի ես՝ շփոթվելով, որ նա այդքան բարձր է խոսում,— իհարկե գլխի ընկա, որ կատակ էր։

— Իսկապե՞ս,— ասաց նա,— բայց չէ՞ որ կարող էիք նաև շատ լուրջ համարել, ուստի թող Աստված ների ինձ։

— Ի՞նչ եք արել, որ Աստծո ներողամտությունն եք հայցում։

— Ե՛կ,— ասաց նա ու ձեռքս քաշեց։— Խնդրում եմ, այդ մասին էլ ոչ մի բառ չխոսենք,— ու ծիծաղեց։

— Ինչպես ուզում եք,— պատասխանեցի ես,— բոլոր դեպքերում ես ձեզ հետ եմ։

Ռուսենկրանց փողոցով բարձրացանք դեպի Թիվոլի, Դրամմենսվայենով քայլեցինք դեպի վեր և կրկին թեքվեցինք ու մտանք զբոսայգի։ Միշտ նա էր առաջնորդում։ Դարձյալ տեղավորվեցինք մեր նստարանին ու նորից սկսեցինք զրուցել դեսից֊դենից։ Նրա միտքը, ինչպես միշտ, խիստ վայրիվերումների մեջ էր, սակայն շատ հետաքրքրական։ Մի քանի անգամ նույնիսկ ծիծաղեց ու քթի տակ ինչ֊որ երգ մռմռաց։

Ժամը տասին վեր կացավ ու խնդրեց իրեն ուղեկցել։ Ավելի շուտ կատակելով, քան լուրջ, առաջարկեցի թևանցուկ անել ինձ։ Հայացքը հառեց վրաս։

— Չեմ համարձակվի,— լուրջ֊լուրջ պատասխանեց նա։

Քայլեցինք դեպի Ռիվոլի, որտեղից աղմուկ էր հասնում մեր ականջին։ Լարախաղացը դարձյալ ճախրում էր օդում։ Ուղեկցուհիս սկզբում շատ վախեցավ լարախաղացի համար ու ամուր կառչեց թևիցս, կարծես ինքն է վտանգի մեջ և, ուր որ է, ընկնելու է։ Քիչ անց կրկին աշխուժացավ։ Բա որ ընկնի ու ջարդուփշուր լինի՞։ Կամ հայտնվի սեղաններից մեկի վրա, ասենք, հենց որևէ մեկի գարեջրի գավաթի մե՞ջ։ Եվ այդ մտքից սկսեց արցունքն աչքերին ծիծաղել։

Այս բարձր տրամադրությամբ էլ քայլեցինք դեպի տուն։ Նա նորից սկսեց քթի տակ մի մեղեդի մռմռալ։ Փողոցի խավարում, տներից մեկի մոտ, որի առջև երկաթյա մի սանդուղք կար, հանկարծակի կանգ առավ և հայացքը սարսափահար հառեց առաջ։ Ես զարմացած կանգ առա։ Նա ցույց տվեց սանդուղքի ամենաներքին աստիճանն ու շնչակտուր ասաց.

— Այն փոքրիկ դագաղը հենց այսքան էր։

Ճիշտն ասած, ես շատ զայրացա։ Ուսերս թոթվելով ասացի.

— Տեսնո՞ւմ եք, նորից սկսում եք։

Նայեց ինձ։ Ու դանդաղ, շատ դանդաղ աչքերն արցունքով լցվեցին, ու ես տան առաջին հարկի պատուհաններից ընկնող լույսի տակ տեսա, որ շրթունքները դողում են։ Նա թևերը հուսահատ կախ գցեց։ Վայրկյան անց մի քայլ առաջ եկավ ու ասաց.

— Սիրելիս, սիրելիդ իմ, իմ հանդեպ ներողամիտ եղեք։

— Իհարկե,— պատասխանեցի ես։ Եվ շարունակեցինք քայլել։ Իր դռան մոտ ձեռքս հանկարծակի բռնեց ու բարի գիշեր մաղթեց։

Արդեն մի քանի շաբաթ է անցել, իսկ ես ոչ մի անգամ չեմ տեսել այդ տարօրինակ կնոջը։ Իմ դյուրահավատության համար ինքս ինձ վրա զայրացած եմ ու գնալով ավելի եմ համոզվում, որ իմ գլխին խաղ է խաղացել։ «Ի՛նչ արած,— մտածեցի ես,— թող այսուհետ գրողի ծոցը կորչի»։

Մի երեկո, թատրոնում նստած, «Երիտասարդների միությունն»6 եմ նայում։ Երկրորդ գործողության ժամանակ զգացի, որ ինձ անորոշ մի անհանգստություն է համակում, ինչ֊որ արտաքին մի ուժ ներգործում է նյարդերիս վրա։ Տհաճության այդ նույն զգացողությունը առաջին անգամ ես ունեցել եմ Թիվոլիում՝ Փարիզի երգչախմբի ելույթի ժամանակ։ Կտրուկ շրջվեցի՝ ամեն ինչ ճիշտ էր՝ նույն կինը նստել ու բորբոքուն հայացքը հառել էր վրաս։

Ես կուչ եկա, նստած տեղս անհանգիստ շարժումներ արեցի, ամբողջովին տարվեցի Դանիել Հայրեի խաղով, սակայն ողջ երեկոյի ընթացքում այն տհաճ զգացողությունն ունեի, թե թիկունքից մարմնիս միջով անցնում են երկու անքթիթ, ծակող աչքեր։ Ներկայացումը չավարտված վեր կացա ու դուրս եկա։

Մի երկու ամիս քաղաքից բացակայում էի։ Երբ վերադարձա, արդեն գրեթե մոռացել էի այն կնոջը, որին հանդիպել էի Թիվոլիում, ոչ մի անգամ նրա մասին չէի մտածել։ Նա իմ գիտակցությունից դուրս էր թռել այնպես անսպասելիորեն, ինչպես որ հայտնվել էր։

Վերջին մառախլապատ երեկոներից մեկի ժամանակ հենց այնպես զբոսնում էի Թորվգաթենում՝ հասարակական ճաշարանի և «Փիղ» դեղատան միջև։ Քայլում ու նայում էի, թե ինչպես են մարդիկ մառախուղի մեջ բախվում միմյանց։

Այսպես քառորդ ժամից ավելի գնում֊գալիս էի ու ինձ ու ինձ մտածում. «Մի անգամ էլ քայլեմ մինչև դեղատուն և վերադառնամ»։ Ժամը տասնմեկը եղավ։ Հասա դեղատան մոտ։ Մոտակա լապտերի լույսի տակ նկատեցի, որ մի մարդ ուղիղ գալիս է վրաս։ Մի կողմ քաշվեցի, նա եկավ դեպի ինձ, ճապուկ ցատկեցի հակառակ կողմը, դեպի ձախ, որպեսզի խուսափեմ նրան բախվելուց։ Հենց այդ պահին մառախուղի միջով ուշադիր ինձ էին նայում մի զույգ աչքեր։

— Թիվոլիում հանդիպած կինն է,— քարանալով շշնջացի ես։

Անշարժ հայացքը վրաս հառած, անճանաչելիորեն աղավաղված դեմքով կինը ընդհուպ մոտեցավ ինձ։ Ձեռքերից մեկին մորթե ձեռնոց կար։ Մի ակնթարթ նայեց դեմքիս։

— Իմ երեխան էր,— շեշտակի ասաց նա, ապա շրջվեց ու անհետացավ մառախուղի մեջ։

ՀՐԵՇՏԱԿՆԵՐԻ ԱՇՏԱՐԱԿԸ

Իսկ հիմա ցանկանում եմ պատմել մի եղելություն, որ ինձ հետ է պատահել։

Շատ կարճ պատմություն է, արագ կպատմեմ։ Մի անգամ նստած էի իմ սենյակում։ Դեպքը պատահել է մի փոքրիկ քաղաքում, որը Նորվեգիայում չէ։ Մի խոսքով՝ միևնույն է, թե որտեղ է պատահել։ Կարճ ասած՝ աշնանային խաղաղ մի երեկո նստած էի իմ սենյակում։ Ութ տարի առաջ էր՝ 1883 թվականին։ Թիկունքով շրջվել էի դեպի դուռն ու գիրք էի կարդում։

— Սենյակում լամպ կա՞ր։

— Այո, իսկ դրսում ականակուր խավար էր։ Նստած կարդում էի։ Հանկարծ լսեցի, որ մարդ է գալիս, աստիճաններին շատ պարզ ու հստակ ոտնաձայներ լսվեցին, ապա լսեցի, որ ինչ֊որ մեկը դուռը բախեց։ Համեցեք։ Ոչ ոք չմտավ։ Դուռը բացեցի։ Ոչ ոք չկար։ Ոչ մի մարդ չէր երևում։ Աղախնի զանգը հնչեցրի։ Աստիճանների վրա մարդ կա՞ր։ Չէ, ոչ ոք չի բարձրացել աստիճաններով։ Լավ, բարի գիշեր։ Աղախինը գնաց։

Նորից նստեցի կարդալու։ Քիչ անց զգացի, որ թեթև քամի խաղաց, մի սյուք, ասես մարդու շունչ առա ու լսեցի, որ մեկը շշնջաց. «Արի՛»։ Նայեցի շուրջս։ Ոչ ոք չկար։ Շարունակեցի կարդալ։ Զայրացած ասացի. «Սատանա՛»։ Հանկարծ նկատեցի, որ կողքս կանգնած է գունատ մի մարդուկ՝ կարմիր մորուքով, սարթ, բիզ֊բիզ մազերով։ Կանգնած էր իմ ձախ կողմում։ Աչքով արեց, ի պատասխան՝ ես նույնպես աչքով արեցի։ Մինչ այդ մենք երբեք իրար չէինք տեսել, սակայն շարունակեցինք իրար աչքով անել։ Գիրքը փակեցի, իսկ նա գնաց դեպի դուռն ու անհետացավ։ Հայացքով հետևեցի ու տեսա, թե ինչպես չքացավ։ Տեղիցս վեր կացա և նույնպես քայլեցի դեպի դուռը, ապա կրկին լսեցի, որ շշնջաց. «Արի՛»։ Լավ։ Պիջակս վերցրի, կրկնակոշիկներս հագս գցեցի ու դուրս եկա։ «Գնամ ծխելու»,— մտածեցի։ Շրջվեցի, մտա սենյակ ու ծխախոտ վառեցի։ Մի քանի գլանակ էլ գրպանս դրեցի։ Աստված գիտի, թե ինչու այդպես վարվեցի, բայց հենց այդպես էլ արեցի ու դուրս եկա։

Թանձր խավար էր, և ես ոչինչ չէի տեսնում, սակայն զգում էի, որ մարդուկը կողքիս է։ Թևերս տարածեցի, որ բռնեմ։ Համառելով վճռեցի տեղիցս չշարժվել, եթե չասի՝ ինչն ինչոց է։ Սրան դիպչել չկարողացա։ Նաև փորձեցի խավարի մեջ նրան աչքով անել, բայց ապարդյուն։ «Լավ,— ասացի,— քեզ հետ չեմ գալիս, ելել եմ ինձ համար քայլելու, զբոսնում եմ»։ Բարձր էի խոսում, որ լսի։ Մի քանի ժամ քայլեցինք, քաղաքից դուրս եկանք, մտանք անտառ։ Շաղոտ ճյուղերն ու սաղարթները զարկվում էին դեմքիս։ «Լավ,— ի վերջո ասացի ես և ժամացույցը հանեցի, որ տեսնեմ՝ ժամը քանի՞սն է,— բավական է, վերադառնամ տուն»։ Սակայն տուն չդարձա, անկարող էի հետ շրջվել, շարունակ առաջ էի գնում։ «Ի միջի այլոց չտեսնված եղանակ է,— ասացի,— կարող եմ մի, նույնիսկ երկու գիշեր զբոսնել, ժամանակ հո ունեմ»։ Այդպես ասացի, թեև հոգնել էի ու շաղից լավ թրջվել։ Ծխախոտ վառեցի, իսկ մարդուկը մշտապես կողքիս էր, զգում էի, որ քայլելիս շունչը դիպչում է ինձ։ Քայլում էի առանց կանգ առնելու, հնարավոր բոլոր ուղղություններով, բայց բնավ ոչ դեպի քաղաք։ Ոտքերս սկսեցին ցավել, մինչև ծնկներս շաղից թրջվել էի։ Թաց ճյուղերի հարվածներից դեմքս դաղվել էր։ Ինձուինձ ասացի. «Կարող է տարօրինակ թվալ, որ օրվա այս ժամին այստեղ զբոսնում եմ, բայց երեխա ժամանակներից սաղարթախիտ անտառներում գիշերներով զբոսնելու սովորություն ունեմ»։ Ու ատամներս սեղմած քայլեցի։ Այդ ժամանակ ներքևում տարածված քաղաքի աշտարակի ժամացույցը հնչեցրեց իր զագերը՝ մե՛կ, երկո՛ւ, երե՛ք, այդպես՝ մինչև տասներկուսը, շարունակեցի հաշվել զարկերը։ Այդ ծանոթ հնչյուններն ինձ զվարթացրին, թեև միաժամանակ վրդովեցրին, որովհետև այդքան երկար թրևելուց հետո քաղաքից այնքան էլ չէինք հեռացել։ Ահա աշտարակի ժամացույցի զարկերը լռեցին։ Հենց տասներկուերորդ զարկից հետո զվարճալի մարդուկը հայտնվեց դիմացս, նայեց ինձ ու ծիծաղեց։ Կյանքում չեմ մոռանա, որ նրա երկու կտրիչ ատամները չկային, իսկ ձեռքերը դրել էր քամակին...

— Բայց չէ՞ որ մութ էր, ինչպե՞ս տեսար։

— Նրանից լույս էր ճառագում։ Տարօրինակ մի լույս, որ կարծես բխում էր նրա թիկունքից, լույսից դարձել էր թափանցիկ, նույնիսկ հագուստը երևում էր՝ ինչպես օրը ցերեկով. շալվարը ճմռթված էր ու չափազանց կարճ։ Այդ ամենը տեսա ընդամենը մի ակնթարթ։ Տեսարանն ինձ ապշեցրեց, ակամա փակեցի աչքերս ու մի քայլ ընկրկեցի։ Երբ աչքերս կրկին բացեցի, նա չկար...

— Ավելին։ Հասել էի ինչ֊որ աշտարակի։ Առջևս մի աշտարակ էր, կարծես դեմ էի առել նրան ու գնալով ավելի պարզ էի տեսնում։ Մի սև, ութանկյուն աշտարակ էր՝ Աթենքի հողմերի աշտարակի նման, եթե, իհարկե, այն տեսել ես նկարներում։ Երբեք չէի լսել, որ այդ անտառում աշտարակ կա, բայց պարզվում է, կա, և ես կանգնած եմ նրա մոտ։ Նորից եմ լսում. «Արի՛», ու մտնում եմ ներս։ Ինձանից հետո դարպասը բաց մնաց, որից մի տեսակ թեթևություն զգացի։

Կամարի տակ դարձյալ հանդիպում եմ մարդուկին։ Պատերից մեկի վրա լամպ է վառվում, որի լույսի տակ նրան ավելի լավ եմ տեսնում։ Նա ինձ այնպե՛ս է ընդառաջ գալիս, որ կարծես մինչ այդ ինքը ներսում է եղել։ Առջևս կանգնած՝ լռելայն ծիծաղում է և ամբողջ ծիծաղի ընթացքում հայացքն ինձանից չի կտրում։ Նայում եմ աչքերի մեջ, և թվում է, թե այդ աչքերի խորքում տեսնում եմ այն բոլոր սարսափները, որ նա ապրել է իր կյանքում։ Աչքով է անում, բայց ես չեմ պատասխանում։ Քանի մոտենում է, այնքան ընկրկում եմ։ Հանկարծ իմ թիկունքում թեթև ոտնաձայներ եմ լսում, գլուխս շրջում եմ ու նկատում, որ մի մանկամարդ կին մտնում է ներս։

Նայում եմ նրան, ու մի տեսակ երջանկություն է իջնում վրաս։ Շիկահեր է, սև աչքեր ունի, սակայն լավ չի հագնված ու սալահատակի վրա քայլում է բոկոտն։ Թևերը հոլանի են ու անբիծ։

Մի պահ հայացքով չափում է երկուսիս էլ, ապա ինձ խոր գլուխ է տալիս ու քայլում դեպի մարդուկը։ Առանց բառ իսկ արտասանելու արձակում է նրա թիկնոցի կոճակներն ու շոշափում մարմինը, կարծես ինչ֊որ բան է փնտրում, իսկ քիչ անց նրա թիկնոցի տակից հանում է վառվող մի լուսարձակ՝ փոքրիկ, պայծառ մի լապտեր ու կախում իր մատից։ Լապտերն այնպես է շողարձակում, որ պատից կախված լամպի լույսը միանգամայն խամրում է։ Խուզարկվելու ընթացքում ևս մարդուկը հանգիստ կանգնել ու լուռ ծիծաղում էր։ «Բարի գիշեր»,— ասում է աղջիկը և ցույց տալիս դուռը, իսկ նա՝ սահմռկելի ու արտառոց այդ արարածը, հեռանում է։ Նոր ծանոթիս հետ մնում եմ մեն֊մենակ։

Աղջիկը գալիս է դեպի ինձ, խոր գլուխ տալիս և առանց ժպտալու, առանց ձայնը բարձրացնելու, ասում.

— Գալդ որտեղի՞ց է։

— Քաղաքից, չքնաղ աղջիկ,— պատասխանեցի ես։— Ուղղակի քաղաքից եմ եկել։

— Օտարական, հորս ներիր,— հանկարծ ասաց նա։— Մեզ չնեղացնես։ Նա հիվանդ է՝ խելագար, աչքերը հո տեսա՞ր։

— Այո, աչքերը տեսա,— պատասխանեցի ես,— զգացի, որ նրանք իշխում են ինձ վրա, ես հետևում էի նրանց։

— Որտե՞ղ ես հանդիպել նրան,— հարցրեց աղջիկը։

— Իմ տանը, իմ սենյակում,— պատասխանեցի ես։— Երբ եկավ, նստած կարդում էի։

Այդ ժամանակ աղջիկը գլուխն օրորեց ու աչքերը խոնարհեց գետնին։

— Բայց դա թող չվշտացնի քեզ, չքնաղ երեխա,— ասացի,— ինձ համար չափազանց հաճելի զբոսանք էր, կարևոր գործից չեմ կտրվել ու չեմ ափսոսում, որ հանդիպել եմ քեզ։ Տես, ես գոհ ու երջանիկ եմ, դու ևս ժպտա։

Սակայն նա չժպտաց, այլ ասաց.

— Ոտնամաններդ հանիր։ Այս գիշեր չես գնալու այստեղից, շորերդ կչորացնեմ։

Նայեցի հագուստիս. ջուրը կաթում էր, կոշիկներս ճպպում էին ջրի մեջ։ Ես կատարեցի նրա ասածը, կոշիկներս հանեցի ու տվեցի նրան։ Այդ ժամանակ փչելով լամպը մարեց ու ասաց.

— Արի՛։

— Սպասի՛ր,— ասացի՝ նրան կանգնեցնելով։— Եթե այստեղ չէի քնելու, ինչո՞ւ ստիպեցիր այսքան շուտ կոշիկներս հանել։

— Դու այդ բանը չպետք է իմանաս,— պատասխանեց նա։

Եվ այլևս ոչինչ չասաց։

Նա, առաջնորդելով ինձ, տարավ մի մութ սենյակ։ Ինչ֊որ ձայն էր լսվում, կարծես մեկը մեր հոտն առել ու հոտոտում էր։ Զգացի, որ քնքուշ մի ձեռք հպվեց շուրթերիս, ու աղջիկը բարձրաձայն ասաց.

— Ես եմ, հայրիկ։ Օտարականը գնաց, գնաց։

Բայց ես դարձյալ լսեցի, որ տխեղծ խելագարը հոտոտելով հետևում է մեզ։

Աստիճաններով բարձրացանք։ Նա բռնել էր ձեռքս, ու մեզանից ոչ մեկը չէր խոսում։ Հայտնվեցինք մի նոր կամարի տակ, որտեղ լույսի ոչ մի շող չէր երևում, շուրջը խավարամած գիշեր էր։

— Սո՜ւս,— շշնջաց նա,— ահա իմ մահճակալը։

Շոշափելով գտա այն։

— Մնացած շորերդ էլ հանիր,— կրկին շշնջաց նա։

Հանեցի ու պարզեցի նրան։

— Բարի գիշեր,— ասաց։

Կանգնեցրի ու խնդրեցի մնալ։

— Մի քիչ սպասի՛ր, մի՛ գնա։ Հիմա եմ հասկանում, թե ինչու կոշիկներս այնտեղ հանել տվեցիր։ Լուռ կմնամ։ Հայրդ չլսեց, որ եկա այստեղ։ Արի՛։

Սակայն չեկավ։

— Բարի գիշեր,— կրկին ասաց նա ու հեռացավ...

Լռություն։

Գիշերս փոխվեց կախարդական հեքիաթի, վարդագույն հիշողության։ Պատկերացրու՝ լուսավո՜ր, լուսավո՜ր գիշեր է... Մենակ եմ. շուրջս թավշի պես ծանր ու թանձր խավար է։ Հոգնած էի, ծնկներս դողում էին, մի քիչ շվարած էի։ Խաբեբա խելագարը թաց խոտերի մեջ մի քանի ժամ պտտել էր ինձ, ոչխարի պես հետևը գցած տարել իր աչքով անելով ու իր «արի»֊ով։ Հաջորդ անգամ լապտերը ձեռքից կխլեմ ու մռութը կջարդեմ։ Սաստիկ կատաղած էի, ուստի ծխախոտ վառեցի ու մտա անկողին։ Որոշ ժամանակ պառկած նայում էի ծխախոտիս կրակին, այնուհետև լսեցի, որ ներքևում դարպասը փակվեց, ու ամենայն ինչ թաղվեց լռության մեջ։

Անցավ տասը րոպե։ Ուշադրություն դարձրեք՝ աչքիս քունը չի գալիս, պառկել եմ մահճակալին ու ծխում եմ։ Հանկարծ տան կամարների ներքո խուլ աղմուկ է լսվում, ասես տանիքում բյուրավոր փականներ են բացվում։ Հենվում եմ արմունկներիս, մոռացության մատնված ծխախոտս մարում է։ Տեսողությունս լարած՝ նայում եմ չորս կողմս ու ոչինչ չեմ տեսնում։ Նորից պառկում եմ ու ականջ դնում, և ինձ թվում է՝ հեռավոր ձայներ եմ լսում, բազմաձայն դյութիչ մի մեղեդի, ինչ֊որ տեղ, երկնային հեռուներում, բայց հազարաձայն ու մեղմածոր։ Մեղեդին երբեք չի ընդհատվում, հետզհետե ավելի ու ավելի է մոտենում, ի վերջո ալիքվում է հենց իմ վերևում՝ աշտարակի տանիքի վրա։ Դարձյալ հենվում եմ արմունկներիս։ Հիմա էլ ինձ համակում է այն օրվա խորհրդավոր արբեցումը, անբնական երջանկության մի զգացում, երբ սկսում եմ մտածել այդ մասին։ Փոքրիկ, շողշողուն արարածների մի խուռներամ հանկարծ իջնում է ինձ վրա։ Ճերմա՜կ, ճերմա՜կ հրեշտակներ են, անթիվ֊անհամար փոքրիկ հրեշտակներ, որ լույսի շողի հանգույն իջնում են վերևից։ Լցվում են կամարների տակ, երևի մի միլիոն կլինեն, ալիքվում են պատերի ու առաստաղի արանքում ու երգո՜ւմ են, երգո՜ւմ, բոլորովին մերկանդամ են ու ճերմա՜կ, ճերմա՜կ։ Հոգիս խաղաղ է, չորս դիս հրեշտակներ են, և ես ունկս խոնարհել եմ նրանց երգին։ Նրանք թեթև հպվում են արտևանունքներիս, նստում մազերիս վրա, կամարների ներքո տարածվում է նրանց փոքրիկ բերաններից ի բաց ելնող շնչառության զգլխիչ բույրը։

Արմունկներիս հենված՝ ձեռքս պարզում եմ առաջ. մի քանի հրեշտակ թառում են վրան, ու կարծես ափիս մեջ հայտնվում է մի առկայծուն աստղաբույլ։ Իսկ ես հակվում եմ առաջ ու նայում նրանց աչքերին և նկատում, որ այդ աչքերը կույր են։ Այդ յոթ կույր հրեշտակներին բաց եմ թողնում և բռնում ուրիշ յոթին։ Սրանք նույնպես կույր են, ամբողջ աշտարակը լի է կույր հրեշտակներով, նրանք երգում են։

Նրանց նայելիս բնավ չէի շարժվում, գրեթե չէի էլ շնչում, և հոգուս մեջ սողոսկում էր ախտաժետ մի տրտմություն։

Անցնում է մեկ րոպե։ Պառկած լսում եմ ինչ֊որ հեռու մի տեղից հասնող ծանր ու հատու հարվածների ձայն, լսում եմ սահմռկեցնող հստակությամբ, որ հնչում է տևական ու որոտալի. նորից քաղաքի աշտարակի զարկերն են։ Խփում է ժամը մեկը։

Հրեշտակների երգը միանգամից ընդհատվում է։ Տեսնում եմ, որ կրկին երամ են կազմում ու ճախրում հեռու, խռնվում տանիքի տակ, հեռանալուց առաջ հավաքվում են ի մի, վերածվում կատարյալ լույսի, իսկ հրաժեշտի պահին հայում են ինձ։ Վերջինը շրջվում է ու չքանալուց առաջ իր կույր աչքերը մեկ անգամ ևս հառում վրաս։

Վերջին բանը, որ հիշում եմ, այն հրեշտակն էր, որ շրջվեց ու նայեց ինձ, թեև կույր էր։ Ապա ամեն ինչ թաղվեց խավարի մեջ։ Նորից պառկեցի ու քնեցի...

Երբ արթնացա, օրը ցերեկ էր։ Առաջվա պես սենյակում մենակ էի։ Շորերս գցած էր դիմացս. հատակին։ Շոշափեցի, դեռ թաց էին, բայց և այնպես հագա։ Ապա դուռը բացվեց, և կրկին հայտնվեց գիշերվա աղջիկը։

Ուղիղ եկավ դեպի ինձ, ես ասացի.

— Որտեղի՞ց ես գալիս։ Ո՞ւր էիր գիշերը։

— Այնտեղ վերևում,— պատասխանեց նա և մատնացույց արեց աշտարակի տանիքը։

— Չե՞ս քնել։

— Ոչ, չեմ քնել։ Արթուն եմ մնացել։

— Իսկ գիշերը երաժշտություն չէի՞ր լսում,— հարցրեցի,— չնաշխարհիկ մի երաժշտություն։

Նա պատասխանեց.

— Ես էի նվագում ու երգում։

— Դո՞ւ էիր։ Մի՞թե, չքնաղ երեխա, իսկապե՞ս դու էիր։

— Ես էի։

Ձեռքիցս քաշեց ու ասաց.

— Իսկ հիմա արի քեզ ճանապարհ գցեմ։

Աշտարակից դուրս եկանք ու ձեռք֊ձեռքի տված՝ քայլեցինք անտառով։ Արևը լուսավորում էր նրա ոսկե ծամերը, իսկ սևորակ աչքերն անասելի դյութիչ էին։ Գրկեցի նրան ու երկու անգամ համբուրեցի ճակատը, ապա նրա առջև ծունկի իջա։ Դողացող ձեռքերով արձակեց իր սև ժապավենն ու կապեց դաստակիս, այդ բանն անելիս սաստիկ հուզված էր ու լաց էր լինում։ Հարցրեցի.

— Ինչո՞ւ ես լալիս։ Հեռացի՜ր, եթե քեզ ցավ եմ պատճառել։

Բայց նա լոկ ասաց.

— Քաղաքը տեսնո՞ւմ ես։

— Ոչ,— պատասխանեցի,— չեմ տեսնում։ Իսկ դո՞ւ։

— Վեր կաց, գնանք,— ասաց նա, ու շարունակեց առաջնորդել ինձ։ Կրկին կանգ առա, նրան սեղմեցի կրծքիս ու ասացի.

— Քեզ այնպե՜ս եմ սիրում։ Ես լի եմ անսահման երջանկությամբ։

Նա տակավին թպրտում էր բազուկներիս մեջ, բայց և այնպես ասաց.

— Հիմա ես պետք է վերադառնամ։ Արդեն քաղաքը տեսնում ես, չէ՞։

— Այո՛,— ասացի,— մի՞թե դու չես տեսնում։

— Ոչ,— պատասխանեց նա։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեցի։

Ինձանից հետ քաշվեց ու սևմութ աչքերը հառեց վրաս։ Հեռանալուց առաջ, հրաժեշտի պահին, խոր գլուխ տվեց։ Մի քանի քայլ անելուց հետո կրկին շրջվեց ու նայեց ինձ։

Այդ ժամանակ միայն նկատեցի, որ նա նույնպես կույր է...

ՈՒՐՎԱԿԱՆ

Իմ մանկության մի քանի տարիներն անց եմ կացրել քեռուս մոտ, Նուրլաննում, քահանայի ագարակում։ Ինձ համար ծանր ժամանակներ էին. շատ աշխատում էի, շատ ծեծ ուտում և հազվադեպ կամ երբեք ժամանակ չէի ունենում խաղի ու զվարճության համար։ Քեռիս այնքան դաժան էր իմ հանդեպ, որ տնից ծլկելն ու մենակ մնալը մեծ ուրախություն էր ինձ համար։ Թե պատահում էր՝ ազատ ժամանակ էի ունենում, վազում էի անտառ կամ բարձրանում գերեզմանատուն ե թրևում խաչերի ու տապանաքարերի մեջ, երազում, միտք անում ու ինձուինձ բարձր զրուցում։

Քահանայի ագարակը տարածված էր Գլիմմա ծովային հոսանքի հենց հարևանությամբ և չափազանց գեղեցիկ էր. լայնահուն ու քարքարոտ մի հոսանք, որտեղից փոթորկի շառաչը լսվում էր գիշեր ու զօր, գիշեր ու զօր։ Օրվա որոշ ժամերին Գլիմման հոսում էր դեպի հարավ, իսկ այնուհետև՝ դեպի հյուսիս՝ կախված մակընթացությունից ու տեղատվությունից, սակայն նրա հավերժական երգն աղմկում էր շարունակ, և նրա ջրերն ամառ թե ձմեռ վազում էին նույն արագությամբ՝ անկախ հոսանքի ուղղությունից։

Վերևում, բլրի վրա, եկեղեցին էր ու գերեզմանատունը։ Եկեղեցին հին էր, խաչաձև ու քարաշեն։ Գերեզմանատունը զուրկ էր բուսականությունից, և ոչ մի շիրիմի վրա ծաղիկ չկար։ Սակայն հենց պատի տակ փարթամ մորի էր աճում՝ խոշոր ու հյութեղ հատապտուղ, որ սնվում էր մեռյալների արգասաբեր հողից։ Ինձ ծանոթ էր ամեն մի շիրմաթումբ ու ամեն մի տապանագիր։ Ես ականատես եմ եղել, թե ինչպես էին եկեղեցու վրա նոր խաչ կանգնեցնում, որ ժամանակի հետ թեքվել էր ու ի վերջո փոթորկոտ մի գիշեր տապալվել։

Շիրմաթմբերին ծաղիկներ չէին լինում, բայց ամռանն ամբողջ գերեզմանատունը ծածկվում էր խոտով։ Ես հաճախ էի նստում և ունկնդրում քամու ձայնը, որ սահմռկելի շնկշնկում էր բարձր, մինչև գոտկատեղս հասնող չոր խոտերի մեջ։ Այդ աղմուկի հետ եկեղեցու աշտարակի հողմացույցը պտտվում էր, ու նրա ժանգոտ երկաթյա ճռինչը ողբաձայն տարածվում էր քահանայի ագարակով մեկ։ Կարծես երկաթի այդ կտորը ատամ էր կրճտացնում մեկ այլ երկաթի դեմ։

Երբ գերեզմանափորն աշխատում էր, ես հաճախ էի զրույցի բռնվում նրա հետ։ Նա լուրջ մարդ էր ու հազվադեպ էր ժպտում, սակայն իմ հանդեպ շատ սիրալիր էր և երբ հողը փոսից դուրս էր գցում, հաճախ ինձ խնդրում էր հեռու գնալ։ Պատահում էր, որ նրա բահի վրա մի մեծ սրունքոսկր էր լինում կամ ատամները ցցած մի գանգ։

Ես հաճախ գերեզմանոցում մեռելի ոսկոր կամ մազափունջ էի գտնում, որ նորից թաղում էի հողի տակ, ինչպես գերեզմանափորն էր սովորեցրել ինձ։ Ես այնպես էի վարժվել դրան, որ մարդկային այդ մնացորդները տեսնելիս բոլորովին երկյուղ չէի զգում։ Եկեղեցու անկյուններից մեկի մոտ մի դամբանափոս կար, որը լի էր ոսկորներով. ես շատ եմ նստել այնտեղ ու դանակով ինչ֊որ բան տաշել կամ ոսկորների կտորտանքներով հատակին զանազան պատկերներ նկարել։

Բայց ահա մի օր գերեզմանատանը մի ատամ գտա։

Կտրիչ ատամ էր՝ ճերմակափայլ ու կարծր։ Առանց ինձ դույզն֊ինչ հաշիվ տալու ատամը պահեցի մոտս։ Ուզում էի դրանով որևէ բան շինել, մշակել, հարմարեցնել այն տարօրինակ իրերի հետ, որ ես պատրաստում էի փայտից։ Ատամը տուն տարա։

Աշուն էր, ու մութը շուտ էր ընկնում։ Մի քանի այլ գործեր ունեի անելու, ուստի մինչև ատամը մշակելու համար բարձրացա մշակների սենյակը, մի երկու ժամ անցավ։ Այդ ընթացքում լուսինն արդեն դուրս էր եկել։ Կիսալուսին էր։

Մշակների սենյակում կատարյալ խավար էր, իսկ ես մեն֊մենակ էի։ Մինչ ագարակում աշխատող տղաների գալը՝ ես չփորձեցի լամպը վառել, սակայն վառարանի անցքից ընկնող լույսը, եթե կրակը լավ լիներ, ինձ համար բավական էր։ Ուստի գնացի ցախատուն՝ փայտ բերելու։

Ցախատանը մութ էր։

Ուզում էի շոշափելով փայտ վերցնել, թեթևակի հարված զգացի, կարծես մեկը մատով գլխիս կտտացրեց։

Իսկույն շրջվեցի, բայց ոչ ոքի չտեսա։

Ձեռքս օդում թափահարեցի, բայց ոչ մի բանի չառավ։

— Ո՞վ կա այստեղ,— հարցրի ես, բայց ոչ մի պատասխան չստացա։ Ես գլխաբաց էի. ձեռքս տարա գլխիս, շոշափեցի հարվածի տեղն ու զգացի, որ ձեռքս առավ սառույցի պես պաղ մի բանի։ Անմիջապես բաց թողեցի։ «Տարօրինակ է»,— մտածեցի։ Նորից շոշափեցի մազերս. սառնությունն անցել էր։

Մտածեցի. «Գուցե առաստաղից ինչ֊որ սառը բա՞ն կաթեց ու ընկավ գլխիս»։ Մի գիրկ փայտ առած՝ վերադարձա սպասավորների սենյակը, վառարանը փայտ գցեցի և սպասեցի, որ անցքից լույս ընկնի։

Ապա հանեցի ատամն ու հատիչը։

Այդ պահին պատուհանը թակեցին։

Վեր նայեցի։ Պատուհանի մոտ, դեմքն ապակուն սեղմած, մի մարդ էր կանգնել։ Անծանոթ էր։ Ես նրան չէի ճանաչում, բայց չէ՞ որ այս ծխական համայնքում ես բոլորին գիտեի։ Շիկահեր, փարթամ մորուք ուներ, պարանոցին՝ կարմիր, բրդյա վզնոց, իսկ գլխին՝ սիուդվեստ7։ Այն ժամանակ մտքովս չանցավ, բայց հետո սկսեցի մտածել, թե ինչպե՞ս կարող էի նրա դեմքն այդքան պարզ տեսնել խավարի մեջ, հատկապես տան այն կողմում, որտեղ մահիկը չէր լուսավորում։ Ես դեմքը տեսնում էի սահմռկելի պարզությամբ. այն գունատ էր, գրեթե ճեփ֊ճերմակ, իսկ աչքերը անքթիթ ուղիղ ինձ էին նայում։

Անցավ մեկ րոպե։

Ապա մարդն սկսեց ծիծաղել։

Խուլ, տենդագին մի քրքիջ։ Բերանը լայն բացած և աչքերն առաջվա պես վրաս հառած՝ մարդը ծիծաղում էր։

Ձեռքիս եղածը ցած գցեցի։ Ոտքից մինչև գլուխ մարմնովս սարսուռ անցավ։ Պատուհանից այն կողմ քրքջացող դեմքին, հրեշավոր երախի մեջ, հանկարծ նկատեցի ատամնաշարի սև, դատարկ խոռոչը. մի ատամը չկար։

Նստել ու սարսափած նայում էի ուղիղ դիմացս։ Անցավ ևս մեկ րոպե։ Դեմքն սկսեց գունափոխվել. նախ մուգ կանաչ գույն ստացավ, ապա շառագունեց, բայց ծիծաղը շարունակում էր մնալ լռելյայն։ Ես չէի անզգայացել, շուրջս ամեն բան նկատում էի, վառարանի անցքից երևացող կրակը բավականաչափ լուսավորում էր, իսկ փոքրիկ շողքը՝ հասնում էր մինչև դիմացի պատը, որտեղ սանդուղքն էր։ Ես լսում էի նաև հարևան սենյակի պատից կախված ժամացույցի թկթկոցը։ Ամեն ինչ տեսնում էի շատ պարզ ու նույնիսկ նկատեցի, որ պատուհանի մոտ կանգնած մարդու գլխարկի կատարը սև ու գունաթափ է, իսկ եզրերը՝ կանաչ։

Ապա մարդը դեմքը ապակու վրայով սահեցրեց ներքև, շատ դանդաղ իջավ ցած, ավելի ու ավելի իջավ ու ի վերջո պատուհանից անհետացավ։ Ասես գետնի տակն անցավ։ Այլևս նրան չտեսա։

Ահավոր վախեցած էի, նույնիսկ սկսեցի դողալ։ Փորձեցի գետինը շոշափելով ատամը փնտրել, բայց միաժամանակ աչքս պատուհանից չէի կտրում, չլինի՞ դեմքը նորից հայտնվի։

Հենց որ ատամը գտա, իսկույն ցանկացա կրկին տանել գերեզմանատուն, բայց չհամարձակվեցի։ Նստած տեղիցս չէի շարժվում։ Բակից ոտնաձայներ լսեցի ու մտածեցի, թե աղախիններից մեկնումեկն է, որ փայտե կոշիկները քստքստացնելով գալիս է, սակայն չհամարձակվեցի ձայն տալ, և ոտնաձայները գնալով մարեցին։ Անցավ մի ամբողջ հավիտենություն։ Վառարանի մեջ կրակն սկսեց մարել, և ոչ մի փրկություն չկար ինձ։

Այդ ժամանակ, ատամներս սեղմելով, տեղիցս վեր կացա։ Դուռը բացեցի և ընկրկելով սենյակից դուրս եկա՝ շարունակ նայելով այն պատուհանին, որի մոտ կանգնած էր մարդը։ Երբ ելա բակ, վազեցի դեպի ախոռը, որ տղաներից մեկնումեկին խնդրեմ՝ հետս գա գերեզմանատուն։

Սակայն տղաներն ախոռում չէին։ Բաց երկնքի տակ քաջությունս տեղն եկավ, և ես որոշեցի մենակ գնալ գերեզմանատուն։ Բացի այդ, ես չէի ուզում որևէ մեկին վստահել և ապա, ինչ իմանաս, այս պատմության համար ընկնել քեռուս ճանկը։

Ուստի մենակ բարձրացա բլուրն ի վեր։ Ատամը դրել էի թաշկինակիս մեջ։

Վերևում, գերեզմանոցի մուտքի մոտ, կանգ առա։ Քաջությունս անհետացել էր։ Լսեցի Գլիմմայի հավերժական շառաչը, մնացյալ ամենայն ինչ լուռ է։ Գերեզմանատան դուռը փակ էր. միայն կամարներից մեկի տակով էր հնարավոր ներս մտնել։ Վախից քարացած լուռ կանգնել եմ կամարի առաջ, ապա գլուխս ներս եմ խցկում. կհամարձակվե՞մ արդյոք առաջ գնալ։

Հանկարծ ծնկի եմ իջնում։

Դարպասից քիչ այն կողմ, գերեզմանների արանքում, դարձյալ կանգնած է այն մարդը՝ սիուդվեստը գլխին։ Դեմքը առաջվա պես ճեփ֊ճերմակ է։ Նա շրջվում է իմ կողմն ու միաժամանակ մատնացույց անում դեպի առաջ, առա՛ջ, գերեզմանոցն ի վեր։ Ես հասկանում եմ նրա հրամանը, սակայն չեմ համարձակվում շարժվել։ Երկար ժամանակ գետնատարած նայում եմ մարդուն, աղերսում, իսկ նա լուռ ու անշարժ կանգնել է։

Ապա կատարվում է մի բան, որն ինձ փոքր֊ինչ համարձակություն է հաղորդում. ես լսում եմ ագարակում աշխատող տղաներից մեկի ձայնը, որ ներքևի ախոռում սուլելով ինչ֊որ գործ է անում։ Այդ ամենը կենդանություն է հաղորդում շրջապատին, և ես վեր եմ կենում։ Մարդն սկսում է հետզհետե հեռանալ։ Նա չի քայլում, այլ սահում է գերեզմանների վրայով՝ շարունակ ցույց տալով դեպի առաջ։ Ես մտնում եմ ներս։ Սա նշանացի հասկացնում է, որ առաջ շարժվեմ։ Ես մի քանի քայլ եմ անում ու կանգ առնում։ Այլևս անկարող եմ։ Դողացող ձեռքերով սպիտակ ատամը հանում եմ թաշկինակի միջից ու շպրտում գերեզմանատունն ի վեր։ Այդ պահին եկեղեցու աշտարակի հողմացույցը պտտվում է, ու նրա ծակող ճռնչոցից ամբողջ մարմնովս սարսուռ է անցնում։ Ես դարպասից դուրս եմ թռչում, սլանում բլուրն ի վեր, դեպի տուն։ Երբ խոհանոց մտա, ասացին, թե դեմքս ձյան պես ճերմակ է...

Շատ տարիներ են անցել, բայց ամեն ինչ հիշում եմ։ Ես ինձ տեսնում եմ գերեզմանատան առջև' ծնկի իջած, հայացքս հառած շիկամորուս մարդուն։

Նույնիսկ չեմ կարող ասել քանի տարեկան էր նա։ Երևի քսան կլիներ, գուցե նույնիսկ՝ քառասուն։ Բայց այդ հանդիպումը վերջինը չէր։ Հետագայում ես էլի եմ մտածել՝ քանի՞ տարեկան էր, սակայն հիմա ևս ոչինչ չեմ կարող ասել նրա տարիքի մասին...

Քանի՜ իրիկուն ու քանի՜ գիշեր նա նորից եկավ։ Հայտնվում էր, անատամ երախը լայն բացած՝ քրքջում ու անհետանում։ Ձյուն էր եկել։ Ես այլևս չէի կարող բարձրանալ գերեզմանատուն և ատամը թաղել հողի մեջ։ Մարդը շարունակում էր գալ, գալիս էր մեծ ընդմիջումներով, ամբողջ ձմեռվա ընթացքում։ Ես, ինչպես առաջ էր, նրանից չէի վախենում, սակայն օրերս մռայլվեցին, շատ մռայլվեցին։ Այդ օրերին ինձ փոքր֊ինչ ուրախացրել էր այն միտքը, թե կարող եմ նետվել Գլիմմայի մեջ ու վերջ տալ իմ տառապանքներին։

Ապա գարուն եկավ, ու մարդն անհետացավ։

Անհետացա՞վ։ Ո՛չ, բնավ ոչ, բայց ամբողջ ամռանը չերևաց։ Հաջորդ ձմռանը նա կրկին հայտնվեց։ Հայտնվեց միայն մեկ անգամ, ապա երկար ժամանակով չքվեց։ Մեր առաջին հանդիպումից երեք տարի անց ես մեկնեցի Նուրլաննից ու մի տարի բացակայեցի։ Երբ վերադարձա՝ արդեն կոնֆիրմացվել8 էի, և, ինչպես ինձ էր թվում, մեծացել, մեծ մարդ էի դարձել։ Այլևս քեռուս մոտ, քահանայի ագարակում չէի ապրում, այլ տեղափոխվել էի տուն, հորս ու մորս մոտ։

Աշնանային մի երեկո, երբ հենց նոր էի պառկել քնելու, մի պաղ ձեռք իջավ ճակատիս։ Աչքերս բացեցի ու իմ առջև տեսա մարդուն։ Մահճակալիս նստած՝ նայում էր ինձ։ Մենակ չէի, նույն սենյակում էին իմ քույր ու եղբայրներից երկուսը։ Ես նրանց ոչինչ չասացի։ Հենց որ ճակատիս զգացի պաղ հպումը, ձեռքս թափահարելով՝ ասացի.

— Հեռացի՛ր։

— Էդ ո՞ւմ հետ ես խոսում,— հարցրին երեխաներն իրենց տեղերից։

Մի պահ հանգիստ նստելուց հետո, մարդն սկսեց ետ ու առաջ ճոճվել։ Ապա սկսեց մեծանալ, ճոճվելով մեծացավ, մեծացավ ու գրեթե հասավ առաստաղին։ Երբ այլևս մեծանալու տեղ չկար, վեր կացավ, լուռ քայլերով հեռացավ իմ մահճակալից, անցավ սենյակով մեկ, հասավ վառարանին ու չքացավ։ Ամբողջ ժամանակ ես հետևում էի նրան...

Նա երբեք ինձ այդքան մոտ չէր եղել, որքան այդ օրը։ Ես ուղիղ նայում էի նրա երեսին։ Հայացքն ամայի էր ու անեզրական։ Նայում էր ինձ, բայց կարծես հայացքն ինձ չէր առնում, անցնում էր իմ միջով, ուղղված էր հեռավոր, մեկ այլ աշխարհի։ Ես նկատեցի, որ նա գորշ աչքեր ունի։ Դեմքն անշարժ էր ու չէր ծիծաղում։ Երբ նրա ձեռքն հեռացրի իմ ճակատից ու ասացի՝ «Հեռացի՛ր», նա դանդաղ քաշեց իր ձեռքը։ Մահճակալիս նստած ամբողջ ընթացքում աչքերը բնավ չթարթեց...

Մի քանի ամիս հետո, երբ ձմեռ էր, ու ես կրկին հեռացել էի տանից, որոշ ժամանակ ապրում էի վաճառական Վ.֊ի մոտ և աշխատում նրա խանութում ու գրասենյակում։ Այստեղ էր, որ վերջին անգամ պիտի հանդիպեի նրան։

Մի երեկո բարձրացա սենյակս, լամպը վառեցի ու շորերս հանեցի։ Հետո կոշիկներս վերցրի ու դուռը բացեցի, սովորականի պես ուզում էի կոշիկներս տանել աղախնի սենյակը։

Միջանցքում, ուղիղ դիմացս, կանգնած էր նա՝ շիկամորուս մարդը։

Ես գիտեի, որ կողքի սենյակում մարդ կա, ուստի չվախեցա։ Բարձրաձայն մռթմռթացի.

— Էլի դու ես։

Քիչ անց մարդը բացեց իր մեծ բերանն ու սկսեց ծիծաղել։ Այդ բանն այլևս ինձ վրա սարսափելի տպավորություն չէր գործում, սակայն այս անգամ ես ավելի շատ զարմացած էի. նրա կորած ատամը տեղում էր։

Հավանաբար ինչ֊որ մեկը ատամը թաղել էր։ Կամ էլ այս տարիների ընթացքում փշուր֊փշուր էր եղել, փոշու վերածվել և խառնվել հողին ու գտել իր տեղը։ Աստված գիտի։

Մինչ ես կանգնած էի դռան մոտ, նա բերանը փակեց, շրջվեց, քայլեց աստիճաններն ի վար և անհետացավ։

Այլևս նրան չտեսա։ Որքա՜ն ջուր է հոսել այդ օրից...

Այդ մարդը՝ մեռյալների աշխարհի այդ շիկամորուս առաքյալը, ինչպիսի՜ աննկարագրելի սարսափ սփռեց իմ մանուկ օրերի վրա, որքա՜ն դառնություն պատճառեց ինձ։ Հետագայում իմ առջև ավելի սահմռկելի տեսիլներ են հառել, ավելի ահավոր գաղտնիքների եմ բախվել, սակայն ոչ մի բան ինձ այնքան զորեղ չի տիրել, ինչպես այդ մեկը։

Հավանաբար միայն վնաս չի պատճառել ինձ։ Հաճախ եմ մտածել այդ մասին։ Կարող է պատահել, դա առաջին բանն էր, որ ինձ սովորեցրեց սեղմել ատամներս ու գոտեպնդվել։ Ամբողջ կյանքում այդ բանն ինձ շատ պետք եկավ։

ՍԱԿԵՈՒՍ

I

Պրերիաների վրա խոր լռություն է իջել։ Մղոններով ոչ ծառ է երևում, ոչ տուն։ Որքան մարդու աչքը կտրի՝ միայն ցորենի արտեր են ու կանաչ խոտհարքներ։ Հեռու հեռվում, ճանճի պես փոքր, երևում են ձիեր ու բանող մարդիկ. հնձվորներ են, որ մեքենայի նստիքին թառած՝ շարվեշար խոտ են հնձում։ Միայն ծղրիդների ճռռոցն է լսվում, մեկ էլ ժամանակ առ ժամանակ, երբ քամի է փչում, ականջիդ են հասնում նաև ուրիշ ձայներ՝ հորիզոնում աղմկող մեքենաների համաչափ զարկերը։ Երբեմն այդ ձայները լսվում են զարմանալիորեն շատ մոտիկից։

Այս վայրը կոչվում է Բիլլիբորի ագարակ, որ մեն֊մենակ տարածվել է անծայրածիր արևմուտքում. ոչ հարևան ունի, ոչ կապ աշխարհի հետ, իսկ մինչև պրերիաների մոտակա փոքրիկ քաղաքը մի քանի օրվա ոտքի ճանապարհ է։ Հեռվից տները նման են ցորենի ծովածավալ արտերի մեջ ցցված փոքրիկ խութերի։ Ձմռանն ագարակն անմարդաբնակ է լինում, սակայն պատահում է, որ գարնանից մինչև հոկտեմբերի վերջերն այստեղ մարդ է լինում. յոթանասուն հոգի զբաղվում են հացահատիկ մշակելով։ Խոհանոցում երեք հոգի են աշխատում՝ խոհարարն ու իր երկու օգնականները, իսկ ախոռում, մեծ թվով ձիերից բացի, քսան էշ կա, բայց ոչ մի կին, Բիլլիբորի ագարակում ոչ մի կին չկա։ Ագարակն ասես բոցակեզ մորուտ լինի։

Կացարաններում նույնպես կատարյալ խաղաղություն է, սակայն մեծ, կավարածածկ տանիքով ցախատնից, որն օգտագործվում է որպես խոհանոց ու ճաշասրահ, լսվում են խոհարարի ու նրա օգնականների աղմուկն ու ոտնաձայները, որ գործով տարված վազվզում են։ Մեծ սալօջախներում խոտ են վառում, և ծխնելույզով բարձրացող ծխի հետ հուր ու կրակ է ժայթքում։ Երբ ճաշը պատրաստ է լինում, ցինկե ամաններով դուրս են հանում ու բարձում սայլերին։ Ապա էշերը լծում են և երեքով, ուտելիքն առած, սայլերը քշում են դեպի պրերիաները։

Խոհարարը քառասուն տարեկան, ալեհեր, զինվորականի արտաքինով մի հաստլիկ իռլանդացի է։ Նա կիսամերկ է, արձակած վերնաշապիկով։ Նրա կրծքավանդակը նման է ջրաղացքարի։ Բոլորը նրան Փոլլի են անվանում, որովհետև դեմքով թութակի նման է։

Փոլլին հարավում գտնվող ինչ֊որ ամրոցում զինվորական է եղել. նա գրագետ է, կարողանում է կարդալ։ Այդ պատճառով էլ հետը երգահան է բերել, ինչպես նաև՝ ինչ֊որ թերթի մի հին համար։ Նա ոչ մեկին թույլ չի տալիս ձեռք տալ այդ գանձերին, դրել է խոհանոցի դարակներից մեկում, որպեսզի ազատ պահերին ձեռքի տակ լինեն։ Նա մեծ սիրով է զբաղվում ընթերցանությամբ։

Բայց ահա Սակեուսը՝ նրա ողորմելի հայրենակիցը, որ գրեթե կույր է ու ակնոց է դնում, մի անգամ թռցրեց նրա թերթը և ուզում էր կարդալ։ Անիմաստ է Սակեուսին սովորական գիրք տալը, մանր տառերը մշուշվում են նրա աչքերի առջև։ Բացի այդ, ինչպիսի բավականություն է ձեռքն առնել խոհարարի թերթն ու պլշած նայել ազդագրերի խոշոր գրերին։ Սակայն խոհարարն անմիջապես զգաց իր գանձի պակասությունը, մահճակալին պառկած Սակեուսին գտավ ու թերթը խլեց։ Եվ այս երկուսի միջև ծայր առավ թունդ ու զվարճալի մի լեզվակռիվ։

Սակեուսին խոհարարն անվանեց սևսիրտ ավազակ ու բոզի տղա։ Ուղիղ Սակեուսի քթի տակ չրխկացրեց մատներն ու հարցրեց, թե նա երբևէ զինվոր տեսե՞լ է, տեղյա՞կ է՝ ի՞նչ է կատարվում ռազմական ամրոցի ներսում։ Չէ՛։ Չգիտի՛։ Ուրեմն պետք է զգուշանալ, պետք է զգույշ լինել։ Աստված վկա։ Ռեխդ փակի՛ր։ Ամսական ինչքա՞ն ես վաստակում։ Վաշինգտոնում սեփական տուն ունե՞ս։ Կովդ երե՞կ է ծնել։

Սակեուսը նրա խոսքերին չպատասխանեց, բայց խոհարարին մեղադրեց, որ կիսաեփ ճաշ ու ճանճը մեջը հացի փուդինգ է տալիս։ Գրողի ծոցը կորիր քո թերթի հետ։ Սակեուսը կարգին մարդ է, թերթը կարդալուց հետո տեղը կդնի։ Այստեղ մի կանգնիր ու թքիր հատակին, կեղտոտ շուն։

Եվ Սակեուսի կատաղած դեմքին կայծկլտացող կույր աչքերն ասես շիկացած փամփուշտներ լինեին։

Ու այդ օրվանից հավերժական մի թշնամություն բորբոքվեց երկու հայրենակիցների միջև...

Պրերիաներում սայլերը բաժանվում են, և նրանցից ամեն մեկը կերակրում է քսանհինգ հոգու։ Բոլոր կողմերից մարդիկ վազելով գալիս են, ուտելու մի բան փախցնում ու իրենց գցում սայլերի ու էշերի տակ, որ գոնե ուտելիս փոքր֊ինչ ստվերում լինեն։ Տասը րոպեից ճաշը ավարտվում է, վերակացուն կրկին նստում է թամբին ու հրամայում գործի անցնել, իսկ ճաշ բերող սայլերը վերադառնում են ագարակ։

Ու մինչ օգնականները լվանում ու չորացնում են ամանները, կեսօրվա տապին Փոլլին նստում է դրսում, ստվերոտ մի տեղ, տան հետևում և հազարերորդ անգամ խորասուզվում իր սիրած զինվորական երգահանի մեջ, որ բերել է հարավում գտնվող ամրոցից։ Այդ ժամանակ Փոլլին իրեն դարձյալ զինվոր է զգում։

II

Երեկոյան, երբ մթնշաղ է իջնում, մշակներին բերող յոթ սայլերը պրերիաներից գլորվելով վերադառնում են տուն։ Ընթրիքից առաջ մեծ մասը բակում լվացվում է, ոմանք նույնիսկ սանրվում են։ Այստեղ կա ամեն տեսակի ազգ ու ցեղ, ահել ու ջահել, Եվրոպայից ներգաղթածներ ու բնիկ ամերիկացի խուժան, ամենքն էլ թափառական ու դուրսպրծուկ արարածներ։

Այս հրոսակախմբի առավել հարուստները երևի գրպաններում ատրճանակ ունեն։ Սովորաբար ընթրում են շատ արագ ու ոչ ոք չի խոսում։ Շատերը քաշվում են վերակացուից, որը նույնպես ուտում է մյուսների հետ ու հետևում կարգ ու կանոնին։ Իսկ երբ ընթրիքն ավարտվում է, բոլորն էլ իսկույն գնում են քնելու...

Սակայն այսօր Սակեուսը որոշել է վերնաշապիկը լվանալ։ Շապիկը քրտնքից կոշտացել է, և երբ ցերեկն արևը խփում է թիկունքին, մաշկը քերում է։

Թանձր խավար է, բոլորը գնացել են քնելու, տակավին լսվում են խուլ խոսակցություններ, որ գիշերվա մեջ հասնում են հեռվից՝ որպես ննջարան ծառայող մեծ ցախանոցից։

Սակեուսը գնում է խոհանոցի կողմը, ուր պատի տակ անձրևաջրով լի մի քանի դույլ էր շարված։ Խոհարարի ջուրն է, որ խնամքով հավաքում է անձրևոտ օրերին, քանի որ Բիլլիբորիի ջուրը կոշտ է, կրով հագեցած և լվացքի համար ոչ պիտանի։

Սակեուսը վերցնում է դույլերից մեկը, վերնաշապիկը հանում ու սկվում տրորել։ Լուռ ու սառնաշունչ գիշեր է։ Շատ է մրսում, բայց շապիկն անպայման լվանալ է պետք։ Գոտեպնդվելու համար նույնիսկ սկսում է թեթևակի սուլել։

Այդ ժամանակ խոհարարը խոհանոցի դուռն անսպասելիորեն բացում է։ Նրա ձեռքին լամպ կա, և լույսի լայն շերտն ընկնում է Սակեուսի վրա։

— Ըհը,— թխկացնում է խոհարարն ու դուրս գալիս։

Նա լամպը դնում է աստիճանին, ընդհուպ մոտենում Սակեուսին ու հարցնում.

— Քեզ ո՞վ է տվել այդ ջուրը։

— Ես եմ վերցրել,— պատասխանում է Սակեուսը։

— Սա իմ ջուրն է,— գոռում է Փոլլին,— ինչո՞ւ ես վերցրել, ստրուկի մեկը, գող ավազակ, բոզի տղա։

Սակեուսը նրա խոսքերին պատասխան չի տալիս։ Սկսում է կրկնել փուդինգի մեջ ընկած ճանճերի մասին մեղադրանքները։

Այս երկուսի աղմուկը ննջարանից դուրս է հանում մարդկանց, որոնք խմբերով կանգնում ու մեծագույն հետաքրքրությամբ ունկնդրում են բառերի փոխհրաձգությունը։

Դիմելով նրանց՝ Փոլլին գոռում է.

— Մի քիչ շատ չեղա՞վ, էս խոճկորին տեսեք, ջուրս վերցրել է։

— Առ ջուրդ,— ասում է Սակեուսը և ջուրը շրմփացնում մի կողմ։— Ինձ այլևս պետք չէ։

Խոհարարը բռունցքը ցցում է նրա քթի տակ ու հարցնում.

— Էս տեսնո՞ւմ ես։

— Հա,— պատասխանում է Սակեուսը։

— Հիմա կուտես։

— Դե փորձի՛ր։

Իսկույն հարվածի ձայն է լսվում, որին նույն վայրկյանին հետևում է պատասխանը։ Հանդիսականներն աղմուկ֊աղաղակ են բարձրացնում, որ արտահայտում է նրանց քաջալերանքն ու հիացմունքը։

Սակայն Սակեուսը երկար չի դիմանում։ Գրեթե կույր, պնդակազմ իռլանդացին լեմինգի պես կատաղած է, բայց նրա ձեռքերը խոհարարի հետ կռիվը շարունակելու համար շատ կարճ են։ Նա, ի վերջո, երեք֊չորս քայլ կողք֊կողք է գնում ու տապալվում։

Խոհարարը շրջվում է ամբոխի կողմը։

— Ահա, պառկեց։ Թո՛ղ պառկի։ Զինվորը տապալեց նրան։

— Ինձ թվում է՝ մեռավ,— լսվում է մի ձայն։

Խոհարարը թոթվում է ուսերը։

— Շատ էլ լավ եղավ,— մեծամտորեն պատասխանում է նա և մարդկանց առջև իրեն զգում մեծ ու անպարտելի։ Հետո քիթը տնկում է՝ ցանկանալով ընդգծել իր արժանապատվությունը։ Ապա գրագիտությունը բռնում է.

— Ես նրան հանձնեցի սատանային,— ասում է նա,— թող պառկած մնա։ Ամերիկացի Դանիել Վեբստե՜րն է, ո՜վ է։ Եկել ինձ փուդինգ եփել է սովորեցնում, ի՛նձ, որ գեներալների համար եմ ճաշ եփել։ Պրերիաների հրամանատա՜րն է, ո՜վ է։ Ձե՛զ եմ հարցնում։

Ու բոլորն հիանում են Փոլլիի ճառով։

Այդ ժամանակ Սակեուսը գետնից բարձրանում է և նույն կատաղությամբ ու նույն համառությամբ ասում.

— Մոտ արի, ցռան։

Ամբոխը հիացմունքից մռլտում է, բայց խոհարարը կարեկցանքով ժպտում է ու պատասխանում.

— Անհեթեթություն։ Նույն հաջողությամբ կարող եմ այս լամպի հետ կռվել։

Այս ասելով՝ լամպը վերցնում է և հանգիստ ու արժանապատվորեն ներս մտնում։

Բակը մթնում է։ Մարդիկ վերադառնում են ննջարան։ Սակեուսը վերցնում է իր վերնաշապիկը, խնամքով քամում ու հագնում։ Ապա երերալով հետևում է մյուսներին, որ գտնի իր բախտն ու քնի։

III

Հաջորդ օրը պրերիաներում Սակեուսը խոտի վրա չոքած իր մեքենան էր յուղում։ Դարձյալ արևը շատ բարկ էր։ Ակնոցի տակ աչքերը ողողվել էին քրտինքով։ Հանկարծակի ձիերը մի քայլ առաջ են ոստնում. նրանք ինչ֊որ բանից խրտչում են, կամ էլ միջատներն են խայթում։ Սակեուսը ճիչ է արձակում ու տեղից վեր թռչում։ Քիչ անց նա սկսում է ձախ ձեռքը օդում թափահարել ու վազվզել։

Քիչ հեռու եղանով խոտ հավաքող մարդը, իր ձին կանգնեցնելով, հարցնում է.

— Ի՞նչ է պատահել։

Սակեուսը պատասխանում է.

— Մի վայրկյան, մո՛տ եկ, օգնի՛ր։

Երբ մարդը մոտենում է, մատը ցույց տալով՝ Սակեուսն ասում է.

— Մատս կտրեցի, հենց նոր։ Մատս գտի՛ր, ես չեմ տեսնում։

Օգնության հասած մարդը փնտրում ու խոտերի մեջ գտնում է մատը։ Մատի երկու հոդերը սկսել էին թառամել ու նմանվել փոքրիկ դիակի։ Սակեուսը մատը ձեռքն է առնում, ճանաչում ու ասում.

— Հա, իմ մատն է։ Մի քիչ սպասիր։ Մի վայրկյան պահիր։

Սակեուսը շալվարի տակից շապիկը դուրս է քաշում, երկու շերտ պատռում, մեկով ձեռքը փաթաթում, մյուսով՝ կտրված մատն ու դնում գրպանը։ Ապա ընկերոջը շնորհակալություն է հայտնում օգնության համար ու կրկին գործի անցնում։

Գրեթե մինչև իրիկուն մնում է դրսում։ Երբ վերակացուն լսում է նրա գլխին եկած փորձանքի մասին, հայհոյում է և իսկույն ուղարկում ագարակ։

Առաջին բանը, որ Սակեուսն անում է, կտրված մատը թաքցնելն է։ Սպիրտ չունի, ուստի շշի մեջ մեքենայի յուղ է լցնում, մատը գցում մեջն ու բերանը խցանում։ Շիշը դնում է իր թախտի ծղոտե ներքնակի տակ։

Նա մի ամբողջ շաբաթ մնում է տանը։ Ձեռքը սարսափելի ցավում է, ստիպված է գիշեր ու զօր անշարժ պառկել։ Ցավը խփում է գլխին, նաև ջերմություն ունի, անասելի տանջվում ու տառապում է։ Այսպիսի անգործության երբեք չի մատնվել։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մի քանի տարի առաջ ականի պայթյունից աչքերը վնասվել էին։

Որպեսզի նրա վիճակն ավելի անտանելի դարձնի, խոհարար Փոլլին ամեն օր ուտելիքն անձամբ բերում է նրա մահճակալի մոտ և առիթն օգտագործում վիրավոր Սակեուսին բարկացնելու համար։ Այդ ժամանակ թշնամիները լեզվակռվի լավ հնարավորություն են ստանում։ Շատ անգամ Սակեուսն ստիպված է լինում շրջվել պատի կողմն ու լուռ սեղմել ատամները, քանի որ այդ հսկայի առջև իրեն անզոր է զգում։

Բայց և այնպես՝ տառապալից օրերն անցնում են մեկը մյուսի հետևից, անցնում են անասելի դանդաղ։ Երբ արդեն ի վիճակի է, Սակեուսը որոշ ժամանակ նստում է թախտին, շոգ կեսօրին բաց դռնից հայացքը հառում պրերիաների կողմն ու երկնքին։ Հաճախ բերանը բաց նստում ու ականջ է դնում հեռու հեռվից հասնող մեքենաների ձայնին ու բարձրաձայն զրուցում իր ձիերի հետ՝ ասես մոտը կանգնած են։

Իսկ քինախնդիր Փոլլին հիմա էլ չի կարողանում նրան հանգիստ թողնել։ Նա գալիս ու սարսափելի միջանցահովի պատրվակով դռները շրխկացնելով փակում է, իբր թե՝ Սակեուսի համար մրսելը վտանգավոր է։ Այդ ժամանակ Սակեուսը ափերից դուրս է գալիս, թախտից ցատկում, ոտնաման կամ աթոռ է շպրտում խոհարարի հետևից և սրտանց ուզում է հաշմել նրան։ Սակայն Սակեուսի բախտը չի բերում. նա այնքան վատ է տեսնում, որ անկարող է ճիշտ նշան բռնել ու խփել նպատակակետին։

Յոթերորդ օրը նա հայտարարում է, որ ցանկանում է խոհանոցում ճաշել։ Խոհարարը պատասխանում է, թե կտրականապես նրան արգելում է խոհանոց մտնել։ Ստիպված է ենթարկվել։ Այսօր ևս Սակեուսը ճաշելու է թախտի վրա։ Մեն֊մենակ նստած՝ ձանձրույթից գալարվում է։ Գիտի, որ խոհանոցում ոչ ոք չկա։ Խոհարարն ու օգնականները պրերիաները ճաշ են տարել։ Լսել է՝ ինչպես են նրանք երգելով, աղմուկ֊աղաղակով դուրս գալիս ու չարախնդում խեղճ կալանավորի վրա։

Սակեուսը իջնում է թախտից ու երերալով քայլում դեպի խոհանոց։ Նայում է շուրջը. գիրքն ու թերթերը իրենց տեղում են։ Թերթը թռցնում է ու երերալով կրկին վերադառնում ննջարան։ Ապա մաքրում է ակնոցն ու կարդում հայտարարությունների դուրեկան, խոշոր տառերը։

Անցնում է մեկ ժամ, անցնում է երկու ժամ։ Անցնում են շատ արագ։ Վերջապես Սակեուսը լսում է, որ ճաշատար սայլերը վերադառնում են, լսում է նաև խոհարարի ձայնը, որ սովորականի պես օգնականներին կարգադրում է ամանները լվանալ։

Սակեուսը հասկանում է, որ թերթի պակասը հիմա կզգացվի։ Ճիշտ հենց հիմա խոհարարը պիտի գնա իր գրադարանը։ Սակեուսը մի պահ միտք է անում ու թերթը թաքցնում թախտի ծղոտե ներքնակի տակ։ Քիչ անց նա հանում է թերթն ու կոխում ծոցը։ Այլևս չի վերադարձնի։

Անցնում է մեկ րոպե։

Ապա դրսից լսվում են դեպի ննջարան եկող ոտնաձայներ։ Սակեուսը պառկած ակնդետ նայում է առաստաղին։

Փոլլին ներս է մտնում։

— Էս ի՞նչ բան է։ Թերթս վերցրե՞լ ես,— հարցնում է նա ու կանգնում սենյակի մեջտեղում։

— Ո՛չ,— պատասխանում է Սակեուսը։

— Վերցրել ես,— ֆշշացնում է խոհարարն ու մոտենում։ Սակեուսը վեր է կենում։

— Ես քո թերթը չեմ վերցրել։ Գրողի ծոցը գնա,— կատաղած ասում է նա։

Խոհարարը հիվանդին գետին է տապալում ու սկսում թախտը խուզարկել։ Մի քանի անգամ ծղոտե վերմակը շուռումուռ է տալիս, վերմակը տակնուվրա անում, սակայն զուր՝ փնտրածը չի գտնում։

— Վերցրե՛լ ես,— շարունակում է պնդել նա։

Եվ, նույնիսկ, երբ արդեն հասել էր դրսի դռան մոտ, շրջվում է ու կրկնում.

— Դո՛ւ ես վերցրել։ Սպասիր, դեռ կտեսնես։

Սակեուսը բավականությամբ ծիծաղում է ու նրա դեմ չարությամբ լցված՝ ասում.

— Լավ եմ արել։ Ես եմ վերցրել։ Որտեղ էլ որ պետք է, օգտագործել եմ, կեղտոտ խոզ։

Թութակի դեմքով խոհարարը սաստիկ կարմրատակում է, ու նրա անպատկառ հայացքի մեջ հայտնվում է չարագուշակ մի արտահայտություն։

Շրջվում, նայում է Սակեուսին ու մռթմռթում.

— Դեռ կտեսնես։

IV

Հաջորդ օրը վատ եղանակ է, անձրև է գալիս, ջրի շիթը կարկտի պես թափով խփում է տանիքներին, և արդեն վաղ առավոտյան խոհարարի դույլերը լցվում են։

Մշակները տանն են. ոմանք աշնանն ընդառաջ պարկերն են կարկատում, մյուսներն աշխատանքային շորերն են կարգի բերում և նորոգում փչացած գործիքներն ու սրում հնձիչների շեղբերը։

Երբ ճաշահրավերի կանչը հնչում է, Սակեուսը թախտից վեր է կենում ու ցանկանում մյուսների հետ գնալ ճաշասրահ։ Սակայն հենց դռան շեմին հանդիպում է Փոլլիին, որը ճաշ է բերում։ Սակեուսն ընդդիմանում է ու ասում, որ այսուհետ որոշել է ճաշել մյուսների հետ, ձեռքը լավացել է ու այլևս ջերմություն չունի։ Խոհարարը պատասխանում է, որ եթե իր բերածը չի ուզում ուտել, ապա ոչինչ չի ստանա։ Նա թասը շպրտում է Սակեուսի թախտին ու հարցնում.

— Չլինի՞ սա էլ քեզ դուր չի գալիս։

Սակեուսը, վերադառնալով թախտի մոտ, հնազանդվում է։ Լավ թե վատ, եղածը սա է։

— Էս ինչ խոզի լափ ես եփել այսօր,— մռթմռթում է նա ու գործի անցնում։

— Ճուտ է,— ասում է խոհարարը։

Եվ մինչև կշրջվեր ու դուրս կգնար, աչքերից խորհրդավոր կայծեր են ցայտում։

— Ճո՞ւտ,— իրեն֊իրեն փնթփնթում է Սակեուսը և կույր աչքերը պլշեցնում ուտելիքի վրա։— Գրողի տարած խաբեբա, ախր սա մսապուր է։

Ու միսը կծում է։

Հանկարծ նրա բերանն ինչ֊որ անհասկանալի մի բան է ընկնում։ Հնարավոր չէ ատամներով կտրել, կռճիկոտ ոսկոր է։ Կծում է, ապա բերանից հանում ու նայում։

— Էդ շունն իր ոսկորն էլ կգցի ճաշի մեջ,— մռթմռթում է նա ու մոտեցնում բաց դռանը, որպեսզի ոսկորն ավելի լավ ուսումնասիրի։ Մի քանի անգամ շուռումուռ է տալիս։ Հանկարծ գնում է դեպի թախտն ու սկսում փնտրել այն շիշը, որի մեջ պահում է իր կտրած մատը, շիշը տեղում է, բայց մատը չկա։

Սակեուսը քայլում է դեպի ճաշասրահը։ Մեռելի պես գունատ ու այլայլված դեմքով կանգնում է դռների մոտ և բոլորի համար լսելի ձայնով խոհարարին ասում.

— Լսիր, Փոլլի, սա իմ մատը չէ՞։

Այս ասելով՝ ինչ֊որ բան է պարզում առաջ։

Խոհարարը չի պատասխանում, բայց իր սեղանի մոտ կանգնած՝ սկսում է հռհռալ։

Սակեուսը, ուրիշ մի բան առաջ պարզելով, ասում է.

— Իսկ սա, Փոլլի, կտրված մատիս եղունգը չէ՞։ Ախր ես ճանաչում եմ։

Սեղանների շուրջը նստած մարդիկ ուշադիր լսում են Սակեուսի տարօրինակ հարցերն ու զարմացած նայում նրան։

— Քեզ ի՞նչ է պատահել,— հարցնում է ինչ֊որ մեկը։

— Ես իմ մատը, իմ կտրած մատը գտա ճաշի մեջ,— բացատրում է Սակեուսը։— Նա մատս գցել է ճաշի մեջ ու եփել։ Եղունգս՝ նույնպես։

Հանկարծ բոլոր սեղաններից սկսում են հռհռալ ու միաբերան հարցնել.

— Նա քո մատը եփել ու տվել է քե՞զ։ Կծե՞լ ես։ Տե՛ս, է՛, մի կողմն էլ կծել է։

— Ես լավ չեմ տեսնում,— պատասխանում է Սակեուսը,— ես չգիտեի... Ես չէի մտածում, որ...

Ապա միանգամից լռում է, շրջվում ու կրկին դուրս գնում։

Վերակացուն ստիպված լռեցնում է ճաշարանում գտնվողներին։ Նա ոտքի է կանգնում ե խոհարարին դիմելով՝ ասում.

— Մատը մյուս մսերի հետ ես եփե՞լ, Փոլլի։

— Չէ՛,— պատասխանում է Փոլլին։— Աստված վկա, չէ՛։ Դուք ինձ ինչի՞ տեղ եք դրել։ Առանձին եմ եփել։ Բոլորովին ուրիշ կաթսայի մեջ։

Եփած մատի պատմությունը ճաշից հետո մի անասելի ուրախություն է պատճառել խուժանին։ Բոլորը քննարկում ու խենթի պես ծիծաղում են կատարվածի վրա. խոհարարն այնպիսի մի հաղթանակ է տարել, որի նմանը կյանքում չէր տեսել։ Իսկ Սակեուսն անհետացել է։

Սակեուսը քայլում է դեպի պրերիաները։ Անձրևը շարունակում է տեղալ, սակայն ոչ մի թաքստոց չկա։ Սակեուսը գնում, հա գնում է դեպի պրերիաների խորքը։ Վիրավոր ձեռքը փաթաթել է, որպեսզի անձրևից պաշտպանի, այլապես կարող է թրջվել։

Նա շարունակում է քայլել։ Երբ սկսում է մթնել, կանգ է առնում, կայծակի լույսի տակ նայում ժամացույցին, ապա շրջվում և նույն ճանապարհով, որ եկել է, հետ է դառնում։ Ցորենի դաշտի միջով նա քայլում է ծանր, համաչափ քայլերով, ասես հաշվում է ճշգրիտ ժամանակն ու արագությունը։ Ժամը ութի մոտ կրկին տանն է, ագարակում։

Արդեն չափազանց մութ է։ Լսում է, որ մարդիկ ճաշարանում ընթրում են, իսկ պատուհանից նայելիս իրեն թվում է, թե ներսում տեսնում է խոհարարին, որի տրամադրությունը շատ բարձր է։

Նա հեռանում է, քայլում դեպի ախոռը, կանգնում ապահով մի տեղ ու աչքերը հառում խավարին։ Ծղրիդները չեն երգում, համատարած լռություն է, սակայն անձրևը շարունակում է տեղալ, ժամանակ առ ժամանակ կուպրափայլ կայծակը երկինքը մեջտեղից կիսում է ու շանթահարում պրերիաներում, հեռու, հեռու մի տեղ։

Վերջապես նա լսում է, որ մարդիկ վերադառնում են ընթրիքից և թրջվելուց խուսափելու համար վազում դեպի ննջարան։ Սակեուսը համբերատար ու համառորեն սպասում է ևս մեկ ժամ, ապա ուղղվում դեպի խոհանոց։

Ներսում դեռ լույս է վառվում։ Նա տեսնում է սալօջախի մոտ կանգնած մարդուն ու հանգիստ մտնում է ներս։

— Բարի երեկո,— ողջունում է նա։

Խոհարարը զարմացած նայում է նրան և ի վերջո ասում.

— Այս երեկո քեզ ուտելու ոչինչ չեմ տա։

Սակեուսը պատասխանում է.

— Շատ լավ։ Գոնե մի օճառ տուր, Փոլլի։ Երեկ երեկոյան չկարողացա վերնաշապիկս կարգին լվանալ։ Ուզում եմ նորից լվանալ։

— Բայց ոչ իմ ջրի մեջ,— ասում է խոհարարը։

— Հա՛, հենց քո ջրի մեջ։ Այնտեղ՝ անկյունում։

— Խորհուրդ եմ տալիս այդ մտքից ձեռք քաշել։

— Օճառ տալի՞ս ես, թե՞ ոչ,— հարցնում է Սակեուսը։

— Ես քեզ օճառ ցույց կտամ,— պատասխանում է խոհարարը։— Կորիր այստեղից։

Եվ Սակեուսը դուրս է գնում։

Նա վերցնում է դույլերից մեկը, տանում դեպի անկյունը՝ հենց խոհանոցի պատի տակ ու սկսում ջուրն աղմկալից ճողփացնել։ Խոհարարը լսում է այդ ձայնը և դուրս գալիս։

Նա այսօր, քան երբևէ, իրեն հաղթական ու ամբարտավան է պահում և թևքերը քշտած, հաստատուն ու կատաղած՝ քայլում է դեպի Սակեուսը։

— Էս ի՞նչ ես անում,— հարցնում է նա։

Սակեուսը պատասխանում է.

— Ոչինչ։ Վերնաշապիկս եմ լվանում։

— Իմ ջրի մե՞ջ։

— Բնականաբար։

Խոհարարը մոտենում է, կռանում դույլի վրա, համոզվելու՝ իրենն է, և սկսում է ջրի մեջ փնտրել վերնաշապիկը։

Այդ ժամանակ Սակեուսը վիրավոր ձեռքի վիրակապից դուրս է քաշում ատրճանակը, ուղիղ դնում խոհարարի ականջին ու ձգանը քաշում։

Խավար գիշերվա մեջ լսվում է մի խուլ թխկոց։

V

Երբ ուշ գիշերով Սակեուսը մտնում է ննջարան ու գնում քնելու, ընկերներից ոմանք արթնանում են։ Նրանք հարցնում են, թե այս ուշ գիշերով դրսում ի՞նչ էր անում։ Սակեուսը պատասխանում է.

— Ոչինչ։ Փոլլիին գնդակահարեցի։

Ընկերները, արմունկներին հենված, բարձրացնում են գլուխները, որ ավելի լավ լսեն։

— Դու նրան գնդակահարեցի՞ր։

— Այո՛։

— Գրո՜ղը տանի։ Որտեղի՞ն դիպար։

— Գլխին։ Կրակեցի ուղիղ ականջի մեջ։

— Ա՛յ քեզ սատանա։ Որտե՞ղ ես թաղել։

— Արևմուտքում։ Պրերիաներում։ Թերթն էլ դրել եմ ձեռքերի մեջ։

— Այդպես էլ արե՞լ ես։

Ապա ընկերները պառկում են քնելու։

Քիչ անց նրանցից մեկը հարցնում է.

— Իսկույն մեռա՞վ։

— Հա,— պատասխանում է Սակեուսը։— Գրեթե տեղնուտեղը։ Փամփուշտն ուղեղի միջով անցավ։

— Հա, դա լավագույն կրակոցն է,— ասում է ընկերը։— Որ ուղեղով է անցնում, վայրկենական մահ է։

Ապա ցախանոցում խաղաղություն է տիրում, ու բոլորը քնում են...

Հաջորդ օրը վերակացուն ստիպված նոր խոհարար է նշանակում։ Հին օգնականներից մեկին, որը դառնում է ղեկավար և շատ ուրախ է այդ սպանության համար։

Մինչև աշուն ամեն ինչ ընթանում է իր հունով։ Այլևս ոչ մի խոսք Փոլլիի մահվան մասին։ Խեղճ սատանան մեռել ու թաղվել էր ցորենի արտի մեջ։ Այնտեղ հասկերն արմատախիլ են արված։ Այլևս ի՞նչ կարող ես անել։

Երբ հոկտեմբերը գալիս է, Բիլլիբորիի մշակներն իջնում են մոտակա քաղաքը՝ բաժանվելուց առաջ մի֊մի բաժակ բան խմելու։ Այդ պահին, քան երբևէ, նրանք շատ լավ ընկերներ են։ Սրտանց ողջագուրվում ու հյուրասիրում են միմյանց։

— Սակեուս, ո՞ւր ես գնալու։

— Գնալու եմ մի փոքր դեպի արևմուտք,— պատասխանում է Սակեուսը,— թերևս՝ մինչև Վայոմինգ։ Իսկ ձմռանը գնալու եմ անտառ՝ ծառ կտրելու։

— Ուրեմն՝ կհանդիպենք։ Հաջողություն, Սակեուս։ Բարի ճանապարհ։

Եվ ընկերները ցրվում են յանկիների վիթխարի երկրի տարբեր ուղղություններով։ Սակեուսը գնում է Վայոմինգ։

Իսկ պրերիաները, որոնց վրա շողարձակող հոկտեմբերի արևի երկար ճառագայթները նման են շյուղերի, որպես անծայրածիր մի ծով, մնում են թիկունքում։

ՄԻՋԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅԱՆ ՇԱՏ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՄԻ ՃԱՆՃ

Մեր ծանոթությունն սկսվեց այն բանից, որ մի օր, երբ նստած գրում էի, թռչելով ներս մտավ իմ բաց պատուհանից և սկսեց գլխիս շուրջը պար գալ։ Հաստատ նրան ձգում էր մազերիցս փչող սպիրտի հոտը։ Մի քանի անգամ քշեցի, բայց կարևորություն չտվեց։ Ահա այդ ժամանակ մկրատը ձեռքս առա։

Մի մեծ ու հրաշալի մկրատ ունեմ, որ օգտագործում եմ խոզանակ մաքրելու և կրակ խառնելու համար։ Դրանով նաև պատերին մեխ եմ խփում։ Իմ վարժ ձեռքում սարսափելի մի զենք է դա։ Մի քանի անգամ մկրատը օդում թափահարելուց հետո ճանճը թռավ֊գնաց։

Սակայն քիչ անց վերադարձավ ու սկսեց նույն պարը։ Վեր կացա ու սեղանս տեղափոխեցի դռան մոտ։ Ճանճը եկավ իմ հետևից։ «Հիմա քեզ կատակել ցույց կտամ»,— մտածեցի ես և շատ հանգիստ գնացի ու մազերիցս սպիրտը մաքրեցի։ Օգնեց։ Ճանճը չափազանց անտրամադիր նստեց լամպի կափարիչին ու չշարժվեց։

Այդպես բավական ժամանակ անցավ։ Շարունակեցի աշխատել ու ահագին գործ արեցի։ Սակայն հետո, ամեն անգամ հայացքս բարձրացնելիս, ակամա հանդիպում էի այդ ճանճին։ Ուշադիր նայեցի նրան։ Միջին մեծության շատ սովորական մի ճանճ էր՝ լավ կազմվածքով, գորշ թևերով։

— Դե, շարժվի՛ր,— ասացի ես։

Չշարժվեց։

— Արթնացի՛ր,— ասացի ու ձեռքս թափահարեցի։

Ճանճը թռավ, սենյակի մեջ պտույտ գործեց և նորից վերադարձավ ու թառեց լամպի կափարիչին։

Այս պահից գրում եմ մեր իսկական ծանոթության մասին։ Ես նրան հարգեցի իր համառության համար։ Ասածն ասած էր։ Նա դուր եկավ նաև իր պահվածքով, գլուխը թեքում էր ու դառնացած նայում ինձ։ Մեր զգացմունքները փոխադարձ էին. իմանալով, որ իրեն համակրում եմ՝ տեղը պնդացրեց։ Հետզհետե սկսեց իրեն ավելի ազատ զգալ։ Կեսօրից հետո, երբ ուզում էի դուրս գալ տնից, ինձանից շուտ թռչում էր դռան մոտ ու փորձում խոչընդոտել։

Հաջորդ օրը, սովորական ժամին, բարձրացա վերև։ Նախաճաշից հետո էր։ Հենց որ ուզում էի ներս մտնել ու աշխատանքն սկսել, դռան մոտ հանդիպեցի ճանճին։ Գլխի շարժումով ողջունեցի։ Մի քանի անգամ տզտզալով պտտվեց սենյակում ու վայրէջք կատարեց աթոռիս։ Նստած տեղից չքշեցի, սակայն աթոռն ինձ պետք էր։

— Վե՛ր կաց,— ասացի։

Մի քանի անգամ թռչկոտեց ու կրկին վայրէջք կատարեց աթոռին։ Այդ ժամանակ ասացի.

— Հիմա ես պիտի նստեմ։

Նստեցի։ Ճանճը թռավ ու նստեց թղթերիս։

— Վե՛ր կաց,— ասացի։

Ոչ մի պատասխան։ Փչեցի։ Կպավ թղթերին ու չէր ուզում հեռանալ։

— Չէ, առանց փոխադարձ հարգանքի չի կարելի շարունակել,— ասացի ես։

Նա լսեց ու սկսեց մտածել ասածիս վրա, բայց, այնուամենայնիվ, վճռեց նստած մնալ։ Այդ ժամանակ մկրատը կրկին թափահարեցի։ Պատուհանը բաց էր. այդ բանը հաշվի չէի առել, ճանճը դուրս թռավ։ Մի երկու ժամ մնաց դրսում։ Շարունակ քայլում էի ու զղջում, որ սեփական ձեռքով նրան դուրս եմ շպրտել։ Որտե՞ղ էր հիմա։ Ո՞վ գիտի, թե ինչ կարող էր պատահել։ Ի վերջո նստեցի տեղս ու սկսեցի աշխատել, սակայն լի էի մութ զգացումներով։

Ահա նա վերադարձավ։ Հետևի ոտքերից մեկին ինչ֊որ բան էր կպել։

— Կեղտի մեջ ես ընկել, անպետք արարած,— ասացի,— թո՛ւ։

Բայց, այնուամենայնիվ, ուրախ էի, որ վերադարձել է, ուստի պատուհանը նորից փակեցի։

— Ինչպե՞ս ես քեզ թույլ տալիս այդպիսի զբոսանք կատարել,— ասացի ես։

Այդ պահին այնպիսի տեսք ուներ, որ կարծես հռհռում է։ Նախկինում երբեք չէի տեսել, որ ճանճն այդպես հռհռա։ Նա ինձ վարակեց և ես նույնպես «Հա՛» ասացի ու սկսեցի սրտանց ծիծաղել։

— Հա, հա, հա, ո՞վ է այսպիսի անպիտան ճանճ տեսել։ Մո՛տ արի, ուզում եմ դնչիդ տակ մի քիչ խուտուտ տալ, խորամանկի մեկը։

Երեկոյան, իր հին սովորության համաձայն, փորձեց ճանապարհս փակել։ Հանդգնեցի օգտվել իմ իշխանությունից։ Իհարկե շատ լավ է, որ ուրախ է հետս ընկերանալու համար, բայց հո չէր կարող ինձ ստիպել ամեն երեկո տանը մնալ։ Եվ ես, ուժի դիմելով, անցա նրա կողքով։ Լսում էի, թե ինչպես է կատաղել, ուստի ձայն տվեցի.

— Հա, դե հիմա ինքդ տես, թե մենակ մնալն ինչ լավ բան է։ Հաջողություն։ Դե, նստիր ինչքան ուզում ես։

Հաջորդ մի քանի օրերին այդ պստլիկ անպիտանը համբերությունս շատ անգամ փորձության ենթարկեց։ Մոտս եթե մարդ էր գալիս, խանդակոտոր էր լինում ու նողկալի կերպով քշում դեպի դուռը։ Հետո, երբ իր վարմունքի համար հանդիմանում էի և ուզում էի գլխին տալ, հատակից մինչև առաստաղը մի կիսաշրջան էր կատարում, ամուր կառչում այնտեղից, որի պատճառով գլուխս պտտվում էր։

— Հիմա ցած կընկնես,— այս անգամ գոռացի ես։

Բայց իմ նախազգուշացումը բնավ չվախեցրեց նրան։

— Ուրեմն խնդրում եմ, այդտեղ՝ վերևում էլ մնա,— ասացի ու թիկունքս դարձրի նրա կողմը։ Կրկին ցած իջավ։ Ըհը՛, այլևս չեմ վրիպի ու ոչ էլ հաշվի կառնեմ՝ քթիս տակ է պտտվում, թե տզտզալով կանգնում է ձեռագրիս վրա։

Ահա սկսեց մոտերքում զբոսնել, նրա համար կարծես մկրատը եղած֊չեղած՝ մեկ է։ «Գոնե հիմա խելքի գա»,— մտածեցի ես։ Ապա խանդաղատանքով ասացի.

— Այստեղ մի ման գա ու խոզի պես մի ընկիր թանաքի մեջ։ Ես միայն քո լավն եմ ուզում։

Նա խուլ էր իմ բառերի հանդեպ։

— Ես քեզ չասացի՞, որ այս թղթի վրա ման չգաս,— կրկնեցի ես,— սա անորակ թուղթ է, սևագիր, ոտքդ կարող է փուշ մտնել։

Չէ ու չէ, դրանից էլ չվախեցավ։

— Շատ համառն ես երևում,— կատաղած գոռացի ես։— Թուղթը փշոտ չէ՞։

Չէ, նրա համար փշոտ չէ։

— Ուրեմն դժոխքի ծոցը գնա,— պատասխանեցի ես։— Ուրիշ թուղթ կվերցնեմ։

Բայց հենց ուրիշ թուղթ վերցրի, թռավ֊գնաց։

Անցան օրեր ու շաբաթներ։ Մենք հաշտվել ու գործ էինք անում տարբեր թղթերի վրա, իրար հետ կիսում և՛ ուրախություն, և՛ տխրություն։ Նրա քմահաճություններն անթիվ֊անհամար էին, բայց ես հանդուրժում էի։ Նա շատ հստակ զգացնել տվեց իր անբարյացակամությունը միջանցիկ քամիների հանդեպ, ուստի նրա պատճառով դռներն ու պատուհանները փակեցի։ Թեև այս գաղափարը նրան պակաս չէր խոցում, նա իրեն առաստաղից ցած նետեց, զարնվեց պատուհանի ապակուն և ուզում էր փշուր֊փշուր անել։

— Ուզում ես դո՞ւրս գնալ, ահա՛ ճանապարհը,— ասացի ես և նրա առջև ճանապարհը բացեցի։

Չէ, դուրս գնալու միտք չունի։

— Ուզո՞ւմ ես դուրս գնալ, թե՞ չես ուզում,— հարցրեցի ես։— Մեկ, երկու, երեք։

Ոչ մի պատասխան։ Ուստի դուռը շրխկոցով փակեցի։

Շուտով զղջացի տաքանալուս համար։

Մի օր ճանճը դուրս էր գնացել։ Հետևել էր, ու երբ աղախինը մտել էր սենյակ, դռնից դուրս էր ծլկել։ Ես գլխի ընկա, որ այդպես նա վրեժ էր լուծել, ուստի երկար ժամանակ մտածում էի, թե ինչ եմ անելու։ Ապա դուրս եկա բակ և գոռացի, թե՝ խնդրեմ, ինչքան ցանկանում է, կարող է մնալ դրսում, ես իրեն չեմ կարոտել։ Դա չօգնեց։ Այլևս փակի տակ չեմ պահի։ Ես կարոտել էի ճանճին։ Այն ամենը, ինչ հնարավոր էր բացել իմ սենյակում, բացեցի, ձեռագրերս դրեցի պատուհանի գոգին՝ հանձնելով բախտի քմահաճույքին։ Նա կտեսնի, որ ես այլևս ոչինչ չունեմ, որի վրա ինքն ուզի զբոսնել ու չկարողանա։ Ճանճի մասին հարցրի տանտիրուհուս, մազերիս մի լավ սպիրտ քսեցի, ձայն տվի նրան ու կոչեցի իմ լավագույն բարեկամ, մեծարելով երկինք բարձրացրի, բայց ապարդյուն։

Վերջապես հաջորդ օրը, կեսօրից առաջ, նա վերադարձավ։ Մենակ չէր եկել։ Փողոցից բերել էր նաև սիրածին։ Ուրախանալով, որ նորից եմ տեսնում, ամեն ինչ ներեցի և նույնիսկ նրա սիրածի հանդեպ ներողամիտ եղա։ Սակայն չափը լավ բան է, որոշակի սահման գոյություն ունի։ Սկզբում նստել, հայացքներ էին փոխանակում ու ոտքերով իրար քաշքշում, ապա սիրեկանն այնպես թռավ նրա վրա, որ ես կարմրեցի։

— Այս ի՜նչ եք անում մարդկանց աչքի առաջ,— ասացի ես ու ամոթանք տվեցի նրանց։ Հը՛։ Դա նրան դուր չեկավ։ Ավելորդ բան է նման պարագայում մեծահոգի լինելը։ Ճանճն ասածս առանձնապես հաշվի չառավ, ամբարտավան կերպով ինձ հասկացրեց, որ ես խելագար եմ։

— Խելագար եմ,— կատաղեցի ես։— Քեզ համար խելագար եմ, չէ՛, գիտե՞ս ինչ... Սակայն ճանճն ամբարտավանորեն իրենը կրկնեց։

Ահա այդ ժամանակ էր, որ ես տեղիցս վեր թռա և արտասանեցի հետևյալ բառերը.

— Քեզ հետ չեմ ուզում վիճաբանել, դա դեմ է իմ ասպետական արժանապատվությանը։ Հապա մի քո թշվառ սիրեկանին այստեղ ուղարկիր։ Ու մկրատը ձեռքս առա։

Նրանք սկսեցին արհամարհանքով նայել ինձ։ Թառել էին սեղանի անկյունին, ցնցվելով ծիծաղում էին ու կարծես ասում.

— Հա՛, հա՛, հա՛, ավելի մեծ մկրատ չունե՞ս, մի քիչ ավելի մեծ մկրատ։

— Ես ձեզ ցույց կտամ, որ անկարող եք պաշտպանվել ձեր գլխին գալիքից,— պատասխանեցի ես։— Կրակի դեմ պիտի ելնեմ խղճուկ քանոնը ձեռքիս։— Ու քանոնը ճոճեցի։ Նրանք ավելի բարձր ծիծաղեցին և շատ որոշակիորեն քամահրանք ցուցաբերեցին իմ նկատմամբ։

— Ի՜նչ, էլի սկսեցի՞ք,— ասացի ես սպառնալից։

Սակայն նրանք բնավ ուշադրություն չդարձրին ինձ վրա։

Պահը նրանց ճակատագրական չթվաց, նրանք անամոթաբար նետվեցին միմյանց վրա ու կրկին գրկախառնվեցին։

— Այդպիսի բան չանե՛ք,— ճչացի ես։

Բայց նրանք արեցին։ Այդ ժամանակ համբերությունս հատեց, քանոնը բարձրացրի ու կայծակի պես իջեցրի։ Ինչ֊որ բան փշուր֊փշուր եղավ, ինչ֊որ բան թռավ, իմ դիպուկ հարվածն իսկույն երկուսին էլ անշնչացրած գետին տապալեց։

Այսպես ավարտվեց այս ծանոթությունը...

Նա ընդամենը մի փոքրիկ, սովորական, գորշ թևերով ճանճ էր։ Բայց քանի դեռ կենդանի էր, շատ հաճելի պահեր պարգևեց ինձ։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Համսունի բնագրում «գնչու» բառի փոխարեն գրված է «թաթար»։ Նախկինում սխալմամբ այդպես են անվանել գնչուներին (այս և հետագա ծանոթագրությունները թարգմանչինն են)։

2 Անկեր — հեղուկ նյութերի չափի միավոր Նորվեգիայում, որը հավասար է 38,6 լիտրի։

3 Թիվոլի — կարուսելով, հրաձգարանով, վիճակախաղով և ժամանցի այլ միջոցներով զբոսայգի։

4 Գաուստադ — քաղաք Նորվեգիայում, որտեղ գտնվում է այդ երկրում հայտնի հոգեբուժական հիվանդանոցը։

5 Քրիստիանա — Այսպես է կոչվել Նորվեգիայի մայրաքաղաք Օսլոն 1624֊1924 թթ.֊ին։

6 «Երիտասարդների միություն» — Հենրիկ Իբսենի կատակերգությունը։

7 Սիուդվեստ — բառացի նշանակում է հարավ֊արևմուտք, այստեղ՝ հովհարավոր գլխարկ, որ հատկապես դնում են անձրևոտ եղանակին։

8 Կոնֆիրմացիա — բողոքական եկեղեցում 14֊16 տարեկան պատանիներին ու աղջիկներին եկեղեցու անդամ ընդունելու ծես։

Կնուտ Համսուն

Սիրո ստրուկները

նովելներ

Երևան — 2015