Կարէն Ա. Սիմոնեան

ՄԵՐ ԻՍԿԱԿԱՆ ԴԱՍԸ

ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԻՑ ՅԵՏՈՅ

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊4 Սիմոնեան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Սիմոնեան, Կարէն Ա.

Մեր իսկական դասը մայրամուտից յետոյ։ [Պատմուածքներ] / Կ. Ա. Սիմոնեան, խմբ.՝ Ք. Միրխաւոյեան, Ս. Յարութիւնեան, Շ. Գրիգորեան, Ռ. Քալաշեան, նկ.՝ Ս. Ստեփանեան, Մ. Սոսոյեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2015.— 321 էջ։

Գրքում զետեղուած են Կարէն Ա. Սիմոնեանի ֆանտաստիկ պատմուածքները՝ վերցուած տարբեր տարիներին լոյս տեսած «Մարսեցիները» (1957), «Կրկէս Լուսնի վրայ» (1961), «Մենք խաղալ էինք ուզում» (1963), «Ժպիտը» (1964), «Մարգագետին» (1967) ժողովածուներից եւ աւելի ուշ շրջանի հրատարակութիւններից։

ՀՏԴ 891.981֊4

eISBN 978֊9939֊0֊1374֊9

© Կարէն Ա. Սիմոնեան, 1957֊1984

© Եաւրուհրատ, 2015

Բոլոր իրաւունքները պահպանուած են:

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (ելեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգէլուած է:

Այս գիրքը նախատեսուած է միայն անձնական օգտագործման համար:

Our Real Lesson after the Sunset by Karen A. Simonian

Copyright © 1957֊1984 by Karen A. Simonian

Copyright © 2014 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this ebook may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

Երբ հասանք շքամուտքին՝ ասացի.

— Եւ լաւ կը լինի որ ականջիդ օղ լինի... Եթէ քո ժողովրդի համար մի լաւ բան ես ուզում անել ոչ թէ պատմութիւնը խառնիր իրար, այլ անելիքդ քո ժամանակի մէջ արա... Իսկական տղամարդու պէս...

«Իսկական Տղամարդու պէս»

Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ, Փարիզ, 2015

ԿՐԿԷՍ ԼՈՒՍՆԻ ՎՐԱՅ1

ԿՐԿԷՍ ԼՈՒՍՆԻ ՎՐԱՅ

— Դե՞հ,— ճաշից յետոյ ասաց հայրիկը։— Գնա՞նք։

— Գնա՛նք... Գնա՛նք...

Նուարդն ու Արամիկը ուրախութիւնից սկսեցին թռչկոտել։ Նրանք արդէն մի քանի օր էր ինչ Լուսնի վրայ էին։ Ապրում էին մի զարմանալի քաղաքի մէջ, որ մի մեծ, փուչիկի պէս կտուր ունէր։

Կտուրով քաղա՜ք... Հայրիկը պատմում էր որ այստեղ, Լուսնի վրայ օդ չկայ։ Այդ պատճառով էլ քաղաքը ծածկել են կտուրով, որպէսզի ներսի օդը դուրս չփախչի։ Իսկ մնացածը ճիշտ այնպէս էր, ինչպէս Երեւանը։ Ծառաշատ փողոցներ, երկհարկանի առանձնատներ, մանկական այգիներ։ Բայց ամենից հետաքրքիրը այստեղի կրկեսներն էին, որ երեխաները դեռ չէին տեսել։ Նուարդը վաղուց գիտէր, որ Լուսնի վրայ կրկէսներ էլ կան։ Իսկ նա կրկէս շատ էր սիրում։ Երբ Լուսին թռչելուց առաջ այդ մասին ասաց Արամիկին՝ եղբայրը շատ զարմացաւ։ Դեհ, Արամիկը դեռ փոքր է ու չի հասկանում որ մութ երկնքի մէջ փայլող Լուսինն էլ մի մեծ աշխարհ է, որտեղ մարդիկ են ապրում, որտեղ քաղաքներ կան, իսկ այդ քաղաքների մէջ էլ՝ կրկէսներ։

Հայրիկի հետ Լուսին գալուն պէս Նուարդը խնդրեց որ կրկէս գնան։ Եւ հայրիկն էլ խոստացաւ։

— Կրկէսները քաղաքից դուրս են,— զգուշացրեց հայրիկը։— Զրահազգեստները հագէք։

... Քիչ յետոյ նրանք արդէն դուրս էին եկել քաղաքից։ Սկզբում երեխաներին տարօրինակ էին թւում զրահազգեստները։ Նրանք ծուռ֊ծուռ իրար էին նայում եւ ուզում էին ծիծաղել մէկը միւսի վրայ, բայց յիշելով, որ իրենք էլ, հայրիկն էլ նոյն ձեւի հագուստներ են հագել, զսպում էին իրենց։

Զրահազգեստները պատրաստուած էին ամուր ու թեթեւ մետաղից։ Նրանց գլխին ապակեայ գնդեր կային։ Իսկ գնդերի վրայ այնպիսի բեղիկներ, ինչպիսիք ունենում են խեցգետինները։ Առանց այդպիսի հագուստների հնարաւոր չէ զբօսնել Լուսնի վրայ։

— Ոտքո՞վ ենք գնալու,— հարցրեց Արամիկը։

— Այո՛։

— Ես հոգնում եմ,— Արամիկը պպզեց։ Նա ուզում էր գնալ այն փայլուն մեքենաներով, որոնք թռչում էին երկնքի մէջ։

— Չես հոգնի,— ծիծաղեց հայրիկը։— Տո՛ւր ձեռքդ։

Նա բռնեց Նուարդի ու Արամիկի ձեռքից եւ վազեց։

Թէեւ գետինը խորդուբորդ էր, բայց վազելն այնքան դիւրին էր, որ նրանք ոչ թէ քայլեր էին անում, այլ մեծ֊մեծ թռիչքներ էին կատարում։

— Ո՜ւ... ո՜ւ...— գոչեց Արամիկը։

Թռչելու ժամանակ նրա շունչը կարծէս կտրւում էր։

Բայց այնքան լաւ էր։

Նրանք քաղաքից շատ հեռացան։ Նստեցին մի բարձր ժայռի կատարին ու որոշեցին մի փոքր հանգստանալ։

— Ինչո՞ւ Երկրի վրայ այսպէս վազել չենք կարողանում,— հարցրեց Նուարդը։

— Ինչպէ՞ս։

— Թռչելով։

— Ա՜։ Չենք կարողանում, որովհետեւ մենք Երկրի վրայ աւելի ծանր ենք։ Իսկ այստեղ, Լուսնի վրայ, ամէն բան վեց անգամ թեթեւանում է, օրինակ, վեց կիլոն դառնում է մէկ կիլո։

— Վա՜յ,— բացագանչեց Նուարդը։

Իսկ Արամիկը զարմացած նայում էր վեր։ Չնայած ցերեկ էր, բայց երկնքի մէջ արեւի հետ փայլում էին փոքրիկ֊փոքրիկ լոյսեր։

— Մութի ծակե՜րը։ Տե՛ս, Նանա, մութի ծակերը,— ձեռքը երկնքին պարզած՝ հիանում էր Արամիկը։

— Դրանք աստղեր են։

— Աստղեր են, բայց ոնց որ մութի ծակեր լինեն։ Ամէն գիշեր երեւում են,— պնդեց Արամիկը։

— Լաւ, թող լինեն մութի ծակեր,— ժպտաց հայրիկը։— Տեսնո՞ւմ էք։ Ա՛յ։ Այն կողմը կրկէսն է։

Երեխաները նայեցին հայրիկի ցոյց տուած կողմը։

Հեռուն երեւում էր կլոր կրկէսը։ Միայն թէ այդ կրկէսը գմբեթ չունէր։

Ա՜յ քեզ բան։

Իսկ որտեղի՞ց են կապում պարանները, որոնց վրայ փայլուն֊փայլուն զգեստներով մարդիկ գլխիվայր պտտւում են։

— Մօտ գնանք,— խնդրեց Նուարդը։

Հայրիկը նորից բռնեց երեխաների ձեռքն ու թռաւ ցած։

Նրանք ոչ թէ ընկնում, այլ հանդարտ իջնում էին, կարծէս անկարգելներ ունենային։

— Սար է։

— Սար է,— կրկնեց Արամիկը։

Հայրիկը ծիծաղեց։ Նա այսօր շատ ուրախ էր որ երեխաների հետ դուրս է եկել զբօսանքի եւ շարունակ ծիծաղում էր։

— Լուսնի կրկէսները այսպիսի կլոր սարեր են։

— Իսկ գլխիվայր պտտուող մարդիկ ու ծաղրածուներ չկա՞ն։

— Սարերում ծաղրածուներ չեն լինում։

— Ես ծաղրածու եմ ուզո՜ւմ։ Ես ծաղրածու եմ ուզո՜ւմ,— փորձեց լաց լինել Արամիկը եւ ձեռքը տարաւ աչքերին։

Բայց զրահազգեստի ապակեայ գունդը, որ հագել էր գլխին, խանգարեց։ Հասկանալով որ ձեռքը աչքերին չի հասնում՝ Արամիկը որոշեց լաց չլինել։

— Դուք իսկակա՞ն կրկէս էք ուզում,— խորամանկօրէն ժպտաց հայրիկը։

— Ես Լուսնի կրկէսն եմ ուզում,— ասաց Նուարդը։

— Լուսնի վրայի կլոր սարերին կրկէս անունն են տուել,— բացատրեց հայրիկը։— Իսկական կրկէսները քաղաքի մէջ են լինում։ Մի քանի օր առաջ Երկրից կրկէսային մի խումբ է եկել։ Ես ձեզ այնտեղ կը տանեմ։

Ու նրանք նորէն վերադարձան փուչիկի նման կտուր ունեցող քաղաք։

* * *

Երեկոյեան Նուարդն ու Արամիկը ընթրիքից յետոյ գնացին քնելու։

Նրանք երկուսն էլ դժգոհ էին։

Ճիշտ է՝ նրանք տեսան ծաղրածուին, որ աւելի բարձր էր թռչում, քան Երկրի վրայ։ Բայց չէ՞ որ այստեղ ամէն բան թեթեւանում է։ Նրանք տեսան փայլուն զգեստներ հագած մարզիկներին, որոնք աւելի դժուար ու վտանգաւոր շարժումներ էին անում, քան Երկրի վրայ։

Բայց երբ երկուսն էլ արդէն պառկել էին տաքուկ անկողինների մէջ, Նուարդը մտածեց֊մտածեց ու ասաց.

— Լուսնի վրայ կրկէսը հետաքրքիր չէ։ Նոյնն է, ինչ Երկրի վրայ։ Ճի՞շտ է, Արամիկ։

Արամիկը արդէն քնել էր ու չպատասխանեց։

— Չէ, նոյնը չէ։ Երկրի վրայ աւելի դժուար է։ Այստեղ մենք էլ ենք շատ բարձր թռչում,— կամացուկ ասաց Նուարդը եւ աչքերը գոցեց։

Բարի գիշեր։

1961

ՄԱՐՍԵՑԻՆԵՐԸ2

ԾՈՎԻ ՁԱՅՆԸ

ԱՄՐԱՆԸ հանգստանում էի ծովափին։ Ամենամօտ հարեւանս ճարտարագէտ Վահան Մաշինեանն էր, որ գիտա֊հետազօտական հիմնարկներից մէկի աշխատակից էր։

Նա բաւականին թիկնեղ մարդ էր։ Հագնում էր կարճ թեւքերով ամարնային շապիկ ու առագաստալաթէ տաբաթ։ Վահանի աչքերը միշտ ժպտուն էին. եւ այն էլ փոքր ինչ խորհրդաւոր, երբեմն էլ ուղղակի ծաղրական ժպիտով։ Նա սիրում էր ձկնորսութիւնը։ Կարթը ջուրը նետելուց յետոյ պառկում էր ափի տաք աւազին եւ դանդաղ ու հաճոյքով «Ոսկեայ բանալի» անուշեղենն էր ծամում։ Նա, ի հարկէ, բնաւ չէր սիրում, երբ այդ պահերին որեւէ ոք նրան խանգարում էր։ Թերեւս այդ էր միակ պատճառը, որ նա միշտ այնպիսի տեղեր էր գտնում ձուկ որսալու, ուր չկային ձկնորսներ... Իսկ ձկնորսներ չկային, քանի որ նրա ընտրած տեղերը ձկներ չէին լինում։ Եւ այդ մասին գիտէին բոլորը։ Բայց այնուհանդերձ զարմանալին այն էր, որ ձկնորսութիւնից նա միշտ վերադառնում էր առատ որսով։

Ամէնից ուշագրաւը նրա ձկնորսական կարթն էր։ Եւ այդ կարթն էլ նրան դարձնում էր առաւել խորհրդաւոր մէկը։ Վահանը կարթաձողին ամրացնում էր մի սեւ տուփ, որ աւելի շատ նման էր էլեկտրահաշւիչի։ Այդ տուփից մի զոյգ լար էր գնում դէպի կեռիկից վեր կախուած ցանցապատ գունդը։ Դժուար էր գուշակել, թէ այդ ամէնը որքանով կամ ինչպէս են նպաստում ձուկ որսալուն։ Մէկ֊երկու անգամ փորձեցի հարցնել, բայց նա որեւէ որոշակի պատասխան չտուեց, եւ միայն կէս֊կատակ ասաց.

— Մարդ այդչափ հետաքրքրասէր չի լինի։ Աւելի լաւ է սա վերցրու. «Ոսկեայ բանալի» է։ Քաղցրացրու բերանդ։

Երբ տուն էի դառնում դատարկ ձկնամանով՝ ինձ թւում էր, թէ նրա խորամանկօրէն կկոցած աչքերը պարզապէս ծիծաղում են իմ հերթական ձախորդութեան վրայ։

Մի օր էլ նա մօտեցավ ու կիսաձայն ասաց.

— Տրամադրութիւնդ մի՛ գցիր, Կարէն։ Ասա՛ տեսնեմ, թէ ինչ ձուկ է սիրտդ ուզում... Վաղը կը բռնեմ։

Ես նրան չպատասխանեցի։ Անյաջող օր էր եղել եւ իմ տրամադրութիւնը նորից ընկած էր։

— Կարէն, լսիր ինձ... Ի՞նչ ձուկ որսամ։

Ես ձեռքս թափ տուեցի։

— Բախտի բան է։

— Է՜... Մեր ժամանակներին բախտն ի՞նչ գործ ունի։ Ամէն բան լինում է այնպէս, ինչպէս մարդն ինքն է կամենում։ Քեզ լուրջ բան եմ հարցնում...

— Գուցէ թառա՞փ...— անհամարձակ ասացի ես։

— Ուրեմն, վաղը երեկոյեան ընթրելու ենք թառափի խորովածով։

Այդ օրից ի վեր ամէն երեկոյ Վահանը հրաւիրում էր միասին ընթրելու։ Եւ այդ օրից ի վեր նա ինձ համար դարձաւ աւելի առեղծուածային։

Վահանը ամէն օր ձուկն իմ պատուերով էր որսում։ Եւ միշտ պարտաճանաչ էր իր խոստումի մէջ։ Երեկոները սեղանի վրայ լինում էր յատկապէս այն ձուկը, որ պատուիրած էի լինում նախորդ օրը։ Եւ ես արդէն ոչ միայն ձկները ճանաչում էի իրենց անուններով, այլեւ, ամէնից կարեւորը՝ համով։

Այսպէս շարունակուեց ամբողջ մի շաբաթ... Մօտենում էին նաեւ արձակուրդի վերջին օրերը։ Մի օր էլ, երբ սովորականի պէս գնացի Վահանի հետ ընթրելու, դեռեւս միջանցքով անցնելիս՝ ականջիս ինչ որ ձայներ հասան։ Ես շուարած կանգնեցի։ Չէի կարողանում վճռել՝ մտնե՞մ սենեակ, թէ՞ սուսիկ֊փուսիկ հեռանամ։

Այսպէս մոլորուած կանգնել էի, իսկ ներսից լսուող ընդհանուր մի աղմուկի մէջ դժուար էր ինչոր բան զանազանել։ Բայց քիչ անց լսեցի ծղրիդի ուժեղ ճռռոցը։ Այդ ծղրիդը պէտք է առնուազն լիներ սկիւռի չափ՝ այդքան սաստիկ ճռռալու համար։ Բայց ծղրիդին խլացրեց աւելի բարձր ու աղեկտուր մի սուլոց, որին էլ յետեւեց գորտի կռկռոցը...

«Ուրեմն...— եզրակացրեցի ես,— Վահանը ձկներից հոգնել եւ հիմա էլ որոշել է կենդանաբանութեամբ զբաղուել»։

Դեռ չէի որոշել՝ ներս մտնե՞մ արդեօք, թէ՞... նայեցի ժամացոյցին՝ պարզուեց քառորդ ժամ շուտ եմ եկել... ուրեմն, սպասե՞մ թէ մի քառորդ ժամ զբօսնելուց յետոյ վերադառնամ։ Արդէն շրջուել էի, որ հեռանամ, երբ լսեցի սոսկալի մի ճիչ եւ յետոյ ինչ որ մէկի թոյլ հառաչանքը։

Զգացի որ ճակատս ծածկւում է սառը քրտինքով։

Իսկ ճիչը կրկնուեց։

Վստահ, որ ներսը տեսնելու եմ խեղդամահ եղող մարդու, դողացող ձեռքերով բացեցի դուռը։

Բայց... Սենեակի մէջ միայն Վահանն էր։ Նստած էր ձայնագրիչի դիմաց։ Ինձ տեսնելուն պէս՝ անջատեց գործիքը եւ նշմարեցի որ իմ անսպասելի այցելութիւնը նրան փոքր ինչ շփոթեցրել է։

— Այդ ո՞վ էր ճչում... Եւ ի՞նչ է նշանակում այս ամէնը,— քրտինքս սրբելով՝ հազիւ ասացի ես։

Վահանը նոյնպէս շփոթուած էր։ Նա գրպանից անուշեղեն հանեց, խնամքով բացեց մոմաթուղթը, ձեռքի շարժումով հասկացրեց թէ արդեօք ես էլ չէի՞ ուզենայ «բերանս քաղցրացնել», բայց տեսնելով իմ կատարեալ անտարբերութիւնը ամէն տեսակի անուշեղենների նկատմամբ, բռնազբոսիկ ժպտալով՝ նստեց բազկաթոռին։

— Ի հարկէ, ոչինչ չէմ թաքցնի,— ասաց նա։— Ես գաղտնի գիւտերով չեմ զբաղուած... Թէեւ ի՞նչ իմանաս... Ամէնից անմեղ գիւտն էլ կարող է իսկական չարիք դառնալ չարիքի ձեռքին։ Ես մի նոր սարք եմ փորձարկում։ Վերջնական արդիւնքը յայտնի կը լինի մի քանի օրից... Այնպէս որ կարելի է ասել, թէ արձակուրդս բաւականին օգտակար անցաւ։

Ուրեմն, նոր սարք... Փորձարկումներ... Եւ, վերջապէս, բանից պարզւում է, որ Վահանը ծովափ է եկել ոչ թէ արձակուրդ անցկացնելու, այլ փորձարկումների նպատակով։

Մի քանի օր իմ հետաքրքրութեան ձեռքին ընկել էի կրակը։ Ո՞րն էր պատուերով ձուկ որսալու գաղտնիքը... Ի՞նչ ձայներ էին գրանցուած ձայնագրիչի դարչնագոյն ժապաւէնի վրայ... Փորձում էի հարցերին պատասխանները ինքս կռահել, բայց իզուր...

Մի առաւօտ էլ արթնացայ տարօրինակ մի ձայնից։

Առաջին պահին թուաց, թէ ձայնը լսել էմ երազի մէջ։ Բայց ձայնը կրկնուեց եւ քնից վերջնականապէս սթափուելով՝ կռահեցի որ բախում են պատուհանը։ Վեր թռայ անկողնից, վազեցի դէպի պատուհանն ու դուրս նայեցի։

Եւ տեսայ ճարտարագէտ հարեւանիս, որ իր տարօրինակ կարթը ուսին՝ սպասում էր...

— Բարի լոյս,— ասաց նա՝ նկատելով ինձ։— Ձկնորսութեան չե՞ս գալիս։

— Հիմա,— պատասխանեցի ես եւ արագ֊արագ հագնուեցի։ Թէեւ մշտական անյաջողութիւնների պատճառով վերջերս ձկնորսութեան գնալու այնքան էլ տրամադրութիւն չէր մնացել։ Ի հարկէ... Հասկանում եմ, որ իսկական ձկնորսի համար տրամադրութիւն կոչուածը որեւէ նշանակութիւն չունի, եւ գլխաւորը այն հաճոյքն է, երբ ծովափին պառկած՝ ընկնում ես մտքերի մէջ։ Բայց ես ի՞նչ ձկնորս էի որ...

Հագնուելուց յետոյ վերցրեցի կարթաձողերն ու կեռիկները եւ դուրս ելայ։

— Այս ի՞նչ թանգարան ես քեզ հետ քարշ տալիս,— ասաց Վահանը։ Վստահ եմ՝ ոչ թէ ծաղրելու, այլ ընդամէնը կատակելու համար։

Իսկապէս որ՝ իմ կարթաձողերը կարծես թանգարանային ցուցանմուշներ լինէին։ Ես դրանցից մի քանիսը գնել էի, իսկ մի քանիսն էլ խնդրել էի իմ ծանօթներից։ Ես վստահ էի, որ կարթաձողի տեսակը վճռական նշանակութիւն ունի ամարնային հաճելի մի հանգիստ անցկացնելու համար։

Քայլեցինք դէպ ծովափ։

Առ ժամանակ լռելուց յետոյ՝ Վահանը ասաց.

— Կարող ես շնորհաւորել։ Բոլոր փորձարկումներն աւարտեցի։ Գոհ եմ... Օրերս իզուր չանցան։

— Դու հրաշալի խոհարար կարող ես լինել ձկների ճաշատեսակներ եփելու համար։

Նա ուշադրութիւն չդարձրեց իմ այս գնահատականին։

— Գիտե՞ս որ ձկները խօսում են,— քիչ յետոյ, կարծես հենց այնպէս, ասաց նա։

Մտածեցի որ հաստատ ինքն էլ իր հերթին է ծաղրել ուզում եւ ասացի.

— Իւղի մէջ տապակուող ձկները ինչե՜ր ասես չեն շատախօսի...

— Ձկներն իսկապէս խօսում են։ Բայց նրանց կարելի լսել միայն իմ պատրաստած «ականջներով»։ Գերզգայուն ձայնազօրներով ձայնագրում եմ ձկների տարբեր տեսակների «զրոյցները»։ Իմ սենեակի անցեալ օրուայ տարօրինակ ձայները հենց դրանք էին։

Այսպէս կէս֊լուրջ եւ կէս֊կատակ զրուցելով՝ հասանք ծովափ։

— Այստեղ շատ հարմար է,— ասաց Վահանը։— Եւկալիպտի ստուերը մեզ կը պաշտպանի կէսօրին կիզող արեւից։

— Ես գնամ մի քիչ հեռու...— արդէն ասել եմ, որ Վահանը սիրում էր միայնակ լինել ծովի ու ձկների հետ։

— Այսօր բախտներս միասին են փորձելու,— հակառակեց Վահանը։— Նստի՛ր։

Նա կարթաձողը հարմարեցրեց եւ ինքն էլ նստեց արդէն տաքացած աւազին։ Ես հետեւեցի նրա օրինակին։

— Մօտեցիր։

Ես մօտեցայ առանց աւելորդ հարցեր տալու, քանի որ Վահանը արդէն բացել էր կարթաձողի վրայի սեւ տուփի կափարիչը։ Ես տեսայ մի ցուցանակ, որի վրայ գրուած էին զանազան ձկների անուններ։ Ի դէպ բոլոր անուններն էլ արդէն ծանօթ էին ինձ։ Եւ, ինչպէս արդէն ասել եմ՝ ոչ միայն անունները...

Վահանը պտտեց տուփի աջ կողմը գտնուող կոճակը։ Ցուցանակի կարմի սլաքը կանգնեց «Թառափ» բառի վրայ։ Յետոյ միացրեց անջատիչը։ Տուփի ներսը ինչ որ բան սկսեց բզզալ... Կարծէս մայիսեան բզեզ էր նետուել այնտեղ։

Ես ոչինչ չհարցրեցի։ Միայն նայեցի հարեւանիս եւ իմ այդ հայեացքի մէջ երեւի շատ աւելին կար, քան կարող էի երկու խօսքով ասել։

— Կեռիկի վրայի ցանցապատ գունդը ջրի մէջ սկսում է ճիշտ այնպիսի ձայն արձակել, ինչպէս թառափը... որ մենք ընդհանրապէս անկարող ենք լսել... Ձկները լսելով իրենց ցեղակցի ձայնագրուած կանչը, լողում են նրա ուղղութեամբ... Այսինքն մօտենում են իմ կարթաձողի կեռիկին... Ինձ մնում է միայն արագ արագ փոխել խայծը եւ դոյլը լցնել որսած ձկներով։

— Ինչո՞ւ են մօտենում...

— Որսորդները ինչպէ՞ս են հրապուրում բադերին... Նրանք կռնչում են բադերի պէս։ Խեղճ թռչունները կարծում են թէ ցեղակիցն է ձայն տալիս իրենց՝ մօտենում եւ դառնում են որսորդի զոհը։ Ես էլ գրեթէ նոյն կերպ եմ վարւում։ Այն տարբերութեամբ միայն, որ ոչ թէ ինքս եմ կռնչում, այլ գործիքը։ Խօսքով ընկած՝ չենք նկատում, որ քո կարթին ձուկ է ընկել...

Ես շտապով դուրս քաշեցի աղեղի պէս կորացած կարթաձողը, որի կեռիկին կպած՝ գալարւում էր մի թառափ։

— Ուշադի՛ր... Չե՞ս տեսնում... Միւս կարթն էլ է ճկուել։

Հազիւ քառորդ ժամ անց մեր ձկնամանները արդէն լիքն էին։ Եւ ինչպիսի՜ ձկներով...

— Այսօր բաւական է, հը՞...— ասաց Վահանը։

Ես վերցրեցի լիքը ձկնամանը, ուսիս հենեցի կարթաձողերը եւ քայլեցի Վահանի յետեւից։

— Ուրեմն, բանից պարզւում է, այսուհետեւ ոչ թէ ձկնորսներն են հետապնդելու ձկներին, այլ ձկներն իրենք են շտապելու յետ չմնալ ձկնորսներից...— բարձրաձայն եզրակացրեցի ես.— Տխուր բան է։

— Տխո՞ւր է, որ լսում ենք ծովի ձայնը։

— Տխուրն այն է որ մենք այլեւս ձկնորսներ չէնք, որ առաւօտ ծեգից մինչեւ ուշ երեկոյ ջրափին նստած ոչ միայն մտածում ենք թէ կը յաջողուի՞ արդեօք գոնէ պստլիկ մի ձուկ որսալ, այլեւ մեզ համար անլուծելի խնդիրների պատասխաններն ենք գտնում, զրուցում ենք մեր հեռու֊հեռուներին գտնուող մտերիմների հետ... Զրուցում ենք լուռ... Մտովի... Կտրւում ենք աշխարհից, բայց միանում ենք ինքներս մեզ...

— Այո՞... Համոզուա՞ծ ես...— Վահանը իսկապէս շփոթուած էր երեւում։— Մենք այսօր ոչ միայն բաւականկն ձուկ որսացինք, այլեւ թէ ահագին ժամանակ ունենք մինչեւ երեկոյ։

— Ես կարծում էի, թէ մինչեւ երեկոյ ունեցած մեր ժամանակը անցնելու է ծովափին... Ջրի մօտ... Եւկալիպտի ստուերի տակ...

— Մտքովս չէր անցել...— խոստովանեց Վահանը. նա գրպանից դարչնագոյն թղթով փաթաթած մի անուշ հանեց ու պարզեց ինձ։— Վերցրո՛ւ... Քաղցրացրու բերանդ...

1955
Լոյս է տեսել «Պիոներ» ամսագրի
1956թ. Մարտի ամսատետրակի մէջ

ՎԱՐԴԱԳՈՅՆ ՀԵՂՈՒԿՈՎ ՍՐՈՒԱԿԸ

ՅՈՎԻԿԸ դպրոցից տուն վերադարձաւ ընկճուած տրամադրութեամբ։ Բանն այն է, որ մեր պատմութեան հերոսը բոլորովին չէր փայլում իր գնահատականներով։ Արդէն սովորական դարձած «միջակների» հետ յաճախ յայտնւում էին նաեւ «անբաւարարները»։

Յովիկը իր ձախորդութիւնների պատճառը համարում էր... ժամանակ չունենալը։ Եւ, իսկապէս, մինչեւ դպրոցից տուն էր վերադառնում, մինչեւ ճաշում էր, մինչեւ հանգստանում էր, մինչեւ խաղում էր ու մի փոքր էլ կարդում՝ օրն արդէն անցած էր լինում։ Իսկ դասերը... Դասերը մնում էին։

... Տատիկը անմիջապէս հասկացաւ, թէ ինչո՛ւ է անտրամադիր Յովիկը։ Խոհանոցից լսուեցին նրա դժգոհ քրթմնջոցները։

«Սկսուե՜ց»,— մտքում ասաց Հովիկն ու դուրս ելաւ։

Երկրորդ յարկի նախամուտքի բնակարաններից մէկի դռանը ամրացուած էր մետաղէ մի տախտակ՝

Ուսուցչապետ

ԼԵՒՈՆ ԱԴԱՄԱՍ

մակագրութեամբ։ Յովիկը սեղմեց զանգի կոճակը։

Դուռը բացեց ինքը՝ ուսուցչապետ Ադամասը։ Յովիկը բարեւեց եւ ներս մտաւ։

Նա վաղուց էր բարեկամացել եօթանասունամեայ ուսուցչապետի հետ։ Նրանք հիանալի ընկերութիւն էին անում եւ, չնայած տարիքների հսկայական տարբերութեան, կարողանում էին շատ լաւ հասկանալ իրար։

Ուսուցչապետը իր կեանքից հետաքրքիր դէպքեր էր պատմում Յովիկին, զրուցում էր բժշկութիւնից, երբեմն էլ երկուսով գնում էին կրկէս կամ նոր շարժապատկերներ դիտելու։

— Դու նորից ձախողել ես, Յովիկ,— մատը վեր ցցելով՝ ասաց ուսուցչապետը։

— Այո...— Յովիկը գլուխը կախեց եւ ձայնն իջեցնելով՝ շարունակեց.— դասերս պատրաստելու ժամանակ չունեմ։ Չեմ հասցնում, ուսուցչապետ... Ուղղակի ժամանակ չկայ։

— Հապա՛ նստիր, Յովիկ,— ժպտալով ասաց ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասը։— Ժամանակ չունե՞ս... Տարօրինակ է։ Իսկ ինչպէ՞ս են քո ընկերները հասցնում։

— Եթէ օրը մի քիչ երկա՜ր լինէր...— հոգոց հանեց Յովիկը։

Ուսուցչապետ Ադամասի շագանակագոյն աչքերը մեղմ ժպտում էին ակնոցի հաստ ապակիների տակից։ Ուսուցչապետը սովորութիւն ունէր սրբիչ կապել գլխին, որովհետեւ վախենում է հարբուխից։ Նա սրբիչը կապում էր չալմայի պէս եւ դառնում էր ծիծաղելի... ակնոց եւ չալմայ... Չէ՛։ Ծիծաղելի էր թւում առաջին հայեացքից։ Նա աւելի շուտ դառնում էր չափազանց խորհրդաւոր, նոյնիսկ կարելի է ասել՝ խորհրդաւոր մէկը։

— Այո՛... Իսկապէս... Պէտք է օգնել քեզ,— մրմնջաց ուսուցչապետը։— Ուրեմն, այսպէս... Նախ գնանք աշխատասենեակ...

Ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասի ընդարձակ աշխատասենեակի պատուհանները նայում էին բակի կողմը։ Յովիկը ակամայ նայեց դուրս՝ բակում խաղացող իր ընկերներին, որոնք թէ՛ խաղից չէին զրկւում եւ թէ դասերն էլ հասցնում էին սերտել։

Աշխատասենեակի մեծ մասը զբաղեցնում էին զանանազան ցուցանմուշներ՝ մարդկային մարմնի մասեր, որոնք պատրաստուած էին ստուարաթղթից եւ գիպսից։ Իսկ պատի երկայնքով գրադարանի մէջ բժշկութեան վերաբերեալ հարիւրաւոր հատորներ կային։

Սենեակի կենտրոնին դրուած սեղանի վրայ ապակէ խողովակների ու փորձանոթների մի ամբողջ անտառ կար։

— Նստի՛ր,— հրաւիրեց ուսուցչապետ Ադամասը։

Յովիկը նստեց։ Նա լարուած հետեւում էր ուսուցչապետի շարժումներին։ Սիրտը անհանգիստ խփում էր... Մի՞թէ ուսուցչապետը իսկապէս կարող է օգնել իրեն։

Ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասը մօտեցաւ ապակեպատ պահարանին եւ վերի դարակից ապակեայ մի բաժակ վերցրեց։

Բաժակը լեցուն էր բաց֊վարդագոյն հեղուկով, որից ճերմակ պղպջակներ էին պոկւում։ Յիրաւի, շատ նման էր հանքային ջրի։

Ուսուցչապետը սեղանի վրայից մի սրուակ վերցրեց եւ բաժակի հեղուկից երկու բաժին զգուշութեամբ լցրեց նրա մէջ։ Յետոյ սրուակը խցանով ամուր փակեց ու նայեց Յովիկին։

Իսկ Յովիկը լուռ նստած՝ վախենում էր նոյնիսկ շնչել։

Մի՞թէ ուսուցչապետը կատակում է, թէ՞ ուզում է ինչ որ հետաքրքիր աճպարարութիւն անել։

Ակնոցով, գիշերանոցով ու գլխին փաթաթած սրբիչով, ուսուցչապետը յիրաւի շատ նման էր կրկէսի աճպարարներին։

Բայց ուսուցչապետը առանց կախարդական ձողիկի եւ խորհրդաւոր շարժումների, միանգամայն լուրջ տեսքով սրուակը մեկնեց Յովիկին ու ասաց.

— Ահաւասիկ... Ես կը փորձեմ քեզ օգնել... Ամէն անգամ պատճառ ես բերում ժամանակը։ Կը խմես վաղն առաւօտ, թէյից առաջ։ Այս հեղուկը քո օրը կ՚երկարացնի երկու անգամ։ Այսօր երեկոյեան մեկնելու եմ Պրահա. բժիշկների միջազգային ժողովի։ Անպայման նամակ կը գրեմ ու կը պատմեմ այս վարդագոյն հեղուկի գաղտնիքի մասին։

Յովիկը ապշահար նայում էր սրուակի մէջ պճպճացող հեղուկին։ Անմիջապէս խմելու ցանկութիւնը շատ մեծ էր... Բայց մեր հերոսը աշխատեց հեռու վանել այդ միտքը եւ իր մէջ խեղդել խմելու ցանկութիւնը։

— Ուրեմն, սիրելիս,— ասաց ուսուցչապետը։— Ես հրաժեշտ եմ տալու քեզ։

Յովիկը ամուր համբուրեց ուսուցչապետ Ադամասին, յետոյ վերցրեց սրուակն ու դուրս վազեց՝ յետեւից լսելով ուսուցչապետի ձայնը.

— Կը խմես վաղն առաւօտ։

... Ամբողջ օրը Յովիկը չկարողացաւ կենտրոնանալ որեւէ բանի վրայ։ Կարծում էք դիւրի՞ն է սպասել մի ամբողջ օր, երբ ձեռքիդ տակ ունես մի հրաշագործ հեղուկ, որ կրկնակի երկարացնում է ժամանակը։ Քանի֊քանի՛ անգամ նա որոշեց բացել խցանը եւ մի ումպով դատարկել սրուակի պարունակութիւնը...

Նա ուզում էր անմիջապէս ապացուցել բոլորին՝ մայրիկին, տատիկին, ընկերներին, որ յանցաւորը միայն ժամանակն է, որ չգիտես ինչպէս է անցնում֊վերջանում։ Բայց ամեն անգամ նրան զսպում էր ուսուցչապետի պատուերը. «Կը խմես վաղն առաւօտ»։

... ԱՄԲՈՂՋ գիշեր անկողնու մէջ անդադար շուռումուռ գալուց յետոյ Յովիկը քնեց միայն լուսադէմին։

Ատաւօտեան նա վեր կացաւ սովորականից մի քիչ ուշ։ Անմիջապէս հագնուեց, լուացուեց եւ հենց լոգարանի սենեակի մէջ էլ մէկ ումպով խմեց սրուակի պարունակութիւնը։ Թւում էր, թէ ուր որ է տեղի է ունենալու զարհուրելի մի փոփոխութիւն։ Բայց ոչինչ էլ չպատահեց։

Սովորականի պէս տատիկը կանչեց թէյ խմելու, իսկ ժամը ճիշտ ութին բոլորը տնից ելան՝ ամէն մէկը իր գործին շտապելով։

Ժամացոյցի սլաքները երկու անգամ դանդաղ շարժուելու որեւէ միտք չունէին։ Ընդհակառակը... Այսօր կարծես աւելի էին արագացրել իրենց ընթացքը։ Եւ գուցէ այդ էր պատճառը, որ Յովիկը դպրոցից ուշացաւ։

Սովորաբար նա տնից ելնում էր ժամը ութին եւ դպրոց էր հասնում առանց ուշանալու։

Գուցէ ժամացոյցը իսկապէս արա՞գ էր աշխատում։ Կամ գուցէ Յովիկը ինքն էր դանդաղ քայլել, կարծելով, որ եթէ ժամանակը կրկնապատկուել է, ապա շտապելու կարիք չկայ։

... Օրը նոյնպէս անցաւ սովորականի պէս։

Մի խօսքով, ժամանակի ընթացքի հետ որեւէ փոփոխութիւն տեղի չէր ունեցել։

Երեկոյեան Յովիկը կասկածներ ունեցաւ ուսուցչապետի տուած հեղուկի վրայ։ Մի՞թէ նա իրօք կատակել էր...

Յովիկը լրջօրէն անհանգստացաւ։ Եւ ինչ որ չափով էլ վիրաւորական բան զգաց...

... Տնեցիները վաղուց էին քնել, իսկ մեր պատմութեան հերոսի քունը չէր տանում։ Որոշեց կարդալ։ Գրապահարանից հանեց Դիւմայի «Սեւ կակաչը» եւ քիչ յետոյ արդէն խորասուզուած էր ընթերցանութեան մէջ։

Ժամացոյցը խփեց ժամը երկուսը... Յետոյ՝ երեքը...

Միայն լուսաբացին Յովիկը անդրադարձաւ, որ ամբողջ գիշերը անքուն է անցկացրել։ Չնայած դրան, նա որեւէ անհանգստութիւն չէր զգում։

Իսկ ժամանակը, ինչպէս միշտ, հոսում էր իր սովորական հունով։

Յաջորդ օրը նոյնպէս անցաւ սովորականի նման։

Իսկ երեկոյեան, երբ Յովիկը անկողին մտաւ, պարզուեց որ քունը չի տանում։

Կէսգիշերն անց որոշեց կարդալ։ Բայց ձեռքի տակ իրեն հետաքրքրող գիրք չունէր։ Որոշեց որ յաջորդ օրը պէտք է անպայման գրադարան գնալ։ Իսկ առայժմ միացրեց հեռատեսիլը։ Բայց կէսգիշերից յետոյ իրեն հետաքրքրող հաղորդում չգտաւ։ Տխուր եւ աշխարհից հիասթափուած հեռատեսիլն անջատեց ու նստեց գրասեղանի առաջ։

Ամենից սոսկալին ձանձրոյթն էր որ կամաց֊կամաց խժռում էր նրան։ Իսկապէս խժռում էր... Այդ զգացողութիւնը ուրիշ անուն չունէր եւ չէր էլ կարող ունենալ... Իսկապէս. աւելի անտանելի բան չի կարող լինել, քան երբ տանը բոլորը քնած են, դու էլ որեւէ անելիք չունես, եւ հակառակի պէս քունդ էլ չի տանում։ Յովիկը սկսեց ձանձրոյթից փնչացնել։

Եւ այսպէս անցաւ մէկ օր, երկուսը... Երեք օր... Իսկ այս տարօրինակ վիճակը շարունակւում էր։

Առաջինը տատիկը նկատեց, որ Յովիկը գիշերները անքուն է անցկացնում։ Յետոյ այդ մասին իմացաւ մայրիկը եւ, բնական է, խիստ անհանգստացաւ։ Որոշեց նոյնիսկ բժիշկ հրաւիրել...

Բժիշկը կարճահասակ, լիքը մարմնով, ճաղատ գլխով եւ ժպտերես մարդ էր։ Նա բծախնդիր քննութեան ենթարկեց հիւանդին, փղոսկրէ լսափողով ստուգեց սրտի վիճակը, թոքերի աշխատանքը, յետոյ շօշափեց կողոսկրները, նայեց Յովիկի աչքերի մէջ ու ոչ մի խախտում չյայտնաբերելով՝ բնականօրէն եզրակացրեց, որ տղան ոչ մի հիւանդութեամբ չի տառապում։

Մի քանի օր յետոյ, երբ մեր հերոսը արդէն յուսահատուել էր անտանելի ձանձրոյթից, փոստատարը մի նամակ բերեց, որ Պրահայից գրել էր ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասը՝

«Բարեւ, Յովիկ.

Ինչպէս տեսնում ես՝ քեզ չեմ մոռացել։ Վստահ եմ, որ վարդագոյն հեղուկը խմել ես յաջորդ առաւօտ։ Դու կամք ունեցող տղայ ես։ Բնաւ մի՛ կասկածիր։ Յաջորդ առաւօտ խմելու իմ յանձնարարութիւնը մի նպատակ ունէր։ Դու պէտք է նաեւ ինքդ համոզուէիր որ այնքան կամք ունես, որ կարող ես համբերել մինչեւ յաջորդ օրը։ Եթէ վարդագոյն հեղուկը խմել ես, ուրեմն քո օրն արդեն երկարել է։ Քնելու պահանջ չունես։ Եւ հենց չքնելու հաշուին է երկարել քո օրը։

Քնելը քեզ համար անհրաժեշտութիւն չէ։ Այն ամէնը, ինչ տեղի էր ունենում քո մարմնի, յատկապէս ուղեղի հետ, հիմա փոխարինուել է վարդագոյն հեղուկով։

Քնելիս մարդու մկանները հանգստանում են, հանգստանում են նեարդերը, ուղեղը։ Մարդ հոգնում է՝ երբ մարմնի տարբեր մասերի մէջ կուտակւում են նիւթերի փոխանակումից մնացած աւելցուկները, որոնց չի հասել թթուածնի անհրաժեշտ քանակութիւն։ Վարդագոյն հեղուկը վնասազերծում է աւելցուկները եւ մարմինը մնում է առոյգ վիճակի մէջ։

Սիրելի Յովիկ. համոզուած եմ, որ հիմա այլեւս չես բողոքի ժամանակի սղութիւնից։ Որովհետեւ օրուայ մէջ բոլոր քսանչորս ժամերն էլ քո տրամադրութեան տակ են։ Ես կը վերադառնամ երկու շաբաթից։ Եթէ քո այդ վիճակը հաւանում ես, ապա հեղուկից դարձեալ կը նուիրեմ, որովհետեւ նրա ազդեցութիւնը ժամանակաւոր է։

Լ. Ադամաս, ուսուցչապետ»

«Ահա թէ ի՜նչ... Ուրեմն այլեւս քնելու պահանջ չեմ ունենալու։ Իսկ մայրիկը անհանգստանում էր, թէ տառապում եմ անյայտ մի հիւանդութեամբ»,— մտածեց Յովիկը եւ նոր միայն կռահեց, որ առաջուայ համեմատութեամբ դասերի վիճակը բոլորովին չի փոխուել։

ՊՐԱՀԱՅԻ օդակայանում ուսուցչապետ Ադամասին յանձնեցին մի ծրար։ Արդէն սավառնակի մէջ նա բացեց նամակն ու կարդաց.

«Սիրելի ուսուցչապետ.

Վարդագոյն հեղուկի ազդեցութիւնն արդէն անցել է։ Երկու շաբաթից աւելի անքուն մնալուց յետոյ, երէկ գիշեր այնպիսի հաճոյքով անկողին մտայ քնելու, որ դժուար է պատկերացնել։

Օգնութեան համար շնորհակալ եմ, սիրելի ուսուցչապետ։ Բայց նոր սրուակի կարիք չունեմ։ Գիտէ՞ք... այնքան էլ հաճելի չէ, երբ գիշերները ձանձրոյթից զբաղւում ես գորգի վրայի նախշերը հաշուել։

Հիմա գիտեմ, որ գիշերուայ վրայ չարժէ աչք դնել, երբ ամբողջ ցերեկն է մարդու տրամադրութեան տակ։ Եւ դասերը սերտելու համար վարդագոյն հեղուկը բոլորովին աւելորդ է։ Կարեւորն այն է, երբ մարդ ինքն է որոշում եւ կարգաւորում իր ժամանակը։

Մայրիկը ասում է, թէ զարմացած է ինձ հետ կատարուած փոփոխութիւնների վրայ... Թող որ զարմանայ... Ինչը մեր գաղտնիքն է՝ լաւ կը լինի որ մեր գաղտնիքն էլ մնայ։ Ճի՞շտ է։

Ձեր՝ Յովիկ»

1956

ՍԱԹԻ ԳԱՂՏՆԻՔԸ

Ա

ԲԱՆԱԼԻՆ երկու անգամ պտտուեց փականի մէջ. եւ Տիրանը հասկացաւ, որ առանց պատիժը կրելու ներման մասին ոչ մի խօսք լինել չի կարող։

Նա մի անգամ էլ ձայն տուեց, բայց գիտէր, որ ի զուր է, քանի որ մօրաքոյր Աստղիկը միեւնոյն է՝ ձեւանալու էր, թէ ոչինչ չի լսում։

Տիրանը գիտէր, որ հիւրը տանտիրոջ տանը ինչ֊ինչ օրէնքների համաձայն ունենում է բազմաթիւ արտօնութիւններ եւ արտակարգ ընդունելութիւն։ Երկու օր էր արդէն, ինչ նա հիւր էր եկել մօրաքոյր Աստղիկին՝ քաղաքամերձ ամառանոց, իր արձակուրդի վերջին շաբաթը անցկացնելու։ Այս ամառանոցում էր ապրում նաեւ պապիկը. նրան ոչ ոք եւ ոչ մի աղմուկ չէր խանգարում աշխատելիս։

Տիրանին ստիպում էին որ լաւ ուտի, լաւ քնի, առաւօտները այնքան զգոյշ էին քայլում, որպէսզի յանկարծ չանհանգստացնեն։ Այս ամէնից նա ի հարկէ բաւականութիւն էր ստանում եւ հենց այդ պատճառով էլ սիրում էր աւելորդ քմահաճութիւններ անել։

Պատահում էր, որ երբ Տիրանը տարւում էր հեռատեսիլի հաղորդումներով եւ մոռանում էր քնելու մասին, մօրաքոյրը խիստ հայեացքով նայում էր նրան ու յիշեցնում. «Տիրա՛ն, բաւական չէ՞... Վե՛ր կաց՝ քնելու»։

Իսկ դա վիրաւորական էր։ Չէ՞ որ Տիրանն արդէն մեծ էր։ Տասնմէ՜կ տարեկան։ Բայց աւելի անհանդուրժելի էր, երբ այդքան մեծ տղային ինչ որ հիմար մի պատճառով փակում են պապիկի աշխատասենեակի մէջ եւ խոստանում, որ մինչեւ խելքը գլուխը չհաւաքի բակի երես չի տեսնի։

... Ընդհանրապէս այդ սենեակում Տիրանը հազուադէպ էր լինում, քանի որ պապիկը միշտ աշխատում էր։

Նրա գրասեղանի վրա խոշոր ու ծանր գրքերը անպակաս էին։ Տիրանը հոգոց հանելով մտածում էր, թէ արդեօք կը լինի՞ ժամանակ, երբ իր համար հասկանալի լինեն այդ գրքերը։

Պապիկը հնէաբան էր։ Ճիշտ է, Տիրանը այդ բառի իմաստը չէր հասկանում, բայց գիտէր, որ նա զբաղւում է խոշորացոյցով կիսափտած, դեղնած ոսկորներ զննելով։ Երբ պապիկի տրամադրութիւնը լաւ էր լինում, իսկ տրամադրութիւնը լաւ էր լինում, երբ պապիկի ծունկը չէր ցաւում, Տիրանը մօտենում, հենւում էր նրա ծնկին եւ սպասում, թէ ի՞նչ նոր բաներ կը պատմի Երկրի վրայ միլիոնաւոր տարիներ առաջ բնակուող, ամենաբարձր շէնքից էլ մեծ, հսկայ մողէսների մասին։

— Իսկ մարդիկ չէի՞ն վախենում այդ... այդ մողէսներից,— սարսափած այն մտքից, որ քաղաքի մէջ յանկարծ կարող են այդպիսի հրեշներ յայտնուել, հարցնում էր Տիրանը։

— Ո՛չ,— պատասխանում էր պապիկը։— Այդ մողէսները ապրել են մեզոզոյեան դարաշրջանին, երբ դեռ նոյնիսկ մարդը գոյութիւն չունէր։ Խիտ անտառների, տափաստանների, օվկիանոսների, ծովերի եւ նոյնիսկ օդի տէր֊տիրականները միայն այդ արարածներն էին։

— Պապիկ... բայց մողէսը ինչպէ՞ս էր կարողանում թռչել։

— Դրանք թռչող մողէսներ էին... Կարելի է ասել՝ այսօրուայ թռչունների նախնիները...— աչքերը կկոցած եւ ծխամորճից մի փոքրիկ ծխաքուլայ բաց թողնելով՝ բացատրում էր պապիկը։— Այդ մողէսներից իւրաքանչիւրը իր անունը ունի։

Եւ պապիկը թուարկում էր նախնադարեան մողէսներին իրենց անուններով՝ ստեգոցեֆալ, պարէյազավր, դինոզավր, բրոնտոզավր, պլէզիոզավր եւ էլի շատ «զավրեր», որոնց յիշելը շատ դժուար էր։

Նա քիչ բան էր հասկանում այս ամէնից։ Բայց շատ հաճելի էր պապիկի ծնկին հենուած՝ զրուցել այնպէս, ինչպէս նրան այցելող գիտնականները։

Բ

ՏԻՐԱՆԸ որոշեց աչքի անցկացնել աշխատասենեակը, որ միշտ էլ հետաքրքիր եւ միեւնոյն ժամանակ նոյնիսկ խորհրդաւոր էր եղել նրա համար։

Լուսամուտի մօտ դրուած էր քանդակազարդ, կարմիր փայտով պատրաստած գրասեղանը։ Դիմացի անկիւնին մինչեւ առաստաղ էին հասնում գրքերով ծանրաբեռնուած գրապահարանները։ Իսկ գրասեղանի մօտ ապակէ փեղկերով մի պահարան էլ կար, որի դարակները կքուել էին խոշոր ու անճոռնի ոսկորների տակ, որոնք կարծէս գուլիվերեան հսկաների գերեզմանոցից հանուած լինէին։ Ի դէպ, դեղնած ոսկորները ամէն տեղ էին։ Նոյնիսկ պատուհանների գոգերին։

Տիրանը մօտեցաւ այդ պահարանին։ Բայց յանկարծ չկարծէք, թէ նրան հրապուրեցին ոսկորները։

Ո՜չ...

Պահարանի աջակողմի դարակին, կրկնակի փեղկի տակ դրուած էին դեղնա֊կարմրաւուն սաթի կտորներ։ Նրանք նման էին հղկուած ու փայլուն ծովաքարերի, միայն թէ թափանցիկ էին։ Սաթի այդ կտորների մէջ կային տարօրինակ բզեզներ, ճանճեր եւ ուրիշ միջատներ, որոնց Տիրանը երբեւէ չէր տեսել, առաւել եւս չէր լսել նոյնիսկ անունները...

Ամենից աւելի Տիրանին հետաքրքրում էր սաթի կտորներից մէկը, որի մէջ դեղնա֊արծաթագոյն մի գնդիկ էր զմռսուել։

Մի առիթով մօրաքոյր Աստղիկը պատմեց, թէ ինչպէս են հեռու֊հեռաւոր ժամանակներին այդ միջատներն ու արծաթաւուն գնդիկը յայտնուել սաթերի մէջ։

— Միլիոնաւոր տարիներ առաջ,— ասաց նա,— Հողագնդի վրայ աճում էին հսկայական ծառեր, որոնցից խեժ էր ծորում ճիշտ այնպէս, ինչպէս հիմա խեժ է ծորում եղեւնիներից կամ հենց պարտէզի դեղձենիներից կամ բալենիներից... Միջատները թռչելիս անզգոյշաբար կպչում էին այն խեժին, որ շարունակ ծորալով՝ բոլոր կողմերից ծածկում էր նրանց։ Յետոյ խեժը կարծրանում էր... Եւ կարծրանալով՝ դարերի ու հազարամեակների ընթացքին դառնում էր սաթ։ Գիտնականները սաթի մէջ զմռսուած միջատները ուսումնասիրելով՝ կարողանում են որոշել, թէ շատ վաղ ժամանակներին ինչպիսին է եղել կեանքը Հողագնդի վրայ։

Այդ պահին մօրաքրոջ սիրելի ծուռթաթ շնիկի խելքին չգիտես ինչ փչեց, որ մօտեցաւ Տիրանին։ Եւ Տիրանն էլ ոտքը առաջ պարզեց եւ ամուր սեղմեց շնիկի թաւամազ պոչը։

Հետաքրքիր պատմութիւնն աւարտուեց սոսկալի մի վնգստոցով ու աղիողորմ կլանչոցով։ Մօրաքոյրը յուսահատ ու անօգնական տարածեց ձեռքերը եւ զայրոյթից նոյնիսկ չկարողացաւ դիտողութիւն անել։

Տիրանը այնպէս էլ չիմացաւ արծաթաւուն գնդիկի եւ դեղնաւուն սաթի գաղտնիքը։

... Եւ հիմա նա զգուշութեամբ բացեց ապակէ փեղկը, ոտքի թաթերի վրայ վեր ձգուեց, մատները հասցրեց դարակին եւ վերցրեց սաթի կտորը։

Հենց նոր էր հարմարաւէտ տեղաւորուել բազմոցին եւ սկսել էր մանրազննին ուսումնասիրութեան ենթարկել իր աւարը, երբ լսուեց փականի մէջ պտտուող բանալու ձայնը։

Տիրանը անմիջապէս թաքցրեց սաթը։ Նրա դէմքը ընդունեց այնպիսի խեղճ մի արտայայտութիւն, որ պապիկը միայն բարկացկոտ հայեացքով ոտքից գլուխ չափեց Տիրանին եւ առանց խօսք ասելու՝ մատով ցոյց տուեց դէպի դուրս։

Գ

ԻՆՉՊԷՍ միշտ, հիմա էլ ոչ ոք չէր ուզում նկատած լինել Տիրանին։

Դա պատժի եզրափակիչ մասն էր։ Եւ այդ մասը աւելի անտանելի էր, քանի սենեակի մէջ փակուած մնալը։

Այսպիսի դէպքերում Տիրանը հաստատապէս որոշում էր այլեւս ոչ մի զանցանք չկատարել։ Այդ որոշումը ուժի մէջ էր մնում այնքան ժամանակ, մինչեւ տնեցիներից մէկն ու մէկը այլեւս չկարողանալով իրեն զսպել՝ ժպտում էր։ Եւ ժպտում էր գաղտագողի։ Այնպէս որ միւսները չնկատեն։

Բայց բաւական էր, որ ինքը՝ Տիրանը նկատէր... Նա տեղնուտեղը մոռանում էր այլեւս զանցանք չկատարելու իր որոշումը։ Եւ նորից սկսում էր իր աւերածութիւնները աւելի մեծ եռանդով... Թէեւ հիմա արդէն աչքի առաջ պէտք է ունենար հեռատեսիլ չդիտելու հեռանկարը։

Բայց այսօր Տիրանը շատ աւելի հետաքրքիր զբաղմունք ունէր։ Առանց ծպտուն հանելու՝ նա ննջարան մտաւ եւ փակուեց։

Մի քանի ժամ փակուած՝ նա զմելիով քերում էր սաթը։ Քերում էր բացառիկ զգուշութեամբ, որպէսզի յանկարծ արծաթաւուն գնդիկը չվնասուի։ Վերջապէս նրան յաջողուեց հնադարեան ծառի խեժից հանել գնդիկը։ Բայց այդ յաջողութիւնը նրան ոչ թէ ուրախացրեց, այլ ծանր հիասթափութիւն պատճառեց, քանի որ պարզուեց, թէ գնդիկը սովորական կրաքարի մի կտոր է եւ արծաթաւուն փայլն էլ եղել է սաթի շնորհիւ։

Հենց սեղանիկի վրայ էլ նա թողեց գնդիկն ու զմելին եւ դուրս վազեց՝ աւելի հետաքրքիր խաղ յօրինելու։

Խաղով տարուած՝ նա նոյնիսկ չնկատեց, թէ երբ մայր մտաւ արեւը։ Նա սթափուեց մօրաքոյր Աստղիկի ձայնից, որ յիշեցնում էր, թէ արդէն ընթրելու ժամանակն է։

Դ

ՅԱՋՈՐԴ առաւօտ Տիրանը արթնացաւ տարօրինակ մի բզզոցից։

Արեւի շողերը պատուհանի վարագոյրների արանքից ներս էին թափանցել եւ դիմացի պատին լուսաւոր շերտեր ու շրջաններ էին նկարել։ Փոշու մանրիկ, հազիւ նկատելի հատիկները անհանգիստ շերեփուկների նման լողում էին արեւի շողերի մէջ։

Բզզոցը այնքան տարօրինակ էր, որ աչքերը կիսաբացելով՝ Տիրանը վստահ էր, թէ տեսնելու է ճպուռների կամ մայիսեան բզեզների մի ամբողջ պարս։ Յիրաւի, բզզոցը այնքան սաստիկ էր, որ կարելի էր կարծել, թէ այդ աղմկարար միջատները ինչ որ չար դիտաւորութեամբ վաղ առաւօտից իրենց զօրքը հանել են քնած տղայի դէմ։

Տիրանը ոչ մի պարս կամ միջատների զօրք չտեսաւ, թէեւ բզզոցը շարունակւում էր։

Բայց մէկ էլ արեւի շողերի տակ մի վիթխարի ճպուռ ասուպի պէս փայլեց, որպէսզի յաջորդ պահին նորից անհետանայ սենեակի կիսամութի մէջ։

Տիրանը տեղից վեր թռաւ։

Ճպուռը կը լինէր մօտ կէս մետր։ Իսկ թեւերը... Թեւերը ուղղաթիռի պտուտակների չափ կը լինէին։ Ճպուռը այնպիսի ուժով ու արագութեամբ էր թափահարում, որ Տիրանի դէմքին փչում էր չարագուշակ մի հով։

Տիրանը մի կողմ քաշեց վարագոյրները։ Ճպուռը բզզում էր առաստաղի քիւի տակ։ Տղան որոշեց... այո, նա որոշեց ճպուռին բռնել...

Անկողնի ծածկոցով նա սկսեց հետապնդել ճպուռին։ Աւելի ճիշտ՝ հալածում էր եւ ոչ թէ հետապնդում։ Ճպուռը կարծես հասկացաւ տղայի դիտաւորութիւնը եւ սկսեց պտտուել սենեակով մէկ՝ առանց որեւէ տեղ նստելու։ Տիրանը աւելի եռանդով շարունակեց հալածել։

Եւ յանկարծ ճպուռը նստեց։

Նստեց տղայի գլխին։

Մինչ Տիրանը կը հասկանար, թէ ինչ է լինում, կէսմետրանոց ճպուռը մի քիչ աւելի առաջ եկաւ, իջաւ դէպի դէմքը... Իսկ յետոյ... Տիրանը սոսկալի մի ցաւ զգալով ճակատին՝ բղաւեց որքան ուժ կար թոքերի մէջ։

Նա ձեռքերը թափահարեց՝ ճպուռին քշելու համար եւ հաւասարակշռութիւնը կորցնելով՝ ընկաւ գետնին։

Յետոյ, կարծես նիրհի մէջ զգաց, թէ ինչպէս ներս վազեցին պապիկը, մօրաքոյր Աստղիկը՝ որ չէր հասցրել մազերը սանրել, եւ էլի ինչ որ ստուերներ։

Ե

ՍԵՆԵԱԿԻ մէջ լռութիւն էր տիրում։ Տիրանը պառկած էր. նրա գլուխը փաթաթել էին վիրակապերով։ Անտանելի ցաւերից այնքան էր բղաւել եւ հիմա արդէն հոգնած՝ միայն հազիւ տնքում էր։

Երբ իմացան որ նրան խայթել է վիթխարի ու ճպուռանման միջատը՝ բժիշկներն ու կենդանաբան մասնագէտները իրենց այցելութիւններով ուղղակի ձանձրացրեցին Տիրանին։ Բժիշկները չէին խնայում ոչ իրենց եւ ոչ էլ տղային. նրանք շարունակ ինչ որ հեղուկներ էին ներարկում, հաբեր էին տալիս, իսկ մօրաքոյր Աստղիկը ստեպ֊ստեպ չափում էր ջերմութիւնը։

Հենց քիչ առաջ հերթական ներարկում անելուց յետոյ պապիկի վաղեմի բարեկամ բժիշկը կիսաձայն, որպէսզի Տիրանը չարթնանայ, ասաց.

— Այսպիսի անսպասելի պատահարներ լինում են։

— Ի հարկէ,— պատասխանեց պապիկը,— երբեմն պատահում է, որ տարիներ, հարիւրամեակներ շարունակ բոյսերի սերմերը չեն կորցնում իրենց ծլունակութիւնը։ Սաղմը ընկնելով անբարէնպաստ պայմանների մէջ ոչ թէ մեռնում, այլ միայն դանդաղեցնում է իր կեանքը։ Եւ առաջին իսկ պատեհ առիթով արթնանում է, սթափւում եւ... եւ խնդրեմ... եօթը կամ ութը հարիւր տարուայ ցորենի հատիկը ծիլ է տալիս...

Պապիկը շատ ցածր էր խօսում եւ Տիրանը շունչը պահեց, որպէսզի կարողանայ ամէն բառը լսել։

— Ուրեմն, դու պնդում ես, որ այդ միջատը ծնուել է նախնադարից մեր օրերը հասած ձուիկի՞ց։

— Ոչ թէ նախնադարից, այլ քարածխային դարաշրջանից... Այսինքն մի ձուից, որ ունեցել է առնուազն երեք հարիւր միլիոն տարուայ սաղմնային քնած կեանք։

— Անհնարին բան է,— գրեթէ բողոքեց բժիշկը։

— Գրեթէ անհնարին,— ճշտեց պապիկը։— Ձուն յայտնուել է բարեբաստիկ, ապահով պայմանների մէջ։ Սաթը նրա համար դարձել է հրաշալի մի պատեան... Ես նկատի ունեմ ծառի խեժը... որ յետոյ է դարձել սաթ...

— Բայց մի՞թէ հնարաւոր է միջատի այդքան արագ մեծանալը։

— Բայց եթէ ճպուռի նման այդ միջատը դեռ աւելի՞ էր մեծանալու... Եթէ նա ընդամէնը փոքրիկ նորածի՞ն էր... Յամենայն դէպս ափսո՜ս... Աղջիկս՝ Աստղիկը խուճապի մէջ ընկաւ... Տեսնելով վիթխարի միջատին թոռանս գլխին նստած՝ հողաթափով այնպէս ճզմեց, որ ինձ հազիւ յաջողուեց գոնէ փրկել թեւերը, գլուխը եւ պոչի մի փոքրիկ մաս... Ո՞վ գիտէ թէ որպիսի չափերի էր մեծանալու մի քանի օրուայ ընթացքին...

— Ափսոս, ի հարկէ՝ ափսոս... Գիտե՞ս... Ինձ այլեւս երբէք առիթ չի լինի բուժել այնպիսի հիւանդի, որին խայթել է երեք հարիւր միլիոն տարի առաջ ապրած միջատը։

— Եթէ միայն կռահած լինէի, թէ ձուն իր ծլունակութիւնը չի կորցրել,— հառաչեց պապիկը։— Գիտութեան համար շատ մէծ կորուստ էր։ Փաստօրէն ձեռքից փախցրեցինք կենդանի մի բրածոյ... Հաստատ պէտք է պատժել այդ անպիտան տղային...— Այս լսելով՝ Տիրանը պառկած տեղը կծկուեց։— Բայց չգիտեմ, թէ ի՞նչ պատիժ պէտք է տալ։

— Նրան արդէն ճպուռը պատժել է,— ասաց բժիշկը։

— Այնուհանդերձ...— պապիկը ինչ որ բաներ քրթմնջաց, որից Տիրանը ոչինչ չհասկացաւ։

... Ճակատի ցաւը չէր անցնում։ Հոնքի վերեւ, որտեղ խայթել էր ճպուռը, կարծես շիկացած արդուկ էին սեղմել։

Բայց Տիրանը իրեն լաւ էր զգում։ Բժիշկը նրան մեծ տղայ էր ասել։ Մի շատ կարեւոր բան, որ չէին ուզում նկատած լինել մօրաքոյր Աստղիկն ու պապիկը։

Ճիշտ է, պապիկի այդ «այնուհանդերձը» բոլորովին չէր հրապուրում Տիրանին, բայց նա նոյնիսկ երջանիկ էր զգում իրեն։

Ի՜նչ փոյթ որ ճպուռը սատկել էր։ Ի՜նչ փոյթ որ պապիկը զրկուել էր կենդանի բրածոյից։

Տիրանը պատկերացնում էր, թէ ինչպէս են զմայլելու դասընկերները եւ ինչպէս է Յասմիկը սարսափահար ճչալու, երբ ինքը հպարտութեամբ կը պատմի, որ արձակուրդի օրերին իրեն խայթել է երեք հարիւր միլիոն տարի սրանից առաջ ապրող ճպուռների ձագուկը...

1956

ՄԱՐՍԵՑԻՆԵՐԸ

ՎԵՐՋԻՆ ժամանակներս Նարինէն աւելի ինքնամփոփուել ու լռակեաց էր դարձել։ Միշտ ժպիտով լի նրա խաժ աչքերը այժմ շրջապատից կարծես ինչ որ խորհրդաւոր գաղտնիք էին թաքցնում։

... Ես յաճախ էի այցելում նրան։ Մենք զրուցում էին զանազան հարցերի շուրջ։ Նա սիրով էր պատմում փորձարանի մէջ իր կատարած կենսաբանական փորձերի մասին։

Ճիշտ ժամը ութին Նարինէն միացնում էր հեռատեսիլը։ Այդ ժամին հաւաքւում էին նաեւ դրացիները, որոնք դեռ հեռատեսիլ չունէին. եւ սկսւում էր հետաքրքիր հաղորդումների խմբովին դիտելը։ Ի դէպ, Նարինէն սիրում էր անդադար կատարելագործել հեռատեսիլը։ Փոքր հասակից նա ռադիոսիրող էր։ Եւ հիմա շարունակ փորփրում էր հեռատեսիլը՝ որպէսզի հնարաւոր լինի հեռու, շատ աւելի հեռու կայանների հաղորդումներ դիտելը։

Այդ օրը, երբ մեր պայմանաւորուած ժամին այցելեցի Նարինէին՝ բանից պարզուեց, որ տանը չէ։ Եւ դա ի հարկէ զարմանալի էր։

— Ոչինչ, մենք կը դիտենք հաղորդումները եւ կը սպասենք Նարինէին,— ասացի նրա փոքր եղբօրը։

— Նա արգելել է հեռատեսիլը միացնել,— դժգոհութեամբ ասաց փոքրիկ Վահէն, որ իր հերթին սիրում էր դիտել մանկական հաղորդումները։— Տարել է իր սենեակ եւ ոչ ոքի թոյլ չի տալիս մտնել։

«Ա՛յ քեզ նորութիւն,— շուարեցի ես։— Այդ արդէն աներեւակայելի է... Նարինէից բոլորովին անսպասելի»։

— Գիշերները իր սենեակի մէջ փակւում եւ միայն ինքն է դիտում,— շարունակեց Վահէն։— Երբեմն նստում է մինչեւ առաւօտ։

Անորոշ կասկածներ սողոսկեցին իմ մէջ։ Գուցէ Նարինէն բոլորովին այլ գործ ունի... Գիշերները ոչ մի կայան հաղորդումներ չի տալիս։

Այնուհետեւ մէկ ամբողջ շաբաթ անհնար եղաւ նրան հանդիպել։

... Գրասեղանի առաջ նստած՝ գրում էի։ Մի նոր պատմուածք էի հղացել եւ չէի կարծում թէ սովորական անհետաքրքիր մի բան է լինելու գրածս։ Դուրսը անձրեւ էր գալիս։ Պատուհանի ապակիների վրայով հոսող ջրի բարակ շիթերը սեղանի լամպի լոյսի տակ փայլում էին գեղադիտակի գոյներով։ Անձրեւ խոշոր կաթիլների հարուածներից թիթեղապատ տանիքը խուլ, բայց հաճելի կտկտում էր։

Մութ երկնքով մէկ փայլատակեց կայծակը։ Որոտին միաձուլուեցին ինչ որ ձայներ... Արդեօք դո՞ւռն էին բախում...

Մի կողմ հրեցի թղթի տրցակը եւ փորձեցի կենտրոնանալ։ Հայեացքս ընկաւ ժամացոյցին։ Արդէն ուշ էր... Գրեթէ կէսգիշեր։

Բախոցը կրկնուեց։ Ի հարկէ, դուռն էին բախում։ Ես ելայ ու շտապեցի միջանցք։

Ո՞վ կարող էր լինել այսքան ուշ ժամի։

Դուռը բացելով՝ իմ դիմաց տեսայ... Նարինէին։ Նա փաթաթուել էր խեժաթիկնոցով ու նոյնիսկ թուաց թէ այնպէս է պաղել, որ դողացնում է։ Գունատ դէմքին փայլում էին անձրեւաջրի մանրիկ կաթիլները։

Նա մտաւ ու հանեց խեժաթիկնոցը։

— Ինչպէ՜ս եմ վազել,— ժպտաց նա, յետոյ ծանր շունչ քաշեց ու ասաց,— ուզում էի րոպէ առաջ քեզ տեսնել։ Ազա՞տ ես... Կարո՞ղ ես ինձ լսել։

— Խնդրեմ,— անսպասելի այցելութիւնից անակնկալի եկած՝ նրան առաջնորդեցի հիւրասենեակ։

— Մեզ չե՞ն լսի,— հարցրեց նա շուրջը նայելով։

— Հազիւ թէ,— ասացի ես եւ տեսնելով, թէ նա ինչպէս է դողում՝ առաջարկեցի տաք թէյ։

Նա նորից շուրջը նայեց տարօրինակ մի հայեացքով ու ասաց.

— Այո՛, այո՛... Մրսել եմ...

Շտապեցի խոհանոց, ջուր լցրեցի թէյամանի մէջ՝ տաքանալու եւ վերադարձայ հիւրասենեակ։

— Ինձ թւում է թէ ինչ որ սոսկալի բան է կատարւում ինձ հետ, Կարէն,— գրեթէ սարսափով ասաց նա։— Ես խելագարւում եմ...

Նարինէն գլուխն առաւ ափերի մէջ՝ ասես ցանկանալով իր տեղը պահել անհետացող բանականութիւնը։

— Հանգի՜ստ... Հանգի՛ստ,— ինքս էլ շուարած կրկնում էի ես։ Յետոյ յիշելով երեւի արդէն եռացող ջուրը՝ շտապեցի խոհանոց։

Տաք թէյը խմեցինք լուռ ու դանդաղ... Նարինէի դէմքը ծածկուեց քրտինքի մանրիկ կաթիլներով։ Թէյը խմելու հետ միաժամանակ նա երբեմն ինձ էր նայում աչքերի տարօրինակ, չոր փայլով...

— Կարէն,— վերջապէս նա խօսեց խուլ ձայնով։— Հնարաւո՞ր է, որ Մարսի վրայ կենդանի արարածներ լինեն։

— Իսկ ինչո՞ւ չէ...— պատասխանեցի ես։

Նա լռեց եւ քիչ անց նորից խօսեց գրեթէ շշուկով.

— Իսկ նրանք ինչպիսի՞ն կարող են լինել... Արդեօք մեզ նմա՞ն...

— Ո՞վ գիտէ... Այդ հարցին դեռ ոչ ոք չի կարող որոշակի պատասխան տալ։

— Իսկ որեւէ ենթադրութիւն անելու հնարաւորութիւններ կա՞ն։

Ես ոտքի ելայ, յետ ու առաջ քայլեցի փափուկ գորգի վրայ. միաժամանակ փորձում էի յիշել այն ամէնը, ինչ կարդացել էի մարսեցիների մասին։

— Ուէլսի կարծիքով,— ես սկսեցի իմ դատողութիւնները,— մարսեցիները բաւականին այլանդակ արարածներ են։ Պարզապէս մսագունդ։ Ունեն եռանկիւնի բերան եւ վիթխարի աչքեր, որոնք տեղաւորուած են մարմնի գլխանմնան ելուստի վրայ։ Նրանց մորթը շատ մուգ է եւ իւղոտ...

— Այդ ամէնը երէկ նորից եմ ընթերցել,— ընդհատեց Նարինէն։— Դու պատմիր գիտականօրէն հիմնաւորուած, ճշմարտութեանն աւելի մօտ ենթադրութիւնները։ Գուցէ մարսեցիները ո՛չ բերան ունեն եւ ո՛չ էլ աչքեր։ Գուցէ նրանց կազմուածքը բոլորովին ուրիշ է։ Ճիշտ չէ՞... Նրանք կարող են մեզ նման չլինել։ Նրանք մեզ նման չեն,— կրկնեց նա՝ բարձրացնելով ձայնը ու կարծէս ինքն իրեն համոզելու համար որ երկրաբնակների եւ մարսեցիների միջեւ հսկայական տարբերութիւն կայ։

— Ո՛չ,— ասացի ես,— գիտնականներից շատերի ենթադրութեամբ՝ նրանք կարող են նոյնիսկ շատ աւելի նման լինել մեզ։

— Ինչպէ՞ս թէ... Բաւական է... Լռի՛ր,— գրեթէ շշուկով, կարծես կողմնակի մէկը կարող էր ականջ դրած լինել մեր զրոյցին, ասաց Նարինէն։— Խնդրում եմ ասա՛ որ նրանք որեւէ նմանութիւն չունեն մեզ հետ։ Ասա՛։ Այլապէս կարող եմ նոյնիսկ խելագարուել։

Յետոյ աչքերը գոցեց եւ թոյլ ձայնով աւելացրեց.

— Դու միայն պատմիր ինչը քեզ յայտնի է։ Պատմիր գիտական ենթադրութիւնների մասին...

Ես ջրամանից ջուր լցրեցի բաժակն ու խմեցի։

Ի՞նչ էր պատահել այս կենսուրախ ու ժպտերես աղջկան, որի համար Կոմիտասից ու Եկմալեանից այն կողմ միայն Հենդելն ու Պերգոլեզին էին, բայց բնա՛ւ որեւէ մարսեցի։ Ի՞նչ էր պատահել, որ հիմա նա այսքան անհանգստացել էր մարսեցիների խնդրով։

Ջանալով որեւէ շեղում չկատարել գիտական հիմքերից, որոշեցի հնարաւորին չափ պարզօրէն պատմել մարսեցիներին վերաբերող գլխաւոր ենթադրութիւնները։

— Գիտուններից շատերն են համոզուած, որ մարսեցիները, եթէ նրանք գոյութիւն ունեն, պէտք է ընդհանուր առումով նման լինեն երկրաբնակներին,— ասացի ես։— Անպայման աչքեր են ունենալու։ Առնուազն երկուսը. քանի որ միայն երկաչքանի տեսողութիւնն է թոյլ տալիս ընկալելու շրջապատող աշխարհի խորութիւնը... ծաւալը... Մարսեցիները ունենալու են նաեւ լսելու հնարաւորութիւն եւ ոչ միայն կարողանալու են լսել, այլեւ շօշափել... Մի խօսքով ունենալ բոլոր զգայարանները... Եւ հնարաւոր է աւելին, քան ունեն երկրաբնակները։ Այդ զգայարանները լինելու են գլխուղեղին մօտիկ... Գրգիռները արագօրէն տեղ հասնելը կենսական նշանակութիւն ունի... Նրանց մարմինը հաւանաբար ունենալու է նոյն չափը, որպիսին մերն է... Հակառակ պարագային ներուժը ուղեղին չի բաւականացնի մարմնի տարբեր մասերը կառավարելու համար։ Մարսեցիների սննդամթերքի հիմնական բաղադրիչները լինելու զանազան բոյսեր եւ արմտիքներ։ Նաեւ բուսակերութիւնն է նպաստում որպէսզի դունչը փոքրանայ եւ դրա հաշուին մեծանայ գանգուղեղի տուփը։ Մարսեցիների վերջաւորութիւնները պէտք է զարգացած լինեն... Այլապէս նրանք չեն կարող զանազան անհրաժեշտ գործիքներ պատրաստել եւ օգտագործել։ Ողնաշարը ուղիղ պէտք է լինի։ Ուղիղ ողնաշարը նպաստում է տեսադաշտը մեծացնելուն։ Թէ ինչպիսի արտաքին եւ իմ կարծիքով ոչ այնքան էական տարբերութիւններ կարող են նրանք ունենալ մեզնից, ապա այդ արդէն պայմանաւորուած է Մարս մոլորակի բնութեան այլ եւ այլ առանձնահատկութիւններով։

... Դուրսը շարունակւում էր յորդ անձրեւը։ Լսուեց որոտի ամեհի ձայնը եւ անձրեւի կաթիլները մի նոր ուժով սկսեցին թմբկահարել լուսամուտների ապակիները։

Նարինէն լարուած եւ մտասոյզ՝ դուրս էր նայում։ Մութ ապակիների մէջ երեւում էր նրա տագնապած դէմքի արտացոլումը։ Ես դարձայ նրա կողմը։ Աչքերի մէջ դեռ մնում էր տարօրինակ ու արտասովոր փայլը։

Երկնակամարից հսկայական եւ ճիւղաւորուած մի հարուածով շանթը գահավիժեց երկրի վրայ։ Շրջապատը լուսաւորուեց լուսանկարչական գործիքի բռնկումի պէս։ Մի ակնթարթ միայն երեւացին հաստաբուն եւ երկայն կաղամախիների ուրուագծերը։ Յետոյ ամէն բան նորից թաղուեց գիշերային ջրիկ խաւարի մէջ։

Ժամացոյցը խփեց ժամը երկուսը։ Եւ Նարինէն ոտքի ելաւ։

— Ես կ՚ուղեկցեմ,— ասացի ես։

— Մի՛ անհանգստանա...— ասաց նա եւ փաթաթուեց թիկնոցով։

Ես նոյնպէս վերցեցրի իմ թիկնոցը։

— Դուրս մի՛ եկ,— պնդեց նա։— Քիչ մնաց մոռանայի... Դու միայն քո լուսանկարչական գործիքը տուր։

Ես նրան տուեցի պատկերագործիքը։

— Բարի գիշեր...

Մութը նախ իր մէջ առաւ Նարինէին, եւ քիչ անց փողոցի լապտերի աղօտ լոյսի տակ երեւաց նրա կծկուած կերպարանքը։

Ես տուն մտայ ու նորեն վերցրի գրիչը։ Բայց միտքս չէր կենտրոնանում։ Իմ դիմաց դեռ երեւում էին Նարինէի անհանգիստ ու ինչ որ չափով սարսափահար աչքերը։ Յետոյ իմ դիմաց յայտնուեցին ինչ որ այլանդակ արարածներ, որոնք հաւանաբար մարսեցիներ էին։

... Առաւօտեան արթնանալով, զարմանքով տեսայ որ քնել եմ գրասեղանի առաջ՝ գրիչն էլ ձեռքիս։

Զարմանքը առաջին պահին էր... Իսկ յետոյ վերյիշեցի անհանգիստ գիշերուայ անցուդարձը։

Ի՞նչ էր պատճառը, որ Նարինէն այդքան ուշ եւ գարշելի եղանակին որոշել էր այցելել ինձ։

Մարսեցինե՜րը...

Պատճառը մարսեցիներն էին, որոնք գոյութիւն ունեն միայն Ուէլսի վեպի, քիչ թէ շատ տիեզերքի խորհուրդով հետաքրքրուողների եւ գիտական ենթադրութիւնների մէջ միայն։

... Իսկ անձրեւը չէր ընդհատուել։ Եղանակը իսկապէս զզուելի էր։ Բայց որոշեցի անպայման այցելել Նարինէին։ Տնից դուրս էի գալիս, երբ յետ պահեց հեռաձայնի զանգը։

Նարինէն էր։

Նա խնդրեց որ երեկոյեան ժամը տասնմէկին լինեմ իրենց տանը։

Լաւ, ուրեմն... Մինչեւ երեկոյ պէտք է որեւէ բանով զբաղուել... Փորձեցի գրել՝ չյաջողուեց։ Կարդալ՝ նոյնպէս։ Մինչեւ տասնմէկը դեռ ահագին ժամանակ կար։ Ես որոշեցի պարզապէս դուրս ելնել զբօսանքի։

Մինչեւ երեկոյ թափառեցի քաղաքի գողտրիկ փողոցներով... Խնամքից զրկուած, բայց իրենց հմայքն ու գեղեցկութիւնը պահպանած տուֆաշէն երկհարկանի շէնքերը մի առանձին հմայք էին տալիս իմ քաղաքին։ Եւ քանի որ այդ ամէնը իմ քաղաքն էր, ուստի զբօսանքը ոչ թէ զբօսաշրջիկութիւն էր, այլ սեփական տան մէջ ապրող մարդու երջանկութիւն։

Ինչ որ մի ժամի վառուեցին փողոցային լապտերները, որոնց լոյսը կարծէս հոսում էր կպրապատ թաց փողոցի վրայ։ Քայլերս ուղղեցի դէպի Եկմալեան փողոց։

Ճիշտ ժամը տասնմէկին արդէն Նարինէի մօտ էի։

Գլխի թեթեւ շարժումով նա պատասխանեց իմ բարեւին եւ լուռ առաջնորդեց իր սենեակ։

— Նստի՛ր,— հրաւիրեց նա՝ ցոյց տալով հեռատեսիլի դիմաց դրուած բազմոցը։

Հեռատեսիլն իր տեսքը բոլորովին փոխել էր. բնաւ նման չէր ինձ ծանօթ որեւէ տեսակի։

Նարինէն պատուհանը վարագուրեց, գոցեց դուռը եւ միացրեց հեռատեսիլը։

Պաստառի վրայ առ ժամանակ փայլատակող գծեր էին անցնում։ Յետոյ լսուեցին անծանօթ մի կայանի ազդանշանները, որոնց յաջորդեց նոյնքան անծանօթ, եթէ չասենք ոչ երկրային մի երաժշտութիւն։ Միաժամանակ յայտնուց կարմրա֊նարնջագոյն երանգաւորում ունեցող մի գնդի պատկեր։

— Սա թերեւս...— ես մի պահ շփոթուեցի,— կարծես թէ...

— Կարծես թէ՝ ի՞նչ...— անհամբեր վրա բերեց Նարինէն։

— Սա Մարսի պատկերն է։ Խոշորացնող դիտակով հենց այս տեսքն ունի Մարսը։

— Վստա՞հ ես։

— Հիմա կը ճշտենք... Որքան յիշում եմ, հիւսիսային կողմը լինելու է Ասիդալիմի ծովը եւ Թանաիսի նեղուցը։ Ահա... Սրանք են... Սա Մարսի պատկերն է։

— Ոչ թէ պատկերը, այլ ինքը՝ Մարսն է,— ասաց Նարինէն։

— Ի՞նչ է՝ հրթի՞ռ են ուղարկել դէպի Մարս... Յիշո՞ւմ ես անցեալ տարի դէպի Լուսին ուղարկուած հրթիռը... Մենք տեսանք Լուսնի բոլոր մանրամասները...— Ես նոյնիսկ պատկերներն ունեցայ, որոնք ինձ նուիրեց ընկերս՝ աստղաֆիզիկոս Ռաֆայէլ Քանքանեանը։

Ո՛չ... Հրթիռ չեն ուղարկել...

Մինչ այդ. մոլորակը անհետացաւ պաստառի վրայից։ Փոխարէնը երեւաց մի տարօրինակ արարած, որ մարդու հեռաւոր նմանութիւն ունէր։

... Նրա խոշոր գլխի վրայ աչքերը վիթխարի էին, իսկ բերանը փոքրիկ։ Այդ բերանը շարժւում էր եւ մեզ էին հասնում բաւականին տարօրինակ հնչիւններ։

— Խօսում է,— ենթադրեցի ես։

— Այո՛,— հաստատեց Նարինէն։

Պաստառի վրայ երեւաց երկնագոյն զգեստներով մարսեցիների մի խումբ։ Լսուեցին թմբկահարութեան պէս խուլ ձայներ, իսկ խումբը սկսեց զարմանալի ու տարօրինակ շարժումներ անել։

Ես ջանում էի լաւ յիշել նրանց մարմնի կազմուածքը։

— Պարում են,— ասաց Նարինէն։

Արարածները, որ երեւի կանայք էին, շատ նուրբ մարմիններ ունէին։ Բայց նրանց գեղեցիկ ասել անհնար էր, եթէ ի հարկէ գեղեցկութեան մասին դատելու լինենք մեր՝ երկրաբնակներիս հայեացքով։ Նրանց խոշոր գլխին չէին համապատասխանում բարալիկ ոտները։ Մազեր բոլորովին չունէին։ Եւ նրանց գլուխը ասես սափրուած էր։

Մինչ կը փորձէինք քննարկել նրանց մազ չունենալու հարցը, քանի որ դժուար էր կռահել՝ իսկապէ՞ս մազածածկոյթ չունէին, թէ՞ սափրած գլուխ ունենալը մարսուհիների համար նորաձեւութիւն էր, ուրեմն, մինչ այդ պարը աւարտուեց։ Պաստառի վրայ նորից յայտնուեց խօսնակը, որ անկասկած տղամարդ էր։ Բայց այսպիսի ենթադրութիւնը նոյնպէս մեր երկրաբնակային մտածողութիւնից էր գալիս։ Քանի որ խօսնակի ձայնը թաւ էր, իսկ դիմագծերը անտարակոյս կոպիտ էին։

— Ինչո՞ւ են նրանց աչքերն ու ականջները այդքան մեծ...

— Եթէ մոռանանք Կարմիր Գլխարկի հեքիաթը, ապա կարելի է բացատրել նրանով, որ Մարսը արեգակից երկու անգամ աւելի հեռու է, քան Երկիրը... Հետեւապէս Մարսի ցերեկային լոյսը աւելի թոյլ է լինում։ Խոշոր աչքերը ունեն մեծ բիբեր... Բայց ինչո՞ւ ես այդպէս ժպտում,— հարցրեցի ես։

— Մտածում եմ, թէ ականջները նոյնպէ՞ս լոյսի թուլութեան հետեւանքն է։

— Ի զուր ես ծաղրում... Այս դէպքում խնդիրը մոլորակի թոյլ ձգողականութիւնն է։ Մարսի ձգողական ուժը երկուս եւ կէս անգամ թոյլ է Երկրի ձգողական ուժից։ Այդ պատճառով էլ մթնոլորտը նոսր է։ Իսկ նոսր օդի մէջ ձայնը աւելի թոյլ է տարածւում։ Մեծ ականջախեցիները օգնում են որպէսզի ընկալուեն ձայնային աւելի շատ ալիքներ։

Ես հիմա միայն նկատեցի, որ Նարինէն երբեմն լուսանկարում է պաստառի պատկերները։ Տեսագրող սարք ձեռքի տակ չունենալը այսպիսի դէպքերում շատ ցաւալի է։

Իսկ պաստառից մեզ էր նայում խորշոմած դէմքով, խելացի ու կարմրաւուն աչքերով մի մարսեցի։

Նա շատ երկար խօսեց։ Յետոյ վերցրեց մի կենդանի... ո՛չ, ո՛չ... ներողամիտ եղէք... դա ոչ թէ կենդանի էր, այլ բոյս, որի վրայ ինչ որ ելուստներ ցոյց տուեց։ Յետոյ մի ձկնանման կենդանի նետեց բոյսի կապտաւուն տերեւների մէջ։ Տերեւները սկսեցին մերթ կծկուել, մերթ՝ թուլանալ. այնքան ժամանակ, մինչեւ կենդանուց ոչինչ չմնաց։ Կասկած չկար որ այդ բոյսը երկրային միջատակերներից տարբերւում էր միայն իր աւելի որկրամոլութեամբ եւ գիշատիչ բնոյթով։

— Մարսի գիտնականներից է,— Նարինեն նրան ինձ ներկայացրեց որպէս վաղեմի ծանօթի։— Յաճախ է ելոյթներ ունենում գիտական ինչ որ հարցերի շուրջ։

Քիչ յետոյ մարսեցի գիտնականը ցոյց տուեց մի ծառ, որ աւելի շուտ նման էր թփի։ Միաժամանակ յիշեցնում էր մեր եղեւնուն։ Սրածայր փշերը ոչ թէ կանաչ, այլ կապոյտ երանգ ունէին։

— Այդպիսի ծառերը լինում են Մարսի «ծովերի» վրայ,— ասացի ես։— Օրինակ, Տիրենեան ծովը նոյնիսկ ձմրանը մեր հեռադիտակներով կապտաւուն է երեւում։ Պատճառը երեւի թէ հենց այդ ծառերն են, որոնք փաստօրէն մշտադալար են։

Պաստառը մի պահ մթնեց, յետոյ երեւաց խօսնակը եւ ինչ որ բաներ ասաց, որոնք, անշուշտ, անհասկանալի էին մեզ։

Նորէն հնչեց մեր ականջի համար տարօրինակ երաժշտութիւնը, որի ընթացքին պաստառի վրայ երեւաց Մարսի արեւմտեան կիսագունդը։

— Այսքանը,— ասաց Նարինէն։— Հաղորդումը աւարտուեց։

Ես ցնցող տպաւորութիւնների տակ էի։

— Երկար ժամանակ ինձ թւում էր, թէ տեսողական պատրանքներ են կամ ինչ որ կայանի յօրինած կատակ,— շարունակեց Նարինէն։— Թւում էր թէ ցնորւում եմ։ Մարսեցիներին բոլորովին ուրիշ կերպ էի պատկերացնում։ Վստահ էի, թէ նրանք նմանելու են հրէշների։ Ուէլսի պատմածի պէս։ Միայն անցեալ օրը համոզուեցի, որ հաղորդումը մեզ հասնում է Մարսից։

— Նարինէ,— հազիւ սթափուեցի ես,— Նարինէ, դու գիտե՞ս թէ ինչ յայտնագործութիւն է սա։ Նոյնիսկ դժուար է գնահատական գտնել... Խոշո՞ր... Ո՛չ... Աշխարհացո՞ւնց... Ո՛չ... Եւ գնահատական տալու փորձն իսկ անհեթեթութիւն է... Այսպիսի կապը, որ դու բացայայտել ես, համազօր է աստղաթիռով Մարսի վրայ վայրէջք կատարելուն...

Ես այնպէս էի ոգեւորուել, որ չնայած արդէն կէսգիշերն անց էր, շտապեցի Ռաֆայելին քնահարամ անել։

Ես թոյլ չտուեցի նոյնիսկ որ նա անկողնից ելնի եւ բառերը կուլ տալով՝ նորութիւնը պատմեցի նրան։ Զարմանքով ու բացայայտ թերահաւատութեամբ Ռաֆայէլը լսեց ինձ, իսկ յետոյ խորհուրդ տուեց դիմել բժշկի։

Բնական է, ես ոչ միայն վիրաւորուեցի, այլ եւ մի քանի տաք խօսք ասացի նրան։ Ռաֆայելը այդ խօսքերի վրայ աչքերը տրորելով վերջապէս արթնացաւ, մի անգամ էլ յորանջեց ու խոստացաւ որ անպայման կը գնայ անձամբ համոզուելու այն ամէնի մէջ, ինչ արդէն պատմել էի։

... Յաջորդ օրը մենք Նարինէի մօտ էինք։ Մինչեւ հաղորդումը կը սկսուէր, նա ցոյց տուեց մի լուսանկար, որ վերցրել էր պաստառից։

Պատկերուած էր մի հեծեալ, որ նստել էր իրենից երկու անգամ բարձր, կարճ պարանոցով, երկրաբնակ աւանակի ականջներից էլ խոշոր ականջներով եւ շա՜տ բարալիկ ոտներով մի այլանդակ կենդանու վրայ։

Բայց ինչո՞ւ էին մարսեցիների ոտները այդքան բարակ։

Ռաֆայէլը բացատրեց որ պատճառը Մարսի թոյլ ձգողականութիւնն է։ Այնտեղ ամէն բան շատ թեթեւ է... Վաթսուն կիլոյանոց մարդը Մարսի վրայ կունենայ ընդամէնը... քսանհինգ կիլոյ քաշ։ Պարզ է որ այդքան թեթեւ մարմնի համար բոլորովին աւելորդ են հաստ ու մկանուտ ոտները։

... Հաղորդումը ծայրէ ծայր դիտելուց յետոյ միայն Քանքանեանը համոզուեց, որ հաղորդումները, իսկապէս, Մարսից են։

— Նարինէն մեզ կանխել է,— ժպտալով ասաց նա։— Հռթիռը Լուսին ուղարկելուց յետոյ պատրաստւում էինք դէպի Մարս թռչել մարդատարով։ Հիմա մենք կ՚օգտագործենք այս հաղորդումները։ Մարդատար հրթիռը նախապատրաստելուն զուգահեռ՝ կը սովորենք նաեւ մարսեցիների լեզուն։

— Բայց գուցէ այն շրջանի բնակիչները, որտեղ ձեր աստղանաւը վայրէջք կը կատարի,— աչքերը խորամանկօրէն կկոցելով՝ ասաց Նարինէն,— խօսելիս լինեն ոչ թէ ձեր սովորած, այլ բոլորովին մէկ ուրիշ լեզուով։ Մարսերէն ասելով պէտք չէ հասկանալ միայն մէկ լեզու։

— Անշուշտ,— համաձայեց Ռաֆայէլը։— Ուրեմն, նաեւ թարգմանչի կարիք կ՚ունենանք։

— Գուցէ նրանց լեզուներն արդէն միաձուլուա՞ծ լինեն,— ենթադրեցի ես։

— Չեմ կարծում որ մինչեւ մեզ հասնող հեռատեսլային հաղորդումներ կատարող մարսեցիները այնքան հետամնաց լինեն, որ կորցնեն իրենց լեզուների հարստութիւնը,— որպէս անհերքելի եզրակացութիւն՝ ասաց Ռաֆայէլը։

— Բայց ինչպէ՞ս են նրանք կարողանում հաղորդումները մեզ հասցնել։ Եւ արդեօ՞ք այդ անում են որոշակի միտումով... որոշակի ծրագրով...

— Եթէ միայն անպատասխան հարցերը դրանք լինէին,— հառաչեց Ռաֆայէլը։— Առայժմ կարեւորն այն է որ Մարսի հետ կարողանալու ենք հաղորդակցուել Նարինէի հմտութեան շնորհիւ։

Նարինէն իսկապէս յուզուեց եւ շառագունեց։

Յուզմունքից շառագունելիս՝ նա միշտ էլ դառնում էր առաւել հմայիչ...

Եւ աւելի սիրելի։

ԱՅՍՏԵՂ աւարտւում է մեր պատմութիւնը։ Ես կարող եմ միայն աւելացնել այն, որ Ռաֆայէլ Քանքանեանը ամէն գիշեր դիտում եւ լսում է Մարսի հաղորդումները։ Նա փորձում է կազմել Մարս֊Հայերէն՝ եթէ ոչ լիակատար, ապա գոնէ համառօտ բառարան։ Թէեւ բաւականին բարդ ու դժուար գործ է, բայց համոզուած եմ, որ Ռաֆայէլը գիտնականի իր համառութեամբ կը յաղթահարի այդ դժուարութիւնը։

Եւ, ուրեմն, յուսանք, որ մինչեւ Մարս թռչելը մենք կ՚ունենանք բաւականին համեստ մի բառապաշար՝ մարսեցիների հետ զրուցելու համար։

Իսկ Նարինէն շարունակում է քչփորել մի նոր հեռատեսիլ, ինչ որ ձեւափոխութիւններ կատարել, որոնք զուտ մասնագիտական իմաստով անհեթեթութիւններ են։ Յամենայն դէպս, բոլոր նրանք, ովքեր այս կամ այն չափով համապատասխան մասեր են ապահովում Նարինէի համար, այդ կարծիքի են...

Նարինէն որոշել է որսալ ոչ միայն Մարսի, այլեւ մեզնից շատ աւելի հեռու աստղային համակարգերի մէջ գտնուող մոլորակների հաղորդումները...

Եթէ այսպիսի մոլորակներ կան, ապա համոզուած եմ, որ դա եւս նրան անպայման կը յաջողուի։

1956

ՄԻՄԱՍԻ ԱՌԵՂԾՈՒԱԾԸ

Ա

ՄԵՐ զրոյցն ընդհատուեց սոսկալի մի դղրդոցից։

Երկնակամարով մէկ մի պահ միայն ցոլաց ու նորից չքացաւ աստղանաւը, որի փքանցքներից ժայթքող հրեղէն շիթերը ահռելի մի աղեղ գծելով տարածութեան մէջ՝ անմիջապէս անէացան։

— «Արագածն» է,— ասաց ուսուցչապետ Ստակեանը։— Ժամանողների մէջ երեւի ձեր իտալացի գրչակիցն էլ կը լինի։

Մութ երկնքի մէջ ժպտում էր Սատուրնը՝ իր մեծութեամբ զբաղեցնելով երկնակամարի գրեթէ կէսը։ Նա անընդհատ փոխում էր իր մարգարտեայ մանեակը։ Բազմաթիւ արբանեակների օղակը մերթ նոսրանում էր, մերթ՝ խտանում։ Իսկ Միմասը խոնարհ նաժիշտի պէս շարունակ պտտւում էր տիրուհու շուրջ։

... Հողագնդից եկած արշաւախումբը արդէն երկու տարի է, ինչ բնակութիւն էր հաստատել Միմասի վրայ։ Երկու֊երեք ամիսը մէկ մեր մոլորակից Միմաս էին ուղարկւում հետազօտողների նորանոր խմբեր, սննդամթերք եւ անհրաժեշտ գործիքներ՝ ուսումնասիրութիւնների համար։

Ես Միմաս ժամանեցի վերջին աստղանաւով։ Արդէն երկու ամիս էր, ինչ առեղծուածային այդ արբանեակի վրայ ստանձնել էի մեքենագէտի պարտականութիւնները՝ միաժամանակ, անշուշտ, զբաղուելով լրագրողի աշխատանքով։

Երկնային այս փոքրիկ ու աննշան մարմնի վրայ ոտք դնելուն պէս, առաջին օրուանից, ես նկատեցի այն տարօրինակութիւնները, որոնք նշանաւոր դարձրեցին Սատուրնի արբանեակին։

Երկրաբնակների կացարանը գտնւում էր մի փոքր հարթավայրի վրայ, որ ամէն կողմից շրջապատուած էր ժայռերով։ Թէ ի՞նչ կար ժայռերից այն կողմ՝ ոչ ոք չգիտէր։ Աշխարհագրական ուսումնասիրութիւններ կատարելու հնարաւորութիւններ առայժմ չկային։

Եթէ չլինէր արտասովոր երկինքը, որտեղ միշտ իշխում էր Սատուրնը իր սքանչելի օղագոտիով, որի վրայ Արեգակը իր փոքրութեամբ, թոյլ ու դեղնաւուն լոյսով գրեթէ չէր տարբերւում միւս աստղերից, ապա դժուարութեամբ կը հաւատայի, թէ գտնւում եմ Միմասի վրայ։ Մենք շրջում էինք առանց տիեզերական հագուստների, որովհետեւ արբանեակը ունէր մեր կեանքի համար անհրաժեշտ գրեթէ բոլոր պայմանները։ Ջերմաստիճանը բաւարար էր. այնպէս որ՝ անհրաժեշտ էր հագնել միայն բաճկոն։ Երեկոներն սկսւում էր մեղմ քամի։ Եւ առ հասարակ թւում էր, թէ ես արեւից ոչ թէ մէկ միլիարդ չորս հարիւր քսանհինգ միլիոն կիլոմետր հեռաւորութեան վրայ եմ, այլ Հողագնդի բարեխառն օդեղանակային գոտու ամարանոցներից մէկում։ Չէ՞ որ Սատուրնի վրայ 153 աստիճան ցուրտ էր... Եւ ինչո՞ւ նրա ամենամօտ արբանեակը պէտք է ունենար երկրային կեանքի համար այսպիսի սքանչելի պայմաններ։

Դրանից բացի, ես ուղղակի ապշեցի, երբ ժայռերի վրայ տեսայ կապտագոյն տերեւներով սաղարթախիտ ծառեր ու թփեր, որոնք բազմազան էին ու բազմատեսակ։ Տերեւների կապոյտ գույն ունենալը չէր որ ինձ զարմացրեց։ Պարզ բան է. որքան ցուրտ միջավայրում է աճում բուսականութիւնը, այնքան նա ձգտում է կլանել սպիտակ գոյնի բաղադրութեան մէջ մտնող կապոյտ ճառագայթները, որոնց ջերմութիւնը աւելի բարձր է։ Բայց բուսականութի՜ւնը... Մի՞թէ անսպասելի չէր... Միմասի վրայ կենդանի բնութի՜ւն...

Բ

ՈՒՍՈՒՑՉԱՊԵՏ Ստակեանը հեռացաւ լուսանցոյցից եւ նստեց կլոր սեղանի առաջ, որի վրայ գտնւում էին օշարակով լեցուն գաւաթները։

— Հայաստանի պտուղներից է պատրաստուած,— ժպտաց նա։— Խմէ՛ք եւ կը զգաք թէ ինչ է նշանակում աւելի մօտիկ լինել Արեգակին։

Նա նորից լցրեց գաւաթները եւ շարունակեց ընդհատուած զրոյցը։

— Հողագնդի հետ համեմատած՝ այստեղ ջերմութիւնը աւելի նուազ է։ Բայց ոչ ցուրտ։ Տեսնո՞ւմ էք հորիզոնի վրայ բարձրացող քուլաները։ Ծխի քուլաները առաջանում են այրումից։ Իսկ ի՞նչ է նշանակում այրուել կամ ո՞վ է այրում...

— Հրաբուխնե՞ր են։

— Անտարակոյս... Իսկ հրաբուխները նշանակում են որ Միմասի ընդերքի մէջ տեղի են ունենում քիմիական բուռն փոխազդեցութիւններ։ Անջատւում է ջերմութիւն։ Այդ պատճառով էլ այստեղ անհամեմատ տաք է, քան ուրիշ արբանեակների կամ մոլորակների վրայ։

Դուռը բախեցին։

— Խնդրեմ,— գոչեց ուսուցչապետը։

Մտաւ բարձրահասակ, դէմքի գրեթէ կէսը ակնոցով ծածկուած մի անձնաւորութիւն։ Հագել էր կարճ թեւքերով բաճկոն, որի օձիքին անմիջապէս աչքի էր ընկնում Լրագրողների միջազգային ընկերութեան կրծքանշանը։ Նա գլխով բարեւեց եւ առանց հրաւերի սպասելու նստեց ազատ բազկաթոռին։ Յետոյ վերցրեց լեցուն գաւաթներից մէկը եւ խմելով՝ ծանր շունչ քաշեց։

Ես տարակուսած նայեցի ուսուցչապետին։ Իսկ անծանօթը առանց շտապելու գրպանից հանեց փոքրիկ ձայնագրիչը եւ բարեհամբոյր ժպիտով ներկայացաւ.

— Իտալացի լրագրող Մարչելլո Սալվատորէ... Դուք անպայման ուսուցչապետ Ստակեանն էք...

— Չէք սխալւում,— պատասխանեց ուսուցչապետը, պահարանից մի նոր գաւաթ հանելով։

— Ես հետաքրքրութեամբ կարդացի ձեր գիտական ենթադրութիւնները,— ասաց Մարչելլո Սալվատորէն։— Թէեւ շատ հարցեր ինձ համար մութ ու անհասկանալի մնացին, բայց հեղինակը բաւականին յաջող եւ մատչելի է ներկայացրել ձեր աշխատանքներն ու ուսումնասիրութիւնները։

— Ահաւասիկ՝ հեղինակը,— ուսուցչապետը ինձ ներկայացրեց իտալացի լրագրողին։— Դուք միասին կարող էք բաւականին հետաքրքիր ժամանակ անցկացնել Միմասի վրայ։

— Օ՜հ, հաճելի է, սենեոր,— Սալվատորէն վերցրեց գաւաթը եւ առաջարկեց.— խմենք մեր ծանօթութեան կենացը։

... Իտալացին լաւ տպաւորութիւն թողեց վրաս։ Ես շատ արագ վարժուեցի նրա անմիջական ու առանց աւելորդ ձեւականութիւնների վարուելակերպին։ Նա իսկապէս սրամիտ, կենսուրախ եւ ազատամիտ անձնաւորութիւն էր։

— Եւ դուք համոզուած էք, որ Միմասի վրայ գոյութիւն ունեն բանական արարածնե՞ր,— այնուհանդերձ նկատելի կասկածանքով հարցրեց նա։

— Այստեղ բուսականութիւն կայ,— պատասխանեց ուսուցչապետը,— նշանակում է որ՝ պէտք է նաեւ կենդանական աշխարհ նոյնպէս լինի... Կարծեմ բուսական եւ կենդանական աշխարհները իրարից զատ գոյութիւն ունենալ չեն կարող։

Ուսուցչապետը լռեց։ Նրա ուշադրութիւնը գրաւեց կիթառի՝ հեռուից լսուող մեղմ հնչիւնները։ Իսկ իտալացու մատները, որ ուսուցչապետի խօսելու ընթացքին չէին հեռանում համակարգիչի ստեղներից, կարծես որոշեցին հանգստանալ։ Թեթեւ զեփիւռը իր հետ բերեց թաւշային մի ձայն։

Նարինէն էր երգում։

Ուսուցչապետը բացեց լուսամուտի փեղկերը։ Ես փշաքաղուեցի։ Չգիտեմ... Գուցէ Նարինէի ձա՞յնն էր պատճառը... Քանի որ Նարինէի նկատմամբ ես անտարբեր չէի։ Ու նաեւ ե՞րգը, որի մեղեդին ինձ տարաւ հեռու հեռուներ... Տարաւ իմ աշխարհը, որ փռուած է Սրբազան Լերան շուրջ բոլորը...

Թախիծ կար երգի մէջ։ Կարօտ... Մեղեդին նաեւ հարազատ տունն էր յիշեցնում... Իսկ ինձ շրջապատող մռայլ ժայռերը, տխուր, անհրապոյր հարթավայրը աւելի ու աւելի էր ընդգծում թախիծը... Իսկ երգը... Երգը զեփիւռի հետ սահում էր փոքրիկ հարթավայրով մէկ։

Գարո՜ւն ա, ձո՜ւն ա արել,
Վա՜յ, լէ՜, լէ՜, վա՜յ, լէ՜, լէ՜,
Վա՜յ, լէ՜, լէ՜, վա՜յ, լէ՜, լէ՜...

Գ

ԱՌԱՆՑ աւարտուելու՝ երգն յանկարծ լռեց։ Ուսուցչապետ Ստակեանը դժգոհութեամբ փնչացրեց։

— Չեմ հասկանում, ինչո՞ւ է նա երգը միշտ կիսատ թողնում։

Սալվատորէն, որ պակաս չէր յուզուել երգը լսելով, հարցրեց.

— Օհո՜... այստեղ երգչուհի է՞լ ունէք։

— Դեռ վաղ է որ երգչուհիներ հրաւիրենք Միմաս... Բայց ինչպէս տեսնում էք՝ մեր բժշկուհին նոյնիսկ կարող է համերգներ տալ Միմասի բնիկների համար։

Մարչելլո Սալվատորէն անմիջապէս ընդվզեց.

— Ուսուցչապետ, անհաւանական բան էք ասում։ Եթէ, անշուշտ, չէք կատակում։

Ստակեանը մատնացոյց արեց հորիզոնի վրայ երեւացող սարերից մէկը։

— Նայէ՛ք այն կոնաձեւ սարին։ Կարծես ոչ թէ սար է, այլ հաստոցի վրայ տաշած հսկայական կոն։ Իսկ քովի լեռնե՞րը... Նրանք իրենց տձեւութեամբ, եթէ չասեմ՝ վայրենութեամբ, յիշեցնում են Ալպեան լեռները։

Լրագրողը չպատասխանեց։ Նրա փոխարէն կարծես խօսում էին ճկուն մատները, որոնք շարունակ պարում էին ստեղների վրայ։

— Իսկ այս լուսանկարնե՞րը, որ նկարահանել եմ քարանձաւներից մէկի մէջ,— շարունակեց ուսուցչապետը։— Եւ ի՞նչն է զարմանալին այս արձանագրութիւնների մէջ...

— Արձանագրութիւնների մէ՞ջ...

— Այո, սրանք գրեր են։ Նոյնիսկ յաջողուել է մեկնաբանել սրանց իմաստը։

— Դուք շարունակում էք կատակե՞լ։

— Կատակել սիրում եմ... Բայց երբ հարցը վերաբերում է գիտութեան... Գիտէ՞ք... Կոնաձեւ սարը իմ համոզումով արհեստական շինութիւն է։ Գուցէ տեղաբնակների քաղաքը... Իմ ենթադրութեան հիմքը արձանագրութիւններն են։ Ափսոս միայն՝ որ առայժմ աշխարհագրական հետազօտութիւնների կատարելու հնարաւորութիւն չունենք։ Ես վստահ եմ որ Միմասի վրայ բանական արարածներ կան...

— Բայց որտե՞ղ են նրանք... Որտե՞ղ են ընդհանրապէս կենդանիները... Եթէ ի հարկէ կենդանական աշխարհ գոյութիւն ունի այստեղ։

Ուսուցչապետ Ստակեանի եւ իտալացի լրագրողի զրոյցը արդէն վէճի էր վերածուելու։ Ես արդէն ուզում էի միջամտել, բայց ուսուցչապետը անվրդով ասաց,

— Մենք դեռ նոր ենք հաստատուել Միմասի վրայ։ Եւ ինչո՞ւ չենթադրել, որ կրակ շնչող մեր տիեզերանաւերն ու հենց ինքներս ենք խրտնեցրել բոլորին։

Մարչելլո Սալվատորէն գոցեց համակարգիչի կափարիչը եւ ակնոցը ուղղելով՝ ժպտաց.

— Ներեցէք ուսուցչապետ... Ես անհամբեր մարդ եմ... Ինչպէս բոլոր լրագրողները... Ամէն բան ուզում եմ անմիջապէս գիտենալ... Բայց, խոստովանեմ, որ դեռեւս Երկրից ժամանելուց առաջ պատրաստ էի ամէն տեսակի անհաւանական անակնկալներ տեսնելու եւ լսելու... Բայց որ արդէն հնարաւոր էք գտնում բանական արարածների գոյութիւնը այս հեռաւոր արբանեակի վրայ... Ոչ թէ մոլորակի, այլ սովորական, շարքային մի արբանեակի վրայ... Չէ... Դժուար է պատկերացնել։

Ուսուցչապետ Ստակեանի հայացքը կոնաձեւ սարի վրայ էր եւ նա չպատասխանեց։

Դ

ՄԱՐՉԵԼԼՈ ՍԱԼՎԱՏՈՐԷՆ դարձաւ իմ հիւրը։ Մեր խարսխակայանի համեստ հնարաւորութիւնները թոյլ չէին տալիս հիւրերի համար առանձին բնակարաններ ունենալ։ Ուստի նա տեղաւորուեց իմ կացարանի մէջ, որտեղ ի հարկէ նեղուածք էր... Բայց փոխարէնը իտալացին լայն սիրտ ունէր, անմիջական մարդ էր եւ շատ շուտ մտերմացանք իրար հետ։ Նրա ընկերակցութիւնը ինձ բնաւ չէր նեղում, թէեւ այն էլ ասեմ, որ բնաւորութեամբ մի քիչ անհանգիստ մարդ էր եւ սիրում էր խօսել աւելի շատ, քանի սովորաբար մարդիկ խօսում են... Առաջին իսկ օրը ես արդէն գիտէի որ նրա կինը Միլանի Լա Սկալա օպերայի մեներգչուհի Պինա Գրեկոն է, ունի երկու աղջիկ զաւակ եւ Միմասի վրա յայտնուել է գրեթէ հրաշքով եւ սիրած ըմպելիքն էլ սոդայաջրով վիսկին է։

Երեկոները նա հաճոյքով էր ականջ դնում մեր կացարանի հարաւ֊արեւմտեան կողմից լսուող երգերին։ Եւ երբ երգեցողութիւնը անակնկալ ընդհատւում էր, Սալվատորէն դժգոհ օրորում էր գլուխը։ Երրորդ թէ չորրորդ օրը նա առաջարկեց այցելել «երգող սենեորինային»։ Եւ ուրախութեամբ համաձայնեցի, քանի որ ինքս էլ ջանում էի որեւէ առիթ չփախցնել մեր բժշկուհուն հանդիպելու համար։ Ճանապարհին հակիրճ պատմեցի, որ Նարինէն սովորում է բժշկական մասնաճիւղի մէջ, աւարտելու է երեք տարի յետոյ՝ ստանալով միջ֊մոլորակային տորմիղի բժշկուհու վկայական։

— Ուրեմն, նա Միմաս է եկել որպէսզի փորձաշրջա՞ն անցկացնի,— զարմացաւ լրագրողը։

Եւ գլխով հաստատական նշան արեցի ու բախեցի դուռը։

— Համեցէ՛ք,— լսուեց ներսից։

Կիսամութ սենեակի խորքը, գրասեղանի առաջ նստած էր մեր բժշկուհին։ Երբ մտանք՝ նա ոտքի ելաւ ու հրաւիրեց նստել։

Մարչելլո Սալվատորէն իտալացու իր կենսախնդութեամբ սկսեց իր հաճոյախօսութիւններն ու սրամիտ կատակները։ Յետոյ խնդրեց որպեսզի Նարինէն երգի այն երգերից մէկ֊երկուսը, որ լսում էինք երեկոները՝ հեռուից հեռու։

Բժշկուհին վերցրեց կիթառն ու առանց սեթեւեթելու երգեց մեզ համար։

Լրագրողը հիացմունքով լսում էր նրան։

... Երկնքով լողում էր Սատուրնը իր արբանեակներով։ Նրանք բոլորն էլ ունէին կիսալուսնի ձեւ։ Եւ տարբեր մեծութեան ու պայծառութեան եղջիւրները մի բացառիկ տեսարան էին ներկայացնում սեփ֊սեւ երկնակամարի վրայ։

Երգ, կիթառ, բազմաթիւ եւ գունատ կիսալուսիններ...

Եւ յանկարծ, նորից անսպասելի ու բոլորովին անհասկանալի պատճառով Նարինէն ընդհատեց երգը։

— Ի՞նչ եղաւ, սենեորինա...

— Դուք չէի՞ք ձայնակցում ինձ,— այլայլուած ասաց Նարինէն։

— Ոչ... Ի հարկէ՝ ոչ...

Բժշկուհին նորից սկսեց երգել, խնդրելով որպէսզի ուշադիր լսենք։

Եւ, իսկապէս, լարելով մեր ուշադրութիւնը, յանկարծ լսեցինք որ նրան ձայնակցողներ կան...

Նարինէն նորից լռեց։

Ուրուականային ձայները նոյնպէս լռեցին։ Այդ ձայները, որ մեզ էին հասնում ասես գետնի տակից, աստիճանաբար մարեցին եւ խորհրդաւոր մի լռութիւն իջաւ բոլորիս վրայ։ Խաբուսիկ լռութիւն էր... Եւ մենք լարուած սպասում էինք ինչ որ անակնկալի... Թւում էր թէ այդ լռութեան մէջ ուր որ է կը ճայթի սարսափելի մի ամպրոպ կամ պարզապէս ամբողջ տիեզերքը կը փլուի մեզ վրայ։

Սալվատորէն շուարած ինձ նայեց։

— Երբ երգում եմ,— լռութիւնը խզեց Նարինէն,— ինչ որ ոգիներ ձայնակցում են ինձ... Եւ յաճախ գետնի տակից շրշիւններ եմ լսում։ Բայց երբ երգը ընդհատում եմ՝ ճիշտ այսպէս լռութիւն է տիրում։

Լսելով ինչ որ ոգիների մասին՝ իտալացու շփոթմունքը, կարելի է ասել, փոխուեց սարսափի։

— Օ՜, սուրբ Անտոնիո,— ակամայ շշնջաց նա։

— Այդ մասին ուսուցչապետը գիտէ՞,— հարցրեցի ես՝ ջանալով հանգիստ ձեւանալ։

— Այո՛... Բայց պարզուեց որ օդերեւոյթաբան Շլուգերի կատուն է ինձ այցելել։ Տարօրինակ ձայները վերագրեցինք նրան։ Բայց ոչ մի կատու չէր կարող ինձ ձայնակցել... Ինքներդ լսեցիք... Գուցէ միայն պատրանքնե՞ր են... Կամ արձագա՞նգ...

Մենք մի առ ժամանակ լուռ նստած փորձում էինք ամէն մէկս իւրովի մի պատասխան գտնել։ Բայց իզուր։ Իսկ հաճելի երեկոյից հետք անգամ չէր մնացել։

Տարօրինակ ձայները հաստատ լսելի էին... Արձագանգը այդպէս չի լինում...

Լրագրողին կացարան ուղեկցելուց յետոյ շտապեցի ուսուցչապետ Ստակեանի մօտ։

Ե

ՈՒՍՈՒՑՉԱՊԵՏԸ համբերութեամբ լսեց ինձ, քանի որ այդ ամէնը նորութիւն չէր նրա համար։ Բայց բնական է որ յստակ պատասախան չտուեց։

— Մենք դեռ շատ բան չգիտենք Միմասի մասին,— մտածկոտ ասաց նա եւ դրանով էլ խնդիրը փակուեց։

Անցաւ մօտ երեք շաբաթ։

Մարչելլո Սալվատորէի հետ յաճախ էի այցելում բժշկուհուն։ Երբեմն իտալացին ինքն էր վերցնում կիթառը եւ Միմասի վրայ հնչում էին իտալական երգերը։ Ամբողջ օրուայ քրտնաջան ու լարուած աշաատանքից յետոյ դա կատարեալ ու երանելի մի հանգիստ էր։

Մեր խարսխակայանը ընդլայնում էր իր սահմանները։ Հաւաքովի շինութիւնները որոնք բեռնատար տիեզերանաւերով ստանում էինք Երկրից, արագութեամբ աճում էին հարթավայրի վրայ՝ աւելի ու աւելի մօտենալով մռայլ ու անկենդան ժայռերին։

Մենք որոշեցինք այնուհանդերձ գտնել տարօրինակ արձագանգների պատճառները։

Երբ Նարինէն երգում էր, ես թաքնւում էի դուրսը եւ ուշադիր հետեւում շրջապատի անցուդարձին։ Ո՛չ մի արդիւնք։ Ստորգետնեայ ձայները շարունակւում էին։ Երգը լռելուն պէս լսւում էին ինչ որ դոփիւններ։

Եւ մի հանարձակ եզրակացութիւն կատարեցի։

Ինչ որ մէկը կամ աւելի ճիշտ՝ ոմանք ականջ են դնում մեզ։ Բայց ովքե՞ր են դրանք։ Գուցէ իսկապէս ուսուցչապետ Ստակեանի ենթադրութիւնները ճիշտ են։ Գուցե Միմասի վրայ իրօք կենդանութիւն կայ եւ այդ աշխարհի երաժշտասէր ներկայացուցիչներից մէ՞կն է գաղտագողի լսում մեզ։ Իմ այս եզրակացութիւնը անհիմն չէր։ Անտարկտիկայի զարմանալի թռչունները՝ պինգուինները նոյնպէս երաժշտութիւն են սիրում եւ լսելուն պէս՝ համարձակօրէն մօտենում են նաւաստիներին։

... Մարչելլո Սալվատորէն որ գրեթէ ամէն օր առաջարկում էր այցելել Նարինէին, երբեմն մաքուր օդ շնչելու պատրուակով՝ դուրս էր գալիս ու գնում դէպի կոնաձեւ սարը։ Ես արդէն կռահել էի որ նա նոյնպէս որոշել է ինքնուրոյն եզրակացութիւն անել։

Մի օր էլ զբօսանքի դուրս գալուց հազիւ էր անցել երեսուն֊երեսունհինգ րոպէ, երբ հարթավայրից լսուեց սարսափահար մի ճիչ։ Ես նետուեցի դէպի լուսամուտը։ Կապտագոյն հարթավայրի վրայ երեւում էր Մարչելլոյի կերպարանքը։ Նա վազում էր դէպի կացարան եւ այնպիսի թռիչքներ ու անբնական շարժումներ անելով՝ որ կարելի էր կարծել թէ մարդը խելակորոյս է։

Մի քանի րոպէ անց նա արդէն կացարանի մօտ էր։ Թափ առնելով՝ Սալվատորէն հենց լուսամուտից էլ նետուեց ներս, ընկաւ բազկաթոռին եւ աչքերը գոցեց։

— Սենեոր, ի՞նչ է պատահել,— ջանալով ուշքի բերել իտալացուն, գոչեց Նարինէն։

Մարչելլոն կարծես համրացել էր։ Նրա ակնոցը ընկել էր դեռեւս վազելիս։ Դէմքին մեռելային գունատութիւն էր իջել։ Գրեթէ չէր շնչում։ Միայն թոյլ, աննշմար զարկերակն էր որ կենդանութեան նշան էր տալիս։

— Լուր տուր Ստակեանին,— խնդրեց Նարինէն եւ ինչ որ հեղուկ ներարկեց լրագրողին։

Քիչ անց յայտնուեց ծայր աստիճան յուզուած ուսուցչապետը։

Ներարկումը, արհեստական շնչառութիւնը եւ Նարինէի մի քանի ապտակը ուշքի բերեցին Մարչելլոյին։ Նրա այտերը աստիճանաբար գոյն ստացան, իսկ շրթունքները շարժուեցին... Հազիւ լսելի՝ նա ասաց.

— Ոգ֊գի֊նե՜րը... գալ֊լի՜սսս են...

Ուսուցչապետի աչքերը շողացին տարօրինակ մի փայլով։

Զ

ՄՕՏ տասը րոպէ անց հարթավայրից լսուեց մի խոշոր երգչախմբի ձայն։ Սա արդէն չափազանց էր։ Իսկ Մարչելլո Սալվատորէն երգեցողութիւնը լսելով, նորից ուշաթափուեց։

Ձայները մօտենում էին։ Քիչ անց հնարաւար եղաւ լսել յստակ մեղեդին։

— Կոմիտաս են երգում,— ակամայ ասացի ես։

Իսկապէս. անտեսանելի երգչախումբը երգում էր Նարինէի սիրելի երգը.

Գարո՜ւն ա, ձո՜ւն ա արել...

Բժշկուհու ձեռքից ապակէ սրուակն ընկնելով՝ փշուր֊փշուր եղաւ։ Դարչնագոյն հեղուկը տարածուեց յատակին։

Ես դուրս նայեցի։ Արշաւախմբի բոլոր անդամները կանգնած էին բակի ամբողջ տարածքին։ Օդերեւոյթաբանը թաւամազ կատուին գրկած՝ փորձում էր միւսներին ինչ որ բան ապացուցել։ Բայց նրան ոչ ոք չէր լսում։ Բոլորը կենտրոնացած նայում էին կոնաձեւ սարի կողմ։

Հորիզոնի վրայ նկատեցի թափառող լոյսեր, որոնք հանդարտ մօտենում էին։ Իսկ երգը չէր լռում։

Յետոյ երեւացին տարօրինակ արարածները։ Նրանք փոքրահասակ էին։ Հազիւ մի կէս մետր։

— Հոմոբրեւիսներ են,— գոչեց Նարինէն։— Թզուկներ։

Բայց նրանք ոչ թէ թզուկներ էին, այլ պարզապէս տեսակն էր այդպիսին։ Քայլում էին յետեւի ոտքերի վրայ։ Նրանց ձեռքին ջահեր կային, ոմանք էլ երկար ձողեր էին բռնել, որոնց ծայրին Սատուրն էր իր գեղեցիկ օղակով։

Տեղաբնակները կանգնեցին մեր կացարանից մի յիսուն մետր հեռաւորութեան վրայ։ Երգը դադարեց։ Հարթավայրը նորից սուզուեց սովորական հանդիսաւոր լռութեան մէջ։

Խմբից զատուեց հաւանաբար առաջնորդը եւ մանրիկ քայլերով մօտեցաւ մեզ։ Կարճլիկ մարմնի վրայ հագել էր երկար փեշով զգեստ։ Առաջին հայեացքից ապշեցի՝ թէ ինչպէս չի խճճւում իր այդ լայնափեշ զգեստի մէջ։ Նա ասես տիկնիկ լինէր։ Խոշոր գլուխը հրաշքով էր կանգնած բարալիկ վզի վրայ։ Կեռ քիթն ու հաստ, թաւ ունքները թռչնային աչքերի հետ այնպիսի արտայայտութիւն ունէին որ կարելի էր իսկապէս սարսափել։ Առաջնորդը հին ծանօթի պէս մօտեցաւ ուսուցչապետ Ստակեանին, կանգնեց նրանից մի քանի քայլ հեռաւորութեան վրայ ու ձախ ոտքը բարձրացնելով՝ անծանօթ իրենց լեզուով ինչ որ բան գոչեց։ Յետոյ դարձաւ Ստակեանին ու մեզ համար բոլորովին անսպասելի՝ խօսեց.

— Մենք ընդունել ձեզ... Մենք զգուշանալ... Բայց երգը... Ձեր երգը բարի երգ...

Օդերեւոյթաբան Շլուգերի ձեռքից կատուն ցած ընկաւ։ Մենք զարմանքից հառաչեցինք։

Յիրաւի... Երգը համարձակութիւն էր տուել Միմասի բնիկներին... Նրանք մեր յայտնուելուց յետոյ թաքնուել էին ստորգետնեայ իրենց քաղաքի մէջ... Եւ, անշուշտ, հետեւել էին մեր իւրաքանչիւր քայլին։ Նոյնիսկ իւրացրել էին մեր լեզուն։ Ձայնակցել էին Նարինէին... Եւ Կոմիտասի մեղեդին նրանց համոզել էր, որ նման երգ ունեցողը չարամիտ լինել չի կարող։

Մի խօսքով, այդ երեկոյ արդէն կարելի էր լուծուած համարել Միմասի առեղծուածը։

Մենք մարդավայել հարաբերութիւններ հաստատեցինք բնիկների հետ։ Նրանք աւելի յաճախ սկսեցին այցելել մեզ։ Եւ Միմասի գեղեցիկ հարթավայրը, որտեղ մեր խարսխակայանն էր, այլեւս մեռեալ ու տխուր չէր թւում...

«Իսկ ինչպէ՞ս Միմասի «ոգիների» հետ համակերպուեց Մարչելլո Սալվատորէն»,— կը հետաքրքրուեն ոմանք։

Այդ հարցին կը պատասխանի Լա Սկալայի մեներգչուհի Պինա Գրեկոյի մօտ եղած մի բացառիկ լուսանկար։

Լուսանկարի վրայ կը տեսնէք Մարչելլո Սալվատորէին, ինձ, Նարինէին, բնիկների առաջնորդին՝ սեղանի շուրջ նստած հայկական գինի խմելիս (ի դէպ, տեղն եկաւ՝ ասեմ, որ իտալացին վաղուց էր սոդայաջրով վիսկին փոխել գինիով)։

Լուսանկարի հակառակ կողմը, եթէ իտալերէն գիտէք՝ կը կարողանաք կարդալ հետեւեալ մակագրութիւնը.

«Պինա. ահա իմ բարեկամները, որոնց մասին շատ եմ գրել։ Մեզ մտերմացրել է Կոմիտասը...

Համբուրում եմ՝
Մարչելլո Ս.

Արեգակնային համակարգ, Սատուրն,
Միմաս արբանեակ»։

1956

ՄԵՆՔ ԽԱՂԱԼ ԷԻՆՔ ՈՒԶՈՒՄ3

ԿԱՆԱՉ ԲԱՑԱՏԻ ԴԱՐՉՆԱԳՈՅՆ ՄԱՐԴԻԿ

— ՍՈ՛ՒՍ... Կամաց։

Զարմացած նայեցի Լեւոնին։ Իսկ նա պատուհանի գոգին նստած կատուի վզից բռնելով՝ դրեց յատակին ու փակեց փեղկերը։

— Լեւոն... Լոյսը վառե՞մ,— հարցրեցի ես։

Նա չպատասխանեց։

— Լոյսը վառե՞մ,— նորէն հարցրեցի ես ու դարձեալ պատասխան չստանալով՝ մօտեցայ հայրիկի գրասեղանին ու սեղմեցի լուսամփոփի կոճակը։

— Ինչո՞ւ վառեցիր,— բարկացած ձայն տուեց Լեւոնը: Յետոյ հաշտուողական երանգով աւելացրեց.— Լաւ, թող վառ մնայ։

Մութ անկիւնից նա մօտեցաւ գրասեղանին եւ ինձ պարզեց ճմրթուած մի թուղթ։

Հարթեցի թուղթն ու կարմրաւուն լոյսի տակ նայեցի ոսկէգոյն տառերին։

— Հրաւիրատո՞մս։

— Այո՛,— յաղթական ժպտալով ասաց Լեւոնը։

Ես նկատեցի որ տոմսի մի մասը չկայ։

— Հրաւիրատոմսը պատռուած է,— ծիծաղեցի ես։

Բարկանալով՝ Լեւոնը իմ ձեռքից քաշեց թղթի կտորը։

— Դու բան չես հասկանում։ Հարկաւոր է կարդալ եւ ոչ թէ շատախօսել։

Հրաւիրատոմսի վրայ գրուած էր.

Ոչինչ չհասկացայ եւ թուղթը յետ տուեցի ընկերոջս։

— Կը գա՞ս Կանաչ բացատ,— հարցրեց Լեւոնը։

— Ինչո՞ւ։

— Այնտեղ ինչ որ դարչնագոյն մարդիկ են գալու։

— Իսկ այս պատռած հրաւիրատոմսը որտեղի՞ց...

— Գաղտնիք է... Չեմ կարող ասել։

Ես չպնդեցի։ Միայն ոտքով հրեցի կատուին, որ մլաւելով թռաւ պատուհանի գոգը։

— Կարէն, գիտե՞ս որտեղից եմ ճարել այդ հրաւիրատոմսը,— այլեւս չկարողացաւ համբերել Լեւոնը։

— Ո՛չ։

— Գաղտնիք է... Ոչ ոքի չասես...

— Չեմ ասի։

— Առաւօտեսն, երբ դուրս ելայ տնից, նկատեցի, որ դիմացի հարեւանի...

— Ճարտարագէտի՞։

— Ըհը՛... Նրա բնակարանի դռան ճեղքի մէջ թուղթ էր ցցուած։ Մոտեցայ ու քաշեցի... Մտածեցի՝ տեսնեմ ի՞նչ է։ Կէսը պատռուեց։ Ու տեսայ... Հրաւիրատոմս է... Գլխի ընկայ որ Հիւսիսային Անտառի Կանաչ բացատի վրայ ինչ որ հետաքրքիր բան է լինելու։

Փորձեցի Լեւոնին համոզել, որ եթէ ճարտարագէտին յատուկ տոմս են ուղարկել, նշանակում է նրա ներկայութիւնն է ցանկալի եւ ոչ թէ մերը։

— Ոչինչ,— ասաց Լեւոնը։ Եթէ նրան յայտնելու լինենք՝ նաեւ ասելու ենք որ հրաւիրատոմսը ես եմ պատռել։ Հասկանո՞ւմ ես... Անհարմար է։ Ես վախենում եմ...

— Ամաչում ես,— ասացի ես։— Պէտք է մէկ ուրիշ բան մտածել։ Պատուհանի փեղկերը բա՛ց... Մութ է։

— Մթան մէջ մտածելը աւելի դիւրին է։

Նստեցինք բազմոցին։ Ես բազմոցի մի ծայրը, Լեւոնը՝ միւս ծայրին։ Մտածում էինք... Հաճելի էր... Իսկ կատուն արդէն մռռացնում էր։

— Գտայ՜,— գոչեցի ես։— Ճարտարագէտին հեռաձայնով կը յայտնենք։ Լա՞ւ...

— Լա՛ւ,— համաձայնեց Լեւոնը։— Բայց ձայնից կը ճանաչի։

— Իսկ մենք խօսափողին թաշկինակ կը դնենք։ Հեռաձայնի թիւը գիտե՞ս։

— Գիտեմ,— պատասխանեց Լեւոնը։

— Ուրեմն, հեռաձայնի՛ր։

Նա թաշկինակը դրեց խօսափողին եւ հեռաձայնեց ճարտարագէտին։ Իսկ ես բացեցի պատուհանի փեղկերը։

ՅՈՒՆԻՍ 28֊ին, վաղ առաւօտ, ես եւ Լեւոնը արդէն Հիւսիսային Անտառի Կանաչ բացատն էինք։ Ինչպէս հարկն էր՝ ուսումնասիրեցինք տեղանքը, բայց ոչ մի հետաքրքիր բան չնկատեցինք։ Սովորական խոտաբոյսեր, հաստաբուն ծառեր եւ հատապտուղների թփեր, որոնք հէնց նոր էին լուացուել վաղորդայնի ցողով։ Լեւոնը համառութեամբ ուզում էր ինչ որ հանելուկային երեւոյթ գտնել, բայց ոչինչ էլ չկար։ Այդպէս էլ պէտք է լինէր երեւի, քանի որ բացատը ոչ թէ հանելուկների գրքի, այլ Հիւսիսային Անտառի մէջ էր։

Զգացի որ կօշիկներս թրջուել են։

— Լեւոն, հերիք է, յետ դառնանք,— առաջարկեցի ես։

Նա մի սպանիչ հայեացքով նայեց ինձ ու շարունակեց Կանաչ բացատով մէկ հանելուկ որոնել։

Ես մագլցեցի հաստաբուն կաղնու վրայ եւ նստելով ճիւղին որոշեցի սուլել եւ ճօճել ոտներս։

Իսկ Լեւոնը պատռուած հրաւիրատոմսը ձեռքին՝ շարունակում էր հետախուզել շրջակայքը։

Արեւը դուր ելաւ բարձր ծառերի յետեւից ու կախուեց երկնակամարի վրայ։ Երեւի արդէն կէսօր էր։

Յետոյ Լեւոնն էլ որոշեց մագլցել ծառն ու նստեց կողքիս։

— Հոգնեցի՞ր։

— Այո՛,— պատասխանեց նա՝ ծանր շնչելով։

Գրպանիցս հանեցի փայլաթիթեղի մէջ փաթաթած հացն ու ձիթապտուղը։ Մենք սկսեցինք ախորժակով ուտել եւ հաճոյքով ճօճել մեր ոտները։

Բայց մէկ էլ Լեւոնի ձեռքից հացի պատառն ընկաւ գետնին։ Քիչ մնաց ինքն էլ գլորուէր, բայց կարողացաւ պահել հաւասարակշռութիւնը։

— Մենք այս որտե՞ղ ենք,— բղաւեց նա։

— Սա Կանաչ բացատն է,— մեքենաբար պատասխանեցի ես, յետոյ միայն նայեցի շուրջս։

Հիմա չեմ կարող բառերով արտայայտել այն սարսափը, որ տիրեց ինձ։ Այո, ես այնպէս սարսափեցի, որ առ ժամանակ լեզուս համրացաւ։ Չնայած խորհրդաւոր բաներից միշտ վախենում եմ, բայց որքան էլ սարսափելի հեքիաթ կամ պատմութիւն կարդամ, միեւնոյն է, այդքան չեմ կորցնում ինքս ինձ։

Մի խօսքով, շուրջս նայելով՝ սարսափած տեսայ, որ ոչ թէ բոլորին ծանօթ Կանաչ բացատի վրայ ենք, այլ մի ընդարձակ հարթավայրի եզրին։

— Լեւոն, գուցէ երա՞զ ենք տեսնում,— շշնջացի ես։— Նախաճաշից յետոյ իմ քունը տանում է... Իսկ քո՞նը...

— Դու ի՞նչ ես տեսնում,— կասկածանքով հարցրեց Լեւոնը։

— Հարթավայր... Սպասի՛ր... Հեռուն էլ ինչ որ մարդիկ են հաւաքուել։ Նրանք նայում են դէպի վեր։ Տեսնես ի՞նչ է պատահել։

— Ես էլ նոյնն եմ տեսնում,— ասաց Լեւոնը։— Բայց պատահո՞ւմ է այնպէս, որ տարբեր մարդիկ, ասենք՝ ես եւ դու, միաժամանակ նոյն երազը տեսնենք։

— Երեւի պատահում է... Չգիտեմ,— պատասխանեցի ես, դէպի վեր նայելով։

Երկինքը առաջուայ պէս կապոյտ ու թափանցիկ չէր։

Արեւը չկար։ Մութ ամպերը ծածկել էին արեւը եւ դժուար չէր գուշակել, որ տեղատարափ անձրեւ է գալու։ Լսուեց քամու չարագուշակ վնգոցը։

— Կարէն, որտե՞ղ թաքնուենք, եթէ անձրեւ գայ,— հարցրեց Լեւոնը։

Չպատասխանեցի։ Քամու վնգոցը աւելի էր սաստկանում։ Բայց մի բան էր միայն ինձ շփոթեցնում։ Քամու հոսանքը կարծես չէր դիպչում ինձ։ Մազերս չէին խառնուել։ Տարօրինակ բան էր...

Մի քանի րոպէ անց սկսուեց մի տեղատարափ անձրեւ, որ այլեւս ընդհատուելու միտք բնաւ չունէր։ Բայց հարթավայրի եզրին կանգնածները չէին անհանգստանում թրջուելուց եւ շարունակում էին երկնքին նայել։

Լեւոնը յորդորեց որ պատսպարան գտնենք։ Մենք ծառից ցած թռանք եւ վազեցինք դէպի աջ։ Այնտեղ խոշոր փչակով մի ծառ կար։ Հէնց այդ փչակի մէջ էլ երեւի թէ հնարաւոր լինէր պատսպարուել անձրեւից։ Անձրեւի խոշոր ու ջրիկ կաթիլները թափւում էին մեզ վրայ. թւում էր թէ քամու եւ անձրեւի տակ սառելու ենք։ Մեր հագին բարակ, ամարնային շապիկից բացի ուրիշ բան չկար։

Բայց երբ երկուսով խցկուեցինք փչակ, ես զարմանքով տեսայ, որ մազերս էլ, հագուստներս էլ բոլորովին չոր են։

Գրեթէ նոյն պահին լսուեց ահաւոր մի ոռնոց։ Երկինքը կարծէս փլուեց մեր գլխին։ Ձայնը կրկնուեց եւ այս անգամ աւելի սաստիկ։ Լեւոնը գլուխը զգուշութեամբ դուրս հանեց փչակից։ Ես էլ իմ գլուխը հանեցի, որպէսզի նա չկարծի թէ իսկապէս վախկոտ եմ։

Երկինքը մթնել էր։ Հեռուներից դեռ մեզ էր հասնում զօրեղ ձայնը։ Յետոյ մեր գլխավերը յայտնուեց մի հրեղէն շերտ, որ երրորդ անգամ աւելի ուժգին ոռնոց արձակելով անհետացաւ ծառերից այն կողմ։

— Լեւո՛ն, երկնաքար է,— յուզուած գոչեցի ես։

Յաջորդ պահին երկնաքարը նորէն յայտնուեց, բայց այս անգամ թռչում էր աւելի ցածրից։ Յետոյ հանդարտ իջաւ հարթավայրի վրայ, մեր ապաստարանից ոչ շատ հեռու։

Տեսնելով որ հարթավայրի եզրին կանգնած մարդիկ վազում են դէպի երկնաքարը, մենք ելանք ծառի փչակից եւ դանդաղ, զգոյշ քայլերով նոյնպէս մօտեցանք։ Եւ աւելի շուտ տեղ հասանք, քան վազողները։ Օդի հետ ունեցած շփումից երկնաքարը, բնական է, շիկացել էր։ Լեւոնը այնքան մօտեցաւ, որ ես վախեցայ թէ յանկարծ ողջ֊ողջ կ՚այրուի։ Բայց նա կարծես բնաւ էլ չզգաց շիկացած երկնաքարի ջերմութիւնը եւ դառնալով իմ կողմը՝ ասաց.

— Տիեզերանաւ է։ Երեւի հեռու աշխարհներից է եկել։

Ինձ համար շատ անսպասելի ու մի քիչ էլ ծաղրական յայտարարութիւն էր։ Որովհետեւ Լեւոնը սիրում էր նաեւ երբեմն ծաղրել՝ կարծելով թէ դիւրահաւատ մարդ եմ...

ԱՌ ժամանակ անց, երբ տիեզերանաւի մօտ արդէն խոշոր մի բազմութիւն էր հաւաքուել, յանկարծ դուռը բացուեց եւ բոլոր ներկաները ակամայ մի հոգոց քաշեցին։

Լուսարձակներն ուղղուեցին դէպի տիեզերանաւի բացուած դռնակը։ Իսկ լուսանկարչական ու շարժապատկերահան գործիքները սկսեցին բազմաձայն ճկճկալ։

Յետոյ դռնակի դիմաց ծալուած հարթակի վրայ երեւաց բարձրահասակ ու տարօրինակ հագուստով մէկը։ Ես նոյնիսկ կ՚ասէի՝ մի մարդ։ Նման էր իմ տեսած բոլոր մարդկանց՝ իր երկու ձեռքով, երկու ոտքով. աչքերով, քթով ու ականջներով։ Միայն թէ դարչնագոյն էր։ Ես եւ Լեւոնը համոզուած էինք որ այդպիսի գոյն չունեն ոչ զուլուները, ոչ բուշմենները եւ ոչ էլ ամերիկեան հնդկացիները, որոնք ընդհանրապէս կարմրաւուն են։

Բազմութիւնը աղմկեց։ Նոր միայն կռահեցի որ մենք կարողանում ենք ազատօրէն անցնել մարդկանց մարմինների միջով եւ բնաւ չենք նեղւում։ Մի պահ նոյնիսկ նկատեցի, որ մի հաստլիկ, ակնոցաւոր մարդու մարմնի մէջ եմ կանգնած։ Բայց նա ոչինչ չէր զգում...

Դարչնագոյն մարդուց յետոյ տիեզերանաւից դուրս ելան եւս երեք հոգի։

Հարթավայրի բազմութիւնը յանկարծ չքացաւ։ Ես ապշահար նայեցի Լեւոնին։

Մի քանի պահ շրջապատը թաղուեց թանձր խաւարի մէջ։

Երբ նորէն լուսաւորուեց, տեսայ որ քաղաքի փողոցներից մէկում ենք։

— Կարէ՛ն, ինքնաշարժերը,— գոչեց Լեւոնը։

Փողոցով դէպի վեր էին սլանում երկու տարօրինակ ինքնաշարժ, որոնք նման էին ֆանտաստիկ գրքերի մէջ նկարուածներին։

— Դարչնագոյն մարդկանց են տանում,— ասաց Լեւոնը. եւ առանց երկար֊բարակ մտածելու՝ վազեցինք ինքնաշարժերի յետեւից։

Բայց մեր դիմաց ելաւ ճերմակ գլխարկով ու վանդակաւոր կտորից կարուած բաճկոնով մէկը եւ խիստ ձայնով ասաց.

— Երիտասարդնե՛ր... Խանգարում էք... Գնացէք այն ծառի տակ։

Մենք իրար նայեցինք։ Ես եւ Լեւոնը։

— Գնացէ՛ք, գնացէ՛ք,— աւելի մեղմ ասաց անծանօթը։

Մենք նստեցինք ծառերից մէկի տակ ու տխուր֊տխուր նայեցինք հեռացող ինքնաշարժերի յետեւից։

Քիչ անց նորէն մթնեց։ Իսկ յետոյ մենք արդէն հիանալի կահաւորուած մի սրահի մէջ էինք։ Դարչնագոյն մարդիկ էլ էին այստեղ։ Անծանօթ մի սարքի օգնութեամբ նրանք զրուցում էին ալեխառն մորուքով մի տարեց մարդու հետ։

— ՀԱՍՏԱՏ որ նրանք այլմոլորակային են,— ասացի ես։

— Մի՛ խանգարիր,— ասաց Լեւոնը։— Թո՛ղ որ լսենք...

— Չէ՜ մի... Լսե՜նք... Իսկ ի՞նչ ենք հասկանալու։ Նրանք օտար մոլորակից են։

— Իսկ ես ասում եմ, որ եթէ լռես՝ կը հասկանանք։

Լռեցինք ու ականջ դրեցինք նրանց զրոյցին։

Պարզուեց, որ փոքրիկ սարքը այլմոլորակայինների լեզուն շատ լաւ ու հասկանալի թարգմանում է հայերէն։

Դարչնագոյն մարդկանցից մէկը պատմում էր, թէ ինչպէս իրենք արդէն տասը նիգա է, ինչ դուրս են եկել տիեզերական ճամբորդութեան։ Յետոյ մենք կռահեցինք, որ նիգա դարչնագոյն մարդկանց լեզուով նշանակում է «տարի»։ Իսկ նրանց մէկ տարին հաւասար է մեր երեք տարուան։ Ուրեմն, նրանք Հողագնդի ժամանակով երեսուն տարի առաջ են հրաժեշտ տուել իրենց աշխարհին։

Իսկ զրոյցը շարունակւում էր։ Եւ մենք էլ չիմացանք թէ երբ՝ ամէն բան կորաւ մշուշի մէջ։ Արտասովոր անցուդարձից մեր տպաւորութիւնները հոգնեցրին մեզ։ Եւ զգացի որ աչքերս ինքնաբերաբար գոցւում են։

ԶԱՐԹՆԵՑԻ մի ահաւոր աղմուկից։ Մենք դեռ ընդարձակ հարթավայրի վրայ էինք։ Արեւը չէր ծագել։ Բայց ամենուրէք լուսաւորուած էր հզօր լուսարձակներով։ Հարթավայրի կենտրոնին գտնւում էր արդէն մեզ ծանօթ աստղաթիռը։

— Լեւո՛ն,— գոչեցի ես։— Դարչնագոյն մարդիկ կարծէս թէ մեկնելու են պատրաստւում։

— Ի՞նչ։

Նոր նկատեցի որ Լեւոնը նոյնպէս քնով է ընկել։

— Դարչնագոյն մարդիկ հեռանում են,— կրկնեցի ես։

Իսկ աստղաթիռի փքանցքերից ժայթքում էին կրակի հրակարմիր լեզուները։ Նոր ծագող արեւը դժգունել էր այդ լոյսի առաջ։ Նաւի շարժիչների աղմուկը տարածուել էր հարթավայրով մէկ։ Յետոյ նաւը պոկուեց տեղից եւ քիչ անց երկնակամարի վրայ երեւում էր միայն փոքրիկ մի լուսաւոր կէտ։

Շուրջը նորէն մթնեց։ Եւ մի քանի րոպէ անց մենք դարձեալ յայտնուեցինք Կանաչ բացատի վրայ։

Տարակուսած նայեցի Լեւոնին։ Նա տրորում էր աչքերը եւ ժպտում հիմար մի ժպիտով։

— Գնանք... արդէն ուշ է... Տե՛ս արեւն էլ արդէն մայր է մտնում։

Մենք լուռ ոտքի ելանք ու անշտապ դուրս ելանք Կանաչ բացատից։

Հեւալով բարձրացանք հանրակառք։ Մի ազատ նստարան կար եւ եւ շտապեցի նստել պատուհանի մօտ։

Տոմսավաճառը մօտեցաւ մեզ եւ երկու տոմսակ պարզեց Լեւոնին։

— Եւ... Մենք...— Լեւոնը շփոթուեց, ձեռքը գրպանը տարաւ, թէեւ ես էլ գիտէի, որ փող չունի։ Նա անօգնական նայեց ինձ։

— Վերցրո՛ւ... Վերցրո՛ւ...

Լեւոնը վերցրեց տոմսակները։ Մենք զարմացած իրար նայեցինք։ Երբէք այնպիսի տոմսավաճառի չէինք հանդիպել, որ առանց վճարելու տոմսակներ տար։

Այդ պահին էլ մեր յետեւ նստածներից մէկը ծիծաղեց ու թեթեւ զարկեց Լեւոնի ուսին։

— Բարե՛ւ, երիտասարդ։

Ճարտարագէտն էր։ Ի հարկէ, տոմսակները մեզ համար նա էր գնել։

— Շնորհակալութիւն,— շարունակեց ճարտարագէտը։— Լաւ է որ յայտնեցիք Կանաչ բացատի շարժապատկերի մասին։

— Ես... Ես չեմ...

— Քո ձայնը անմիջապէս ճանաչեցի,— ասաց ճարտարագէտը։— Շարժապատկերը հաւանեցի՞ք։

— Ի՞նչ շարժապատկեր,— տարակուսած հարցրեցի ես։

— Այն, որի ցուցադրութեանը ներկայ էիք։

Ես ու Լեւոնը նայեցինք իրար։ Ամէն անգամ, երբ շատ ենք զարմանում՝ մենք իրար ենք նայում։

— Ուրեմն չգիտէ՞ք... Այսօր «Դարչնագոյն մարդիկ» ծաւալային շարժապատկերի ցուցադրութիւնն էր։

— Ծաւալայի՞ն...

— Այո... Փորձնական աշխատանք էր։ Ես նոյնպէս մասնակցել եմ նկարահանումի գործին։ Պատկերացնո՞ւմ էք... Առանց պաստառի... Այսինքն՝ պատկերները հարթութեան վրայ չեն...

— Այդ ինչպէ՞ս։

— Ճիշտ այնպէս, ինչպէս կրկէսը... Միայն թէ պատկերները ձեր շուրջն են եւ դուք էլ նոյնիսկ կարող էք անցնել նրանց միջով... Կարծեմ տեղ հասանք...

... Երբ իրարից բաժանուելու էինք, ճարտարագէտը թեքուեց Լեւոնի ականջին ու կիսաձայն, իբրեւ թէ ես չլսեմ՝ ասաց.

— Լեւոն, միւս անգամ, ինձ ուղարկած հրաւիրատոմսը խնդրում եմ չպատռես։ Եթէ մի նոր հետաքրքիր շարժապատկեր ցուցադրելիս լինենք, ես տեղեակ կը պահեմ... Միասին կը գնանք։ Ափսոս դուք այնքան հոգնած էիք, որ քնեցիք ու չիմացաք որ դարչնագոյն մարդկանց հետ հեռաւոր մոլորակ մեկնեց մեր գիտնականներից մէկը։

— Առաւօտ շատ վաղ էինք արթնացել,— արդարացաւ Լեւոնը։

— Միւս անգամ ցուցադրութեան ժամանակ չենք քնի,— աւելացրեցի ես։

1959

ԴՐՈՆՏ ԱՂԱՒՆԻՆ

ԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆԱԿԱՆ այգու գիտաշխատող Լեւոն Արամեանը բրիտանական Մավրիկիա կղզու Պորտ֊Լուի քաղաքից մի նամակ ստացաւ։ Գրում էր Մասկարենեան կղզիների վրայ ուսումնասիրութիւններ կատարող արշաւախմբի ղեկավար Ջանեանը, որ երկար տարիներ աշխատել էր Արամեանի հետ։ Նամակով Ջանեանը յայտնում էր որ Մավրիկիա կղզու վրայ բռնել է դրոնտ աղաւնիների մի զոյգ եւ ուղարկել է Արամեանին։

Պատկերացրէք կարճահասակ, նիհարակազմ, ճաղատ գլխով մի ծերունի՝ որ սիրում է հագնել սրճագոյն հագուստ եւ գլխին դնել նոյն գոյնի լայնեզր գլխարկ։ Այդպիսին էր Արամեանը։ Նա լուրջ մարդ էր. ժպիտներ չէր շռայլում, յայտնի է բացառիկ ճշտապահութեամբ եւ միշտ զբաղուած էր անհետաձգելի գործերով։

Նամակն ստանալուն պէս նա փոխուեց այնպէս, որ պատեհ֊անպատեհ առիթներով սկսեց շաղակրատել աշխատակիցների հետ. սրամտութիւնից զուրկ կատակների վրայ ծիծաղում է լաց լինելու աստիճան, իսկ մենակ մնալիս հանում էր նամակն ու նորէն կարդում։

Արամեանի այդ տարօրինակ վարքը առիթ դարձաւ բազմաթիւ շշուկների, որոնք սկսեցին շրջել կենդանաբանական այգու աշխատակիցների շրջանակի մէջ։

Երբ աշխատանքային օրն աւարտուեց, Լեւոն Արամեանը, վերջապէս, փակուեց իր աշխատասենեակի մէջ եւ սկսեց քրքրել գրականութիւնը՝ որոնելով ճանապարհորդների պատմութիւնները դրոնտ կոչուող հազուագիւտ աղաւնիների մասին։

Կենդանաբանական այգու պահակը մինչեւ մութն ընկնելը դարպասը չգոցեց, մտածելով, որ Արամեանը ուր որ է դուրս կը գայ աշխատասենեակից։

Բայց երբ երկնքով մէկ սկսեցին առկայծել աստղերը եւ Լեւոն Արամեանի առաձնասենեակի լոյսն էլ վառւեց, Վահրամ քեռին վճռականօրէն ուղղուեց դէպի այնտեղ։

Դռան բախոցին ոչ ոք չպատասխանեց։

Վահրամ քեռին շփոթուելով այդ չարագուշակ լռութիւնից, զգուշօրէն հրեց կաշէպատ դուռն ու ներս մտաւ։

Գրասեղանի առաջ նստած էր Արամեանը։ Նա խորասուզուել էր ընթերցանութեան մէջ։ Մի քանի բաց հատորներ դարսուած էին սեղանին, իսկ մի քանիսն էլ յատակին ընկած հերթի էին սպասում։

Վահրամ քեռին թեթեւ հազով մաքրեց կոկորդը։ Բայց Արամեանը ոչ մի ուշադրութիւն չդարձրեց, աւելի ճիշտ՝ չլսեց նրան։ Պահակը մտածեց առաջ գնալ, բայց միտքը փոխելով՝ նորէն բացեց առանձնասենեակի դուռն ու այնպիսի աղմուկով գոցեց, որ Արամեանը հայեացքը մի պահ կտրեց գրքից ու տեսնելով Վահրամ քեռուն՝ ձեռքով ցոյց տուեց պատուհանի մօտ դրուած բազմոցն ու նորէն խորասուզուեց ընթերցանութեան մէջ։

Վահրամ քեռին նստեց։

— Այո՛,— կիսաձայն ասաց Արամեանը, գրքի լուսանցքին ինչ որ նշում անելով։

— Բա՞ն ասացիր, Լեւոն ջան,— պատրաստակամութեամբ հարցրեց պահակը։ Բայց Լեւոն Արամեանը նրան չլսելով՝ շարունակեց իր բարձրաձայն խորհրդածութիւնները։

— Այո՛,— կրկնեց նա, մատիտը դնելով սեղանին։— Ճիշտ է... Մավրիկիա կղզու վրայ բնակւում է անթեւ դրոնտը։ Ռէյունիոն կղզու վրայ՝ ճերմակը։ Իսկ Ռոդրիգեսի վրայ՝ ճգնաւորը։ Ինչո՞ւ են անունը ճգնաւոր դրել... Իսկական ճգնաւորը անթեւ դրոնտն է եղել, որ մարդկանց աչքից հեռու ծածուկ ապրել ու հասել է մինչեւ մեր օրերը...

Օգտուելով Արամեանը փոքրիկ դադարից, Վահրամ քեռին այնպիսի աղմուկով հազաց, որ գիտնականին վերջնականապէս կտրեց իր մտքերից։

— Ա՜... Վահրամ քեռի,— ժպտաց Արամեանը ոտքի կանգնելով,— ասա՛ տեսնենք՝ ի՞նչ կայ...

— Լեւոն ջան... Եկել եմ ասելու որ արդէն ուշ է,— անհամարձակ ասաց պահակը։

— Ո՞ւշ է... Հա՜֊հա՜...— ծիծաղեց Արամեանը՝ մի աւելորդ անգամ հաստատելով այն շշուկների ճշմարիտ լինելը, որոնք հասել էին նաեւ Վահրամ քեռու ականջին։— Ասում ես՝ ո՞ւշ է... Իսկ դու լսե՞լ ես դոդո կամ դրոնտ կոչուող աղաւնու մասին, որ երբէք չի թռչում։

— Աղաւնիների մասին շատ եմ լսել,— նեղացած երանգով ասաց պահակը, որովհետեւ, յամենայն դէպս, քիչ բան չէ մի ամբողջ կեանք կենդանաբանական այգու մէջ անցկացնելը։

— Դրոնտը քո իմացած աղաւնիներից չէ, Վահրամ քեռի,— զգալով պահակի վրդովմունքը, ժպտաց Արամեանը։— Այդ աղաւնուն արդէն երկու հարիւր տարի կը լինի, ինչ ոչ ոք չի տեսել։ Մասնագէտները դրոնտին դասում են ի սպառ ոչնչնացուած կենդանիների շարքը, ինչպիսիք են բերբերեան առիւծը կամ թէկուզ՝ աֆրիկական կվագգան։

— Իսկ ինչո՞ւ են ի սպառ ոչնչացել այդ հրաշալի աղաւնիները,— հարցրեց քեռի Վահրամը։

— Դրոնտի միսը համեղ էր ու իւղալի,— ասաց Արամեանը։— Տասնութերորդ դարում փորթուգալացիները Հնդկաստան գտնուող իրենց գաղութները գնալու համար ճամբորդում էին գրեթէ մէկ եւ կէս տարի։ Մասկարենեան կղզիներով անցնելիս, որոնք գտնւում են Մադագասկարից արեւելք, նաւաստիները իրենց ուտելիքի պաշարը լրացնում էին դրոնտի մսով։

— Այդքան դիւրի՞ն էր նրանց բռնելը,— հարցրեց Վահրամ քեռին։

— Դրոնտներին որսում էին սովորական մահակներով,— ասաց Արամեանը։— Աղաւնիները թռչել չէին կարողանում։ Եւ ոչ էլ կարողանում էին վազելով փախչել։ Իսկ յետոյ դրոնտի ձուերով ու մսով սկսեցին սնուել գաղութարարների խոզերն ու կապիկները։

— Ուրեմն, աղաւնիները այդպէս էլ ոչնչացա՞ն...

— Այո։

— Եւ նրանցից ոչինչ չի՞ մնացել։

— Հըմ,— քմծիծաղեց Արամեանը։— Ինչո՞ւ չէ... Մնացել է։ Մի ոտք ու մի քանի ոսկոր պահպանւում են Լոնդոնի թանգարանում։ Մի քանի ոտք ու մի գլուխ՝ Օքսֆորդում։ Կրծքոսկրը՝ Փարիզում։ Կտուցը՝ Կոպենհագենում... Եւ գանգը՝ Պրահայում...

— Ափսո՜ս,— վշտացած հառաչեց Վահրամ քեռին։

— Ի հարկէ՝ ափսոս,— համաձայնեց Արամեանը եւ արձակելով բաճկոնի կոճակները, գրպանից հանեց քառածալ մի նամակ ու պարզեց քեռի Վահրամին։— Տեսնո՞ւմ ես,— շարունակեց նա,— այստեղ գրուած է որ մեր արշաւախումբը Մավրիկիա կղզու վրայ գտել է դրոնտ աղաւնիների մի զոյգ։ Սա մեծ յաջողութիւն է... Մեր կենդանաբանական այգին կը դառնայ ամէնից հետաքրիր այգիներից մէկը։

— Էդ բոլորը՝ շատ լաւ, Լեւոն ջան,— քառածալ նամակը վերադարձնելով Արամեանին՝ ասաց Վահրամ քեռին։— Բայց ախր շատ ուշ է։

Արամեանը միայն ծիծաղեց ու նորէն խորասուզուեց ընթերցանութեան մէջ՝ չնկատելով, թէ պահակը դէմքի յուսահատական մի արտայայտութեամբ ինչպէս տմբտմբացրեց գլուխը եւ դուրս ելաւ աշխատասենեակից։

ՄՕՏ մէկ ամիս յետոյ կենդանաբանական այգու դարպասի առաջ կանգնեց պաղպաղակ տեղափոխող մի սովորական բեռնատար։ Բայց վարորդի խցիկից ճերմակ խալաթով գործակատարի փոխարէն դուրս ելաւ փոստատարը եւ Վահրամ քեռուն խնդրեց ստորագրել ծանրոցները ստանալու փաստաթղթերը։

Յետոյ նրանք բացեցին բեռնատարի թափքի դռները եւ իջեցրին երկու ապակէ արկղ, որոնք ծածկուած էին եղեամով։

— Վահրամ քեռի... այս արկղները պէտք է սառը տեղ պահել... մէջը սառոյց կայ,— ասաց փոստատարը։

Մնալով մենակ՝ պահակը զննեց արկղները, որոնք իսկապէս լիքն էին սառոյցով։ Թէեւ եղեամի բարակ, ձիւնանման շերտը դրսի ջերմութիւնից անմիջապէս հալուել էր, բայց Վահրամ քեռին չը կարողացաւ զանազանել, թէ ի՛նչ կայ սառոյցի մէջ։ Նա որոշեց կարդալ յետադարձ հասցէն։ Ակնոցը դրեց ու տառ առ տառ կարդաց. «ՄԱՎ֊ՐԻ֊ԿԻԱ»։

Պահակի քթարմատից ակնոցը սահեց վար։ Օդի մէջ ճարպկութեամբ որսաց այն ու վազեց հեռախօսի մօտ։

— Լեւոն ջան...— գոչեց նա լսելով գիտնականի ձայնը,— էստեղ երկու հատ արկղ եմ ստացել... հա՛... Ծանրոց եմ ասում, էլի՛... Քիչ առաջ բերեցին։ Մավրիկիայից... Գալի՞ս ես...

Լսափողը ցած դնելով՝ Վահրամ քեռին ձեռքերն իրար շփեց ու արկղներին նայելով աչքով արեց, իբր՝ «Մենք վաղուց էինք սպասում ձեզ»։

Յետոյ մէկ անգամ էլ պտտուեց արկղների շուրջ եւ ըստ իր սովորութեան՝ բազմանշանակ տմբտմբացրեց գլուխը։

— Հը՛, Վահրամ քեռի,— ժպտալով մօտեցաւ Արամեանը։

— Լեւոն ջան... ասում եմ...— պահակը մատնացոյց արեց արկղները,— տեսնո՞ւմ ես... Մավրիկիա կղզուց է։ Կը նշանակի որ...

— Կը նշանակի, դրոնտ աղաւնիները ստացել ենք,— պահակի խօսքն աւարտեց Արամեանը։

— Հա՛... ստացել ենք,— Վահրամ քեռու ձայնը խզւեց։— Ի հարկէ, ստացել ենք... Բայց ինչպէ՞ս... Սատկա՛ծ...

— Այդ ինչե՞ր ես խօսում, Վահրամ քեռի։

— Ի՞նչ պէտք է խօսեմ... Ասում եմ որ աղաւնիները ուղարկել են ոչ թէ կենդանի, այլ սառեցրած։

— Սառեցրա՞ծ... Սատկա՞ծ...— Լեւոն Արամեանի ձայնը նոյնպէս խզուեց։— Իսկ որտե՞ղ են այդ... այդ սատկած աղաւնիները...

— Ա՜յ... հրէն... արկղների մէջ։

Լեւոն Արամեանը մօտեցաւ արկղներին ու կարդաց վրաները փակցրած բացատրագրերը։ Յանկարծ նա կտրուկ մի շարժումով ուղղուեց, նայեց պահակին ու ասաց.

— Հապա օգնի՛ր ինձ, Վահրամ քեռի... Արկղները տանելու ենք իմ աշխատասենեակ։ Աղաւնիները ողջ են։ Այո՛, այո՛, ողջ են։

Վահրամ քեռին բռնեց արկղի մի ծայրից, իւրովի մտածելով. «Խե՜ղճ Լեւոն... Խելքը թռցրեց այս սատանայական աղաւնիների համար։ Լսուա՞ծ բան է որ ամիսներ շարունակ սառոյցի մէջ ճամբորդող հաւքը չսատկի»։

ԱՇԽԱՏԱՍԵՆԵԱԿԻ լռութեան մէջ Լեւոն Արամեանը վերցրեց մուրճը ու հարուածեց արկղներից մէկին։

Փշրուած սառցաբեկորների միջից երեւաց դրոնտ աղաւնու փայտացած մարմինը։

— Օհո՜...— գոչեց Վահրամ քեռին։

— Ահա՜...— յաղթական ծոր տուեց Արամեանը,— ահա՛ դրոնտ աղաւնին։

Այդ զարմանալի թռչունն ունէր մօտ եօթանասուն սանտիմետր բարձրութիւն եւ քաշն էլ կը լինէր քսանհինգ կիլոյից ոչ պակաս։ Նրա սառած թեւերը շատ փոքր էին, իսկ կտուցը՝ մեծ ու լայն։

Արամեանը սառած թռչունին ծածկեց գորգով եւ նրա վրայ ուղղեց ջեռուցիչի ճառագայթները։

Պահակը լուռ հետեւում էր նրա շարժումներին ու դառնութեամբ մտածում. «Ա՛յ թէ ոնց են խելոք մարդիկ աշխարհից պակասում։ Չէ՛, ձեռքից գնաց Լեւոնը. տե՛ս, ուզում է սատկած հաւքին կենդանութիւն տալ»։

Րոպէներ անցան լռութեան մէջ։ Արամեանը մտասոյզ նայում էր մերթ գորգով ծածկուած աղաւնուն, մերթ՝ ժամացոյցին։ Իսկ պահակը իւրաքանչիւր շարժումը որսալով՝ մտքի մէջ նորանոր եզրակացութիւններ էր անում։ Յանկարծ նրան թուաց, թէ սատկած դրոնտը շարժուեց, եւ ծերունին հարցական հայեացքով նայեց Արամեանին։ Վերջինս նոյնպիսի մի հայեացքով նայում էր Վահրամ քեռուն։

— Շարժուե՞ց...— չկարողացաւ իրեն զսպել պահակը։

— Շարժուե՛ց,— եղաւ պատասխանը։

Աղաւնու վրայի գորգը սահեց ու ընկաւ։

Վահրամ քեռին ափերով ծածկեց աչքերը։ «Ես է՞լ եմ խելքս կորցնում, ի՛նչ է. է՞ս ինչ բան էր»,— մտքի մէջ ինքն իրեն հարցրեց նա եւ սթափուեց Արամեանի բարձր ձայնից։

— Վահրամ քեռի... Կենդանացա՜ւ...

Պահակը մատների արանքով նայեց սատկած աղաւնուն։

Բայց... բայց դրոնտ աղաւնին կանգնել էր սենեակի կենտրոնը եւ իր մեծ կտուցով յարդարում էր փետուրները։

— Երա՞զ է...— նուաղած ձայնով հարցրեց պահակը։

Պատասխանը եղաւ աղաւնու մնչիւնը։

ԵՐԲ Մասկարենեան կղզիներից ստացուած աղաւնիները կենդանացել ու արդէն գտնւում էին իրենց վանդակների մէջ, եւ երբ արդէն մութն էլ ընկել էր, Վահրամ քեռին զգոյշ քայլերով մօտեցաւ Արամեանի աշխատասենեակն եւ դուռը կամաց հրեց։

— Լեւո՞ն...

— Այո՛, Վահրամ քեռի,— Արամեանը գրիչը ցած դրեց ու նայեց պահակին։

— Լեւոն ջան... Եկել եմ հարցնելու որ...

— Աղաւնիները ինչպէ՞ս կենդանացան... Հիմա բացատրեմ, Վահրամ քեռի... Դու նկատե՞լ ես թէ մեր աւազանի մէջ ձմեռն ինչպէս է անցկացնում գայլաձուկը։

— Հա... ի հարկէ... Ցրտերն ընկնելում պէս քուն է մտնում։ Գիտեմ... Լեւոն ջան, բայց ես ուրիշ բան էի ասելու...

— Ոչ թէ քուն է մտնում,— կարծես չլսելով պահակի վերջին խօսքերը՝ շարունակեց Արամեանը,— այլ թմրում է։ Բայց սառոյցի մէջ ամբողջ ձմեռն անցկացնելով՝ կենդանանում է, որովհետեւ նրա արիւնը պարունակում է այնպիսի նիւթեր, որոնք նոյնիսկ մէկ աստիճան սառնամանիքին էլ չեն սառում։

— Ի՞նչ է... Դրոնտ աղաւնին է՞լ այդպիսի արիւն ունի,— եզրակացրեց պահակը։

— Ո՛չ,— ժպտաց Արամեանը։— Դրոնտի արիւնը սովորական է եւ ցրտից անմիջապէս սառնում է, իսկ սառած արեան մէջ յայտնւում են սուրսուր բիւրեղներ, որոնք ծակոտում եւ քայքայում են նրա արիւնատար անօթները։ Եւ աղաւնին էլ, բնական է, որ կը սատկի...

— Հապա մեր աղաւնիները ինչո՞ւ չսատկեցին։

— Չսատկեցին, քանի որ նրանց արեան մէջ ներարկուած էր այնպիսի մի նիւթ, որ սառնամանիքի ժամանակ բիւրեղացում չի առաջացնում։ Մարմնի կենսական գործողութիւնները դանդաղում են։ Կենդանիներին կարելի ամիսներով պահել սառեցուած վիճակի մէջ եւ յետոյ տաքացնել ու կենդանացնել։

— Էդ հո՛ լաւ բան է,— ոգեւորուեց պահակը՝ ձեռքերն իրար շփելով։

— Ի հարկէ, Վահրամ քեռի,— հաստատեց Արամեանը եւ մի մաքուր թուղթ վերցնելով՝ շարունակեց ընդհատուած գրութիւնը։

Պահակը մի առ ժամանակ լուռ նստեց, յետոյ աղմուկով հազաց։

— Ուրի՞շ ինչ կայ, Վահրամ քեռի,— հարցրեց Արամեանը։

— Լեւոն ջան, եկել եմ ասելու, որ արդէն շատ ուշ է, հը՞...

Կենդանաբանը նայեց մութ պատուհաններին, անշտապ ոտքի ելաւ, ափսոսանքով հայեացք նետեց գրքերին ու գրասեղանին, եւ ծածկելով սրճագոյն գլխարկը՝ դուրս գնաց։

Երբ Վահրամ քեռին մարեց նրա աշխատասենեակի լոյսը, կէսգիշերը վաղուց էր անցել։

1957

ՏԻԵԶԵՐՔԻՑ ԵԿԱԾ ՀԻՒՐԸ

ԱՐԴԷՆ մեկ ամիս է անցել, բայց մենք դեռ վիճում ենք։ Մեծերն ասում են, թէ մենք հիմար բանի վրայ ենք վիճում, իսկ երբ շատ են ձանձրանում, հանդիսաւորութեամբ յայտարարում են, թէ երկուսով էլ, այսինքն՝ թէ՛ ես եւ թէ՛ Վահագնը յանցաւոր ենք։ Այսպիսի յայտարարութիւնից յետոյ, ճիշտ է, մի քանի ժամով հանդարտւում ենք, արտաքուստ՝ նոյնիսկ հաշտւում, բայց մէկ էլ Վահագնը թէ՝

— Ասում եմ, յանցաւորը դու ես։ Դու...

Եւ միշտ էլ առաջինը նա է սկսում, քանի որ իսկական յանցաւորը հէնց ինքն է։ Ես այդպէս էլ նրան ասում եմ, ու նորէն սկսւում է մեր վէճը։ Նա յիշեցնում է, որ երբ տուն էի գալիս հօրեղբօրս մօտից... երբ հանդիպեցի նրան... երբ ձայն տուեցի՝ «Վահա՜գն»... երբ ինքը մօտեցաւ, չնայած միտք էլ չունէր մօտենալու... երբ...

Ես էլ իմ հերթին եմ յիշեցնում նրան, որ երբ տուն էի գալիս հօրեղբօրս մօտից... երբ հանդիպեցի Վահագնին... երբ նա ինքը ձայն տուեց՝ «Կարէ՜ն»... երբ ես ուզում էի չլսելու տալ... երբ նա վազեց ու հասաւ ինձ... երբ...

Կարճ ասած՝ սկսում ենք վիճել. վէճն էլ փոխւում է կռուի։ Այսինքն, մենք իսկականից չենք կռւում... ուզում եմ ասել՝ չենք կռւում իրար քիթ ջարդելու մտադրութեամբ։ Պարզապէս մեր ճշմարտութիւնները փորձում ենք բղաւելով ապացուցել եւ այնպէս է լինում, որ չենք հասկանում իրար, եւ լսողներն էլ, յատկապէս մեծերը, օրորում են գլուխներն ու ասում. «Էլի՛ կռիւ սկսեցին», կամ՝ «Խելքները մի հիմարութիւն է մտել՝ չեն կարողանում հանել»... Ի հարկէ, ոչ առաջին եւ ոչ էլ երկրորդ կարծիքը իրականութեան չեն համապատասխանում։ Բայց երբ երկրորդ հարկի վրայ բնակուող տրամվայի վագոնավար քեռի Վարդանը պատշգամբից գոչում է, թէ մեր վէճերը երբէք վերջ չեն ունենայ, քանի դեռ վիճում ենք առանց իրար հասկանալու, մտքիս մէջ համաձայնում եմ նրա հետ։

Ի հարկէ, «Իրար չհասկանալը» պէտք չէ ընդունել այն իմաստով թէ... ուզում եմ ասել՝ վատ իմաստով։ Պարզապէս մեր ձայները բարձրացնում ենք, իրար չենք լսում եւ, ուրեմն, չենք հասկանում։ Այս է։

Իսկ եթէ հիմա պատմեմ բանի էութիւնը, անպայման կը հասկանանք իրար այն պարզ պատճառով, որ շատ հեռու ենք իրարից. եւ որքան էլ հակառակուէք ինձ, միեւնոյն է, ձեր ձայնը ինձ չի հասնի։

... Հօրեղբայրս երկրաբան է։ Շատ լաւ երկրաբան։ Միշտ խօսքի մէջ ասում է, որ լաւ երկրաբանը նա չէ, ով երկրի հարստութիւնը մէջտեղ է հանում ուրիշների համար։ Լաւ երկրաբանը շատ բան պէտք է կարողանայ թաքցնել եւ որքան հնարաւոր է՝ խորը թաքցնել իսկական տիրոջ համար։ Ես շատ աղօտ եմ կռահում, թէ ովքեր են այդ ուրիշները եւ ով է իսկական տէրը։ Բայց արդէն գիտեմ, որ ես էլ եմ արդէն ուզում երկրաբան դառնալ. եւ այդ ցանկութիւնը վերջերս եմ զգացել։ Հէնց այդ պատճառով էլ հօրեղբօրս խնդրեցի, որ դպրոցական նստարանից ինձ նախապատրաստի մեծ ու կարեւոր յայտնագործութիւնների համար... Ի վերջոյ, երկրաբանութիւնը չի վերջանում մեր Երկիր մոլորակի վրայ։ Դէռ որքա՜ն մոլորակներ կան, որոնց պէտք է հետազօտել... Նա ինձ տարաւ երկրաբանական թանգարան եւ ծանօթացրեց այն հանքանմուշների եւ ապարների հետ, որոնք շարուած էին ապակէպատ սեղանների վրայ։ Հօրեղբայրս ինձ ասում էր, թէ դրանցից ո՛րը ինչպէս է կոչւում։ Չեմ ուզում ձեզ հոգնեցնել անուններ թուարկելով, քանի որ դրանք բոլորովին անծանօթ ու խրթին բաներ են. եւ դուք, միեւնոյն է՝ չէք յիշի։ Ես էլ հիմա արդէն մոռացել եմ։

— Իսկ սա՝ երկնաքար է,— ասաց հօրեղբայրս։— Լսե՞լ ես երկնաքարերի մասին։

— Լսել եմ։ Երբ երկնքից քար է ընկնում՝ ասում են երկնաքար,— առանց վարանելու պատասխանեցի ես։

Հօրեղբայրս ծիծաղեց։

— Ոչ թէ երկնքից, այլ՝ տիեզերքից։ Ոչ թէ քար, այլ մետաղ կամ մետաղների զանազան միացութիւններ։ Պա՞րզ է,— ասաց նա։

Մի խօսքով, նա երկար պատմեց «տիեզերքից եկած հիւրերի» մասին։ Պատմեց Թունգուսական երկնաքարի մասին, որ ընկել էր 1908 թուականի Յունիս 30֊ին. պատմեց նաեւ Սիխոտէ֊Ալինի երկնաքարի մասին, որ Հեռաւոր Արեւելքում ընկել էր 1947 թուականի Փետրուար 12֊ին։ Յետոյ, երբ արդէն ուզում էի շնորհակալութիւն յայտնել ու հրաժեշտ տալ, յանկարծ գլխումս միտք ծագեց եւ ես ասացի.

— Հօրեղբայր... Ի՞նչ կը լինի... Այդ երկնաքարից մի փոքրիկ... շա՜տ փոքրիկ մի կտոր...

Նա, ի հարկէ, նորէն ծիծաղեց։

— Երկնաքարերը պետութեան սեփականութիւնն են,— ասաց նա։— Ես չեմ կարող քեզ երկնաքար նուիրել։

Բայց ես համառեցի։ Եւ նա ասաց.

— Ես մի քանի փշուրներ ունեմ... Աւազահատիկների պէս... Քիմիական հետազօտութիւններից է մնացել։ Եթէ այդ փշուրներից տա՞մ...

Ուրախութիւնից ես վեր ցատկեցի։

Նա բամբակի մէջ դրեց երկնաքարի փշրանքները, յետոյ բամբակն էլ տեղաւորեց խեժանիւթէ տուփի մէջ։ Տուփն առած՝ վազեցի տուն։

Հէնց այդ ժամանակ էր, որ բակում տեսայ Վահագնին։ Որոշեցի այնպէս անցնել գնալ, որ նա չնկատի։ Բայց նկատեց ու ձայն տուեց.

— Կարէ՜ն...

Յետոյ վազեց իմ կողմն ու հարցրեց.

— Տուփի մէջ ի՞նչ կայ,— ու քանի որ չպատասխանեցի, ծաղրեց.— Հա՜... թիթեռնիկ ես բռնել, որ նուիրես Լիլիթին։

Ես բարկացայ ու ասացի.

— Ոչ մի թիթեռնիկ։ Սա...— եւ հազիւ զսպեցի, որ չասեմ, թէ ինչ է։ Ես Վահագնին լա՜ւ եմ ճանաչում։

— Ուրեմն, բզեզ է։ Լիլիթը բզեզներ շատ է սիրում։

Ուզեցի նրան մի լաւ հասցնել։ Դեռ անցեալ տարի ձմրանը, երբ հարբուխ էի՝ անդադար ֆսֆսացնում էի եւ մարմնամարզութեան դասատուն յանկարծ ասաց. «Ինչո՞ւ ես բզեզի պէս ֆսֆսացնում»։ Ես, ի հարկէ, կեանքումս ֆսֆսացնող բզեզ չեմ տեսել, բայց անունը կպաւ ու մնաց վրաս։

— Բզեզ չէ,— զայրոյթս զսպելով՝ ասացի ես։— Տուփի մէջ բամբակ կայ, բամբակի մէջ էլ՝ երկնաքար...

— Փչե՜ց...

Կռահեցի, որ Վահագնը տեղնուտեղը շփոթուեց, որովհետեւ նման դէպքերում նա սիրում էր ասել. «Փչի՛ր, Գավրիլա, աշխարհի վերջն է»։ Թատրոնում էր լսել։ Եւ կրկնում էր անընդհատ։ Վահագնը ուզում էր դերասան դառնալ։

— Տե՛ս,— բացեցի տուփն ու Վահագնի աչքերը փայլատակեցին։ Մտքովս շատ վատ բան անցաւ։

— Իսկակա՞ն երկնաքար է։

— Իսկականից էլ իսկական։

— Փչե՜ց,— թերահաւատօրէն գոչեց Վահագնը, բայց յետոյ կարողացաւ իրեն գտնել. ձեռքերը խոթեց գրպաններն ու երգելու պէս ծոր տուեց.— Փչի՛ր, Գավրիլա, աշխարհի վերջն է։

— Հօրեղբայրս է տուել։

Վահագնը լրջացաւ։ Յետոյ մտերմաբար նկատեց.

— Մենք ընկերնե՞ր ենք։

— Ասենք թէ...

— Յիշո՞ւմ ես. դու առաջարկեցիր իմ կրիայի զրահից ջրի թաս սարքել, եւ ես ոչ մի վայրկեան չտատանուեցի։

— Ասենք թէ...

— Որ այդպէս է՝ երկնաքարերի փշրանքը ինձ տուր։

— Ի՞նչ ես անելու։

— Կը մտածեմ, թէ ինչ կարելի է սարքել...

— Փշրանքների՞ց... Չէ... Թող մնայ ինձ մօտ, իսկ դու մտածիր։

— Չի լինի... Եթէ երկնաքարի փշրանքը ինձ տաս՝ կը ոգեւորուեմ, մուսաս կը գայ եւ մի լաւ բան կը մտածեմ։

Չեմ երկարացնի։ Վահագնը ինձ համոզեց։

Համոզեց ու վերցրեց։

Յաջորդ օրը վաղ առաւօտ բակ իջայ։ Ինձ տեսնելուն պէս Վահագնը չքուեց։ Մինչեւ երեկոյ չկարողացայ նրան գտնել։ Սիրտս մի վատ բան էր գուշակում։ Նստեցի Վահագնենց շքամուտքի դիմաց։ Վերջ ի վերջոյ տուն է գալու... Հո դուրսը չի՞ քնի... Եւ, իսկապէս, բակն արդէն խաղաղուել եւ պատուհաններից շատերն էլ մթնել էին, երբ մի քանի քայլի վրայ, գլուխը կախ, երեւաց Վահագնը։

— Հը՞... Ի՞նչ մտածեցիր...

Վահագնը գլուխը շարժեց։

Ոչինչ չհասկացայ։

— Ի՞նչ է եղել,— զայրացա ես։

— Խնդրում եմ... Հանգիստ,— ասաց Վահագնը։— Փորձանքը ամէն մարդու հետ էլ կը պատահի։ Չե՞ս հաւատում։ Ազնիւ խօսք... Ինձ հետ պատահեց...

Նորէն չեմ երկարացնի։

Պարզուեց, որ Վահագնը երկնաքարի փշուրները դրել է սեղանին ու ինքն էլ պառկել գահավորակի վրայ։ Նայել է փշուրներին ու մտածել... Նայել է ու մտածել... Եւ հէնց մուսան գալու պահին մտել է քոյրը՝ Նանէն. անզգուշաբար սրբել է սեղանի երեսը, որպէսզի պարապի, եւ փշրանքի հատիկները ցրիւ են եկել։ Մի երկուսը ընկել են յատակի ճեղքը, մէկն էլ, կարծեմ, ընկել է ֆիկուսի թաղարի մէջ։

Ուզեցի բարկանալ, բայց Վահագնը նորէն ձեռքերը խոթեց գրպանները եւ երգեցիկ ձայնով, այնպէս, ինչպէս վատ դերասանները, ասաց.

— Բարկութիւնը, սիրելիս, կարճատեւ խելագարութիւն է։

Առանց բարի գիշեր մաղթելու՝ մենք բաժանուեցինք։

Բայց չկարծէք թէ այսքանով մեր պատմութիւնը աւարտուեց։

... Մի քանի օր մենք արհամարհում էինք իրար։ Հանդիպելիս՝ չէինք բարեւում։ Իսկ սեղանի թենիսի բակային մրցութեան ժամանակ իրար հետ խօսում էինք դատաւորի միջնորդութեամբ։ Ես չեմ հանդուրժում, երբ մարդիկ խռովում եւ քէն են քշում, բայց եթէ դուք իմ տեղը լինէիք՝ ինչպէ՞ս կը վարուէիք։

Հէնց այդ օրերին էր, երբ յանկարծ կէսգիշերին հեռախօսը զանգահարեց։ Ես արդէն քնել էի, իսկ հայրս ըստ երեւոյթին դեռ աշխատում էր, որովհետեւ, երբ զանգի ձայնից արթնանալով՝ շտապեցի վերցնել լսափողը, նրա աշխատասենեակի լոյսը վառւում էր։

— Լսում եմ,— ասացի, դժկամութեամբ վերցնելով լսափողը, որովհետեւ համոզուած էի, որ Արմէնն է ուզում իմանալ, թէ ինչպէս են լուծում մաթեմատիկայից յանձնարարուած խնդիրը։ Այսքան ուշ ժամերի միայն Արմէնն էր հեռաձայնում ինձ։

— Դո՞ւ ես։

— Ես եմ։

— Գիտե՞ս... Չէի ուզում հեռաձայնել, բայց...

— Լաւ... հասկացա՛... Սպասիր, տետրակս բերեմ...

— Ի՞նչ տետրակ։

— Մաթեմատիկայի։

— Ի՞նչ մաթեմատիկա... Ես եմ քեզ հեռաձայնել. ոչ թէ Արմէնը... Ես եմ՝ Վահագնը...

— Ձեզ հետ խօսելու ցանկութիւն չունեմ։

— Էլի սկսե՜ց բարեկիրթ զրոյցը...

— Բարեկրթութեամբ խնդրում եմ այլեւս ինձ չանհանգստացնել,— ասացի եւ ուզում էի լսափողը դնել, բայց չկարողացա զսպել հետաքրքրութիւնս։

— Լսի՛ր... Ես գիւտ եմ արել...

Չպատասխանեցի։

— Կարո՞ղ ես հէնց հիմա գալ մեր տուն։

— Ձեր հրաւերի մասին դեռ կը մտածեմ։

— Չէ՛... Անպայման արի... Չես զղջա։ Նաեւ կը հաշտուենք։

— Կը մտածեմ,— ասացի ու դրեցի լսափողը։ Այո՛, թող մի լաւ դաս լինի նրա համար։

Յետոյ շտապ֊շտապ հագնուեցի։ Հայրիկիս ասացի, որ գնում եմ Վահագնի նոր գիւտը տեսնելու։ Նա նոյնիսկ չլսեց ինձ... Շատ էր խորասուզուած աշխատանքի մէջ։

Դուրսը մութ էր... Պատուհանների լոյսերը մարած էին։ Մարդիկ վաղուց քնել ու արդէն երազներ էին տեսնում երեւի։

Մի շնչով բարձրացայ հինգերորդ յարկ ու սեղմեցի Վահագնենց դռան զանգի կոճակը։

— Գիտէի, որ կը գաս,— ժպտալով ասաց Վահագնը։

— Որտե՞ղ է քո գիւտը։

— Հիմա,— ասաց Վահագնը. եւ ձեռքս բռնած՝ կիսամութ միջանցքով տարաւ իր սենեակ։

Այստեղ մութ էր։ Եւ ներս մտնելուն պէս նկատեցի, որ այդ մութը մի քիչ տարօրինակ մութ է։ Սենեակի խորքին տարօրինակ ու առկայծող ինչ որ բան կար։ Երբ աչքերս վարժուեցին՝ տեսայ, որ ծաղիկ է։

Կարճ ասեմ։

Ամբողջ կեանքիս մէջ այդքան զարմանալի եւ այն էլ լոյս արձակող ծաղիկ չեմ տեսել. ոչ էլ լսել եմ, թէ այդպիսի բան կարող է լինել աշխարհում։ Ազնիւ խօսք։

Ծաղիկը աճել էր ֆիկուսի թաղարի մէջ։ Երբ Վահագնը սենեակի լամպը վառեց, սպասածիս հակառակ, ծաղիկը բնաւ էլ չխամրեց։ Առաջուայ պէս պայծառ էր ու բազմերանգ շողեր էր արձակում։

— Ծաղիկին ֆոսֆոր ես քսել,— հիասթափուած կռահեցի ես։— Իբր թէ գի՜ւտ է արել...

— Չէ՛... Իսկական գիւտ է,— Վահագնի ձայնը յուզմունքից խզուեց։— Ես կասկածներ ունեմ... ես կարծում եմ... որ այս ծաղիկը... բուսել է երկնաքարից...

— Կասկածնե՜ր ունեմ... Իսկական գի՜ւտ է... Չէ մի՜,— ծաղրեցի ես։— Ծաղիկները երբուանի՞ց են երկնաքարերից ծլում ...

— Խելո՛ք... Երկնաքարի մէջ գուցէ սերմ է եղել...— Վահագնը այնքան յուզուած էր, որ ես խղճահարուեցի։— Հիմա երկնաքարերի մասին քեզնից աւելի շատ բան գիտեմ։ Ուսումնասիրել եմ...— հպարտացաւ Վահագնը։— Որպէսզի ամէն բան գիտականօրէն հիմնաւորուած լինի։ Երկնաքարերը կարող են նաեւ մոլորակների բեկորներ լինել։ Այդ բեկորները տիեզերքով գուցէ թափառում են հազարամեակներ, անցնում են միլիոնաւոր ու միլիարդաւոր կիլոմետրեր... Գալիս ու հասնում են մեզ... Կարող են նաեւ չհասնել... Բայց հասել են... Իրենց մետաղէ պատեանների մէջ բերելով այնպիսի բոյսերի սերմեր, որոնք աճել են պայթած մոլորակի վրայ...

— Փչի՜ր, Գավրիլա...— ծոր տուեցի ես, բայց Վահագնը թոյլ չը տուեց խօսքս աւարտել։

— Այս ծաղիկը ուրիշ աշխարհից է,— գրեթէ բղաւեց նա։— Պատկերացնո՞ւմ ես...

Ես պատկերացրեցի։

Երբ շատ լաւ պատկերացեցի, որ ծաղիկը ուրիշ աշխարհից է, արդէն հասկացայ, որ թէեւ գիւտը Վահագնինն է, բայց ծաղի՜կը... Ես նետուեցի դէպի թաղարը։

— Ի՞նչ ես անում,— գոչեց Վահագնը։

— Ծաղիկն իմն է։ Իմ երկնաքարից է ծլել։

— Ի՜նչ... Սրան տեսէք... Եթէ ես չլինէի, ի՞նչ կիմանայիր որ...

— Իսկ դու գիտէի՞ր... Պատահաբար աճել է. դու էլ պատահաբար իմացել ես։ Չվիճենք։ Ծաղիկն իմն է։

— Սրա՜ն տեսէք։

— Իսկ դու քեզ հայելու մէջ նայիր։

— Ֆսֆսան բզեզ։

— Ի՞նչ... Նորէն կրկնիր...

— Ֆսֆսան բզեզ։ Կ՚ուզե՞ս, կարող եմ մի անգամ էլ կրկնել։

Յետոյ թէ ինչ եղաւ՝ նոյնիսկ ամօթ է պատմելը։

Իսկ յետոյ եղածի արդիւնքն այն էր, որ ծաղիկը այլեւս չկայ։

Երբ մեր քաշքշոցի ժամանակ ծաղիկը զոհուեց՝ մենք անմիջապէս սթափուեցինք։ Ափսոս միայն, որ շատ ուշ սթափուեցինք։ Իսկ դա նշանակում է, որ մենք բաւականին երկար ենք քաշքշուել...

Շատերը չհաւատացին, երբ լսեցին մեր պատմութիւնը։ Իսկ փաստ չունենք, որովհետեւ հեռու֊հեռու մոլորակից մեզ հասած լուսեղէն ծաղիկը մինչեւ առաւօտ արդէն հալուել, անէացել էր...

Ու մենք մինչեւ հիմա էլ կռւում֊վիճում ենք, թէ ով է յանցաւորը։ Ես, ի հարկէ, անմիջապէս կը համաձայնեմ Վահագնի հետ, եթէ նա ընդունի, որ երկուսով էլ յանցաւոր ենք։ Բայց նա համառ է. ամբողջ յանցանքը ինձ վրայ է գցում։ Եւ մենք վիճում ենք... Վիճում ենք ու վիճում։

Եւ եթէ Վահագնը ընդունի նաեւ որ այդ ծաղիկը ոչ իմն էր եւ ոչ էլ իրենը՝ նորէն կը համաձայնեմ։

Հիմա կ՚ասէք՝ ի՞նչ օգուտ։ Եղածը՝ եղած է։ Բայց երկրորդ յարկի վրայ ապրող տրամվայի վագոնավար քեռի Վարդանը մի անգամ ասաց, որ եթէ ամենասարսափելի սխալի դէպքում մարդ հասկանում եւ համոզւած է, որ այլեւս չի կրկնելու՝ էլի մեծ բան է։

Ես ի՞նչ ասեմ Վահագնին։ Երանի թէ այսքան բանը հասկանար։ Այլեւս չէի վիճի հետը։ Ազնիւ խօսք։

1962

ԵՐԲ ԱՆՁՐԵՒ ԷՐ ԳԱԼԻՍ

ՎԵՐՋԱՊԷՍ, Արմէնը շունչ առաւ հիւլէգնացի կայանի մօտ ու նայեց շուրջը։ Աստղիկը դեռ չկար։ Ուրեմն, Արմէնը չէր ուշացել։

Նա կանգնեց մայթի եզրին։ Փողոցը գրեթէ ամայի էր։ Անցորդներ քիչ կային։ Արեւն այսօր անտանելի էր կիզում։ Արմէնը մտածեց, որ կարելի է անձրեւ պատուիրել։ Չէ՞ որ Աստղիկը սիրում է զբօսնել այն ժամանակ, երբ շոգ է ու անձրեւ։ Իսկ եթէ հագել ես անջրանցիկ շապիկ ու տաբաթ, ապա կարելի է ժամերով քայլել անձրեւի տակ։

Արմէնը մէկ անգամ էլ նայեց շուրջը։ Յետոյ մօտեցաւ հեռախօսի խցիկին եւ հաւաքեց անհրաժեշտ թիւը։

— Ալո՞... Պատուերի բաժի՞նն է։ Այսօր ժամը երեքին, խնդրում եմ՝ Արեւմտեան պուրակում անձրեւ։

Նա դուրս ելաւ խցիկից ու նորէն կանգնեց մայթեզրին։

Աստղիկը ուշանում էր։

Գուցէ նա բոլորովի՞ն չը գայ։

Արմէնը անհանգստացաւ... Նա սիրում էր զբօսնել Աստղիկի հետ։ Թէեւ նստում էին տարբեր նստարանների վրա, բայց վաղուց լաւ բարեկամներ էին։ Միասին էին դասերը սերտում, միասին էին կարդում, իսկ արձակուրդին էլ յաճախ միասին գնում էին քաղաքամերձ պուրակ՝ զբօսնելու։

Աստղիկը սիրում էր վիճել։ Բաւական էր փոքր մի առիթ՝ եւ նա կարող էր այնպէս տաքանալ, այնպէս ապացուցել իր ասածը, որ Արմէնը երբեմն չէր շարունակում, ստիպուած համաձայնում էր ու լռում։ Բայց նրան դիւր էր գալիս, երբ Աստղիկը վիճում էր։ Որովհետեւ յետոյ նրանք չէին նեղանում իրարից։ Ընդհակառակը. վէճերից յետոյ աւելի սիրալիր էին դառնում իրար հետ եւ ջանում էին ինչ որ հարցում անպայման զիջել մէկը միւսին։

Փողոցի ծայրին երեւաց ծաղկաւոր շրջազգեստ հագած մի աղջիկ։

Արմէնը վազեց ընդառաջ։

— Բարեւ,— ասաց Աստղիկը։

— Բարեւ։

Աստղիկը ժպտաց։ Արմէնն էլ։ Հետոյ երկուսն էլ լռեցին ու դանդաղ քայլեցին դէպի կայան։

— Հիւլէգնացը,— յանկարծ գոչեց Աստղիկն ու վազեց։

Արմէնը՝ նրա յետեւից։

... Ճանապարհին նրանք լուռ էին։ Արագ ընթացքի ժամանակ դիմացից փչող քամին խառնում էր Աստղիկի մազերը։ Իսկ նա միայն կկոցել էր աչքերը։ Հաճելի էր։ Չէ՞ որ արեւը այսօր շատ է կիզում։ Եւ Արմէնը մտքի մէջ իրենից գոհ էր, որ անձրեւ է պատուիրել։ Արեւմտեան պուրակում կը զբօսնեն անձրեւի տակ, պաղպաղակ կ՚ուտեն... Յետոյ էլ գուցէ նաւակ նստեն։ Հաճելի է լճակի հայելանման, փայլուն հարթութեան վրայ սահել երկտեղանի նաւակով... Այն էլ անձրեւի տակ։

Հիւլէգնացը կանգնեց։

Արմէնն ու Աստղիկը իջան, իրար ձեռք բռնեցին ու քայլեցին ծառուղիով։ Այստեղ արդէն մի քիչ զով էր։ Ծառերի խիտ սաղարթները խանգարում էին արեւի ճառագայթներին՝ շիկացնելու գետինը։

Երբ հասան լճափ, երկինքն արդէն ծածկուել էր գորշ ամպերով։ Լճի կողմից փչում էր թոյլ քամի։ Աստղիկը մտածկոտ նայեց վեր, յետոյ՝ Արմէնին. եւ ասաց.

— Անձրեւ է գալու։

— Այո՛... Ես եմ պատուիրել

— Դո՞ւ...

Աստղիկը կանգնեց, նորէն վեր նայեց ու բարկացած հարցրեց.

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետեւ անձրեւ տակ զբօսնել շատ ես սիրում։

— Շատ ես սիրում... Շատ ես սիրում...— ծաղրեց Աստղիկը։— Իսկ եթէ թրջուե՞մ։

— Չես թրջուի։

— Կը թրջուեմ... Կը տեսնես, որ կը թրջուեմ։ Շրջազգեստս անջրանցիկ չէ։

— Ուզո՞ւմ ես վերադառնենք...

— Վերադառնա՜նք,— նորէն ծաղրեց Աստղիկը։— Մինչեւ պուրակից դուրս գանք՝ ջուր կը դառնանք։

Անձրեւի առաջին կաթիլները թափուելով չոր գետնին, փոշու փոքրիկ ամպեր էին բարձրացնում։ Յետոյ թրջուած գետնի վրայ փոքրիկ առուակներ առաջացան ու անձրեւաջուրը հոսեց դէպի ցած։

Անձրեւը սաստկացաւ։

— Ի՞նչ անենք,— շուարեց Արմէնը։— Պատսպարուենք՝ մինչեւ կտրուի...

— Քեզ ո՞վ խնդրեց, որ անձրեւ պատուիրես։

— Կարծեցի որ...

Նրանք արդէն կարգին թրջուել էին։ Ջուրը ծորում էր Աստղիկի մազերից, իսկ շրջազգեստը կպել էր մարմնին։ Արմէնը փորձեց հանել իր անջրանցիկ շապիկը։

— Պէտք չէ... Կը մրսես... Գնանք տաղավար... Այս կողմերը պէտք է որ մի տաղավար լինի։

Նրանք վազեցին։ Իրար ձեռք չէին բռնել։ Աստղիկը իսկապէս նեղուել էր։ Արմէնը զղջաց, որ առանց նրան հարցնելու անձրեւ էր պատուիրել։ Ի հարկէ, այսօրուայ զբօսանքը կորաւ... Մինչեւ անձրեւը կտրուի, մինչեւ Աստղիկը չորանայ ու հաշտուի տղայի հետ՝ ոչ ժամանակ մնացած կը լինի նաւակ նստելու եւ ոչ էլ պաղպաղակ ուտելու...

— Այս կողմն է,— հեւալով ասաց Աստղիկը եւ վազեց դէպի ձախ։

Քիչ հեռու երեւաց փայտէ տաղավարը։

Նրանք մտան ծածկի տակ, նստեցին փայտէ նստարանին։ Բայց չէին խօսում իրար հետ։

Խռովե՞լ էին...

Արմէնը զգուշութեամբ ուղղեց Աստղիկի թաց մազափունջը։

Աղջիկը ժպտաց։

Տղան էլ...

Իսկ անձրեւաջրի շիթերը ներս էին ցայտում։

Ի՜նչ լաւ է, որ անձրեւ է գալիս։

Ոչի՛նչ... Ի հարկէ, ոչինչ, որ պաղպաղակն ու նաւակով զբօսանքն էլ հետաձգուեց։

1959

ՄԵՆՔ ԽԱՂԱԼ ԷԻՆՔ ՈՒԶՈՒՄ

ՄԵՆՔ աւելի կծկուեցինք դեղնած թփերի տակ։

Աշնանային այգու լռութեան մէջ լսւում էր միայն խճաքարերի ղժրտոցը։ Նա անշտապ քայլում եւ որոնում էր մեզ։ Իսկ մենք՝ ես ու Տիգրանը, թաքնուել էինք, որովհետեւ գնալու էինք հարեւան թաղի տղաների հետ թենիս խաղալու։ Տիգրանը դեռ երէկուանից խնդրում էր նրան։ Բայց մեր դայեակը իր ասածին էր։ Նա միայն կրկնում էր, որ իրեն յանձնարարուած է հետեւել մեզ. որ մենք պարտաւոր ենք ժամանակին հանգստանալ, ժամանակին զբաղուել դասերով եւ ժամանակին խաղալ։ Մայրիկն էր պատուիրել։ Բայց եթէ մայրիկը քաղաքում լինէր՝ մենք անպայման կը համոզէինք նրան։ Ծայրահեղ դէպքում ես կը տզտզայի, ու մայրիկն էլ մի քիչ բարկանալուց յետոյ կը ժպտար... Ուրեմն, հարցն էլ կը լուծուէր։ Բայց հիմա...

— Տիգրա՛ն, նա մեզ չի՞ գտնի,— հարցրեցի ես։

— Չի՛ գտնի... Եթէ շատ չխօսես...

Խճաքարերի ղժրտոցը լսուեց աւելի մօտից։ Ես շունչս պահեցի։ Թփերի արանքից տեսայ աշնանային արեւի ճառագայթների տակ փայլող մեր դայեակի մետաղէ իրանը։ Ու յանկարծ կռահեցի, որ մեր թաքնուելը մեզ չի օգնի... Միեւնոյն է... Թաքստոցից դուրս գալ չենք կարողանայ եւ թենիսի մրցութիւնն էլ կը տապալուի։

Մեր դայակը անցաւ՝ գնաց։ Յետոյ նրա ոտնաձայնները մարեցին։ Ես հանգիստ շունչ քաշեցի։

— Գնաց։

— Չնկատեց։

— Ծլկենք,— առաջարկեցի ես։— Այսպէս նստելն ու սպասելն էլ մի բան չէ։

— Ես էլ եմ ձանձրանում,— ասաց Տիգրանը։— Բայց մի քիչ էլ համբերենք։

— Ինչո՞ւ։

— Գուցէ դեռ մօտակայքում է։

— Ա՜յ թէ մայրիկը կը լինէր։

— Նա ուշ կը գայ... Երեկոյան...— ասաց Տիգրանը։

Նորէն լռեցինք։

Տխուր բան է, երբ դայեակը ոչ թէ սովորական մարդ է, այլ ռոբոտ։ Առաջներում ուրիշ է եղել... Դայեակները բարեհամբոյր մօրաքոյրեր ու տատիկներ են եղել... Նրանք նոյնպէս խիստ էին։ Բայց, այնուամենայնիւ սովորական մարդիկ էին... Նրանց կարելի էր բան հասկացնել։ Իսկ մեր ռոբոտ֊դայեակը... Անտանելի երեւոյթ է։ Ազնիւ խօսք...

— Տիգրան,— շշնջացի ես։— Այս դայեակի գլխին մի խաղ չը խաղա՞նք...

— Ի՞նչ,— չհասկացաւ Տիգրանը։

— Մի քիչ դաստիարակենք մեր դայեակին,— բացատրեցի ես։

Տիգրանը հեգնանքով ժպտաց։

— Չի՛ լինի... Նա մեքենայ է։ Մարդ֊մեքենայ։ Նրան ինչ յանձնարարութիւն տալիս են, այն էլ կատարում է։

— Գիտեմ։ Ես էլ հէնց այդ եմ ասում։ Աւելի լաւ, որ մեքենա է... Մի որեւէ լար կը կտրենք ու...

— Դուք այստե՞ղ էք։ Իսկ ես ձեզ եմ որոնում,— ճիշտ մեր գլխավերից լսուեց դայեակի ձայնը։— Հապա՛... Վե՛ր կացէք...

Սիրտս այնպէս կծկուեց, որ թուաց, թէ հիմա ուշագնաց կը լինեմ։ Այդ սատանան գտել էր մեզ։

— Չէ՞ք լսում... Ձեզ հետ եմ,— կրկնեց դայեակը։

Մենք ելանք թփերի յետեւից։ Ես չէի ուզում նայել նրա սառը, կանաչաւուն, ապակէ աչքերին։

Մի տեսակ... վախենում էի...

Երբ դուրս ելանք ծառուղի, Տիգրանը աննկատելի նշան արեց, թէ՝ ծլկենք։

Եւ նոյն պահին էլ սիրելի դայեակը բռնեց մեր ձեռքը։

— Կորա՛նք,— ասաց Տիգրանը։

— Տապալուեց մեր մրցութիւնը,— աւելացրեցի ես։

Ու աշնանային այգին կորցրեց իր հմայքը։

Ես լսում էի միայն արդէն ծանօթ ու անտանելի դզզոցը, որ գալիս էր մեր դայեակի մարմնի մէջ աշխատող սարքերից։

Երբ մօտեցել էինք տանը՝ ասացի.

— Ի՞նչ կը լինի... Յետոյ կը պարապենք։ Տղաները մեզ են սպասում։

— Պէտք է դասերը պատրաստել,— ասաց դայեակը։

— Երեկոյեան... ազնիւ խօսք... երեկոյեան զբօսնելու փոխարէն՝ կը պարապենք։

— Ո՛չ,— պնդեց դայեակը։

— Մայրիկը թոյլ էր տալիս,— ես ուզում էի որեւէ կերպ համոզել այդ ռոբոտին։

Բայց նա չպատասխանեց ու մեզ քարշ տուեց սենեակ։ Ի՞նչ արած... Նստեցինք, բացեցինք տետրերը եւ տխուր իրար նայեցինք։

— Սկսենք տիեզերագիտութիւնից,— ասաց դայեակը։

— Սկսենք,— հոգոց հանեց Տիգրանը։

Ես տետրակի լուսանցքին գրեցի. «Դու նրան զբաղեցրու, իսկ ես կը դաստիարակեմ»։ Յետոյ գրածս ցոյց տուեցի Տիգրանին։ Նա գլխով արեց։

— Ինչո՞վ էք զբաղուած,— հարցրեց դայեակը ու ճարպկօրէն վերցնելով տետրակը, կիսաձայն կարդաց. «Դու նրան զբաղեցրու, իսկ ես կը դաստիարակեմ»։— Սա ի՞նչ բան է։

— Նախադասութիւն,— պատասխանեցի ես։

— Ի՞նչ։

— Բարդ նախադասութիւն, որ բաղկացած է երկու պարզ նախադասութիւնից։— Տիգրանը ինձ աչքով արեց, թէ՝ ինքը կը շարունակի, իսկ ես անցայ մեր դայեակի թիկունքը։— Առաջին պարզ նախադասութիւնը. «Դու նրան զբաղեցրու...»,— ասաց Տիգրանը։

Համարձակօրէն, մինչ Տիգրանը բացատրում էր առաջին պարզ նախադասութիւնը, ես գործի անցայ։ Քանդում էի ռոբոտի մէջքին գտնուող կափարիչի պտուտակները։ Չկարծէք, թէ դա մեծ բան է... Որքան էլ վիտադարձը ամուր սեղմէի, որքան էլ պտուտակները դժուարութեամբ տեղի տային, միեւնոյն է, դայեակը ոչինչ չէր զգայ։

Եւ երբ Տիգրանը արդէն անցել էր երկրորդ նախադասութիւնը վերլուծելուն, ես բացեցի կափարիչը։

Այնտեղ, դայակի մարմնի ներսը երեւում էին խայտաբղետ լարեր, մեկուսիչներ, հացահատիկի չափ տրանզիստորներ... Առանց երկար֊բարակ մտածելու՝ ձգեցի կարմիր լարերից մէկը... եւ չը՛րթ... Լարը կտրուեց։ Դայեակը, ի հարկէ այդ էլ չզգաց, եւ քանի որ Տիգրանը արդէն աւարտել էր բարդ նախադասութեան վերլուծութիւնը, նա միայն հարցրեց.

— Վաղուայ համար ի՞նչ էք պատրաստելու։

— Սատուրն մոլորակի աշխարհագրութիւնը։

— Պարզ է... Ուշադրութիւն... Սատուրնը հիմնականին բաժանւում է Հիւսիսային եւ Հարավային կիսագնդերի։ Հիւսիսային կիսագնդում գերիշխում են լեռնաշղթաները... Հարթավայրեր գրեթէ չկան...

Մեր դայեակի կանաչաւուն աչքերի փայլը յանկարծ սաստկացաւ։ Լսուեցին տարօրինակ ձայներ, խզզոցներ ու ապա նորէն.

— Սատուրնը հիմնականին բաժանւում է Հիւսիսային եւ Հարավային կիսագնդերի։ Հիւսիսային կիսագնդում գերիշխում են լեռնաշղթաները... Հարթավայրեր գրեթէ չկան...

ԱՐԵՒԸ վաղուց մայր էր մտել։ Արդէն ուշ գիշեր էր։ Մենք դեռ նստած էինք գրասեղանի առաջ։ Դայեակը մոռացել էր, որ մեր զբօսանքի ժամը վաղուց է անցել... որ մենք պէտք է ընթրէինք... որ մենք պէտք է արդէն քնած լինէինք... Սիրելի դայեակը, չգիտեմ քանի՛ հազարերոդ անգամ, կրկնում էր.

— Սատուրնը հիմնականին բաժանւում է Հիւսիսային եւ Հարավային կիսագնդերի։ Հիւսիսային կիսագնդում գերիշխում են լեռնաշղթաները... Հարթավայրեր գրեթէ չկան...

Իսկ մայրիկն էլ, հակառակի պէս, ուշանում էր։

1961

ԵՍ, ՌՈԲՈՏԻԿԸ ԵՒ ԻՄ ԸՆԿԵՐԸ

ԵՐԵՔՈՎ նստել էինք մայթեզրին, եւ ես ջանում էի համոզել նրանց։

— Դուք ի՞նչ գիտէք, թէ որքան հետաքրքիր է ձկնորսութիւնը։ Այն էլ՝ երբ դուրս ենք գալիս քաղաքից։

— Իսկ այստեղի ձկներն ուտել կարելի՞ է,— հարցրեց իմ ընկերը։

— Տեսակներ կան, որ կարելի է... Տեսակներ էլ կան՝ չի կարելի,— բացատրեցի ես։

— Իսկ եթէ յանկարծ թունաւորուե՞նք,— վախեցաւ իմ ընկերը։

— Ուրեմն, չենք ուտի։

— Եթէ չենք ուտելու, հապա էլ ինչո՞ւ գնանք ձկնորսութեան։ Ճիշտ չե՞մ ասում, ռոբոտիկ։

— Ձկնորսութիւնը օգտակար զբաղմունք է։ Մարդ հանգստանում է ձկնորսութեան ժամանակ։ Ձկնորսութիւնը մարզուելու հրաշալի ձեւերից մէկն է,— վրայ տուեց ռոբոտիկը։— Բայց մեր գնալը միտք չունի։

Այստեղ արդէն ես բարկացայ։

Հա՛... Մոռացայ ասել, որ ես՝ այդ ես եմ, ռոբոտիկը մեքենայ է, որ մարդու կերպարանք ունի, իսկ իմ ընկերը Ջոննին է։ Մենք, այսինքն՝ հայրիկը, մայրիկը, ես եւ ռոբոտիկը Արուսեակ մոլորակ ենք եկել Երկրից, իսկ Ջոննիենք՝ Հրատից... Արուսեակն ու Հրատը մեր լեզւով է։ Ուրիշները ասում են Վեներա եւ Մարս, բայց կարեւորն այն է, թէ մենք ինչպէս ենք ասում... Ջոննիի հայրը շինարար է. նրան Արուսեակ են ուղարկել մի նոր քաղաք կառուցելու համար։ Իսկ այն քաղաքը, որի մայթեզրերից մէկին հիմա նստած ենք, ծածկուած է մի հսկայական, թափանցիկ թաղանթով։ Այդ թաղանթին կատակով ասում են երկնակամար։ Թաղանթից դուրս, վերը, միայն ամպեր կան, որոնք ծածկում են արեւը եւ անդադար կայծակներ են ուղարկում մէկը միւսին. ամբողջ օրը լսւում են սարսափելի որոտներ։ Բայց երբ ամպերը ճեղքւում են իրար վրայ նետած կայծակներից, սկսւում է սոսկալի մի տեղատարափ։ Ես յաճախ եմ մտածում, թէ ինչ կը լինէր քաղաքի վիճակը, եթէ թափանցիկ թաղանթը չպաշտպանէր։ Երեւի մի երկու տեղատարափ անձրեւից յետոյ նոյնիսկ բազմայարկ շէնքերը կը սուզուէին ջրի տակ։ Գուցէ չսուզուէին, երեւի մի քիչ չափազանցում եմ։ Բայց ճիշտն ասած՝ ինձ այդպէս է թւում։

Մի քիչ շեղուեցի, բայց ոչինչ։

Ուրեմն, ես շատ բարկացայ։

— Դուք ի՜նչ ընկերներ էք որ... Ես առաջարկում եմ հէնց այնպէս... հանգստանալու համար քաղաքից դուրս գալ, իսկ դուք...

Ջոննին ընդհատեց ինձ.

— Հրատի վրայ ձկնորսութեան շատ էի գնում։ Այնտեղ բոլոր ձկներն էլ ուտելու են։ Իսկ այստեղ... Կը թունաւորուենք եւ... մնաս բարեւ լոյս ու արեւ...

— Ձուկ կարելի է պատուիրել առանց դուրս գալու քաղաքից,— ասաց ռոբոտիկը։— Պատուիրում ենք մատակարարման բաժնին եւ մէկ ժամից խնդրեմ՝ բերում են։

— Խելք եմ ասել հա՜,— զայրացայ ես։— Էլ ո՞ւր մնաց մարզուելու հրաշալի ձեւերից մէկը։

— Հիմա այն շրջանն է,— ասաց ռոբոտիկը,— երբ սունդերը գետափին ձու են դնում... եւ ուրեմն՝ դառնում են չափազանց կատաղի։

Սունդերի մասին վաղուց էի լսել։ Իսկ երբ արդէն հաստատուել էինք Արուսեակի վրայ, մի օր հայրիկի հետ դուրս ելանք քաղաքից եւ հանդիպեցինք այդ տարօրինակ ու խելացի կենդանիներին, որոնք կատաղի են դառնում միայն ձու դնելու շրջանին։ Կատաղում են, բայց անտեղի երբէք չեն յարձակւում մարդկանց վրայ։ Այո՛, չեն յարձակւում, քանի դեռ նրանց չես նեղացրել։

— Վախկո՛տ... Ի՞նչ է... Հիմա ուզո՞ւմ ես գալ, թէ ոչ։

— Ես չեմ գայ,— կտրականապէս յայտարարեց Ջոննին։

— Ուրեմն, մեր ընկերութիւնն էլ այսպէս պէտք է վերջանար, էլի՛...

— Չեմ գայ,— կրկնեց Ջոննին։

— Չեմ հասկանում... Ինչո՞ւ...

Ջոննին մի քիչ մտածեց ու ասաց։

— Կարթեր չունեմ։ Եթէ քո կարթերից մէկն ու մէկը...

— Ի զուր չհամոզես։

— Ուրեմն, հաստատ չեմ գայ։

— Գետափին կը թողնեմ, որ կարթերից մէկի մօտ դու նստես։ Եղա՞ւ...

— Չեղաւ...— հառաչեց Ջոննին։

Յուսահատուեցի։ Գիտեմ... եթէ կարթը տամ՝ փչացնելու է։ Կարծես չի լինի, որ իր համար նստի լճափին։ Բռնուած ձուկն էլ թող ինքը քաշի ու հանի ջրից... Քի՞չ է... Ի՜նչ զարմանալի մարդ է...

— Դու ի՞նչ ընկեր ես,— դառնացած ասացի ես,— ի զուր էլ այսքան ժամանակ քեզ հետ ընկերութիւն եմ անում։

— Ուզում ես՝ մի՛ արա։

— Զարմացրե՜ց...— գոչեցի ես։— Ռոբոտիկի հետ կը գնամ։ Նա ձուկ չի ուտում, որ թունաւորուելուց էլ վախենայ։ Նա էլէկտրականութեամբ սնուող արարած է։ Չէ՞, ռոբոտիկ... Գնանք... Ց՚տեսութիւն, Ջոննի։

— Ոչ թէ «ց՚տեսութիւն», այլ՝ մնաս բարով։

— Որ այդպէս է՝ եթէ հանդիպենք ու չբարեւեմ քեզ՝ չնեղանաս,— զգուշացրեցի ես։

— Ես էլ չեմ բարեւի,— ասաց Ջոննին։

— Ընկերները իրար ճանաչում են դժուար պահերին,— նկատեցի ես։— Եւ ես ճանաչեցի քեզ։

Ուզում էի ուրիշ բան էլ ասել։ Յետոյ մտածեցի, որ գուցէ իրար ձեռք սեղմենք՝ ընդմիշտ բաժանուելուց առաջ։ Բայց վախեցայ, թէ յանկարծ կը յուզուեմ. ռոբոտիկի ձեռքը բռնած՝ վազեցի տուն։

Շքամուտքին կանգնած՝ նայեցի յետ։

— Ի՞նչ ես կանգնել,— բողոքեց ռոբոտիկը։

— Նայի՛ր,— ասացի՝ մատով ցոյց տալով Ջոննիի կողմը։

Ջոննին ծառից մի փոքր ճիւղ էր պոկել եւ օդը ճիպոտահարելով՝ գնում էր իրենց տուն։

Ես յանկարծ շատ տխրեցի ու գրեթէ բղաւեցի ռոբոտիկի վրայ.

— Հիմա ի՞նչ ես ասում... Գալո՞ւ ես ինձ հետ...

— Գալու եմ,— խեղճացած հառաչեց ռոբոտիկը։

ԿԻՐԱԿԻ օրը՝ առաւօտեան, երբ ես ու ռոբոտիկը շտապում էինք գետափ, ճանապարհին հանդիպեցինք Ջոննիին։

Ձեռքս բարձրացրեցի ու այն է՝ ուզում էի գոչել. «Բարե՛ւ, Ջոննի», բայց մէկ էլ յիշեցի, որ խոստացել ենք հանդիպելիս չբարեւել, քանի որ արդէն շատ լաւ ենք մէկս մէկին ճանաչում։

Ջոննին ուսին էր հենել կարթաձողը եւ նոյնպէս ձեւացրեց, թէ չի տեսել ինձ։ Ես ու ռոբոտիկը անցանք փողոցի միւս կողմն ու արագացրինք մեր քայլերը։ Երբ դուրս ելանք քաղաքից, ասացի.

— Տեսա՞ր, ռոբոտիկ... Ո՜նց է կարթ ճարել... Իմ կարթերի վրայ էր աչքը։ Պարզ չի՞... Մեզ հետ չէր ուզում գալ... Թէ չէ՝ կը թունաւորուե՜նք... Մնաս բարեւ լոյս ու արե՜ւ...— ծաղրանքով ծոր տուեցի ես։— Իբր Երկրի վրա բոլոր ձկները ուտելի են։ Կ՚ուզես իմանալ՝ թունաւոր ձկները աւելի շատ են, քան անվնասները... Այդ բոլորը դատարկ պատճառներ են... Եւ մարդ հէնց այսպէս պէտք է մարդու ճանաչի։

Շուտով հասանք գետափ։ Մի հարմար տեղ ընտրեցի. կարթաձողերը խրեցի գետնի մէջ։ Յետոյ կեռիկներին խայծեր ամրացրեցի ու նետեցի ջուրը։

Ռոբոտիկին խնդրեցի որ ուշադիր լինի եւ ձուկը խփելուն պէս՝ ինձ ձայն տայ։ Իսկ ես պառկեցի խոտերին, ձեռքերս դրեցի գլխիս տակ ու որոշեցի այլեւս չմտածել ընկերութեան եւ հաւատարմութեան մասին, այլ հետեւել ամպերի տարօրինակ խաղին։

Որ ճիշտն ասեմ՝ ես արդէն մոռացել էի, թէ ինչպիսին է լինում արեւը, ինչպիսին է լինում պայծառ օրը... Ես նայում էի թանձր ու գորշ ամպերին, որոնցից յաճախ կրակէ գնդեր էին պոկւում եւ նետւում իրար վրայ։ Արուսեակի կայծակները նման են ոչ թէ կոտրատուած ճիւղերի, այլ լաւ փչած գնդակների։ Եւ մարդիկ հէնց այդպէս էլ ասում են՝ գնդաձեւ կայծակներ։ Երկրի վրայ էլ նոյնպէս այդպիսի կայծակներ են լինում, բայց հազուադէպ։

Քաղաքից դուրս, որտեղ թափանցիկ թաղանթ չկար, ամպերը թւում էին շատ աւելի մօտիկ։ Նայում էի ամպերին եւ նմանեցնում տարօրինակ արարածների։ Քամին մէկ էլ այնպէս էր ամէն բան իրար խառնում որ իրօք՝ երկնքի մէջ յայտնւում էին ճերմակ֊ճերմակ մորուքով ծերունիներ կամ ուղտի գլխով փղեր, կամ առագաստանաւ եւ կամ չգիտեմ թէ ուրիշ ինչ։ Մի խօսքով, ձկնորսութեան ժամանակ ամէնից շատ սիրում էի այսպէս պառկել Արուսեակի նարնջագոյն խոտերին ու նայել ամպերի գազանանոցին։

Չգիտեմ, թէ որքան էի այսպէս պառկել, երբ մէկ էլ նկատեցի որ գնդաձեւ մի կայծակ պոկուեց ալեհեր ծերունու մորուքից եւ թռաւ ոչ թէ դէպի ուղտի գլխով փիղը, այլ դէպի վար։ Յաջորդ պահին գունդ ու կլոր կայծակը իր համար հանգիստ ճօճւում էր գետի ալիքների վրայ։ Յետոյ կայծակը դանդաղ սողաց գետի հոսանքին հակառակ ուղղութեամբ՝ աստիճանաբար մօտենալով ափին։

Ռոբոտիկը կարգին անհանգստացել էր։ Նա ամբողջովին պատրաստուած էր մետաղից. իսկ մետաղները, ինչպէս գիտէք, էլեկտրական լիցքը դէպի իրենց ձգելու յատկութիւն ունեն։ Ես, ի հարկէ, բնաւ չանհանգստացայ։ Բայց ռոբոտիկին էլ չէի կարող մեղադրել։ Եթէ գնդաձեւ կայծակը նրան դիպչէր՝ խեղճ ռոբոտիկից կը մնար մի կոյտ հալած մետաղ միայն։

Նորէն պառկեցի մէջքիս, ձեռքերս դրեցի գլխիս տակ ու մտածեցի որ Ջոննին անամօթի մէկն է. պարզապէս առիթ էր որոնում իմ կարթերից մէկը ունենալու... Յետոյ ինձ թուաց, թէ ես Երկրի վրայ եմ, Զանգուի ափին, եւ արեւի տակ լոգանք եմ ընդունում։

... Սթափուեցի զարհուրելի մի ոռնոցից։ Վեր թռայ պառկած տեղից. նայեցի շուրջս. յիշեցի որ Արուսեակ մոլորակի վրայ եմ եւ ոչ մի Զանգու էլ չկայ։ Տեսնեմ ի՜նչ... Նարնջագոյն թփուտները ջարդուփշուր անելով, երախը բաց եւ առանց դիմացը նայելու՝ դէպի մեր կողմն է արշաւում մազակալած մի կենդանի։

— Ռոբոտի՜կ,— գոչեցի ես։

— Այստե՜ղ եմ,— հեռուից ձայն տուեց ռոբոտիկը։— Կատաղած սունդ է... Կայծակը նրան դիպաւ... Փախի՛ր...

— Ռոբոտի՜կ,— նորէն գոչեցի ես։ Բայց ի զուր։ Ռոբոտիկը շրջուեց եւ որքան ուժ ունէր՝ շարունակեց փախչել։ Ա՜յ քեզ հիմար... Մետաղից պատրաստած մեքենային սունդը ի՞նչ կարող է անել։ Այսպէս մտածեցի սկզբում։ Բայց յետոյ գլխի ընկայ, որ աւելի լաւ է մտածեմ միս ու արիւնից կազմուած մարդու, այսինքն՝ իմ մասին։

Շրջուեցի եւ որքան ուժ ունէի՝ սկսեցի վազել։ Վազում եմ, երբեմն էլ յետ նայում։ Իսկ սունդը հսկայական թռիչքներով հետեւում է ինձ։ Ա՜յ քեզ պատմութիւն...

— Ռոբոտի՜կ,— յուսահատ օգնութիւն աղերսեցի ես։

Եւ նոյն պահին էլ սայթաքելով՝ բերանիս վրայ շրմփացի գետնին։

«Մնաս բարեւ, լոյս ու արեւ»,— անցաւ իմ մտքով եւ ես գոցեցի աչքերս։

... Մէկ էլ զգացի թէ ինչպէս են ցնցում ինձ։ «Արդեն ուզում է խժռել»,— անցաւ իմ մտքով եւ աւելի ամուր սեղմեցի կոպերս։

— Վե՛ր կաց, վե՛ր կաց,— կարծես երազի մէջ լսեցի ես։— Սունդին խաբեցի։ Նա դեռ վազում է։ Վաղուց հեռացել է... Յետ չի դառնայ։ Վե՛ր կաց...

Աչքերս բացեցի՝ տեսնեմ Ջոննին է գլխավերս կանգնած։

ԵՐԲ մօտենում էին քաղաքին՝ ճանապարհի եզրին հանդիպեցինք ռոբոտիկին։ Մեզ նկատելուն պէս ոտքի ելաւ ու եկաւ ընդառաջ։

— Սունդը քեզ չկերա՞ւ,— զարմացած հարցրեց նա։

— Ջոննին խաբել ու շփոթեցրել է նրան,— պատասխանեցի ես։

— Բայց դուք իրարից խռովել էիք,— նորէն զարմացաւ ռոբոտիկը։

— Իսկ քո ի՞նչ գործն է,— բարկացայ ես։— Լաւ էինք արել... Սրա՜ն տեսէք... Թողեցիր ու փախար... Կարծես չէիր կարող...

— Ի զուր էլ բարկանում ես,— ասաց Ջոննին։— Կարծում ես նա բա՞ն է հասկանալու։

— Չեմ կարծում... Ափսո՛ս կարթերը։

— Ոչի՜նչ,— ասաց Ջոննին։— Կարթերը ի՜նչ են որ... Իսկ եթէ սունդը յանկարծ վրայ հասնե՞ր...

— Հայրիկիս կը խնդրեմ, որ ինձ համար նոր կարթեր բերի... Մեզ համար,— ասացի ես։— Միասին կը գնանք ձկնորսութեան։ Կը գաս, չէ՞...

— Կը գամ... Միայն ոչ թէ այն ժամանակ, երբ սունդերը ձու են դնում,— պատասխանեց Ջոննին։

— Ձկնորսութիւնը օգտակար զբաղմունք է։ Մարդ հանգստանում է ձկնորսութեան ժամանակ։ Ձկնորսութիւնը մարզուելու հրաշալի ձեւերից մէկն է,— վրայ տուեց ռոբոտիկը։

Ես ու Ջոննին աւելի արագ քայլեցինք։ Առաջ անցանք ռոբոտիկից, որ հազիւ էր ոտքերը քարշ տալիս... Ուժասպառ էր եղել։ Էլեկտրականութեան իր ամբողջ պաշարը ծախսել էր փախչելու վրայ։

... Կարծեմ ասել եմ որ ես՝ այդ ես եմ, ռոբոտիկը սովորական մեքենայ է, որին ի զուր են մարդու կերպարանք տուել, իսկ Ջոննին՝ իմ ընկերն է։

1962

ՆՈՒԱՐԴԻ ՇՆԻԿԸ

ՀԷՆՑ որ սովորեցի սուլել Ազնաւուրի նոր երգը՝ շտապեցի բակ, որ մի քիչ զարմացնեմ մարդկանց։ Ես արտակարգ լսողութիւն ունեմ եւ հրաշալի էլ սուլում եմ։ Իսկ մարդկանց մնում է լսել ու զարմանալ։

Մեր բակը մեծ է։ Չորս կողմը հսկայ պարիսպների պէս կանգնած են շէնքերը, որոնք արտաքինից այնքան էլ տգեղ չեն, բայց երբ մեր բակից նայէ՜ք... Պատշգամբներից շատերը փակուած են ապակէ պատերով, շատերն էլ բաց են. եւ այնտեղ կախուած կը տեսնէք խայտաբղետ զգեստներ։ Հետաքրքիր է... Այնուհանդերձ մեր բակը հաճելի է։ Ծառերը շատ են, աւազան էլ կայ, բայց հազուադէպ է ջուր ունենում։ Նոյնիսկ փայտէ նստարաններ էլ ունենք, որոնք ներկուած են տարբեր գոյների, ինչպէս քաղաքի բոլոր պուրակներում... Այդ նստարանները չեն սիրում միայն նրանք, ովքեր ամբողջ օրը բակում նստած՝ նարդի են խաղում։ Է՛հ, չեն սիրում՝ թո՛ղ չսիրեն։ Մերոնք ասում են, թէ նրանք իրենց կեանքը անցկացրել են գորշ երջանկութեան մէջ։ Իսկ գորշը, եթէ նոյնիսկ նրանց երջանկութիւն է թւում, միեւնոյն է, գորշն է եւ ոչ թէ գոյները։

Եւ մեր այս խոշոր ու հետաքրքիր բակում հակառակի պէս առաջինը հանդիպեցի Նուարդին։ Ես, ի հարկէ, չհամարձակուեցի սուլել նրա համար, քանի որ, միեւնոյն է, չէր զարմանալու. դեռ աւելին՝ ծաղրելու էր։ Մեր ճաշակների միջեւ ահագին տարբերութիւն կայ։

Ինձ տեսաւ թէ չէ՝ կանգնեց, մի քանի անգամ ձեռքի վրայ փաթաթեց կաշէփոկը, որի միւս ծայրին ամրացուած էր մի շնիկ։ Այդ շնիկը, ի հարկէ, իսկական էր. կենդանի։

— Ա՜յ թէ քնձռոտ շուն եմ ասել,— նկատեցի ես ու արհամարհանքով զննեցի շանը։— Ի՜նչ էլ հիմար դունչ ունի...

Նուարդը բաց թողեց կաշէփոկը եւ խիստ ձայնով ասաց.

— Զանգի՛, հասիր։

— Դէ՜֊դէ՜֊դէ՜,— գոչեցի ես։— Ի՜նչ անլուրջ բաներ ես անում։ Հեռո՛ւ պահիր դրան...— Մի քանի քայլ յետ ցատկեցի։— Մի կարծիք յայտնեցինք՝ կրա՞կն ընկանք։

— Զանգի՛,— նորէն գոչեց Նուարդը եւ շնիկը անմիջապէս մօտեցաւ նրան ու շարժեց պոչը։— Լա՞ւ շուն է,— հարցրեց Նուարդը։

— Հրաշալի շուն է,— ասացի ես։— Այդպիսի շներ հազուադէպ են պատահում։

— Ես նրան վարժեցնում եմ,— բացատրեց Նուարդը։— Ուզում ես մի որեւէ բան նետեմ... եւ նա կը վազի ու կը բերի։

Երբ Նուարդը այսպէս մարդավարի էր խօսում ինձ հետ՝ անմիջապէս փափկում էի եւ մտածում, որ երբ հնարաւոր է աշխարհում հաշտ ու համերաշխ ապրել, ապա էլ ինչո՞ւ եմ վէճ ու կռիւ սարքում աղջիկների հետ։ Եւ այն էլ յատկապէս Նուարդի հետ, որին, իմ կարծիքով, շատ եմ հաւանում եւ շատ կ՚ուզէի, որ նա միշտ ինձ հետ սիրալիր լինի։

— Վարժեցնո՜ւմ ես,— յուզուեցի ես։— Եւ շնիկն էլ վարժւո՞ւմ է։

— Ի հարկէ, շատ եմ չարչարւում, բայց կամաց֊կամաց սովորում է եւ ինչ որ բաներ սկսում է հասկանալ։

— Պարզ է,— նորէն յուզուեցի ես։— Իսկ երկա՞ր ժամանակ է, որ զբաղւում ես այդ սքանչելի շնիկով։

— Մէկ ամսից աւելի է։

Ես ուզում էի մէկ անգամ էլ յուզուել, բայց մտածեցի որ Նուարդը, միեւնոյն է, չի հաւատալու իմ անկեղծութեանը, եւ հարցրեցի.

— Իսկ ինչո՞ւ չեմ նկատել։

— Առաջին օրն է որ դուրս եմ բերել զբօսանքի։

— Խե՜ղճ շնիկ,— գոչեցի ես։— Ուրեմն մէկ ամբողջ ամիս փակուած է եղել տանը։

— Ի հարկէ... Խելացի շունը նախ պէտք է լաւ ճանաչի իր տիրոջը եւ յետոյ միայն նկատի շրջապատը։

Յանկարծ յիշեցի, թէ ինչպէս գիտնական եւ բաւականին լուրջ գիտնական մեծ եղբայրս վերջերս իրեն բոլորովին կորցրել եւ զանազան սպիտակ մկների ու սեւ կատուների է վարժեցնեւմ։ Նոյնիսկ կարծում էի, թէ եղբայրս որոշել է գիտութիւնը թողնել ու դառնալ կրկէսի դերասան։ Եւ այնքան էի ուրախացել, որ ամէն օր առանց տոմսի կրկէս կը գնամ ու կը դիտեմ եղբորս ներկայացումները։ Բայց, ի հարկէ, կարճ ժամանակ անց եղբայրս հիասթափեցրեց ինձ, եւ ես նրանից իմ յոյսը կտրեցի։ Ի հարկէ, բնաւ չէի հետաքրքրուել, թէ նա ինչու է վարժեցնում զանազան քնձռոտ կատուների ու մկների, բայց թէ ինչպէ՜ս էր վարժեցնում... Մի քանի անգամ ծածուկ հետեւել էի նրան այդ տարօրինակ զբաղմունքի ժամանակ, եւ յանկարծ յիշեցի, թէ նա ինչպէս էր վարժեցնում։

— Նուարդ,— ոգեւորուած գոչեցի ես։

— Ի՞նչ պատահեց,— այնպէս սառը ասաց նա, որ իմ ոգեւորութիւնն էլ տեղնուտեղը պաղեց։

— Ուզում եմ ասել՝ երեւի դժուար է վարժեցնելը։ Այո՞...

— Ինչո՞ւ է դժուար... Մէկ ամսուայ ընթացքին իմ Զանգին արդէն գիտէ տիրոջը նեղացնողների վրա յարձակուել ու նաեւ վազել՝ յետ բերել հեռու նետած իրը։ Քի՞չ է...

— Քիչ է,— ասացի։— Ի հարկէ, քիչ է... Այսքան հրաշալի շան համար նոյնիսկ շատ քիչ է։

— Խօսում ես, էլի՛,— բարկացաւ Նուարդը։— Իսկ կարո՞ղ ես թէկուզ երկու ամսուայ մէջ այդքան բան սովորեցնել մի որեւէ պատահական շնիկի։ Չես կարող... Բայց խօսում ես մեծ֊մեծ... Բոլոր տղաներն էլ սիրում են միայն մեծ֊մեծ խօսել։ Իսկ ձեռքներիցը բան չի գալիս։

Համբերութեամբ լսեցի նրա դաժան կարծիքը տղաների մասին, յետոյ ասացի.

— Ուզո՞ւմ ես՝ գրազ գանք։ Երկու օրուայ մէջ այդ շանը այնքա՜ն բան սովորեցնեմ...

— Գնանք, Զանգի,— ասաց Նուարդը։— Պարծենկոտներին չեմ սիրում։

Շունը պոչը շարժեց։ Ծամածռեց իր հիմար դունչը եւ հաջելու անյաջող մի փորձ արեց։ Իսկապէս, դա ի՜նչ շուն էր, որ կարողանար նաեւ հաջել։

— Գրազ գանք։ Զանգիին տուր ինձ... եւ կը համոզուես։

— Ց՚տեսութիւն,— ասաց Նուարդը։— Երեկոյեան նորէն բակ եմ իջնելու... Կը հանդիպենք։

Բարկութիւնից իմ լացը եկաւ։ Ի՜նչ տարօրինակ մարդիկ կան... Բան ես ասում՝ չեն ուզում հասկանալ։

— Կատակ չեմ անում,— արդէն յուսահատուած ասացի ես։— Ազնիւ խօսք, կատակ չեմ անում։ Փորձի՛ր եւ կը համոզուես։

Նուարդը ծիծաղեց. յետոյ կաշէփոկը մեկնեց ինձ՝ ասելով.

— Բայց որ չես կարողացե՜լ...

— Կը տեսնենք,— սպառնացի ես ու շնիկին քարշ տուեցի հինգերորդ յարկ։

... Մեր հիւրասենեակը ընդարձակ է։ Ոչ թէ մեծ է, այլ ընդարձակ՝ որովհետեւ իրեր քիչ կան։ «Իրերը մարդուն դարձնում են իրենց գերին»,— միշտ կրկնում է մայրս։ Եւ քանի որ աւելի ընդարձակ տեղ չկար մեր բնակարանի մէջ՝ ուրեմն ամէնից հարմարը հիւրասենեակն էր. հէնց այստեղ էլ անցայ շնիկին վարժեցնելու ծանր աշխատանքին։

— Նստի՛ր ու նայիր ինձ,— հրամայեցի շնիկին։

Զանգին նստեց։

— Չշարժուես։

Զանգին միայն պոչը շարժեց։

Ես կանգնեցի ձեռքերիս վրայ եւ գլխիվայր մի քանի քայլ արեցի։ Յետոյ կանգնեցի ոտքերիս վրայ, ինչպէս բոլոր խելքը գլխին մարդիկ ու հարցրեցի.

— Տեսա՞ր։

Զանգին նորէն շարժեց իր ցանցառ պոչը։

— Եղբորս մեթոդն է,— ասացի,— հրաշալի արդիւնք է տալիս։

Եւ նորէն կանգնեցի ձեռքերս վրայ։ Բայց հազիւ էի այդ դիրքով մի քանի քայլ արել, երբ իր հիմար հաջոցով Զանգին վրայ պրծաւ ու փորձեց ատամների տակ առնել թեւս։

Երեւի այդ տխմար հաջոցի ու մէկ էլ իմ վայնասունի վրայ դուռը բացուեց. ներս նետուեց եղբայրս։

— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեց նա։— Իսկ սա՞ ինչ շուն է։

— Զանգին է։

— Որոշել ես շո՞ւն պահել։

— Շո՞ւն պահել... Չէ... Ո՞վ ասաց...

— Ենթադրում եմ։

— Անփորձ շուն է։ Ուզում եմ մի քիչ խելք սովորեցնել քո մեթոդով։

Եղբայրս ծիծաղեց։ Ծիծաղեց՝ առանց ուշադրութիւն դարձնելու իմ ինքնասիրութեան վրայ։

— Գոնէ հարցրո՛ւ...

— Ես գիտեմ։

— Ի հարկէ, գիտես,— այս ասելով՝ նա իր սենեակից մի տարօրինակ գլխարկ բերեց ու դրեց գլխիս։

— Հիմա արդէն հաստատ կարող ես գիտելիքներդ բացայայտել... Մտքովդ ինչ անցնի՝ արա՛։ Յետոյ կը սովորեցնենք շանը։

— Չհասկացայ։

— Իսկապէս, որ դու ամէն բան գիտես,— ուրախացաւ եղբայրս։— Խելօ՛ք... Երբ ինչ որ բան ես անում՝ նախ մտածում ես... Իսկ երբ մտածում ես, քո ուղեղի մէջ ինչ որ հոսանքներ են առաջանում... Գիտե՞ս...

— Գիտեմ։

— Այդ գլխարկը յատուկ սարքեր ունի, որոնք ճանաչում են այդ հոսանքները եւ արձանագրում։ Գի...

— Գիտեմ... Գիտեմ...

— Ուրեմն, այս արձանագրուած հոսանքները մի քանի անգամ հաղորդում ենք Զանգիի ուղեղին եւ նա քո բոլոր գործողութիւնները, այն ամէնը, ինչ մտածել ես... նոյնութեամբ կը կատարի առանց դժուարութեան։ Հաստատ, դու այս էլ գիտես...

— Գիտեմ... Գիտեմ,— ասացի ես։

Զանգիին փակեցի լոգարանի մէջ, իսկ ես, գլխիս դրած տարօրինակ գլխարկով ամէն տեսակի հիմարութիւններ սկսեցի անել։ Քայլեցի ձեռքերիս վրայ... Մի բան, որ շատ էի սիրում... Յետոյ սողացի... Չէի ասի, թէ սողալը հաճելի բան է։ Բաժակով ջուր խմեցի, թէեւ ծարաւ չէի... Մի քիչ էլ ջուր պահեցի բերանիս մէջ, որպէսզի կլկլացնեմ կոկորդով։ Նստեցի դաշնամուրի առաջ ու նուագեցի... Հայելու դիմաց կանգնած երեւի մի հազար անգամ լեզուս դուրս հանեցի, պլշեցի աչքերս... Ուրիշ ծամածռութիւններ էլ արեցի։ Բայց բոլորի մասին անհնար է պատմել։ Պէտք է աչքով տեսնել։

Այս ամէնի ընթացքին միայն մտածում էի որ երբ շանը վերադարձնեմ Նուարդին եւ նա համոզուի, թէ երկու օրուայ մէջ Զանգին որքան է խելքի եկել, անպայման կը զղջայ ինձ հետ կոպիտ վարուելու համար։ Իսկ ես կը փորձեմ ներել նրա բոլոր կոպտութիւնները եւ կը համբուրեմ... չէ, կը համբուրեմ ճակատը... Մայրիկս միշտ համբուրում է ճակատս, երբ որեւէ յանցանք ներում է ինձ։

Երեւի երկու ժամ տանջուեցի։ Յետոյ մտածեցի, որ այդ երկու ժամն էլ բաւական է մի այնպիսի քնձռոտ շան համար, ինչպիսին է Զանգին։ Գլխարկը վերադարձրեցի եղբօրս։ Նա խոստացաւ բոլոր կուտակուած հոսանքները փոխանցի շանը։

... Մի խօսքով, յաջորդ օրը, կաշէփոկը ձեռքիս փաթաթած՝ հպարտ֊հպարտ բակ իջայ։ Այս անգամ էլ, հակառակի պէս, շատ ուշ գտայ Նուարդին։

— Արդէն ձանձրացա՞ր,— ծիծաղելով գոչեց նա, երբ հանդիպեցինք։

— Այսպիսի քնձռոտ շներին այնքան դիւրին է վարժեցնել, որ ոչ մի ձանձրոյթ չզգացի,— պատասխանեցի ես։

— Զանգի՛...— ձայն տուեց Նուարդը, որպէսզի շունը նորէն հարձակուի ինձ վրայ։

— Շունդ բաւականին բութ է։ Մի բան ասում ես թէ չէ՝ առանց իրեն հաշիւ տալու կատարում է։

— Դու... Գիտե՞ս... Դու բաւական է վիրաւորես...— բարկացաւ Նուարդը։

— Օրինակ, ասում եմ՝ Զանգի՛, քայլիր առջեւի թաթերի վրայ եւ առանց մտածելու, որ դա հիմարութիւն է... Տե՛ս... Տե՛ս...

Նուարդը երեւ ուզում էր զարմանքից ճչալ, բայց չհասցրեց։ Զանգին սկսեց քայլել իր առջեւի թաթերի վրայ։ Յետոյ նստեց յետեւի թաթերին, հանեց լեզուն, աչքերը պլշեց, սկսեց սողալ...

Նուարդը բռնեց իմ ուսերն ու թափահարեց։

— Այս բոլորը դո՞ւ ես վարժեցրել։ Ազնիւ խո՞սք... Չէ... ասա՛... Ազնիւ խօ՞սք... Ինչպէ՞ս ես սովորեցրել։

— Շատ հասարակ,— պատասխանեցի ես անփութօրէն։ Յետոյ բացատրեցի, որ շուն վարժեցնելը դատարկ բան է եւ, որ դրա համար հարկաւոր են ամենասովորական սարքաւորումներ։

— Ինչ հետաքրքի՜ր է...— հիացաւ Նուարդը։— Ուրեմն, ինչ էլ մտքովդ անցնի, կարող ես թելադրել շանը եւ նա... Վա՜յ...

Անիծեալ Զանգին էր, որ ձգուելով՝ փորձեց համբուրել Նուարդի ճակատը։

Ես շփոթուեցի։

Իսկ Նուարդը մի կողմ հրեց շանը եւ դառնալով ինձ՝ դէմքը ծամածռեց։

— Զզուելի,— ասաց ու հեռացաւ։

... Մենք մինչեւ հիմա էլ խուսափում ենք իրարից։

Ինձ թւում է, որ եթէ Նուարդը գոնէ մէկ անգամ նայի իմ կողմը, ապա անմիջապէս կը մեղմանամ ու նորէն կը համոզուեմ, որ աշխարհի մէջ կարելի է հաշտ ու համերաշխ ապրել եւ երբէք չնեղացնել իրար։

Իսկ որ Զանգին քնձռոտ ու անպէտք շուն է՝ կասկած չունեմ։

1962

ԺՊԻՏԸ4

ՎԵՐԱԴԱՐՁ

ՆԱ կանգնեց, տարածեց ձեռքերը, մի քանի անգամ տեղը նստեց ու ելաւ։ Յետոյ ասաց.

— Խնդրում եմ լոյս։

Սրահի լոյսը ուժեղացաւ։

Նայեց շուրջը։ Ապա մօտեցաւ պատուհանին եւ դէմքը հպեց ապակուն։ Դուրսը խաւար էր։ Մեղմ, կապտաւուն երանգ ունէր այդ խաւարը, որի վրայ ցրուած էին փոքր ու մեծ, կարմիր ու նարնջագոյն, երբեմն էլ ճերմակ, կուրացնող ճերմակ աստղերը։

Արեւն արդէն երեւում էր։ Միւս աստղերի հետ համեմատած՝ նրա սկաւառակը փոքր֊ինչ մեծացել էր, եւ գոյնն էլ դարձել էր շատ որոշակի։

Աստաթիռը գնում էր դէպի Արեւ։ Եւ աստղաթիռի մէջ գտնուող մարդը Երկիր էր շտապում։

Նա հեռացաւ պատուհանից։

Նախաճաշի փոխարէն, ոտքի վրայ շոկոլադ խմեց եւ դուրս ելաւ սրահից։ Աշխատասենեակում նա անելիք չունէր։ Միայն աչքի անցկացրեց սարքերի արձանագրած նոր տուեալները։ Համոզուեց, որ թռիչքն ընթանում է նախատեսուած ծրագրին համապատասխան, գոհունակութեամբ ժպտաց եւ մօտեցաւ իր վաղեմի ընկերոջը։

— Բարե՛ւ,— ասաց նա։

— Բարե՛ւ,— պատասխանեց նրա միակ ընկերը։ Եւ ապա.— Լա՞ւ հանգստացար։

— Շնորհակալութի՛ւն,— եւ նա ընկերոջ նիկելափայլ պատեանի վրայ շողացող միայնակ աչքին նայեց։ Երբ ռոբոտը խօսում էր, այդ աչքը սկսում էր թարթել։

Աստղաթիռի մէջ նրանցից բացի ոչ ոք չկար. երկուսով էին. մարդը եւ ռոբոտը։

— Մենք դեռ երկա՞ր ենք գնալու,— հարցրեց մարդը։

— Եւս քսանութ օր։ Քսանութ օր յետոյ կը լինենք Արեգակի համակարգի մէջ։

Մարդը հոգոց հանեց։

— Դու գո՞հ ես,— հարցրեց ռոբոտը։

— Այո՛։

— Շտապո՞ւմ ես։

— Այո՛,— պատասխանեց մարդը։

Մեքենան քրքջաց։ Աշխատասենեակի պատերը արձագանգեցին նրան եւ մարդը շուարեց։

— Ինչո՞ւ ես ծիծաղում,— բարկացաւ նա։— Քո այդ ծիծաղը ինձ դիւր չի գալիս։

— Ճիշտ չես ասում,— նկատեց մեքենան։— Լաւ եմ հիշում, հինգ տարի առաջ էր, երբ նոր էինք սկսել մեր թռիչքը... Եւ դու սիրում էիր իմ ծիծաղը։ Շատ լաւ եմ յիշում։ Դու էլ էիր ինձ հետ ծիծաղում։ Նոյնիսկ զուարճալի զրոյցներ էիր պատմում։

— Այո՛,— ասաց մարդը։

— Չկարծես, թէ ծիծաղում էի քո պատմութիւնների վրայ...— խոստովանեց ռոբոտը։— Ես մարդ չեմ, որ զգամ ու հասկանամ ուրախ կատակը։ Ես միայն ծիծաղել գիտեմ եւ քանի որ քեզ հաճելի էր՝ ծիծաղում էի։

Մարդը թեքուեց դէպի կանաչ աչքը։

— Քո ծիծաղը հիմա այլեւս չեմ հաւանում։

Մեքենան աւելի յաճախակի թարթեց ու ասաց.

— Տարօրինակ է, որ շտապում ես։ Իսկ տարօրինակ բաների վրայ պէտք է ծիծաղել։

Մարդը մօտ քաշեց ճօճաթոռը եւ նստեց ընկերոջ դիմաց։

Մարդը ուզում էր իմանալ, թէ ուրիշ ի՛նչ անակնկալ է յայտնելու մեքենան։ Նա վաղուց վարժուել էր իր ուղեկիցի դատողութիւններին. վարժուել էր, քանի որ գիտէր՝ ուղեկիցը այնուամենայնիւ մեքենայ է, մի սովորական մտածող ու վերլուծող մեքենայ։ Բայց ռոբոտը կարողանում էր այնպիսի տպաւորութիւն ստեղծել, որ մարդը երբեմն մոռանում էր նրա մեքենայ լինելը։

— Շտապում եմ... Կարոտել եմ երկիրը,— ասաց մարդը։— Իսկ դու ինձ մի՛ ծաղրիր։

— Ծաղրել չգիտեմ։ Ես սովորական մեքենայ եմ։ Բայց դու միամիտ ես... Երկրի վրայ քեզ ոչ ոք չի սպասում...

Մարդը չը պատասխանեց։

— Ոչ ոք չի սպասում,— կրկնեց ռոբոտը։— Որովհետեւ մեր միջաստղային թռիչքի հինգ տարիների ընթացքին այնտեղ անցել է երկու դար։

— Ճիշտ է... Երկու հարիւր տասնվեց տարի,— ասաց մարդը։

— Եւ դու կարծում ես, թէ կը լինե՞ն նրանք, ովքեր քո ծանօթներն են, բարեկամներն ու հարազատները։ Ո՛չ... Նրանք չեն լինի։ Մարդիկ երկու հարիւր տարի չեն ապրում։

Մարդը չպատասխանեց։

— Դու չուզեցիր լսել ինձ,— յանդիմանեց ռոբոտը։— Քեզ շատ համոզեցի որ մնանք Թաու֊94 մոլորակի վրայ։ Չուզեցիր լսել ինձ... Ինչո՞ւ չես պատասխանում։

— Մի՛ բողոքիր... Ես քեզ եմ լսում։

— Այնտեղ դու արդէն լաւ բարեկամներ ունէիր։ Դու ես ինձ պատմել։ Ասում էիր, թէ նրանք կարծէս ճիշտ այնպիսի մարդիկ լինեն, ինչպիսիք ապրում են Երկրի վրայ։ Նրանք սիրում էին քեզ։ Այնտեղ քեզ լաւ էիր զգում։ Ամէն բան արդէն սովորական էր դարձել քեզ համար... Դու արդէն վարժուել էիր... Դու ես ինձ ասել... Իսկ հիմա դու շտապում ես Երկիր, որտեղ վաղուց չկան այն մարդիկ, որոնք պէտք է դիմաւորէին քեզ։ Նորերը քեզ չեն ճանաչում։ Նրանք քեզ չեն սպասում։ Նրանց համար դու օտար ես... Օտար ես այնպէս, ինչպէս ամէն այլմոլորակային։

— Լռի՛ր,— խնդրեց մարդը։

— Դու Երկրի վրայ անելիք չունես։ Քեզ չեն սպասում։

— Լռի՛ր,— պահանջեց մարդը։

— Վերադառնանք,— առաջարկեց ռոբոտը։— վերադառնանք Թաու֊94 մոլորակ։ Կամ գուցէ մէկ ուրիշ, աւելի մօտիկ մոլորակ որոնենք։

— Լռի՛ր,— մարդը բռունցքով հարուածեց աթոռի բազկակալին։

Մեքենան նորէն քրքջաց։

— Դու շտապում ես,— ծիծաղի միջից ասաց նա։

Մարդը ոտքի ելաւ. քայլեց դէպի դուռը, ապա՝ յետ։ Յետոյ մօտեցաւ նիկելապատ ընկերոջ ձախ կողմի տուփին։

— Ի՞նչ ես ուզում անել,— անհանգստացաւ մեքենան։

Մարդը բացեց տուփը, որտեղ պղնձէ անջատիչն էր. սեւ բռնակը շողում էր սրահի կապտա֊ճերմակ լոյսի տակ։

— Մի՛ անջատիր,— բղաւեց մեքենան։— Դու կը սպանես ինձ։ Մի՛ անջատիր։

Աչքը թարթում էր շատ արագ. եւ որքան էլ անհնար էր՝ մարդը նրա մէջ սարսափ տեսաւ։

— Կը սպանես ինձ,— շարունակեց բղաւել մեքենան։— Հինգ տարի միասին ենք եղել... Խնդրում եմ...

Մարդը դանդաղ գոցեց կափարիչը։ Չկարողացաւ նայել ընկերոջ աչքին եւ դուրս ելաւ աշխատասենեակից։

ԱՍՏՂԱԹԻՌԸ լողում էր դէպի Երկիր։ Հարեւան սրահի մէջ գտնուող մեքենան կատարում էր վերջին հաշուարկները՝ բարէյաջող վայրէջքն ապահովելու համար։

Մարդը քսանութ օր շարունակ չէր խօսել նրա հետ։ Մեքենան յաճախ էր նրան կանչում։ Բայց մարդը համառում էր։

Միայնակ նստում էր իր սենեակում ու ուսումնասիրում էր այն ժապաւէնները, որոնք իր հետ վերցրել էր հինգ տարի առաջ եւ որոնք այսօր փաստօրէն երկու հարիւրամեակի վաղեմիութիւն ունէին։ Կարդում էր մի քանի անգամ կարդացածը, դիտում էր բազում անգամներ դիտածները եւ լսում էր պանդուխտի հինաւուրց երգեր, որոնք բնաւ չէին հոգնեցնում նրան։

Եւ միայն ճամբորդութեան վերջին օրը, երբ իմացաւ որ աստղաթիռը պատրաստւում է վայրէջքի, նա փոխեց տիեզերագնացի իր հագուստը. յարդարուեց. մտածեց որ հինգ տարի առաջ գլխի սեւ մազերը աւելի շատ էին, քան ճերմակները եւ յուզմունքից հեւալով՝ կանգնեց ելքի սրահում։

Ռոբոտը ձայն էր տալիս նրան։ Մեքենան գիտէր, որ նրա հետ ինքը այլեւս գուցէ չհանդիպի։ Եւ չէր ուզում որ իրենք իրարից սրտնեղած բաժանուեն։

Բայց մարդը ուշադրութիւն չէր դարձնում։

Յետոյ ինքնաշարժ սարքերը հաղորդեցին որ աստղաթիռն արդէն վայրէջք է կատարել։ Թարթեցին ազդանշանային լամպարները. դանդաղ ու անշշուկ բացուեց ելքի դուռը։ Մարդը մի քանի քայլ առաջ գնաց, դուրս նայեց եւ յանկարծ շրջուելով՝ յետ վազեց ռոբոտի մօտ։

— Մենք արդէն Երկրի վրայ ենք,— տխուր ասաց մեքենան։

— Ես տեսայ կապոյտ երկինքը, ես ամպե՛րը տեսայ,— բացագանչեց մարդը։— Եւ տեսա, թէ այնտեղ, հարթակի վրայ, որքա՜ն մարդիկ են հաւաքուել։ Եկել են ինձ դիմաւորելու։ Հասկանո՞ւմ ես։ Դու այդ բնաւ չես կարող տեսնել։ Երբէ՛ք։ Մարդիկ չեն մոռացել ինձ։ Նրանք չէին կարող ինձ մոռանալ։

— Չեն մոռացել,— դժուարութեամբ կրկնեց մեքենան։ Յետոյ նրա նիկելափայլ պատեանի վրայի աչքը դողաց ու մարեց։

«Ապահովիչներն այրուեցին»,— մտածեց մարդն ու շտապեց դուրս։

Դուրսը կապոյտ երկինքն էր, ճերմակ֊ճերմակ ամպերը եւ մարդիկ, որ միշտ յիշել էին նրան։

1962

ԵՐԿԻՐ ԵՆ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱԼՈՒ ԵՐԵՔԸ

— ՉԵ՛Մ կարող։

Սաղաւարտի հաստ ապակու տակից երեւաց միայն նրա շրթունքների շարժումը։ Ձայն չէր լսւում։ Ենթադրեցի որ Միսաք Մանասէն ասաց. «Չեմ կարող...»։

Յետոյ գոցեց աչքերն ու խնդրեց.

— Գնացէ՛ք։

Նայեցի շուրջս։

Ոչինչ չէր փոխուել։ Նարնջագոյն ամպերը անշարժ կախուած էին մեր գլխավերը։ Երբեմն լսւում էին շանթերի հեռաւոր եւ խուլ ճայթիւնները։ Իսկ գորշ զանգուածը շարունակում էր դանդաղ, բայց համառօրէն առաջ սողալ։

Ի՞նչ էր ուզում նա, այդ շարժուն շերտը, որ գորշ էր՝ կարմրաւուն բծերով. որ երբեմն ալեկոծւում էր. որ մեր վայրէջքից անմիջապէս յետոյ շարունակ հետեւում էր մեզ։ Նա նման էր հրաբխային լաւայի։ Միայն թէ զարմանալի մի բանականութեամբ։ Ուզում էր շրջապատել մեզ։ Եւ եթէ Միսաքը չկարողանար ոտքի կանգնել, շարժուն զանգուածը կը ծածկէր, կը կլանէր բոլորիս։ Յատկապէս որ նա մեզ հետապնդում էր յստակ մի նպատակով, երբեմն արագացնելով իր ընթացքը, իսկ երբեմն էլ պարզապէս խորամանկելով։

— Ժամանակ ենք վատնում,— ասաց Ոստանիկ Թադէոսը։— Բարձրացրո՛ւ, միասին կը տանենք։

Միսաքը փորձեց հակառակել։ Խնդրում էր որ իրեն հանգիստ թողնենք։ Յիշեցնում էր որ եթէ մեր արշաւը տապալուի, ինչպէս այդ պատահեց Գնել Սմբատի խմբի հետ, ապա մոլորակի ուսումնասիրութեան գործը դարձեալ կը հետաձգուի։

... Երկուսով գրկեցինք Միսաքին ու շարունակեցինք քայլել։ Միսաքը ծանր էր։

Երբեմն նայում էի յետ։ Մեր եւ գործ զանգուածի միջեւ տարածութիւնը աւելացել էր։ Բայց նա շարունակում էր համառօրէն սողալ մեր հետքերով։

Նա մեզ արդէն համարում էր իրենը։ Ու չէր շտապում։ Հարթավայրով մէկ տարածուած՝ սողում էր մեր կողմը։ Երբեմն առաջ էր նետում իր ելուստները, մէկ֊մէկ էլ ալեկոծւում էր եւ շարունակ առաջ էր սողում։

— Միայն թէ շուտ հասնենք աստղաթիռին... Գնել Սմբատի խումբը ոչնչացրել է նա՝ այդ զանգուածը,— հեւալով ասացի ես։

— Այո՛,— պատասխանեց Ոստանիկ Թադէոսը։

Գիտէի որ իմ ասածը բնաւ էլ նորութիւն չէ։ Բայց նարնջագոյն ամպերը, սողացող զանգուածն ու լռութիւնը ստիպում էին խօսել։ Եւ խօսել ամենահիմար բաների մասին։

— Աստղաթիռին հասնելուն պէս պէտք է թռչենք։

— Այո՛,— պատասխանեց Ոստանիկ Թադէոսը։

— Այս զանգուածից նմուշ չվերցնե՞նք։

Ոստանիկ Թադէոսը չպատասխանեց։

— Այս մոլորակի միակ կենդանի բնակիչը նա է։ Տես ինչպէ՛ս է ընկել մեր յետեւից։

— Ծանր է,— ասաց Ոստանիկը։

— Հանգստանանք,— առաջարկեցի ես։

— Ժամանակ չունենք։

Շարունակեցինք քայլել։ Չէինք խօսում։ Միայն Միսաքն էր երբեմն շարժում շուրթերը՝ «Թողէ՛ք ինձ»։

... Երեկոյեան, երբ նարնջագոյն ամպերը աւելի թանձրացան, հորիզոնի վրայ երեւաց աստղաթիռը։

Գորշ զանգուածը յետ էր մնացել։ Նրա շարժուն ելուստները եւ ալեկոծուող մակերեսը չէին երեւում։ Բայց համոզուած էինք, որ նա շարունակում է սողալ մեր հետքերով։ Վայրէջք կատարելու օրից նա հետեւում էր մեզ։ Կարողացաւ օղակի մէջ առնել Միսաքին։ Եւ եթէ մի փոքր յապաղէինք՝ Միսաք Մանասէն այլեւս չէր լինի։

— Ինչո՞ւ կանգնեցիր,— հարցրեցի Ոստանիկ Թադէոսին։

— Ինչ որ մէկն է մօտենում։

— Զանգուա՞ծը։

— Չէ՛... Մօտեցողը մարդ է։

Միսաք Մանասէին դրեցինք գետնին։ Նարնջագոյն եւ թանձրացած ամպերը դարձել էին գորշ։ Եւ այդ գորշութեան վրայ, մի քանի քայլ հեռու, տեսանք ինչ որ մէկի ուրուագիծը։

— Զրահազգեստով է,— ասացի ես։

... Անծանօթը մօտեցաւ։ Լուռ զննեց մեզ։ Յետոյ նայեց հեռուն ու ասաց.

— Զանգուածը մօտենում է։ Շտապէ՛ք։ Աստղաթիռը հեռու չէ... Աստղաթիռի մէջ ապահով կը լինենք...

Մենք նորէն բարձրացրեցինք Միսաք Մանասէին ու քայլեցինք։ Մարդը գալիս էր մեր յետեւից։

— Դու Գնել Սմբատի արշաւախմբի՞ց ես,— հարցրեց Թադէոսը։

— Այո՛... Արշաւախմբից մնացել եմ միայն ես։ Միւսներին կլանեց գորշ զանգուածը։ Հիանալի տեսարան էր...

— Ի՞նչ...

Մարդը լռեց։

— Չե՞ս օգնի,— խնդրեց Թադէոսը։— Երեքով աւելի դիւրութեամբ կը տանենք Միսաքին։

Մարդը երեւի չլսեց Ոստանիկին։ Նա քայլում էր մեզնից քիչ հեռու։

— Դու ինչպէ՞ս փրկուեցիր,— բարձր, որպէսզի նա լսի, հարցրեցի ես։

— Խաբում եմ նրան։ Արդէն չորսուկէս տարի է որ զանգուածը հետապնդում է ինձ։ Բայց հասնել չի կարողանում։ Ես խաբում եմ նրան։

Ուզեցի հարցնել, թէ նա ինչպէ՞ս է իր գլուխը պահել այդ չորսուկէս տարիների ընթացքին, բայց մենք արդէն հասել էինք աստղաթիռին։

... Խցիկի մէջ նստած՝ նայում էինք դուրս։ Գորշ զանգուածը մօտեցել ու շրջապատել էր աստղաթիռը։

— Նա մոլիբդենով է սնւում,— ասաց մեր նոր ծանօթը։— Այդ պատճառով է հետապնդում է միայն զրահազգեստներին։ Ոչ թէ մարդիկ են նրան հրապուրում, այլ զրահազգեստները։ Այսինքն նրանց պարունակած մոլիբդենը։

Միսաքը թոյլ տնքաց։

Իսկ ես ու Ոստանիկ Թադէոսը լուռ իրար նայեցինք։

Յետոյ Թադէոսը գլուխը շրջեց ու նայեց դուրս։

— Առաւօտեան մեկնելու ենք։ Անպայմա՛ն,— ասաց նա։

Հասկանալի է, որ անպայման պէտք է վերադառնանք, եթէ չենք ուզում որ մեզ էլ վիճակուի Գնել Սմբատի ճակատագիրը։ Բայց հիմա չորս հոգի ենք։ Աստղաթիռը կարող է միայն երեքին տանել։ Ի վերջոյ, մեր ճամբորդութիւնը ոչ թէ օրերի կամ ամիսների, այլ տարիների հարց է։

— Կը մեկնէք երեքով։ Ես կը մնամ,— ասաց Ոստանիկ Թադէոսը։

— Միսաքը հիւանդ է։ Նա անպայման պէ՛տք է գնայ,— ասացի ես։— Դու նոյնպէս պէտք է մեկնես։ Այլապէս ո՞վ կ՚ամփօփի մեր աշխատանքի արդիւնքը։ Մենք չենք կարող թոյլ տալ, որ մեր այս ուղեւորութիւնը իմաստազրկուի։ Ե՛ս եմ մնալու։ Եւ ի զուր չսկսենք վիճել։

— Յամենայն դէպս, ես պէ՛տք է վերադառնամ Երկիր,— ասաց մէր նոր ծանօթը։— Իսկ դուք կարող էք վիճակ գցել, որպէսզի ամէն բան արդար լինի։ Ինձ համար միեւնոյն է, թէ ձեզնից ո՛ր երկուսը կը գան ինձ հետ։

— Ես եմ մնալու,— ծանր հեւալով՝ ասաց Միսաքը։— Իմ վերջը... այստեղ է... Ես... չեմ հասնի... Դուք գնացէ՛ք... Երեքով...

— Ես ամէն պարագայի պէ՛տք է գնամ Երկիր,— ասաց մեր նոր ծանօթը։— Ի զուր էք վիճում։ Վիճակ գցէք։

— Ե՛ս եմ մնալու... Եւ, իսկապէս, այլեւս չվիճենք,— գոչեցի ես։

— Քեզ հարսնացուդ է սպասում։ Դու նրան խոստացար, որ անպայման ողջ ու առողջ կը վերադառնաս,— ասաց Ոստանիկ Թադէոսը։

— Ես պէ՛տք է վերադառնամ Երկիր... Որոշուած է,— ասաց մեր նոր ծանօթը։— Եթէ հիմա չէք ուզում, ապա կարող էք վաղն էլ վիճակ գցել։ Ձեզնից երկուսը ինձ հետ կը մեկնեն։ Ես անպայմա՛ն պէտք է գնամ։

... Պառկեցինք զրահազգեստներով։ Քանի որ գորշ զանգուածը բոլոր կողմերից պաշարել էր մեզ, ապա ամէն վայրկեան կարող էր վթարային իրադարձութիւն լինել։

Շատ էինք հոգնել։ Բայց ես քնել չէի կարողանում։ Մտածում էի։ Երբեմն շնչահեղձ էի լինում յուզմունքից ու նաեւ՝ զայրոյթից։ Այո՛, զայրոյթից։ Ես պատրաստ էի մնալ այս մոլորակի վրայ։ Բայց ինչո՞ւ էր մեր նոր ծանօթը շարունակ կրկնում, թէ ինքը անպայման գնալու է... Եւ եթէ համոզուած է, որ վիճակ գցելն է ելքը, ապա ինչո՞ւ է իրեն առանձնացնում մեզնից։

Թադէոսն էլ էր անհանգիստ։ Նա նոյնպէս պտտւում էր պառկած տեղն ու չէր կարողանում քնել։ Վերջապէս, նա շշուկով ասաց, կարծես ինքը իր հարցին պատասխանելիս լինէր.

— Մեղադրել չի կարելի... Չորսուկէ՜ս տարի... Այն էլ բոլորովին մենակ... Եւ շարունակ հետապնդումի մէջ...

— Այդպիսի մարդու առաջին անգամ եմ հանդիպում,— ասացի ես։

— Նա ի՞նչ մարդ է,— տնքալով ասաց Միսաքը։— Ազնիւ խօսք... Համաձայնէք, որ ես մնամ... Թողէք ինձ... Ես գիտեմ որ մինչեւ Երկիր հասնելը ես... Իմ վերջը մօտ է... Իսկ նա մարդ չէ...

Լռեցինք։

Չէի կարողանում քնել։ Ականջիս տակ հիմա էլ զնգում էր Միսաք Մանասէի ձայնը. «Նա մարդ չէ...»։ Բայց ինչո՞ւ չասել հէնց նրա՝ մեր նոր ծանօթի երեսին։

Մօտեցայ։ Ցնցեցի։ Փորձեցի բարձրացնել նրա գլուխը։ Ծանր էր։ Շատ ծանր։

Վառեցի լապտերը։ Լոյսի նեղ փունջը սահեց նրա դէմքի վրայով։ Ես աւելի թեքուեցի նրա վրայ։

— Ոստանի՜կ։

Թադէոսը վեր թռաւ։

— Ոստանի՜կ... Սա Գնել Սմբատի արշաւախմբի ռոբոտներից է,— գոչեցի ես։

ԱՌԱՒՕՏԵԱՆ վիճակ գցելու հարկ չեղաւ։ Ռոբոտի գլուխը վերցրեցինք հետներս։ Դա ամէնից կարեւորն էր։ Այդ գլխի մէջ էին գրանցուած չորսուկէս տարուայ դիտարկումները։

Իսկ մարմինը դուրս նետեցինք։

Գորշ զանգուածը անմիջապէս կլանեց մետաղեայ խուրձն ու ալեկոծուեց։

1960

HOMO SAPIENS

Ա

— ՉԵՄ հասկանում։ Չեմ կարողանում զգալ տարբերութիւնը,— տղան քայլեց դէպի ձուածիր պատուհանը։ Նայեց անհունով մէկ սփռուած աստղերին։ Երկա՛ր նայեց։

Յետոյ դարձաւ հօր կողմը։

— Ասում ես՝ մարդ լինելու համար բաւական չէ գիտակցել, բաւական չէ զգալ։— Տղայի դէմքին թախիծ կար ու մտահոգութիւն։ Իսկ հայրը լուռ էր։

Տղան հեռացաւ պատուհանից։ Քայլեց դէպի սրահի դիմացի պատն ու դարձաւ յետ։ Մինչեւ դիմացի պատն ու յետ։ Դիմացի պատն ու յետ։

— Չեմ եղել մարդկանց մէջ։ Գուցէ հէնց դրանից է, որ չեմ հասկանում,— տղան բռնեց գլուխն ու շարունակեց.— Պատմում ես մոլորակի մասին, որտեղ դու ես ծնուել։ Պատմում ես։ Բայց ես չեմ հասկանում։ Ասա՛... Ինչո՞ւ...

— Չգիտեմ,— վերջապէս խօսեց հայրը։— Ես այլեւս չեմ կարող քեզ բացատրել, թէ որն է աստղաթիռի ու մեր հեռաւոր աշխարհի կամ աստղաթիռը կառավարող սարքերի ու մարդու միջեւ եղած տարբերութիւնը։ Չեմ կարող, քանի որ դու շարունակ հակառակւում ես քո անսխալ տրամաբանութեամբ։ Դու ճիշտ ես, որ մարդն էլ է գիտակցում ու զգում, եւ այդ սարքերն էլ։ Ճիշտ է... Բայց տարբերութիւն կա՛։ Դու հաւատա՛ ինձ։

Տղայի դէմքից մի պահ ջնջուեց թախիծը եւ յայտնուեց թեթեւ մի ժպիտ։ Տղան ժպտաց հօր միամտութեան վրայ։

Իսկ հայրը շարունակեց.

— Կը փորձեմ նորէն բացատրել։

Տղայի ժպիտը մարեց։

— Դու սիրո՞ւմ ես աստղերը։

— Սիրում եմ։

— Դու աստղերը սիրում ես, քանի որ ծնուել ես այստեղ, աստղաթիռի մէջ։ Դու տիեզերքի մէջ ես ծնուել։ Աստղերի մէջ։ Եւ աստղերն ես սիրում, ինչպէս որ ես՝ սիրում եմ փոքրիկ հովիտը, անտառակն ու գետակը, որ գալարւում էր գիւղամիջով։ Սիրում եմ իմ ծննդավայրը։ Իսկ մէր տիեզերանաւի հաշուարար մեքենան ոչինչ չի սիրում։ Ահաւասիկ. իմ եւ նրա տարբերութիւնը։

— Մեքենան միշտ պնդում է, որ ինձ հետ իրեն հրաշալի է զգում. որ սիրում է ինձ։ Նրա հետ յաճախ եմ զրուցում։

— Հաւատո՞ւմ ես նրան։

Այսքանը։ Այլեւ ոչինչ չուներ հայրը հակառակելու։ Այլեւս չխօսեց նա։ Եւ մտածեց, որ երեւի այդպէս էլ պէտք է լինէր։ Եւ կնոջը յիշեց, որի հետ սկսել էր այս հեռաւոր աստղերի պէս հեռաւոր ճամբորդութիւնը։ Ե՞րբ էր՝ նրանք թողեցին հարազատ մոլորակը։ Այդ ե՞րբ էր։ Քանի՞ տարի առաջ։ Տասը... Քսան... Երեսուն... Ե՞րբ էր ծնուեց որդին։ Վաղո՞ւց։ Շա՜տ վաղուց... Եւ որդին չտեսաւ մօրը։ Ու նրանք երկուսով մնացին։ Հայր ու որդի։ Մնաց նաեւ նաւավարը, որ հիմա ղեկավարման խցիկի մէջ զբաղուած է հաշուարկների վերլուծութեամբ։ Շուտով կը հասնեն Դեղին աստղին։ Եւ յետոյ կը վերադառնան դէպի հարազատ մոլորակ... Ի՜նչ արագ անցաւ ժամանակը։ Երբ սկսեցին թռիչքը՝ նա որդի չունէր։ Իսկ հիմա որդին այնքան հասուն է, որ վէճի է բռնուել իր հետ։ Հասել են Դեղին աստղին... Ի՜նչ արագ անցաւ ժամանակը... Ե՛րբ էր, որ ինքն ու նաւավարը թաղեցին նորածնի մօրը։ Տիեզերքը եղաւ շիրմատունը... Ե՞րբ էր...

Ինչ որ բան ասաց որդին։ Բայց թէ՝ ի՞նչ... Հայրը չլսեց։ Միայն ձայն հասաւ նրա ականջին։ Կամ թուաց, թէ որդին ինչ որ բան ասաց։

Հայրը բարձրացրեց գլուխը։ Նայեց տղային։

Ասաց.

— Շուտով կը վերադառնանք։ Եւ դու երեւի ամէն բան կը հասկանաս։ Կը հասկանաս, թէ ինչո՛ւ եմ այդքան յաճախ յիշում քո մօրը։ Կը հասկանաս, թէ ինչո՛ւ նա էլ մասնակցեց այս հեռաւոր թռիչքին։

— Նաւավարի կինը չի մասնակցել,— նկատեց տղան։— Ինչո՞ւ... Նրանք ամուսիններ չէի՞ն։

Հայրն ուզեց բարկանալ։ Ոչ թէ որդու վրայ, այլ՝ իր։ Ի՛ր վրայ։ Քանի որ այս բնոյթի վէճերն ու զրոյցները մշտական էին. քանի որ ինքը չէր կարողանում որեւէ բան բացատրել որդուն. եւ այնպէս բացատրել, որ նա հաւատար. հասկանար ու զգար։

Ասաց.

— Նաւավարը արդէն երեխայ ունէր։ Իսկ երեխայի հետ չի կարելի տիեզերք դուրս գալ։ Այդպէս է։ Մենք չէինք էլ կարծում թէ դու կը ծնուես։ Դու ծնուեցիր շա՜տ յետոյ։ Հասկանո՞ւմ ես։

— Չեմ հասկանում։ Երբ վերադառնանք այնտեղ անցած կը լինեն հազարաւոր տարիներ։ Չեն լինի ո՛չ նաւավարի կինը. ո՛չ էլ զաւակը։ Ուրեմն, ինչո՞ւ ամուսնու հետ տիեզերք չմեկնեց նաեւ կինը։

— Դու արդէն համառում ես,— բարկացաւ հայրը։— Համառում ես։ Մեր թռիչքից յետոյ նաւավարի կնոջն ու երեխային տեղափոխել են Անմահութեան Ապարանք, որտեղ նրանք կը մնան այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք չենք վերադարձել։ Անմահութեան Ապարանքի մէջ կարելի է հազարամեակներ մնալ...

Հայրը լռեց. նայեց պատուհանի մէջ բոցկլտացող աստղերին, որոնք մեծ էին ու փոքր, հեռու էին ու մօտիկ։ Լաւ է, հմայիչ է, հետաքրքիր է կեանքը։ Անշուշտ, եթէ դու ինչ որ բանի սպասում ես։ Իսկ նա այլեւս սպասելիք չունի։ Չունի կին, որ իրեն սպասէր Անմահութեան Ապարանքի մէջ։ Չունի այլեւս ոչ մի մտերիմ ու հարազատ։ Որդին է միայն։ Եւ որդու հետ է ինքը։ Չունի անսահման ձգտում դէպի կեանքն ու մարդկային գաղտնիքները։ Չունի ոչի՛նչ անյայտ։ Որդին է միայն։ Որդին, որ պէտք է ապրի նոր կեանքով, որ պէտք է ծնուի նորէն, երբ իրենք դարձեալ ոտք կը դնեն մայր մոլորակի վրայ։

Նա այլեւս սպասելիքներ չունի։ Բայց ունի պարտականութիւն։ Հօր պարտքը՝ վերածնուած որդու նկատմամբ։ Նորէն պէտք է սովորեցնի առաջին քայլերն անել։ Կեանքի՛ մէջ քայլելու համար։ Նորէն պէտք է սովորեցնի այբուբենը։ Կեանքի այբուբենը։

Նորէ՛ն, նորէ՛ն, նորէն...

— Ճիշտ է, դու դեռ շատ բան չես հասկանում,— յանկարծ ասաց հայրը։— Շա՜տ բան... Եւ չես հասկանում ամենապարզ բաները... Այդ ամէնը կեանքն է սովորեցնում, կեանքն է համոզում ու հասկացնում։

— Բայց ես ապրում եմ,— առարկեց տղան։

— Դա կեանք չէ։ Գոյութիւն է,— հոգնած՝ ասաց հայրը։— Գոյութիւն։ Իսկ կեանքով կ՚ապրես, երբ վերադառնանք։ Երբ դու կը լինես շրջապատի մէջ... Բայց այդ շրջապատը մեքենաները չեն լինի։ Երբ սիրես... Երբ զգաս որ մի անծանօթ աղջիկ քեզ աւելի հարազատ է, քան քո հայրը, որի հետ տիեզերական միայնութեան մէջ դու անցկացրել ես գոյութեան տարիները։

Նա յիշեց նաւավարի հրաժեշտի պահը կնոջ ու զաւակի հետ։ Յիշեց նրա կնոջ խօսքերը՝ թէ կը սպասի, անպայմա՛ն կը սպասի, անհամբե՛ր կը սպասի այնքան, մինչեւ կը վերադառնայ ամուսինը։ Մի ամբողջ յաւերժութիւն կը սպասի։ Շատ հեռու էին իրենք թռչելու։ Դեղին աստղը տիեզերքի միւս ծայրին էր եւ յաւերժութեան չափ հեռու...

Մտքի հեռաւոր մի անկիւնի մէջ յանկարծ ճառագայթեց՝ արդեօք կը տեսնի՞ երբեւէ հովիտը, անտառակը եւ գիւղամիջով գալարուող գետակը։ Բայց չհասցրեց ինքն իրեն վստահեցնել, թէ հեռաւոր ճամբորդութեան կէսը արդէն մնացել է յետեւ... Քանի որ մտաւ նաւավարը։

— Զրուցում էք,— ասաց նա։— Ես ձեր զրոյցը խանգարելու եմ հաճելի մի լուրով։

Տղան անտարբեր կանգնել էր ձուածիր պատուհանի առաջ։ Աստղերն էր փորձում համրել։ Հայրը ընդառաջ գնաց նաւավարին։

— Սկսում ենք վայրէջքի առաջին փուլը,— ասաց նաւավարը։— Արդէն Դեղին աստղի մերձակայքին ենք։ Ուղղութիւն ենք վերցրել դէպի երրորդ մոլորակը։— Նրա դէմքը փայլում էր ուրախութեամբ։— Քիչ մնաց... Հարկ եղած հետազօտութիւնները անելուց յետոյ՝ կը վերադառնանք տուն։

— Տո՛ւն,— արձագանգեց հայրն ու կրկեց.— Տո՜ւն...

— Վերջին հաշուարկներն է մեքենան վերլուծում։

— Հետախոյզ հրթիռները ի՞նչ լուր են բերել... Մոլորակի վրա կեանք կա՞յ։

— Մէկն արդէն վերադարձել է բացասական պատասխանով։ Իսկ միւսն ուշանում է։ Կասկածում եմ, թէ վթարի է ենթարկուել։

— Ափսո՜ս,— հառաչեց հայրը։

Տղան, որ ձուածիր պատուհանի մէջ յիսուն եօթը աստղ էր համրել, զարմացաւ.

— Ինչո՞ւ ափսոս,— հարցրեց նա։

— Ափսոս որ մոլորակի վրայ կեանք չկայ,— պատասխանեց հայրը։

ՏԻԵԶԵՐԱՆԱՎԸ անցնելու էր վայրէջքի երրորդ փուլին։ Մի քանի անգամ պտտուել էր մոլորակի շուրջ։ Եւ քանի որ երկրորդ հետախոյզ հրթիռն արդէն բաւականին ուշացել էր, նաւավարը նոր հրաման տուեց մեքենային։ Իսկ աստղաթիռը ղեկավարելու սարքերը ենթարկուելով մեքենայի նոր պահանջին, անմիջապէս հրաժարուեցին տասնամեակների միապաղաղ աշխատանքից եւ աստղաթիռը մխրճուեց մոլորակի մթնոլորտը։

— Ի՞նչ իմաստ ունէր այս թռիչքը,— տղան հիասթափուել էր։— Ի՞նչ իմաստ ունէր կեանքը վատնել տիեզերքի մէջ, երբ չգիտես՝ հանդիպելո՞ւ ես բանական արարծների, թէ ոչ։

Հայրը դարձել էր անհամբեր ու կարճ պատասխանեց.

— Երբ ճանաչես կեանքը՝ կը հասկանաս։

Տղան զարմացած նայում էր հօրն ու նաւավարին։ Եւ նա աւելի զարմացաւ, երբ նաւավարը գունատուելով՝ հազիւ շշնջաց.

— Նոր տուեալ։ Երկրորդ հետախոյզից։ Մոլորակի վրայ կեանք կայ։

Վայրէջքը շարունակւում էր։

Նաւավարը.

— Նոր տուեալ։ Երկրորդ հետախոյզը ուշացել էր, քանի որ չէր կարողացել որոշել՝ կա՞յ արդեօք բանական կեանք։

Հայրը.

— Կա՞յ։

Դադար։

Նաւավարը.

— Նոր տուեալ։ Կա՛յ։

— ԱՐԳԵԼԱԿԵ՛Լ աստղաթիռը,— գոչեց հայրը։

— Ինչո՞ւ արգելակել,— առարկեց տղան։— Մի՞թէ մեր նպատակը բանական արարածների հանդիպելը չէ։

Հայրը նայեց տղայի աչքերին ու ասաց։

— Վայրէջք կատարելու իրաւունք չունենք, քանի դեռ չենք ստացել մոլորակի բնակիչների համաձայնութիւնը։

— Հիմար օրէնք է,— ասաց տղան։

Նաւավարը նոր հրաման տուեց հաշուարարին։ Վառուեցին ու մարեցին ազդանշանային բազմերանգ լոյսերը։ Եւ մեքենան պատասխանեց.

— Արգելակները չեն ենթարկւում։

Վայրէջքը շարունակւում էր։

— Ուրեմն, միեւնոյն է, վայրէջք են կատարելու առանց համաձայնութա՞ն,— ասաց տղան։— Մենք ուրիշ ելք չունենք։

— Ունենք,— գոչեց հայրը։— Ունե՛նք։

Տղան տարակուսած՝ նայեց հօրը։

— Վայրէջք չենք կատարի։ Թէկուզ եւ ստիպուած լինենք պայթեցնել աստղաթիռը։

— Պայթեցնե՞լ։

— Դրա համար բաւական է միայն պտտել այս բռնակը,— նաւավարը ժպտում էր։

— Պայթեցնե՞լ։

— Մօտեցիր բռնակին։ Պտտի՛ր,— ասաց հայրը։

Տղան կծկեց իր բոլոր շոշափուկները, գլորուելով անցաւ հօր ու նաւարարի մօտով, որոնք նոյնպէս իրենց մարմնի շուրջ հաւաքելով շոշափուկները, գունդ ու կլոր էին եղել, թէեւ որեւէ տեղ գնալու մտադրութիւն չունէին։

Մօտենալով՝ տղան պարզեց իր ամենաերկար շոշափուկը եւ զգաց մետաղեայ բռնակի սառնութիւնը։

Վայրէջքը շարունակւում էր։

«ՆԱ խոստացաւ ինձ յաւերժ սպասել,— մտածում էր նաւավարը։— Նա կը սպասի ընդմիշտ ու երբէ՛ք չի իմանայ, ոչ այլեւս չեմ վերադառնալու։ Չեմ տեսնելու իմ աշխարհը... Հետաքրքիր է, ինչքա՞ն կարելի է սպասել յաւերժութեան մէջ»։

«ԵՍ կատարեցի իմ պարտականութիւնը,— մտածում էր հայրը։— Որդիս գիտէ, թէ ինչ է կեանքը... Ոչի՛նչ, որ իր եւ սարքերի տարբերութիւնը նա ճանաչելու է մի քանի պահ միայն։ Հը՛մ... Շատերը կան որ ապրում անցնում են առանց այդ մի քանի պահն էլ ապրելու»։

«ԹԷ պտտեմ բռնակը՝ այլեւս գոյութիւն չեմ ունենայ։ Բայց ինչո՞ւ եմ այսպէս վճռական։ Մի՞թէ տիեզերական օրէնքի պատճառով։ Մի՞թէ այն պատճառով որ մեր վայրէջքը գուցէ թէ ոչնչացնի մի պատահական մոլորակի անյայտ բանական արարածներին, որոնց մասին տիեզերքի մէջ ոչ ոք նոյնիսկ չի էլ ենթադրում»,— զարմացաւ որդին եւ պտտեց բռնակը։

Բ

ՊԱՅԹԻՒՆԸ տեղի ունեցաւ Երկրագնդի ժամանակով 1908 թուականի Յունիսի 30֊ին։

Սովորական մարդիկ այն կոչեցին Թունգուսական Հրաշք, իսկ գիտնականները՝ Թունգուսական Երկնաքար։

1962

ՕՇԻՆ ԲԱԳԱՐԱՏԸ ՄՆԱՑ ԿԱԼԻՍՏՈՅԻ ՎՐԱՅ

ԵՐԲ բազմութիւնը ճեղքելով մօտեցաւ ծերունի Բագարատը, ես փորձեցի հայեացքս փախցնել նրանից։

Բայց նա կանգնեց իմ դիմաց։

Գլուխս բարձրացրեցի եւ նայեցի ուղիղ նրա աչքերին։

Ծերունու ալեհեր գլուխը մեղմ ցնցւում էր, շուրթերը դողում էին. ես անօգնական նայեցի իմ շուրջը։

— Որտե՞ղ է Օշինը,— կիսաձայն, գրեթէ շշուկով հարցրեց նա։

Տիեզերակայանի կենտրոնական սրահի ընդարձակ պատուհանից նայեցի դուրս։ Այնտեղ, լուսարձակների լոյսի տակ իր սրածայր քթով երկնքի խաւարի մէջ էր մխրճուել մեր աստղաթիռը, որ քիչ առաջ վայրէջք կատարեց։

Յետոյ շրջուեցի դէպի Մարիամ Անդովկը։ Իսկ ծերունի Բագարատը կրկին հարցրեց։

— Որտե՞ղ է Օշինը։

Մարիամն ու ես թեւանցուկ արեցինք Օշինի հօրը։ Վասիլիոսի հարազատները ճանապարհ տուեցին մեզ։

Դանդաղ քայլեցին դէպի ելք։ Այդ մի քանի տասնեակ քայլը անսահմանութեան չափ երկար թուաց... Եւ ես յիշեցի անհունի մէջ գլորուող Եուպիտերը, յիշեցի նրա արբանեակ Կալիստոն։

ԵՐԿՈՒ օր յետոյ արշաւախումբը մէկ ընդ միշտ թողնելու էր Կալիստոն, իսկ Վասիլիոսի վիճակը օրը օրին ծանրանում էր։

Վասիլիոսը պառկել էր աստղաթիռի խցիկի մէջ։ Միայնակ։ Ընկերները հաւաքուել էին դիտապատուհանի դիմաց եւ հաստ ապակին էր միայն նրանց բաժանում հիւանդից։

— Վասիլիոս, լսո՞ւմ ես,— արդէն անհանգստացած՝ ձայնազօրի մէջ գրեթէ բղաւեց Մարիամ Անդովկը։

Հիւանդը միայն փակեց ու նորէն բացեց կոպերը։

— Վասիլիոս, երկու օրից մեկնելու ենք,— ասաց Մարիամը։

Հիւանդը փորձեց ժպտալ։

— Եթէ դիմանաս,— շարունակեց աղջիկը,— երկրի վրայ քեզ անպայման կ՚ապաքինեն։

Այստեղ Օշին Բագարատը անջատեց ձայնազօրն ու շշնջաց աղջկան.

— Մենք երկիր կը հասնենք մէկ տարուց։

Աղջիկը շփոթուած նրան նայեց, յետոյ Մանասէ Վշտակ Գուշարին։

Իսկ Օշինը անվրդով շարունակեց.

— Հանգիստ թողէ՛ք նրան։

Երեք ընկերները հեռացան Վասիլիոսի խցիկի դիտապատուհանից։

Ընդհանուր սենեակի մէջ կիսախաւար էր։ Թափանցիկ առաստաղի միջով երեւում էր ամբողջ երկնակամարը զբաղեցնող Եուպիտերը։

Օշին Բագարատը ասաց.

— Նրա առողջութիւնը վատացաւ Եուպիտերից վերադառնալուց յետոյ։

— Բարեբախտաբար, շուտ նկատեցինք որ այդ տարօրինակ հիւանդութիւնը վարակիչ է,— նկատեց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

— Եթէ Բողարը չսատկէր՝ ոչինչ էլ չէինք գուշակի,— ասաց Օշին Բագարատը։

Եուպիտերի վրայ երեւում էր Կարմիր Մեծ Շերտը, որ տարիներ շարունակ աստղագէտների մտահոգութեան առարկան էր եղել։ Կարմիր Մեծ Շերտը դանդաղ ճօճւում էր, իսկ Հարաւային Արեւադարձային Տագնապը, որ գորշ էր ու մռայլ, սահում էր վիթխարի մոլորակի վրայով։

Օշին Բագարատը ասաց.

— Վասիլիոսի հիւանդութեան պատճառը այդ Կարմիր Մեծ Շերտն է։

— Համոզուա՞ծ ես,— հարցրեց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

— Ենթադրում եմ,— պատասխանեց Օշինը։— Իմ կարծիքը սոսկ ենթադրութիւն է։

Վասիլիոսը զբաղւում էր Կարմիր Մեծ Շերտը հետազօտելով։ Եւ վերջին անգամ աստղանաւակով նա շատ մօտեցաւ Եուպիտերին։

Գորշ Տագնապը հալածում էր Կարմիր Մեծ Շերտին։ Մուգ, ծանր ամպերը երբեմն պարուրում էին նրանց։ Կարմիր Մեծ Շերտը երբեմն֊երբեմն շողում էր պայծառ, կուրացնող լոյսով։

Մանասէ Վշտակ Գուշարը կտրուկ մի շարժումով սեղմեց անջատիչը. պատը դարձաւ անթափանց։ Չքացան թէ՛ երկնակամարը, թէ՛ Եուպիտերը եւ թէ՛ Կարմիր Մեծ Շերտը։ Սենեակի մէջ մնաց միայն մի ծանր տրամադրութիւն։

... Երկու տարուց աւելի էր, ինչ քառեակը հաստատուել էր Եուպիտերի Կալիստո մոլորակի արբանեակի վրայ։ Երկու տարի շարունակ նրանք համառութեամբ աշխատել եւ պայքարել են տիեզերական բոլոր անակնկալների դէմ։ Չորսն էլ հոգու խորքում անհամբերութեամբ են սպասել այն օրուան, երբ, վերջապէս, կը լքեն իրենց կացարանը։ Կը լքեն Կալիստոն ու կը թռչեն դէպի Երկիր, դէպի տուն։

— Նա Երկիր չի՛ հասնի,— լռութիւնը խզեց Օշինը։

— Չի՛ հասնի,— արձագանգեց Մանասէն։

— Դուք դաժան մարդիկ էք,— բողոքեց Մարիամ Անդովկը։— Վասիլիոսին սպասում են կինը, զաւակները... Նրան սպասում են եւ...

— Մենք տեսնում ենք իրական վիճակը եւ չենք ուզում խաբել ինքներս մէզ,— անվրդով շարունակեց Օշին Բագարատը։— Այդ վիճակին ո՞վ կը դիմանայ մէկ տարի...

— Այո՛,— տարին հիւանդի համար ահագին ժամանակ է,— արձագանգեց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

Մարիամ Անդովկը հեկեկեաց։

— Հանգստացի՛ր,— ասաց Օշինը։— Ինչէ՜ր ասես չեն պատահում։ Ո՞վ գիտէ, գուցէ մեզնից ոչ ոք էլ չկարողանայ տուն հասնել։— Եւ նա գրկեց Մարիամ Անդովկի ուսերը։— Հանգստացի՛ր,— շարունակեց յորդորել Օշինը.— Երբ պատրաստւում էինք թռչել Կալիստո, հայրս ասաց, որ թէեւ արդէն ծեր է եւ օրերն էլ հաշուած են, սակայն սպասելու է ինձ։ Անշուշտ, բոլորիս էլ սպասում են... Բայց ո՞ւր կը փախչես իրականութիւնից։ Վասիլիոսը թերեւս չդիմանայ։

— Նաւի մէջ պէտք է մեկուսացուած խցիկ նախապատրաստենք Վասիլիոսի համար,— ասաց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

Կացարանի տանիքը թմբկահարեցին։ Աղմուկը գնալով սաստկանում էր։ Բայց ոչ ոք ուշադրութիւն չդարձրեց դրան։ Քառեակը վաղուց վարժուել էր երկնաքարային կարկուտին։ Նրանք ոտքի ելան. դուրս ելան սենեակից եւ գնացին Վասիլիոսի խցիկ։ Փոքրիկ դիտապատուհանից նայեցին հիւանդին։ Մեքենայական սպասաւորներից մէկը զգուշութեամբ մաքրում էր Վասիլիոսի քրտնած ճակատը։

Հիւանդը նկատեց ընկերներին։ Նրա շրթունքները անձայն շարժուեցին, իսկ յետոյ մեծ դժուարութեամբ պոկուեցին բառերը։

— Դուք երկու օրից կը մեկնէք,— ասաց հիւանդը։ Եւ փորձեց ժպտալ։ Այն օրից ինչ նա անկողին էր ընկել՝ շարունակ փորձում էր ժպտալ ընկերներին։ Ասես ներողութիւն էր խնդրում։ Եւ ամէն անգամ աղաւաղւում էր նրա հիւծուած, մաշուած դէմքը։— Ես ձեզ հետ չեմ գայ։

— Ի՞նչ,— չուզեց հասկանալ Մանասէ Վշտակ Գուշարը։ Իսկ Օշին Բագարատը յուզուած հեռացաւ դիտապատուհանից։

— Ես չե՛մ գայ ձեզ հետ,— կրկնեց հիւանդը։— Չի կարելի։ Կը մնամ այստեղ...

— Պարապ խօսքեր են,— վրդովուեց Մարիամը։

— Պէտք չէ որ ես վերադառնամ... Կը վարակեմ...— բացատրեց Վասիլիոսը։— Եթէ դիմացայ՝ կը սպասեմ... Կը սպասեմ փրկարար խմբին...

Մարիամ Անդովկը ափերով ծածկեց դէմքը։ Օշին Բագարատը մօտեցաւ ձայնազօրին։

— Եթէ մնաս՝ երկու տարի ես սպասելու... Չլինելու բան է...

— Ձեզ հետ չեմ մեկնի,— կրինեց Վասիլիոսը։— Միայն ափսո՜ս որ այնպէս էլ չիմացայ Կարմիր Մեծ Շերտի գաղտնիքը,— աւելացրեց նա եւ գլուխը թաղեց բարձի մէջ։

Նորէն լռեցին։ Այս անգամ աւելի երկար։ Երկնաքարային կարկուտը դադարեց։ Եւ կացարանի մէջ տիրող լռութիւնը դարձաւ ահաւոր։

— Երեւի դու ճիշտ ես,— վերջապէս խօսեց Օշին Բագարատը։— Բայց ես էլ կը մնամ քեզ հետ։ Միասին կը սպասենք փրկարար խմբին։

Միջանցքի պատուհանի ուղղանկեան մէջ տիեզերքից մի փոքրիկ հատուած էր ծեփուել։ Իսկ վարի անկիւնին շողում էր Եուպիտերի սկաւառակից մի կտոր, որի վրայ սողում էր Գորշ Տագնապը։

Ոչ ոք չփորձեց առարկել Օշին Բագարատին։

ԿԱՆԳՆԵՑԻՆՔ ելքի դռների մօտ։ Ծերունի Բագարատը երկար նայեց ինձ, յետոյ Մարիամին։ Օշինի հօր գլուխը մեղմ ցնցւում էր։ Նա պատասխանի էր սպասում։

— Հա՛յր,— ասացի,— Օշինը մնաց։ Չուզեց մենակ թողնել Վասիլիոսին։

— Հա՛,— ասաց ծերունին։— Բայց ես շատ էի սպասում նրան։ Անհամբեր եմ դարձել... Ինքն էլ գիտէր որ...

Եւ առանց յետ նայելու՝ դանդաղ քայլերով հեռացաւ մեզնից։

Իսկ ես ու Մարիամը նայեցինք մութ երկնքին, որտեղ բիւր աստղեր էին առկայծում։ Այդ բիւրաւոր լոյսերի մէջ գտանք Եուպիտերը։ Բայց Կալիստո արբանեակը չէր երեւում։

1962

ՄԱՐԳԱԳԵՏԻՆ5

ՄԱՐԳԱԳԵՏԻՆ

ԱՅԴ օրը տղան մի տարօրինակ զգուշաւորութեամբ եկաւ աստղաթիռի այն անկիւնը որ կոչւում էր մարգագետին։ Շուրջը կիսամութ էր. եւ ոչ ոք չկար։ Տղան մի անգամ էլ նայեց շուրջ բոլորը՝ համոզուելու համար որ, իսկապէս, ինքը մենակ է. եւ փոքր ինչ վախւորելով մի քանի քայլ արեց։

Ու յայտնուեց մատղաշ կանաչի եւ ոչ մի պատկառանք չունեցող վառ ծաղիկների մէջ։

Միջանցքի հեռաւոր ծայրին ոտնաձայներ լսուեցին։ Եւ տղան, դէմքին մի անտարբեր արտայայտութիւն տալով, նստեց նստարանին որը, չգիտես ինչո՛ւ աստղաթիռի մէջ կոչւում էր փայտէ նստարան։ Տղան թէեւ կեանքի ընթացքին բնաւ փայտ չէր տեսել, բայց գիտէր ու դա փայտէ նստարան չէ։ Աստղաթիռի մէջ ոչ մի փայտէ առարկայ չկար։ Արհեստական նիւթեր եւ միայն արհեստական նիւթեր։ Ամէն տեղ։ Ամէն քայլափոխի։ Գոնէ այս միակ, բնութեան հեռաւոր ու մեկուսի հատուածի մէջ նստարանը փայտէ լինէր։ Տղան գիտէր որ այս մարգագետինը աստղաթիռի բոլոր բնակիչների ամէնից սիրելի վայրն է։ Նա գիտէր որ սա միակ վայրն է. եւ հեռաւոր, շատ հեռաւոր, տիեզերական անհունի չափ հեռաւոր յուշեր է ծնում մարդկանց մէջ՝ իրենց հարազատ Հողագնդի մասին։ Սա միակ անկիւնն է, ուր մարդիկ գալիս են թէ՛ երջանկութեան եւ թէ՛ տխրամած պահերի։

Աստղաթիռի մէջ տղան իր հասակակից մի քանի ուրիշ տղաների ու աղջիկների հետ առանձին դասասենեակ ունէր։ Նրանք այնտեղ ուսանում էին բազմաթիւ գիտելիքներ, որոնք հետագային օգնելու էին նրանց՝ շարունակելու տասնամեակներ, գուցէ եւ հարիւրամեակներ ձգուելիք միջաստեղային ճամբորդութիւնը։

Բայց այդ բոլորը եւ դեռ շատ ուրիշ բաներ տղան լսել էր տատիկից։ Եւ տղան միշտ անհամբերութեամբ էր սպասում այն երեկոներին, երբ տատիկը ազատ ժամանակ էր ունենում եւ հեքիաթներ էր պատմում տիեզերքի մի հեռաւոր անկիւնում թաւալող Երկրի մասին։

Հեքիաթները շատ֊շատ էին։ Հեքիաթները լեռների ու ընդարձակ հարթավայրերի մասին էին, վիթխարի օվկիանոսների ու լեռնային բարձրադիր լճերի մասին։ Իսկ ամէնից աւելի տատիկը սիրում էր պատմել այն լեռնաշխարհի մասին, որ ձգւում էր հիւսիսից հարաւ ու արեւելքից արեւմուտք... «Իմ հայրերի ու պապերի երկիրն է»,— ասում էր նա։ Պատմելիս յաճախ օգտագործում էր այնպիսի բառեր, որոնք անծանօթ էին տղային, սակայն մի տարօրինակ թրթիռ էին առաջացնում նրա կրծքի տակ։ «Հող եւ ջուր»,— ասում էր տատիկը։ Տղան «ջուրը» գիտէր, բայց «հո՜ղ»... Տղան երբէք հող չէր տեսել, տղան չէր էլ կարող տեսած լինել, որովհետեւ ծնուել էր հէնց այս նոյն աստղաթիռի մէջ։ Տղայի ծնողները եւս ոչինչ չէին տեսել այն ամէնից, ինչի մասին երազկոտ, կարօտալի հայեացքը անորոշութեան հառած՝ սիրում էր պատմել տատիկը։ «Քամի, անձրեւ, ձիւն, արեւ»... Տարօրինակ էր, շատ տարօրինակ։ Տղան գիտէր բառերի իմաստը ճիշտ այնպէս, ինչպէս վերացական այն հասկացութիւնները, որոնք ունէին թւերն ու մաթեմատիկական գործողութիւնները։ Ջուրը թթուածնի ու ջրածնի միացութիւնն էր։ Քամին՝ օդի շարժումը։ Արեւը՝ մի շատ սովորական, շարքային աստղ, որպիսիք թիւ ու համրանք չունեն տիեզերքի մէջ... Սառն ու անկենդան եւ հազիւ նկատելի մի աստղ... Այդ բառերը իւրօրինակ իմաստ ունէին միայն աստղաթիռի տատիկների ու պապիկների համար, որոնք ծնուել էին Երկրի տարբեր անկիւններում եւ մեծացել կապոյտ֊կապոյտ երկնքի տակ։ Թէ ինչպիսին է այդ երկինքը՝ տղան ոչ մի կերպ չէր կարողանում պատկերացնել։ Նա, ընդհանրապէս, չէր կարողանում հաշտուել այն մտքին, թէ տիեզերքի մէջ կարող է լինել աւելի մէծ աշխարհ, քան իրենց աստղաթիռն է։

Շատ֊շատ էին այդ հեքիաթները։

— Երբ փոքր էի, քո տարիքին,— պատմում էր տատիկը,— խմբով գնում էինք դաշտ։

— Մարգագետի՞ն,— հարցնում էր տղան։

— Գրեթէ։ Բայց դաշտը շա՜տ մեծ է... Գնում էինք դաշտ ու սնձի ծամոն հաւաքում։ Սինձը բոյս է։ Խոտ։ Ինչպէս մեր մարգագետնի խոտերն են։ Երբ քաշում հանում ես, արմատի վրայ հիւթով լի փոքրիկ բշտիկներ են լինում։ Հէնց դրանք էլ ծամում ենք։

— Ուտո՞ւմ էիք,— հարցնում էր տղան։

— Ո՛չ, միայն ծամում էինք։

— Անընդհա՞տ։

— Ժամերով,— պատասխանում էր տատիկը։

— Բայց ինչո՞ւ։

— Հէնց այնպէս։ Հաճելի էր։ Պառկում էինք գետնին, նայում էինք ամպերին ու ծամում։ Ափսոս որ դու ամպ չես տեսել։

— Ամպը խտացած գոլորշին է, չէ՞։

Տատիկը ծիծաղում էր։

— Ամպը՝ ամպ է։ Ի՜նչ խտացած գոլորշի...

— Իսկ ինչո՞ւ այստեղ էլ ամպ չկայ։

— Հնարաւոր չէ։ Աստղաթիռի մէջ հնարաւոր չէ, որ ամպ լինի։ Ամպը լինում է միայն երկրի վրայ ու երկրի նման ուրիշ աշխարհներում։

— Իսկ ինչո՞ւ ենք հեռացել Երկրից,— հարցնում էր տղան։

— Որպէսզի մի նոր աշխարհ գտնենք։ Երեւի այդ աշխարհի մէջ մեր նման մարդիկ էլ կը լինեն։

— Ինչո՞ւ... Երկրի վրայ մարդիկ քի՞չ էին,— հարցնում էր տղան։

— Շա՜տ են։

— Երկիրը վա՞տ աշխարհ էր։

— Երկի՞րը,— տատիկը հառաչում էր։— Ամենալաւ աշխարհն էր մեր Երկիրը։ Չգիտեմ, թէ իմ կեանքի մէջ կը տեսնե՞մ մի աշխարհ, որ գրեթէ մի հեռաւոր նմանութիւն ունենար մեր Երկրի հետ։

— Հապա ինչո՞ւ հեռացաք այնտեղից։

— Ինչո՞ւ,— տատիկը դժուարանում էր իր իննամեայ թոռանը բացատրել, թէ ինչու.— Գիտե՛ս, երեւի մարդու բնոյթն է այդպես։

— Ինչպէ՞ս։

— Մարդը սիրում է անդադար նորը որոնել ու գտնել։

— Յետո՞յ։

— Յետոյ էլ նստում ու կարօտում է այն, ինչը թողել էր որոնումների ճանապարհին։

— Չէ, յետո՞յ...— անհամբեր հարցնում է տղան, որին այնքան էլ չէին հետաքրքրում այս դատողութիւնները։— Յետո էլ ի՞նչ էիք անում դաշտում։

— Յետո... Յետոյ ծաղիկներ էինք հաւաքում։

— Ինչպէ՞ս,— տարակուսում էր տղան։

— Ծաղիկները պոկում էինք թփերից ու փունջ էինք սարքում։ Ծաղկեփունջ։ Բերում էինք տուն։

— Ինչո՞ւ։

— Ծաղկամանի մէջ էինք դնում,— միալար, ասես մոռանալով որ թոռնիկին է պատմում, յիշում էր տատիկը։— Օրերով ապրում էին այդ ծաղիկները։ Եւ սենեակից դաշտի հոտ էր գալիս։

— Իսկ կարելի՞ էր պոկել այդ ծաղիկները,— հարցնում էր տղան։

— Ի հարկէ։ Երկրի վրայ կարելի էր։ Երկրի վրայ ծաղիկները շատ էին... Ամէն քայլափոխի։ Պոկելիս՝ նորերն էին աճում։ Երկիրը շատ մէծ է... Աստղաթիռի մէջ հնարաւոր չէ։

— Իսկ ես երբեւէ կը տեսնե՞մ Երկիրը,— հարցնում էր տղան։

— Եթէ Երկիրը նորէն տեսնելու քո ցանկութիւնը վերանայ՝ մեր այս ճամբորդութիւնը իր իմաստը կը կորցնի։

— Երեւի դու կ՚ուզենայիր, որ հիմա քո սենեակում ծաղկեփունջ լինէր։

— Ի յարկէ,— արդէն դողդոջ ձայնով պատասխանում էր տատիկը։

Եւ անմիջապէս սթափուելով՝ աւելացնում էր.

— Մեր մարգագետնից չի կարելի ծաղիկ պոկել։ Մտքովդ նոյնիսկ չանցկացնես։

— Ինչո՞ւ,— արդէն քանիերորդ անգամ հարցնում էր տղան։

— Այդ մարգագետինը միակ վայրն է, որտեղ աստղագնացները իրենց մոլորակի վրայ են զգում։ Դա բնութեան իսկական մի բեկորն է որ մենք բերել ենք Երկրից։ Եւ հիմա պատկերացրու, որ ծաղիկները պոկէինք մենք, յետոյ քո ծնողները... դա կը նշանակէր, որ դու եւ քո հասակակիցները այլեւս չէիք տեսնի մարգագետինը։ Ճի՞շտ է։

— Ճիշտ է,— համաձայնում էր տղան։

— Դուք այդ մարգագետինը յանձնելու էք ձեր երեխաներին ու թոռներին, որպէսզի չմարի կրակը, որպէսզի միշտ իմանան, թէ որտեղից են եկել իրենք եւ ուր են դարձեալ վերադառնալու։

... Հիմա տղան նստել էր նստարանին որ, չգիտես ինչո՛ւ, կոչւում էր փայտէ նստարան։ Ու սպասում էր այն պահին, երբ կը մարէն ոտնաձայները։

Նա աճապարանքով ոտքի ելաւ ու քայլեց մարգագետինով։ Տարօրինակ մի բուրմունք էր տիրում այնտեղ։ Աստղաթիռի մէջ ոչ մի տեղ այդքան հաճելի, արբեցնող ու սիրտ թրթռացնող բուրմունք չկար։ Միայն մարգագետնում էր։

Ծաղիկները վառ էին ու զանազան։ Կային փոքրիկ թերթիկներով ծաղիկներ, կային մեծ թերթիկներով ծաղիկներ, կային ծաղիկներ, որոնք հասնում էին մինչեւ տղայի գոտկատեղը, ծաղիկներ էլ կային, որոնք հազիւ էին երեւում խոտի ծածկոյթի տակ։

Տղան շտապ֊շտապ պոկեց ամենամեծ ու ամենավառ ծաղիկները։ Նա փունջ սարքել չգիտէր, բայց դա ի՞նչ կարեւոր էր։ Ծաղիկների խուրձը թաքցնելով բաճկոնի տակ՝ նա դուրս ելաւ մարգագետնից ու վազեց դէպի տատիկի սենեակ։

Տատիկը ննջում էր բազկաթոռին նստած։ Երբ տղան մտաւ՝ տատիկը առանց աչքերը բանալու հարցրեց.

— Եկա՞ր։

Տղան ծաղիկներ խուրձը դրեց տատիկի գոգը եւ ասաց։

— Տե՛ս, ինչ եմ բերել քեզ համար։

Տատիկը բացեց աչքերն ու անմիջապէս ափերով ծածկեց դէմքը։

— Մարգագետնից եմ բերել,— խոստովանեց տղան։— Քեզ համար։ Որպէսզի քո սենեակի մէջ միշտ դաշտի հոտ լինի։

Տատիկը պէտք է բարկանար, յանդիմանէր, պատժէր տղային։

Յիսունութ տարիների ընթացքին առաջին անգամ էր, որ մարգագետնից ծաղիկ էին պոկել։ Բայց յիսունութ տարուայ ընթացքին նա առաջին անգամ դարձեալ ծաղիկներ ունէր իր գրկում։ Ինչպէս շատ վաղուց, Երկրի վրայ, սնձի ծամոն հաւաքելիս։ Տատիկը ծաղիկների խուրձի մէջ թաղեց իր դէմքը։

Յետոյ նրա ձեռքերը թուլացան հիասթափութիւնից, եւ ցողունները ցած թափուեցին։

— Դու այս ի՜նչ արեցիր։ Ի՜նչ արեցիր...— հեռու֊հեռու մի տեղից լսուեց տատիկի ձայնը։

— Ուզում էի, որ քո սենեակից դաշտի հոտ գայ, որ...

— Գնա՛... գնա՛...— դարձեալ հեռուներից լսուեց տատիկի ձայնը։

Տղան վիրաւորուած՝ որ իրեն քշում են, յետ֊յետ գնաց դէպի դուռը։ Երբ նա դուռը բացեց, զգաց որ սենեակի մէջ արհեստական խեժի տհաճ հոտ է տիրում։

Քիթը բռնեց ու գլխիկոր քայլեց աստղաթիռի ամայի միջանցքով։ Նա շատ էր ուզում մի լաւ բան անել։ Եւ նա չգիտէր, որ տատիկը երեւի չքշէր իրեն, եթէ դրանք իսկական ծաղիկներ լինէին։ Նա չգիտէր որ տատիկը վրդովվեց, որովհետեւ ինքը բացայայտել էր մի մեծ գաղտնիք։ Մարգագետնի գաղտնիքը... Այն գաղտնիքը որ գիտէին միայն Երկրի վրայ մնացած մի քանի հոգի՝ ովքեր կառուցել էին աստղաթիռը։ Այն գաղտնիքը որ մարգագետինը եւս այստեղ բնական չէր...

Մարգագետինը... Տիեզերքի անհունի մէջ թաւալուող հայրերի Երկրի հետ նրանց միակ ու ամուր կապը։

1966

ՀԵՐԹԱՊԱՀԸ

ԲԱԿԸ մեծ էր։ Տղան գրեթէ ամբողջ օրը խաղում էր այդ մեծ բակում, որտեղ մի քանի ծառեր կային, թփեր, մի քիչ աւազ կար ու փոքրիկ ջրաւազան։ Այս ամէնը Երկագնդի բեկորն էր միայն, որ տասնամեակներ, շատ տասնամեակներ առաջ մարդիկ ստեղծել էին ծայրամասային մոլորակի վրայ։

Բակի տափարակ կտուրով շէնքի մէջ, որ մոլորակի վրա գտնուող միակ տունն էր, իւրաքանչիւր հինգ տարին մէկ մարդիկ էին գալիս Երկրագնդից՝ բնակութեան։ Տղան գիտէր. նրան պատմել էին, որ սկզբում միայնակ էին գալիս մարդիկ, յետոյ եկել են խմբերով, եկել են ընտանիքներով. մնացել են հինգ տարի ու վերադարձել Երկիր։ Ու այսպէս տասնամեակներ շարունակ։

Բակում, աւազանի մօտ, տղան խաղում էր այն բոլոր խաղերը որ ժամանակին սովորել էր Երկրի վրայ։ Խոնաւ աւազից եգիպտական բուրգեր էր սարքում, կառուցում էր ուղիղ պողոտաներով քաղաքներ ու տորմիղ էր ստեղծում ջրավազանի մէջ՝ թղթէ նաւակներով։ Յետոյ միայնակ հնդիկ֊հնդիկ էր խաղում, կամ՝ հրթիռ֊հրթիռ, իսկ վերջերս լուռ ու անշարժ նստում էր ծառերից մէկի տակ, հայեացքը՝ երկնակամարին, նստում էր յատկապէս երեկոները, մութն ընկնելիս, եւ ձանձրանում էր ու տխրում։ Սակայն դա եւս խաղ էր, նոր խաղ, որ ինքն էր յօրինել։ Նա հերթապահ էր խաղում։

— Մանչուկ,— ձայն էր տալիս մայրը։— Արդէն ուշ է։

Եւ ինչպէս աշխարհի բոլոր տղաները, նա ներքուստ դժգոհում էր որ խաղն ընդհատեցին ամենահետաքրքիր մասում։

— Լուացուի՛ր,— ասում էր մայրը։— Հայրիկն ուր որ է կը գայ։

Տղան լուացւում էր, իսկ մայրը ստուգում էր. արդեօք լա՞ւ է լուացել ականջները, ատամները, ծոծրակը. ապա պատրաստում է ընթրիքի սեղանը։

Տղան կանգնում էր պատուհանի առաջ ու նայում երկնքին։ Երկինքը երբէք ամպամած չէր լինում։ Սեւ, անսահման տարածութեան մէջ սփռուած էին հազարաւոր լուսաւոր կէտեր. դրանք աստղերն էին։ Արեւն էլ նրանց մէջ էր։ Ամէն անգամ տղան դժուարութեամբ էր այդ վիթխարի բազմութեան մէջ կարողանում գտնել արեւը, որովհետեւ նոյնքան փոքր, նոյնքան աննշմարելի էր այդ արեւը։ Երկար ժամանակ տղան չէր հաշտւում այն մտքի հետ, որ այնքան սովորական ամենօրեայ լուսատուն ծայրամասային այս մոլորակից երեւում էր որպէս խղճուկ, անզօր մի աստղ։ Ցերեկն ու գիշերը այստեղ արհեստական էին, քանի որ թէ՛ տունը եւ թէ՛ բակը գտնւում էին թափանցիկ զանգակի տակ, որ մարդկանց պաշտպանում էր տիեզերքի անհունից, պաշտպանում էր ցրտից ու անսահման ունայնութիւնից։

— Որքա՞ն մնաց մեր վերադարձին,— ամէն երեկոյ հարցնում էր տղան։

— Քիչ,— պատասխանում էր մայրը ամէն երեկոյ։

Այդ «քիչը» օրեր էին, շաբաթներ, ամիսներ ու տարիներ։ Ամէն երեկոյ այդ «քիչը» աւելի էր քչանում։ Բայց հայրը ոչ թէ ուրախանում էր, այլ աւելի տխրում։ Տղան վաղուց չէր տեսել հօրը ժպտալիս։ Հայրը միշտ մռայլադէմ էր, մտախոհ ու քչախօս։

— Հայրիկը այսօր ուրա՞խ կը գայ տուն,— հարցնում էր տղան։

— Չգիտեմ. երեւի՝ ուրախ, երեւի՝ տխուր։

— Նա առաջ տխուր չէր լինում,— յիշում էր տղան։— Ներս մտնելիս միշտ ժպտում էր, համբուրում էր ինձ։

— Նա քեզ հիմա էլ է համբուրում,— ասում էր մայրը։

— Առանց ժպտալու,— աւելացնում էր տղան։

— Որովհետեւ օրը օրին մօտենում է հերթափոխի ժամանակը։

— Ուրեմն, պէտք է ուրախանանք,— ասում էր տղան։

— Իսկ հայրիկը տխրում է,— կարծէս ինքն իրեն, կիսաձայն ասում էր մայրը։

— Ինչո՞ւ։

— Ես էլ չգիտեմ։ Պատմում են, որ բոլոր նրանք, ովքեր եկել են այստեղ հերթափոխելու, Երկիր են վերադարձել շատ տխուր ու մարդկանց նայել են այնպիսի մի այնպիսի ժպիտով, ասես ներողութիւն են խնդրում։

— Իսկ ինչո՞ւ է ուշանում հայրիկը։

— Չգիտեմ... Նա երբէք չէր ուշանում։

Հայրը յետնաբակի փոքրիկ շինութեան մէջ էր։ Ամբողջ օրերով։ Կարճատեւ ընդմիջումներով։ Ծայրամասային այս մոլորակի վրայ նա արդէն չորս տարի հերթապահում էր։ Յետնաբակի շէնքի մէջ ղեկավարման վահանակի դիմաց նստած՝ նա ուշադիր հետեւում էր, թէ արդեօք տասնեակ կիլոմետրեր այստեղից հեռու ալեհաւաքը չի՞ որսալու հեռու֊հեռուներից հասնող ազդանշաններ։

Տասնամեակներ, շատ տասնամեակներ առաջ էին մարդիկ սկսել այս հերթապահութիւնը, սակայն տիեզերքի խաւար լռութիւնը բնաւ չէր խախտուել, անհունի մէջ գլորուող եւ ոչ մի աշխարհի բնակիչ իր մասին լուր չէր ուղարկել։

Շատերն արդէն այն կարծիքի էին, թէ ի զուր է այդ հերթապահութիւնը։ Այնուհանդերձ մարդիկ շարունակում էին հնգամեայ հերթափոխը։ Ծայրամասային մոլորակից Երկիր էին վերադառնում յուսախաբ մարդիկ, իսկ Երկրից ծայրամասային մոլորակ էին մեկնում մարդիկ, ովքեր խորապէս համոզուած էին, թէ հինգ տարին ի զուր չէն անցկացնելու հեռուներում։

— Յաջորդ հերթափոխն էլ այստեղ կը մնանք,— մի քանի անգամ ասել էր հայրը։

— Անհնար բան է։ Թոյլ չեն տայ,— առարկել էր մայրը։

— Տասնհինգ տարի կը մնանք, թէկուզ եւ քսան տարի,— պնդել էր հայրը՝ բարկացած յետ ու առաջ քայլելով հատակի սալիկներ վրայ։

Մայրը միայն լռել ու ցաւով նայել էր տղայի հօրը։

... Դրսից ոտնաձայներ լսուեցին։ Տղան լրջացաւ։ Նայեց մօրը։ Յետոյ նստեցին սեղանի շուրջ։ Երրորդ աթոռն ազատ էր։ Քիչ յետոյ այդ աթոռին կը նստէր հայրը։ Յետոյ լուռ կ՚ընթրէին։ Ընթրիքից յետոյ էլ մի կէս ժամ կը զրուցէին երեքով աշխարհի ամենատխուր բաների մասին ու կը գնային իրենց ննջարանները։

Դուռը բացուեց։ Շեմքին կանգնեց հայրը։ Լուսաւոր, բարձրահասակ, թիկնեղ մի մարդ՝ բաց դռան մէջ, երկնքի սեւ հէնքի վրայ։

— Հայրի՜կ,— գոչեց տղան, որովհետեւ չկարողացաւ զսպել իրեն. որովհետեւ այս երեկոյ հայրը ժպտում էր. որովհետեւ նրա ժպիտը այնքան տարօրինակ էր տղայի համար, ինչպէս այստեղ ժամանելու առաջին օրերին աստղի նման փոքրիկ ու դժգայն արեւը, որ ոչ լուսաւորում էր ու ոչ էլ ջերմացնում։

— Բարի երեկոյ,— ասաց հայրը։— Չէ՞ք ձանձրացել այստեղ։ Ոչի՜նչ... Ոչի՜նչ... Քիչ մնաց։ Շուտով կը վերադառնանք Երկիր։ Ու անմիջապէս կը մեկնենք ծովափ։ Ծովը կարօտել եմ։ Կը պառկենք աւազին ու կը տապակուենք իսկական արեւի տակ։ Հը՞... Ինչո՞ւ էք լռել։ Ի՞նչ է պատահել։

Նա նստեց ազատ աթոռին ու սկսեցին ընթրել։ Հայրը շատախօսում էր, կատակում էր, անդադար յիշում էր Երկիրը. եւ յատկապէս Սեւանի ափին գտնուող հսկայ քարաժայռը ու այն անձաւը, որտեղ հինաւուրց աւանդութան համաձայն ապրելիս է եղել մարդկային արատներից հեռու փախած մի ճգնաւոր։ Յիշում էր անձաւի մուտքի մօտ մնացած խարոյկի հետքերը ու ծխից մրոտած երկու գլաքար։

— Իրօք... Ի՞նչ է պատահել,— ընթրիքի աւարտին հարցրեց մայրը։

— Արտակարգ՝ ոչինչ,— պատասխանեց հայրը։— Այսօր ազդանշաններ որսացի. սովորական ազդանշաններ։ Գիտես, հերթապահութիւնը աւելորդ բան չէ, ինչպէս պարզւում է... Մենք շուտով Երկիր կը վերադառնանք։ Մենք մեր գործն արեցինք, չէ՞։ Հիմա աւելի դիւրին կը լինի այստեղ հինգ տարի անցկացնելը... Ուրիշների համար։ Բայց մենք, իրօք, ի զուր չանցկացրեցինք ժամանակը, չէ՞։ Գիտես, ինձ էլ յաջողուեց մի կարեւոր գործ անել... Թէ չէ՝ ի՞նչ էր լինելու... Հիմարութի՛ւն...

Այդ օրը նրանք երկար նստեցին։ Հայրն առանց դադարի պատմում էր. պատմում էր ազդանշանների մասին. պատմում էր այն աշխարհների մասին, որտեղից եկել էին ազդանշանները. պատմում էր որ մարդիկ անպայման կ՚այցելեն նրանց, ովքեր լուր են ուղարկում իրենց մասին. եւ ափսոսում էր, որ այն ժամանակ ինքն արդէն ծերացած կը լինի։

— Ոչինչ, հայրիկ,— յորդորեց տղան։— Ես արդէն մեծացած կը լինեմ ու ինքս կը գնամ։ Դու չես տխրի, չէ՞։

— Կարեւորն այն է, որ դու երբէք չտխրես,— պատասխանեց հայրը։— Ամենից կարեւորն այդ է։ Երբ մի քայլ առաջ ես գնում, թէկուզ եւ փոքրիկ մի քայլ՝ այլեւս չես տխրում։ Ու արեւն էլ յանկարծ մօտենում է, մեծանում է, դառնում է ամենասովորական, աշխարհի մէջ ամենատաք ու ամենասիրելի արեւը։ Ուզո՞ւմ ես, նայենք արեւին։

Հայրն ու տղան մօտեցան պատուհանին, որից այն կողմ, թափանցիկ զանգակից էլ այն կողմ, սեւ պաստառի վրայ ծիածանի կաթիլներ էին սփռուած։

— Տեսնո՞ւմ ես, ի՜նչ մեծ է... եւ որքա՜ն տաք, որքա՛ն լուսաւոր է,— շշուկով ասաց հայրը։

— Տեսնում եմ, հայրիկ։ Ես այդքան մեծ արեւ կեանքիս մէջ չեմ տեսել,— ասաց տղան, հայեացքը չհեռացնելով յատկապէս մի փոքրիկ կաթիլից, որ արեւն էր։

1965

ՆՈՐԵԿԸ

ԴԱՍԱՐԱՆՈՎ մէկ մի օր էլ լուր տարածուեց, թէ շուտով մի նորեկ է գալու մեզ հետ սովորելու։ Ես հիմա, ի հարկէ, չեմ յիշում, թէ այդ մասին առաջինը ո՛վ ասաց։ Եւ, ճիշտն ասած, դա այնքան էլ կարեւոր չէ։ Իսկ եթէ շատ էք ուզում իմանալ՝ խնդրեմ։ Իմ կարծիքով դա Նուարդն էր։ Նա միշտ առաջինն է իմանում ամէն տեսակի նորութիւնները։ Չգիտեմ որտեղից, բայց իմանում է։ Դպրոց գնալիս մենք երբեմն հանդիպում ենք ու այդ օրերին նորութիւնը ես իմանում եմ երկրորդը։ Ու տղաներն էլ, գիտեմ, նախանձում են ինձ։

Անցաւ մի քան ի օր, եր մենք սկսեցինք անհանգստանալ։ Նորեկը դեռ չկար։ Սկսեցինք յիշել, թէ ո՛վ ասաց այդ նորութիւնը։ Եւ իսկոյն էլ զգացինք, որ մոռացել ենք։ Աղջիկները մեր վէճին չէին մասնակցում։ Դասամիջոցին, երբ տաքացած վիճում էինք, նրանք, իրենց սովորութեան համաձայն, քաշւում էին միջանցքի պատուհանների մօտ ու առանց հոգնելու փսփսում։

Իսկ մենք վիճում էինք, որովհետեւ համոզուած էինք, որ նորեկն անպայման աղջիկ է լինելու։ Ես ի հարկէ հիմա չեմ յիշում, թէ ո՛վ առաջինը արեց այդ ենթադրութիւնը։ Դա էլ կարեւոր չէ։ Բայց ես համոզուած եմ, որ Տիգրանն էր։ Նա նստում է երրորդ շարքի վերջին նստարանին։ Մենակ է նստում։ Ու կարծում է որ եթէ մեր դասարան մի նորեկ գայ եւ մեր դաստիարակչուհին էլ նրան նստեցնի Տիգրանի կողքին, ապա դա անպայման աղջիկ է լինելու։

Առաւօտները սովորականից շուտ էի դուրս գալիս տնից ու սպասում էի փողոցի անկիւնը, որպէսզի հանդիպեմ Նուարդին։ Նա միշտ դպրոց էր գալիս իր կրտսեր քրոջ՝ Լիլիթի հետ։ Մի երկու օր չէի համարձակւում խօսել նորեկի մասին։ Թէեւ շատ էի ուզում գոնէ երկրորդն իմանալ որեւէ նորութիւն այդ նորեկի մասին։ Բայց չէի համարձակւում խօսք բանալ, որովհետեւ Նուարդին լաւ էի ճանաչում։ Ես նրանից մի բան եմ հարցնում, ասենք «Հրազդան»ում երկու շաբաթ յետոյ ի՛նչ շարժանկար է ցուցադրուելու, եւ նա հարցիս ուղղակի պատասխանելու փոխարէն սկսում է յանդիմանել, թէ ինչո՛ւ, ասենք, անցեալ օրը թուաբանութիւնից միջակ ստացայ։ Եւ այն էլ քրոջ՝ Լիլիթի ներկայութեան, որ դեռ երրորդ դասարան է գնում եւ փոքր է ու կարիք չկայ, որ մասնակցի մեծերի՝ թէկուզ այս կարգի խոսակցութեան։

Ես էլ սկսում եմ կիսաձայն բացատրել, որ թուաբանութիւնից լաւ կամ գերազանց ստանալը ընդունակութիւնների հարց է։ Ես յանցաւո՞ր եմ, որ անընդունակ եմ ծնուել։ Պարապում եմ, պարապում, բայց արդիւնք չկայ։ Դա էլ իմ դժբախտութիւնն է։ Դեռ մարդիկ պէտք է գոհ լինեն, որ երկուսներ չեմ ստանում։ Ես, օրինակ, շատ գոհ եմ։ Գիտէ՞ք ինչու. որովհետեւ վատ գնահատական ստանալը, այնուամենայնիւ, տխուր բան է։ Շա՜տ տխուր։

Մի խօսքով, ոչ մի կերպ ինձ չյաջողուեց մի լուրջ բան իմանալ նորեկի մասին։

Մենք արդէն յոգնել էինք դասամիջոցներին տղաներով իրար գլխի հաւաքուած վիճելուց։ Յոգնելուց բացի, մի նոր նիւթ էր բացուել։ Երեւի ձեզ էլ կը հետաքրքրի, թէ ում մասին էինք խօսում։ Շարլ Ազնաւուրի։ Ես կարծում եմ, որ մենք շուտով երկու բանակի կը բաժանուէինք, եւ աղմուկն ու վէճը կը սկսկուէր երգիչի մասին, եթէ մի օր էլ մեր ուսուցիչը դասի աւարտին չյայտնէր, թէ յաջորդ ժամին գալու է նորեկը։

— Հուռա՜... Հուռա՜,— բղաւում էին տղաները։

— Իմ կողքին է նստելու։ Տեղ փոխել չլինի,— ամէն մէկին առանձին մօտենալով՝ յայտարարում էր Տիգրանը։

Իսկ աղջիկները դարձեալ քաշուեցին միջանցքի պատուհանի մօտ ու սկսեցին իրենց փսփսոցը։

Թէ ինչի՞ մասին՝ չգիտեմ։

Հէնց որ զանգը տուեց, մենք բոլորս էլ նստած էինք մեր տեղերը եւ համբերութեամբ սպասում էինք։

Մի փոքր ուշացումով դասարան մտաւ մեր դաստիարակչուհին, իսկ նրա յետեւից էլ... նորեկը։

Նրան տեսնելուն պէս շրջուեցի ու նայեցի Տիգրանին։ Խե՜ղճ Տիգրան։ Նա գունատուած, յուսահատ հայեացքով, շփոթմունքից շրթունքը կրծոտելով՝ նայում էր չգիտեմ թէ ուր։

Իսկ նորեկը...

Նորեկը հիմարի պէս կանգնել էր գրատախտակի մօտ։ Հապա էլ ինչպէ՞ս պէտք է կանգնած լինէր։ Նա մի սովորական ռոբոտ էր։ Հարթ, փայլուն, մետաղէ մարմնով, անճոռնի ոտքերով ու ձեռքերով, լուցկու տուփի նման գլխով, իսկ աչքերն էլ ոնց որ ինքնաշարժի յետեւ դրուած ազդանշանային կարմիր ճրագներ լինէին, որոնք ճառագայթում են, երբ վարորդը սեղմում է արգելակի լծակը։

— Երեխաներ,— ասաց մեր դաստիարակչուհին։— Աբին սովորելու է ձեզ հետ։ Դասամիջոցին կը մօտենաք ու կը ծանօթանաք։ Իսկ հիմա, Աբի...— մեր դաստիարակչուհին հայեացքը շրջեց դասարանով մէկ. այդ հայեացքը որոնում էր, թէ որտեղ կարելի է նստեցնել ռոբոտին,— գնա՛ ու նստիր երրորդ շարքի վերջին նստարանին։ Տիգրանի մօտ։

Ռոբոտը առանց ուշադրութիւն դարձնելու Տիգրանի խեղճացած կերպարանքին, դանդաղ ու ծանրաքայլ, ճռճռացնելով յատակը՝ քայլեց դէպի վերջին նստարանն ու բազմեց Տիգրանի կողքին։

... Դասաժամը այնքան դանդաղ անցաւ, որ ես արդէն յոյսս կտրել էի, թէ ընդհանրապէս զանգը կը հնչի։ Նոյնիսկ Նուարդը չէր համբերում, որովհետեւ շշուկով ասաց. «Երեւի հոսանք չկայ»։ Այս լուրն անմիջապէս տարածուեց ամբողջ դասարանով, ու մենք անհանգստացած իրար նայեցինք։ Ռուբէնը, որ նստած էր անջատիչի մօտ, կռահեց որ անհրաժեշտ է ստուգել՝ հոսանք կա՞յ, թէ՝ ոչ։ Ու երբ մեր դաստիարակճուհին գրատախտակին գրում էր տնային յանձնարարութիւնները, Ռուբէնը աճապարանքով պտտեց կոճակը։ Վառուեցին ու մարեցին լամպերը, բայց դա միայն մենք նկատեցինք, որովհետեւ արեւի պայծառ ճառագայթների տակ լամպերի լոյսը թոյլ էր ու աննշմարելի։

Վերջապէս զանգը հնչեց։ Մեր դաստիարակչուհին մօտեցաւ իր սեղանին ու ասաց.

— Երեխաներ, Աբիին ուղարկել են գիտնականները։ Նա պէտք է ձեզ հետ սովորի։ Ընկերութիւն արէք նրա հետ։ Ձեր ընկերութիւնը շատ օգտակար կը լինի գիտութեան համար։

Դասամիջոցին աղջիկները անմիջապէս մոռացան միջանցքի պատուհանի մօտ իրենց փսփսալու սովորութիւնը եւ շրջապատեցին Աբիին. այնպէս շրջապատեցին որ մենք՝ տղաներս, ստիպուած յետ քաշուեցինք ու որպէսզի տեսնենք ռոբոտին, բարձրացան նստարանների վրայ ու լուսամուտագոգերին։

Ռոբոտը հաճոյքով պատասխանում էր աղջիկների հարցերին։ Թէեւ նրա դէմքը բութ էր ու հիմար, բայց նրա պատասխանները ապշեցնում էին մեզ։

— Քանի՞ տարեկան ես, Աբի։

— Երեք ամսական։

— Պաղպաղակ սիրո՞ւմ ես, Աբի։ Ես որ ուզենամ՝ օրը տասը հատ կ՚ուտեմ։

— Չի կարելի,— պատասխանում էր Աբին։— Կը մրսես ու կը տառապես թոքերի բորբոքումով։

— Աբի, տղաների հե՞տ ընկերութիւն կ՚անես, թէ՞ աղջիկների։

— Բոլորի հետ էլ ընկերութիւն կ՚անեմ։

Այս պատասխանից հիասթափուեցինք թէ՛ մենք՝ տղաներս, եւ թէ աղջիկները։ Միայն Աբիի պէս ռոբոտը կարող էր այդքան հիմար բան ասել։

— Աբի, երկուսին գումարած երկու ինչի՞ է հաւասար,— գոռացի ես լուսամուտագոգից, որպէսզի ապացուցեմ, թէ նա այնքան բութ է որ այդ հասարակ բանը չգիտէ։

— Չորս,— պատասխանեց Աբին։

— Իսկ հինգի քառակուսի՞ն,— բղաւեց Տիգրանը՝ ինձ աչքով անելով։

— Քսանհինգ։

Մենք՝ տղաներս, շփոթուեցինք։

— Սպասէք, սպասէք,— մէջ ընկաւ Ռուբէնը։— Իսկ ինչի՞ է հաւասար երկու հարիւր տասնմէկ անգամ յիսունհինգ։

— Տասնմէկ հազար վեց հարիւր հինգ։

Աղջիկները քրքջացին, իսկ մենք իրար նայեցինք։

— Թուաբանութիւնից լաւ է,— կերկերացող ձայնով նկատեց Ռուբէնը։— Էվրիկա՜...

— Ի՞նչ էվրիկա,— զարմացայ ես։

— Չգիտե՞ս... Արքիմեդէսն է այդպէս ասել,— պատասխանեց Ռուբէնը։— Նշանակում է որ խելոք միտք է ծնուել մարդու գլխի մէջ։

— Ուրեմն, հիմա դու խելոք մի՞տք ունես։

— Ի հարկէ։ Թուաբանութեան խնդիրները կը տանք, որ Աբին վճռի։

— Կեցցէ՜ Աբին,— յանկարծ գոռացինք մենք ու մեր ոտքերը թփթփացրեցինք յատակին։

Մենք չէինք լսել որ զանգն արդէն տուել է ու չէինք նկատել որ արդէն դասասենեակ է մտել աշխարհագրութեան ուսուցիչը։ Լուսամուտագոգին թռչկոտողներիս որպէս պատիժ՝ նա կանգնեցրեց գրատախտակի երկու կողմերը, իսկ նրանց՝ ովքեր կանգնել էին նստարաններին՝ խնայեց, որովհետեւ եթէ նրանց էլ պատժէր, ապա գրատախտակի մօտ կանգնելու տեղ չէր լինի։

Ես կարծում էի, թէ մի քանի օր անց բոլորս էլ կը վարժուենք Աբիին. եւ նա, ինչպէս ամէն նորութիւն՝ կը դադարի մեզ հետաքրքրել։

Բայց եղաւ հակառակը։

Եւ դա պարզուեց այն օրը, երբ ես առաւօտեան դարձեալ հանդիպեցի Նուարդին։ Ես մի քիչ օդեղանակից խօսեցի, բայց Նուարդն առանց ուշադրութիւն դարձնելու իմ ասածների վրայ, անհանգստութիւն յայտնեց, թէ Աբին արտակարգ յիշողութիւն ունի ու բոլոր առարկաներն էլ իւրացնում է տեղն ու տեղը, հէնց դասաժամի ընթացքին։

Ես զարմացայ թէ նա որտեղի՞ց գիտէ, որ Աբին իւրացնում է։ Նրան ոչ մի ուսուցիչ դաս չէր հարցնում։ Նուարդն ասաց, որ ճիշտ է, ուսուցիչները չեն հարցնում, բայց գիտնականները շաբաթը մէկ քննում են նրան։ Այս նորութիւնը ինձ համար անակնկալ էր։ Բայց յանկարծ անդրադարձայ, որ սա եւս մի նորութիւն է եւ այդ նորութիւնը երկրորդն եմ իմանում Նուարդից յետոյ, եւ շատ ուրախացայ։

Այդ նոյն օրը տղաներով արտակարգ խորհուրդ գումարեցինք։ Ես նորութիւնը յայտնեցի ու հպարտ֊հպարտ նայեցի նրանց։

Բայց գործը փչացրեց Տիգրանը։

— Իհարկէ, ռոբոտի չափ էլ չկանք։ Գիտնականներին քննութիւնն է յանձնում, այն էլ ամէն շաբաթ, իսկ մենք երբեմն օրուայ դասը չենք կարողանում պատասխանել։

Նա, ի հարկէ, ճիշտ չէր։ Գոնէ Տիգրանը միշտ էլ բարձր նիշեր էր ստանում։ Եթէ խօսքը իմ մասին լինէր կամ Ռուբէնի...

— Դեռ խնդիրներն էլ նրան ենք խնդրում, որ լուծի,— յանկարծ ասաց չխօսկան Վահանը։

— Այո՜...— ծոր տուեցի ես զգալով որ ոտքերիս տակից գետինը փախչում է։ Հիմա մի բան կը վճռեն ու պրծա՜ւ... Կը սկսուի նոյն պատմութիւնը։— Բայց Աբին ուղղակի մեզ օգնում է,— ելքը գտայ ես։— Դա ընկերական օգնութիւն է։ Եւ շատ գովելի։

— Ճիշտ է,— ինձ զօրաւիգ եղաւ Ռուբէնը։

— Իսկ ինչո՞ւ այդ օգնութիւնից աղջիկները չեն օգտւում,— դարձեալ խօսեց Վահանը։

Ես բարկացայ։ Ոչ թէ Վահանի յայտնած նորութիւնից։ Ես բարկացայ, քանի որ այսօր այդքան շատ խօսեց։ Կարեւոր մի հարց քննելիս շատախօսութիւնը սովորաբար փչացնում է գործը։ Ա՛յ, ինչպէս հիմա։

— Իսկապէս,— յանկարծ բոլորն էլ մտահոգուեցին։

— Ու մեր վրայ էլ երեւի ծածուկ ծիծաղում են,— ասաց Տիգրանը։

— Գուցէ ամբողջ օրն էլ հէնց ա՞յդ մասին են փսփսում,— ենթադրեցի ես ու իսկոյն զգացի որ այս անգամ գործը ինքս տապալեցի։

— Հա՞,— հարցրեց Տիգրանը։

Ես չպատասխանեցի։

— Իսկապէս,— ասաց Տիգրանը։— Իսկ մենք ինչո՞վ ենք պակաս աղջիկներից։

Վե՛րջ։

Այլեւս որեւէ բան հարթել չի լինի։

Կորա՛նք։

Ու այդ պահից այլեւս չեմ յիշում, թէ ինչով աւարտուեց մեր արտակարգ խորհուրդը։

Մի երկու օր էլ գլուխ պահեցի։ Բայց տղաները ոստիկանների պէս յսկում էին ինձ։ Առաջ գոնէ պատահում էր այնպէս ու դաս չէին հարցնում ու ես պրծնում էի։ Իսկ հիմա ամէն մէկը իրեն իրաւունք էր վերապահում հարցաքննել միւսին։ Խայտառակութի՜ւն...

Իսկ Աբին իր անկիւնը նստած միայն կարմիր աչքերն էր թարթում։ Ո՛ւհ... Ո՜նց կը հասցնէի նրան... Բայց ի՞նչ օգուտ։ Հո մարդ չէ՞ր... Մետաղէ մի մեքենայ։

Տեսայ, որ այլեւս ճար չկայ ու հէնց առաջիկայ կիրակի օրը առաւօտից նստեցի տքնելու։ Տքնում էի ու կատաղում ինքս ինձ վրայ։ Բայց երբ պատկերացնում էի որ նոյնիսկ Ռուբէնը առաւօտեան մօտենալու եւ հարցնելու է պատմութիւնից կամ քերականութիւնից, կատաղութիւնս մի քիչ անցնում էր, եւ յանկարծ բոլորովին անցաւ, ու ես յանկարծ այնպէս ուրախացայ, ու վճռեցի նոյնիսկ աւազանների մասին եղած խնդիրը։ Ինքս վճռեցի, առանց օգնութեան։ Կատաղեցի, կատաղեցի ու խնդիրը վճռուեց։

Հետեւեալ օրն առաւօտեան սովորականից շուտ դուրս ելայ տնից ու փողոցի անկիւնի վրայ սպասեցի, որպէսզի հանդիպեմ Նուարդին։

Քիչ անց նա դուրս ելաւ իրենց շքամուտքից երրորդ դասարանցի քրոջ՝ Լիլիթի հետ։

— Ես մի նորութիւն ունեմ,— ասացի Նուարդին։ Ու նրան երեւի այնքան էլ դիւր չեկաւ որ այդ նորութիւնը ինքը երկրորդն է իմանալու։

— Գիտեմ,— ասաց նա։— Մեր փողոցի մօտ, հրապարակի վրայ դնելու են Կոմիտասի արձանը։

— Ոչ,— ասացի ես։

Նա մի քիչ մտածեց ու ասաց.

— Գիտեմ... «Ծիծեռնակ» ամսագիրը մրցանակ է տալու վեցերորդ դասարանցի Արմէնին։

— Ի՞նչ գիտես։

— Ինքն է ասել։ Մի նկար է ուղարկել խմբագրատուն որպէսզի անպայման մրցանակ ստանայ։ Սա էր, չէ՞, քո նորութիւնը։

— Ոչ։

Նուարդը շփոթուեց ու սկսեց խաղալ ժապաւէնի ծայրերի հետ։ Այնքան խաղաց որ ժապաւէնը քանդուեց։ Նա բարկացաւ. ու ես զգացի որ եթէ լաց լինի, ապա պատճառը համարելու է ժապաւէնը քանդուելը եւ ոչ թէ այն, որ նորութիւնը միայն ես գիտեմ։

Որոշեցի այլեւս չտանջել նրան ու ասացի.

— Գիտե՞ս... Իմ ընդունակութիւնները այնքան էլ քիչ չէն... Զարմանո՞ւմ ես... Ինձ թւում էր որ... Համեստ ընդունակութիւն ունեմ... Բայց պարզուեց որ...

— Հանճարե՞ղ ես,— ծաղրեց Նուարդը եւ ծիծաղեց։ Նա հիմա չէր բարկանում, որ ժապաւէնը քանդուել է։

— Չէ, այդ չեմ ուզում ասել։ Ուզում եմ ասել, որ երեւի Աբիին էլ կ՚անցնեմ... Ո՜նց գլխի չէի ընկել...

— Դա ի՜նչ նորութիւն է որ...— յանկարծ ասաց Նուարդը։

— Ինչպէ՞ս թէ...

— Իսկական նորութիւնը գիտե՞ս որն է...

— Ասա՛։

Նա ձեւացրեց թէ չի ուզում ասել։ Բայց ես գիտէի որ չի դիմանալու եւ ասելու է։

— Իսկական նորութի՜ւնը...— ծոր տուեց նա։— Իսկական նորութիւնը այն է, որ Աբին բանաստեղծութիւններ է գրում։

— Չէ՛... Չէ՞...

— Ու այդ բանաստեղծութիւններն էլ նուիրել է ինձ,— ասաց Նուարդը, եւ քրոջ ձեռքը բռնած՝ վազելով մտաւ դպրոցի բակ։

1964

ՄԵՆՔ ԷԼ ԵՆՔ ՈՒԶՈՒՄ ՄԱՐՍԵՐԷՆ ՍՈՎՈՐԵԼ

ՄԻ յիսուն տարի առաջ հրատարակուած գրքերի մէջ կարդացած կը լինէք որ ապագային, այսինքն՝ հիմա, աշխարհի ամենադիւրին գործը սովորելն է։ Դպրոց ես գնում, գլխիդ ինչ որ թասակ են դնում, յետոյ էլ էլեկտրական հոսանք են միացնում ու... ու վերջ։ Կարող ես համոզուած լինել որ գրեթէ ակադեմիկոս ես։ Բայց հիմա գիտէ՞ք որ այդպիսի հրաշքով սովորող մէկը, ասենք՝ ես, ոչ մի դէպքում ակադեմիկոսի քառորդն էլ չի լինի։

Ընդհակառակը. եթէ յիսուն տարի առաջ աշակերտները սովորում էին միայն Նիւտոնի ձգողականութեան օրենքները ու ոմանք էլ զարմանում, թէ ինպէս է որ սովորական մի խնձոր ծառից ընկնելով՝ օրէնքներ գտնելու պատճառ դառնում, ապա հիմա դրան աւելացել է նաեւ Ալբերտ Էյնշթայնի հարաբերականութեան տեսութիւնը, որ տակնուվրայ է արել բոլոր օրէնքները, որովհետեւ հասած խնձորի հետ որեւէ կապ չունի։ Մենք ինչո՞վ ենք յանցաւոր, որ Էյնշթայնը այդպիսի մի տեսութիւն է յօրինել։ Նիւտոնից զատ՝ ստիպում են թէ դա էլ սովորենք։

Կամ ասենք... ասենք մարսերէնը։ Յիսուն տարի առաջ մարսերէնի մասին մարդիկ իրենց մտքովն իսկ չէին անցկացնում։ Սովորում էին մի որեւէ օտար լեզու՝ անգլերէն, իսպաներէն, ռուսերէն. կամ չէին սովորում. ու վերջ։ Իսկ նոր ուսումնական տարուանից պարզուեց որ մարսերէնը պարտադիր է։

Դուք կարծում էք թէ պատմութի՞ւնն է դժուար, կամ քերականութի՞ւնը, կամ... եթէ դուք էլ սկսէք մարսերէն սովորել, անմիջապէս մի ջերմ սէր կը ծնուի ձեր մէջ միւս բոլոր առարկաների նկատմամբ։

Առաջին դասից անմիջապէս յետոյ, երբ մարսերէնի ուսուցչուհին ընդհանուր մի ակնարկով մեզ պատմեց նոր առարկայի էութիւնը եւ մենք էլ համոզուեցինք որ թէկուզ «ա» հնչիւնը արտաբերելու համար պէտք է օրերով տառապենք, հաւաքուեցինք ներքնահարկի մարզադահլիճի մօտ եւ սկսեցինք մեր արտակարգ խորհուրդը։

Ի հարկէ, այդ արտակարգ խորհուրդի արդիւնքը եղաւ այն որ շատերը ուրիշ ելք չգտնելով՝ ասացին.

— Այնշթայնի տեսութիւնից գլուխ կարողանում ենք հանել, չէ՞... Մարսերէնից էլ գլուխ կը հանենք։ Վարժութեան հարց է...— ու հեռացան։

Միւս մասը ուրիշ ելք չգտնելով՝ յայտարարեց.

— Այնշթայնի տեսութիւնից գլուխ կարողանում ենք պահել, չէ՞... Մարսերէնից էլ գլուխ կը պահենք։ Վարժութեան հարց է...— ու հեռացան։

Մնացինք երեքով. ես, Արմէնն ու Լիլիթը։

Մի քիչ իրար նայեցինք տարակուսանքով։ Յետոյ Լիլիթը հարցրեց.

— Իսկ մենք ի՞նչ ենք անելու։

Արմէնը անտարբեր տեսքով սկսեց սուլել։

— Չեմ կարծում թէ մարսրէնը ինձ երբեւէ պէտք գայ,— ասացի ես։— Զանգը տուեց։ Գնանք։

Այս ամէնը առաջին դասից յետոյ էր։

Անցան օրեր. անցան շաբաթներ. անցան նոյնիսկ ամիսներ։

Ես արդէն նկատել էի որ մեր մէջ միայն Արմէնն էր կարողանում մարսերէնից գլուխ հանել։ Նա ոչ միայն ճշգրիտ էր արտաբերում տարօրինակ հնչիւնները, ոչ միայն կարողանում էր դրանցով բառեր արտասանել, այլեւ նոյնիսկ երբեմն զրուցում էր ուսուցչուհու հետ՝ բնիկ մարսեցու պէս։ Իսկ ուսուցչուհին նոյնքան հաճոյքով նրան «գերազանց» էր նշանակում, որպիսի հաճոյքով մեզ նշանակում էր «վատ» ու «միջակ» գնահատականներ... չէ, «լաւ» նիշեր դեռեւս չկային։

Որոշեցի արտակարգ խորհուրդ գումարելու առաջարկ անել։ Բայց մտածեցի որ ինչպէս անցեալ անգամ, հիմա էլ ոմանք մի բան ասելով են հեռանալու, ոմանք էլ՝ մէկ ուրիշ բան. արդիւնքը լինելու է նոյն անորոշութիւնը։

Եւ մի օր էլ ես ու Լիլիթը պատին սեղմեցինք Արմէնին։

— Ի՞նչ էք ուզում,— ապշած հարցրեց Արմէնը։— յոյս չունենաք թէ ֆուտբոլի տոմսը ձեզ կը զիջեմ։

— Ֆուտբոլի տոմսը թող քեզ մնայ,— ատամներիս արանքից եւ չարագուշակ մի ձայնով ասացի ես։— Դու մարսերէնից խօսիր։

— Մարսերէ՞ն խօսեմ,— իբր չհասկացաւ Արմէնը։— Բայց դուք չէք հասկանայ։

— Մարսերէն խօսելդ էլ թող քեզ մնայ,— ասացի ես։

— Ի հարկէ, թող քեզ մնայ,— հաստատեց Լիլիթը։

— Անգիր ես անում, հա՞,— սարսափեցնող ձայնով հարցրեցի ես։

— Հայրիկը դասատու է վարձել,— ենթադրեց Լիլիթը։

— Թէ՞ գլխիդ թասակ են դնում եւ էլեկտրական հոսանք միացնում,— ծաղրեցի ես։

— Կամ գուցէ իմաստուն դառնալու կախարդական հաբեր ես կուլ տալիս,— ծաղրեց Լիլիթը։

— Անմահական ջուր է ճարել եւ ամէն օր քնելուց առաջ կէս բաժակ խմում է,— ես զգացի որ չափն արդէն անցկացնեւմ եմ։

Ինքս էլ չգիտէի, թէ ես ու Լիլիթը ինչ ենք ուզում խեղճ Արմէնից, որ կարկամած մերթ ինձ էր նայում, մերթ՝ Լիլիթին։ Ասենք թէ՝ անգիր է անում։ Մեզ ի՞նչ... Թող անգիր անի... Ասենք թէ՝ դասատու են վարձել։ Մեզ ի՞նչ...

Բայց եւ այնպէս, մենք պատին էինք սեղմել Արմէնին ու շատ էինք ուրախանում՝ տեսնելով որ մեր հարցերի տարափի տակ նա կուչ է եկել, խեղճացել ու պլշած աչքերով է մեզ նայում։

— Ճիշտ եմ ասում... ճիշտ եմ ասում,— յանկարծ խօսեց Արմէնը։— Անմահական ջուր չունեմ, բայց... ազնիւ խօսք... ձեզ էլ կը տամ...

— Ի՞նչ,— հարցրեցի ես՝ նախազգալով որ այստեղ մի մութ հաշիւ կայ։— Ի՞նչ կը տաս։

— Հաբեր։

— Կախարդական հաբե՞ր,— գոչեցի ես։— Սրա՜ն տեսէք... Ընկե՜ր է... Ես էլ հաւատացի՜... Լիլիթ, դու հաւատո՞ւմ ես...

— Չեմ հաւատում,— յայտարարեց Լիլիթը։

Իսկ Արմէնը քիչ մնաց լաց լինէր, քանի որ իրեն չէն հաւատում։

— Ազնիւ խօսք,— հեծկլտալով ասաց նա։— Պապիկս է տուել։ Դեռ էլի ունեմ...

— Սպասի՛ր։ Եթէ լաւ ընկեր ես՝ ամէն բան հերթով պատմիր։

— Այստեղ ինչպէ՞ս պատմեմ,— ասաց Արմէնը։— Գնանք այգի՝ կը նստենք ու հանգիստ կը պատմեմ։

Ես ու Լիլիթը համաձայնեցինք։

Գրեթէ վազելով հասանք դպրոցից քիչ հեռու այգի։ Մենք այնտեղ մեր նստարանն ունէինք ծառուղիներից մէկի վրայ։ Ազատ ժամերին կամ մեծ դասամիջոցին նստում էինք այդ նստարանին եւ այգու հանդարտութեան մէջ արտագրում էինք տնային աշխատանքները, որոնք պարտաճանաչօրէն կատարած էր լինում Արմէնը։ Երբեմն նոյնիսկ այնպէս էր թւում, որ Արմէնը տնային աշխատանքները կատարում է ոչ թէ ուսուցչին ներկայացնելու, այլ մեզ համար. որպէսզի արտագրենք ու դասի ժամանակ էլ չխայտառակուենք։

— Ուրեմն, պատմիր՝ լսենք,— ասացի ես։— Միայն թէ՝ չփչես... Հակառակ դէպքում՝ վերջ։

Մենք աւելի հարմար տեղաւորուեցինք նստարանի վրայ։

— Ես այդ հաբերը փորձարկում եմ,— ասաց Արմէնը։

— Արդէն փչում ես,— զգուշացրեցի ես։

— Ազնիւ խօսք,— երդուեց Արմէնը։— Դեռ ամրանը պապիկս մի տուփ հաբ տուեց։

— Տուփի մէջ քանի՞ հատ էր։

— Տասը հատ։

— Քանի՞սն ես կուլ տուել.— անհանգստացայ ես։— Գիտեմ որ դու ագահ մարդ ես... Եւ իմացած լինես՝ ագահութիւնը շատ մեծ արատ է։

— Չորս հատ,— ասաց Արմէնը. եւ ես հանգիստ շունչ քաշեցի։— Տուեց ու ասաց, որ եթէ խմեմ՝ դասերս աւելի դիւրութեամբ կը պատրաստեմ,— շարունակեց պատմել Արմէնը։

Բայց Լիլիթը կասկածեց։

— Պապիկս ասում է որ այդ հաբերը պատրաստուած են արհեստական սպիտակուցից,— ասաց Արմէնը։

— Յետոյ ի՞նչ,— ասացի ես։

— Իսկապէս, յետոյ ի՞նչ,— կրկնեց Լիլիթը։

— Յետոյ... յետոյ... պապիկս ասում է, որ այդ արհեստական սպիտակուցի մոլեկուլներին յատուկ տեղեկութիւններ են հաղորդուած,— շարունակեց Արմէնը։— Հաբը կուլ տալուն պէս՝ սկսում ես մարսել։ Տեղեկութիւններով հարուստ մոլեկուլները արեան միջոցով հասնում են նեարդային հիւսուածքներին եւ ուղեղին։ Հասկացա՞ք։

— Ըհը՛,— ասաց Լիլիթը։

— Նշանակում է, պապիկս է ասում... նշանակում է, որ արդէն ուղեղի բջիջների մէջ յայտնւում են տեղեկութիւններ ունեցող մոլեկուլները։ Հասկանո՞ւմ էք, թէ ինչ է կատարւում։

— Ըհը՛,— ասաց Լիլիթը։

— Մի հաբի մոլեկուլներին կարելի է տեղեկութիւններ տալ մարսերէնի մասին, մէկ ուրիշին՝ թուաբանութիւնից, մի այլ հաբի՝ պատմութիւնից... Հաբը կուլ տալուց յետոյ բաւական է մի անգամ բացել դասագիրքը ու աչքի անցկացնել շարադրանքը եւ անմիջապէս իւրացնում եմ... Կարծես շատ վաղուց սովորել եմ մարսերէն խօսել, բայց յետոյ մոռացել եմ... Ոնց որ թէ վերյիշում եմ... Հասկացա՞ք։

— Եթէ մէկ էլ հարցնես՝ «հասկացա՞ք» վերջ,— ամենայն սառնարիւնութեամբ ասացի ես։— Որտե՞ղ են հաբերը։

— Տանը,— պատասխանեց Արմէնը։

— Ե՞րբ կը բերես։

— Ուզո՞ւմ էք՝ հիմա գնանք...

— Չենք ուզում,— ասաց Լիլիթը,— վաղը կը բերես։

— Ճիշտ է,— հաստատեցի ես։— Հիմա չենք ուզում։ Իսկ եթէ վաղը յանկարծ մոռացար՝ վե՛րջ։

Հետեւեալ օրը Արմէնը վեց հատ հաբ բերեց։ Դասերից յետոյ մենք դարձեալ այգի գնացինք։ Եւ Արմէնը փոքրիկ տուփից հաբերը հանելով՝ երեքը տուեց ինձ եւ միւս երեքն էլ՝ Լիլիթին։

— Ուրեմն, սա էլ քո ընկերութիւնն է, հա՞...— վրդովուեցի ես։— Ուրեմն, դու չորս հատ ես կուլ տալիս ագահի պէս, իսկ մենք՝ երե՞ք...

— Պապիկս ասում է...

— Ես չեմ ուզում իմանալ, թէ ինչ է ասում քո պապիկը,— ընդհատեցի ես։— Բայց որ քո արածը ընկերութիւն չէր՝ փաստ է։ Ճի՞շտ է, Լիլիթ։

— Ի՜նչ խօսք,— համաձայնեց Լիլիթը՝ հաբերից մէկը կուլ տալով։

Նա ուզում էր միւսն էլ կուլ տալ, բայց Արմէնն ասաց.

— Բոլորը միանգամից չի կարելի։ Հաբերը պէտք է ընդունէք մէկ շաբաթուայ ընթացքին։

— Գնանք,— ասացի ես։

— Իսկ մեր ընկերութի՞ւնը...— անհանգստացաւ Արմէնը։

— Մենք առաջուայ պէս ընկերներ ենք,— հանգստացրեցի նրան։— Երեք ընկեր։ Իսկական ընկերներ։ Չէ՞, Լիլիթ։

— Ամենաիսկական,— հաստատեց Լիլիթը։

Անցաւ մէկ շաբաթ, յետոյ՝ երկու, յետոյ՝ մէկ ամիս...

Բայց մարսերէնից բան դուրս չէր գալիս։ Ոչ ես էի կարողանում գլուխ հանել, ոչ էլ Լիլիթը։

Ժամերով նստում էի դասագիրքը ձեռքիս ու... ոչ մի արդիւնք... Երբէք այնպիսի զգացողութիւն չեմ ունենում, որ վաղուց կարծէս իմացած լինեմ մարսերէն ու յետոյ՝ մոռացած։ Եւ ոչ էլ թւում էր, թէ ինչ որ բան վերյիշում եմ։

Պարզուեց որ Լիլիթն էլ նոյն վիճակի մէջ է։

Ի հարկէ, յամենայն դէպս այդքան սերտելուց յետոյ ես ու Լիլիթը կարողացանք մարսերէնից մեր գնահատականները հասցնել «բաւարար»ի։

— Օրուայ մէջ որքա՞ն ժամանակ ես մարսերէնով զբաղւում,— մի օր էլ հարցրեցի Արմէնին։

— Քառորդ ժամ։

— Լսո՞ւմ ես, Լիլիթ... Տասնհինգ րոպէ՜... Իսկ ես այնքան եմ սերտում, որ գլուխս պայթում է։ Քո տուած հաբերից բան դուրս չի գայ։ Գուցէ ամիդոպիրի՞ն ես տուել,— յանկարծ կասկածեցի ես։— Հը՞... գուցէ՝ ասպիրի՞ն...

— Կաւիճ տուած կը լինի,— չափազանցեց Լիլիթը։

— Չէ, ազնիւ խօսք...— խեղճացաւ Արմէնը ու աչքերը պլշեց։ Եւ ես կռահեցի որ մի նոր անակնկալ է պատրաստւում մեզ համար։

— Խոսի՛ր,— ի՜նչ ես պապանձուել,— չհամբերեցի ես։

— Պապիկս ասաց...— սկսեց Արմէնը։

— Դու քո ասածը ասա՛։

— Պապիկս ասաց որ ամէն առարկայից երկուական հաբ է տուել,— արագ֊արագ վրա բերեց Արմէնը։— Երկու հատ՝ մարսերէնի համար, երկու հատ՝ աշխարհագրութեան, երկու հատ՝ թուաբանութեան, երկու հատ...

Ես շուարած նայեցի Լիլիթին։

Լիլիթն էլ շփոթուած նայեց ինձ։

Յետոյ մենք երկուսով նայեցինք Արմէնին։

Ես այդ պահին միայն կռահեցի որ ամբողջ օրը մարսերէնով զբաղուելուց յետոյ, ախր, շատ քիչ ժամանակ էր մնում միւս առարկաների համար. եւ ես, ասենք, պատմութեան դասագիրքը հասցնում էի թեթեւակի թերթել միայն հինգ րոպէ տեւող դասամիջոցին։ Թեթեւակի թերթում ու կարծէս տեսնում էի այն ամէնը՝ ինչը չէր գրուած դասագրքի մէջ։ Իսկ թէ ինչպէ՜ս էի յիշում տարէթւերը... Ուզո՞ւմ էք, հիմա էլ կարող եմ ասել...

— Ուրեմն, ի՞նչ է լինում, հը՞...— կմկմացի ես։

— Չգիտեմ,— ասաց Արմէնը։

— Մարսերէնի հաբերը դո՞ւ ես կուլ տուել,— հարցրեց Լիլիթը։

— Երեւի,— պատասխանեց Արմէնը։— Բայց թէ միւս երկուսը ո՞ր առարկայի հաբերն էին չեմ կարողանում գլխի ընկնել։ Երեւի թուաբանութեանն են եղել... Ինչի՜ս էր պէտք... Առանց այդ էլ թուաբանութիւնից շատ ուժեղ եմ։ Այ թէ պատմութեան հաբերը կուլ տուած լինէի՜...

— Պատմութիւնը ես եմ կուլ տուել,— յայտարարեցի ես։— Բայց դա ոչ մի նշանակութիւն չունի։ Ախր մենք էլ էինք ուզում մարսերէն սովորել, չէ՞, Լիլիթ։

— Ի հարկէ, ուզում էինք,— հաստատեց Լիլիթը։

— Գուցէ պապիկից կը խնդրե՞ս,— առաջարկեցի Արմէնին։

— Պապիկս վաղուց վերադարձել է Եուպիտեր,— ասաց Արմէնը։— Նա միայն երկու շաբաթով էր եկել։

— Ափսո՜ս... Հապա ի՞նչ անենք,— յուսահատ ասացի ես։

— Կը պարապենք,— պատասխանեց Արմէնը։— Ամէն օր ես կը պարապեմ ձեզ հետ, լա՞ւ... Ես ախր հիանալի մարսերէն եմ խօսում։ Դիւրին է...

— Կը պարապէ՞ս որ...— կասկածեցի ես։

— Կը պարապի,— համոզուած ասաց Լիլիթը։

— Ի հարկէ,— ասաց Արմէնը։— Թէ չէ՝ ո՞ւր կը մնայ մեր ընկերութիւնը։

Տեսնո՞ւմ էք... Մի յիսուն տարի առաջ երեւի այսպիսի պատմութիւններ չեն եղել։ Յիսուն տարի առաջ հրատարակուած գրքերի մէջ, որոնք երեւի կարդացել էք, միայն ինչ որ թասակների մասին էին գրում, որ ապագային, այսինքն հիմա, պէտք է օգտագործուեն դպրոցների մէջ։ Եւ յիսուն տարի առաջ սերտում էին միայն Նիւտոնի ձգողականութեան օրէնքները։

Ի դէպ, մոռացայ ասել, որ ֆիզիկայի հաբերից մէկն ինձ էր բաժին ընկել, միւսը՝ Լիլիթին։ Այնպէս որ՝ մեզ հիմա Էյնշթայնի տեսութիւնն այլեւս չի սարսափեցնում։

1964

ԹՈՒՄԻԿԸ

ԱՆՇՏԱՊ քայլերով մօտեցայ սրահի մէջ գտնուող միակ սեղանին, որի վրայ պառկած էր ճերմակ սաւանով ծածկուած Թումիկը։ Շուրջս կանգնած ռոբոտներից մէկը պատրաստակամօրէն հէնց օդի մէջ էլ որսաց սաւանն ու խնամքով ծալելով՝ դրեց պահարանը։ Ես թեքուեցի Թումիկի վրայ։

— Քիթը անհաջող է,— ասացի ես։— Մի՞թէ սա քիթ է։

Ռոբոտներից մէկը թղթապանակը բացելով՝ ինչ որ բան որոնեց։ Հասկացայ թէ ինչ է որոնում, բայց առանց ուշադրութիւն դարձնելու՝ շարունակեցի.

— Իսկ մազե՞րը... Փափուկ են. դա լաւ է։ Բայց գո՞յնը... Դուք տեսե՞լ էք որ մարդու մազերը մոխրագոյն լինեն։

— Մենք պատրաստել ենք նախագծի համաձայն,— ասաց ռոբոտը եւ թղթապանակից հանելով Թումիկի նախագիծը՝ պարզեց ինձ։

Դէմքիս դժգոհ մի արտայայտութիւն տալով՝ նայեցի նախագծին, յետոյ՝ Թումիկին։ Ռոբոտը, ի հարկէ, ճիշտ էր։ Թումիկի քիթը թէ՛ նախագծով եւ թէ՛ իրականի մէջ սովորական քիթ էր։ Մազերը նոյնպէս սովորական էին։ Ոտքերն էլ։ Ընդհանրապէս, մաքուր աշխատանք էր։ Ես համոզուած էի, որ մաքուր աշխատանք է նախքան այս սրահը մտնելը։ Բայց այսպէս բծախնդիր էի ուզում ձեւանալ, քանի որ ականջիս շշուկներ էին հասել թէ աշխատանքներն ընդունում եմ առանց դիտողութիւնների։ Եւ հիմա կարեւորն այն էր որ դիտողութիւն եմ անում։ Տեղին լինի այդ դիտողութիւնը թէ՝ ոչ, նշանակութիւն չունի։ Իսկ շշուկները կը դադարեն։

Այնուամենայնիւ որոշեցի դիրքերս չզիջել։

— Յետո ի՞նչ։ Կարելի է աւելի մաքուր աշխատել։ Այնպէս որ քիթը քթի նման լինէր, մազերն էլ մարդավարի գոյն ունենային։ Ի՞նչ արած,— հառաչեցի ես։— Գործարանը չի սպասի մինչեւ նոր փորձանմուշ պատրաստենք։ Լուսնից էլ անդադար շտապեցնում են։

Շուրջս կանգնած ռոբոտները գոհունակութեամբ ժպտացին ու երեւի թեթեւացած շունչ էլ կը քաշէին, եթէ միայն շնչելու հնարաւորութիւն կամ անհրաժեշտութիւն ունենային։ Վերջին հաշուով, մեքենայից պահանջւում է այն, ինչ նպատակով կառուցել են, իսկ շնչելը կարեւոր չէ։ Ինչպէս նաեւ ուտելը։ Եթէ յանկարծ լսէք թէ որեւէ մէկն ասում է . «Ռոբոտները ճաշարան են գնացել», ապա իմացէք որ դա ուղղակի փոխաբերական իմաստ ունի։ Նրանց «ճաշարանը» այն սենեակն է, որտեղ լիցքաւորւում են էլեկտրականութեամբ։ Ռոբոտների հետ շփուող մարդկանցից շատերը, եւ յատկապէս երեխաները, ոչ մի կերպ չեն ուզում հասկանալ այս պարզ բանը։ Եւ դրանից տուժում են մեծ մասամբ ռոբոտ֊դայեակները։ Երբ նրանք փոքրիկներին ստիպում են կերակուր ուտել, սրանք էլ իրենց հերթին պահանջում են որ ռոբոտ֊դայեակը մի գդալ ինքը ուտի. միւսը՝ իրենք։ Եւ հէնց որ ռոբոտ֊դայեակը կատարում է այդ պահանջը. կարժ միացումի պատճառով տեղնուտեղը խափանւում է եւ փրկարարների խումբն էլ նրան տանում է վերանորոգումի։ Մի խօսքով, շատ զզուելի պատմութիւն է։

— Լիցքաւորումն սկսե՞նք,— հարցրեց քովիս կանգնած ռոբոտը։

— Ի՞նչ արած,— ասացի,— սկսենք։

Մոտեցայ ղեկավարման վահանակին ու սեղմեցի կապոյտ կոճակը։ Յետոյ ուշադիր հետեւեցի չափող սարքերի ցուցմունքներին։

... Ժամանակին անձամբ մասնակցում էի նաեւ սեւ աշխատանքներին։ Յետոյ գործը ընկաւ հունի մէջ. հիմա ներկայ եմ լինում միայն լիցքաւորման ընթացքին։ Աւելին. ինքս անձամբ եմ կատարում այդ պատասխանատու գործը։ Լիցքաւորման ժամանակ ոչ միայն էլեկտրական էներգիայի առաջին բաժինն է ստանում ռոբոտը, այլեւ այն վիթխարի գիտելիքները, որոնք նախատեսուած են տուել տեսակի համար։ Թումիկը մեր աշխատանոցի հերթական ռոբոտն էր։ Լուսնի բնակիչների պատուերը։ Նրանք պահանջել էին որ իրենց ծառայող ռոբոտների հնացած տեսակները փոխարինուեն նորերով։ Հների արտաքինը մի բանի նման չէ։ Գլուխն առանց մազի, առանց քթի ու բերանի. աչքերն առանց կոպերի։ Մի խօսքով՝ իսկական այլանդակներ։ Մարդկանց պահանջը հիմնաւոր էր ու իրաւացի, երեխաներինը՝ նոյնպէս։ Երեխաները դժուարութեամբ էին վարժւում այդ այլանդակներին։

Աչքի ծայրով նայեցի Թումիկին։

Չէ, մաքուր աշխատանք է։ Հէնց որ լիցքաւորումն աւարտուի՝ նրան ոչ ոք չի տարբերի սովորական մարդուց։

Լսուեց ցածրաձայն մի բզզոց։ Դա ազդանշան էր այն մասին որ լիցքաւորումը արդէն պէտք է դադարեցնել։ Աճապարեցի այս անգամ սեղմել կարմիր կոճակը։ Երբէք չի կարելի շեղուել նախագծով ծրագրուած տուեալներից։ Այլապէս ռոբոտի մօտ կը սկսուի հաւասարակշռութեան խախտուածութիւն։ Իսկ մարդիկ այդպիսի ռոբոտներին ուղղակի ոչնչացնում են, որովհետեւ նրանց հաւասարակշռութիւնը ոչ մի հոգեկան հիւանդանոց չի կարողանայ վերականգնել։

Թումիկն արդէն աչքերը բացել եւ հետաքրքրութեամբ նայում էր առաստաղից կախուած ջահին։

— Ինչպէ՞ս ես, Թումիկ,— առանց յապաղելու, հարցրեցի ես։

Նա դարձաւ իմ կողմն ու ժպտաց։

Չէ, ռոբոտները մաքուր աշխատանք են արել։ Այդպիսի ժպիտ ես տեսել եմ միայն մարդկանց դէմքին։ Եւ Թումիկն առաջին ռոբոտն էր, որ կարող էր նաեւ ժպտալ։ Լաւ էլ ժպտում էր։ Ուղղակի զմայլելի մի ժպիտ էր դա։

— Լաւ եմ,— պատասխանեց նա։

— Իջիր սեղանից,— ասացի ես։

Թումիկը վստահօրէն իջաւ սեղանից ու կանգնեց իմ դիմաց։ Նա տասնչորս֊տասնհինգ տարեկան պատանու արտաքին ունէր, համակրելի էր ու խոհեմ։ Նաեւ խելացի։ Ես գիտեմ որ նա խելացի էր. ուրիշ կերպ չէր կարող լինել։ Գիտելիքների ահագին պաշարով էր լիցքաւորուած։ Մի խօսքով, իմ առաջին տպաւորութիւնն այնպէս էր, որ Թումիկին սիրելու են Լուսնի բոլոր բնակիչները՝ երեխաներից մինչեւ մեծերը։

— Գնանք իմ առանձնասենեակը, Թումիկ,— ասացի ես։— Ցտեսութիւն, ռոբոտներ,— արդէն ելքի դռան մօտից հրաժեշտ տուեցի աշխատակիցներիս ու նրանք միաձայն պատասխանեցին.

— Ցտեսութիւն։

Թումիկի հետ անցանք երկար միջանցքով։ Յետոյ վերելակով բարձրացանք տասեօթերորդ յարկ, որտեղ գտնւում էր իմ առանձնասենեակը։

— Նստի՛ր,— ասացի նրան, ցոյց տալով գահաւորակը։

Թումիկը նստեց։ Ես կանգնել էի նրա դիմաց։ Մի քիչ շփոթուած էի։ Ախր նա շատ նման էր մարդու։ Ես ոչ մի կարպ չէի կարողանում յաղթահարել այդ տպաւորութիւնը եւ սկսել շատ սովորական հարցազրոյցը, որի ընթացքին որոշում էի թէ որքանով է ռոբոտը ճիշտ լիցքաւորուել։

— Թումիկ, սիրելիս... մենք... ինչպէս ասեմ... մենք մի քիչ զրուցելու ենք...

— Խնդրեմ,— ասաց նա ոտքը ոտքի վրայ դնելով։ Յետոյ արձակեց վերնաշապիկի վերին կոճակը ու դարձեալ ժպտաց։

Ի դէպ, ռոբոտը կարող է ժամերով, առանց յոգնելու կանգնած մնալ, իսկ նստելիս էլ բնաւ պարտադիր չէ որ նա ոտքը ոտքի վրայ դնի։ Ռոբոտը չի շնչում. եւ ուրեմն ոչ մի անհրաժեշտութիւն չունի վերնաշապիկի վերին կոճակը արձակել։ Ժպիտը եւս բոլորովին պարտադիր չէ ռոբոտների համար։ Բայց այսքանն էլ բաւական էր որ ես կռահէի. Թումիկ֊ռոբոտը պարկեշտ շարժուձեւի լիցքաւորումը ճիշտ է ստացել։

— Ուրեմն...— որոշեցի նրան չնայել, որպէսզի չշփոթուեմ։— Դու գիտե՞ս թէ ով ես։

— Թումիկը։

— Շատ լաւ։ Ե՞րբ ես ծնուել։

— Երկու հազար երեսուն վեց թուականին։

Ճիշտ պատասխանեց։ Թէեւ հիմա երկու հազար յիսուն թուականն է, բայց չէ՞ որ նա տասնչորս տարեկանի արտաքին ունէր։

— Ապրե՛ս... Իսկ հիմա ասա՛. ո՞վ էր Ալեքսանդր Մակեդոնացին։

— Զօրավար։ Միտք ունէր նուածել ամբողջ աշխարհը,— ասաց Թումիկը եւ շատ տեղին աւելացրեց.— Այսինքն աշխարհի այնքան մասը, որ յայտնի էր հին յոյներին։

— Ճիշտ է։ Իսկ ո՞վ էր Ադամ Միցկեւիչը։

— Լեհ բանաստեղծ։

— Իսկ Թորոս Ռոսլինի մասին ի՞նչ կ՚ասես։

— Հայ մանրանկարիչ էր։

Ընդհանուր առումով Թումիկը քննութիւնը բռնում էր։ Ես շարունակեցի հարցուփորձը։

— Թումիկ, կարո՞ղ ես ասել, թէ ինչ բան է գեղեցկութիւնը։ Աւելի ճիշտ գեղեցիկ ասելով առաջին հերթին ի՞նչ ես հասկանում։

— Ճշմարտութիւնը եւ համաչափութիւնը։

— Օրինա՞կ...

— Միլոսեան Վեներայի արձանը, որ հազար ութ հարիւր քսան թուականին յայտնաբերեց Մելոս կղզու բնակիչ Եորղոսը։

Այսպիսի սքանչելի պատասխանից յետոյ պէտք է անցնէի գիտութեան ու ճարտարագիտութեան բնագաւառին։ Բայց հիմարութիւն ունեցայ մի հարց եւս տալու։ Մինչեւ հիմա չեմ կարողանում ինձ ներել։ Ես երբէք այդքան հիմար դրութեան մէջ չէի ընկել, ինչպէս հարցը տալուց յետոյ։

— Թումիկ, իսկ տգեղութեան, այլանդակութեան տակ ի՞նչ ես հասկանում։

— Կեղծիքը։

— Օրինա՞կ...

Թումիկը ժպտաց իր հիասքանչ ժպիտով եւ առանց անհարմար զգալու՝ պատասխանեց.

— Քեզ։

— Ի՞նչ։

— Քեզ։

Ես... ես ապշեցի, վախեցայ, շփոթուեցի, կատաղեցի, չգիտեմ, թէ ի՛նչ եղայ։ Թումիկը իրաւունք չունէր, նա պէտք չէ այդպիսի պատասխան տար։ Նման լիցքաւորութիւն նա չէր ստացել։ Ես թուլացած նստեցի նրա դիմաց, բազկաթոռին։

— Թումիկ,— անօգնական ասացի ես։— Թումիկ, այդ ինչե՜ր ես ասում։

— Ասում եմ որ դու այլաբդակ ես։ Քո գլխին մազ չկայ, քիթ ու բերան էլ չունես. աչքերդ առանց կոպերի են... Ոնց որ մարդու ծաղրանկար լինես։

— Թումիկ...

— Դու երեսնական թուականներին թողարկուած ռոբոտներից ես,— առանց այլայլուելու շարունակեց Թումիկը։— Եւ չեմ հասկանում, թէ ինչու ես այդ տխմար հարցերն ինձ տալիս։

— Ես... Ես ռոբոտ չեմ, Թումիկ,— ասացի ես ու արդէն վճռեցի, որ Թումիկին պէտք է ոչնչացնել. նրան ոչ մի հոգեբուժարան չի ապաքինի։

— Դու քեզ հայելու մէջ երբեւէ տեսե՞լ ես,— հարցրեց նա։

— Հայելի՞... Իսկ դա ի՞նչ բան է։

— Չգիտես... Ի հարկէ, դու ռոբոտ ես։

— Բայց ես շնչում եմ, ուտում եմ, ժպտում եմ... Ռոբոտները ոչ շնչում են, ոչ ուտում են եւ ոչ էլ ժպտում։

— Է՜հ,— ծիծաղեց Թումիկը։— Մարդիկ քեզ խաբել են։ Նրանք քեզ այնպէս են լիցքաւորել, որ դու կարծում ես, ուղղակի համոզուած ես, թէ իսկական մարդ ես։ Ի հարկէ՛, ի հարկէ, սիրելիս... Մարդիկ խաբել են քեզ։

— Իսկ դու... Դու ի՞նչ ես,— մոռանալով հարցազրոյցի բոլոր կանոնները, գոչեցի ես։

— Ե՞ս... Թումիկն եմ։ Ռոբոտ եմ, որ նախատեսուած է Լուսնի բնակիչների համար։

— Տեսնո՞ւմ ես,— ուրախացայ ես։— Հիմա տեսնո՞ւմ ես, որ դու ռոբոտ ես, իսկ ես՝ մարդ։ Դու գիտես որ ռոբոտ ես, իսկ ես գիտեմ որ մարդ եմ... Ինչո՞ւ, օրինակ, մարդիկ քեզ չեն խաբել, իսկ ինձ խաբել են։ Չէ՞ որ տրամաբանութիւն չկայ այստեղ։

— Ես վերջին, ամենավերջին տեսակն եմ։ Կատարելագործուած տեսակը։ Ճի՞շտ է... Հէնց քիչ առաջ եմ ծնուել, եթէ կարելի է այդպէս ասել։

Ես ապշեցի։

— Քիչ առաջ դու չէի՞ր ասողը, թէ տասնչորս տարեկան ես։

— Այո, մարդկանց համար տասնչորս տարեկան եմ։ Այդպէս եմ ներկայանալու Լուսնի վրայ ապրող իմ հասակակիցներին։ Բայց քեզ կարող եմ ասել իսկութիւնը, որովհետեւ դու ամենասովորականից էլ սովորական մի ռոբոտ ես։

Եւ Թումիկը քրքջաց։

Ես մտածեցի թէ որքան բնական է նրա քրքիջը։

Եւ ինչո՞ւ են մարդիկ խաբել ինձ։

Ինչո՞ւ։

1966

ԲԱՅՑ ԱԽՐ ՌՈՒԲԷՆԸ ՉԳԻՏԷՐ...

— ՄԻ կողմ քաշուիր,— ասաց տղան, բռունցքները աւելի սեղմելով։

— Չեմ քաշուի,— բոլորովին էլ չվախեցայ ես։— Ինքդ քաշուիր։

Տղան գլուխը հակեց ու առանց ինձ նայելու՝ վրայ քշեց։ Ճի՛շտ խոյի պէս։ Միայն թէ, ափսոս, պոզեր չունէր։

Ես էլ գլուխս հակեցի ու առանց տղային նայելու, վրայ քշեցի։ Մի քայլ անելուց յետոյ երկուսով էլ կանգնեցինք։

— Ես մեր դպրոցի կռփամարտի յաղթողն եմ,— ասաց տղան։

— Վախեցա՜յ,— հեգնեցի ես։

Տղան յուսահատ նայեց շուրջը։

— Անունդ ի՞նչ է,— հարցրեցի ես։

— Քո ի՞նչ գործն է,— ասաց նա։

— Եթէ ճամբայից մի կողմ քաշուեմ՝ կ՚ասե՞ս։

— Քաշուի՛ր՝ կ՚ասեմ։

Ես քայլեցի դէպի մայթի եզրը։

— Դէ ասա...

— Ռուբէն։

— Իսկ իմ անունը Լեւոն է,— ասացի ես։

— Դու նո՞ր ես եկել,— հարցրեց նա։

— Երկու օր առաջ,— պատասխանեցի ես։

— Ո՞ր դպրոցն ես սովորելու։

— Չգիտեմ... Դասերը սկսուելուն դեռ մէկ ամիս կայ։

— Երկրի վրա՞յ էր լաւ, թէ այստեղ,— հարցրեց Ռուբենը։

— Երկրի վրայ էլ, այստեղ էլ,— պատասխանեցի ես։— Ինձ համար միեւնոյն է։

— Ինձ համար միեւնոյն չէ,— ասաց Ռուբէնը։— Տատիկիս շատ եմ կարօտում։ Նա չի կարող Լուսին գալ։ Ճանապարհը տանել չի կարողանում։

— Ուրեմն, դու գնա նրան այցելութեան,— խորհուրդ տուեցի ես։

— Գնալու եմ,— ասաց Ռուբէնը։— Հայրիկիս հետ։

— Ճամբայից մի կողմ եմ քաշուել,— ասացի ես։— Հապա ինչո՞ւ ես կանգնել՝ մնացել։

— Չեմ ուզում։

— Ի՞նչ։

— Չեմ ուզում տուն գնալ։ Իսկ դո՞ւ։

— Ես զբօսնելու եմ,— ասացի ես։

— Թենիս խաղո՞ւմ ես,— հարցրեց Ռուբէնը։— Գնանք թենիս խաղալու։

— Ընդհանրապէս խաղում եմ.— ասացի ես։— Բայց դեռ չեմ վարժուել խաղալ Լուսնի վրայ։

— Ոչինչ, կը վարժուես,— ասաց Ռուբէնը։ Եւ ցանկապատի վրայով թռաւ բակ։— Արի՛... Սա մեր բակն է։

Ես էլ թռայ ցանկապատի վրայով ու յայտնուեցի մի մեծ ծառաշատ բակի մէջ, որի խորքը թենիսի խաղադաշտ կար։

... Այսպէս սկսուեց իմ ծանօթութիւնը Լուսնի վրայ։ Առաջին ծանօթութիւնը։ Եթէ կ՚ուզէք իմանալ, ապա ես հէնց դիտաւորեալ էի կանգնել մայթի մէջտեղը։ Ես ախր ոչ մի րոպէ չեմ կարող դիմանալ առանց ընկերոջ։ Եւ շատ գոհ եմ որ գոնէ կարողացայ ծանօթանալ Ռուբենի հետ, թէկուզ եւ թենիսի խաղի մէջ պարտուեցի երեք֊մէկ հաշուով։

Երկու֊երեք օր անց մենք արդէն իրարից բաժանուելու ժամանակ չէին գտնում։ Իսկ մէկ շաբաթ յետոյ երկուսով այնպէս տակնուվրայ արեցինք Ռուբէնենց թաղամասը, որ աչքաթող արած ոչ մի քար կամ թուփ այլեւս չէր մնացել։ Մենք սկսեցինք ոտքի տակ տալ ամբողջ քաղաքը, մինչեւ թափանցիկ գմբեթը։ Ու երբ մի օր էլ տեսանք որ քաղաքի մէջ ոչ մի հետաքրքիր բան չկայ, Ռուբէնն ասաց.

— Ի՞նչ կարծիք ունես, Լեւոն։

Մենք նրանց տաղավարի բազրիքին նստած օճառի պղպջակներ էինք փչում։ Նստել էինք մէջք՝ մէջքի։ Ու զբաղուած էինք այդ լուրջ գործով։ Նկատի ունեցէք, որ ոչ բոլորը կարող են օճառի պղպջակներ փչել։ Օրինակ՝ ես։ Չի լինում։ Ու երեւի երբէք էլ ինձ չյաջողուի... Ի հարկէ, անհրաժեշտ է լաւ ծղօտ ընտրել։ Օճառն էլ պէտք է ընտիր լինի։ Գոյնը, ի հարկէ, ոչ մի նշանակութիւն չունի։ Միեւնոյն է, օճառը կանաչ լինի թէ երկնագոյն՝ պղպջակն ունենալու է աշխարհի մէջ գոյութիւն ունեցող բոլոր գոյներն ու երանգները։ Բայց ամէնից կարեւորը փչել կարողանալն է։

— Լեւո՛ն, ասում եմ՝ ի՞նչ կարծիք ունես։

— Լաւ։

— Ուրեմն, գնո՞ւմ ենք,— ուրախացաւ Ռուբէնը եւ փչեց հերթական պղպջակը։ Դա մի մեծ, շատ մեծ պղպջակ էր։ Երեւի ֆուտբոլի գնդակի չափ։ Գիտէ՞ք ինչո՛ւ։ Որովհետեւ քաղաքի մթնոլորտը Երկրի հետ համեմատած աւելի նոսր է։

— Ո՞ւր,— զարմացայ ես։

— Ասում եմ քաղաքից դուրս գնանք։

— Հա՛,— ասացի ես։— Գնանք... Բայց ինչո՞ւ։

— Տեսնենք, թէ ինչպէս են ջրանցք փորում,— ասաց Ռուբէնը։

— Կարծում ես դա շա՞տ հետաքրքիր է։

— Է՛հ, դու ի՞նչ ես հասկանում որ...— սրտնեղեց Ռուբէնը։ Եւ ես էլ ինձ վատ զգացի։ Լաւ ընկերներն ախր միշտ զիջում են իրար։ Փոխադարձաբար... Եւ դա շատ լաւ բան է։ Ազնիւ խօսք։

— Ռուբէն,— ասացի ես,— հիմա՞ գնանք, թէ վաղը։

Ռուբէնը գոհունակութեամբ ժպտաց։

— Վաղը,— ասաց նա։— Իսկ զրահազգեստ ունե՞ս։

— Զրահազգե՞ստ... Ինչո՞ւ...— հարցրեցի ես։

— Ոչինչ, դեռ անփորձ ես,— մեծահոգաբար ասաց Ռուբէնը։— Ախր քաղաքից այսպէս դուրս գալու դէպքում տեղնուտեղը կամ կը սառենք, կամ կը տապակուենք։ Էլ չեմ ասում, որ օդ էլ չկայ։

— Իսկապէս,— ասացի ես։— Ուրեմն, կը ճարեմ։

Եւ յաջորդ օրը մենք դուրս ելանք քաղաքից։ Ճիշտ է, զրահազգեստն ու թթուածնով լի գլանը բաւականին ծանր էին, բայց Լուսնի վրայ այնքան էլ դժուար չէ մէկ ձեռքով վաթսուն կամ ութսուն կիլո բարձրացնելը։

Ջրանցքը փորելով՝ մարդիկ արդէն գրեթէ հասել էին քաղաքին։ Մենք երեւի երկու֊երեք կիլոմետր ճամբայ անցանք հարթավայրով, ու մեր դիմաց բացուեց շատ հետաքրքիր մի տեսարան։ Իրարից որոշակի հեռաւորութեան վրայ, հարթավայրով սողում էին տարբեր տեսակի մեքենաներ։ Դրանք երեւի շատ հզոր մեքենաներ էին, եւ իւրաքանչիւրն էլ իր գործը գիտէր։ Մէկը հողն էր փորում, յաջորդը բացուած խրամատն էր ամրացնում խեժազանգուածով, մէկ ուրիշը տեղադրում էր խողովակները...

— Լաւ է, չէ՞,— ասաց Ռուբէնը։

— Շատ լաւ է,— համաձայնեցի ես։

— Աւելի մօտենանք,— առաջարկեց նա։

— Մօտենանք,— ասացի ես։— Բայց չմոռանաս որ թթուածինը շուտով կը սպառուի։

— Քառորդ ժամ էլ դեռ կարող ենք նայել,— ասաց Ռուբէնը։

Մենք աւելի մօտեցանք ջրանցքի վրայ աշխատող մեքենաներին։

Եւ նոր միայն նկատեցին մեզ։ Հէնց մեր դիմացով անցնող վիթխարի մեքենայի վարորդը ապակու յետեւից ժպտաց մէզ ու ձեռքով արեց։

— Մեզ հրաւիրում է,— չգիտեմ ինչո՛ւ այսպէս կարծեց Ռուբէնը։ Նրա աչքերը յուզմունքից փայլում էին։

— Եթէ նոյնիսկ հրաւիրում են, միեւնոյն է՝ չենք կարող,— ասացի ես։— Թթուածինը...

— Մեքենայի մէջ էլ ի՞նչ թթուածին,— առարկեց Ռուբէնը։— Ինչքան ուզես՝ կայ։— Յետոյ գոռաց.— Մօրեղբա՜յր, կարելի՞ է մեքենա նստել։

— Նա մեզ չի լսի,— ասացի ես։— Ինչո՞ւ ես ի զուր գոռում։ Ո՛վ գիտէ, թէ նրանք ինչ երկարութեան ռադիոալիքով են իրար հետ խօսում։

— Ճիշտ է,— խեղճացաւ Ռուբէնը։

Բայց յաջորդ պահին, երբ վարորդը դարձեալ նայեց մեր կողմն ու ժպտաց, Ռուբէնը ձեռքով֊ոտքով հասկացրեց թէ մենք դէմ չենք լինի, եթէ մեքենայով մի քիչ զբօսնելու հնարաւորութիւն ունենանք։ Վարորդը շատ խելացի մարդ էր ու հասկացաւ մէր մտքինը։ Ու ինքն էլ ինչ որ բան հասկացրեց ձեռք ու ոտքով։ Մենք էլ երեւի շատ խելացի տղաներ էինք, որովհետեւ անմիջապէս կռահեցինք. միայն մէկ հոգու տեղ ունի։

Ռուբէնը յուսահատ հայեացքով նայեց ինձ։

— Հակառակ է,— հառաչելով ասաց նա։— Մէկ հոգու տեղ կայ։ Ի՞նչ անենք։

Պարզ է, որ նա շատ էր ուզում զբօսնել հողահան մեքենայով։ Եւ էլ ի՞նչ ընկերութիւն, եթէ ընկերոջդ չես զիջում։ Եւ ես ասացի.

— Գնա՛։ Իսկ ես կը սպասեմ։ Միայն թէ շուտ վերադարձիր։ Գիտես որ թթուածինը...

— Անպայման, Լեւոն...— ուրախացած գոչեց նա ու վազեց դէպի մեքենան։ Յետոյ ճարպկօրէն վեր մագլցեց, ու քիչ անց ես նրան տեսայ վարորդի քով նստած։

Նրանք սկսեցին աշխուժօրէն զրուցել։ Վարորդը, երեւի, ինքն էլ ձանձրացել էր, ու հիմա ուրախ էր որ խցիկի մէջ ընկեր ունի եւ նրան հաճոյքով կարող է բացատրել ղեկավարման վահանակի վրայի ամէն մի կոճակի ու լծակի նշանակութիւնը։

Իսկ ես նստեցի հէնց գետնին, փոշու փափուկ շերտի վրայ ու համբերութեամբ սպասում էի, թէ Ռուբէնը երբ կը վերադառնայ։

Նստել էի գետնին ու նայում էի երկնակամարի գրեթէ կէսն զբաղեցնող վիթխարի Երկրագնդին, մանրիկ, սառը փայլ ունեցող աստղերին, որոնք երբէք չէին առկայծում Լուսնի վրայից դիտելիս։ Չառկայծող աստղերը նման են տիկնիկների աչքերին։ Ե՛ւ բնական են, ե՛ւ անկենդան։

Հողահան մեքենան արդէն բաւականին հեռացել էր։ Նրա փոխարէն այժմ իմ դիմաց սողում էր հարթող եւ ուղենիշեր դնող մեքենան։ Ես յանկարծ կռահեցի՝ որ եթէ հողահանը այդքան հեռացել է, ուրեմն, բաւականին ժամանակ է անցել։

Իսկ Ռուբէնը երեւի այնքան է տարուել կոճակներով ու լծակներով, որ մոռացել է ինձ։ Ես միացրեցի ռադիոհեռախօսը։ Նա շատ ուշ պատասխանեց ինձ։

— Քիչ յետոյ կը գամ, Լեւոն։ Մի քիչ էլ, հա՞... Մի՛ տխրիր, հա՞... Գիտես, ախր շատ հետաքրքիր է։

— Գիտեմ,— ասացի ես։

— Մի՛ նեղացիր, հա՞...

— Ոչ... Ոչ... Չեմ նեղանում։ Եթէ հետաքրքիր է՝ մի՛ շտապիր,— մեծահոգաբար ասացի ես։

Ու դարձեալ շարունակեցի սպասել նրան։

Ես շա՜տ սպասեցի։ Ու տխրեցի։

Այնքան շատ սպասեցի, որ օրէնքով՝ թթուածինը արդէն պէտք է սպառուած լինէր։ Ես էլ, օրէնքով, ժամուկէս առաջ արդէն շնչահեղձ պէտք է եղած լինէի։ Բայց այդ դժբախտութիւնները չպատահեցին, որովհետեւ ռոբոտները չեն շնչում։ Իսկ ես ռոբոտ եմ։ Միայն թէ այնքան նման եմ իսկական մարդու՝ որ ոչ ոք չի կարող կռահել։ Ես ռոբոտ եմ, եւ ինձ յանձնարարուած է ընկերութիւն անել Ռուբէնի հետ։ Հապա ի՜նչ... Կարծում էք պատահաբա՞ր էի այն օրը կանգնել մայթին։

Ռոբոտին, իսկապէս, կարելի է երբեմն լքել։ Կարելի է մոռանալ ու թողնել որ նա ժամերով սպասի փոշու փափուկ շերտին նստած։ Կարելի է ռոբոտին նոյնիսկ անջատել, կոտրել... Ես դրանից ցաւ էլ չեմ զգայ։ Ազնիւ խօսք։ Ռուբէնը հէնց այդպէս էլ կարող էր վարուել ինձ հետ։ Չէի տխրի։ Բոլորովին։

Բայց ախր Ռուբէնը չգիտէր, որ ես՝ ռոբոտ եմ։

1966

ԲՈՐԲՈՍ

Ա

ԵՐԿԱՐ, յաւերժութեան չափ երկարատեւ թռիչքից յետոյ նրանք վերջապէս վայրէջք էին կատարել մոլորակի վրայ. եւ արդէն երկու շաբաթ կը լինէր որ աստղաթիռի մէջ փակուած՝ դրսի աշխարհի մասին ժլատ տեղեկութիւններ էին ստանում մեքենայական սուրհանդակներից։

Տասնհինգերորդ օրուայ առաւօտեան արշաւախմբի երկրաբան Պատրիսը յայտնեց իր առաջին դժգոհութիւնը.

— Նաւապետ, մենք շուտով կը թթուենք։

— Չեմ կարծում,— անվրդով պատասխանեց նաւապետը։

— Ես արդէն ձանձրանում եմ,— խոստովանեց Պատրիսը։— Մի՞թէ եկել ու հասել ենք այս անիծեալ մոլորակին, որպէսզի նստենք փակուած եւ ձեռքներս ծալած։

— Ոչ,— պատասխանեց նաւապետը։

Պատրիսը շփոթուած նայեց շուրջը։ Նրա հայեացքը օգնութիւն էր աղերսում ընկերներից։ Բայց թէ՛ Մագդան եւ թէ՛ Տիգրանը իրենց ունքն էլ չշարժեցին։ Նրանք նստել էին քիչ հեռու, եւ անհասկանալի, փոքր ինչ ծաղրական երանգ ունեցող ժպիտով լսում էին Պատրիսին ու նաւապետին։

— Եկել ենք ու նստել այս միապաղաղ աշխարհի մէջ ու կամովին բանտարկել ինքներս մեզ,— շարունակեց Պատրիսը՝ յոյսը կտրած, թէ ընկերները կ՚արձագանգեն իրեն։— Ես դուրս գալ եմ ուզում։ Ուզում եմ, վերջապէս, ոտք դնել այս մոլորակի վրայ։ Տրորել բորբոսը... Հ՞ը...

— Բորբո՞սը,— ասաց նաւապետը եւ մօտեցաւ լուսանցոյցին։

Նա ձեռքերը կանթեց գօտկատեղին ու նայեց այս անծանօթ աշխարհի իսկապէս միապաղաղ, բորբոսածածկ հարթ բնապատկերին։

...Երբ երկու շաբաթ առաջ աստղաթիռն իր հուժկու թաթերով նստեց գետնին, բոլորն էլ յանկարծ նկատեցին թէ ինչպէս մոլորակի մակերեւոյթով մէկ մինչեւ հորիզոն ու երեւի հորիզոնից էլ այն կողմ տարածուեցին ինչ որ ալիքներ։ Թուաց նոյնիսկ, թէ աստղաթիռը նստել է դոնդողանման անեզր օվկիանոսի վրայ։ Սակայն սուրհանդակները իրենց առաջին տեղեկութեամբ ժխտեցին այդ ենթադրութիւնը։ Մոլորակի մակերեւոյթը ամուր էր, նոյնիսկ՝ կարծր։

— Լուսանցոյցից նայելն էլ է դարձել ձանձրալի ու նեարդացնող,— շարունակեց Պատրիսը։— Միշտ նոյնը... Միշտ նոյն գորշ հարթավայրը։ Ոչ մի շարժում չկայ։ Կարծէս այս աշխարհը քարացած լինի։

— Դու Արեգնազանի հեքիաթը գիտե՞ս,— յանկարծ հարցրեց Տիգրանը։

— Ես ոչինչ չեմ ուզում իմանալ։

— Վատ չէր լինի, եթէ երբեմն դուրս նայէիր,— կարծէս իւրովի խօսեց նաւապետը։— Կարծում եմ որ այս աշխարհը այնքան էլ քարացած չէ։

Պատրիսը շփոթուած նրան նայեց, յետոյ ինքն էլ մօտեցաւ լուսանցոյցին ու չկարողացաւ զսպել զարմանքի բացագանչութիւնը։ Մագդան ու Տիգրանը վեր թռան։

— Բորբոսը նահանջել է,— նոյն անվրդով ձայնով ասաց նաւապետը։

Աստղաթիռի շուրջ գոյացել էր անգոյն, անիմաստ մի տարածութիւն։ Բորբոսն էր նահանջել։ Ու միապաղաղ հարթավայրի վրայ ստեղծուած փոքրիկ կղզին թւում էր աւելի քան տարօրինակ ու արտառոց։ Տիգրանը զգաց, թէ ինչպէս անորոշ մի զգացողութիւնից ճմլուեց սիրտը։ Դրա հետ մէկտեղ ծնուեց անիմաստ մի վախ։ Նա թափահարեց գլուխը, ջանալով սթափեցնել ինքն իրեն։ Ու տեսաւ, թէ ինչպէս է Մագդան բթամատներով ամուր սեղմել քունքերը։ Տեսաւ նաեւ թէ ինչպէս Պատրիսը յետ—յետ գնաց, ձեռքով դէմքին նստած երեւակայական ճանճը քշելու ծիծաղելի մի շարժում անելով։

Նաւապետը դէմքը հպեց ապակուն։ Ամուր, աւելի ամուր...

— Զգացի՞ք,— շշուկով հարցրեց Մագդան։

Նրան ոչ ոք չպատասխանեց։

— Ես վախենում եմ,— շշուկով խոստովանեց Մագդան։— Ինչո՞ւ է այդ բորբոսը նահանջել։

Նաւապետը ձեռքերը մէջքին դրած յետ ու առաջ քայլեց նաւախցի մէջ։

— Տիգրան, վարագուրիր լուսանցոյցը,— խնդրեց Մագդան՝ աչքերը կկոցելով։ Նա այնպէս ձեւացրեց թէ իրեն նեղում են երկնակամարի վրայով սողացող երկու արեւները։

Զարմանալի էր, որ այդ արեւների կիզիչ, դժոխային ճառագայթների տակ մոլորակի վրայ ջերմութիւնը յիսունից չէր բարձրանում։ Զարմանալի էր ու անհասկանալի։

— Անստուեր աշխարհ է,— լուսանցոյցը վարագուրելիս՝ նկատեց Տիգրանը։

— Մենք դեռ թթուելո՞ւ ենք,— կերկերացող ձայնով դարձեալ հարցրեց Պատրիսը։ Նա բնաւ չունէր նահանջելու մտադրութիւն ։

Նաւապետը կանգնեց նաւախցի կենտրոնին եւ մէկ առ մէկ զննեց իւրաքանչիւրին։ Յետոյ շրջուելով վարագուրած լուսանցոյցի կողմը՝ ուսի վրայով ասաց.

— Վաղը... առաւօտ... դուրս կը գանք հետախուզութեան... Երեքով... Ես, Մագդան եւ...

Պատրիսը մի քայլ առաջ եկաւ։

— Եւ Տիգրանը,— ասաց նաւապետը՝ չնայելով Պատրիսի կողմը։— Առարկութիւններ չլինեն։

Եւ դուրս ելաւ խցիկից։

— Երկրորդ նաւավարը պէտք է նաւի վրայ լինի,— փորձեց Պատրիսին մխիթարել Մագդան։— Եթէ յանկարծ մի բան պատահի...

— Ոչինչ չի կարող պատահել այս մեռած աշխարհի մէի,— պոռթկաց Պատրիսը։— Իսկ ես ամէնից առաջ ընդերքաբան եմ։

— Նաեւ՝ նաւավար,— նորէն յիշեցրեց Մագդան։

Բ

ՆՐԱՆՔ աստղաթիռից դուրս ելան առանց ծանր ու անհարմար զրահազգեստների, որովհետեւ դրսի ջերմութիւնն ու մթնոլորտի բաղադրութիւնը տանելի ու անվնաս էին երկրաբնակների համար։

— Գետինը, իսկապէս, կարծր է,— ասաց նաւապետը։

— Այո՛,— հաստատեց Տիգրանը։ Նա չէր համբերում։ Նա ուզում էր րոպէ առաջ մօտենալ բորբոսային համատարած շերտին, որ միայն աստղաթիռի շուրջն էր կղզեակ ստեղծել։

Եւ նրանք երեքով քայլեցին դէպի նահանջած բորբոսը։ Սահմանագծի վրայ նրանք կանգնեցին։ Տիգրանը ոտքի թաթով թեթեւակի սեղմեց մոխրագոյն շերտը։

— Նկատեցի՞ր,— նոյն պահին հարցրեց Մագդան։

Բորբոսի ամբողջ մակերեւոյթով մի թեթեւ դող անցաւ։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս այն ժամանակ, երբ աստղաթիռը վայրէջք կատարեց մոլորակի վրայ։

— Արդէն հանգստացաւ,— ասաց Տիգրանը։— Եկէ՛ք։

Եւ վստահ քայլերով առաջ գնաց։ Եւ վստահ քայլերով առաջ գնաց։ Ընկերները հետեւեցին նրան։ Բորբոսը անմիջապէս կլանում էր նրանց ոտնահետքերը։

— Մի՞թէ սա իսկական բորբոս է,— իւրովի խօսեց Մագդան։

— Նման է... Շատ նման է,— ասաց նաւապետը։— Բորբոսնած մոլորակ... Բնաւ չէր անցել մտքովս...

— Քայլելը հաճելի է։ Կարծէս փափուկ գորգ լինի,— նկատեց Տիգրանը։

Նրանք արդէն բաւականին հեռացել էին աստղաթիռից, երբ յանկարծ նրանց գլխավերը մի սեւ, թանձր թուխպ յայտնուեց։ Թուխպը ծածկեց արեւներին։ Մարդկանց թւում էր թէ ուր որ է զանգուածային այդ թուխպը փլուելու է իրենց գլխին։ Բայց թուխպը չգահավիժեց։ Փոխարէնը մի սաստիկ անձրեւ սկսուեց։ Անսպասելի ու վայրկենական։

— Յետ դառնանք,— ձայն տուեց նաւապետը։— Այս անձրեւը ինձ դիւր չի գալիս։ Սա իսկական անձրեւ չէ։

Տիգրանն ու Մագդան ասես չլսեցին նաւապետի ձայնը եւ շարունակեցին քայլել դէպի անծայածիր հորիզոն։

— Տիգրան... Մագդա...

Նաւապետը տագնապով տրորեց աչքերը։ Այնտեղ, ուր պէտք է լինէին ընկերները, բորբոսի միապաղաղ շերտն էր միայն։ Շրջապատը ամայի էր ու լուռ։ Նաւապետը իր կամքից անկախ պոկուեց տեղից ու վազեց դէպի աստղաթիռ։ Հասնելով սահմանագծին՝ նա սթափուեց եւ յուսահատ բղաւեց.

— Տիգրան... Մագդա...

Գ

ԵՐԲ Տիգրանն ու Մագդան շրջուեցին՝ ստուգելու համար թէ արդեօք նաւապետը գալի՞ս է իրենց յետեւից, ոչ ոքի չտեսան։ Չկար նաեւ աստղաթիռի մուգ ուրուագիծը մոխրագոյն հարթավայրի եւ մոխրագոյն երկնքի հենքի վրայ։

— Շատ ենք հեռացել,— անհանգստացաւ Մագդան։

Տիգրանը ուզեց պատասխանել նրան, բայց նոյն պահին նկատեց որ իրենց են մօտենում երկու շատ ծանօթ կերպարանք։ Երբ նրանք աւելի մօտեցան՝ երկրաբնակները յազիւ զսպեցին իրենց զարմանքի ու վախի ճիչը։

Այդ երկուսը Տիգրանն ու Մագդան էին։

Դ

— ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՆՈ՞ՒՄ ես։ Գուցէ զարմանո՞ւմ ես։ Կամ կարծում ես բորբոքուած ուղո՞ղն է պատճառը։ Ի զուր,— ասաց Տիգրանը։— Քայլե՞նք միասին։

— Քայլենք,— համաձայնեց միւս Տիգրանը։

— Զարհուրելի մոլորակ է։ Անիծեալ մոլորակ։ Ես երբէք այսքան տարօրինակ մոլորակի չեմ հանդիպել։

— Այո՛, չեմ հանդիպել,— համաձայնեց Տիգրանը։— Անձրեւ է գալիս՝ որ նման չէ անձրեւի։ Երկու արեւ կայ, բայց ջերմութիւնը յիսունից չի բարձրանում։ Եւ մէկ էլ այս համատարած բորբոսը...

— Դա այն բորբոսը չէ, որ ես տեսել եմ Երկրի վրայ,— ասաց Տիգրանը։

— Ինձ թւում է թէ հէնց այս բորբոսը յաջողացրեց այս տարօրինակ անձրեւը։ Թերեւս նրան դուր չեկաւ որ մենք տրորում ենք իրեն,— ասաց միւս Տիգրանը։

Նրանք քայլում էին անծայրածիր հարթավայրով։ Այդ երկուսից քիչ հեռու քայլում էին երկու Մագդաները, որոնք նոյնպէս անվրդով զրուցում էին իրար հետ։

— Ո՞ւր ենք գնում,— հարցրեց մի Տիգրանը։— Գուցէ վերադառնանք աստղաթի՞ռ։ Նաւապետն ու Պատրիսը կ՚անհանգստանան։

— Ճիշտ է, վերադառնանք,— համաձայնեց միւս Տիգրանը ու ձայն տուեց Մագդաներին։

— Ենթադրում եմ որ այս բորբոսը մտածելու ընդունակութիւն ունի,— ասաց մի Տիգրանը։— Բայց դա շատ տարօրինակ է։

— Ինչո՞ւ է տարօրինակ,— առարկեց միւս Տիգրանը։— Մտածելու ընդունակ էակները մի՞թէ պարտադիր է միատեսակ լինեն։

— Ոչ,— պատասխանեց մի Տիգրանը,— բոլորովին էլ պարտադիր չէ։ Բայց տարօրինակ է։ Ես շատ կ՚ուզենայի որ մեր այս արշաւի ընթացքին կարողանայինք փոխադարձ ըմբռնումի հասնել բորբոսի հետ։ Նա մտածում է. ես համոզուած եմ որ նա մտածում է... Ես չեմ ուզում նրան «մարդ» անուանել։ Որովհետեւ չի հարմարում։ Նա մարդու նման չէ։ Նա իսկական բորբոս է։

— Այդպիսի մի ցանկութիւն իրականացնելը մեր արշաւախմբի ուժերից վեր է,— ասաց միւս Տիգրանը։— Եւ խելացին կը լինի այն, որ նրան գազազեցնելու փոխարէն վերադառնանք Երկիր։

— Դու ինչո՞ւ կանգնեցիր,— հարցրեց մի Տիգրանը։— Գնանք։

Նրանք կանգնել էին այն սահմանագծին, որտեղ նահանջել էր բորբոսը։

— Երկուսով աստղաթիռ մտնելն անհարմար է,— ասաց միւս Տիգրանը։— Ի՞նչ կը մտածեն մեր մասին նաւապետն ու Պատրիսը։

— Իսկ դու ո՞վ ես։

— Տիգրանն եմ։

— Ես է՞լ եմ Տիգրանը։

— Ի հարկէ։

— Չե՞ս կարծում որ մի տարօրինակ բան կայ։ Ի՞նչ ես մտածում մեր երկուսի մասին։

— Ե՞ս,— մի Տիգրանը գլուխն օրորեց, ծիծաղեց ու արագ—արագ քայլեց դէպի հեռաւոր հորիզոն։

Նրան հետեւեց Մագդաներից մէկը։ Եւ նրանք քիչ անց հեռանալով՝ ձուլուեցին գորշ հարթավայրին։

Սահմանագծի վրայ դարձեալ կանգնած էին Տիգրանն ու Մագդան։ Նրանք առանց յետ նայելու մօտեցան աստղաթիռին եւ վեր մագլցեցին սանդղակով։

Ե

ՄԻ քանի ժամ յետոյ երկրաբնակները լքեցին բորբոսային մոլորակը։

— Դուք հանգստացէ՛ք,— Տիգրանին ու Մագդային առաջարկեց նաւապետը՝ նրանց պատմութիւնը լսելուց յետոյ։— Մենք շուտով բաւականին հեռացած կը լինենք մոլորակից։

Իսկ մի քանի օր անց Պատրիսը նաւապետին շշուկով ասաց.

— Տիգրանն ու Մագդան մի տեսակ փոխուած են աչքիս։

— Այո՞։

Նաւապետն այդ ասաց առանց երանգի։ Շատ սովորական, նոյնիսկ անտարբեր ձայնով։

— Գուցէ տկա՞ր են,— ենթադրեց Պատրիսը։

— Տկա՞ր։ Հաւանական է,— ասաց նաիապետը։

— Թռիչքից յետոյ դու նրանց չես տեսել,— ասաց Պատրիսը։— Գնա՞նք նրանց մօտ։

— Գնա՞նք,— հարցրեց նաւապետը։

Նա վարանում էր. թէեւ չէր ուզում, բայց ոտքի ելաւ։

Տիգրանն ու Մագդան նստած էին նաւի ընդհանուր սրահի մէջ եւ անհասկանալի, փոքր֊ինչ ծաղրական ժպիտով նայեցին ներս մտնողներին։

— Ինչպէ՞ս էք,— հարցրեց նաւապետը։

Պատասխանելու փոխարէն, նրանք յանկարծ սկսեցին հալուել։ Նրանց կերպարանքը նախ աղօտացաւ, մշուշուեց, դարձաւ գրեթէ թափանցիկ ու ծխախոտի ծխի պէս ցրուեց սրահով մէկ։

— Տիգրա՛ն,— շփոթուած գոչեց Պատրիսը։— Մագդա՛...

Նաւապետը թուլացած նստեց այն աթոռին, որի վրայ քիչ առաջ նստած էր Տիգրանը։

Յետոյ քունքերը շփելով, շշնջաց.

— Նրանք չկան։ Նրանք չվերադարձան։ Մնացին մոլորակի վրայ։

Պատրիսը կարկամեց։

— Մոլորակը փոխս գցեց նրանց,— շարունակեց նաւապետը։— Բորբոսը պահեց նրանց՝ փոխարէնը ուղարկելով... չգիտեմ թէ ի՛նչ, որ հիմա այլեւս չկայ։

— Ինչո՞ւ... Ի՞նչ պատահեց...— խօսեց Պատրիսը։

— Չգիտեմ... Երեւի ճանաչելու համար... Գուցէ նախազգուշացնելու նպատակով... Կամ հասկացնելու համար որ մենք ձեռք քաշենք իրենից...

— Տիգրա՛ն,— մրմնջաց Պատրիսը։— Մագդա՛...

— Բորբոսը աւելի ուժեղ էր,— ասաց նաւապետը։— Գուցէ հիմար էր, բայց ուժեղ... Մենք չկարողացանք ժամանակին կռահել։

— Փորձենք որոնել,— ասաց Պատրիսը։

— Փորձենք... Գոնէ խղճի հանգստութեան համար,— ասաց նաւապետը։— Տիգրանն ու Մագդան այլեւս չկան... Եւ մենք էլ բոլորովին անզօր ենք բորբոսի առաջ... Բորբոսը մնում է բորբոս... Մարդիկ երբեւէ գուցէ նորէն այցելեն բորբոսային մոլորակին։ Յուսանք որ այն ժամանակ կը լինեն աւելի համբերատար ու մի քիչ էլ աւելի խելացի։

1965

ՊԱՆԴՈԿԸ

— ՀԵՌԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆԸ հինգ հարիւր կիլոմետր հազիւ թէ լինի,— ասաց Գիմզան։

— Եւ պանդոկը չկա՞յ,— հարցրեցի ես, քննախոյզ նայելով ռոբոտի կանաչաւուն աչքերին։ Նա անթարթ դիմացաւ իմ հայեացքին եւ անվրդով պատասխանեց։

— Չկայ։ Ոչ մի պանդոկ էլ չկայ։

Աւելի հարմարաւէտ տեղաւորուելով բազկաթոռին՝ ես մի անգամ էլ աչքի անցկացրեցի Լոուէլլի տեղեկագիրքը։

— Ասում ես՝ չկայ...— գտայ անհրաժեշտ էջը։— Քո կարծիքով սա ո՞ր մոլորակն է։

— Լիբերտաս,— պատասխանեց նա։

— Ճիշտ է։ Ըստ Լուէլլի Լիբերտաս մոլորակի վրայ պէտք է պանդոկ լինի։ Իսկ դու պնդում ես թէ՝ չկայ։

— Պանդոկ չկայ։

— Քիչ առաջ ասացիր թէ լաւ ժամանակ ես անցկացրել։ Ասացիր որ՝ եթէ ես էլ գնամ չեմ զղջայ։

— Այո։ Ես հաճելի զրոյց ունեցայ մի համակարգիչի հետ,— անվրդով ասաց Գիմզան։— Եւ նա ինձ էներգիայով հիւրասիրեց... Այնքան առատ էր այդ հիւրասիրութիւնը, որ ես արդէն հարբել էի։ Նոյնիսկ երգում էի... Պատկերացնո՞ւմ ես։

— Ի հարկէ, ի հարկէ,— վրայ բերեցի ես՝ սարսափելով այն մտքից, թէ նա յանկարծ կը փորձի ինձ համար երգել։— Բայց զարմանալի է որ պանդոկը չկայ ու փոխարէնը ինչ որ համակարգիչ է յայտնուել։

— Զարմանում են միայն մարդիկ, այն էլ յատկապէս նրանք ովքեր...— Գիմզան յանկարծ լռեց ու շփոթմունքից հայեացքը հառեց առաստաղին։ Առաստաղի վրայ արտակարգ ոչինչ չկար։ Սովորական աստղաթիռի սովորական առաստաղ էր։

— Ովքե՞ր,— հարցրեցի ես։

Գիմզան մի լաւ յատկութիւն ունէր։ Ուղղակի տրուած հարցին անպայման պատասխանում էր առանց սեթեւեթելու կամ կեղծելու։

— Նրանք՝ ովքեր տգէտ են,— ասաց նա։ Եւ ես իսկապէս նեղուեցի մարդկային ցեղի նկատմամբ նրա յայտնած այս կարծիքը լսելով։

— Ի զուր ես վիրաւորվում,— ասաց Գիմզան։— Երբ դու կասկածում ես իմ խօսքին, դրանով իսկ ակնարկում ես թէ կարող եմ նաեւ ստել։ Դա էլ ինձ համար է վիրաւորական։ Բայց ես չեմ սրտնեղում, որովհետեւ երկարատեւ ճամբորդութեան ժամանակ լաւ չէ, երբ ընկերները փոխադարձաբար վշտացնում են իրար։ Մենք մի հինգ հարիւր տարի էլ դեռ իրար երես ենք նայելու այս աստղաթիռի մէջ։

— Չեղաւ,— ուղղեցի ես։— Աստղաթիռի ժամանակով մօտ քսանութ ամիս։

— Թէկուզ... Կարծում ես խռովկանների համար քսանութ ամիսը քի՞չ է։

Զգալով որ խոսակցութեան նիւթը փոխւում է՝ գերադասեցի լռել։

Մի բան անժխտելի էր ինձ համար որ Լոուէլլը, այդ խիզախ ու համարձակ ճանապարհորդը, որի բծախնդրութեան մասին եղած աւանդութիւնները մեզ են հասել հարիւրամեակների խորքերից, սխալուած լինել չի կարող։ Եթէ նա գրում է թէ Լիբերտաս մոլորակի վրայ աստղային ճամբորդների համար սքանչելի մի պանդոկ կայ, ապա դա զուտ ճշմարտութիւն է եւ միայն ճշմարտութիւն։ Աւանդութիւններից մէկը պատմում է որ այդ պանդոկը հէնց ինքը՝ Լոուէլլն է կառուցել։ Ասում են թէ այդ կառոյցի համար օգտագործել է Լիբերտաս մոլորակի տարօրինակ առանձնայատկութիւններից մէկը։ Ասում են նաեւ, որ Լոուէլլը քսանչորսերորդ դարում յայտնագործելով այդ մոլորակը, անուանել է Լիբերտաս, այսինքն՝ Ազատութիւն, քանի որ այստեղ իւրաքանչիւր ոք իբր լիակատար ազատութեան մէջ է լինում ինքն իր հետ, իր մտքերի, իր խոհերի ու յիշողութիւնների հետ։

Լիբերտասը գտնւում է մեծ ճամբաների խաչմերուկի վրայ եւ միշտ էլ աստղանաւորդները դադար են առնում այստեղ՝ Լոուէլլի պանդոկ այցելելու համար։ Ովքեր արդէն եղել այդ պանդոկի մէջ՝ ոչինչ չեն պատմում՝ երբ իրենց հարցնում են մանրամասնութիւններից. միայն հիացմունքից ճպպացնում են լեզուն ու ծոր տալիս. «Օ՜... Մարդն իր աչքով պէտք է տեսնի։ Պատմել հնարաւոր չէ»։

Այդ էր պատճառը որ ես վճռեցի դադար առնել Լիբերտասի վրայ ու անպայման տեսնել այդ պանդոկը։ Ես կարող էին այդքան ազատութիւն տալ, քանի որ բեռնատար աստղաթիռ եմ վարում եւ ուղեւորներ չկան։ Ես եմ ու Գիմզա ռոբոտը։ Այս կարճատեւ դադարը ինձ կ՚ուշացնի մի քանի ամիս միայն։ Սակայն դա գրեթէ ուշացում չէ բեռնատար աստղաթիռների համար։

— Ի՞նչ որոշեցիր,— սթափեցրեց ինձ Գյմզայի ձայնը։— Թէեւ պանդոկ չկայ, բայց համակարգիչի հետ զրուցելն ու էներգիայով հիւրասիրուելն էլ պակաս հաճոյքներ չեն։ Ես նրա հետ այն պէս մտերմացայ որ խոստացայ հարմար առիթով դարձեալ այցելել։

— Արդէն ընկեր ես գտել, հա՞։

— Բայց քեզնից հո չե՞մ դժգոհում։

— Մի հին խօսք կայ,— ասացի ես։— Շատ հին։ Ասա՛ ընկերդ ով է, կ՚ասեմ՝ ով ես դու։

— Ուզում ես խայթել ինձ,— ասաց Գիմզան։— Ճշմարիտ խօսքը խելացի մարդուն չի կարող խայթող լինել։

— Բայց դու մարդ չես։

— Առաւել եւս...— պատասխանեց Գիմզան։— Ես սովորական ռոբոտ եմ եւ համակարգիչի հետ ազգակցական կապերս աւելի ամուր են, քան թէ մարդու հետ։ Աւելի ճիշտ՝ մարդկանց հետ ընդհանրապէս ազգակցական կապեր չունեմ։ Եթէ կ՚ուզես իմանալ...

Գիմզան սկսեց իր շատախօսութիւնը. եւ ես շտապեցի կարճ կապել այս ամէնը։

— Լա՛ւ,— ընդհատեցի նրան։— Լաւ ես արել ոչ քեզ նման ընկեր ես գտել պանդոկը որոնելու փոխարէն։

— Ես պանդոկն եմ որոնել... Բայց մի՞թէ յանցաւոր եմ, որ պանդոկի փոխարէն համակարգիչ գտայ,— ասաց Գիմզան։

— Ոչինչ,— ասացի ես։— Ինքս կ՚որոնեմ։

— Ուրեմն, վճռեցիր գնա՞լ։

— Ի հարկէ, կասկածո՞ւմ էիր,— հեգնանքով ասացի ես եւ ոտքի ելնելով՝ նրան խնդրեցի նախապատրաստել ամենագնաց մեքենան։

Աստղաթիռի ժամանակով յաջորդ օրը նախաճաշից յետոյ ես ճամբայ ելայ։ Ղեկապետութիւնը յանձնելով ամենագնացի ինքնաշարժ սարքերին՝ ես թիկնեցի բազմոցին ու աչքերս կիսախուփ՝ պատկերացրեցի այն պանդոկը, որն անպայման պէտք է լինէր Լիբերտասի վրայ։

Չգիտեմ ինչո՛ւ, պանդոկը ես պատկերացնում էի անծանօթ մի ճամբայի եզրին, պատկերացնում էի նրա փայտաշէն պատերը, խորհրդաւոր բակը, ճռճռացող սանդուղքը... մի խօսքով, ճիշտ այնպէս, ինչպէս կարդացել եմ հինավուրց հեղինակների գրքերի մէջ, որտեղ հազար ու մի պատմութիւններ կային տարօրինակ գանձախոյզների եւ միակնանի ծովահենների մասին։ Արտասովոր անուններ են ունեցել այդ պանդոկները. ասենք՝ «Շնաձկան Լողակ», «Նիզակակիր Արջ» կամ «Երեք Խոզուկներ»։

... Ամենագնացը կանգնեց։ Ղեկապետի ինքնաշարժ սարքերի ցուցմունքների համաձայն, ես արդէն գտնւում էի մոլորակի այն տեղամասի վրայ, որտեղ պէտք է լինէր տիեզերքի ամենասքանչելի պանդոկը, եր որտեղ այդ պանդոկի փոխարէն Գիմզա ռոբոտը յայտնաբերել էր ընդամէնը մի համակարգիչ։

Նախ աչքերիս չհաւատացի։ Ինձ թուաց թէ շարունակւում է իմ երեւակայութեան թռիչքը կիսանիրհի մէջ։ Ես կանգնել էի ամենագնաց մեքենայի մօտ, անխնամ մի ճամբայի վրայ։ Քիչ հեռու գտնւում էր փայտաշէն մի պանդոկ, որի ճակատին հնամենի մի ցուցանակ կար։ Այդ ցուցանակը մի քանի օր յետոյ քամու հարուածներին չդիմանալով, երեւի կը պոկուէր պատից։ Մի շատ տաղանդաւոր անյայտ նկարիչ խոզուկներ էր նկարել ցուցանակի վրայ։ Իսկ պանդոկը կոչւում էր «Երեք Խոզուկներ»։ Յիշելով որ ըստ Գիմզայի զարմանում են միայն տգէտները, ես վճռեցի ինչ գնով էլ լինի՝ չզարմանալ, ու մտայ խորհրդաւոր, կիսամութ բակ։ Հետոյ մի տեղից լսուեց շան ալարկոտ հաջոցը։ Ինչ որ մէկը թմբուկը պտտելով՝ ջրհորից ջուր էր քաշում։ Փայտէ աստիճանները տխուր ճռճռացին ոտքերիս տակ։ Ես հրեցի դուռը եւ յայտնուեցի փոքրիկ սրահի մէջ։ Հաճախորդներ գրեթէ չկային։ Միայն անկիւնի սեղանն էր զբաղուած։ Մի քանի հոգի նստած՝ գարեջուր էին խմում։ Նրանցից մէկը շրջուեց իմ կողմը եւ ինձ նայեց իր միակ աչքով։

— Բարե՛ւ ձեզ,— ասացի ես։

Միակ աչքի հայեացքը պոկուեց ինձնից։ Միակնանին վերցրեց գարեջրի գաւն ու քաշեց գլխին։

— Բարեւ... Համեցէ՛ք...— ընդառաջ գալով՝ ասաց «Երեք Խոզուկներ» պանդոկի տնօրէնը։— Գարեջո՞ւր։

— Այո՛,— ասացի ես՝ նստելով բազմաթիւ ազատ սեղաններից մէկի առաջ։

Ես շարունակում էի ինձ զսպել, որպէսզի չզարմանամ։ Յետոյ վճռեցի որ հաճելի բանից մարդ պէտք է միայն բաւականութիւն ստանալու մասին մտորի։ Ձեռքիս ափով շոյեցի սեղանի երեսը, որի վրայ ճարպի ու ներծծուած գարեջրի հետքեր կային. տախտակները կոպտատաշ էին, սակայն ժամանակի ընթացքին արդէն փոքր ինչ յղկուել էին բազմաթիւ հաճախորդների թեւքերը մաշելով։

— Համեցէ՛ք,— ասաց պանդոկապանը, գարեջրի հսկայ գաւը դնելով սեղանի կենտրոնին։

— Շնորհակալութիւն,— ասացի ես։— Իսկ կարելի՞ է գիշերել այստեղ։

— Ի հարկէ,— պատասխանեց նա՝ նստելով իմ դիմաց։

Ես մի քանի կում գարեջուր խմեցի։ Պանդոկապանը զմայլուած ինձ էր նայում։ Զգացի որ հետս զրուցելու ցանկութիւն ունի։

— Հեռուի՞ց էք գալիս,— այս հարցով նա հաստատեց իմ ենթադրութիւնը։

— Շատ հեռուից։

— Երկա՞ր ժամանակ է որ ճամբա էք դուրս եկել,— հետաքրքրուեց նա։

— Երեւի մի չորս կամ հինգ հարիւր տարի կը լինի։

Նա ուղղեց տակի աթոռն ու արմունկները հենելով սեղանի եզրին, աչքերը կկոցած՝ ինձ նայեց։

— Հաւատա՞մ,— վերջապէս հարցրեց նա։

Ես ուսերս վեր քաշեցի։

— Իսկ դէպի ո՞ւր էք գնում։

— Մի աստղից գնում եմ դէպի միւսը,— պատասխանեցի ես։

Նրա դէմքով մի ժպիտ սահեց։

— Հաւատա՞մ։

— Ինչպէս կամենաք,— պատասխանեցի ես՝ խմելով գարեջուրը։— Լաւն է։

— Քանի՞ օր էք մտադիր մնալ մեր պանդոկը,— հարցրեց նա։

— Տեսնենք,— անորոշ պատասխանեցի ես։

Պանդոկապանը դանդաղ ու բծախնդրութեամբ լցրեց ծխամորճը, վառեց եւ ախորժակով ներս քաշեց ծուխը։

— Լսէ՛ք, ձեր պանդոկը իսկապէս գոյութիւն ունի՞...— հարցրեցի ես, եւ տեսնելով նրա հեգնական քմծիծաղը ծխի կապտաւուն շղարշի միջից, շտապեցի ուղղել ինքս ինձ։— Ուզում եմ ասել. ձեր պանդոկը վաղո՞ւց է գործում։

— Հը՜մ...— նա բերանից հանեց ծխամորճը։— Ինչպէս ասեմ... Այն ժամանակներից ի վեր, երբ Լոուէլլը յայտնագործեց այս մոլորակը եւ տեղադրեց ինչ ոչ սարքեր։— Պանդոկապանը ծխամորճը մօտեցրեց բերանին, բայց շուրթերից մի փոքր հեռու պահելով՝ ասաց.— Առաջին անգա՞մ էք այս կողմերը։

— Այո՛,— պատասխանեցի ես։

— Հը՜մ...— դարձեալ փնչացրեց նա։— Յիշո՞ւմ էք Դանայեա մոլորակի հետ կապուած դէպքը։

Ես շփոթուեցի։ Նայեցի շուրջս։ Անկիւն նստածները մեզ վրայ որեւէ ուշադրութիւն չէին դարձնում։ Դանայեա մոլորակի դէպքը... Միշտ ջանացել եմ չյիշել, ընդմիշտ մոռանալ այդ տխուր պատմութիւնը։ Դանայեա մոլորակի վրայ մի խումբ աստղանաւորդներ յայտնուել էին ծանր դրութեան մէջ։ Անհրաժեշտ էր անհապաղ օգնութեան հասնել նրանց։ Եւ եթէ հնարաւոր չլինէր վայրէջք կատարել մոլորակի վրայ ու նրանց փրկել, ապա գոնէ սննդամթերք նետել նրանց ժամանակաւոր կացարանի շրջան, որպէսզի վթարեալները կարողանային դիմանալ մինչեւ հնարաւոր լինէր փրկութիւնը։ Այդ առաքելութեան համար պահանջւում էին կամաւորներ, որովհետեւ վտանգաւոր գործ էր դա։ Երկու հոգի անմիջապէս յայտնեցին իրենց պատրաստակամութիւնը։ Երրորդը ես էի։ Բայց անհրաժեշտ էին երկու հոգի։ Նրանք երեք ժամ յետոյ մեկնեցին, իսկ ես մնացի։ Ոչ ոք այնպէս էլ չկռահեց, որ ես գնալու միտք չունէի։ Բայց եւ անհարմար էր ձեռքերը ծալած նստելը, երբ Դանայեա մոլորակը թակարդի մէջ էր առել մեր ընկերներին։ Անհարմար էր, բայց ես բնաւ մտադիր չէի յայտնուել նոյն թակարդի մէջ։ Եւ այս ամէնը միայն իմ գաղտնիքն էր։ Ուրիշ որեւէ ոք այդ մասին չգիտէր։ Ընդհակառակը, բոլորը ամէն առիթով յիշում էին այդ պատմութիւնը եւ ցաւակցում որ հարկաւոր էին երկու հոգի եւ ոչ թէ երեք։ Իսկ որտեղի՞ց կարող էր այս ամէնն իմանալ պանդոկապանը։

— Ինչո՞ւ լռեցիք,— հարցրեց նա։— Ինչո՞ւ էք խուսափում պատասխանից։

— Ի՞նչ պատասխան։

— Դուք բնաւ չէք մտածել այս պատմութեան մասին։ Միշտ խուսափել էք թէկուզ մէկ անգամ ինքներդ ձեզ հետ հաշուի նստել։ Չէ՞ք կարծում որ ձեր վարմունքը...— նա լռեց՝ կամենալով թերեւս աւելի մեղմ արտայայտութիւն գտնել իմ վարմունքը բացատրելու համար։ Տիրեց մի ծանր, ճնշող լռութիւն, որովհետեւ նա այդպէս էլ չգտաւ մեղմ արտայայտութիւնը։ Ես խմեցի գարեջուրը։

— Իսկ դուք ո՞վ էք, վերջապէս խօսեցի ես։

— Ե՞ս... Ես ձեր երազած պանդոկի տնօրենն եմ։

— Իմ երազա՞ծ։

— Մի քանի օր առաջ էլ Գիմզայի երազած համակարգիչն էի։

— Ես ոչինչ չեմ հասկանում։

— Ես՝ նոյնպէս,— պատասխանեց նա։

— Եթէ հիմա ուրիշ բա՞ն երազեմ...

— Ուշ է արդէն։ Ոչինչ չի փոխուի։ Ձեր երազածը այլեւս չի կարող ազդել Լոուէլլի սարքերի վրայ,— բացատրեց նա։

— Այդ ի՞նչ սարքեր են։

— Դրանք միայն չնչին մի յաւելում են Լիբերտաս մոլորակի զարմանալի յատկութիւնների վրայ։

— Հիմա դուք ինչ էք առաջարկում,— հարցրեցի ես։— Իմ վարմունքը իրօք մարդավայել չի եղել։

— Դուք, վերջապէս, այս բանը խոստովանեցիք ինքներդ ձեզ։ Իսկ հիմա առաջարկում եմ հանգստանալ։

— Ինքս ի՞նձ խոստովանեցի,— զարմացայ ես, որովհետեւ ոչինչ չէի հասկանում։

— Վերջին հաշուով ձեր երազանքը ձեզ էլ պատկանում է,— պատասխանեց նա։— Եւ հիմա դուք ինքներդ ձեզ հետ էք հաշուի նստել։

— Հա՜...— ծոր տուեցի ես։— Իսկ հնարաւո՞ր է հանգստանալ։

— Անպայման։ Բարձրացէք վերեւ։ Երրորդ հարկի հէնց առաջին սենեակն ազատ է։

— Բայց ի՞նչ յատկութիւններ ունեն դրանք,— հարցրեցի ես։

— Որ ոք մի կարգին բան չգիտէ... Լոուէլլը ինքն էլ չհասցրեց հարկ եղածին չափ ուսումնասիրել։ Բայց այս պարագային դա ի՞նչ նշանակութիւն ունի։

— Բարի գիշեր,— ասացի ես։

— Բարի գիշեր,— մաղթեց նա։

Իմ ոտքերի տակ ճռճռացին հնամենի աստիճանները։ Արդէն երկրորդ յարկի բարձրութիւնից ես մի անգամ էլ նայեցի ցած՝ սրահին։ Անկիւնին նստածները շարունակում էին խմել իրենց գարեջուրը, իսկ պանդոկապանը նորէն կանգնել էր վաճառասեղանի յետեւ եւ աչքերը կիսախուփ, ծխում էր իր ծխամորճը։

Քիչ յետոյ ես արդէն պառկել էի փափուկ անկողնի մէջ ու ականջս՝ դուրսը մոլեգնող քամուն, մտածում էի որ Լոուէլլը շատ ճիշտ է բնորոշել, թէ սա ամենասքանչելի պանդոկն է։ Ես նոր միայն կռահեցի նաեւ, թէ ինչո՛ւ արդէն այս կողմերը եղած աստղանաւորդները ոչ մի մանրամասնութիւն չեն պատմում իրենց տեսածի ու խորհածի մասին։

Եթէ ինձ հարցնեն ի՛նչ կար այս պանդոկի մէջ, յազիւ թէ մի որեւէ բան պատմեմ, որովհետեւ երբէք հաճելի չէ բարձրաձայն խօսել այն մասին, թէ ինչպէս ես ի վերջոյ հաշուի նստել ինքդ քո խղճի հետ։ Կարեւորն այն է որ ես երեւի կը ջանամ մարդկանց համոզել, թէ բնբաւ էլ ցանտութիւն չեմ ունեցել մեկնել Դանայեա մոլորակ եւ նրանք ուղղակի մոլորութեան մէջ են։

Վերջը, ի հարկէ, չպատմելով որեւէ մանրմասնութիւն, այդ մարդկանց խորհուրդ կը տամ հարմար մի առիթով մէկ անգամ այցելել Լիբերտաս մոլորակի պանդոկը, որ ամենահիանալի պանդոկն է ամբողջ աշխարհով մէկ։

1965

ԿԱՐՕՏ

ՀԵՐԹԱԿԱՆ երկարատեւ արջաքնից արթնանալուց յետոյ նաւապետի սիրտը աւելի էր ճմլւում տարօրինակ մի զգացողութիւնից։ Նա դարձել էր անհամբեր։ Նոյնիսկ՝ նեարդային։ Իսկ նրա ուղեկիցները՝ Մաասն ու Նաամը անհանգստանում էին, սակայն առանց փորձելու որեւէ ակնարկ անել այդ մասին։

Վերջերս նաւապետը ժամերով նստում էր խցիկի ամբողջ պատն զբաղեցնող պաստառի դիմաց։ Պաստառի վրայ իրար էին յաջորդում գունաւոր, ինչ որ չափով հարազատ, առաւել՝ օտարացած, սակայն բոլոր դէպքերում էլ յուզող եւ նոյնիսկ հոգէմաշ պատկերները։ Դրանք երկրային հինավուրց պատկերներ էին, որոնք տասնամեակներ շարունակ իր յիշողութեան մէջ պահպանում է տիեզերանաւի ուղեղը։

— Մաաս,— հարցնում էր նաւապետը։— Մենք արդէն քանի՞ աստղ ու մոլորակ ենք այցելել։

Սա եւս նաւապետի տարօրինակութիւններից մէկն էր։ Նա շատ լաւ գիտէր թէ քանի աստղ ու մոլորակ են այցելել։ Բայց Մաասը հնազանդելով կանոնադրութեան հրահանգներին՝ անվրդով պատասխանում էր.

— Չորս աստղ եւ ինը մոլորակ, նաւապետ։

— Եւ դեռ որքա՞ն ենք շրջելու։

— Ծրագրով կայ եւս մէկ աստղ,— պատասխանում էր Մաասը։— Եւ վայրէջք կը գործենք երկու կամ երեք մոլորակի վրայ։

— Մաաս, դու դեռ չե՞ս ձանձրացել։

— Ոչ, նաւապետ,— պատասխանում էր Մաասը, քանի որ կանոնադրութեան հարիւրիններորդ հրահանգը ստիպում էր նրան պատասխանել նաւապետին, որքան էլ հարցը անհեթեթ լինէր։

— Նաամ, իսկ դո՞ւ...

— Այո՛, նաւապետ, ձանձրանում եմ,— պատասխանում էր Նաամը, քանի որ կանոնադրութեան նոյն կէտի երկրորդ ենթաբաժինը ստիպում էր նաւապետի անհեթեթ հարցին երկուսով միեւնոյն պատասխանը չտալ։ Մաասի եւ Նաամի համար, ի հարկէ, որեւէ նշանակութիւն չունէր «այոն» կամ «ոչը»։ Նրանք նոյնիսկ չգիտէին, թէ ինչ բան է ձանձրոյթը։ Իսկ նաւապետին միապաղաղ ու միատեսակ պատասխանել չէր կարելի։

Նաւապետը միշտ էլ սրտի թրթիռով էր նստում դիտելու իր հեռաւոր մոլորակի յուշ֊պատկերները, որտեղ ամէն բան սկզբում իրական էր թւում։

Իրական էին թւում լեռները՝ իրենց խորունկ կիրճերով ու ալպիական խոտաբոյսերով ծածկուած սարահարթերով, յովիտները՝ իրենց խենթ ու խելառ աղմուկ֊աղաղակով եւ օդի մէջ կախուած ծիածանի մոդելներով... Իրականութեան այս պատրանքների հետ կային բնութեան խորհրդաւոր ու կախարդական ձայները, որոնք թէեւ անկապ ու անկախ էին իրարից, սակայն հնչում էին տարօրինակ, անհասկանալի ներդաշնակութեամբ ու կշռոյթով։ Կային խորունկ կիրճերի տտմահոտն ու սիզախոտերի գլխապտոյտ առաջացնող բոյրը։ Կար ծաղկադաշտերի երբեմն շնչարգելող հոտաւէտութիւնը։ Այս ամէնը իրական էր թւում. այս ամէնը թրթռացնում եւ շոյում էին նաւապետի տեսողութիւնը, լսողութիւնը, հոտառութիւնը... Սկզբում նրա բոլոր զգայարանները պրկւում էին եւ որպէս իրականութիւն էին ընկալում խաբկանքը։

Նաւապետը վերապրում էր անցեալը, յիշողութիւնների օվկիանոսի մէջ լողում էին աներերեւակայելի գանձերով բեռնաւորուած թղթէ առագաստանաւակներ։

Յետոյ նաւապետը զգում էր ինչ որ պակաս։ Ինչ որ տեղ պատկերները մնայուն չէին դառնում, ինչ որ տեղ պատկերները անշօշափելի էին, խաբկանք, ծաղր։

Նաւի ուղեղից ծնունդ առնող երկրային պատկերները եւ յուշերը գալիս հանդիպում էին պատնեշի. յետոյ փշրւում էին, չկարողանալով ճեղքել պատնեշը, իսկ բեկորները ցրւում էին տիեզերքով մէկ։ Բեկորները մնում էին այն անկենդան, ամայի մոլորակների վրայ, որոնց այցելում էին շրջմոլիկները՝ նաւապետը, Մաասն ու Նաամը։

Օրինաւոր աստղանաւորդներ էին նաւապետի ուղեկիցները։ Նրանց յուզում էին միայն իրենց վրայ դրուած պարտականութիւնները, մնացեալ ամէն բանի նկատմամբ անտարբեր էին նրանք, որովհետեւ վայրկեաններն ու րոպէները նրանց համար աւելին արժէին, քան սովորական մարդը սովորական պայմանների մէջ կը կարողանար գնահատել։ Եւ նրանք ունէին մի առաւելութիւն եւս որ իւրայատուկ էր բոլոր անտարբեր մարդկանց. Մաասն ու Նաամը երբէք չէին սխալւում։ Եւ նաւապետն էլ հոգու խորքի մէջ գոհ էր նրանց այդ յատկութիւնից։

Այդ յատկութեան հետեւանքն էր որ Մաասն ու Նաամը ճիշտ ժամանակին արթնացնում էին նաւապետին, երբ նա արջաքուն էր մտած լինում մի մոլորակից դէպի միւսը ձգուող ամբողջ ճամբային։ Հերթական մոլորակի շրջակայքին յայտնուելուն պէս նաւապետի օրինաւոր ուղեկիցները հրահանգում էին նաւի ուղեղին. եւ տաքանում էր սառցէ այն միջավայրը որտեղ ամիսներ ու տարիներ շարունակ քնած էր լինում նաւապետը։ Արիւնն արագացնում էր իր շրջանառութիւնը նաւապետի երակների մէջ. եւ նա աչքերը բացում էր վստահ լինելով որ իր երկարատեւ արջաքնի ընթացքին աստղաթիռի հետ որեւէ արտակարգ բան չի պատահել։

Նրանց այդ յատկութեան հետեւանքն էր նաեւ որ մինչեւ հիմա այցելած մոլորակներից ոչ մէկի վրայ տեղի չունեցաւ այնպիսի մի պատահար՝ որպիսին հազւադէպ չէ տիեզերական շրջմոլիկների ճամբորդութիւնների ընթացքին, երբ անձնախմբի անդամներից մէկը կամ երբեմն նոյնիսկ մինչեւ վերջին մարդը իրենց յաւիտենական հանգիստն են առնում օտար աշխարհների մէջ։

— Նաւապետ, վայրէջքն սկսում ենք,— մի օր էլ յայտնեց Նաամը։

— Հետախոյզներ ուղարկե՞լ էք։

— Այո՛, նաւապետ։

— Ի՞նչ տուեալներ են բերել մոլորակի մասին,— հարցրեց նաւապետը։

— Տուեալները դեռ չեն վերլուծուած։

Նաւապետը միացրեց պաստառը։ Գունագեղ, ասես իրական բնաշխարհը դարձեալ բորբոքեց նրա երեւակայութիւնը. եւ նաւապետը դարձեալ զգաց թէ ինչպէս մի անշօշափելի բռունցք սեղմեց իր սիրտը։ Նա մտածեց որ քիչ է մնացել. մի քանի տասնեակ տարի եւս, որից մօտ մէկ տարին նա արթուն կ՚անցկացնի։ Ուրեմն, ոչ թէ մի քանի տասնակ, այլ ընդամէնը մօտ մէկ տարի... Մէկ տարի... Եւ նա կը բռնի տունդարձի ճամբան։ Խորը քնի մէջ դարձեալ կ՚անցնեն տասնամեակներ ու նա վերջապէս կը վերադառնա հարազատ, ոչ մի բանով չփոխարինուող մոլորակ։

Այնտեղ նա անպայման կը ծաղրի աստղաթիռին, որ արհեստական ուղեղով հիմա կարծում է, թէ իր շնորհիւ է միայն որ նաւապետը կարօտից չի խալագարւում։ Նա այնտեղ բոլորի ներկայութեան քրքջալով կը յայտնի որ ինքը ճանապարհորդելիս ձեւացնում էր միայն, թէ իրականութեան տեղ է ընդունում յուշ֊պատկերները։ Անպայման բոլորի ներկայութեան... Նաւերի ուղեղները չափազանց կատարելագործուած են սոսկ հաշուարարներ կոչուելու համար։ Նրանք նոյնիսկ ինքնասիրութիւն ունեն։ Տարօրինակ է մի քիչ, բայց ունեն. փաստ է։ Նաւապետը համոզուած էր որ իր այդ յայտարարութիւնը, այն էլ բոլորի ներկայութեան, ահագին վիրաւորելու է նաւին։ Գուցէ կ՚այրուեն նրա ապահովիչները. գուցէ մի քանի հանգոյց ընդհանրապէս շարքից դուրս կը գան։ Թէկուզ...

— Տուեալները պատրաստ են, նաւապետ,— ասաց Նաամը։

— Լսում եմ։

— Մթնոլորտը հարուստ է թթուածինով,— սկսեց թուարկել Նաամը։— Մակերեւոյթը լեռնային է։ Կան ջրային աւազաններ, որոնք զբաղեցնում են մոլորակի մակերեւոյթի գրեթէ կէսը։

Նաւապետը անջատեց պաստառը եւ յետ ու առաջ քայլեց իր խցիկում։ Մաասը բազմանշանակ նայեց Նաամին։

— Շարունակի՛ր,— պահանջեց նաւապետը։— Ինչո՞ւ լռեցիր։

— Հարաւային կիսագնդի հարթավայրերի վրայ յայտնաբերուել է բուսական հարուստ ծածկոյթ։

— Վայրէջք կը կատարենք Հարավային կիսագնդի վրայ,— ասաց նաւապետը։

— Ոչ, նաւապետ,— առարկեց Նաամը։— Աւելի հարմար է ջրային աւազանը։ Այդ դէպքում ապահով կը լինենք շողարձակումի թէկուզ եւ աննշան քանակութիւնից։

— Վայրէջք կը կատարենք Հարավային կիսագնդի վրայ,— կրկնեց նաւապետը։

Նրա ուղեկիցները լաւ յիշողութիւն ունէին։ Նրանք անմիջապէս վերյիշեցին կանոնադրութեան համապատասխան յօդուածներն ու նաւի ուղեղին հրահանգեցին վայրէջք գործել Հարավային կիսագնդի հարթավայրերից մէկի վրայ։

... Նաւապետը այլեւս չէր կարողանում համբերել։ Նա չուզեց լսել նոյնիսկ որ իրենից առաջ աստղաթիռից դուրս գան ռոբոտները։ Մի կողմ նետեց ծանր զրահազգեստը եւ ոչ մի կերպ չհամաձայնեց հագնել՝ որքան էլ պնդեցին ուղեկիցները։ Անծանօթ մոլորակը հեռու հեռաւոր մի նմանութիւն ունէր Երկրի հետ. եւ նաւապետը հարազատութեան քնքոյշ մի զգացում էր ապրում։ Նա ժամանակից շուտ ելաւ մանրէազերծման խցիկից, չմտահոգուելով որ իր հետ աստղաթիռից դուրս կարող է տանել նաեւ մոլորակի համար անբարենպաստ մանրէներ։

Ոտքը մոլորակի վրայ դնելուն պէս՝ նաւապետը սկսեց վազել անծայրածիր հարթավայրով։ Նա արագ էր վազում։ Եւ անշնորհք ուղեկիցները յետ մնացին նաւապետից, որ քիչ անց անհետացաւ մինչեւ կուրծքը հասնող խոտաբոյսերի թաւուտի մէջ։

Ուղեկիցները մի պահ շփոթուեցին, բայց կանգ չառան։ Նրանք անսխալ որոշումները կայացնում էին վայրկեանի տասնորդական մասերի ընթացքին։ Վազելիս՝ Նաամը միայն յիշեցրեց Մաասին, որ նաւապետը խախտել է կանոնադրութեան տասնչորս հրահանգ։

Յետոյ նրանք լուռ եւ զգոյշ որոնում էին նաւապետին։ Առաջինը Մաասը նկատեց նրան եւ ձեռքով մօտ կանչեց Նաամին։

Նաւապետը փռուել էր գետնին, ափերով տրորում էր հիւթեղ, գլխապտույտ առաջացնող բոյրով խոտը, դէմքը քսում էր խոնաւ հողին։ Ուղեկիցները կանգնել էին նրա գլխավերը։ Դիտում էին թէ ինչպէս է քամու հոսանքը գզգզում ժամանակից շուտ ճերմակող նրա մազերը, նայում էին նրա այտերով գլորուող արցունքի խոշոր կաթիլներին։

Ուղղաձիգ խոտից կառչելով՝ բարձրանում էր կարմրա֊կապոյտ մի զատիկ։ Թեւերը բացեց. ուզում էր թռչել, հեռանալ, բայց երեւի մտափոխուեց ու շարունակելով իր ճանապարհը՝ յայտնուեց նաւապետի դաստակին։

— Նաւապետ,— ձայն տուեց Մաասը։ Բայց նաւապետը չէր լսում, կամ չէր կամենում լսել նրան։— Նաւապե՛տ, կանոնադրութեան երկու հարիւր իննսունվեցերորդ հրահանգը ասում է, որ «... եթէ նաւապետը թոյլ է տալիս նախորդ երկու հարիւր իննսունհինգ հրահանգներից իրեն վերաբերող որեւէ հրահանգի խախտում, ապա ուղեկիցները պարտաւոր են...»

Նաւապետը հողոտ ափերով ծածկեց դէմքն ու մատների արանքով նայեց ուղեկիցներին։ Նա շնչում էր հողի ու խոտի բոյրը, եւ նրա հայեացքը լի էր աղերսանքով։

— Թողէ՛ք ինձ,— բղաւեց նա անմարդկային ձայնով, երբ ուղեկիցները նրան պոկեցին խոնավ գետնից։— Թողէ՜ք... Դուք ի՜նչ էք հասկանում... Ի՛նչ էք հասկանում... Մաա՛ս, քո որոշումը սխալ է... Սխալ... Քեզ նոյնիսկ վերակառուցման ուղարկելը չի օգնի։

— Նաւապե՛տ,— անվրդով ձայնով ընկերոջ փոխարէն ասաց Նաամը։— Մենք երբէք չենք սխալւում։ Դու վիրաւորում ես մեզ... Նաւապե՛տ... Մի՞թէ ես կամ Մաասը մեր ծնուած օրից մինչեւ հիմա, մեր գոյութեան տասնամեակների ընթացքին երբեւէ սխալուել ենք... Ո՛չ... Նաւապետ... Չենք սխալուել։ Բն՛աւ...

Ուղեկիցները նրան փակեցին խցիկի մէջ։

Նաւապետը եւս յիշում էր հրահանգները եւ համոզւած էր որ ուղեկիցները իրեն այլեւս թոյլ չեն տայ դուրս գալ։ Ոչ մի մոլորակի վրայ։ Մինչեւ Երկիր հասնելը։

Նա հողոտ ափերը տենդօրէն շփում էր դէմքին ու ագահօրէն շնչում էր խոտերի բոյրը։ Մատների արանքին նա խուտուտ զգաց։ Դողացող ափը մօտեցրեց աչքերին ու տեսաւ կոշտ թեւերից մէկը փշրած անօգնական զատիկին... Ինչո՞ւ են այդքան դաժան Մաասն ու Նաամը։ Ինչո՞ւ նրանք էլ չգիտեն երազել, յիշել, կարօտել... Գուցէ ռոբոտներ են՝ ա՞յդ պատճառով։ Կամ գուցէ նրանք մարդամեքենա են՝ որովհետեւ չեն երազում, չեն յիշում եւ չե՞ն կարօտում...

... Երկրի ժամանակով մօտ մէկ ամիս նաւապետի ուղեկիցները ուսումնասիրեցին մոլորակը։ Նրանք տրորեցին աստղաթիռի պատուհանից երեւացող կապտա֊կանաչաւուն, հիւթեղ խոտի շերտը, որին ժամերով նստած նայում ու խորհում էր նաւապետը։ Յետոյ նաւի ուղեղին յայտնեցին իրենց անսխալ եզրակացութիւնը, թէ մոլորակը պիտանի է մարդկանց բնակութեան համար։ Եւ հրահանգների համաձայն աւարտուած համարելով իրենց աշխատանքը, առանց վայրկեան իսկ կորցնելու, շտապեցին դուրս գալ տիեզերք եւ ուղեւորուել դէպի յաջորդ, չուսումնասիրուած մոլորակ։

1966

ԿԱՆՉՈՂ, ԿԱՆՉՈՂ ՄԻ ԱՇԽԱՐՀ

Ա

ԴՈՒՌԸ բացուեց։

Բացուեց անաղմուկ, անշշուկ։ Եւ նա բնազդով միայն շրջուեց ու տեսաւ նորեկին՝ որ անհամարձակ կանգնել ու իրեն էր նայում։

Բարեւելու փոխարէն նա տարակուսանքով հարցրեց.

— Մի՞թէ հիմա կանանց էլ են ուղարկում։

Աղջիկը շփոթուած գլխով արեց։

— Ինչո՞ւ էք կանգնել։ Ներս եկէք,— հրաւիրեց նա։ Ու երբ աղջիկը մի քանի քայլ առաջ եկաւ՝ աւելացրեց.— Նստեցէք։— Աղջիկը նստեց թափանցիկ պատի առջեւ դրուած բազկաթոռին։— Բարեյաջո՞ղ ժամանեցիք։

— Այո՛։ Շնորհակալութիւն,— պատասխանեց աղջիկը։ Յետոյ ուզեց ոտքի կանգնել՝ ասելով.— Իմ անունը...

— Նստեցէ՛ք... Նստեցէ՛ք...— ընդհատեց նա ձեռքերը խաչելով կրծքին։— Այս սենեակի մէջ մարդիկ չեն ծանօթանում։ Այստեղ երեք տարին մէկ մարդիկ հանդիպում են, ինչպէս հիմա՝ մենք, եւ բաժանւում։— Նա կանգնել էր աղջկայ դիմաց, թափանցիկ պատից այն կողմ տարածուած կապտաւուն, տեղ֊տեղ ծառաշատ հարթավայրի հէնքի վրայ։ Ծառերը նման էին ութոտանիների, որոնք գխով գետնին հենուած՝ դէպի նարնջագոյն երկինք էին պարզել իրենց ողորկ, չափազանց երկար ու անհանգիստ շօշափուկները։— Հիմա՞ կ՚ընդունէք կայանը, թէ՝ մի փոքր հանգստանալուց յետոյ,— հարցրեց նա։

— Միեւնոյն է։

Լռեցին։

Եւ այդ լռութեան մէջ փոքրիկ ընդմիջումներով լսւում էր միայն հինաւուրց կվարցային ժամացոյցի թոյլ, ամօթխած խզզոցը։

Լռութիւնը հետզհետէ դառնում էր անտանելի. դառնում էր նեարդայնացնող։ Եւ որպէսզի կոկորդի ամբողջ ուժով չճչայ, աղջիկը խեղդուած ձայնով ասաց.

— Ի՜նչ տարօրինակ մոլորակ է։

— Ամենեւին,— վրայ բերեց նա։— Ամենասովորական մոլորակն է։ Ոչ մի արտակարգ բան չկայ այստեղ։ Տեսնո՞ւմ էք ծառերը,— նա մի կողմ քաշուեց՝ որպէսզի աղջիկը կարողանայ տեսնել հարթավայրի ծառերը։— Մէկ֊երկու շաբաթ յետոյ կը թուան սովորականից էլ սովորական։ Միակ տարօրինակ բանը այս մոլորակի վրայ ծառերն են, բայց սկզբում... Յետոյ դառնում են սովորական։ Ամէն բան սովորական է։ Այնպէս որ՝ կարելի է նոյնիսկ խելագարուել։

— Եւ դուք արդէն խելագարուե՞լ էք,— հարցրեց աղջիկը։

— Մտքովս էլ չի անցել։ Մարդիկ խելագարւում են տաղտուկից, միայնութիւնից, մոռացուած լինելու եւ սեփական աւելորդութեան զգացողութիւնից։ Բայց այստեղ տաղտուկ չկայ։ Որովհետեւ լարուած աշխատում ես։ Ամբողջ օրը։ Եթէ ծուլացար, աչքաթող արեցիր, մեքենաներն ու ռոբոտները մաղ կը դարձնեն մոլորակը։ Մոռացուած էլ չեմ եղել։ Ինչ որ տեղ սպասում են ինձ։ Ու կանչում են. միշտ... Կանչում են ամէն օր, ամէն ժամ... Կանչում են այս պահին նաեւ։ Ու ես շտապում եմ,— փոքր֊ինչ շփոթուած խոստովանեց նա։

— Ես հիմա կ՚ընդունեմ կայանը, եւ դուք այլեւս չէք ուշանայ,— ասաց աղջիկը։— Երեւի շատ էք կարօտել...

— Ի՞նչը...

— Երկիրը, Մարսը... Դուք ո՞ր մոլորակից էք։

— Այծեղջիւրի 151֊ից։ Այնտեղ եմ ծնուել ու մեծացել։ Երկրի վրայ լինելու առիթ դեռ չեմ ունեցել։

— Միեւնոյն է,— անփութօրէն ասաց աղջիկը։— Բոլոր բնակեցուած մոլորակներն էլ Երկրից չեն տարբերւում... Գրեթէ... Երկու հարիւր տարի անց սա էլ կը դառնայ Երկրից բնաւ չտարբերուող մի աշխարհ։ Ճիշտն ասած, ես էլ եմ կարօտել արդէն։ Կարծում էի այստեղ ամէն բան պէտք է տարօրինակ լինի։ Բայց դուք ասում էք որ սովորական է. եւ ես հաւատում եմ ձեզ։ Մի քիչ էլ նախանձում եմ...

— Ինչո՞ւ։

— Շուտով կը լինէք տանը։

— Ի զուր էք նախանձում։ Ես չեմ վերադառնալու։

— Ուրեմն, մնալո՞ւ էք,— տարակուսեց աղջիկը։— Երկու հոգով հերթապահելու հրահա՞նգ կայ արդէն։

— Ո՛չ,— նա վերջապէս ժպտաց։ Նստեց աղջկայ դիմաց ու երկու ափով գրկեց աջ ծունկը։— Ես մեկնելու եմ։ Այնտեղ...— Նա մատը պարզեց դէպի իրիկնային երկնակամարի վրայ փայլող կէտը։

— Պայծառ աստղ է։

— Շատ պայծառ,— ասաց նա՝ թեթեւակի ճօճուելով նստած տեղը։— Միշտ փայլում է։ Ու կանչում։ Ես անհամբերութեամբ էի սպասում հերթափոխի, որպէսզի կայանը յանձնեմ ու մեկնեմ այնտեղ։

— Իսկ Այծեղջիւրի 151֊ը չէ՞ք կարօտել։

— Չգիտեմ։ Ինչպէ՞ս ասեմ... Երեւի կարօտել եմ։— Նա լռեց, յետոյ շարունակեց յազիւ լսելի ձայնով.— Բայց ինձ կանչում են... Հասկանո՞ւմ էք...

Աղջիկը գլխով արեց եւ իրեն պարուրած տարօրինակ զգացողութիւնը ցրելու համար շատ բարձր ձայնով ասաց.

— Գուցէ ընդունե՞մ կայանը։ Թէ չէ՝ դուք իսկապէս կ՚ուշանաք։ Ե՞րբ էք մտադիր մեկնել։

— Հէնց որ կայանը յանձնեմ,— ասաց նա։— Իսկ դա մէկ ժամ հազիւ տեւի։

Բ

ՅԱՋՈՐԴ օրը նրանք հանդիպեցին նոյն սենեակի մէջ։ Աղջիկը, որ արդէն ընդունել էր հերթապահութիւնը, բոլորովին չզարմացաւ. գիտէր, որ նա դեռ չի մեկնել։

— Բարի լոյս,— ասաց նա։

— Բարեւ,— պատասխանեց աղջիկը։— Դուք ճիշտ էիք. հարթավայրի ծառերը ինձ համար արդէն սովորական են դարձել։

— Դուք չափազանց բարի էք իմ նկատմամբ,— ասաց նա։— Բայց ես հաստատ գիտեմ որ ծառերը սովորական կը դառնան մէկ֊երկու շաբաթ յետոյ միայն։

— Դուք դեռ չէք մեկնել,— ասաց աղջիկը։— Ես ամբողջ գիշեր չկարողացայ քնել։ Ամէն րոպէ սպասում էի որ խլանալու եմ ձեր աստղաթիռի շարժիչների ոռնոցից։ Ի դէպ, թռիչքային հարթակից այստեղ հասնո՞ւմ է շարժիչների ձայնը։

— Լսւում է, բայց շատ թոյլ։

— Ձեր անունն ի՞նչ է։

Նա ձեռքերը դարձեալ խաչեց կրծքին։

— Երէկ ասացի որ մարդիկ այս սենեակի մէջ չեն ծանօթանում։ Այստեղ երեք տարին մէկ հին ու նոր հերթապահները հանդիպում են ու բաժանւում։ Ես չգիտեմ իմ նախորդի անունը, նա էլ չիմացաւ իմը...

— Ինչո՞ւ։

— Աւելորդ բան է,— ասաց նա։

— Իսկ ինչո՞ւ է աւելորդ,— զարմացաւ աղջիկը։— Կարելի է աւելի մարդավարի հանդիպել ու բաժանուել։

— Ի հարկէ, կարելի է,— ասաց նա։— Բայց դա ծանր կը լինի թէ՛ մեկնողի եւ թէ մնացողի համար։ Ծայրամասային այս մոլորակի վրայ պատահականօրէն խաչւում են տիեզերքի տարբեր անկիւններում մինչ այդ ապրող երկու մարդկանց ճամբաները։ Խաչւում են որպէսզի հէնց նոյն օրը դարձեալ բաժանուեն։ Եւ այդ երկուսը այլեւս չեն հանդիպի իրար ամբողջ կեանքի ընթացքին։ Հասկանո՞ւմ էք, երկու մարդ հանդիպում են, յետոյ բաժանւում. որպէսզի ընդմիշտ այլեւս չհանդիպեն։ Իսկ երբ գիտես անունը... Այդ դէպքում... Այդ դէպքում սպասում ես նրան... Որովհետեւ նա այլեւս անանուն մէկը չէ... Անուն ունի ոչ այլեւս քոնն է... Ինչպէ՞ս բացատրեմ... Անունը արդէն ինչ որ աւելի մեծ բան է։ Երբ երեք տարի էլ դուք այստեղ հերթապահեք՝ ինքներդ կը զգաք ու չէք կարողանայ ձեզ փոխարինողին բացատրել թէ ի՞նչ է նշանակում, երբ երկարատեւ միայնութիւնից յետոյ վերջապէս հանդիպում էք մարդու...

— Չեմ հաւատում որ անունը կը խանգարի։

— Երեւի չի խանգարի։ Բայց ինչո՞ւ «ինչ որ մէկը» դառնայ որոշակի, անունով անձնաւորութիւն, որին այլեւս բախտ չի վիճակուելու հանդիպել այս վիթխարի տիեզերքի մէջ։

— Դուք երէկ շատ էիք շտապում,— ասաց աղջիկը։

Նա չպատասխանեց։

Ու դարձեալ լռութեան մէջ փոքրիկ ընդմիջումներով լսուեց կվարցային հնամենի ժամացոյցի թոյլ խզզոցը։

Ծայրամասային մոլորակը այն սահմանն էր, որի վրայ առայժմ կանգնած էր տիեզերքը ճանաչելու գործը։ Հազարաւոր այսպիսի մոլորակներ կային իւրացման շրջանի մէջ։ Եւ այդ հազարաւոր մոլորակներից ամէն մէկը հանդիսանում էր յայտնիի ու անյայտի սահմանագիծը։ Հարիւր կամ աւելի տարիների ընթացքին միայնակ հերթապահների վերահսկողութեամբ մեքենաներն ու ռոբոտները կը վերափոխեն մոլորակը, կը ստեղծեն այն անհրաժեշտ հումքը, առանց որի հնարաւոր չէ մարդկանց վերաբնակեցումը։ Յետոյ տիեզերքի տարբեր անկիւններից մարդիկ կը ժամանեն այդ մոլորակներ ու գաղութներ կը հիմնեն։ Ափսո՜ս որ մինչեւ հիմա դեռ ոչ մի մոլորակի վրայ բանական արարածներ չեն յայտնաբերուել։ Եւ առայժմ երկրագնդի երբեմնի բնակիչների անթիւ ու անհամար շառաւիղներն են շարունակ սփռւում ամբողջ տիեզերքով մէկ...

— Ձեր կարծիքով հիմա քանի՞ մարդ կայ ամբողջ տիեզերքով մէկ,— յանկարծ հարցրեց նա։

— Երեւի մի քանի հարիւր միլիարդ,— պատասխանեց աղջիկը։

— Քսանմէկերորդ դարի ընթացքին մարդիկ կարծեմ սպրել են միայն Հողագնդի վրայ եւ նրանց թիւը եղել ութ միլիարդ։

— Հիմա քսանութերորդ դարն է,— ասաց աղջիկը։— Դուք մտադիր էք դեռ երկա՞ր մնալ այստեղ։ Ձեզ այլեւս չէ՞ն կանչում։

— Հիմա քսանութերորդ դարն է,— հաստատեց նա։— Եւ մարդիկ, յատկապէս աղջիկները, բնաւ չեն փոխուել։

Գ

ԱՍՏՂԸ համառ էր։

Աստղը շարունակում էր կանչել, կաչել ու կանչել։

Եւ նա չէր կարողանում խլացնել այդ համառ կանչը։

Երբ մի քանի օր յետոյ նա դարձեալ գնում էր դէպի այն սենեակը որտեղ մարդիկ երբէք չեն ծանօթանում, արդէն գիտէր որ սենեակից դուրս գալուց յետոյ ծայրամասային այս մոլորակը կը դառնայ մի յուշ, մի երազ կամ մանկութեան տարիներին լսած մի հեքիաթ, որ հետագային կամենում ես նորէն ու նորէն լսել, բայց չի լինում պատմողը, իսկ եթէ պատմում են, ապա ճմլւում է սիրտդ, որովհետեւ անվերադարձ կորած է լինում այդ հեքիաթի ամբողջ հմայքը։

— Քիչ յետոյ մեկնելու եմ,— ասաց նա։

Աղջիկը նայեց նրան ու չպատասխանեց։

— Ես քիչ յետոյ մեկնելու եմ,— կրկնեց նա։

— Եւ մենք կը բաժանուենք,— շատ ցածր ձայնով ասաց աղջիկը։— Մարդկանց ճամբաները պատահականօրէն խաչւում են այս մոլորակի վրայ ու դարձեալ բաժանւում։ Ճի՞շտ է։

— Մենք կը հանդիպենք։

— Այնքան շատ են աշխարհները,— ասաց աղջիկը։— Եւ այնքան մե՜ծ է տիեզերքը...

— Ես քսան տարեկան էի, երբ եկայ այստեղ,— ասաց նա։— Իսկ դո՞ւք։

— Ես էլ եմ քսան տարեկան։

— Գիտէ՞ք, այս մոլորակի վրայ խաչւում են միայն քսան տարեկանների ճամբաները։ Այս շատ սովորական մոլորակի վրայ... Տարօրինակ է, չէ՞...

— Այո՛։

— Իսկ երբ նրանք հանյտնւում են սովորական մի աշխարհի մէջ, նրանց շուտով կանչում են իսկապէս տարօրինակ աշխարհները։ Ու նրանք ձգտում են այնտեղ, որտեղ ոչ մի սովորական բան չկայ։ Եւ քանի որ նրանք ձգտում են, ապա կը հանդիպեն այնտեղ, որտեղ ամէն բան իսկապէս արտասովոր է... Ե՛ւ տիեզերքը՝ ինքը, ե՛ւ արեգակը, ե՛ւ մոլորակը... Մենք անպայման կը հանդիպենք։

— Իսկ ինչո՞ւ են կանչում այդ տարօրինակ աշխարհները,— հարցրեց աղջիկը։— Եւ ինչո՞ւ են մարդիկ լսում այդ կանչը։

— Չգիտեմ։ Բայց դա միշտ եղել է։ Ազնիւ խօսք... Այդ կանչը լսել են արգոնաւորդները, այդ կանչը լսել է Կոլումբոսը, լսել է Ամունդսենը...— Նա մի պահ լռեց, յետոյ աւելացրեց.— Իմ անունը Ադամ է։

— Իսկ իմը՝ Լիլիթ,— ասաց աղջիկը։— Դու վստա՞հ ես որ կը հանդիպենք։

— Իսկ դու գիտե՞ս թէ աշխարհով մէկ քանի մարդ կայ։

Աղջիկը շփոթուեց։

— Աշխարհի մէջ կան երկու հոգի միայն։ Ես եւ դու։ Եւ կայ ընդամէնը մէկ աստղ, որն ամէնից տարօրինակ աշխարհն է ամբողջ տիեզերքի մէջ։

1967

ԵՍ ԼՍՈՒՄ ԵՄ ՔԵԶ

Նանային

ՍՐԱՀԸ մեծ էր։

Այնքան մեծ էր սրահը որ ինձ ճնշուած եմ զգում թափանցիկ գմբեթի տակ, իսկ պատերն իրենց մետաղական փայլով սեղմում են ինձ, սեղմում են ու ես կծկւում եմ բազկաթոռի վրայ։

Իմ շուրջը լռութիւն է։

Եւ այդ լռութիւնը համառօրէն չի կամենում լքել ինձ այստեղ յայտնուելուս առաջին իսկ օրուանից։ Ես փորձել եմ տրոհել այդ լռութիւնը՝ բանալին հարուածելով մետաղէ պատերին կամ միացնելով երաժշտական մեքենան ու ամբողջ կայանը լցնելով ականջ ծակող հնչիւններով։ Բայց միեւնոյն է, ինձ չի յաջողուել փախչել լռութիւնից, որովհետեւ այդ ամէնը եղել է կեղծ, արհեստական աղմուկ։

Շուտով կը ժամանի ինձ փոխարինողն ու ես նոյն աստղաթիռով կը վերադառնամ Երկիր։ Ու որքան մօտենում է այդ օրը, ես այնքան նեարդային ու անհամբեր եմ դառնում։

Ես սեղմում եմ կապոյտ կոճակն ու սրահի պատերից մէկը դառնում է թափանցիկ։ Սակայն դա ոչ մի նշանակութիւն չունի։ Դուրսը անթափանց մուժն է։ Ես բնաւ չեմ տեսել թէ ի՛նչ կայ կայանի պատերից այն կողմ։ Չեմ տեսել նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ ոտք դրեցի այս մոլորակի վրայ։ Աստղաթիռից ծածկուած անցումով տեղափոխուեցի ամենագնաց կառքի մէջ. եւ ինքնաշարժ կառքն էլ իր արդէն սերտած ճամբայով ինձ բերեց կայան։

Յաջորդ օրը սրահի թափանցիկ գմբեթը մի փոքր միայն շառագունեց ու ես կռահեցի. հէնց այդ աստղաթիռն էր, որ Երկիր վերադարձաւ 7Գ81 աստղի միակ մոլորակից։

Ու ես մենակ մնացի։

Մուժ, լռութիւն եւ Ռոբբի։

Ռոբբին...

Ես եմ այդպէս կնքել նրան։ Ռոբբի... Իսկական անունը թւերի ու տառերի մի անիմաստ շարք է։ Բաւականին երկար ու ձանձրալի մի շարք։

Գլուխս հենում եմ բազկաթոռի թիկնակին ու փակում աչքերս։ Սրահը լցւում է Կոմիտասի հնչիւններով։ Դա ինքնաշարժն է որ կռահեց իմ ցանկութիւնը եւ բարեհաճութեամբ կատարեց այն։

Բայց երկար չի տեւի այդ հաճոյքը։ Ուր որ է ներս կը մտնի իմ հաւատարիմ սպասաւորը, դայեակը, շեֆը։ Ներս կը մտնի Ռոբբին՝ քարացած դիմագծերով այդ ռոբոտը, որի ձայնը եւս նեարդայնացնում է ինձ, որովհետեւ նոյնքան կեղծ է ու արհեստական՝ այս զարհուրելի լռութեան մէջ։

Ես լսում եմ նրա զգոյշ քայլուածքը։ Զգում եմ թէ ինչպէս է բացւում դուռը, բայց չեմ շրջւում։ Ես նրան չեմ տեսնում, սակայն գիտեմ. մօտենում է ինձ։ Մօտենում եւ կանգնում է գլխավերս։

— Արդէն ժամանակն է,— ասում է Ռոբբին։

Երաժշտութիւնը լռում է։

— Գիտեմ,— ասում եմ ես։— Գիտեմ որ արդէն ժամանակն է։

— Դու տխուր ես,— Ռոբբին առաջին անգամ չէ որ նկատում է այս։ Ես այդ երեք բառը լսել եմ տասը, քսան, յիսուն, հարիւր անգամ։ Ամէն օր։— Դու տխուր ես ու մոռացել ես ինձ,— շարունակում է Ռոբբին։— Ինչո՞ւ ես ինձ մոռացել։

— Հիմա միայն մարդկանց եմ յիշում։

— Գնանք,— չոր֊չոր ասում է Ռոբբին։— Հաղորդումից յետոյ ես մի շատ հետաքրքիր բան կը պատմեմ քեզ։ Եւ դու այլեւս չես տխրի։

Ես հետեւում եմ նրան։

Մենք դուրս ենք գալիս ընդարձակ սրահից, անցնում ենք միջանցքով ու քիչ անց յայտնւում հաղորդման սենեակի մէջ։

Ես նստում եմ ղեկավարման վահանակի դիմաց։ Ու այդ պահից յանկարծ մոռանում եմ որ 7Գ81 աստղի միակ մոլորակի վրայ եմ. որ ինձ շրջապատում են միայն մուժը, լռութիւնը եւ Ռոբբին։ Մոռանում եմ որ մենակ եմ տիեզերքի այս հեռաւոր անկիւնի մէջ։

Մի քանի րոպէ յետոյ հաղորդումը կը սկսուի։ Ես այն ընդունում եմ 58֊րդ շրջանից եւ տիեզերքը կտրել֊անցնելիս արդէն թուլացած, ուժաթափ ռադիոալիքները դարձեալ վերահաղորդում Երկիր։

Այնտեղ, տիեզերքի 58֊րդ շրջանի մէջ արշաւախումբը իւրացնում է մի նոր մոլորակ։ Մարդիկ տառապում են, պայքարում ու երբեմն էլ զոհւում այնտեղ՝ բնութեան դէմ մղուող այդ անհաւասար մենամարտի մէջ։ Ու իրենց տառապանքների, պայքարի ու զոհողութիւնների գնով ձեռք բերած տեղեկութիւնները կանոնաւոր կերպով հաղորդում են Երկիր։

Ես միջանկեալ կայանի հերթապահն եմ։ Եւ իրաւունք չունեմ դժգոհելու, որովհետեւ կայանի պատերը յուսալի են. որովհետեւ ոչ մի վտանգ ու տառապանք ինձ չի սպառնում. որովհետեւ ունեմ մի շատ համեստ պարտականութիւն՝ ամէն օր ընդամէնը մէկ ժամ նստել այս սենեակի մէջ, ընդունել ու վերահաղորդել անհասկանալի ռադիոազդանշանները, որոնք կարող են յանկարծ նաեւ վերջինը լինել։ Կարող են լինել 58֊րդ շրջանի մէջ գտնուող մարդկանց հրաժեշտի վերջին խօսքը Երկիր մոլորակին։

Ռոբբին էլ է պնդում որ ես իրաւունք չունեմ տխրելու եւ դժգոհելու։ Բայց հէնց որ Երկիր վերադառնամ, անպայման կը պնդեմ որ հերթապահը մենակ չլինի. որ կայանի մէջ աշխատեն երեք հոգի. ծայրահեղ դէպքում գոնէ երկուսը։ Ռոբոտը մարդու հաշիւ չէ։ Ես արդէն վաղուց եմ համոզուել։ Համոզուել եմ այստեղ ժամանելուց մի քանի ամիս անց։

Յանկարծ սկսում են անհանգիստ թարթել ազդանշանային խայտաբղետ լամպերը, քանի որ ժամացոյցի սլաքները ցոյց են տալիս ճիշտ ժամը ինը։ Հաղորդման սենեակը լցւում է բւուոցով։ Այս պահին կայանից հեռու մի տեղ երեւի անհանգիստ դողում է հսկայական ալեհաւաքը։ Այդ ալեհաւաքը նոյնպէս երբէք չեմ տեսել։ Եւ հնարաւորութիւն էլ չունեմ տեսնելու։ Բայց նրա անխափան աշխատանքի համար ապահով եմ՝ որովհետեւ խնամողներ կան։ Դրանք Ռոբբիից շատ աւելի հիմար ռոբոտներն են ու հէնց այդ պատճառով էլ ծայր աստիճան պարտաճանաչ են։

Րոպէները թռչում են աննկատ։ Այս մոլորակի վրայ միակ աննկատելի րոպէներն են դրանք։ Ընդամէնը վաթսուն հատ։ Ի հարկէ, քիչ է։ Շատ քիչ։ Ափսոսանքով յիշելու չափ քիչ։ Եւ 58֊րդ շրջանի հաղորդավարը շուտով լռում է։

Նոյն տեղեկութիւնները մէկ այլ ալեհաւաքով ես հաղորդում եմ Երկիր։ Ու դարձեալ թռչում են րոպէները։ Թռչում են շատ արագ, աննշմարելի։ Մինչեւ որ սենեակի դուռը բացւում է, ու ես սթափւում եմ Ռոբիի ճռնչացող ձայնից։

— Վերջացրեցի՞ր։

— Այո՛,— պատասխանում եմ ես։

— Ուրեմն՝ գնանք,— առաջարկում է նա։— Ես մի շատ հետաքրքիր բան կը պատմեմ քեզ։

Ես ափով շփում եմ դէմքս։ Քրտնել եմ։

— Գնանք,— անհանգստանում է ռոբոտը՝ տեսնելով որ ես իմ տեղից չեմ շարժւում։

— Ինձ մենակ թող,— խնդրում եմ ես։— Յետոյ կը գամ։ Դու գնա՛։ Ես խոստանում եմ լսել քո այդ հետաքրքիր պատմութիւնը։ Բայց ո՛չ հիմա։ Յետոյ... Լա՞ւ... Դե՛հ, գնա՛, գնա՛...

Ռոբբին զարմանքից թարթում է իր կանաչ աչքերն ու յետ֊յետ գնում։ Լսում եմ թէ ինչպէս է փակւում դուռը, բայց համոզուած եմ որ միջանցքի անկիւնը կանգնած՝ նա շարունակում է հսկել ինձ։

Աթոռս քաշում եմ դիմացի պատի մօտ գտնուող սարքի մօտ։ Առաջին անգամ է որ մօտենում եմ այդ սարքին։ Դա ինձ հարկաւոր էր լինելու այն ժամանակ միայն, երբ 7Գ81 աստղի շրջանին յայտնուէր փոխարինողին բերող աստղաթիռը։

Միացնում եմ հաղորդիչ սարքը եւ ձեռքս եմ առնում ձայնազօրը։

— Մէկ... Երկու... Երեք... Չորս...— ստուգում եմ ես։

Մոխրագոյն պատեանի վրայ թարթում է կարմրաւուն լամպը։

— Չորս... Երեք... Երկու... Մէկ...— ասում եմ ես ու լռում։

Յետոյ նայում եմ շուրջս։

Ես մենակ եմ։

— Դու լսո՞ւմ ես ինձ,— շշուկով հարցնում եմ ես։

Պատասխան չկայ։ Գիտէի որ պատասխան չի լինելու։

— Դու լսո՞ւմ ես ինձ,— համոզուած կրկնում եմ ես։— Դու լսո՛ւմ ես ինձ։ Ես ուզում եմ խօսել քեզ հետ։ Ուզում եմ մի գաղտնիք յայտնել։ Դու, ի հարկէ, ոչ ոքի չես ասի այդ գաղտնիքը... Ես այստեղ մենակ եմ ու տխուր...

Լռում եւ շունչ եմ առնում։ Ու նորէն խօսում եմ շշուկով։

— Որպէսզի դու չտխրես՝ կը պատմեմ այն արջուկի մասին որ կուլ տուեց իր երազը։ Լա՞ւ... Լինում է, չի լինում, մի արջուկ է լինում։ Ձմեռնամուտին նա քաշւում է անտառի խորքը գտնուող մի խուլ անկիւն եւ խորը քուն մտնում։ Քնում է մէկ շաբաթ, երկու շաբաթ... Յետոյ յանկարծ սաստիկ քաղց է զգում։ Իսկ դուրսը ոռնում էր խստաշունչ բուքը, եւ ուտելու ոչինչ չկար։ Արջուկը թաթը դնում է բերանը եւ սկսում է ծծել... Ու յանկարծ... յանկարծ արջուկի դիմաց յայտնւում է մի կարմրաթուշ, կլորիկ մեղրաբլիթ։ «Դու ո՞վ ես»,— հարցնում է արջուկը։ «Ես մեղրաբլիթն եմ, քո երազը,— պատասխանում է մեղրաբլիթը։— Ես եկել եմ որ դու ինձ ուտես»։ Արջուկը ուրախանում է ու հո՛պ... Միանգամից կուլ է տալիս մեղրաբլիթը... Դու լսո՞ւմ ես ինձ... Միւս անգամ արջուկին մօտենում է մի համեղ ձուկ։ «Ես քո երազն եմ, արջուկ»,— ասում է ձուկը։ Արջուկն էլ՝ հո՛պ... Կուլ է տալիս այս երազը եւս։ Ու երբ նա նոյն ագահութեամբ խժռում է նաեւ երազ ոզնուն, որ բեռնաւորուած էր համեղ հատապտուղներով, փշերը ծակծկում են բերանը, ու նա արթնանում է ցաւից։ Գիտ՞ես ինչ է պարզւում... Արջուկը քնի մէջ կծել էր իր թաթը։ Ու արթնացել էր։ Բայց ոչինչ... Չէ՞ որ դուրսը արդէն գարուն էր...

Ես լռում եմ։

— Հետաքրքիր էր չէ՞,— քիչ անց շշնջում եմ ձայնազօրի մէջ։— Այսօր այսքանը բաւական է։ Իսկ վաղը՝ դարձեալ կը հանդիպենք։

Ու անջատելով սարքը՝ դուրս եմ գալիս հաղորդման սենեակից։

Ռոբբին առանց շփոթուելու ինձ է նայում։ Ես ժպտում եմ քթիս տակ։ Նա անխօս հետեւում է ինձ։

— Ես մի շատ հետաքրքիր...— սկսում է Ռոբբին, բայց ես ընդհատում եմ նրան։

— Շնորհակալութիւն, Ռոբբի,— ասում եմ ես։— Շնորհակալութիւն։ Մէկ ուրիշ անգամ, լա՞ւ...

Ռոբոտը վիրաւորւում է։ Բայց դա ինձ բոլորովին չի անհանգստացնում։ Մտնում եմ ննջարան ու պառկելով փափուկ ներքնակին՝ լսում եմ, թէ ինչպէս հեռու֊հեռուից երգում է մի մեղմ ձայն։ Ու դարձեալ ժպտալով քթիս տակ՝ փակում եմ աչքերս։

Յաջորդ օրը, երբ սովորականի պէս թռչում են վաթսուն րոպէները, ես դարձեալ աթոռս մօտեցնում եմ փոքրիկ սարքին եւ վերցնում եմ ձայնազօրը։

— Դու լսո՞ւմ ես,— աւելի համարձակ սկսում եմ ես։— Մեր բակի մէջ մի հսկա թթենի ունէինք։ Երեւի մօտ հարիւր տարեկան կը լինէր։ Գուցէ եւ աւելի։ Ամուր ու հաստ ճիւղեր ունէր ու խիտ սաղարթ։ Ցածի ճիւղերին թութը մինչեւ ձմեռնամուտ խակ էր մնում։ Յետոյ, երեւի, թափւում էր։ Ես մի քողտիկ էի սարքել թթենու վրայ։ Ամրան շոգ օրերին բարձրանում էի իմ քողտիկն ու կարդում։ Երբեմն էլ քնում էի։ Դու լսո՞ւմ ես ինձ... Մի անգամ քողտիկից իջնելիս՝ թթենու բնի մօտ մի կարիճ տեսայ։ Նա թաքնուեց հաստ կեղեւի ճեղքի տակ։ Ու այդ օրուանից այլեւս չբարձրացայ իմ քողտիկը։

Երբ դուրս եմ գալիս սենեակից, դարձեալ տեսնում եմ միջանցքում համբերութեամբ ինձ սպասող Ռոբբիին։

— Ես մի շատ հետաքրքիր պատմութիւն եմ պատմելու,— ասում է Ռոբբին անվրդով ձայնով։

— Յետոյ, Ռոբբի... Յետոյ կը պատմես,— ասում եմ նրան։

— Ինչո՞ւ տխուր չես,— զարմանում է նա։

— Տխուր չե՞մ... Մի՞թէ...— զարմանում եմ ես։

Յետոյ նստում եմ մեծ սրահում եւ թափանցիկ պատից դիտում դրսի մուժը, որի քուլաները գալարւում են անընդհատ ու ամենատարօրինակ ձեւերն ընդունում։ Լռութիւնն ու Ռոբբին ինձ չեն անհանգստացնում այլեւս, որովհետեւ ես մտածում եմ այն մասին թէ ի՛նչ եմ յաջորդ անգամ պատմելու իմ անյայտ բարեկամին։

— Իսկ հիմա կ՚երգեմ քեզ համար,— մի օր էլ ձայնազօրը շուրթերիս մօտեցնելով՝ ասում եմ ես։— Դու լսո՞ւմ ես։

Ու երգում եմ առանց քաշուելու.

Միայն մենք ենք, միայն մենք,
Էլ ոչ ոք չկայ...

Իմ ձայնը երեւի տհաճ է, բայց երգում եմ։ Երբ երգն աւարտւում է՝ սենեակի մէջ մի պահ միայն տիրում է զարհուրելի լռութիւնը։ Յետոյ բարձրախօսը յանկարծ պատասխանում է ինձ.

— Ես լսում եմ քեզ... Ես լսում եմ քեզ... Միայն մենք ենք... Միայն մենք... Աստղերի ու արեւների հետ...

Ապշած նայում եմ շուրջս։ Յետոյ սթափուելով՝ գոռում եմ ձայնազօրի վրայ.

— Այդ ես եմ. կայանի հերթապահն եմ... Մէկ... Երկու... Երեք... Չորս...

— Ես լսում եմ քեզ... Ես լսում եմ քեզ...— ձայնն աստիճանաբար հեռանում է. հեռանում եւ ձուլւում է լռութեանը։

— Էլ որ ոք չկայ,— մրմնջում եմ ես եւ դուրս եմ գալիս հաղորդման սենեակից։

Միջանցքում Ռոբբիին տեսնելով՝ յանկարծ պայծառանում եմ ու ասում.

— Դու ուզում էիր ինձ մի շատ հետաքրքիր բա՞ն պատմել... Գնա՛նք, սիրելիս... Գնանք եւ պատմիր քո այդ ձանձրալի, անգիր արած հետաքրքիր պատմութիւնը։

1964
5 Սեպտեմբեր

ԿՈՐԱԾ, ՄՈՌԱՑՈՒԱԾ ՄԻ ԹՐԹԻՌ

ՅԵՏՈՅ նա շոյեց ահագին քարաբեկորը։ Եւ չփորձեց սրբել աչքերը, որովհետեւ գիտէր՝ սաղաւարտը խանգարելու էր։ Նա չէր զգում, բայց գիտէր որ քարը սառն է։ Մէկ ամիս շարունակ ձգուող գիշերուայ ընթացքին ամէն բան պէտք է սառած լինէր շրջապատի վրայ։

Նա հառաչեց ու ոտքի ելաւ։ Դուրսը երկար մնալ չէր կարելի։ Կարող էր սպառուել թթուածինի պաշարը որ նա միշտ կրում էր իր մէջքին։ Իսկ բլրալանջին գտնուող երկու վիթխարի շիրմաքարերի մօտ ժամանակը նրա համար դառնում էր ռետին, դոնդող կամ, եթէ կ՚ուզէք՝ քանդակագործի ձեռքերի մէջ տրորուող կաւի շաղախ։ Եւ ժամանակի շաղախից նա հմտօրէն ծեփում էր յիշողութիւններ, յիշողութիւններ... Յիշողութիւններ որոնք շարուելով քով քովի՝ դառնում էին երկնագոյն կեանքի անսահման, երազի պէս անիրական եւ պատրանքների պէս որոշակի մի անընդմէջ ժամանակ։

Յիշողութիւնները նրան չէին ջերմացնում։ Եւ նա յիշում էր, որովհետեւ միայնակ մարդը, երբ այլեւս ոչինչ չունի անելու այս մեծ աշխարհի մէջ, ապրում է միայն անցեալի պրպտումներով։

Սակայն սառնաշունչ դատողութիւնը, վաղուց ի վեր թրթիռ չապրած սիրտը, անկիրք զգացմունքները նրան ստիպում էին այնուամենայնիւ վեր կենալ ու դանդաղաքայլ հեռանալ ահագին այդ բեկորներից, շտապել կացարան, էութեան մութ անդունդի մէջ չկարողանալով խեղդել յուսահատութեամբ արձագանգուող մի ճիչ. «Մենակ թողեցիք ինձ», որ մետաղէ միաձոյլ սաղաւարտի ներսը հնչում էր իբրեւ անօգնական, դալուկ մի մրմունջ։

Սկզբում հետախուզութիւնից չվերադարձավ նաւավարը։ Մնացին երկուսով։ Մնացին սպասումների մէջ։ Մնացին՝ որպէսզի բլրալանջին մի վիթխարի սալ դնեն որ խորհրդանշելու էր մենաւոր մի յուշասիւն այս դաժան, այս լերկ, այս անշունչ մոլորակի վրայ։

Յետոյ... Յետոյ բոլորովին անսպասելի սկսուեց մի տարօրինակ անձրեւ։ Ո՞ւմ մտքով կ՚անցնէր թէ այստեղ կարող են անձրեւներ ու կարկուտներ լինել։ Այդ անձրեւը ձեան փաթիլների պէս ծուլօրէն թափւում էր վար. անծայրածիր, տեղ֊տեղ բլրաշատ, ասես անխնամ արդուկուած կարմրաւուն հարթավայրը ծածկուեց շաքարաւազի կամ, աւելի ճիշտ՝ օսլայի նման ոտքերի տակ ճռճռացող տիեզերական փոշու շերտով։

Ուշադրութիւն չդարձրեցին։ Մօտ յիսուն ժամ անց անձրեւը փոխուեց կարկուտի։ Տիեզերական փոշու փոխարէն մոլորակի վրայ սկսուեց վիթխարի երկնաքարերի մի իսկական գնդակոծութիւն։ Նա անմիջապէս կռահեց որ մոլորակը իր արեւի շուրջ պտտուելու ճամբայի վրայ մտել էր երկնաքարային շերտի մէջ։ Նա ուզեց այդ մասին ռադիոհեռախօսով յայտնել ընկերոջը, որ կացարանից մօտ երեք տասնեակ կիլոմետր հեռաւորութեան վրայ գտնուող վայրէջքային հարթակի փարոսն էր փորձարկում։ Բայց նոյն պահին վիթխարի բեկորներից մէկն իր տակ ճզմեց փարոսի թեթեւ շինութիւնը, որտեղ աշխատանքը դեռ չէր աւարտել իրենց արշաւախմբի երկրորդ հետախոյզը։

Եւ բլրալանջին յայտնուեց երկրորդ շիրմաքարը։

«Մենակ թողեցիք»,— մրմնջաց նա վերջին անգամ՝ կացարան մտնելուց առաջ։

Այստեղ նա հանեց զրահազգեստը, լիաթոք շնչեց, ափերով շփեց դէմքը։ Ապա չարացած նայեց անկիւնը գտնուող հերթապահ ընդունիչին։ Կապտա֊կանաչաւուն մի աչք էր դողում կիսախաւարի մէջ եւ լսւում էին տիեզերական հեռուներից հասնող անկախ, անիմաստ ճայթիւններ, խզզոց, քրքիջ... Տիեզերքն ապրում էր իր սովորական կրքոտ կեանքով։ Նա մեծ բաւականութեամբ կը կուրացներ կապտա֊կանաչաւուն այդ աչքը, հաճոյքով կը խեղդէր ընդունիչը, եթէ չլինէին երկրորդ, երրորդ հերթապահները, որոնք անմիջապէս կը սկսէին գործել... Իսկ նա չէր կարող, ուժ չունէր, համարձակութիւն չունէր հերթով բոլորին շարքից հանելու համար։

Նա վախենում էր այն պահից, երբ կապտա֊կանաչաւուն աչքը իրենից պատասխան էր պահանջելու։ Իսկ այդ պահը կարող էր վրայ հասնել հէնց հիմա, կամ վաղը, կամ տասը օր յետոյ... Այդ պահը կարող էր ծնուել մէկ ամիս տեւող գիշերուայ կամ նոյնքան երկարատեւ ցերեկուայ մէջ։ Ու նա չունէր ոչ մի պատասխան։

Մենակ մնալով՝ նա դարձել էր բոլորովին անգործունեայ, բոլորովին աւելորդ մի մարդ։ Նա չէր կարող նորոգել փարոսը, որ այդպէս էլ ջախջախուած մնացել էր վայրէջքային հարթակի մօտ։ Չէր կարող շարունակել ուսումնասիրութիւնների ու հետազօտութիւնների ընդհատուած ծրագիրը, որովհետեւ կացարանից չէր կարելի շատ հեռանալ։ Դա հրահանգ էր։ Եւ նա չէր համարձակւում խախտել այդ հրահանգը, որովհետեւ չկային նրա թրթիռները, անհետ կորել էին երազները, մարել էին կրքոտ զգացմունքները... Այդ ամէնը կուլ էին գնացել սառը դատողութեանը. այդ ամէնը շղթայակապ էին դարձել սառը գիտակցութեամբ. այդ ամէնը սպանել էր երկաթեայ տրամաբանութիւնը։

Նա գիտէր որ տարօրինակ կարկուտից յետոյ ինքը դադարել է ապրել։ Նա արդէն երեք տարի չէր ապրում այլեւս եւ իր գոյութիւնն էր պահպանում միայն։ Աւելորդ, անօգուտ մի գոյութիւն։ Նա բաւականին ժամանակ էր ունեցել վերջնականապէս համոզուելու համար որ հիմնական արշաւախմբի վայրէջքը ձախողուելու է։ Վիթխարի այդ նաւը երբէք չի կարողանայ վայրէջք գործել մոլորակի վրայ, եթէ չկարողանայ գտնել հարթակը. եւ չի կարողանայ գտնել հարթակը՝ որովհետեւ երբէք չի աշխատի փարոսը։

Նրան չէր հետաքրքրում թէ ինչպէս կը վարուեն ժամանողները։ Բայց գիտէր որ մարդիկ ամէն բան դարձեալ սկսելու են սկզբից։ Նախ՝ հետախոյզների երեք հոգիանոց արշաւախումբը, որ կը նախապատրաստի վայրէջքային մի նոր հարթակ... Յետոյ՝ մարդիկ. մի քանի տասնեակ հոգի ոտք կը դնեն կարմիր աւազուտի վրայ եւ քայլ առ քայլ կ՚ընդարձակեն իրենց իրաւունքն ու տիրապետութիւնը մոլորակի վրայ։ Մինչեւ որ այս վիթխարի գունդը վերջնականապէս կը դառնայ ձեռնասուն, կը դառնայ հնազանդ, կը դառնայ հաւատարիմ մի օգնական։

Գուցէ նա չի տեսնի այդ օրը, գուցէ եւ՝ կը տեսնի՞... Իսկ ի՞նչ կը փոխուի դրանից։

Եւ նա նորէն սկսեց ժամանակի մածուցիկ կաւից ծեփել անիրական, երազային կերպարանքներ ու դէպքեր։ Նա միայն այդ կարող էր անել առանց կաշկանդուելու եւ առանց խորը դատողութիւնների։

Նա կարող էր ծեփել թէկուզ մի Երկիր։

Եւ այդ Երկիրը լինում էր կանաչ։ Կապոյտ։ Նաեւ՝ դեղին։ Նա մի ժամանակ կարօտում էր նոյնիսկ այդ դեղինը։ Անապատները. որոնք նոյնքան անմարդաբնակ էին ու նենգ, որքան եւ կացարանի պատերից այն կողմ հորիզոնից հորիզոն ձգուող բլրաշատ ու կարմրաւուն աւազուտները։ Բայց ախր դրանք Երկրի անապատներն էին։ Իսկ կապո՜յտը... Ջուրը։ Տէր Աստուած, ի՜նչ շատ էր այնտեղ ջուրը։ Յետոյ՝ կանաչը։ Յետոյ՝ երգը։ Եւ լեռների ծերպերին երկնքի անմեղութեան մէջ մխրճուած հինաւուրց, կիսաքանդ եկեղեցիները... Յետոյ անթիւ ու անսահման աստղերով լեցուն գիշերային երկնակամարը. այդ երազ֊աշխարհները, որոնց ձգտել են հասնել նախահայրերը... Միամիտներ... Ահաւասիկ այդ երազ֊աշխարհներից մէկը... Անիծեալ մի աշխարհ, որից բարեբախտաբար իրեն բաժանում է կացարանի ամուր, թափանցիկ պատը. եւ որտեղ, քիչ հեռու, բլրալանջին, երկու սալ կայ կարմիր աւազի վրայ։ Իսկ երբ հարկ լինի՝ ո՞վ կը դնի երրորդը... Որտե՞ղ ես կանաչ, կապոյտ, դեղին երկիր։ Որտե՞ղ ես մութ աչքերով աղջիկ որ երգում էիր աստղացան երկնքի ներքոյ, «Յիշեցի մէկին, երբ որ լուսինը փայլեց տխրամած»։

Սո՞ւտ է։

Սո՛ւտ է։

Սո՜ւտ է...

Չկան։

Չկայ կանաչ, կապոյտ եւ դեղին մի Երկիր։

Չկան հինաւուրց, մամռակալած, կիսաքանդ տները Աստծոյ։

Չկան երջանկութիւն գտած մութ աչքեր ու մի թախծոտ ձայն։

Երազներ են դրանք։ Անիրական, գունագեղ պատրանքներ։ Միակ իրականը կապտա֊կանաչաւուն աչքն է որ սկսեց աւելի յաճախակի թարթել։ Իսկ քիչ անց «2568... 2, 5, 6, 8... 25, 68»— թուարկեց մի ձայն։

Ահա այդ պահը։

Պահը որ կարող էր ծնուել քիչ առաջ եւ քիչ յետոյ։ Բայց ծնուեց հիմա, հէնց հիմա։

Նա քարացած, անիմաստ հայեացքով նայում էր թարթող ու անդադար թարթող ռադիոաչքին։ Եւ չզարմացաւ, չյուզուեց, չշփոթուեց։ Նա վաղուց էր սպասում, շատ վաղուց... Եւ նախապատրաստուած էր։ Եւ գիտէր որ ոչնչով չի կարողանալու օգնել նրանց։ Գիտէր՝ աւելորդ է ինքը։ Եւ ինչո՞ւ է քարշ տալիս այս անիմաստ գոյութիւնը։

Նա գլուխը քաշեց ուսերի մէջ, կծկուեց, սեղմուեց աթոռին, որովհետեւ կապտա֊կանաչաւուն աչքը նայում էր իրեն ու անդադար, տարակուսանքով թարթում։ Աչքը պատասխանի էր սպասում։

Նա մատները խրեց ականջները, գոցեց աչքերը, որպէսզի ոչինչ չտեսնի, չլսի ոչինչ։ Եւ լռութեան ու խաւարի մէջ նրան պարուրեց կորած, մոռացուած մի թրթիռ...

Եւ խենթ ծիծաղի նոպայ ունեցաւ նա։ Գուցէ լալիս էր... Բայց համոզուած էր որ ծիծաղում է, ծիծաղում է լիաթոք, ծիծաղում է առանց խնայելու թթուածինը։ Որովհետեւ ոչինչ սուտ չէր։ Կար Երկիրը՝ կանաչ, կապոյտ, դեղին. կար աղջիկը՝ մութ աչքերի խորքերի մէջ թաքցրած խորհուրդներով, կար կեանքը. զգացմունքները մակընթացւում էին նրա էութեան մէջ՝ որովհետեւ եկել էր գործելու ժամանակը։

Աճապարանքով հագաւ զրահազգեստը։ Գլխին քաշեց գնդաձեւ սաղաւարտը, որ մի փոքրիկ դիտանցք ունէր միայն աշխարհին նայող։

Հագնուելիս՝ նա մտածեց որ դժուար թէ հիմա այսպիսի նախնադարեան զրահազգեստներ օգտագործելիս լինեն։ Հիմա՞... Այդ «հիման» յանկարծ անցեալը բաժանեց ապագայից, ժամանակը մի ակնթարթի մէջ դադարեց շաղախ, դոնդող լինել։ Ամէն բան ընկաւ հունի մէջ, դարձաւ որոշակի, իրական։

Նա ուսին առաւ թթուածինի գլանները, որոնք ծոծրակի կողմից բարակ խողովակներով միանում էին սաղաւարտին։ Յետոյ վերցրեց էլեկտրական ջահը ու ստուգեց մալուխը որ փաթաթուած էր ներքնահարկի մէջ գտնուող թմբուկին։ Այդպիսի ջահեր նրանք գործածում էին մութ, երկարատեւ գիշերների ընթացքին կացարանից հեռու կատարուող աշխատանքների ժամանակ շրջապատը լուսաւորելու համար։

Եւ նա դուրս ելաւ կացարանից այդ տարօրինակ փարոսն ամուր բռնած։ Նա քայլեց դէպի առաջ, դէպի վայրէջքային հարթակ։ Եւ նա գնում էր հաստատուն քայլերով, իսկ յետեւից ձգւում էին անընդհատ քանդուող մալուխի տասնեակ, հարիւրաւոր, հազարաւոր մետրերը։

Տարիների ընթացքին առաջին անգամ նա գործում էր անկաշկանդ՝ ենթարկուելով միայն յարութիւն առած զգացմունքներին։ Նա վստահ էր որ միեւնոյն է՝ ոչինչ չի յաջողելու։ Վստահ էր որ մանկամիտ բան է իր արածը։ Բայց դա միակ հնարաւոր ելքն էր։ Ու նա գոհ էր որ փշրւում են բոլոր կապանքները։ Գոհ էր որ կարող է հեռանալ, հեռանալ, անվերջ հեռանալ կացարանից եւ նոյնիսկ այլեւս երբէք չվերադառնալ։ Եւ նա ամբողջ էութեամբ զգաց ապրելու բերկրանքը։ Որոշակի նպատակ ունենալու երջանկութիւնը։ Ինքզինքը յաղթահարելու հաճոյքը... Եւ յանկարծ անթիւ֊անհամար բլրակներից մէկի վրայ երկու շիրմաքար ունեցող երիցս անիծեալ մոլորակը նրա հոգու ծածուկ մի անկիւնի մէջ դարձաւ սիրելի, դարձաւ նուրբ կարմիր, սեւաթոյր թովիչ եւ աստղային կապոյտ։

ԱՍՏՂԱԹԻՌԸ վայրէջք գործեց՝ ուղղութիւն վերցնելով դէպի խաւարի մէջ ճառագայթող կարմրաւուն, հնամենի փարոսը։

Երբ շարժիչները դադարեցին կրակ ու բոց արտաշնչել, երբ նաւը դադարեց անզուսպ ցնցումներ կատարել, երբ մոլորակի վրայ դարձեալ թագաւորեց յաւիտենական անդորրը՝ կարմիր աւազուտին առաջինը ոտք դրեցին նաւապետն ու արշաւախմբի ղեկավարը։

Մօտ երեք կիլոմետր նրանք անխօս քայլեցին դէպի խաւարի մէջ փայլող ջահը։ Ու երբ բարձրացան թմբին՝ նաւապետը յանկարծ ցնցուեց, բռնեց ընկերոջ թեւն ու քարացած կանգնեց։

Ձողի ծայրից ամուր, շատ ամուր կառչած՝ բերանքսիվար ընկել էր նա։ Ձախ ձեռքի մատներն աւազի վրայ ջղաձգօրէն հինգ լայն շերտ էին գծել։ Անկենդան մարմինը ասես շարունակում էր ձգտել առաջ, դէպի հարթակ, դէպի իմաստաւորուած կեանք՝ նախքան գլանների մէջ կը սպառուէր թթուածինի պաշարը։

Իսկ թմբի վրայ արձանացած երկու հոգու սաղաւարտների միջով երեւում էր կապտա֊սեւ, աստղացան, անլուսին երկնքից երկու անսահման պատառ...

1966

ՔԱՂՑԱԾ ԹՈՒՆԱՄՇՈՒՇԸ

ԱՍՏՂԱՆԱՒԻ լուսանցոյցից երեւում էին միայն մշուշի գալարուող քուլաները, որոնք իրենց թանձրութեամբ ծածկել էին ամէն ինչ՝ թէ՛ մոլորակը եւ թէ՛ նրա միակ լուսատուն։ Յայտնի չէր թէ որտեղ է վայրէջք կատարել աստղանաւը՝ հարթավայրի՞ վրայ, գուցէ լեռների ծերպերի՞... Իսկ եթէ ոչ հարթավայրեր կային ու ոչ էլ լեռնե՞ր. եւ այս մոլորակն էլ գալարուող մի մշո՞ւշ էր ընդամէնը...

Իր խցիկի մէջ նստած Աստղանաւորդը նայում էր քուլաներին եւ համբերութեամբ սպասում թէ Հաշուարար Մեքենան ի՛նչ եզրակացութիւն կը կատարի նախնական հետախուզումից յետոյ։

Իսկ քուլաները շարունակ գալարւում էին, գրկում էին աստղանաւը, լիզում էին լուսանցոյցը... Եւ թանձր մշուշի այս համառութիւնը արդէն տագնապներ էր ծնում։

Վերջապէս, թարթելով իր կարմիր, կապոյտ ու կանաչաւուն լամպարները, Հաշուարարը սկսեց պատմել այն ամէնը, ինչ արդէն կարողացել էր պարզել։ Իսկ նա պարզել էր որ այդ թանձր, անդադար գալարուող քուլաներով մշուշը մոլորակի միակ կենդանի արարածն է։ Եւ նա, այդ մշուշը, շա՜տ է ուզում անպայման հանդիպել Աստղանաւորդին։

«Ի՞նչ կարող ես անել,— մտածեց Աստղանաւորդը, նախապատրաստուելով առաջիկայ հանդիպումին,— եթէ միակ կենդանի արարածը այդ մշուշն է, ապա ստիպուած եմ»։

Հաշուարար Մեքենայի հրաւերով քիչ յետոյ ներս խուժեց մշուշի մի քուլայ եւ անմիջապէս տարածուեց աստղանաւով մէկ։ Աստղանաւորդը փորձեց զգուշացնել որ նախ պատշաճ է ծանօթանալ, յետոյ՝ բացատրուել... Բայց երեւի արդէն ուշ էր։

Հաշուարար Մեքենան որ մինչ այդ շարունակում էր իր հետախուզութիւնը, Աստղանաւորդին հասցրեց միայն յայտնել ցնցող նորութիւնը։ Մոլորակի բնակիչները անխոհեմաբար այնպէ՛ս էին աղտոտել իրենց աշխարհը, որ զոհ էին գնացել աղտոտութիւնից ծնուած Թունամշուշին։ Աստղանաւորդը փորձեց հրահանգել որպէսզի Հաշուարար Մեքենան Թունամշուշին վնասազերծելու միջոց մտածի։

Բայց արդէն հաստատ ուշ էր։

Աստղանաւորդի թմրող գիտակցութեանը հասաւ այն տխուր իրողութիւնը որ Թունամշուշի համար հրաշալի սնունդ է հէնց թմրող բանականութիւնը։ Յետոյ, վերջին պահին, նրա մտքով անցաւ թէ՝ արդեօք ամենայն բանականը այսպէս խժռելով, Թունամշուշը մի օր էլ չի՞ հասնի տիեզերքի հեռաստանների մէջ մնացած իր լուսէ, իր հրաշք, իր կապոյտ֊կանաչ մոլորակին։ Չէ՞ որ թմրած բանականութեան պայմաններում ամէն բան հնարաւոր է։

... Թունամշուշի քուլաները գալարուեցին աստղանաւի մէջ, լիզեցին պատերը, յետոյ գրկեցին Աստղանաւորդին՝ որ երեք շոշափուկներով խոշոր մի գնդուղեղ էր։

Ու թէեւ նա նման չէր այս աշխարհի երբեմնի մարդկանց, այնուհանդերձ, գնդուղեղի բանականութիւնը լի ու լի բաւական էր Թունամշուշի գրգռուած ախորժակը յագեցնելու համար։

1988

ՄԵՆՔ ԻՐԱՐ ՉԵՆՔ ՀԱՍԿԱՆԱՅ

Ա

ՀՈԳԵՄԱՇ անհանգստութիւնից յետոյ ծնուեց այն պահը, երբ քնից արթնացող մարդը միաժամանակ յայտնւում է անիրական երկու վիճակների մէջ։

Քնած ես։ Դեռ քնած ես։ Եւ սկսւում է արթնացումը։ Բաժանւում ես երազներից, բաժանւում ես հանդա՜րտ, անշտա՜պ... Եւ նոյն հանդարտութեամբ ու առանց շտապելու մտնում ես նոյնքան երազային մի աշխարհը։ Չես հասկանում թէ այս երկուսից ո՛րն է իրականը։ Թւում է, կապոյտ ծովի ու կապոյտ երկնքի միջեւ դարձել ես ոսկի մի արեւածագ եւ չգիտես թէ որ տարերքն է շոյում, փայփայում, սիրտ տալիս քեզ՝ քո արթնացումի պահերին։

Բայց Մորիկ Արմէնին ոչ ոք սիրտ չտուեց, զօրաւիգ չեղաւ։ Եւ օրը նրա համար սկսուեց անբացատրելի մի տրամադրութեամբ՝ որ փորձում էր իր ծանրութեան տակ ճզմել Մորիկ Արմէնին։ Այնպէս ճզմել որ նոյնիսկ հետքը չմնար, ամենանուազ յուշը չմնար այն մասին թէ երբեւէ ապրել, շնչել ու տարիներ շարունակ հմայուած՝ աշխարհի հէքիաթն է ունկնդրել Մորիկ Արմէնը։

Ուստի նա շտապեց դուրս ելնել տնից։

Դռան մօտ նա մի պահ կանգնեց, յետոյ դարձաւ դէպի աջ, ուր ապրում էր Ներսէս Մաժանը։ Բայց միտքը փոխեց, որովհետեւ նկատեց պատշգամբ ելնող Շաւասպին։ Արագաքայլ կտրեց անցաւ մարգագետինը ու դեռ սանդուղքի վրայից առանց նախաբանի ձայն տուեց.

— Յիշո՞ւմ ես թէ ինչպիսին էր այս աշխարհը, երբ առաջին անգամ դուրս ելանք աստղաթիռից։

Շաւասպը սովորականի պէս պատշգամբին նստած՝ նախաճաշում էր։ Լսելով Մորիկի ձայնը, իսկ յետոյ տեսնելով նրան՝ անձեռոցիկով սրբեց բերանն ու ժպտաց.

— Բարի լոյս։

— Յիշո՞ւմ ես թէ ի՛նչ տեսանք կամ ի՛նչ լսեցինք, կամ գոնէ՝ ի՛նչ զգացինք։

— Լաւ չեմ յիշում,— ասաց Շաւասպը։— Բայց թւում է թէ սաղարթախիտ անտառներ տեսանք։

— Ճիշտ է։

— Տեսանք ջինջ լճակներ։ Եւ արահետներ տեսանք որ տրորել, բացել էին այս աշխարհի տէր֊տնօրէնները։

— Ճիշտ է։ Յետո՞յ...

— Յետոյ լսեցինք թէ ինչպէս են քչքչում առուակները։ Դայլայլներ լսեցինք որ մեզ էին հասնում երկնքի կապոյտ հեռուներից։

— Թռչուններն էին դայլայլում, չէ՞...

— Ի հարկէ։

— Բայց իրենք՝ այդ թռչունները չկային։

— Նրանք հիմա էլ չկան,— ասաց Շաւասպը։— Ինչպէս որ չկան արահետներ բացող տէր֊տնօրէնները։

— Չկան, բայց երեւի կը յայտնուեն։ Նոյնիսկ գուցէ յայտնուել են, իսկ մենք չենք նկատում։ Որովհետեւ ինքներս մէզ համոզել ենք, որ նրանք չկան։

— Ուզո՞ւմ ես իմանալ իմ վերջնական կարծիքը,— չգիտես ինչո՛ւ զայրացած հարցրեց Շաւասպը։— Արդէն քանի՛ օր է մեր մեքենաները փորում, կտրում, ծակում, մի խօսքով՝ խոշտանգում են այս աշխարհը, բայց հետք չեն թողնում։ Ամէն օր գնում ու գալիս ենք մարգագետինով, բայց հետքներս չեն մնում։ Նոյնիսկ խոնաւ գետնին չի դրոշմւում մեր ոտնահետքը։ Տե՛ս...— Շաւասպը պատշգամբից ցատկեց վար, երկու ոտքով կարծէս մխրճուեց գետնի մէջ ու պպզելով՝ զսպանակւեց։ Յետոյ մի կողմ քաշուեց ու մատնացոյց անելով այն տեղը ուր նա ցատկել էր՝ գոչեց.— Տե՛ս... Ինչպէ՜ս է վայրկենապէս վերանում։ Գիտե՞ս որն է իմ վերջնական կարծիքը,— Շաւասպը մի պահ լռեց ու շշուկով շարունակեց.— Այս աշխարհը գոյութիւն չունի։ Եւ մենք էլ ապրում ենք պատրանքների մէջ։ Ուզո՞ւմ ես համոզուել։ Խնդրե՛մ,— Շաւասպը ցուցամատը հպեց պատին,— երեւութական է այս պատը... անիրական...— Նա սեղմեց ցուցամատը, բայց կոշտ ու ամուր պատը տեղի չտուեց։

— Ոչինչ, Շաւասպ,— մխիթարեց Մորիկը։— Մեզնից ո՞վ չի սխալուել։ Այս աշխարհը կայ։ Իսկ որ մեր հետքը չի մնում՝ յանցաւորը մենք չենք։ Ի՞նչ արած... Ծակում ենք, փորում, խոշտանգում, բայց ոչ մի հետք չի մնում։ Ուզածդ յանցագործի համար սա դրախտ է...— Մորիկը քմծիծաղեց։— Յանկարծ ինքներս չդառնանք յանցագործներ... Ես գնամ։ Ութը տարբեր փորձանմուշ եմ վերցնելու այսօր։

— Քեզ ինչ որ բա՞ն է պատահել,— հարցրեց Շաւասպը։

— Չգիտեմ... Սիրտս է նեղւում... Չեմ գտնում տեղս... Կարծէս կայարանի կառամատոյցին լինեմ։ Գնացել եմ ինչ որ մէկին դիմաւորելու։ Ո՞ւմ... Չգիտեմ... Գուցէ այս աշխարհի տէր֊տնօրէնների՞ն... Գնացել եմ դիմաւորելու, իսկ ժամանողը ուշանում է։ Զգում եմ որ միտումնաւոր է ուշանում։ Ուշանում է որ չարչարի ինձ... Շաւասպ, ինչ որ բան է պատահելու։ Չե՞ս զգում որ մի անակնկալ է լինելու...

— Մեր մեկնելու ժամանակն է մօտենում եւ դու անհամբեր ես դարձել։ Սովորական բան է,— փորձեց նրան հանգստացնել Շաւասպը։— Ես էլ չեմ համբերում, բայց կարողանում եմ զսպել ինձ... Սա իմ քսաներկուերորդ մոլորակն է...— Շաւասպը չկարողացաւ թաքցնել ժպիտը՝ որ ինքն իրենից գոհ մարդու ժպիտ էր։ Նաեւ՝ հպարտ մարդու ժպիտ։— Իսկ քո՞նը...

— Չորրորդ,— ասաց Մորիկ Արմէնը եւ անշտապ իջաւ աստիճաններով։

— Պինդ կա՛ց,— ձայն տուեց Շաւասպը՝ կոճկելով արտահագուստը։ Շուտով մենք այս ամէնից այնքան հեռու կը լինենք որ չենք էլ հաւատայ թէ իսկապէս ապրել ենք այստեղ։ Մեր անցկացրած օրերը երազ կը թուան... Հաւատա՛ ինձ։

— Եթէ հաւատամ՝ ուրեմն դու քսաներկուերորդ երա՞զն ես տեսնում։

— Ի հարկէ... Եւ այդ երազները այնքա՜ն տարբեր են իրարից։ Նկատի ունեցի՛ր, մելաստր, իւրաքանչիւր մոլորակ որի վրայ երբեւէ ոտք կը դնես առաջին անգամ, այն էլ որպէս հետախոյզ, երբէք նման չի լինելու նախորդին։ Եւ հետախուզական խմբի ամէն մի անդամ կատարելով իր առաջին քայլը՝ կարող է միայն վստահ լինել թէ նախորդ կենսափորձը ոչինչ է։ Հէնց որ մոռացար այս ճշմարտութիւնը՝ կորած ես։ Լա՛ւ յիշիր ու պինդ կաց։

— Շնորհակալ եմ խորհրդի համար,— չգիտես հեգնանքո՞վ թէ յանուն քաղաքավարութեան ասաց Մորիկը եւ գլուխը քաշելով ուսերի մէջ՝ արագ քայլերով հեռացաւ։

Բ

ՕՐՈՒԱՅ ծանր ու լարուած աշխատանքը, ճիշտ է, փոքր ինչ մեղմեց Մորիկի անհանգստութիւնը, բայց երբ փորձանմուշներն արդէն պատրաստ էին եւ օրն էլ իրիկնանում էր, պարզուեց որ ոչինչ չի փոխուել։ Սպասողական վիճակի հոգեմաշ զգացողութիւնը այնքան սաստկացաւ որ նրան թուաց թէ շնչահեղձ է լինում։ Շաւասպին նորէն հանդիպելը քիչ էր հրապուրում Մորիկին։ Մի մարդ որ անծանօթ, օտար ու անյայտ աշխարհներ յայտնագործելը եւ հետազօտելը համարում է սոսկ մի երազ, իսկ մոլորակն էլ՝ պատրանք, բնաւ չի կարող սփոփել ու ցրել այդ տարակուսանքները՝ որոնք վաղ առաւօտից մետաքսաթելի պէս պարուրել, բոժոժի մէջ էին առել Մորիկ Արմէնին։ Իսկ Արտակին կամ Ներսէս Մաժանին հանդիպել, նորէն պատմել ու բացատրել՝ նշանակում է դարձեալ իմաստուն խորհուրդներ լսել կենսափորձի անհաստատութեան, օտար աշխարհների մէջ անհրաժեշտ վարուելակերպի եւ պինդ մնալու անհրաժեշտութեան մասին։

Նա վճռեց մնալ տանը եւ երաժշտութիւն լսել։

Պառկեց կոշտ թախտին, գլուխը հենեց մութաքային եւ աչքերը կիսախուփ՝ սուզուեց հինաւուրց մի երգի մէջ. «Գարո՜ւ֊ո՜ւն ա, ձո՜ւն ա արել»։

Ահաւասիկ Մորիկ Արմէնի միակ փրկութիւնը։ Չէ, սա փրկութիւն չէ բառիս ստոյգ իմաստով։ Երգը ընդամէնը զօրաւիգ է նրան, երգը բաժանում էր նրա կասկածները, անհանգստութիւնը, սրտնեղութիւնը, երգը թեթեւացնում էր նրա հոգին ճզմող ծանր բեռը։

Երգը մխիթարում էր նրան։

Եւ Մորիկ Արմէնի մտքով յանկարծ անցաւ որ դարեր, գուցէ հազարամեակներ առաջ իր անանուն նախնիներից մէկը յօրինել է այդ երգը՝ ինքը յայտնուելով մի այնպիսի կացութեան մէջ՝ որպիսին հիմա ստեղծւել է Մորիկի համար. յօրինել է՝ դառնալով յանկարծահաս մի արհաւիրքի վկան։ Ու հէնց այդ է պատճառը որ նրանք՝ Մորիկ Արմէնն ու հազարամեակների մշուշոտ խորքերից եկած երգը հասկանում են իրար, զօրաւիգ են իրար եւ հարազատութեան մի հանգստացնող ջերմութիւն են զգում իրար նկատմամբ։

Հրաշալի՜ էր հարազատութեան այդ զգացումը։ Եւ Մորիկ Արմէնը մտածեց թէ ինքը ոնց որ զօրեղանում է։

«Գարո՜ւն ա... ձո՜ւն ա... արե՜֊ե՜լ...»

Մորիկ Արմէնի մտքերը ցիրուցան եղան. եւ նա բացեց աչքերը։ Միջանցքից հասնող մի շատ ծանօթ ձայն խախտեց այն հաւասարակշռութիւնը որ կամաց֊կամաց ստեղծւում էր նրա հոգու խորքերի մէջ։ Անանուն, բայց հինաւուրց երգի չափ հարազատ ձայնը գալիս էր միջանցքից։ Հողաթափերը հագնելով՝ նա արդէն ուզում էր գնալ դուռը բանալու որպէսզի ներս առնի... Ո՞ւմ ներս առնի...

Նա հեգնանքով ժպտաց իր դիւրահաւատութեան վրայ ու մտածեց որ, այնուամենայնիւ, ջղերն արդէն վերջնականապէս դաւաճանում են իրեն։

Ձայնը լռեց։ Եւ այդ անհասկանալի ձայնի փոխարէն նրա վրայ խուժեցին յիշողութիւնները։

Եւ Մորիկ Արմէնը թախտին հէնց այնպէս պառկած՝ յիշեց իրիկնային հաւաքոյթները հայրական տան հիւրասենեակի մէջ։ Յիշեց հօրը որ սիրում էր միշտ թախտին նստել։ Քոյրերին յիշեց որոնք տարիքով իրենից փոքր էին ու նստում էին հօր ձախ ու աջ կողքը։ Եւ յիշեց գաթայի անուշ հոտը՝ որ մայրը թխում էր խոհանոցում։

Ուրիշ էլ ի՞նչ յիշեց նա այս մի քանի ակնթարթի ընթացքին։

Նա յիշեց թէ ինչպէս էին ճանկռում դրսի դուռը եւ հայրն ասում էր՝ «Կատուին ներս առէ՛ք»։

Ո՞վ էր կատուին ներս առնելու։

Անշուշտ ինքը՝ Մորիկը։

Եւ հազիւ էր մի թզաչափ բացում դուռը, երբ վեհապանծ մի շարժումով մտնում էր Վանակատուն։ Հէնց այդպէս էլ ասում էին կատուին՝ Վանակատու։ Եւ նա հասկանում էր որ այդ անունը իրենն է։ Եւ արժանապատւութեամբ ենթարկւում էր իր անունին։

Ո՞ւր են հիմա հայրը, քոյրերը... Ո՞ւր է հիմա մայրը որի թխած գաթան ամենահամեղն էր Շիրակադաշտի մէջ։ Ո՞ւր է հիմա իրենց կատուն. Վանակատուն։

Մորիկը մէջքի վրայ պառկած՝ նայում էր հարթ ու ճերմակ առաստաղին։ Որքա՞ն կարող էր այդպէս պառկած մնալ։ Մինչեւ ե՞րբ... Նա գիտէր որ ելք չունի։ Պէտք է դիմանայ։ Թէեւ աւելի սոսկալի չարչարանք, քան այս անհասկանալի ու անիմաստ սպասումն էր՝ հազիւ թէ հնարաւոր լինի պատկերացնել։

Ինչ որ տարօրինակ բան կար այն յիշողութիւնների մէջ որոնք գահավիժեցին նրա գլխին։ Սկզբում՝ լուսադէմի ապրումները, յետոյ՝ Շաւասպի հետ հանդիպումը։ Եւ ապա՝ հինաւուրց յուշերը որոնք գտնւում էին տարիների բազում շերտերի տակ։

Զարմանալին այն էր որ օրուայ անցուդարձն էլ նա յիշում էր ճիշտ այնպէս, ինչպէս հեռու հեռաւոր անցեալը։

Սովորաբար, մտածեց նա, օրուայ անցուդարձը բնաւ չի թւում անցեալ եւ աղօտ մշուշից չի յայտնւում որպէս հեռաւոր յուշ։ Յամենայն դէպս այնքան ժամանակ, քանի դեռ օրը չի աւարտուել. քանի չի կորցրել ներկայի իմաստը, չի փոխել անունը՝ դառնալով «երէկ»։

Եւ գուցէ դեռեւս «երեկ» չդարձած օրը միակ բանն է, ինչն ապրում են առանց խաբէութեան։ Իսկ խաբէութիւնը, երեւի, սկսւում է այն պահից, երբ անցեալի փշրուած բեկորները կամ գալիքի մասին ունեցած յոյսերիդ նշոյլները հաւաքելով ու կապելով թաշկինակիդ մէջ՝ առնում ես ուսիդ եւ ինքդ քեզ ներշնչում թէ՝ այդ է ներկան։

Մտքերը, յուշերը, վայրկենական տրամադրութիւնները ոլորուելով Մորիկ Արմէնի ներքին անհանգստութեան հետ՝ շարունակում էին աւելացնել բոժոժի շերտերը։

Այս բոժոժը այնքան իրական էր թւում որքան եւ շնչահեղձութեան նոպան։ Պէտք է ծակել պատեանը, պէտք է դուրս պրծնել, կերպարանափոխուել, դառնալ հրաշք թիթեռնիկ։

... Քունքերը տրոփում էին։ Եւ նրան թուաց թէ ամբողջ աշխարհը հիմա թնդում է իր քունքերի տրոփիւնով։ Բայց այդ հզօր դղիրդը բնաւ չխանգարեց որ նա նորէն լսի թէ ինչպէս են ճանկռում դրսի դուռը։ Այս անգամ աւելի ուժեղ, աւելի համառ։ Ձայնը նոյնն էր։ Հարազատ։ Անանուն։ Մորիկը ոտքի մատների ծայրով շօշափեց ու գտաւ հողաթափերը, հագաւ եւ քստքստացնելով՝ ելաւ միջանցք։

Միջանցք ելաւ ու մտածեց որ չի կարելի այսքան դիւրին ենթարկուել պատրանքների։ Այն էլ դէմքը թաքցնող, իր ի՛նչ լինելը խնամքով քօղարկող օտար աշխարհի մէջ։ Այնուհանդերձ, նա հազիւ թզաչափ բացեց դուռը, բայց յաջորդ պահին շտապեց դարձեալ գոցել։ Ինչ խօսք որ նրա աճապարանքը ամէնից առաջ պայմանւորուած էր ինքն իրեն յաղթահարելու բնազդային ցանկութեամբ։

— Զգո՜յշ... Պոչս դռան տակ էր մնալու։

Մորիկը նայեց ոտքերի տակ ու տեսաւ թաւամազ, փառահեղ Վանակատուին որի նեղ բիբերը նման էին հին հայկական երկու սեպագրի, իսկ հայեացքի մէջ էլ կշտամբանք կար։ Կատուի պոչը շատ սիրուն էր ոլորւած. այնպէս՝ ինչպէս միայն Վանակատուների պոչերն են ոլորուած լինում։ Մորիկը պպզեց ու մանչուկի չարաճճիութեամբ փոձեց սեղմել պոչի ծայրը։

Վանակատուն ասաց.

— Քեզ հետ խաղալու չեմ եկել... Եւ մենակ էլ չեմ։ Դուռն այնքան շուտ գոցեցիր որ լաւասունգն ու Զանգի շունը մնացին շեմին։ Ի՞նչ ես շուարել,— յանկարծ ձայնը խստացրեց Վանակատուն։— Կատու չե՛ս տեսել։

— Տեսել եմ,— պատասխանեց Մորիկը եւ նորէն բացեց դուռը։

Ներս մտաւ լաւասունգն ու ասաց.

— Շնորհակալ եմ։

Իսկ Զանգի շունը բարեկրթօրէն նկատեց.

— Դուք շատ ազնիւ էք, մելաստր։

— Գուցէ հիւրասենեա՛կ գնանք,— ասաց Վանակատուն ու հարցական հայեացքով նայեց Մորիկին։ Ասես ուզում էր յուշել. «Ինչ ես մոլորուել. ներս հրաւիրի՛ր»։

— Համեցէ՛ք,— հրաւիրեց Մորիկը։

Եւ զգաց որ սեփական ձայնն իրեն է հասնում գալաքտիկական հեռաստաններից։

Գ

ՎԱՆԱԿՏՈՒԻՆ ու Զանգի շանը կարելի էր մի կերպ ընկալել։ Լաւագոյն դէպքում կարելի էր հաւատալ թէ երկուսն էլ մարմնաւորուած պատրանքներ են։ Թէեւ աշխարհը ստեղծուած օրից մինչեւ հիմա ու դեռ մի այդքան էլ յետոյ ոչ մի պատրանք չի մարմնաւորուել եւ միայն միամիտներին կարելի է հաւատացնել թէ նրանք երբեւէ կը կարողանան մարմնաւորուած տեսնել իրենց նուիրական ցանկութիւնները։ Մորիկ Արմէնը պատրաստ էր սթափ գիտակցութեամբ ընդունել թէ Վանակատուն եւ Զանգի շունը որեւէ կապ չունեն այս մոլորակի հետ։ Բայց լաւասո՞ւնգը...

Մորիկը աչքի պոչով նայեց այդ արարածին։ Եւ յանկարծ ծնուեց երկրորդ հարցը։ Իսկ ի՞նչ է լաւասունգը։ Կենդանի՞։ Ինչպէս ասենք՝ Վանակատուն կամ Զանգի շո՛ւնը։ Թէ՞... Յամենայն դէպս, Մորիկ Արմէնը զգաց որ եթէ շարունակուի հիւրասենեակի մէջ տիրող լռութիւնը, ապա այս անհեթեթ վիճակի հետեւանքները իր վրայ շատ ծանր կը նստեն։

— Մեր բանակցութիւնները սկսենք,— առաջարկեց Վանակատուն։

Մորիկ Արմէնը յանկարծ կռահելով՝ միացրեց ձայնագրիչը։ Եւ դա, երեւի, նրա միակ խելացի եւ տեղին քայլն էր ամբողջ օրուայ ընթացքին։ Մորիկը նոյնիսկ գոհունակութեամբ ժպտաց՝ պատկերացնելով այն պահը երբ այս ծանր մղձավանջն անցնելուց յետոյ կը փորձի լսել ձայնագրութիւնը եւ կ՚ունկնդրի միայն... երկարատեւ մի լռութիւն։

— Ի՞նչ բանակցութիւններ,— անհանգստացաւ Մորիկը։— Եւ ինչո՞ւ ինձ հետ,— տարակուսանքով հարցրեց նա ու պատկերացրեց թէ ի՜նչ ծիծաղելի պէտք է թուան իր այս խօսքերը։ Ծիծաղելի ու տկլոր՝ երկարատեւ լռութեան մէջ։

— Որովհետեւ այսօր առաւօտից միայն դուք էք սպասել մեզ, մելաստր Մորիկ,— բացատրեց լաւասունգը։ Բանակցութիւնները շատ կարեւոր են. որովհետեւ ձեր այդ կոպիտ ու բռի մեքենաներով իսկապէս խոշտանգում էք մեր աշխարհը։ Զարմանալի յատկութիւն ունէք՝ ամէն քայլափոխին աւերել՝ չհասկանալով թէ ի՜նչ արժէքներ էք ոչնչացնում։

Մորիկ Արմէնը ուզեց պատասխանել. ուզեց կտրականապէս հերքել այդ անհեթեթ մեղադրանքը։ Բայց բառերը չկարողացան պոկուել նրա կոկորդից, որովհետեւ աւելի ու աւելի էր ամրացել բոժոժապատեանը։ Եւ հիմա մետաքսաթելը ծորում էր ոչ թէ անորոշ, անանուն տագնապներից, այլ այս երեքից՝ որոնք արդէն որոշակի էին եւ ունէին անուն՝ Վանակատու, Զանգի շուն, լաւասունգ։

— Շա՜տ էք երազում ձեր հետքերը մեր աշխարհի մէջ թողնել։ Չէք գոհանում այն արահետներով որոնք նախքան ձեր յայտնուելը բացուած են եղել տէր֊տնօրէնների կողմից,— ասաց Զանգի շունը։ Նա նստել էր յետեւի ոտքերին եւ հենուել էր պոչի վրայ։ Առջեւի թաթերը խաչել էր կրծքին եւ դանդաղ յետ ու առաջ էր ճօճւում խօսելիս։— Եւ ինչո՞ւ չէք ուզում որ հասկանանք իրար։

— Ո՞վ... Ե՞ս... Բայց մի՞թէ ասացի որ իրար չենք ուզում հասկանալ,— թուքը կուլ տալով՝ արդարացաւ Մորիկը եւ մտածեց որ այս անհեթեթութիւնը չի կարելի շարունակել։— Ճիշտն ասած, նման հարց չի էլ ծնուել։ Որովհետեւ ովքե՞ր էք դուք։ Շո՞ւն... Կատո՞ւ... Լաւասո՞ւնգ...

Նա լռեց։ «Գրողը տանի,— անցաւ նրա մտքով,— ո՞ւմ նման է այս արարածը»։

Իսկ Վանակատուն ցատկեց սեղանին եւ մտքերի մէջ խորասուզուած ու փառահեղ պոչը հանդարտ ճօճելով՝ յետ ու առաջ քայլեց։

— Եթէ լինէինք մեր իսկական տեսքով, ապա մէր հանդիպումը ողբերգութեամբ կ՚աւարտուէր։ Առանց երկար֊բարակ մտածելու՝ դուք մեր վերջը կը տայիք։

Մորիկ Արմէնը ինչ որ բան ուզեց ասել։ Բայց Վանակատուն ճիշտ նրա դէմքի մօտ թափահարելով պոչը՝ կտրուկ շրջուեց ու շարունակեց.

— Ի զուր մի՛ առարկէք։ Ձեր մեքենաների արածը բաւական է՝ որ մենք խոհեմ լինենք եւ զգոյշ։ Ճի՞շտ է, Զանգի։

— Ի հարկէ՛,— համաձայնեց Զանգի շունը՝ ծուռ֊ծուռ նայելով Մորիկ Արմենին։— Շատ աւելի լաւ է, երբ դուք կարծում էք թէ մենք պատրանքներ ենք։ Որովհետեւ այդ ո՞ր խելքը գլխին մարդը ձեռք կը բարձրացնի իր պատրանքի վրա... Հը՞... Մելա՞ստր... Ո՛չ ոք... Եթէ միայն խելագար չէ։

«Ես հիմա կը խեղդուեմ բոժոժի մէջ,— մտածեց Մորիկ Արմենը։— Այլեւս չեմ դիմանայ»։

Նա խորը շունչ քաշեց, ոտքի ելաւ ու քայլեց սենեակով... Եղաւ մի պահ որ Մորիկ Արմէնն ու սեղանի վրա քայլող Վանակատուն յայտնուեցին իրար դիմաց։

Իրար դիմաց յայտնուեցին եւ լուռ նայեցի մէկ֊ մէկու։ Երկար նայեցին։ Եւ նրանցից ոչ մէկը չփորձեց փախցնել իր հայեացքը։

Լռութիւն էր տիրում։ Եւ այդ նոյն լռութեան մէջ գնալով՝ պրկուեց լարուածութիւնը։ Զանգի շունն ու լաւասունգը նոյնպէս սպասողական վիճակի մէջ էին։ Բայց եթէ Զանգի շունը թաթերը կրծքին խաչած՝ հանդարտ նստել էր, ապա լաւասունգը իր հիմար սովորութեան համաձայն, շեփորանման բերանի մէջ էր առնում յետեւի երեք ոտները ու կամաց֊կամաց կուլ էր տալիս ինքն իրեն։ Դեռեւս իր առաջին հետախուզական թռիչքի ժամանակ Մորիկ Արմէնը հանդիպէց այդ տարօրինակ արարածին։ Ասում էին թէ լաւասունգը ընդհանրապէս տարածուած է գրեթէ բոլոր մոլորակների վրայ։ Բայց առայժմ դեռ ոչ ոքի չէր յաջողուել պարզել թէ ինչպէս է նա ապրում եւ բազմանում ամենատարբեր պայմաններ ունեցող աշխարհների մէջ։ Չգիտես ինչո՛ւ՝ նա երբեմն սիրում էր կուլ տալ յետեւի երեք ոտները, յետոյ նրա շեփորանման բերանի մէջ անհետանում էր նաեւ մարմինը, եւ գալիս էր մի ակնթարթ, երբ լաւասունգը ինքն իրենց կուլ տալով՝ բնականաբար անհետանում էր, չքանում. որպէսզի նորէն յայտնուի, բայց արդէն շրջուած վիճակով։ Եւ եթէ ոչ ոք նրան չէր խանգարում, ապա շարունակում էր իր հիմարութիւնը եւ նորէն սկսում էր կուլ տալ՝ այս անգամ արդէն առջեւի ոտները, որոնք յետեւի ոտներ էին դարձել շրջուելուց յետոյ։

Ինչ եւ է...

Մորիկն ու Վանակատուն իրար նայելով՝ հաւանաբար փորձում էին մէկը միւսի տոկունութիւնը։

Տոկուն էին։ Երկուսն էլ տոկուն էին։

Մորիկ Արմէնը յանկարծ ժպտաց, աչքով արեց ու ասաց.

— Եթէ դու կատու ես՝ ապա մլաւիր։ Ինչո՞ւ չես մլաւում։

Վանակատուն շփոթուեց։ Նրա վերին շրթունքն ու բեղերը ցնցուեցին։ Զանգի շունը կորցրեց հաւասարակշռութիւնը եւ առջեւ թաթերով հազիւ հասցրեց հենուել սեղանի եզրին։ Լաւասունգը ինքն իրեն կուլ տալու պահին խեղդուեց եւ երկար ժամանակ չքացել էր։ Չէր երեւում։ Իսկ երբ արդէն շրջուած՝ դարձեալ յայտնուեց, վախեցած իր մի աչքը հառեց Զանգի շանը եւ վախեցած միւս հինգ աչքերի հայեացքներն էլ ուղղուեցին Մորիկ Արմենին։

Մորիկ Արմէնը զգաց որ ինքը դառնում է այս անհեթեթ դրութեան տէրը։

— Կատուն պէտք է մլաւի,— ասաց Մորի Արմէնը։— Շունը պէտք է հաջի։ Եւ որքան յայտնի է ինձ՝ լաւասունգը պէտք է կաղկանձի,— նա լռեց՝ ստուգելու համար իր այս խօսքերի տպաւորութիւնը։— Ամէն բան պէտք է իր տեղն ունենայ,— շարունակեց նա։— Եւ պէտք է ունենայ իր տեսքը։ Իրենց արեւների տակ եւ իրենց աշխարհների մէջ ապրող արարածներն էլ պէտք է ունենան իրենց կերպարանքը ու իրենց խօսելու կերպը։ Հը՞... Գուցէ սխա՞լ բան եմ ասում...

Մորիկ Արմէնը վստահ էր որ սխալ բան չի ասում։ Որովհետեւ շատ լաւ էր իւրացրել դարերի խորքերից եկող ու արդէն ամրացուած, հաստատուած օրէնքը, որի համաձայն իւրաքանչիւր երկրաբնակ պէտք չէ կորցնէր իր դէմքը, պէտք չէ ենթարկուէր պատահական գայթակղութիւնների՝ որոնցով լեփ֊լեցուն էր տիեզերքը։ Միեւնոյն ժամանակ, օտար մոլորակների բնիկների հետ շփումներ հաստատելու կամ փոխհարաբերութիւններ ստեղծելու նպատակով պէտք չէ զոհէր իր կամքը, էութիւնն ու արժանապատւութիւնը։ Բայց Մորիկ Արմէնը նաեւ գիտէր որ տիեզերքի ոչ մի անկիւնում պէտք չէ այդ օտարներին մղեր իրենց դէմքը, կամքը եւ էութիւնը կորցնելու գայթակղութեանը, արժանապատւութիւնը կորցնելու փորձութեանը։ Որովհետեւ, հակառակ դէպքում, ամէն ինչ կ՚իմաստազրկուէր եւ միաբանութեան փոխարէն գալաքտիկական հեռաստանից հեռաստան կը տիրէր միայն բռնութիւնը, անողորմութիւնը եւ դաժանութիւնը։

... Վանակատուն կարողացաւ տիրապետել իրեն եւ անվրդով պատասխանեց.

— Իրաւացի էք... Բայց եթէ ես մլաւեմ, շունը հաջի, իսկ լաւասունգը կաղկանձի՝ արդեօք կը հասկանա՞նք իրար, մելաստր Մորիկ։ Չենք հասկանայ։

— Մենք պէտք է ընդհանուր լեզու գտնենք իրար հետ,— դէմքին իմաստուն մի արտայայտութիւն տալով՝ նկատեց Զանգի շունը։

— Դուք պէտք է գոհ լինէք որ սովորել ենք խօսելու ձեր կերպը,— աւելացրեց լաւասունգը։— Մի՞թէ դուք կը կարողանայիք այսքան կարճ ժամանակի մէջ սովորել մեր լեզուն, երբ նոյնիսկ չգիտէք թէ ինչպիսին ենք իրականութեան մէջ։

Մորիկ Արմէնը ասաց որ հազիւ թէ կարողանային։

Եւ զգաց որ շուտով, շատ շուտով կը կարողանայ ծակել անտեսանելի բոժոժը, դառնալ հրաշք թիթեռնիկ, թռչել ու թռչել կանաչ մարգագետիններով... Զգաց որ չի խեղդուի անհանգիստ սպասումներից հիւսած իր այդ պատեանի մէջ։

Եւ նա ծակեց բոժոժը։

Եւ նա լուռ ու մունջ հետեւեց Վանակատուին, Զանգի շանը եւ լաւասունգին։

Եւ չմնացին նրա հետքերը մարգագետնի սիզախոտերին ու բլուրների խոնաւ լանջերին։

Դ

ԼԱՒԱՍՈՒՆԳԻ խօսքերի վրայ Ներսէս Մաժանը, Արտակն ու Շաւասպը նայեցին իրար։

«... Նոյնիսկ չգիտէք թէ ինչպիսին ենք իրականութեան մէջ»։

«Չգիտենք, ի հարկէ, չգիտենք։ Եւ ձեր լեզուն հազիւ թէ սովորէինք»,— պատասխանեց Մորիկ Արմէնի ձայնը։

Յետոյ լսուեց թէ ինչպէս բացուեց ու գոցուեց դուռը, յետոյ լսուեց քամու վնգոցը... Յետոյ լսուեց այն լռութիւնը որ իջել էր աշխարհի վրայ։

— Ես նրան զգուշացրել էի,— ձայնագրիչից յորդացող լռութիւնը առաջինը խախտեց Շաւասպը։— Զգուշացրել էի որ եթէ այս ճշմարտութիւնը մոռանայ՝ կորած է։

Արտակը նայեց Շաւասպին։ Ու տեսաւ թէ ինչպէս նրա աչքերի անկիւններից պոկուած արցունքի կաթիլները հոսելով այտերի վրայով՝ անհետացան թաւ մորուքի մէջ։ Եւ Արտակի մտքով անցաւ որ աշխարհի մէջ կան անյողդողդ ճշմարտութիւններ։ Ու եթէ մլաւելու, հաջելու կամ կաղկանձելու փոխարէն սկսում են խօսել, ապա կորչում է ոչ միայն նրանց հմայքը, այլեւ՝ խորհուրդը, այլեւ՝ իմաստը։ Ափսոս որ այդ ճշմարտութիւնը հիմա այլեւս ոչինչ չարժէ։ Մորիկ Արմէնին պարտութեան էր մատնել այդ ճշմարտութիւնը։ Որովհետեւ... Որովհետեւ գայթակղուել էր առանց սեփական ջանքերի. առանց տքնութեան դիմացիններին հասկանալու հնարաւորութեամբ։

— Այնուհանդերձ, մենք նրանց չենք հասկանայ։— Ներսէս Մաժանը լայն ափով շփեց հոգնած դէմքը։— Մենք հազիւ թէ կարողանանք յաղթահարել այն պատնէշը որ նրանք՝ այդ աշխարհի տէր֊տնօրէնները կանգնեցրեցին մեր առաջ։ Պատնեշ՝ որ մեր իսկ հարազատ ու հասկանալի լեզուն է։— Նա մի պահ լռեց. որովհետեւ բաց պատուհանից յանկարծ յայտնուեց մի թիթեռնիկ որ երեւի նոր էր դուրս եկել բոժոժից. եւ սկսեց խենթի պէս պտտուել առաստաղից կախուած ջահի շուրջ։— Բայց, գրո՛ղը տանի... այս աշխարհը սկսում եմ հաւանել,— գոչեց Ներսէս Մաժանը։— Ամէն ինչ արւում է որպէսզի չպահպանուեն մեր հետքերը։

1987

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՏՂՄՈՏԱԾ ՀՈՒՆԸ

Ա

ԱՍԵՍ երազի մէջ, հեռու֊հեռուներից տարածուեցին զանգի ղօղանջները... Եկան, հասան սարահարթի եզրին ծուարած կացարանին, յետոյ անցան, հեռացան, մարեցին տիեզերական անհունի մէջ: «Ուր֊որ է մանչուկը կը գայ»,— մտածեց Արամ Ասքանազը, որ Տիգրանաշէնից հեռու, իր տանն առանձնացած, շարադրում էր գաղութի ժամանակագրութիւնը:

Նա վաղուց վարժուել էր, որ ամէն անգամ զանգը ղօղանջելուց յետոյ, անպայման յայտնուելու է մանչուկը: Վարժուել էր ճիշտ այնպէս, ինչպէս նաեւ ահազանգին, որ հնչում էր դէպքից դէպք, առանց որեւէ օրինաչափութեան ու տրամաբանութեան:

Սովորական, երկրային տարիներով ապրող մարդու համար այս մոլորակի վրայ ժամանակը անցնում էր գրեթէ նոյն ընթացքով: Բայց չգիտես ե՛րբ, չգիտես ո՛ր պահի Չիչիլ մոլորակի ժամանակը սկսեց դանդաղել: Եւ Արամ Ասքանազին այնպէս էր թւում, թէ հանդարտ հոսող գետը փոխել է հունը, իր հետեւից թողնելով լճացած ու արդէն ճահճացող մի տղմուտ: Ամէնից տխուրն այն էր, որ տղմուտի մէջ այլեւս անհնար էր որեւէ շարժում դէպի առաջ, դէպի աջ կամ ձախ, նոյնիսկ դէպի յետ:

Այսինքն, տխուր էր թւում միայն սկզբում: Յետոյ, բանից պարզուեց, որ ժամանակագրութիւն ստեղծելու համար կարելի է նաեւ վարժուել ժամանակի տղմուտին: Յամենայն դէպս, Արամ Ասքանազը, իր սովորութեան համաձայն, գրի էր առնում գաղութի անցուդարձը, դէպքերն ու իրադարձութիւնները այնպէս, ինչպէս վարժուել էր: Եւ կարելի էր նոյնիսկ վստահօրէն պնդել, թէ մարդիկ հէնց այդ էլ ակնկալում էին նրանից. աւելին պէտք էլ չէր: Բայց... բայց գուցէ ընդհանրապէս ոչինչ էլ պէտք չէ՞ր այն մարդկանց, որոնց նա ուղարկում էր իր ժամանակագրութիւնը տարին երկու անգամ՝ ծածկագրով:

«Ինչո՞ւ է ուշանում մանչուկը»,— անհանգստացաւ Արամ Ասքանազը եւ զարմացաւ իր այս անհանգստութիւնից: Յաջորդ պահին մտածեց, որ հարկ կը լինի վարժուել նաեւ այս ուշացումներին: Ուրիշ ճար չկայ...

Նա մօտեցաւ կացարանի ձուածիր լուսանցոյցին եւ նայեց դուրս: Սարահարթի բարձունքից երեւում էր հովտի վրայ փռուած շէնը, որ կոչել էին Տիգրան Տիեզերագնացի անունով: Հնագոյն ժամանակներից ի վեր պահպանուել էր այդ զարմանալի մարդու մասին աւանդութիւնը, թէ ինչպէ՛ս առաջին անգամ ոտք դնելով Չիչիլի ընդերքին, այնուհանդերձ կարողացել էր պահպանել իր ինքնութիւնը, դիմանալ մոլորակի բոլոր դաւադրութիւններին, որոնք նպատակ են ունեցել նրան եւս՝ Տիգրան Տիեզերագնացին հալեցնել ու վերացնել՝ առաջին հայեացքից բոլորովին անմեղ եւ նոյնիսկ հաճելի թուացող յորդորներով ու քնքշութեամբ: Չէ՜... Տիգրան Տիեզերագնացը Չիչիլը յայտնագործողը չի եղել: Չիչիլը յայտնագործել է Աուգոսթո Չիչիլը եւ նոր մոլորակի մասին լուրն ուղարկելուց յետոյ, նրա մասին այլեւս ոչ ոք որեւէ տեղեկութիւն չի ստացել: Աուգոսթոյից յետոյ շատերն են յայտնուել այս կողմերը եւ բոլորն էլ անհետ կորել: Տիգրան Տիեզերագնացը միակն է եղել, որ դիմացել է, չի տրուել, չի կորցրել ինքն իրեն:

Նրա հետ ժամանած մարդիկ հաստատւել են Չիչիլ եւ հէնց հովտի վրայ, անտառի եզրին կառուցել են իրենց շէնը: Այնուհետեւ տասնամեակներ են անցել, փոխուել են սերունդներ... Եւ Արամ Ասքանազը յիշում է, լա՜ւ է յիշում իր մանկութիւնը, երբ այս մոլորակի ժամանակը դեռ չէր տղմակալել, եւ երբ ամէն քայլափոխը մի հրաշք էր ու ամէն պահը՝ զարմանալի յայտնագործութիւն...

Իսկ յետոյ...

Բ

ԱՆԾԱՆՕԹԸ անշշուկ մօտեցաւ, կանգնեց մի պահ՝ չիմանալով, թէ ի՛նչ անի, որովհետեւ մանչուկը նրան չէր նկատել. յետոյ ցածր ձայնով, ասես մի կարեւոր գաղտնիք յայտնելիս լինէր, ասաց.

— Բարի օր:

Մանչուկը անակնկալից ցնցուեց, բաց թողեց բռունցքի մէջ հաւաքած պարանը, որի միւս ծայրը կապուած էր զանգի լեզուակին, եւ խեթ֊խեթ նայեց չգիտես որտեղից եւ չգիտես ինչո՛ւ յայտնուած մարդուն: Այսինքն, այնքան էլ դժուար չէր կռահել, թէ որտեղից է յայտնուել անծանօթը: Տիեզերքի՛ց... Կասկած լինել չէր կարող:

— Բարե՛ւ,— ասաց տղան:— Ես Թորգոմա Գրիգորն եմ: Իսկ դու ե՞րբ ես վայրէջք կատարել:

— Քիչ առաջ,— պատասխանեց անծանօթը:— Շա՜տ ուշիմ տղայ ես... Քո աչքից ոչինչ չի վրիպում:

— Ոչ ոք չի յիշում, թէ վերջին անգամ երբ է դրսից մարդ եկել մեր կողմերը,— ասաց տղան։— Նոյնիսկ մեր Արամ Ասքանազը չի յիշում:

Անծանօթը նայեց վեր՝ վիթխարի ծառի ճիւղից կախած զանգին: Յետոյ նրա հայեացքը դէպի վար սահեց ու երբ հասաւ պարանի ծայրին, ժպտաց, բռնեց պարանն ու փորձեց քաշել:

— Ո՞վ է այդ Արամ Ասքանազը,— հարցրեց նա:

— Պարանը թո՛ղ... Ես արդէն ահազանգել եմ,— զգուշացրեց տղան:

Անծանօթը բաց թողեց պարանը:

— Քեզ որ տեսնեն՝ մերոնք բոլորը կը զարմանան,— ոտքից գլուխ չափելով անծանօթին, ասաց տղան:

— Ո՞վ է այդ...

— Արամ Ասքանա՞զը... Մեր պատմիչն է,— տղան գլխի շարժումով ցոյց տուեց սարահարթի կողմը:— Իր համար քաշուած՝ մեր պատմութիւնն է գրում: Բայց ո՞ւմ համար՝ ոչ ոք չգիտէ: Իսկ դու ի՞նչ առիթով ես յայտնուել մեր կողմերը:

— Տեսուչական գործերով: Գիտե՞ս, թէ ինչ բան է տեսուչը:

— Գիտե՛մ... Երբ գործերը մի բանի նման չեն լինում՝ սկսում են տեսուչներ յայտնուել:

— Ապրե՛ս:

— Աստղաթիռը որտե՞ղ է վայրէջք կատարել:

— Գետի միւս ափին: Ուրիշ հնարաւորութիւն չկար: Շատ երկար որոնեցի ձեր կայանքը:

— Ի զուր ես որոնել,— ասաց տղան:

— Ուղերթային քարտէզի մէջ նշուած էր, որ...

— Ի զուր էլ եկել ես,— առանց ականջ դնելու զրուցակցին, շարունակեց տղան:— Թէեւ մեր գործերը իսկապէս մի բանի նման չեն, բայց ի զուր ես եկել:

Տեսուչը, հաւանաբար, սրտնեղեց: Ընկճուեց նաեւ... Կամ գուցէ իսկապէ՞ս զգաց, որ բոլորովին աւելորդ է այս աշխարհի մէջ... Յամենայն դէպս, այս փոքրիկ տղան իրեն այնպէս է պահում, որ մարդ կարող է միայն շփոթուել ու շուարել: Այս հիմար վիճակից դուրս գալու համար Տեսուչը փորձեց ժպտալ ու մտերմաբար թփթփացրեց տղայի ուսին:

— Իսկ ես վստահ էի, թէ զանգը ղօղանջում է յայտնուելուս առիթով,— ասաց նա:

— Ահազանգը յայտնութիւնների առիթով չի լինում,— ասաց տղան:— Ես ահազանգում եմ, որ անհետանում են:

— Իսկ ո՞վ է անհետանում... Որտե՞ղ...

Տղան չպատասխանեց: Յետոյ կտրուկ շրջուեց ու արահետով քայլեց դէպի հովիտ:

— Սպասի՛ր... Այդ ո՞ւր,— գոչեց Տեսուչը:

— Եթէ ուզում ես քաղաք գնալ՝ ե՛կ իմ հետեւից,— առանց յետ նայելու ձայն տուեց տղան եւ Տեսուչը, ստիպուած, մի քանի քայլ վազեց՝ նրան հասնելու համար:

Թորգոմա Գրիգորի բարալիկ ոտները ծածկուած էին քերծուածքներով: Կարճ տաբաթի գոտուց կախւած էր փայտէ թուրը, որի ծայրը մերթ ընդ մերթ դէմ էր առնում արահետի եզրերի թփերին:

Տեսուչը փորձում է յետ չմնալ տղայից: Զրահազգեստը խանգարում էր նրան: Հէնց քայլելիս էլ փորձեց հանել: Տղան կանգնեց, նայեց կարմրատակած ու շփոթուած Տեսուչին ու ժպտաց:

— Դեռ շա՞տ ենք գնալու,— հեւալով հարցրեց Տեսուչը:

Տղան ժպտում էր:

— Այդքան արագ մի՛ քայլիր:

Տղան գոտկատեղից քաշեց թուրն ու՝ «շըւ֊ւո՛յթ», «շըւ֊ւո՛յթ» — սկսեց կտրատել օդը: Յետոյ ցատկեց բարձր քարաբեկորի վրայ, նայեց Տեսուչին, նայեց դէպի հովիտ եւ թուրը պարզելով, ասաց.

— Արդէն հասել ենք:

Տեսուչը մի քանի քայլ առաջ գնաց ու նայեց թրի ուղղութեամբ:

Նրա դիմաց Տիգրանաշէնն էր:

— Ես ուշացայ,— ականջի տակ զրնգաց տղայի ձայնը,— Արամ Ասքանազը հիմա կը մտածի՝ ախր ի՞նչ եղաւ մանչուկը:

Եւ թուրը թափահարելով վազեց դէպի սարահարթի եզրին ծուարած կացարանը:

Գ

ՏԵՍՈՒՉԸ երկար նայեց տղայի յետեւից, գլուխն օրորեց՝ հաւանաբար մտածելով, որ փոքրիկ տղաները փոքր ինչ աւելի զարմանալի են, քան մեծերը: Աւելի ճիշտ, փոքրիկ տղաները միշտ էլ զարմանալի են լինում: Եւ իրենք էլ, սովորաբար, զարմանում են աշխարհի վրայ: Եւ այնքան ժամանակ, քանի դեռ ինքդ ես զարմանում, մտածեց Տեսուչը, ուրեմն կարող ես վստահ լինել, թէ դեռ երեխայ ես: Բայց երբ աշխա՜րհն է սկսում զարմանալ քո վրա... Աւանդութիւնները պատմում են, թէ Տիգրան Տիեզերագնացը, օրինակ, միշտ մնացել է աշխարհի վրայ զարմացող: Եւ զարմանալու հէնց այդ ընդունակութիւնն էլ նրա բազմաթիւ յայտնագործութիւնների, եւ յատկապէս այս տարօրինակ մոլորակի յատկութիւնները բացայայտելու պատճառ է դարձել:

Բանն այն է, որ Չիչիլը իրեն պահում է այնպէս, որ կարծես ոչ թէ անշունչ մոլորակ լինի, այլ... Այլ ասես ինքն է կենդանի արարած: Ճիշտն ասած, այս հարցը դեռեւս ոչ ոք չի կարողացել պարզաբանել: Եւ ոչ ոք էլ չի խաբւում սարերով ու ձորերով, գետերով ու անտառներով, որոնք առատ են ու փարթամ՝ ամբողջ մոլորակով մէկ: Բայց եթէ այդ ամէնը խաբկա՞նք է: Եթէ դրանցից ոչ մէկն էլ իրականութեան մէջ գոյութիւն չունի՞... Եւ միայն մարդկանց կարօտած աչքերի՞ն է երեւում...

Թերե՛ւս...

Բայց կենդանի լինելու հանգամա՞նքը...

Ի վերջոյ, մարդիկ եկել ու հաստատւել են, նոյնիսկ շէն են կառուցել այն միակ պատճառով, որ ինքը՝ մոլորակը, նրանց կամքի, նրանց ցանկութիւնների, նոյնիսկ նրանց քմահաճոյքի համար ասես փափուկ խմորագնդակ լինի: Ոնց ուզեն՝ սեղմում են, ոնց ուզեն՝ ձեւում են, եւ ամէնից գլխաւորը՝ ի՞նչ ուզեն՝ մոլորակը պատրաստակամօրէն ստեղծում է նրանց համար: Կերակուրից մինչեւ աստղաթիռ, հագուստից մինչեւ հզօր կայանքներ... Իսկ այդ կայանքները որպէս փարոս՝ օգնում են տիեզերքի այս հատուածի մէջ մեղուապարսի պէս վխտացող աստղաթիռներին, որպէսզի չմոլորուեն, որպէսզի չկորչեն, որպէսզի երկարամեայ դեգերումներից յետոյ կարողանան գտնել տունդարձի ճամբաները:

... Տեսուչը դուրս ելաւ հաստաբուն ծառերի պուրակից եւ հմայուած կանգնեց՝ դիմացը փռուած շէնը տեսնելով: Մէկ յարկանի, տափարակ կտուրներով, դրսի կողմից խուլ պատերով եւ բակին նայող պատշգամբներով տները նրա հոգու խորքերի մէջ ինչ֊ինչ յիշողութիւններ արթնացրին: Դրանք աղօտ, մշուշուող յիշողութիւններ էին, որոնք այնպէս էլ որոշակի չդարձան, մնացին անհասկանալի մի զգացողութիւն, որ մէկ ուրիշ դէպքում կարող էր նաեւ կարօտ կոչւել:

Եւ քանի որ այդ զգացողութիւնը իսկապէս կարօտ չէր, ոչ էլ ափսոսանք՝ կորցրածի համար, եւ ոչ էլ առաւել եւս՝ կորցրածի ցաւ, Տեսուչը ձեռքի ափով շփեց դէմքը, յետոյ յամրաքայլ գնաց դէպի փոքրիկ հրապարակ:

Նա քայլում էր Տիգրանաշէնի միակ փողոցով, որ ամայի էր եւ լուռ՝ ինչպէս լինում է մղձաւանջային երազների մէջ: Տների բակերի մէջ մարդ֊մարդասանք չկար: Եւ նոյնիսկ նրա յամր, բայց հատու ոտնաձայները չէին արձագանգում:

Հրապարակին մօտենալիս՝ նրա քայլերը աւելի դանդաղեցին: Յետոյ նա կանգնեց, ափերով շփեց քունքերը, եւ փորձեց ճշտել, թէ արդեօք իրակա՞ն է այն, ինչ տեսնում է:

Իսկ նա տեսնում էր հրապարակի կենտրոնին գտնուող ծաղկեթմբի շուրջ մի քանի աթոռ, աթոռներին նստած մարդկանց... Եւ այդ մարդիկ նստած էին ուղիղ, ձեռքերի ափերը ծնկներին դրած, հանդիսաւոր սպասումի մէջ:

— Հէ՜յ,— գոչեց Տեսուչը:

Նստածներից մէկը գլուխը շրջեց, նայեց նրան ու նորէն ընդունեց իր նախկին դիրքը:

Հրապարակը կանա՜չ֊կանաչ մարգագետին էր, եւ սիզախոտը հաճելի զսպանակւում էր Տեսուչի ծանր ոտնամանների տակ: Երբ մօտեցաւ, աթոռներից մէկն արդէն թափուր էր: Տեսուչը փորձեց յիշել, թէ քիչ առաջ, ընդամէնը մի քանի ակնթարթ առաջ ո՞վ էր նստած այդ աթոռին. տղամա՞րդ, թէ կին... Բայց ոչինչ չկարողացաւ յիշել, ու նորէն ձայն տուեց.

— Բարի օր:

Մարդիկ աթոռներից ելան ու անշտապ քայլեցին տարբեր ուղղութիւններով: Քանի՞ հոգի էին... Հի՞նգ... Վե՞ց... Միջահասակ ու արդէն ճերմակող մազերով մի տղամարդ մօտեցաւ, մտերմաբար բռնեց Տեսուչի արմունկը:

— Բարե՛ւ:

— Քիչ առաջ եմ ժամանել,— ասաց Տեսուչը:— Չիչիլի վրայ տարօրինակ բաներ են տեղի ունենում: Ի՞նչ ես կարծում...

— Բարի գալուստ,— ասաց ճերմակող մազերով տղամարդը:— Քո հարցերին կարող է պատասխանել Ժամանակագիրը:— Նա գլխով նշան արեց սարահարթի կողմը.— Բարի գալուստ...

— Ես խանգարեցի ձեր զրոյցը:

— Մենք չէին զրուցում:

— Ուրեմն, ձեր հանգիստը:

— Մենք փորձում էինք յիշել:

— Ինչ որ բա՞ն էք մոռացել:

— Երեւի... Չգիտեմ... Բոլոր այդ հարցերին կարող է պատասխանել Ժամանակագիրը,— կրկնեց ճերմակող մազերով տղամարդը:

— Գոնէ յիշո՞ւմ էք, թէ ի՛նչ էք ուզում յիշել:

— Մենք ուզում ենք յիշել, որպէսզի չկորցնենք իրար:

— Դուք կորցնո՞ւմ էք իրար:

— Ժամանակագրի անունը Արամ Ասքանազ է: Նա քեզ կը պատասխանի:

— Իսկ որտե՞ղ են շէնի բնակիչները:

Ճերմակող մազերով մարդը անմեղ մի ժպիտով անօգնական տարածեց ձեռքերը եւ ասաց.

— Քիչ առաջ նստած էինք հրապարակի աթոռներին:

— Ձեզնից բացի ուրիշներ չկա՞ն:

Ճերմակող մազերով տղամարդը շարունակում էր ժպտալ։

— Չկա՞ն,— անհամբեր գոչեց Տեսուչը:

— Հարցրու Ժամանակագրին: Նա ամէն ինչ գիտէ...

Դ

— Ի ՀԱՐԿԷ, գիտեմ,— ասաց Արամ Ասքանազը:— Գիտեմ, վարժուել եմ: Հասկանո՞ւմ ես, վարժուել եմ:

Տեսուչը թիկնել էր կացարանի պատին եւ լուսանցոյցից դուրս էր նայում: Այս ամէնը որքան իրական ու շօշափելի էր, նոյնքան եւ շարունակւում էր որպէս մղձաւանջ:

— Մարդիկ անհետանում են, շէնը գրեթէ դատարկւում է, իսկ դու շարունակում ես լռել, չնկատել,— հոգոց հանեց Տեսուչը:

— Մարդիկ չեն անհետանում: Շէնն արդէն դատարկուել է: Այդ հինգ֊վեց հոգին եւս շուտով կը միանան օտար բանականութեանը:

— Ափսո՛ս,— ափը պատին զարնելով, ասաց Տեսուչը:— Ափսո՜ս որ ստիպուած կը լինենք ամէն բան նորէն սկսել:

— Նորէն սկսելու կարիքը չկայ: Ամէն բան ընթանում է իր հունով,— ասաց Արամ Ասքանազը:

— Միայն թէ ժամանակի այդ հունը այստեղ տղմոտել է,— աւելացրեց Թորգոմա Գրիգորը:

— Մարդիկ վերանում են... Դու վարժւում ես, երբ քո շուրջ ապրող, շնչող, գործող մարդիկ չքանում են... Ամէն ինչ համարում ես բնական...— հոգնած ձայնով ասաց Տեսուչը:— Եւ մտքիդ ծայրով իսկ չի անցնում, որ դարձել ես յանցագործ:

— Ես մտածել եմ այդ մասին,— ասաց Արամ Ասքանազը:— Երբ շուրջդ եղած մարդիկ անհետանալ են սկսում եւ դու էլ վարժւում ես դրան, այլեւս չես նկատում, թէ անհետանում են, հարկաւ, դառնում ես իսկական յանցագործ: Բայց խնդիրն այն է, որ այս աշխարհի մէջ ապրում են միայն նրանք, ովքեր գիտեն, յիշում են, թէ ովքե՞ր են իրենք: Հասկանո՞ւմ ես... Տիգրան Տիեզերագնացը իր ժամանակին զգուշացրել էր... Իսկ մարդիկ, նրա հետնորդները, որ պէտք է ապրէին այս աշխարհի մէջ, որ լինելու էին այս աշխարհի տէրը, ամէնից պարզ բաները յիշելու փոխարէն, ընդամէնը սիրուն առասպելներ են յօրինել...

— Կարծում ես առասպէլը ոչինչ չարժէ՞,— փորձեց առարկել Տեսուչը: Նրան հիմա նոյնիսկ այս կացարանն էր թւում անիրական, թւում էր խաբկանք եւ թւում էր, թէ բառերը օճառի պղպջակների պէս յամրօրէն տարածւում, ծիածանւում եւ պայթում են իրար յետեւից:

— Առասպէ՞լը... Մեր նախնիների եւ նրանց նախնիների առասպելները ամէն ինչ արժէն... Այդ առասպելները նրանց իրական պատմութիւնն են եւ աշխարհը ճանաչելու նրանց միջոցը... Եւ որքան առանց նախնիների առասպելների է մեր կեանքը անիմաստ եւ յիշողութիւնը արատաւոր, նոյնքան էլ նորերի յօրինած առասպելներն են խաբկանքով յագեցնում մեր կեանքը եւ զրկում են ընդհանրապէս յիշելու կարողութիւնից: Դու մի՛ անհանգստանա... Չիչիլը ստանձնել է փարոս լինելու գործը: Մենք երկուսով՝ մանչուկն ու ես, արդէն իսկ բաւական ենք, որպէսզի Տիգրանաշէնը կանգուն մնայ:

Տեսուչը նայում էր նրանց, այդ երկուսին, որոնք խրուել էին ժամանակի տղմուտի մէջ, բայց պինդ էին մնացել, մնացել էին տոկուն: Տեսուչը նայում եւ մտածում էր, թէ ո՞րն է արդեօք այդ տոկունութեան գաղտնիքը: Եթէ նրա միտքը յստակ լինէր, հաւանաբար, կը կարողանար բացայայտել առեղծուածը: Բայց միտքը դուրս էր ծորում նրանից, տարածւում էր՝ չգիտես, թէ ուր... Եւ ամէն ինչ թւում էր թեթեւ ու հաճելի...

— Դու ճիշտ ես... Յանցաւոր եմ, որ վարժուել եմ,— մտահոգ ասաց Ժամանակագիրը:— Առաջներին, երբ մանչուկը սկսում էր խփել զանգը, ես հասկանում էի ու իմ սիրտը ճմլւում էր, որ մէկն էլ գնաց ձուլուելու այս աշխարհի բանականութեանը, որ մէրը չէ եւ որի գերին ենք, բայց նորերի առասպելները համոզել են, թէ հակառակը, նրա շնորհիւ է, որ մենք ազատ մարդիկ ենք: Ի՞նչ արած... այդ է ճշմարիտը... Չիչիլը իր քովը չի հանդուրժում որեւէ մէկ ուրիշ բանականութիւն եւ հարմար մի պահի մեզ գայթակղում եւ հալեցնում է իր մէջ:

— Եւ քեզ թւում է, թէ...— Տեսուչը զգաց, որ իր բառերը հեռու֊հեռուներից են իրեն հասնում...— Եւ քեզ թւում է, թէ դու եւ մանչուկը դիմանալո՞ւ էք... Իսկ ե՞ս...

— Յիշո՞ւմ ես քո իսկական առասպելը, որն աւանդութիւն է, յիշողութիւն, անցեալի մէջ եղած ու չանցնող իրականութիւն,— հարցրեց Արամ Ասքանազը:

Տեսուչը ժպտաց ու մտածեց, որ ինքը երբեք այսքան հաճելի ու թեթեւ թռիչք չի ունեցել ոչ տիեզերքով եւ ոչ էլ իր երազների մէջ... Նա սահում էր մշուշի միջով ու Ժամանակագրի ձայնը նրան էր հասնում որպէս հեռաւոր մի արձագանգ:

Ե

ՄԱՆՉՈՒԿԸ երկա՜ր նայեց կացարանի պատին, որին հենւած՝ իրենց հետ զրուցում էր Տեսուչը... Թէ ինչպէս անհետացաւ՝ չնկատեց ո՛չ մանչուկը եւ ո՛չ էլ Ժամանակագիրը։

Կացարանի մէջ հիմա նրանք երկուսով էին:

Արամ Ասքանազը բացեց հաշուեմատեանը եւ դանդաղ սկսեց լրացնել. «Այսօր Տիգրանաշէնից հեռացաւ եւս մէկը: Թորգոմա Գրիգորը ինչպէս կարգն է՝ խփեց զանգը, բայց ես՝ մեղաւորս, վարժուել եմ ու չանդրադարձայ, որ նորէն պակասեցինք: Այսօր նաեւ ժամանեց Տիեզերական Տեսուչը, որն այլեւս երբեք յետ չի դառնայ: Նոյնիսկ մէկ օր չդիմացաւ ժամանակի տիղմի մէջ»:

«... չդիմացաւ ժամանակի տիղմի մէջ»,— գրեց Արամ Ասքանազը՝ կիսաձայն արտասանելով վերջին բառերը:

Սրահի մէջ լռութիւն իջաւ:

Այդ լռութեան մէջ Ժամանակագիրը գոցեց խոշոր հաշուեմատեանը... Ու երբ թերթերը իրար եկան խուլ բամփիւնով, Թորգոմա Գրիգորը հարցրեց.

— Իսկ մենք կը դիմանա՞նք:

— Մե՞նք... Հապա՛, սկսիր ամենաիսկական մեր աւանդութիւնը:

— Յաբեթը ծնեց Թորգոմային եւ Թորգոմա Նահապետից սկսուեց Թորգոմա ժողովուրդը... Եւ Թորգոմա Նահապետը ծնեց Հայկին եւ Հայկ Նահապետը հիմնեց հայկեան տունը... Եւ եկաւ ժամանակը, երբ հայկեան տան մէջ Հաւատի Լոյս բերեց Գրիգորը... Եւ ծնուեց Վարդանը, եւ Վարդանը ծնեց Մեսրոպ Զօրականին, եւ Մեսրոպը մեր բանականութեան Լեզուն բերեց ազգին...— խորը շունչ քաշելով, աչքերը՝ կիսախուփ, երկու ձեռքով փայտէ թրին հենուած, մանչուկը կրկնեց իր ամենաիսկական աւանդութիւնը...

1988
29 Մարտ, Ռեպինո

ՄԵՐ ԻՍԿԱԿԱՆ ԴԱՍԸ ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԻՑ ՅԵՏՈՅ

Ա

— ՀՈ՜Յ,— դեռ հեռուից ձայն տուեց Մորիկ Քաջազնը:— Իմ նորութիւնը ամէնից ուժեղն է:

Ես կարեւորութիւն չտուեցի նրա ասածին, քանի որ վստահ էի, թէ ամէնից ուժեղ նորութիւնը իմն է: Որպէսզի մեր նորութիւնները իրար հետ կռուացնելու հաճոյքը երկարի, ես դանդաղեցրի քայլերս: Մորիկ Քաջազն էլ դանդաղեցրեց ի՛ր քայլերը: Այսպէս դանդաղ մօտեցանք ու կանգնեցինք իրար դիմաց:

— Լսում եմ,— չհամբերեցի ես:

Նա լուռ նայում էր ինձ:

— Հը՛... խօսիր,— ասացի ես:

Նա շարունակում էր լուռ նայել ինձ: Բայց երբ բերանի անկիւններին մի ժպիտ խաղաց, տեղնուտեղը կռահեցի, որ տանուլ եմ տուել: Որովհետեւ Մորիկ Քաջազնը կարողանում էր այնպէս լռել, որ, ի վերջոյ, դու էիր խօսում: Եւ խօսում էիր աւելի շատ, քան պէտք է: Դառնում էիր իսկական շատախօս: Ինչ ունես֊չունես քո մտքի մէջ՝ պատմում ես, սպառւում, յետոյ էլ բանից պարզւում է, որ ոչ միայն ասելու ոչինչ չունես, այլեւ նորութիւնդ էլ շատ թոյլ է ու նուազ:

Այսպէս զայրանում էի: Ինքս իմ մէջ նոյնիսկ համաձայնում էի բոլոր նրանց հետ, ովքեր երբեւէ դիտողութիւն են արել, թէ անհամբեր մարդ եմ: Ու յանկարծ զգացի, որ ես էլ եմ լուռ կանգնել... Հը՜մ... Գուցէ շարունակեմ լռե՞լ... Բայց ինչպէ՞ս... Ի դէպ, ես լռել էի, որովհետեւ կարծեմ ինչ որ բան էի մտածում: Ուրեմն, որպէսզի չխօսեմ, պէտք է մտածեմ ու լռեմ... Կամ լռեմ ու մտածեմ...

Մտածեմ...

Ինչի՞ մասին:

Մտածեմ հէնց թէկուզ այն մասին, թէ ինչպէս մինչեւ հիմա ոչ ոքի չի յաջողուել օգտագործել մեր այս մոլորակի հեռաշարժման հնարաւորութիւնները:

Իմ բախտը չի բերում... Կարծես չէր լինի, որ Մորիկ Քաջազնի փոխարէն հանդիպէի Նանէին, որ վերջերս էր ժամանել ծնողների ու իր կրտսեր քրոջ հետ... Հազիւ վեց տարեկան կը լինի... Ոչ թէ Նանէն, այլ փոքր քոյրը... Նանէն իմ տարիքին է եւ ես էլ հիմա տնից դուրս էի եկել այն յոյսով, որ կը հանդիպեմ նրան... Շա՜տ շնորհքով աղջիկ է... Պէտք է հանքանիւթը գտնելու սարքը աշխատացնէր, բայց որոշեց խմելու ջրի աւազանների հսկողութեամբ զբաղուել... Խօսքս Նանէի փոքր քրոջ մասին է... Ես լուռ մտածում եմ, բայց ինչո՞ւ եմ շարունակ շեղւում... Հա՛, ես պէտք է մտածեմ հեռաշարժուելու մասին... Իսկ աւազանների հսկողութիւնը կատարւում է յատուկ սարքերով... Երկու հարիւր վաթսուն ութ տարի առաջ մեր այս մոլորակը յայտնագործել ու բնակեցրել է Վարագ Ամատունի Բաբը: Եւ հիմա կոչւում է Վարագամոլորակ: Մագնիսական դաշտ չունի: Փոխարէնը շատ անհասկանալի մի դաշտ է, որ ի պատիւ յայտնագործող աստղագնացի անուանել են Ամատունու դաշտ: Եթէ այդ դաշտի ուժագիծը ձգես, ապա հազարաւոր կիլոմետրեր հեռաւորութեան վրայից կը կարողանաս տեղաշարժել այն ամենը, ինչ ընկած է ուժագծի վրայ... Նանէն այնքան էլ կարեւորութիւն չի տալիս իմ փորձերին, որովհետեւ նախ՝ նոր է եկել, եւ յետոյ՝ ուշքն ու միտքը այլաբնակներն են, որոնց մինչեւ հիմա ոչ ոք չի տեսել ու երբէք էլ չի տեսնի... Բայց ես պէտք է մտածեմ... Ինչի՞ մասին... Ճիշտն ասած, Նանէն իզուր է տարուել այլաբնակներով, որոնք ընդհանրապէս չկան... Փոխարէնը մարդատեսակներն են շարունակ մէջտեղ գալիս... Այնպէս որ, առանց այլաբնակների էլ մեր հոգսերը շատ են...

—Խօսելո՞ւ ես, թէ չէ,— անհանգստացաւ Մորիկ Քաջազնը:

— Չեմ խօսելու,— ասացի ես:

— Հապա ի՞նչ ես անելու:

— Լռելու եւ մտածելու եմ:

Ուրեմն, մտածեմ ու լռեմ...

Մտածեմ...

Նանէն... Ես նրան համոզում եմ, որ այլաբնակներից ձեռք քաշի... Հետաքրքիր մի գործ էր սկսել: Հանքախորշերի մէջ բանող ռոբոտները յաճախ վնասուածքներ են ստանում եւ նրանց փոխարինում են նորերով: Նանէն այդ վնասուածքները վերացնելու միջոց է գտել: Եւ եթէ խելքը այդ այլաբնակներին չտայ, ապա երկուսով կարող ենք մի այնպիսի հնար մտածել, որ վնասուածքները նորոգուէն հէնց հանքախորշի մէջ, նորոգուեն հեռաշարժման իմ սարքի օգնութեամբ: Այսինքն... Եթէ Նանէն չհամաձայնի, ես երեւի նոյնպէս կը զբաղուեմ այլաբնակներ որոնելով... Թէեւ իզուր ժամավաճառ կը լինենք, բայց Նանէի հետ այլաբնակներ որոնելը աւելի հետաքրքիր է, քան այս Մորիկ Քաջազնի հետ նորութիւններ կռուացնելը...

Իսկապէս, ինչո՞ւ եմ ինձ այսպէս տանջում...

Մտածո՜ւմ եմ... Լռո՜ւմ եմ... Շրջուեցի, որ հեռանամ:

— Ո՞ւր ես գնում,— գոչեց Մորիկ Քաջազնը:

— Շտապում եմ:

— Նորութիւնները չկռուացնե՞նք:

— Եթէ շատ ես ուզում՝ ասա՛:

— Ես շատ չեմ ուզում,— ուսերը վեր քաշեց Մորիկ Քաջազնը:— Իսկ դո՞ւ...

— Ե՞ս...— զգացի, որ սիրտս մի տեսակ ճմլւում է:

Միշտ այդպէս է: Երբ լռում եւ մտածում եմ, սկսում եմ Նանէին յիշել: Իսկ երբ յիշում եմ՝ սիրտս ճմլւում է:— Ես իմ սարքը արդէն պատրաստել եմ... Կոճակը սեղմում ես՝ ուժային գիծը ձգւում է: Երբ ուժագիծը ձգւում է, հեռուիցն հեռու ի՛նչ ուզես՝ կը շարժես:

— Վստա՞հ ես,— կասկածեց Մորիկ Քաջազնը:

— Ես ուրիշ նորութիւն էլ ունեմ։

— Ասա՝ տեսնենք:

— Նանէի հետ այլաբնակներ ենք որոնելու:

— Հա՜...— ծոր տուեց Մորիկ Քաջազնը:— Թէ գտնէք՝ կ՛ասէք՝ գտանք: Բայց դու շա՜տ խորամանկն ես: Միայն թէ՝ իմացի՛ր, որ այնքան էլ Նանէի ճաշակով չես:

— Իսկ Նանէի ճաշակը ո՞նց է,— անանգստացայ ես:

— Լաւ է,— ասաց Մորիկ Քաջազնը:— Նա քեզ հետ այլաբնակ որոնելու չի գայ: Եւ վե՛րջ:

— Ի՞նչ գիտես:

— Գիտեմ, որովհետեւ պարտուեցիր: Իմ նորութիւնը քո նորութիւնից ուժեղ է:

Նա իրեն այնպէս էր պահում, վրաս այնպէս էր վերից նայում, որ մտածեցի, թէ արդէն բեռնատար աստղաթիռներ վարելու իրաւունք է ստացել: Նա ինձնից ընդամենը երկու ամսով էր մեծ: Եւ արդէն տասներեք տարեկան էր:

— Իրաւունք ստանալը ի՜նչ նորութիւն է որ... Շուտով դու էլ կը ստանաս,— կանխեց նա ինձ:— Նորութիւնը գիտե՞ս որն է... Ուսուցիչ է եկել...

— Ի՞նչ,— ինձ թուաց, թէ թիակով խփեցին գլխիս:

— Ընդունո՞ւմ ես, որ պարտուեցիր:

Ա՜յ քեզ բան...

Ես չէի կարողանում ուշքի գալ այդ նորութիւնը լսելուց յետոյ:

— Հա՛,— ասաց Մորիկ Քաջազնը:— Մայրամուտից յետոյ գնալու ենք դպրոց: Դաս ենք անելու...

Բ

ՀԻՄԱ արդէն կարելի էր մտածել ուրիշ բաների մասին: Որովհետեւ, իրօք, պարտուել էի: Որովհետեւ չգիտես ինչո՛ւ եւ ո՛ւմ համար, ուսուցիչ էր յայտնուել մեր կողմերը:

... Ես քայլում էի մեր փոքրիկ քաղաքի միակ փողոցով, որ ձգւում էր կապո՜յտ֊կապո՛յտ բլուրից մինչեւ կարմի՜ր֊կարմի՛ր անապատ: Քայլում էի, բայց ուրիշ բաների մասին մտածել չէի ուզում: Որովհետեւ իմ հեռաշարժ սարքի օգնութեամբ կարելի էր նաեւ առանց որեւէ փոխադրականի ճամփորդել մոլորակով մէկ: Դրա համար բաւական կը լինէր թամբել Ամատունի դաշտի ուժագիծն ու ծայրից թեթեւակի հրելով՝ տեղափոխուել այնտեղ, ուր սիրտդ ուզի... Այս միտքը շատ հաւանեցի, բայց, հակառակի պէս, չէի կարողանում կենտրոնանալ: Ես շեղւում էի, ուզում էի գոնէ Նանէի մասին մտածել: Չէր լինում... Նանէի փոխարէն մտքիս մէջ յայտնւում էր ուսուցիչը, որին դեռ չէի տեսել, բայց որն արդէն այստեղ էր, մեր քաղաքի մէջ... Ճիշտն ասած, Վարագամոլորակի վրայ ընդհանրապէս ժամանակ չենք կորցնում: Հենց որ սկսում ենք հազիւ չորեքթաթ անել ու սկսում ենք առաջին բառերն արտասանել, գրեթէ միաժամանակ սկսում ենք նաեւ վարժուել սարքերին ու մեքենաներին, ռոբոտներին ու համակարգիչներին: Հայրիկս սիրում է միշտ կրկնել, որ մենք ուշիմ, ընդունակ ու հնարամիտ ցեղի ծնունդ ենք: Մեր միտքը ճկուն է, իսկ մեր ձեռները՝ ոսկի: Եւ այն ամենը, ինչ յայտնի է մեր ցեղին, արդէն երկու հարիւր վաթսունութ տարի է, ինչ փոխանցւում է սերնդէ սերունդ: Փոխանցւում է հէնց մեր ծնունդով: Այսինքն, այն ամէնը, ինչն անհրաժեշտ է Վարագամոլորակի վրայ ապրելու համար, արդէն մեր արեան եւ էութեան մէջ է: Ուստի սովորելու համար երբէք ժամանակ չենք վատնում:

... Այսպէս մտորելով, քայլում էի եւ հիանում փողոցի երկու կողմերին գտնուող գմբեթաւոր տներով: Առաջ մեր տները գմբեթներ չեն ունեցել: Կտուրները եղել են տափարակ, նոյնիսկ, ասում են, այդ կտուրներին խոտ ու ծաղիկներ են աճել: Բայց երբ սկսուել են մարդատեսակների համառ յարձակումները եւ, երբ մի քանի անգամ, այնուամենայնիւ, յաջողուել է նրան յետ մղել հէնց տների շեմիցն, որոշել են գմբեթներ կառուցել, որտեղ դրուած են պահապան սարքեր:

Հիմա այդ պահապան սարքերն են զգուշացնում, թէ մօտակայքին թափառական մարդատեսակներ են յայտնուել: Այդ մարդատեսակները իրենք ընդունակ չեն որեւէ օգտակար գործ անել, ուստի մշակուած ու պատրաստի մոլորակներ են որոնում, որպէսզի ներխուժեն, բոյն դնեն եւ յետոյ ներկայանան որպէս բնիկներ:

Ուրեմն, այսպէս մտորելով քայլում էի, երբ իմ դիմաց ելաւ Նանէն: Մինչեւ կը հասցնէր որեւէ բան ասել, երկու ձեռքս պարզեցի վեր ու գոչեցի.

— Հո՛յ... Ամենից ուժեղը...

— Թող լինի ամէնից ուժեղը, համաձայնեց Նանէն: Ո՞ւր ես... Քեզ եմ որոնում...

— Զգում էի, որ ինձ ես որոնում,— ասացի ես:— Շարունակ գալիս ու խառնւում ես իմ կարեւոր մտքերին:

— Հա՞...— ուրախացաւ Նանէն:— Գոնէ երբեմն մտածո՞ւմ ես իմ մասին:

— Ինչո՞ւ պէտք է մտածեմ,— զարմացայ ես, որովհետեւ ճիշտն այն է, երբ մտածում են որեւէ խնդիր լուծելու կամ սարք պատրաստելու մասին:

— Ինչո՞ւ պիտի մտածես... Որովհետեւ անուշիկ աղջիկ եմ:

— Անուշի՜կ... Գեղեցի՜կ...— ծոր տուեցի հեգնանքով, որովհետեւ ո՞վ չգիտէ, որ դրանք փուչ բաներ են եւ կարող են միայն միտք պղտորել: Իսկ ո՞ւմ է պէտք այն մարդը, որի միտքը պղտորուած է: Պղտորուած մտքով ի՞նչ կարող ես յօրինել: Ոչի՛նչ: Քիչ մտածիր այնպիսի բաների մասին, որոնցից օգուտ չկայ:

— Քո ամէնից ուժեղ նորութիւնը ա՞յդ է,— ծաղրեց Նանէն:— Իսկ ես գիտեմ, թէ մարդատեսակներին ինչպէ՛ս կարելի է հեռու քշել մեր աշխարհից:

— Չէ՜ մի...

— Գիտե՛մ,— պնդեց Նանէն:

— Անհնար է: Նոյնիսկ ուժով չի յաջողուել: Եւ հայրիկս ասում է, որ փրկութեան միջոց չկայ: Պէտք է մի կերպ դիմանանք: Միեւնոյն է, վաղ թէ ուշ ստիպուած ենք լինելու տեղի տալ ու ինքներս հեռանալ:

— Հայրիկդ ճիշտ է ասում... Եթէ շարունակենք այսպէս ապրել, ի հարկէ, ինքներս կը հեռանանք: Եւ Վարագամոլորակը կը մնայ մարդատեսակներին, որոնք գուցէ մեզնից ոչ վատ կ՚աշխատացնեն մեքենաները, սարքեր կը պատրաստեն, հանքանիւթը մշակելու համար էլ կը կարողանան ռոբոտներին յանձնարարութիւններ տալ...

— Բայց ուրիշ ո՞նց պիտի ապրենք,— բողոքեցի ես:— Ուրիշ կերպ հնարաւոր չէ: Մեր Վարագամոլորակը ուրիշ է... Նոր ես եկել ու չես հասկանում, որ ուրիշ է...

— Եթէ կարողանանք ունենալ նաեւ այնպիսի բաներ, որոնք չեն մաշւում, չեն հնանում, չեն վերանում... հասկանո՞ւմ ես... այնպիսի բաներ, որոնք մշտական են ու լինում են միայն մարդկանց հոգիների մէջ, ապա կը դիմանանք... Թէ չէ՝ ոչ թէ ստիպուած կը լինենք թողնել ու հեռանալ, այլ մի օր էլ հէնց ինքներս կը դառնանք մարդատեսակ...

— Մարդատեսա՞կ... Այդ էր պակաս,— զայրացայ ես:

— Զայրանո՞ւմ ես,— հարցրեց Նանէն:— Յուզւո՞ւմ ես այդ մտքի վրայ...

— Զայրանում եւ յուզւում եմ,— ասացի ես:— Ի՞նչ կայ որ...

— Շատ ուժեղ մի նորութիւն կայ,— ասաց Նանէն:— Մայրամուտից յետոյ...

— Պէտք է դասի նստենք,— նրան ընդհատելով, շարունակեցի ես:— Ուսուցիչ է եկել, որ մեզ սովորեցնի... Իսկ մենք ի՞նչ չգիտենք որ... Խելքս բան չի կտրում...

Գ

ՄԻՆՉԵՒ մայրամուտ մեր քաղաքի բոլոր տղաներն ու աղջիկները արդէն գիտէին ամենաուժեղ նորութիւնը եւ, երբ տեսայ, որ ժամանակն է ու գնացի Գլխաւոր Գմբեթի սրահ, բանից պարզուեց, որ բոլորն արդէն այնտեղ են ու անհամբեր սպասում են ուսուցչին:

Երբ ասում եմ՝ բոլորը, նկատի ունեմ բոլոր տղաներին ու աղջիկներին, մօտ յիսուն հոգի, վեցից մինչեւ տասնհինգ տարեկան: Մենք լուռ ու լարուած սպասում էինք:

Մորիկ Քաջազնը, որ նստած էր ինձնից աւելի առաջ, հայեացքս բռնելով, աչքով արեց: Իսկ Նանէն, որ տեղաւորուել էր ձախ կողմը՝ ծայրին, ինձ նայելով, չգիտեմ ինչո՛ւ, կարմրեց ու գլուխը կախեց: Ես մտածեցի, որ կարմրող աղջիկները մի տեսակ շփոթեցնում են ինձ, թէեւ մինչեւ հիմա Նանէից բացի, դեռ ոչ ոք ինձ նայելով՝ չէր կարմրել...

Լռութեան մէջ ոտնաձայներ լսուեցին: Յետոյ սրահի դուռը բացուեց ու ներս մտաւ բարձրահասակ, նիհարաւուն, փոքրիկ մօրուքով ուսուցիչը:

Նա հայեացքը շրջեց մեզ վրայ ու ասաց.

— Ձեր աչքը բացուելուն պէս, դուք մտել էք մեքենաների, գործիքների ու սարքերի աշխարհը... Եւ չէք նկատել, թէ ինչպէս էք հէնց ինքներդ գործիք դառնում: Ճի՞շտ է...

Ոչ ոք չպատասխանեց: Որովհետեւ նրա ասածը թոյլ նորութիւն էր: Շատերի համար նոյնիսկ նորութիւն էլ չէր:

— Մենք ընդունակ, ուշիմ ու հնարամիտ ցեղի ծնունդ ենք...

— Ճի՜շտ է,— այս անգամ արդէն չհամբերեցի ես:— Հայրիկս էլ է ասում... Մեր միտքը ճկուն է, ձեռները՝ ոսկի...

— Այո՛,— հաստատեց ուսուցիչը:— Բայց ձեր հոգիները դատարկւում են գործիք դառնալիս: Եւ չորանում են ցեղի արմատները: Հետեւաբար, ի՞նչ պէտք է անել: Ո՞վ կարող է ասել:

Մենք լուռ էինք:

Որովհետեւ չգիտէինք, թէ հետեւաբար ի՛նչ պէտք է անել:

— Հետեւաբար պէտք է սկսել... Բայց որտեղի՞ց սկսել... Պէտք է գնանք դէպի մեր սկիզբը...— ասաց նա, յետոյ մօտեցաւ պաստառին եւ հեռուից, ցուցամատով մի շարժում արեց: Այդ շարժումը աւելի խոշոր չափերով կրկնուեց պաստառի վրայ եւ մուգ հենքին յայտնուեց լուսաւոր մի նշան:— Սա՝ Ա֊ն է: Այբը: Աստուած... Արդարութիւնը... Արարատը... Հապա՛, կրկնէք:

— Ա՜յբ,— կրկնեցինք բոլորս միաձայն:

Յետոյ պաստառին յայտնուեց մէկ ուրիշ լուսաւոր նշան:

— Սա՝ Բ֊ն է: Բենը: Բարին... Բնութիւնը... Բերդը: Կրկնէ՛ք:

— Բե՜ն,— կրկնեցինք մենք:

— Սա՝ Գ֊ն է: Գիմը: Գութը... Գեղեցիկը... Գիրը....

— Գի՜մ,— թնդաց մեր ձայնը Վարագամոլորակի Գլխաւոր Գմբեթի տակ:

Այսպէս սկսուեց մեր իսկական դասը մայրամուտից յետոյ:

1988

ԻՍԿԱԿԱՆ ՏՂԱՄԱՐԴՈՒ ՊԷՍ

Լիլիթին

ՁԻՆ փնչացրեց ու դոփեց տեղի վրայ։ Սանձը ձգեցի եւ մացառների արանքից շարունակեցի հետեւել գետի միւս ափի անցուդարձին։

Փոքրիկ կարաւանը ճամբար էր խփել ու պատրաստւում էր գիշերելու։ Ես արդէն վստահ էի, որ դրանք հէնց այն փախստականներն են, որոնց հետքերով արշաւում էի ամբողջ օրը. եւ հիմա միայն, իրիկնադէմին, վերջապէս կարողացայ հասնել։ Ուրեմն Վարազվաղան իշխանը իր շքախմբով կամ գուցէ՝ պահակախմբով, պատրաստւում է գիշերել գետափին, իսկ վաղը, հաւանաբար, կէսօրից քիչ անց կը յայտնուի պարսից տէրութեան սահմաններից այն կողմ։ Ես նաեւ համոզուած էի, որ Վահագն Հայկակը արդէն հանդիպէլ է իշխանին. եւ եթէ հիմա աչքիս չի երեւում, ուրեմն վրաններից մէկի մէջ է։ Վահագն Հայկակը իմ թոռնիկն է։ Հազիւ տասներկու տարեկան։ Ես միայն փորձում էի կռահել, թէ նրան հանդիպելիս ի՞նչ է մտածել իր երկրից վիրաւորուած ու Պարսկաստանի գիրկը գնացող փախստական իշխանը։ Այսինքն կարելի էր հազար ու մի ենթադրութիւն անել, բայց այդ ենթադրութիւնները մէկը միւսից աւելի դաժան էին եւ յուսահատական։ Որովհետեւ այս հնագոյն ժամանակներին ամէն անզգոյշ քայլ, ամէն չմտածուած խօսք կարող էր լինել ոչ միայն ճակատագրական, այլեւ վերջինը։

Փախստականների նժոյգներն ու ջորիները, որոնց վրայից վերցրել էին թամբերն ու իջեցրել հակերը, անվրդով արածում էին։ Վրաններից ներս ու դուրս էին անում զէնք ու զրահը իրենց վրայից հանած մարդիկ։ Քիչ այն կողմ, խարոյկի վրայ դանդաղ պտտւում էր շամփրած ոչխարը։ Աւելի հեռու, ճամբարի երկու կողմերին յետ ու առաջ էին քայլում զինուած պահապանները։

... Դեռ երէկ էր որ դասերը պատրաստելուց յետոյ Վահագն Հայկակը խօսքի բռնեց ինձ։ Նա հետաքրքրւում էր, թէ իրարից վիրաւորուելով՝ մարդիկ ինչո՞ւ են միանում իրենց ընդհանուր թշնամուն։ «Այս ո՞ւմ նկատի ունես»,— հարցրեցի ես։ «Վարազվաղանին»,— պատասխանեց Վահագն Հայկակը ու այնպէս նայեց ինձ, որ մտքովս անցաւ, թէ մի նոր փորձանք է գլխիս բերելու։ Յատկապէս որ չէի կռահում, թէ այդ ի՞նչ Վարազվաղանի մասին է խօսքը։

«Ո՞վ է այդ զարմանալի անունով մարդը»,— հարցրեցի։— Որտեղի՞ց ես գտել»։ «Պատմիչներից,— պատասխանեց նա։— Ինքը սիւնեցի էր... Տոհմի հետ գժտուել ու անցել է պարսիկների կողմը։ Դարձել է Յազկերտ թագաւորի մտերիմն ու խորհրդատուն»։ «Հա՜,— ասացի ես։— Այդպիսի դէպքեր շատ են եղել։ Գժտւում են իշխանութեան համար ու քանի որ իրենցից աւելի ուժեղի կամ խելացի մարդու դէմ դառնում են անօգնական՝ նետւում են թշնամուն ապաւինելու»։ «Եթէ Վարազվաղան իշխանը չփախչէր ու չհեռանար Պարսկաստան, ուրեմն, պատերազմ չէր սկսուի, պարսիկներն իրենց փղերով չէին հարձակուի։ Աւարայրի դաշտի վրայ այդքան զօրական չէր կոտորուի, ճի՞շտ է»։ «Գուցէ»,— համաձայնեցի ես։ «Ափսոս որ այդ իշխանին ոչ ոք չի հասկացրել, թէ ի՜նչ հետեւանք էր ունենալու իր բարեկամութիւնը պարսից թագաւորի հետ»,— հառաչեց թոռնիկս։

Ես նոյնիսկ այդ պահին էլ չկռահեցի թէ նա մտադիր է վեր կենալ ու գնալ հինգերորդ դար։ Սովորաբար այդպիսի ուղեւորութիւնները կատարւում են ուսուցիչների հետ՝ որպէսզի քովից, առանց միջամտելու անցած֊գնացած մարդկանց գործերին, ծանօթանան մեր պատմութեանը։

Ուրեմն, այս ամէնը երէկ էր։ Իսկ այսօր, երբ աչքովս ընկաւ Վահագն Հայկակի երկտողը, որտեղ նա ինձ յայտնում էր թէ որոշել է ուղղել երբեմնի թոյլ տրուած ճակատագրական սխալը, ես հասկացայ որ հիմա էլ պէտք է նրան որոնելու գնամ դէպի դարերի խորքը ճիշտ այնպէս, ինչպէս երկու ամիս առաջ. դպրոցական արձակուրդի օրերին, Լուսնի քարանձաւների մէջ ընկել էի նրա հետեւից ու «Վահագն Հայկա՜կ, որտե՞ղ ես» գոչելով՝ ձայնս խզուել էր։

... Գետի միւս ափին աշխուժութիւն սկսուեց։ Զօրականները դուրս ելան վրաններից, նստոտեցին խարոյկի շուրջ։ Ինչ որ տեղից մի տիկ յայտնուեց որ, հաւանաբար, գինու տիկ էր։ Կիսաշրջանով նստած այդ մարդկանց մէջ նկատեցի իշխանին։ Աւելի ճիշտ, կռահեցի որ հէնց այդ մարդն է Վարազվաղան իշխանը՝ որովհետեւ քովը տեսայ Վահագն Հայկակին։ Հնամաշ քրջեր հագած ու խեղճ տղային։ «Ապրե՛ս,— իւրովի խրախուսեցի նրան,— լա՜ւ ես ծպտուել»։ Եւ եթէ չի մոռացել որ իշխանի հետ խօսելիս բացատրուի դասական կամ, ինչպէս ասում են, գրաբար հայերէնով, ուրեմն, կարելի է յոյս ունենալ որ առանց դժուարութեան մեզ կը յաջողուի դուրս պրծնել ոչ միայն պարսից թագաւորի մօտ փախչող իշխանի ձեռքից, այլեւ ընդհանրապէս հինգերորդ դարից։

Արեւը մայր էր մտել եւ կիրճով մէկ տարածուել էր թանձր աղջամուղջը։ Իմ ձին նորէն դոփեց ու անհանգիստ փնչացրեց։ Ես բաց թողեցի սանձը եւ մէկ֊երկու անգամ գաւակին թփթփացնելով՝ ազատ արձակեցի։ Հազիւ էր մի քայլ հեռացել ինձնեից, երբ յայտնուելով հինգերորդ դարի ու մեր ժամանակի սահմանագծին՝ անհետացաւ։ Կարգն այդպէս է. ժամանակի մէջ ճամբորդողները անցեալի կամ ապագայի մէջ ոչինչ պէտք չէ թողնեն այն ամէնից, ինչը բերել են իրենց հետ։ Իսկ ես իմ ժամանակից այս հեռաւոր դար էի եկել ձիով՝ որովհետեւ ուրիշ կերպ անհնար կը լինէր հետապնդել ու հասնել Հայաստան աշխարհից փախչող իշխանին։ Սահմանագիծն էլ վաղօրօք ճկել ու դարձրել էի գրեթէ մի շրջան որի մէջ հիմա գտնւում էինք բոլորս. թէ՛ ես ու Վահագն Հայկակը, եւ թէ՛ փախստական իշխանն ու նրա խումբը։ Ի հարկէ, հնարաւոր էր նաեւ որ իշխանն ակամայ անցնէր այդ սահմանագիծը եւ իմ ձիու հետեւից ինքն էլ հինգերորդ դարից յայտնուէր մեր ժամանակի մէջ։ Բայց ես համոզուած էի որ գիշերելու պատրաստուող խումբը հազիւ թէ շարժուէր տեղից։

... Բայց առայժմ հարկաւոր էր անցնել գետը։ Քիչ դէպի վեր խոշոր գլաքարեր կային։ Զգուշօրէն ելայ թաքստոցից ու գնացի դէպի գլաքարերը։ Ջուրը վարար էր, քարերը՝ լպրծուն։ Օրը մթնել էր, եւ լուսինն էլ դեռ չէր ծագել։ Շատ աւելի դիւրին ու ապահով կը լինէր, եթէ ձիով անցնէի գետը։ Բայց ինձ նման թշուառ ու անօգնական մարդը հո չէ՞ր կարող ձի ունենալ։ Ցատկելով խոշոր գլաքարերի վրայով՝ ես անցայ գետը, բայց ոտքիս քոշերը թրջուեցին ու ծանրացան։ «Ոչինչ, խարոյկի մօտ կը չորացնեմ»,— մտածեցի ու մօտեցայ ճամբարին։

Հէնց նոյն պահին էլ մի ծանր հարուած ինձ գետնին տապալեց։ Փորձեցի ելնել ոտքի, բայց երկու ամուր ձեռքեր կառչեցին իմ սրունքներից. եւ մէջքիս վրայ քարշ տալով՝ տարան խարոյկի մօտ։ Լաւ է որ գոնէ այսքանով պրծայ, անցաւ մտքովս, կարող էին նաեւ տեղն եւ տեղը սրախողխող անել կամ նիզակով այնպէս շամփրել որ մեխուէի ու մնայի գետնին մեխուած։ Յետոյ ոտքերս բաց թողեցին. ես շրջուեցի ու դիմաց տեսայ Վարազվաղանին։ Նրա քով նստած էր Վահագն Հայկակը։

— Պապի՜կ,— գոչեց նա,— ի՞նչ իմացար որ այստեղ եմ։

«Հիմա ամէն բան փչացնելու է,— անցաւ մտքովս։— Միամտօրէն ամէն բան ասելու է. որից յետոյ մեզ դժուար թէ յաջողուի վերադառնալ մեր ժամանակները։ Եւ շա՜տ մեծ բան կը լինի, եթէ թոյլ տան որ ապրենք թէկուզ եւ այսքան հեռաւոր հինգերորդ դարում»։

— Վերջապէս գտայ իմ կորած թոռնիկին,— յուզուած ասացի իշխանին, յետոյ շրջուելով տղայի կողմը՝ սաստիկ բարկացայ.— Քանի՛ ասացի որ հեռու չգնաս ու էս ճամբեքին չկորցնենք իրար։ Կարող էիր նաեւ աւազակների ձեռքն ընկնել։ Ի՜նչ բախտ է եղել որ հանդիպել ես պատուաւոր մարդու... Տէ՛ր իմ,— թոռանս ձեռքը ամուր բռնած՝ ծնկաչոք փոքր ինչ առաջ գնացի։— Տէ՛ր իմ... Երկար կեանք ունենաս եւ թող Աստծոյ օրհնութիւնը միշտ վրադ լինի։ Թոյլ տուր որ շարունակենք մեր ճամբան։

— Ո՞վ ես,— մսի խոշոր պատառը քթիս տակ թափահարելով՝ մռայլադէմ հարցրեց իշխանը։

— Գրիչ եմ, տէ՛ր իմ։

— Ի՞նչ ես անում էս կողմերը։

— Նախճաւան եմ գնում... Թոռնիկս մեծ տղայ է արդէն։ Եթէ զինուոր լինէի՝ կռուել կը սովորեցնէի։ Բայց ես մի պարզ գրիչ եմ եւ արդէն ժամանակն է որ տղան մագաղաթ քերել իմանայ, մելան սարքել ու եղեգնի ծայրը տաշել իմանայ այնպէս՝ որ ներկը չտարածուի, իսկ գրերն էլ ընթեռնելի լինեն։ Մենք ցեղով գրիչներ ենք, տէ՛ր... Քանի՜֊քանի՛ մատեան ենք արտագրել... Տղային տանում եմ որպէսզի նա էլ սովորի մեր տոհմական գործը։

— Հըմ...— փնչացրեց իշխանը եւ դարձաւ ծառաներին.— Հա՛ց տուէք, մի՛ս տուէք մարդուն։

Ինչ որ մէկը խորոված մսի մի պատառ պարզեց ինձ։ Իսկ իշխանը նշանացի հասկացրեց որ մօտենամ։ Վահագն Հայկակի ձեռքը ամուր բռնած՝ ես մի քայլ մօտեցայ։ Պատառը ծամելով եւ կուլ տալով՝ իշխանը հարցրեց.

— Մո՞գ ես։

— Չէ՛, սովորական գրիչ եմ, տէ՛ր իմ։

— Դու մոգ ես ու կարողանում ես գուշակել ապագան։

— Սխալմունք կայ, տէ՛ր իմ,— ասացի ես։

— Եւ քո տղան երեւի քեզնից սովորած՝ համոզում է որ Պարսկաստան չգնամ. համոզում է որ յետ դառնամ ու յանդուրժեմ բոլոր վիրաւորանքները... Ասում է որ եթէ գնամ Յազկերտի մօտ, ապա արհաւիրք կը գայ ժողովրդի գլխին։ Իսկ ի՞նչ գիտէ թէ ի՛նչ է լինելու... Ուրեմն, դուք երկուսով էլ ապագան գուշակել գիտէք...

— Տէ՛ր իմ, ոչ ոք չի կարող ապագան գուշակել,— ասացի ես ու այնպէս սեղմեցի Վահագն Հայկակի ձեռքը որ տղան տնքաց։ Աւելի լաւ է այպէս տնքայ, քան թէ ընկնի մեր խօսակցութեան մէջ։— Բայց մի բան ճշմարիտ է որ ներկայի մէջ կատարուած ամէն մի գործ իր ընձիւղն է արձակում ապագայի մէջ... Եթէ դու վիրաւորուել ես բիրտ ու անարդար վերաբերմունքից, ուրեմն հէնց դրա համար պատասխան պահանջիր եւ ոչ թէ ճամբայ գնա թշնամուդ մերձենալու համար։

— Իսկ դու ի՞նչ գիտես թէ վիրաւորուել եմ... Որտեղի՞ց գիտես։ Լրտեսե՞լ ես, անիրաւ...— գոչեց Վարազվաղան իշխանը եւ նրա աչքերի սպիտակուցները շողացին՝ մթան մէջ արտացոլելով կրակի կարմիր լեզուակները։

— Տէ՛ր իմ, իշխա՛ն,— անվրդով ասացի ես,— շէներով մէկ հէնց միայն խօսում են որ նեղացել ու անցնում ես թշնամու կողմը... Ի՞նչ զարմանալի բան կայ որ երբ քեզ նման համբաւ ունեցող ու քաջ իշխանը ճամբայ է ելնում ու այդ մասին տարածւում են շշուկներ։

Վարազվաղան իշխանը ծանրումեծ ոտքի ելաւ, ճարպոտ ձեռքերը սրբեց դաբաղած կաշուից կարած կրծկալին, յետոյ դանդաղ քայլեց դէպի վրան։ Լուսինը քիչ առաջ էր երեւացել դիմացի սարի գագաթին... Վահագն Հայկակի ձեռքը ամուր բռնած՝ լուսնի լոյսի տակ հայեացքով հետեւում էի նրան։ Իսկ զօրականները որ շրջապատել էին մեզ, կամաց֊կամաց մօտենում եւ աւելի ու աւելի էին նեղացնում շրջանը։ Ինձ այնպէս էր թւում որ հիմա կը ցատկեն իրենց տեղից, վրայ կը տան չորս կողմից. եւ մեզնից կը մնայ մեծ կտոր ականջը։

Վրանի մուտքի մօտ իշխանը հապաղեց, յետոյ շրջուեց ու գոչեց.

— Լա՜ւ հսկէք դրանց... Վաղն առաւօտ երկուսին էլ կը կախենք։

Ու մտաւ վրան։

Մեզ շրջապատող զօրականները հիասթափուած իրար նայեցին։ Պահակներից երեք հոգի մեզ մօտեցան ու քշեցին դէպի խոշոր քարակտորը որի միւս երեսը լուանում էին գետի ջրերը։ Այստեղ նրանք կապոտեցին մեր ոտքերն ու ձեռքերը, գլորեցին գետնին, իսկ իրենք էլ մէկ֊երկու քայլի վրայ մեկնուած՝ քիչ յետոյ խորը քուն մտան։

— Մեզ կը կախե՞ն,— շշուկով հարցրեց Վահագն Հայկակը։

— Քեզ ո՞վ է թոյլ տուել որ երեւաս այս կողմերը,— ասացի ես։

— Եկայ համոզելու որ իշխանը չգնայ պարսիկներին ծառայելու։

— Եւ որպէսզի Վարդանանց պատերազմը չլինի՞։

— Ու մարդիկ էլ չկոտորուեն։

— Դու լաւ գիտես որ պատմութեան մէջ ուղղումներ չի կարելի մտցնել։

— Ուրեմն թողնենք որ մարդիկ կոտորուե՞ն,— բողոքեց Վահագն Հայկակը։

— Շատ ափսոս որ ժամանակի մէջ այդքան մեծ ու փոքր պատերազմներ են եղել։ Եւ շատ ափսոս որ մարդիկ կոտորուել են ու կոտորուել... անթիւ ու անհամար... Բայց միեւնոյն է՝ պատմութիւնի չի կարելի սրբագրել։ Դու եկել ես որ կանխես Վարդանանց պատերազմը։ Այսինքն, մեր պատմութիւնից վերացնես Աւարայրի ճակատամարտը։ Իսկ դա նոյնն է թէ մոռանանք։ Չյիշենք։ Ջնջենք մեր յիշողութիւնից։— Ես խօսում էի ու միաժամանակ քարակտորի եզրին քսելով՝ փորձում էի մաշել ու կտրել այն թոկը, որով կապոտել էին բազուկներս։— Այն ամէնը ինչ եղել է մեր պատմութեան մէջ՝ մեր դասն է։ Եւ այդ դասն անցնելով է որ կարողանում ենք ապրել, շարունակել մեր ազգային կեանքը... Հիմա ուզում ես ջնջել Աւարայրի ճակատամարտի դասը։ Իսկ մտածել ես թէ առանց այդ պատմական դասի, նաեւ շատ ու շատ դասերի՝ մեզնից ի՞նչ կը մնայ։

— Ի՞նչ կը մնայ,— հարցրեց Վահագն Հայկակը։

— Ոչին՛չ։ Մեզնից ոչինչ չի մնայ։ Առանց անցեալի ազգը ապագայ չունի։ Իսկ միայն ներկայով ապրում են աշխարհի բոլոր կենդանի արարածները, բացի մարդուց։

— Ուրեմն, մեզ կը կախե՞ն,— տխուր հարցրեց Վահագն Հայկակը։

— Սահմանագիծը մօտերքին է,— ասացի ես։— Եթէ յաջողուի մօտենալ...

Եւ լռեցի, որովհետեւ մեր ձայնի վրայ քնած տեղը անհանգիստ շրջուեց մեր պահապաններից մէկը։

Քարակտորի եզրը այնքան էլ սուր չէր եւ որեւէ յոյս չկար, թէ մինչեւ լոյս ինձ կը յաջողուի ազատուել կապանքներից։ Յետոյ... Յետոյ երեւի հոգնեցի...

Լուսադէմին արթնացայ զօրականների աղմուկից։ Նրանք թամբում էին ձիերը, հակերը նորէն դնում էին ջորիների վրայ։ Ոմանք աղմուկով լուացւում էին գետի մէջ, իսկ մի քանիսն էլ իշխանի համար նախաճաշ էին պատրաստում։

Պահակները քանդեցին մեր ոտքերի կապերն ու տարան դէպի քիչ հեռու կանգնած խոշոր ու սաղարթախիտ ծառը որի հաստ ճիւղից ծայրը օղակ արած երկու պարան էր կախուած։

— Մեզ հիմա կը կախեն,— ասաց Վահագն Հայկակը։— Իսկ յետոյ Յազկերտը նամակ կը գրի հայ նախարարներին... Յետոյ էլ պատերազմը կը սկսուի... Ու ոչ ոք չի իմանայ որ փորձել ենք համոզել Վարազվաղան իշխանին։ Իսկ հայերը գուցէ թէ չկարողանան պահպանել իրենց հաւատը։

— Սպասի՛ր,— ասացի ես։— Կանգնի՛ր... Ոնց որ թէ ժամանակների սահմանագծի վրայ ենք։— Քիչ հեռու վիթխարի ծառն էր՝ կախաղանի պարաններով։ Բայց ես զգում էի որ ընդամէնը կէս քայլ անելու դէպքում յայտնուելու ենք մեր ժամանակի մէջ։— Գուցէ հրաժե՞շտ տանք իշխանին։

— Վարազվաղա՜ն...— զիլ ձայնով գոչեց Վահագն Հայկակը,— որքան էլ պատճառ բռնես թէ տոհմից ես վիրաւորուել, միեւնոյն է, դու մի սովորական դաւաճան ես։

— Ի՞նչ,— տեղից վեր ցատկեց իշխանը։— Ի՞նչ ասացիր...

— Դա֊ւա֊ճա՜ն ես...— կրկնեց Վահագն Հայկակը։

Մոլեգնած իշխանը շուրջը նայեց, յետոյ քովը կանգնած զօրականի ձեռքից նիզակը խլելով՝ թափ առաւ ու նետեց մեր կողմը։

Ես լսեցի նիզակի չարագուշակ սուլոցը, բայց նոյն պահին էլ Վահագն Հայկակի հետ ցատկեցինք սահմանագծից այն կողմ։

Եւ յայտնուեցինք մեր ժամանակի մէջ։ Իսկ այնտեղ, հեռաւոր հինգերորդ դարում, փախստական իշխանի նետած նիզակը մխրճուեց գետնին. եւ թէ՛ ինքը, թէ՛ զօրականները զարմանքից պապանձուեցին՝ տեսնելով թէ ինչպէս հէնց նոր իրենց դիմաց կանգնած ծերուկն ու մանչուկը տեսիլքի պէս աներեւոյթացան։

Ես բարկացած սեղմեցի Վահագն Հայկակի ձեռքը։ Այնպէս սեղմեցի որ նա տնքած։ Բայց չբողոքեց։ Որովհետեւ գիտէր՝ յանցաւոր է։

Այդպէս, ձեռքն ամուր բռնած՝ ես քայլեցի դէպի տուն։ Ճանապարհին հանդիպող դրացիները զարմացած նայում էին մեզ. աւելի ճիշտ՝ մեր կապոտած դաստակներին։ Երբ հասանք շքամուտքին՝ ասացի.

— Եւ լաւ կը լինի որ ականջիդ օղ լինի... Եթէ քո ժողովրդի համար մի լաւ բան ես ուզում անել ոչ թէ պատմութիւնը խառնիր իրար, այլ անելիքդ քո ժամանակի մէջ արա։ Իսկական տղամարդու պէս...

— Ի՞նչ է, ես իսկական տղամարդ չէ՞մ,— բողոքեց Վահագն Հայկակը։

Ես չպատասխանեցի։ Որովհետեւ բոլոր ժամանակների մէջ էլ այնպիսի հարցեր կան որոնց պատասխանները տալու են հէնց իրենք՝ փոքրիկ տղաները։

Եւ հէնց այդ պահին էլ մանչուկը դառնում է իսկական տղամարդ։

1987
1 Փետրուար

ՎԱՐՍԱԹԱՓ ՈՒՌԻ, ԴՈՂԴՈՋՈՒՆ ԵՂԵԳՆ...

ՆԵՐՍԷՍ ՄԱԺԱՆԻ դիմաց փռուել էր կանաչ, փարթամ մարգագետինը, որտեղ իրարից հեռու ցրուած էին խաղալիքի նման մի քանի տնակ։ Եւ, ինչպէս միշտ, այս երեկոյ նոյնպէս, աշխարհն ասես ծածկուած էր լռութեան թափանցիկ սաւանով։

Այդ լռութիւնը ինչ որ ձայների համր ներդաշնակութիւն էր։ Եթէ փոքր ինչ լարես կամքդ, եթէ տագնապներ ծնող մտքերդ կայծերի առատ շատրուանի պէս շաղ տաս կիսախաւարի մէջ, ապա, անշուշտ, կը կարողանաս լսել զարմանալի, զարմանալի լռութեան գայթակղող շշուկները։

Աստուա՜ծ իմ... Իսկ եթէ այլեւս կամք չկա՞ որ կարողանաս լարել. եթէ մտքերդ էլ չե՞ն ուզում պոկուել բորբոքուած ուղեղից. եւ ներքին տագնապն էլ շարունակ սաստկանո՞ւմ է։

Եւ ո՞ւմ են հարկաւոր այս կանաչ֊կանաչ մարգագետինը. այս տները. այս անդորրը որոնք չգիտես ո՛վ է յօրինել կասկածներ փարատելու եւ կարօտներ սպանելու համար։

Իսկ եթէ ուզում եմ տառապե՞լ հեռուները մնացած պապենական իմ երկրի կարօտից, մտածեց Ներսէս Մաժանը. իսկ եթէ ուզում եմ իմ վարսաթափ ուռի՞ն, դողդոջուն եղե՞գնը...

— Տեսնո՞ւմ ես՝ ի՜նչ տարօրինակ ցանկութիւններ են ծնւում,— ասաց մարգագետնի եզրի Տունը։— Չգիտե՞ս որ չի կարելի այսքան ուշ դուրսը մնալ։ Ի զուր ես համառում։ Վերադարձի՛ր։ Տո՛ւն արի...

Հը՛մ... «Տո՛ւն արի»... Այսպէս մայրն էր կանչում իրիկնադէմին։ Մա՛յրը... Կանչում էր խաղի ամենահետաքրքիր ու լարուած պահին։ Եւ տղան թափ տալով փոշոտ տաբատը, աւելի ձգելով գօտին՝ որպէսզի շապիկի փեշը յանկարծ դուրս չպարծնի եւ ծոցի ոսկի խնձորները չթափուեն ու գլորուեն փողոցն ի վար դէպի ձորը, դժկամութեամբ գնում էր տուն։

Տո՞ւն...

Ներսէս Մաժանի սիրտը թրթռաց։ Մանկութեան յիշողութիւնները յանկարծ մէկ այլ իմաստ հաղորդեցին իրականութեանը։ Բայց մի քանի պահ միայն։ Այնքան որ նա ցանկութիւն ունեցաւ քայլերն արագացնել դէպի կանա՜չ֊կանա՛չ մարգագետնի եզրին գտնուող կարմիր կղմինդրէ տանիքով Տունը։ Յետոյ, անշուշտ, կռահեց որ կանչը անուշ մի խաբկանք էր։

Ծնկի հարուածով հրեց ու բացեց բակի դուռը. կանգնեց. նայեց շուրջը եւ, քանի որ մանկութիւնը անցաւ տարիների շերտի տակ, քանի որ հեռուների մէջ մարեց մօր ձայնը, ու քանի որ ոսկի խնձորներն էլ գլորուելով փողոցն ի վար՝ կորան փոշիների մէջ, Ներսէս Մաժանը ճիգ արեց հասկանալու թէ արդեօք ո՞րն է հիմա իրականը։

Անշուշտ, ինչ որ բան կա՛ր... Գոյութիւն ունէ՛ր...

Տո՛ւնը։

Հը՛մ... Դարձեալ՝ Տունը։

Սովորաբար, սեփական յարկի տակ մարդն իրեն ապահով է զգում։ Սեփական յարկի տակ մարդը լինում է ինքն իր հետ։ Ազա՛տ։ Բայց այդպէս չէր կղմինդրէ տանիքով սիրուն, կոկիկ այս Տանը՝ որ տագնապներ ծնելու արտակարգ ընդունակութիւն ունէր, չնայած շարունակ պնդում էր թէ հակառակն է՝ որի գոյութիւնը չէր ենթարկւում ողջամտութեան ոչ մի մակարդակը, բայց որը, այնուամենայնիւ, իրական էր։

... Հիմա նա կը մտնի նախասրահ, ուր յատակին փռած խսիրը հաճելի կը խշրտայ ներբանների տակ։ Եւ պատուհաններից կ՚երեւայ երկնքի շա՜տ թանձր կապոյտը։

Զարմանալի՜ բան... Ամէն անգամ նա տուն է մտնում ճիշտ այն պահին, երբ աշխարհը մթնում է՝ ընկղմուելով նախ թանձր կապոյտի եւ ապա մի տարօրինակ խաւարի մէջ։ Խաւա՜ր, բայց ի՜նչ խաւար... Այդպիսի խաւար անհնարին է նոյնիսկ պատկերացնել հեռուները մնացած երկրի վրայ, ուր լեռնապարերով լողում է մի շատ սրտամօտ լուսին եւ արտացոլւում չխօսկան լճակի լուռ ու մունջ կոհակների վրայ։

Հրա՜շք էր եւ ոչ թէ երկիր։

Ներսէս Մաժանը նախասրահ մտնելով՝ ծանր շունչ քաշեց։

Ուր որ է խսիրի տակից, պատի ճօճանակաւոր ժամացոյցի յետեւից, առաստաղի ջահից, ամէն, ամէն տեղից կը յայտնուի Երկիւղը ու առանց ցուցադրելու իր ներկայութիւնը, անշտապ կը սկսի պարուրել նրան բոլոր կողմերից եւ յետոյ՝ ներծծուել նրա էութեան մէջ։

Ներսէս Մաժանը ակամայ կծկուեց ու փորձեց ժպտալ։ Յետոյ զգուշօրէն հրեց հիւրասենեակի դուռը եւ ճեղքից ներս նայեց։ Իսկ յաջորդ ակնթարթին նա արդէն շրջուել էր խոհանոցի կողմը։ Այս կտրուկ ու անսպասելի շարժումները ժպտալու ջանքերի հետ պէտք է որ բաւականին տխուր պատկեր ներկայացնէին։ Բայց նրան չէր հետաքրքրում տխուր կամ ուրախ պատկերները։ Նրան հետաքրքրում էր թէ արդեօք գոնէ մէկ օր, մի երեկոյ ինքն իր հետ մնալու հնարաւորութիւն կ՚ունենայ։

Հենուելով նախասրահի պատին՝ նա թեթեւացած հոգոց հանեց եւ ծուռ֊ծուռ նայեց ճիշտ գլխավերը համաչափ յետ ու առաջ քայլող ճօճանակին։

Մենակ եմ, մտածեց նա։ Մենակ եմ ու ազատ։ Անակնկալ այցելուներ չկան։ Իսկ Երկիւղն էլ այսօր կարծէս թէ անպատկառութիւն չարեց։ Ես այսօր երկիւղելու առիթ չունեմ, զի յիշել եմ երկիրս, ոսկի խնձորներն եմ յիշել ու մօրս կանչը։

Հիմա կը հանուեմ, կը մտնեմ ցնցուղի տակ։ Ջրի ցայտերը ասեղների պէս կը ծակծկեն մարմինս, կը լուան, կը տանեն աստղափոշին, որ օրուայ ընթացքին անպայման նստած կը լինի վրաս։

— Շուարե՞լ ես,— հառաչեց Տունը։ Եւ Ներսէս Մաժանը զգաց թէ ինչպէս սկսեց արագ֊արագ բաբախել սիրտը։ Երկու ափով ծածկեց դէմքը եւ մատների արանքով նայեց շուրջը։ Մենակ էր։ Հաստա՛տ մենակ էր։— Հոգնա՛ծ ես։ Անօթի՛ ես,— շարունակեց Տունը։— Մտի՛ր ցնցուղի տակ, իսկ յետոյ մի բան կը մտածենք։

Ի՞նչ կարող ես մտածել։ Եւ, ընդհանրապէս, ինչո՞ւ ես այդքան հաճոյանում։ Վերջապէս ո՛ւմ գործն է թէ հոգնած եմ կամ անօթի։ Քո գործը տանիքը պատերիդ վրայ պահելն է, ամուր պահելը. որպէսզի ես ինձ ապահով զգամ։

... Ներսէս Մաժանը արձակեց շապիկի կոճակները, հէնց քայլելիս էլ թափահարեց ոտքերի թաթերը եւ կօշիկները թռան դես ու դեն։ Թեւքը մատներով բռնած՝ սկսեց պտտել աստղափոշիով ծածկուած շապիկը, որն սկզբում դանդաղ, ապա մի խենթ արագութեամբ պլլուեց բազկին։

Նա շտապում էր մտնել ցնցուղի տակ։ Եւ ո՞վ գիտէ, գուցէ նաեւ երգում էր իր ամենանուիրական երգը։

— Բարի երեկոյ։

Չէ՛։ Տունը չէր։

Շաւասպն էլ չէր՝ որ սովորաբար Ներսէս Մաժանին դիմաւորում էր հիւասենեակի մէջ։ Եւ յատկապէս այն ժամանակ, երբ պէտք է կայանի հերթապահութեան մէջ լինէր։ Անհասկանալի էին Շաւասպի այցելութիւնները։ Եւ հազիւ գտնուէր մէկը որ գլուխ հանէր դրանից։ Յամենայն դէպս, Ներսէս Մաժանը ինքն էլ չգիտէր թէ ինչո՞ւ մինչեւ հիմա հարցում չէր արել նրան։ Ճիշտ է, երբեմն ցանկութիւն էր ունենում, բայց միտքը յանկարծ շեղւում էր եւ հարցն էլ մեռնում էր առանց ծնուելու։

Ոչ էլ Արտակն էր, որ բնակւում էր մարգագետնի հակառակ ծայրին. Շաւասպի տան դիմաց։

— Բարի երեկոյ, Ներսէս Մաժան։

Երդւում եմ հեռուները մնացած իմ հրաշք երկրով եւ իմ պապերի աճիւններով, որոնք այնտեղ պահ են տրուած հողին ու իրենք էլ պահում պահպանում են, կանչում, հաւաքում են ապրող սերունդներին, երդւում եմ այս բոլոր սրբութիւններով՝ որ դա նաեւ Մորիկը չէր։

— Ի՞նչ ես ուզում,— խռպոտած հարցրեց Ներսէս Մաժանը։ Հարցրեց գլուխը սրբիչով փաթաթած, թեթեւ, եթերային ծածկոցը անփութօրէն ուսերին գցած կնոջը, որ ժպտում էր մտերիմ ու բազմանշանակ, առանց շփոթուելու կամ ուշադրութիւն դարձնելու նրբագրգիռ կացութեանը։— Դու է՞լ ես մարգագետնի բնակիչներից,— շարունակեց Ներսէս Մաժանը՝ չկասկածելով նոյնիսկ, թէ որքա՜ն անհեթեթ էր իր այդ հարցը, քանզի կանաչ֊կանաչ մարգագետնի տնակների բնակիչները իրենք էին։ Ինքն էր։ Արտակն էր։ Շաւասպն էր։ Մորիկն էր։— Ո՞վ ես,— նա զգաց որ սեփական ձայնը դառնում է անճանաչելի ու օտար։— Ասում եմ՝ ո՞վ ես։ Ինչո՞ւ ես եկել։ Ի՞նչ գործ ունես իմ Տանը։

Եւ նոյն պահին էլ զգաց Տան բերկրանքը։ Տունը գոհ էր որ Ներսէս Մաժանն ասաց. «Իմ Տանը»։ Ինչպէս բոլոր, այնպէս էլ մարգագետնի այդ Տունը որ չգիտես ո՛վ էր կառուցել, չգիտես ե՛րբ էր կառուցել, չգիտես՝ կառուցուա՞ծ էր ընդհանրապէս, թէ՝ յօրինուած, այդ Տունը եւս երազում էր պատկանել որեւէ մէկին։

Ես դա վաղուց եմ կռահել, անցաւ Ներսէս Մաժանի մտքով, վաղուց եմ կռահել որ Տունը ուզում է ինձ պատկանել. որովհետեւ ուրիշ ո՞վ ունի. արիւնակիցնե՞ր ունի, նախնինե՞ր ունի, պատմութի՞ւն ունի... Գնահատում եմ այդ նուիրուածութիւնը։ Բայց ի՞նչ կարող եմ անել, երբ իմ փրկութիւնը, իմ ուժը, իմ կորովը եւ այն, որ մինչեւ հիմա չեմ դարձել յօրինուած մի մարդ ու պահել պահպանել եմ ինքս ինձ՝ պայմանաւորուած է հեռու հեռուները մնացած երկրիս իրական, շօշափելի գոյութեամբ։

— Մտի՛ր ցնցուղի տակ,— ասաց կինը։— Ես հիմա ընթրիք կը պատրաստեմ։— Նա ուղղեց գլխի փաթթոցը եւ հաւաքելով Ներսէս Մաժանի դես ու դեն նետած կօշիկները, գուլպաները, շապիկը ու տագնապները՝ գնաց խոհանոց։

Ճիշտ է, դու չասացիր թէ՝ ո՛վ ես, մտածեց Ներսէս Մաժանը՝ կանգնելով ցնցուղի տակ, բայց ես տեսայ որ եկել ես տագնապներս հաւաքելու, տարակուսանքներս փարատելու եւ մէկ էլ, հը՛մ... մէկ էլ՝ ընթրիք պատրաստելու։

— Ես ձեզ մենակ կը թողնեմ,— ասաց Տունը։— Գիտե՞ս նա ով է։ Տանտիրուհի՛ է։ Կի՛ն է։ Առեղծուա՛ծ է։ Եւ եթէ կամենաս ճանաչել այդ Առեղծուածը՝ նա կը դառնայ բազմաթիւ սերունդների նախամայր։ Եւ այդ սերունդները այլեւս չեն մորմոքուի հեռաւոր երկրի կարօտից։ Ես ձեզ մենակ կը թողնեմ ու չեմ խանգարի,— շարունակեց Տունը։— Դու կ՚ընկղմուես մոռացումի մէջ։ Եւ մոռացումի հետ կը գայ անսահման երջանկութիւնը։

Ի՜նչ հոգատարութիւն։ Իսկ ես արդէն վստահ էի թէ այս երեկոյ մենակ եմ լինելու, լինելու եմ ազատ՝ բոլոր այցելութիւններից։ Բոլո՞ր... Բայց մենք ընդամէնը չորս հոգի ենք այստեղ, այս մարգագետնի վրայ... Յետո՞յ ինչ որ չորս հոգի ենք։ Ի՞նչ նշանակութիւն ունի թէ քանի հոգի ենք։ Կամ թէ՝ ովքեր են միւսները. Շաւասպը, Արտակը կամ Մորիկը... Բայց ես էլ Ներսէս Մաժանն եմ. եւ այստեղ յայտնուելուց ի վեր մի ցանկութիւն է շարունակ ծիլ տուել իմ մէջ, յետոյ դարձել դալար մի շիւ, իսկ հիմա ճաքճքած, հաստակեղեւ ծառ է դարձել ինքս ինձ հետ լինելու ցանկութիւնը։

«Եկա՞ր ես մնալու ցնցուղի տակ»,— լսուեց չգիտես որտեղից յայտնուած կնոջ ձայնը։ Եւ այդ ձայնը խեղդելու նպատակով Ներսէս Մաժանն աւելի սաստկացրեց ջրի հոսանքը, եւ ցայտերն իրենց աղմուկով աշխարհից ասես մեկուսացրեցին նրան։

— Դու մի օր գլուխդ կը կորցնես շարունակ երկիրդ յիշելով,— հոգատար մի երանգով նկատեց Տունը։— Ի՞նչ ես շահելու։ Ոչի՛նչ։ Հաւատա՛ որ՝ ոչինչ։ Միայն տառապելու ես հոգսերի, տագնապների ու կարօտների մէջ։

Հոգուս վրայ ես նստել. մտածեց Ներսէս Մաժանը, կարծում ես, եթէ երկիրս չյիշեմ՝ դո՞ւ ես լինելու ինձ սփոփողն ու մխիթարողը։

Նա ցնցուղի տակ թափահարեց գլուխը, յետոյ գոցեց ծորակները, նայեց քրտնած հայելուն։

Չկա՛ր։ Ինքը չկար... Իր դէմքը չկար... Չէր երեւում։ Աւելի ճիշտ՝ պղտոր մի ուրուագիծ էր միայն։ Եւ այնտեղ կարող էիր տեսնել ո՛ւմ ուզենայիր։ Վերջապէս, կարող էիր ինքդ քեզ լրացնել այնպէս՝ ինչպէս թելադրէր... կա՞մքդ։

Հը՛մ...

Նա վրան առաւ խաւոտ խալաթը եւ լայն թեւքով մաքրեց հայելու քրտնած մակերեսը։ Ժպտաց, որովհետեւ նորէն ճանաչեց իրեն։

Ասում ես՝ ի՜նչ եմ շահելու, մտածեց Ներսէս Մաժանը, մի՞թէ չես հասկանում որ շահելու եմ ինքս ինձ։ Աստուած վկայ... քիչ բան չէ... Հը՞...

«Ի զուր ես հարցերը բարդացնում,— նորէն լսուեց կնոջ ձայնը։— Յամենայն դէպս, ինձ հանդիպելիս քո պապերը տարակուսանքների մէջ չեն ընկել»։

Ներսէս Մաժանը կապեց խալաթի գոտին եւ դուրս ելաւ միջանցք։ Յատակին մնացին նրա խոնաւ ոտնահետքերը։

— Ի՞նչ կ՚ասես,— զգուշաւոր հարցում արեց Տունը։

Ի՞նչ կարող եմ ասել։ Նախ՝ եթէ նրանք տարակուսանքներ չեն ունեցել, ապա երեւի այն պատճառով որ ծնուել են իրե՛նց երկրի մէջ, ապրել են իրեն՛ց երկրի մէջ, մեռել են իրե՛նց երկրի մէջ։ Ու ապրելիս էլ երազել են գիշերային երկնքով մէկ սփռուած հեռու հեռաւոր աշխարհների մասին։ Ի հարկէ՛, կ՚երազեն. եւ այն էլ ամրան տաք գիշերներին՝ կտուրին պառկած, սարերից փչող զով քամուն սպասելիս։ Եւ յետոյ՝ ինչքա՞ն կարելի է շարունակել այս պատմութիւնը, երբ ինքդ քեզ հետ մնալու ոչ մի ճար չունես։

... Խոնաւ ոտնահետքերը մտել էին ննջարան։ Իսկ յետոյ դուռը գոցուեց՝ ճիշտ շեմի վրայ կիսելով հետքերից մէկը։ Կրունկը մնաց միջանցքի վրայ, իսկ մատները պէտք է լինէին ննջարանի մէջ։

Յետո՞յ ինչ որ դուռը գոցեցիր, մտածեց Ներսէս Մաժանը՝ աչքերը խուփ պառկած եւ ցուցամատը զգուշօրէն սահեցնելով չգիտես որտեղից եւ ինչո՛ւ յայտնուած կնոջ ողնաշարի եւ յետոյ՝ թիակների վրայ։ Դուռը գոցեցիր, բայց ո՞ւր կարող ենք թաքնուել Տանը։ Ո՛նց կարող ենք մենակ մնալ։ Լինել ինքներս մեզ հետ, դառնալ մի հոգի, դառնալ մի մարմին, դառնալ սկիզբ ու աւարտ։

Ես ընկմուեցի մոռացումի մէջ, սաւառնեցի կապոյտ մշուշով, քայլեցի շոգ անապատով, ճերմակ արեւի ճառագայթներին տրուած։

... Եւ ինչո՞ւ չծնուեց քո սիրոյ վայրենի ճիչը։

Գուցէ այդ գերագոյն պահին ծուէն֊ծուէն լինէր մշուշը, մոռացումը պարգեւէր անցողիկ երջանկութիւն, իսկ պատրանքներս մարմնաւորուելով՝ սփոփէին մեզ։

— Ի՞նչ արած,— հառաչեց Տունը։— Ուրեմն, մնա՛ ինքդ քեզ հետ։ Ազատ զգա քեզ, Ներսէս Մաժան,— վշտացած ասաց Տունը։— Իսկ ես առայժմ տանիքը կը պահեմ պատերիս վրայ. ամուր կը պահեմ։

Հա՛... Ճի՛շտ է։ Հիմա՛... Հիմա կ՚արթնանամ։ Աչքերս դեռ գոց են, բայց դա չի նշանակում թէ քնած եմ։ Ահաւասիկ. արթնանում եմ։ Զգում եմ աշխարհն ու ինձ։ Տարօրինակ մի ափսոսանք եմ զգում եւ շա՜տ հաճելի, մաքուր մի թախիծ։ Որովհետեւ յիշում եմ Չգիտես Որտեղից եւ Ինչո՛ւ յայտնուած կնոջը։ Անո՞ւնը... Ի՞նչ է նրա անունը... Հիմա երեւի խոհանոցն է...

... Ներսէս Մաժանը ելաւ Տնով մէկ թափառելու։ Որոնում էր։ Ո՞ւմ... Ի՞նչ... Չէ՛, խոհանցը ոչ ոք չկար։ Միջանցքում աշխոյժ յետ ու առաջ էր քայլում ժամացոյցի ճօճանակը։ Խսիրը խշրտում էր մերկ ներբանների տակ։ Եւ Երկիւղը նորէն փորձում էր ներծծուել նրա էութեան մէջ՝ տեղ չթողնելով ափսոսանքին ու թախիծին, կարօտին ու տագնապներին։

Եթէ Երկիւղը դարձեալ փորձում է անպատկառութիւն անել, ուրեմն՝ տեսնենք թէ ի՞նչ նոր անակնկալ է ինձ սպասում հիւրասենեակի մէջ, մտածեց Ներսէս Մաժանը։

Մորի՞կ... Շաւա՞սպ... Նա զգաց որ այդ անունները չեն ուզում ելնել ու տարածուել սենեակով. մնում են կոկորդի մէջ՝ որպէսզի խեղդեն իրեն։

Սրտխառնուք սկսուեց։ Եւ նա հենուեց դռան շրջանակին. որպէսզի ծնկները ծալուելիս՝ գոնէ յանդարտ ցած սահի ու ոտքերը տարածած՝ նստի յատակին։

Սեղանի մօտ նստածը եւ երէկուանից մնացած ընթրիքն անշտապ ուտողը Արտակն էլ չէր։

Ինքն էր։

Ինքը՝ Ներսէս Մաժանը։

Ուրեմն, ինքս ինձ հետ եմ՝ մտածեց նա, եւ եթէ ուզենամ՝ կը տառապեմ հեռուները մնացած երկրիս կարօտից, եթէ ուզենամ՝ կ՚ունենամ իմ վարսաթափ ուռին, դողդոջուն եղեգնը, եթէ ուզենամ...

Իսկ ինքը որ հիւրասենեակ՝ սեղանի մօտ էր նստած, յանկարծ գլուխը շրջեց դէպի դուռը։ Եւ երկու ափով ծածկեց դէմքը։ Եւ մատների արանքով նայե՜ց, նայե՜ց, նայե՜ց...

Ներսէս Մաժանը զգուշօրէն գոցեց դուռը։

Մենք բոլորս էլ ինչ որ բան ենք ուզում, մտածեց նա՝ ուսով հենուած գոց դռանը։ Շատ չնչին մի բան որ թերեւս հնարաւոր լինի ունենալ հեռու հեռուները մնացած պապենական երկրի մէջ, եթէ միայն... եթէ միայն դեռ կան, ապրում են վարսաթափ ուռին, դողդոջուն եղեգնը։

... Ափսոսանքն ու թախիծը թանձրանում են։ Իմ կարօտը դառնում է զուլալ մեղեդի։ Եւ իմ տագնապները որ խնամքով ժողովել էր Չգիտես Որտեղից եւ Ինչո՛ւ յայտնուած կինը, նորէն պարուրում են ինձ։

1984

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

1 «Կրկէս Լուսնի վրայ» պատմուածքը որպես գրքոյկ հրատարակուել է նկարիչ Սուրէն Ստեփանեանի պատկերազարդումով, 1961թ., Երեւանում, «Հայպետհրատի» հրատարակութեամբ, խմբ.՝ Ք. Միրխաւոյեան։

2 «Մարսեցիները»՝ հեղինակի պատմուածքների առաջին ժողովածուն որ լոյս է տեսել «Պիոներ» ամսագրի հրատարակութեամբ՝ 1957թ.։ Խմբագիր՝ Սաղաթել Յարութիւնեան, նկարիչ՝ Սուրէն Ստեփանեան։

3 Հեղինակի պատմուածքների «Մենք խաղալ էինք ուզում» ժողովածուն լոյս է տեսել «Հայպետհրատի» հրատարակութեամբ՝ 1963թ.։ Խմբագիր՝ Ռ. Քալաշեան, նկարիչ՝ Վ. Մանդակունի։

4 Հեղինակի պատմուածքների «Ժպիտը» ժողովածուն լոյս է տեսել «Հայպետհրատի» հրատարակութեամբ՝ 1964թ.։ Խմբագիր՝ Շ. Գրիգորեան։

5 Հեղինակի պատմուածքների «Մարգագետին» ժողովածուն լոյս է տեսել «Հայպետհրատի» հրատարակութեամբ, Երեւանում, 1967թ.։ Խմբագիր՝ Ռ. Քալաշեան, նկարիչ՝ Մ. Սոսոյեան։

Կարէն Ա. Սիմոնեան

ՄԵՐ ԻՍԿԱԿԱՆ ԴԱՍԸ

ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԻՑ ՅԵՏՈՅ

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015