Ջորջ ՕՐՈՒԷԼ

ԱՆԱՍՆԱՏՈՒՆ

հէքիաթ

Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ
Թարգմանութիւնների մատենաշար

Երեւան — 2016

ԳՄԴ 84.7 Անգլ

Օրուէլ, Ջ.

Անասնատուն։ [Հէքիաթ] / Ջ. Օրուէլ, թարգմ.՝ Կարէն Ա. Սիմոնեան, կազմի ձեւաւորումը՝ Գրիգոր Թերզեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի)։ Ելեկտրոնային բարելաուուած հրատարակութիւն.— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2016.— 106 էջ։

Օրուէլը երեւակայութեան ու թանձրապատումի գեղարուեստական մտածողութեամբ ներկայացրել է մի իրականութիւն որ գոյութիւն ունէր աշխարհի վեցերորդ մասը գրաւած եւ իր ցուցափեղկը միայն փոխած դասական գաղութատիրութեան երկրի մէջ։ Բանն այն է, որ «անցեալին ամէն մի բռնատիրութիւն վաղ թէ ուշ անպայման խորտակուել կամ գոնէ ենթարկուել է դիմադրութեան, զի մարդկային բնոյթի համար ազատութիւնն անհրաժեշտութիւն է,— գրել է Օրուէլը։— Բայց մենք չենք կարող վստահ լինել, թէ մարդկային բնոյթը անփոփոխ է։ Ըստ երեւոյթին հնարաւոր է դառնում բուծել ազատութիւն չկամեցող մարդկանց մի տեսակ ճիշտ այնպէս, ինչպէս կը բուծէին եղջիւրներ չունեցող կովեր»։

ԳՄԴ 84.7 Անգլ

eISBN 978֊9939֊0֊0000֊0

© Ջորջ ՕՐՈՒԷԼ, 1945

© Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ, 2002, 2007 (թարգմ.)

© Եաւրուհրատ, 2016 (հրատ.)

Վերապահուած են բոլոր իրաւունքները։

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (ելեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգէլուած է։

Արտատպելիս կամ մէջբերումներ կատարելիս հեղինակի Ս. Սահակ֊Մեսրոպեան նախադեկրետային ուղղագրութիւնն ու կետադրութիւնը պահպանելը հեղինակային իրաւունքի մասն է կազմում։

Այս գիրքը նախատեսուած է միայն անձնական օգտագործման համար։

Ա

ՊԱՐՈՆ Ջոնսը՝ Կալուածատան տէրը, մութն ընկնելուց յետոյ փակեց հաւաբնի դուռը, բայց այնքան հարբած էր, որ մոռացաւ խցկել պատի անցքերը, որտեղից ճտերն էին ներսուդուրս անում։ Նա հազիւ էր ոտքերը քարշ տալիս եւ, քանի որ փորձում էր հաւասարակշռութիւնը չկորցնել՝ ձեռքի լամպարը շարունակ ճօճւում էր։ Այսպէս նա հասաւ ետնամուտքին, քացով բացեց դռնակը, մտաւ մառան, մի գաւ գարեջուր էլ խմեց տակառից, եւ այդ գաւը օրուայ ընթացքին խմածներից վերջինն էր, յետոյ յաղթահարեց մինչեւ անկողին ընկած ճանապարհը եւ յայտնուեց արդէն խորը քուն մտած ու խռմփացնող տիկին Ջոնսի կողքին։

Ննջարանի լոյսը մարելուն պէս, կալուածատանն ամենուրէք սկսուեց անհանգիստ մի շարժում։ Օրուայ ընթացքին շշուկներ էին տարածուել, թէ պարագլուխը՝ Միդլ Ուայթեան մրցանակակիր բտուած խոզը, անցեալ գիշեր մի տարօրինակ երազ է տեսել, եւ իր այդ երազը շատ է ուզում պատմել միւս կենդանիներին։ Արդէն պայմանաւորուել էին որ պարոն Ջոնսի չքուելուն պէս բոլորը կալուածատան խոշոր շտեմարան են հաւաքուելու։ Ծեր Պարագլուխը (այս մականունը վաղուց էին փակցըրել նրան, թէեւ ցուցահանդէսներին նա հանրայայտ էր որպէս Ուիլլինգթոնի Զարդ) կալուածատան մէջ առանձնայատուկ յարգանք էր վայելում, եւ բոլորն էլ նրան լսելու համար սիրով էին համաձայնել թէկուզ մէկ ժամ պակաս քնել։

Շտեմարանի խորքը, ծղօտածածկ հարթակին, հեծանից կախուած լամպարի տակ սովորականի պէս հարմարաւէտ թիկն էր տուել Պարագլուխը՝ համբերութեամբ սպասելով, թէ երբ են հաւաքուելու միւսները։ Նա արդէն տասներկու տարեկան կը լինէր եւ վերջերս աւելի էր ճարպակալել, սակայն մնացել էր նոյն ազնուազարմ խոզը, որի հայեացքի մէջ, չնայած սարսափազդու ժանիքներին, իմաստութիւն կար եւ բարեացակամութիւն։ Ահագին ժամանակ անցաւ, մինչեւ որ հաւաքուեցին բոլոր կենդանիներն ու ամէն մէկը տեղաւորուեց հարմար մի դիրքով։ Ամէնքից առաջ եկան երեք շները՝ Բլիւբելը, Ջեսին եւ Փինչերը, յետոյ՝ խոզերը, որոնք առանց երկար֊բարակ մտածելու տեղաւորուեցին հարթակի մօտ, ծղօտի վրայ։ Հաւերը թառեցին լուսամուտագոգերին, աղաւնիները թռան ձեղունակալին, իսկ ոչխարները եւ կովերն էլ նստոտեցին խոզերի ետեւ ու սկսեցին որոճալ։ Երկու բեռնակիր ձիեր՝ Կռփամարտիկն ու Գեղուհին եկան միասին եւ դէպի հարթակ շարժուեցին անշտապ ու զգուշօրէն, որպէսզի ծղօտի մէջ վխտացող որեւէ արարածի յանկարծ չճզմեն իրենց խոշոր ու մազոտ սմբակներով։ Գեղուհին արդէն միջին տարիքի զամբիկ էր, որ չորրորդ քուռակն ունենալուց յետոյ նկատելիօրէն կորցրել էր մարմնի նրբագեղութիւնը։ Կռփամարտիկը գրեթէ երկու մետր բարձրութեամբ հզօր ու ազդեցիկ ձի էր, որի ուժը սովորական ձիերից երկու անգամ աւելի կը լինէր։ Դնչի վրայի ճերմակ շերտի պատճառով նա մի քիչ յիմարաւուն տեսք ունէր ու թէեւ իրականին էլ առանձնապէս չէր փայլում խելքով, բայց չափաւոր ու համբերատար բնաւորութեան եւ բացառիկ աշխատասիրութեան համար արժանացել էր համընդհանուր յարգանքի։ Ձիերից յետոյ բարեհաճեցին ճերմակամազ Միւրիէլ այծն ու Բենջամին էշը։ Ագարակի բոլոր կենդանիների մէջ Բենջամինը ամենատարեցն էր ու բնաւորութեամբ էլ ամենավատը։ Նա ուրբաթախօս էր, բայց երբ բերանը բանալու առիթ էր լինում, ապա անպայման մի լկտի խօսք ասելու համար. օրինակ, նա յայտարարել էր, թէ Աստուած իրեն պոչ է տուել ճանճերին քշելու նպատակով, բայց անձամբ ինքը կը գերադասէր, որպէսզի ոչ ճանճ լինէր ու ոչ էլ պոչ։ Անասնատանը նա միակն էր որ երբէք չէր ծիծաղում։ Երբ հարցնում էին, թէ՝ ինչո՞ւ, պատասխանում էր որ ծիծաղելու որեւէ առիթ չի տեսնում շուրջը։ Այնուհանդերձ, նա իւրովի նուիրուած էր Կռփամարտիկին, թէեւ որեւէ կերպ իր այդ նուիրուածութիւնը չէր ցուցադրում։ Կիրակի օրերը նրանք սովորաբար միասին էին ելնում այգու ետեւ ընկած արօտավայր, քով֊քովի արածում էին, բայց ամբողջ օրուայ մէջ մի բառ նոյնիսկ չէին փոխանակում։

Ձիերը հազիւ էին տեղաւորուել, երբ յայտնուեց բադիկների մի երկար շարան։ Բադիկները կորցրել էին թխսամօրը, յուզուած ծւծւում եւ անհանգիստ դեսուդեն էին նետւում՝ որոնելով մի այնպիսի տեղ, որ յանկարծ չճզմէին իրենց։ Գեղուհին առջեւի հզօր ոտքը պարզեց, տեղ արեց, եւ բադիկները հրմշտոցով նետուեցին դէպի այդ ապաստարանն ու անմիջապէս քնեցին։ Ինչպէս միշտ, վերջին պահին շտեմարան մտաւ ճերմակամորթ Մոլլին, յիմարաւուն, բայց գեղեցիկ մատակը, որին պարոն Ջոնսը իր երկանիւ սայլակին էր լծում։ Շաքար խրթացնելով, նա մանրիկ քայլերով առաջ գնաց եւ կարմիր ժապաւէնները ցուցադրելու համար պչրանքով ցնցեց սպիտակ բաշը։ Ամէնից վերջը շեմի վրայ յայտնուեց Կատուն, սովորութեան համաձայն նայեց չորս բոլոր եւ ընտրելով ամենատաքուկ տեղը, խցկուեց Կռփամարտիկի ու Գեղուհիի միջեւ։ Մինչ Պարագլուխը խօսում էր, նա երանութեան մէջ ընկած, սկսեց մռռացնել՝ առանց որեւէ բան տեսնելու կամ լսելու։

Այսպիսով, արդէն բոլորը շտեմարանն էին, եթէ չհաշուենք Մովսէս անունով ձեռնասուն ագռաւին, որ ետնամուտքի մօտ թառած՝ քնել էր։ Երբ Պարագլուխը համոզուեց որ բոլոր կենդանիները հարմարաւէտ տեղաւորուել եւ պատրաստ են իրեն լսելու, թեթեւ հազով մաքրեց կոկորդն ու խօսքն սկսեց.

— Ընկերնե՛ր, ինչպէս արդէն գիտէք, անցեալ գիշեր մի զարմանալի երազ եմ տեսել։ Բայց իմ այդ երազի մասին քիչ յետոյ... Նախ եւ առաջ ձեզ հետ ուզում եմ խօսել ուրիշ հարցերի շուրջ։ Իմ օրերն արդէն հաշուած են, ուստի պարտքս եմ համարում մահից առաջ ձեզ հաղորդել իմ կենսափորձն ու իմաստութիւնը։ Ես տարիքս արդէն առել եմ, եւ իմ ապրած տարիներին, խոզանոցի մէջ պառկած, շատ եմ մտորել, ուստի կարող եմ պնդել որ կեանքի իմաստը շատ աւելի լաւ եմ ըմբռնել, քան իմ ժամանակակիցներից որեւէ ոք։ Հէնց այդ մասին էլ ուզում եմ խօսել։

Ուրեմն, ընկերնե՛ր, ո՞րն է մեր կեանքի իմաստը։ Չխուսափենք ճշմարտութիւնն ասել. մեր կեանքն անցնում է թշուառութեան մէջ, տառապալից աշխատանքով. եւ վաղաժամ մահն էլ բոլորիս բաժինն է։ Ծնուելու պահից ի վեր մեզ կերակրում են հազիւ այնքան, որ սովամահ չլինենք, իսկ բանող անասուններին օրնիբուն աշխատացնելով, քամում են մինչեւ վերջ։ Երբ դառնում ենք աւելորդ, մեզ ուղարկում են սպանդանոց՝ դաժանօրէն մորթուելու։ Անգլիայի մէջ ոչ մի կենդանի չկայ, որ ծերութեան տարիքի հասնելով՝ շարունակի վայելել կեանքի բերկրանքն ու գիտենայ, թէ ինչ բան է վաստակած հանգիստը։ Անգլիայի մէջ չկայ մի կենդանի, որ գիտենայ, թէ ի՛նչ բան է ազատութիւնը։ Թշուառութիւն եւ ստրկութիւն. ա՛յս է անասունի ապրած կեանքը։

Բայց գուցէ հէնց սա՞ է բնութեան օրէնքը։ Գուցէ մեր երկի՞րն է խեղճ այն աստիճան որ չի կարող կերակրել բոլորին։ Ո՛չ, ընկերնե՛ր, հազար անգամ՝ ո՛չ։ Անգլիան բերրի հող ունի, մեղմ օդեղանակ եւ մեզնից բացի շատ֊շատերին եւս կարող է լիուլի կերակրել։ Հէնց թէկուզ մեր ագարակի մէջ կարող են ապրել տասնից աւելի ձի, երկու տասնեակ կով, հարիւրի չափ ոչխար. եւ նրանք բոլորն էլ կ՚ապրէին լիութեան մէջ, արժանապատուօրէն, այնպիսի վիճակով, որ մենք նոյնիսկ չէինք էլ երեւակայի։ Հապա ինչո՞ւ ենք հազիւ քարշ տալիս մեր այս խղճուկ գոյութիւնը։ Որովհետեւ այն ամէնը, ինչ արտադրում ենք մեր տքնաջան աշխատանքով, իւրացնում են մարդիկ։ Հէնց այստեղ էլ, ընկերնե՛ր, թաղուած է շան գլուխը։ Եւ մեր հարցերի պատասխանը մէկն է։ Եթէ փորձենք կարճ ու մի բառով ասել՝ Մարդը։ Մեր միակ եւ ստոյգ թշնամին Մարդն է։ Պատմութեան բեմահարթակից վերացրէ՛ք Մարդուն, եւ մենք ընդմիշտ վերջ կը տանք քաղցին ու տաժանակիր աշխատանքին։

Բոլոր արարածների մէջ միայն Մարդն է սպառում՝ առանց որեւէ բան արտադրելու։ Նա կաթ չի տալիս, հաւկիթ չի ածում, նրան չես լծի գութանին, որովհետեւ ուժը չի պատի. ճագար էլ չի կարող բռնել, որովհետեւ արագ վազելու ընդունակութիւն չունի։ Չնայած դրան, նա՛ է բոլոր կենդանիների տէրն ու տիրակալը։ Նա ստիպում է որ աշխատենք իր համար, մեզնից խլում է մեր աշխատանքի պտուղները, բայց կիսաքաղց է պահում մեզ։ Մենք հող ենք վարում, մեր թրիքով պարարտացնում ենք դաշտերը։ Բայց ի՞նչ ունենք... Միայն մեր կաշին է ու ոսկորը։ Հէնց, օրինակ, դո՛ւք, կովեր՝ որ պառկած էք իմ դիմաց, քանի՞ հազար գալոն կաթ էք տուել անցած տարուայ ընթացքին։ Եւ ո՞ւր է այդ կաթը, որ կարող էր կերակրել առողջ հորթերին։ Այդ կաթը մինչեւ վերջին կաթիլը խմել են մեր թշնամիները։ Կամ էլ դուք՝ հաւե՛ր։ Քանի՞ հաւկիթ էք ածել այս տարի եւ քանի՞ ճուտ էք թխսել։ Ո՞ւր են միւսները։ Ջոնսն ու նրա մշակները միւս հաւկիթները շուկայ են տարել, որպէսզի իրենց գրպանները դրամով լցնեն։ Գեղուհի՛, ասա տեսնեմ որտե՞ղ են քո քուռակները, չորս քուռակները, որոնք քո ծերութեան յոյսն ու ապաւէնը պիտի լինէին։ Բոլորին ծախել են հազիւ տարին լրացած, եւ նրանցից ոչ մէկին նորից տեսնելու բախտը չես ունենայ։ Եւ այն ամէնից յետոյ, երբ դու չորս անգամ տանջուել ես երկունքի ցաւերով, այն ամէնից յետոյ, երբ քրտինքով ես հողը հերկել ու վարել, փոխարէնը ի՞նչ ունես մի բուռ վարսակից ու մսուրքի մօտ քո տեղից բացի։

Բայց նոյնիսկ մեր այս թշուառ կեանքն էլ չի աւարտւում իր բնական ընթացքով։ Ես իմ մասին չեմ ասում, որովհետեւ բախտըս բանել է։ Ես արդէն տասներկու տարի ապրել ու աւելի քան չորս հարիւր գոճի եմ ունեցել։ Խոզի համար արժանապատիւ կեանք եմ ապրել։ Սակայն ոչ մի կենդանի իր կեանքը չի աւարտում առանց անողորմ դանակի։ Հէնց դուք՝ պստիկ գոճիներ, որ նստել էք իմ դիմաց, մէկ տարի էլ չի անցնի, եւ բոլորդ, առանց բացառութեան, ձեր կեանքը կ՚աւարտէք դանակի տակ։ Ձեզ բոլորիդ՝ կովերին, խոզերին, հաւերին, ոչխարներին սպասւում է այդ սոսկալի ճակատագիրը։ Նոյնիսկ ձիերը, նոյնիսկ շները չեն կարող խուսափել այդ վախճանից։ Դու էլ՝ Կռփամարտի՛կ, դու էլ... Թէեւ այդքան ուժեղ ես ու պինդ, բայց նոյն այն օրը, երբ մկաններդ դաւաճանեն, Ջոնսը քեզ կ՚ուղարկի մսագործին, որ կոկորդդ կտրելով, մսեղիքդ կը դարձնի շների կեր։ Ինչ վերաբերում է շներին, երբ պառաւեն ու ատամները թափուեն, Ջոնսը նրանց վզին աղիւս կը կապի ու քացի տալով կը նետի մօտակայ լիճը։ Եւ մի՞թէ արդէն ձեզ համար պարզ չէ, ընկերնե՛ր, որ բոլորիս դժբախտութեան պատճառը մարդկանց կողմից մեզ շահագործելն ու հարստահարելն է։ Եթէ ազատուենք Մարդու շահագործումից, ապա այլեւս ոչ ոք չի իւրացնի մեր աշխատանքի պտուղները։ Մեր դիմաց կը բացուի ազատութեան արշալոյսը, որի շնորհիւ վերջ կը տրուի ապօրինութիւններին ու թշուառութեանը։ Ուրեմն. ի՞նչ ենք անելու։ Մենք պէտք է գիշեր ու զօր աշխատենք առանց խնայելու մեր ուժերը, որպէսզի խորտակենք Մարդու լուծը։ Ընկերնե՜ր, ես կոչ եմ անում՝ Ապստամբութի՛ւն։ Ես չգիտեմ, թէ ե՛րբ կը բռնկի ապստամբութիւնը՝ մէկ շաբաթ, կամ հարիւր տարի յետոյ, բայց վստահ եմ այնպէս, ինչպէս վստահ եմ որ ծղօտի վրայ եմ կանգնած. ուրեմն, վստահ եմ, որ վաղ թէ ուշ արդարութիւնը յաղթանակելու է։ Եւ որքան էլ կարճատեւ լինի ձեր կեանքը, ընկերնե՛ր, նուիրուէք այդ գաղափարին։ Եւ բացի այդ, ես կտակում եմ, որպէսզի իմ այս ուղերձը փոխանցէք նրանց, ովքեր կը ծնուեն ձեզնից յետոյ, որպէսզի ապագայ սերունդները պայքարը շարունակեն մինչեւ յաղթական աւարտ։

Եւ լա՛ւ յիշէք, ընկերներ, ձեր վճռականութիւնը պէտք է տոկուն լինի։ Ոչ մի փաստարկ թող ձեզ չշեղի պայքարի ճանապարհից։ Ականջ չկախէք, եթէ ձեզ ասեն, որ մարդն ու անասունն ընդհանուր նպատակներ ունեն. որ մէկի բարգաւաճումը կապուած է միւսի բարենպաստ պայմանների հետ։ Այդ ամէնը թշնամական սադրանքներ են։ Մարդը հետամուտ է իր եւ միայն ի՛ր շահերին։ Եւ մեր՝ անասուններիս միջեւ թող լինի անխախտ միասնականութիւն, պայքարի բովի մէջ ամո՛ւր բարեկամութիւն։ Բոլոր մարդիկ մեր թշնամիներն են։ Բոլոր անասունները՝ ընկերներ։

Նոյն պահին էլ սկսուեց մի սոսկալի խառնաշփոթ։ Պարագլխի ելոյթի ընթացքին իրենց բներից դուրս էին եկել չորս խոշոր առնէտ, ու ետեւի ոտքերին նստած՝ ուշադիր լսում էին հռետորին։ Բայց նրանք յանկարծ ընկան շների աչքովն ու ճարպկօրէն իրենց բների մէջ թաքնուելն էր որ փրկեց խեղճերի կեանքը։ Պարագլուխը կճղակը բարձրացրեց՝ պահանջելով, որ հանդարտուեն ու լռեն։

— Ընկերնե՛ր,— ասաց նա,— մի հարց էլ կայ, որ անհրաժեշտ է քննարկել։ Վայրի կենդանիները, ասենք՝ առնէտները կամ ճագարները, մեր բարեկամնե՞րն են, թէ թշնամիները։ Եկէք քուէարկենք։ Ես այս հարցը առաջադրում եմ ժողովի քննարկմանը. ո՞վ է համաձայն որ առնէտները մեր ընկերներն են։

Քուէարկութիւնը կատարուեց անմիջապէս եւ ձայների ճնշող մեծամասնութեամբ որոշում ընդունուեց, որ առնէտներին այսուհետեւ կարելի է ընկերներ համարել։ Դէմ քուէարկեցին չորսը միայն՝ երեք շներն ու կատուն որ, ինչպէս յետոյ պարզուեց, քուէարկել էր ե՛ւ թեր, ե՛ւ դեմ։ Պարագլուխը շարունակեց.

— Աւելացնելու քիչ բան ունեմ։ Ուզում եմ միայն կրկնել. յիշէ՛ք որ ձեր պարտքն է պայքարել մարդկանց եւ այն ամէնի դէմ, ինչը գալիս է նրանցից։ Ամէն ոք, ով երկու ոտք ունի՝ թշնամի է։ Ամէն ոք, ով չորս ոտք ունի կամ թեւեր՝ բարեկամ է։ Նաեւ յիշէք, որ Մարդու դեմ պայքարելիս պէտք չէ նմանուենք նրան։ Նոյնիսկ յաղթելիս՝ ժխտեցէք այն ամենը, ինչ ստեղծել է Մարդը։ Ո՛չ մի կենդանի պէտք չէ ապրի տների մէջ, պէտք չէ քնի անկողնի մէջ, պէտք չէ հագուստ ունենայ, պէտք չէ խմիչք գործածի, պէտք չէ ծխի, պէտք չէ առեւտուր անի եւ փողին ձեռք տայ... Մարդկանց բոլոր սովորութիւնները չարիք են։ Եւ գլխաւորը՝ ոչ մի կենդանի պէտք չէ հարստահարի միւսին։ Ուժեղ լինենք, թէ թոյլ, խելացի լինենք, թէ յիմար՝ բոլորս եղբայրներ ենք։ Ո՛չ մի կենդանի պէտք չէ սպանի ուրիշ կենդանու։ Բոլոր անասունները հաւասար են։

Իսկ հիմա, ընկերնե՛ր, կը պատմեմ իմ երազը, որ տեսել եմ անցեալ գիշեր։ Ես անկարող եմ նկարագրել այդ երազանքը։ Ես երազել եմ այն մասին, թէ ինչպիսին կը լինի մեր երկիրը, երբ Մարդը վերանայ աշխարհից։ Իմ երազը արթնացրեց վաղուց մոռացուած մի յուշ։ Վաղո՜ւց, շա՜տ վաղուց, երբ ես դեռ գոճի էի, մայրս ու ցեղակից մեր խոզերը սիրում էին հինաւուրց մի երգ ասել, որից գիտէին միայն առաջին բառերն ու մեղեդին։ Մանկութեան տարիներին ես էլ գիտէի այդ երգը, բայց արդէն այնքան ժամանակ էր անցել, որ մոռացել էի։ Անցեալ գիշեր երազիս մէջ յանկարծ յիշեցի։ Եւ ի՛նչն էր ամէնից զարմանալին։ Յիշեցի նաեւ երգի բառերը. այն ամէնը, ինչ, համոզուած եմ, անյիշելի ժամանակներին երգել են անասունները, բայց յետոյ կորել են սերունդների յիշողութիւնից։ Ես հիմա այդ երգը ձեզ համար կ՚երգեմ, ընկերնե՛ր։ Արդէն ծեր եմ, ձայնս խռպոտած է, բայց երբ սովորէք, դուք աւելի յաջող կը կարողանաք երգել։ Երգը կոչւում է Անգլիայի Անասուններ֊ը։

Պարագլուխը կոկորդը մաքրեց ու երգեց։ Իսկապէս որ ձայնը խռպոտել էր, բայց երգը յուզիչ էր։ Քլեմենտինայի եւ Լա Կուկարաչայի խառնուրդով մեղեդին շատ հաճելի էր։ Երգի խօսքերը այսպիսին էին.

Անգլիայի անասուններ,
Անասուններ աշխարհի,
Քնարն առած աւետում եմ
Պայծառ օրը գալիքի։

Նա, ով երէկ դեռ մեր տէրն էր
Այսօր արդէն տապալուած,
Մարգագետնին եւ հանդերին՝
Անասուններն են յաղթած։

Ազատուած ենք կապանքներից,
Մենք յաղթէցինք, խօսք չկայ,
Պէտք չեն մտրակ ու լծափայտ,
Քուսպ ու վարսակ ո՞վ չի տայ։

Վաղուայ օրը՝ լի ու առատ,
Գուցէ բացուի մի քիչ ուշ,
Բայց վստահ ենք, որ կը դառնայ
Աղքատ կեանքը՝ դառը յուշ։

Անգլիայի երկինքը լուրթ,
Օդը զուլալ, ջուրը՝ պաղ,
Անասունն էլ ի՞նչ ունի
Ազատութեան տենչից զատ։

Մի նոր աշխարհ կը կառուցենք,
Կը հաստատենք մի նոր կեանք,
Ազատութեան կը նուիրենք
Կորով, եռանդ, աշխատանք։

Անգլիայի անասուններ,
Անասուններ աշխարհի,
Քնարն առած աւետում եմ,
Պայծառ օրը գալիքի։

Երգն այնքան ցնցող էր, որ կենդանիները վայրի ու մոլեգին յուզմունք ապրեցին։ Պարագլուխը նոր էր հասել վերջին քառատողին, երբ կենդանիները մեղեդին ու բառերը սովորելով, որոշեցին սկզբից երգել։ Ներկաներից նոյնիսկ ամենաբութ անասունները արդէն որսացել էին մեղեդին ու նաեւ մի քանի բառ, իսկ ինչ վերաբերում է ամենից խելացիներին՝ որպիսիք են խոզերն ու շները, ապա նրանք մէկ֊երկու րոպէ անց այնպէս էին իւրացրել, որ երգն արդէն դուրս էր յորդում նրանց սրտերի խորքից։ Ներդաշնակ երգելու երկու֊երեք փորձ անելուց յետոյ ամբողջ ագարակը ապշեցուցիչ համերաշխութեամբ ոռնում էր Անգլիայի անասուններ... Կովերը բառաչում էին այդ երգը, շները՝ ոռնում, ոչխարները մայում էին, ձիերը՝ խրխնջում, իսկ բադերը՝ կռկռում... Բոլորն էլ երգում էին մի այնպիսի վայելքով, որ իրար ետեւից հինգ անգամ կրկնեցին։ Եւ ամէն անգամ՝ աւելի ու աւելի լաւ։ Նրանք այսպէս կ՚երգէին ամբողջ գիշեր մինչեւ լուսաբաց, եթէ դրսից մի կոպիտ միջամտութիւն չլինէր։

Դժբախտաբար, այդ աղմուկը արթնացրեց պարոն Ջոնսին, որ քունը գլխին՝ մտածեց, թէ երեւի աղուէս է սողոսկել հաւաբուն։ Նա վերցրեց միշտ գլխավերը կախած հրացանը եւ մի քանի անգամ կրակեց գիշերային խաւարի մէջ։ Կոտորակները մխրճուեցին շտեմարանի պատերի մէջ. եւ ժողովը նոյն պահին էլ աւարտուեց։ Կենդանիները ցրուեցին իրենց տեղերը, ուր սովորաբար անցկացնում էին գիշերը։ Թեւաւորները թառեցին, չորքոտանիները փռուեցին ծղօտի վրայ, եւ քիչ անց ամբողջ ագարակը խորը քուն մտաւ։

Բ

ԵՐԵՔ օր անց ծեր Պարագլուխը առանց արթնանալու, հէնց քնի մէջ էլ վախճանուեց։ Նրան թաղեցին այգու հեռաւոր մի անկիւն։

Նա վախճանուեց Մարտ ամսի սկզբին։ Յաջորդ երեք ամիսների ընթացքին կենդանիները ծաւալեցին ընդհատակեայ աշխոյժ մի գործունէութիւն։ Անասնատան կենդանիներից շատերը, ովքեր աւելի գիտակից էին, Պարագլխի ճառից յետոյ կատարելապէս յեղաշրջուեցին՝ փոխելով իրենց պատկերացումները կեանքի մասին։ Նրանք չգիտէին, թէ երբ կը բռնկուի Ապստամբութիւնը, որ կանխագուշակել էր Պարագլուխը։ Նրանք որեւէ հիմք չունէին ենթադրելու, թէ Ապստամբութիւնը տեղի կ՚ունենայ իրենց օրօք։ Բայց հասկանում էին, գիտակցում էին որ պէտք է նախապատրաստեն այն։ Միւսներին լուսաւորելու եւ կազմակերպելու գործը, բնականաբար, դրուեց խոզերի ուսին որոնց մտաւոր ընդունակութիւնների արժէքը ճանաչուած էր բոլորի կողմից։ Բայց խոզերի մէջ էլ աչքի էին ընկնում երկու երիտասարդ՝ Ձնագնդիկը եւ Նապոլէոնը, որոնց պարոն Ջոնսը բտում էր շուկայի համար։ Նապոլէոնը խոշոր, արտաքնապէս նոյնիսկ փոքրինչ կատաղի բերքշիրեան խոզ էր. անասնատան միակ բերքշիրցին, որ քչախօս էր, բայց ունէր համառ ու հետեւողական գործիչի համբաւ։ Ձնագնդիկը աւելի աշխոյժ բնաւորութիւն ունէր, ճարտարախօս էր ու հմուտ, սակայն, ըստ համընդհանուր կարծիքի, համեմատաբար՝ նուազ լրջախոհ։ Ագարակի միւս խոզերը գոճիներ էին։ Սրանց մէջ առաւել յայտնի էր Պոռոտախօս անունով, կլորիկ թշերով, անհանգիստ աչքերով, արագաշարժ ու ծղրտան ձայնով մի գոճի։ Նա փայլուն հռետոր էր. որեւէ բարդ խնդիր քննարկելիս՝ նետւում էր աջ ու ձախ, շարունակ թափահարում էր պստլիկ պոչը, մի հանգամանք, որ նրա խօսքին տալիս էր առանձնայատուկ համոզչականութիւն։ Յիրաւի, նա կարողանում էր համոզել։ Պոռոտախօսի մասին պատմում էին, թէ նա կարող է ճերմակը սեւ ներկայացնել եւ հակառակը։

Հէնց այս երեքն էլ զարգացրեցին ու մշակեցին ծեր Պարագլխի ուսմունքն ու գաղափարները որպէս իմաստասիրական մի հաստատուն համակարգ, որ անուանեցին Animalism, այսինքն՝ Անասնականութիւն։ Շաբաթուայ ընթացքին մի քանի անգամ, հէնց որ պարոն Ջոնսը պառկում էր քնելու, ուշ գիշերով, շտեմարանի մէջ կազմակերպուած գաղտնի հաւաքոյթներին նրանք միւս անասուններին բացատրում էին Անասնականութեան հիմնական դրոյթները։ Սկզբնական շրջանին նրանք ընդհարուեցին անասունների բթութեանն ու անտարբերութեանը։ Ոմանք պնդում էին, թէ անհրաժեշտ է հաւատարիմ լինել պարոն Ջոնսին, ում ուղղակի անուանում էին «Տէր»։ Կամ էլ տհաս արտայայտութիւններ էին թոյլ տալիս, ասելով, թէ «Պարոն Ջոնսը մեզ կերակրում է։ Եթէ նա չլինի՝ բոլորս անօթի կը սատկենք»։ Միւսները հարցնում էին. «Մե՞զ ինչ, թէ մեր մահից յետոյ ոնց է լինելու», կամ՝ «Եթէ Ապստամբութիւնը անպայման տեղի է ունենալու, ապա էլ ի՛նչ իմաստ ունի մեր նախապատրաստական աշխատանքը։ Եւ խոզերը մեծ դժուարութեամբ նրանց բացատրում էին որ այս ամէնը հակասում է Անասնականութեան ոգուն։ Ամենայիմար հարցերը տալիս էր ճերմակ մատակ Մոլլին։ Ձնագնդիկին ուղղուած նրա առաջին հարցը այս էր. «Ապստամբութիւնից յետոյ շաքար կը լինի՞»։

— Չի՛ լինի,— վստահօրէն պատասխանեց Ձնագնդիկը։— Մեր ագարակի մէջ շաքար արտադրելու նպատակ չունենք։ Ընդհանրապէս, չեմ հասկանում, թէ ինչի՞դ է պէտք շաքարը, երբ մսուրքը լիքը կը լինի խոտով ու վարսակով։

— Իսկ կարելի՞ է որ բաշիս ժապաւէն կապեմ,— հարցրեց Մոլլին։

— Ընկե՛ր,— ասաց Ձնագնդիկը,— այդ ժապաւէնները, որ սիրում ես կապել, ստրկութեան խորհրդանիշեր են։ Մի՞թէ չես հասկանում որ ազատութիւնն աւելի թանկ է, քան քո ժապաւէնը։

Մոլլին համաձայնեց, սակայն առանց խանդավառութեան։

Խոզերի համար շատ աւելի դժուար էր հերքել այն ստահոդ լուրերը, որ տարածում էր ձեռնասուն ագռաւ Մովսէսը։ Պարոն Ջոնսի սիրելի Մովսէսը թէեւ ախորժում էր բամբասել ու խօսք տանել֊բերել, բայց միեւնոյն ժամանակ հմուտ պատմող էր։ Նա լուրեր էր տարածում Շաքարասար կոչուող խորհրդաւոր մի երկրի մասին, որտեղ, մահից յետոյ, իբր յայտնւում են բոլոր կենդանիները։ Այդ երկիրը գտնւում է բարձր երկնքի մէջ, պատմում էր Մովսէսը, ամպերից էլ վեր։ Շաքարասարի վրայ շաբաթուայ եօթն օրն էլ կիրակի է, ամբողջ տարին կանաչում է հիւթեղ առուոյտը, իսկ գլուխ շաքարն ու վուշի քուսպը աճում են ամէն մի թփի տակ։ Անասնատան կենդանիները չէին հանդուրժում Մովսէսին, որովհետեւ նա շարունակ յիմարութիւններ էր դուրս տալիս եւ ամբողջ օրն անցկացնում էր անբանութեամբ, բայց ոմանք հաւատացին Շաքարասարի գոյութեանը, ուստի խոզերը ստիպուած եղան բաւականին ջանք թափել համոզելու, որ այդպիսի աշխարհ ընդհանրապէս գոյութիւն չունի։

Խոզերի ամենահաւատարիմ հետեւորդներն էին Կռփամարտիկ եւ Գեղուհի բեռնակիր ձիերը։ Նրանք ինքնուրոյն մտածելու որեւէ կարողութիւն չունէին, բայց խոզերին մէկ ընդ միշտ ընդունելով որպէս իրենց ուսուցիչներ, տառացիօրէն ներծծում էին ասուած ամէն խօսքը եւ աւելի մատչելի կերպով փոխանցում միւս կենդանիներին։ Նրանք շտեմարանի ոչ մի գաղտնի հաւաքոյթ բաց չէին թողնում եւ առաջինն էին սկսում երգել Անգլիայի Անասուններ֊ը՝ հերթական հաւաքոյթն աւարտուելուց յետոյ։

Հետագայ դէպքերը զարգացան այնպէս, որ Ապստամբութիւնը տեղի ունեցաւ սպասուածից աւելի շուտ եւ շատ աւելի դիւրին։ Տնտեսութիւնը կոշտ, բայց վստահ ձեռքով կառավարող պարոն Ջոնսի գործերը հետ զհետէ վատթարացան։ Դատական քաշքշուկի վրայ ահագին միջոցներ ծախսելով, նա հոգեպէս ընկճուեց, աչքաթող արեց անասնատունը եւ իրեն տուեց հարբեցողութեան։ Օրերով դուրս չէր գալիս խոհանոցից եւ վինձորեան բազկաթոռի մէջ ընկղմուած, աչքի էր անցկացնում լրագրերը, շարունակ կոնծում էր եւ մէկ֊մէկ էլ գարեջրով թրջած հացի կեղեւ էր հիւրասիրում Մովսէսին։ Նրա մշակները խուսափում էին աշխատել, լքում էին տէրունական կալուածքը եւ հեռանում։ Արտերը ծածկուեցին մոլախոտով, ցանկապատերը քանդուեցին, անասուններին կերակրող չկար։

Յունիս ամիսն էր՝ խոտհնձի ժամանակը։ Ամարնային արեւադարձի նախօրեակին, շաբաթ օրով, պարոն Ջոնսը մեկնեց Ուիլլինգթոն եւ այնպէս հարբեց «Կարմիր Առիւծ»ի սրահի մէջ որ տուն հասաւ միայն կիրակի կէսօրին։ Վաղ առաւօտեան կովերին կթելուց յետոյ, մոռանալով անասուններին կերակրել՝ մշակները գնացել էին ճագար որսալու։ Վերադառնալով, պարոն Ջոնսը հազիւ կարողացաւ պառկել գահաւորակին եւ Նիւս օֆ Ուորլդ լրագրով դէմքը ծածկած՝ խորը քուն մտավ, առանց նոյնիսկ յիշելու թշուառ ու անօթի կենդանիների մասին։ Իրիկնադէմին քաղցած կենդանիների համբերութիւնը հատաւ։ Կովերից մէկը եղջիւրներով տեղահան արեց մթերանոցի դռնակը, եւ կենդանիները ներխուժելով՝ վրայ տուեցին ուտելիքին։ Այս աղմուկի վրայ էլ պարոն Ջոնսը արթնացաւ։ Յաջորդ պահին չորս մշակի հետ նա արդէն մթերանոցն էր։ Շառաչեցին մտրակների հարուածները։ Քաղցած կենդանիները մոլեգնեցին։ Տարերայնօրէն նրանք նետուեցին հարստահարողների վրայ։ Ջոնսը եւ մշակները յանկարծակիի եկան, երբ զգացին, թէ ինչպէս են հարու եւ քացի տալիս իրենց։ Մարդիկ առիթ չէին ունեցել ընդհարուել մոլեգնած անասունների հետ որոնց նկատմամբ վերաբերմունքը միշտ էլ եղել էր դաժան ու արհամարհող, ուստի կատաղի այդ պոռթկումը սարսափեցրեց նրանց։ Ուրիշ ճար չունենալով, պարոն Ջոնսն ու մշակները որոշեցին մի կերպ գլուխները փրկել։ Եւ յաջորդ պահին նրանք շնչակտուր փախչում էին անասնատնից, իսկ յաղթանակած անասունները կրնկոխ հետապնդում էին մարդկանց։

Տիկին Ջոնսը ննջարանի պատուհանից տեսնելով, թէ ինչ է տեղի ունենում, ուղեպայուսակը շտապ֊շտապ լցրեց ձեռքն ընկածով եւ գլուխն ազատեց՝ դուրս փախչելով ագարակի ետնամուտքից։ Մովսէսը պոկուեց թառի վրայից եւ տագնապած կռկռոցով հետեւեց տանտիրուհուն։ Այդ ընթացքին կենդանիներն արդէն մինչեւ մեծ ճանապարհ էին հալածել պարոն Ջոնսին ու նրա մշակներին։ Կալուածատան սահմաններից դուրս քշելով նրանց, կենդանիները գոցեցին ծանր դարպասի փեղկերը։ Այսպիսով, մինչեւ նրանք կ՚ըմբռնէին, թէ ինչ տեղի ունեցաւ, Ապստամբութիւնն արդէն յաջողութեամբ աւարտուել էր։ Ջոնսին արտաքսել էին, եւ Կալուածատունն անցել էր կենդանիների տնօրինութեանը։

Առաջին րոպէներին նրանք նոյնիսկ չհասկացան, թէ ինչպէս է իրենց բախտը բանել։ Նախ նրանք վազ տուեցին ագարակով մէկ՝ ստուգելու, թէ արդեօք մարդկանցից որեւէ ոք չի՞ թաքնուել, իսկ յետոյ վրայ տուեցին շինութիւններին՝ Ջոնսի ատելի տիրապետութեան վերջին հետքերը ոչնչացնելու վճռականութեամբ։ Ջարդուխուրդ արեցին ախոռի դուռը, ներխուժեցին լծասարքի պահեստ եւ լկամները, երասանակները, փոկերը, ինչպէս նաեւ այն սոսկալի դանակները, որոնցով պարոն Ջոնսը ամորձատում էր խոզերին ու ոչխարներին, նետեցին ջրհորը։ Սանձերը, պախուրցները, աչքակալները, վարսակի ամօթալի տոպրակները յայտնուեցին բակում վառած խարոյկի մէջ։ Անշուշտ, նաեւ մտրակները։ Տեսնելով, թէ այդ նուաստացնող իրերը ինչպէս են կրակի ճարակ դառնում, կենդանիները ուրախութիւնից սկսեցին պար գալ։ Ձնագնդիկը կրակի մէջ նետեց նաեւ այն ժապաւէնները, որոնցով տօնավաճառների օրերին սովորաբար զարդարում էին ձիերի պոչերն ու բաշերը։

— Ժապաւէնները,— ասաց նա,— հագուստի մասն են կազմում, իսկ հագուստը մարդկայնութեան նշան է։ Բոլոր կենդանիները պէտք է մերկանդամ լինեն։

Այս խօսքերն այնպիսի ներգործութիւն ունեցան Կռփամարտիկի վրայ, որ նա կրակին տուեց նաեւ իր ծղօտէ գլխարկը։ Այդ գլխարկը ամռան ամիսներին նրան պաշտպանում էր աներես ճանճերից։

Շատ չանցած արդէն ոչնչացրել էին այն ամէնը, ինչ կարող էր յիշեցնել պարոն Ջոնսին։ Այնուհետեւ Նապոլէոնը կենդանիներին մթերանոց առաջնորդեց, որտեղ ամէն մէկն ստացաւ երկու բաժին ուտելիք, իսկ շներին, բացի այդ, նաեւ երկուական թխուածք հասաւ։ Ի վերջոյ ոգեւորւած՝ եօթն անգամ Անգլիայի անասուններ֊ը երգեցին, յետոյ պառկեցին քնելու։ Նրանք երբեք այդքան խորն ու երջանիկ չէին քնել։

Սովորականի պէս վաղ առաւօտ արթնանալով, նրանք յանկարծ յիշեցին նախորդ օրուայ իրենց փայլուն յաղթանակը եւ դուրս նետուեցին մաքուր օդին։ Արօտավայրից քիչ հեռու մի բլրակ կար, որտեղից երեւում էր գրեթէ ամբողջ ագարակը։ Բարձրանալով բլրակի գագաթ, առաւօտեան պայծառ արեւի ճառագայթների տակ նրանք նայեցին իրենց տիրապետութեանը։ Այո՛, այդ ամէնն իրենցն է, իրենց է պատկանում։ Եւ ո՜նց էին հիանում, ո՜նց էին ոգեւորուել, ո՜նց էին աշխուժացել, ո՜նց էին թռչկոտում... Նրանք թաւալ էին տալիս ցօղի մէջ, առանց յագենալու ուտում էին ամառային հիւթեղ խոտը, սմբակներով զարկում֊պոկում էին սեւ հողի գուղձերը եւ արբենում զգլխիչ բոյրով։ Նրանք ամենայն ուշադրութեամբ զննեցին ամբողջ ագարակը։ Հիացմունքից համրացած՝ նրանք նայում էին դաշտերին, մարգագետիններին, այգուն, լճակին, պուրակին, նայում էին այնպէս, ասես տեսնում էին առաջին անգամ։ Եւ չէին հաւատում, որ այդ ամենը իրենցն է։

Յետոյ նրանք վերադարձան բակ եւ լուռ կանգնեցին տէրունական տան դիմաց։ Թէեւ այդ տունն էլ էր հիմա նրանց պատկանում, բայց անասնական վախը թոյլ չէր տալիս ներս մտնել։ Առ ժամանակ յապաղելով, Ձնագնդիկը եւ Նապոլէոնը խորտակեցին դուռը, եւ կենդանիները հերթով, զգուշօրէն մտան ներս, վախենալով, թէ յանկարծ որեւէ բան չվնասեն։ Ոտքի ծայրերի վրայ նրանք սենեակից սենեակ էին անցնում, խօսում էին կիսաձայն, ակնածանքով ու հիացմունքով դիտում էին շքեղ կահաւորանքը, փետուրէ անկողիններով մահճակալները, հայելիները, ձիու մազից պատրաստուած ծածկոցով գահաւորակը, բրիւսելեան գորգը, հիւրասենեակի մէջ՝ բուխարիկի վրայ կախած վիմագրութիւնը Վիկտորիա թագուհու պատկերով։ Երբ արդէն դուրս էին գալիս, յանկարծ նկատեցին, որ Մոլլին չկայ։ Վերադառնալով, նրան գտան ննջարաններից մէկի մէջ։ Տիկին Ջոնսի յարդարանքի սեղանից վերցրած երկնագոյն ժապաւէնը ուսին նետած, յիմարաւուն տեսքով Մոլլին հայելու մէջ հիանում էր ինքն իրենով։ Բոլոր կենդանիները միաձայն դատապարտեցին նրան, իսկ յետոյ բոլորը միասին դուրս ելան այդ սենեակից։ Խոհանոցի մէջ, առաստաղի ձեղունից կախուած խոզապուխտի վիթխարի կտորները որոշեցին յուղարկաւորել, իսկ մառանի մէջ յայտնաբերուած գարեջրով տակառը քացու մի հարուածով ջարդեց Կռփամարտիկը։ Ուրիշ բան նրանք չվնասեցին։ Հէնց տեղում միաձայն որոշում ընդունեցին, որ տէրունական տունը այսուհետեւ լինելու է թանգարան։ Բոլորը եկան այն համաձայնութեան, որ կենդանիներից եւ ոչ ոք այդ տանը պէտք չէ բնակուի։

Նախաճաշից յետոյ Ձնագնդիկն ու Նապոլէոնը նորից ժողովի հրաւիրեցին բոլորին։

— Ընկերնե՛ր,— ասաց Ձնագնդիկը,— հիմա արդէն ժամը վեցն անց կէս է, եւ մեր դիմաց՝ աշխատանքային ծանր օր. մենք պէտք է սկսենք խոտհունձը։ Բայց դրանից առաջ մի շատ կարեւոր գործ ունենք։

Եւ բանից պարզուեց, որ Ապստամբութեան նախորդող վերջին երեք ամիսների ընթացքին խոզերը գրել֊կարդալ են սովորել պարոն Ջոնսի երեխաների երբեմնի դասագրքով, որ գտել են հնոտիքի մէջ։ Նապոլէոնը պահանջեց որ սեւ ու սպիտակ ներկ բերեն եւ անասուններին առաջնորդեց ագարակի գլխաւոր դարպասի մօտ։ Այստեղ Ձնագնդիկը, որի ձեռագիրը միւսներից աւելի լաւ էր, կճղակների արանքը սեղմած վրձինով ջնջեց

ԿԱԼՈՒԱԾԱՏՈՒՆ

մակագրութիւնը, փոխարէնը գրելով՝

ԱՆԱՍՆԱՏՈՒՆ

Այժմ եւ միշտ, յաւիտեանս յաւիտենից ագարակը հէնց այդպէս էր կոչուելու։ Յետոյ նրանք վերադարձան դէպի շինութիւններ, որտեղ մթերանոցի ետեւի պատին, Նապոլէոնն ու Ձնագնդիկն արդէն սանդուղք էին հենել։ Նրանք բացատրեցին, որ վերջին երեք ամիսների ընթացքին, գրագիտութիւն սովորելու հետ մէկտեղ, կարողացել են ձեւակերպել Անասնականութեան սկզբունքների Եօթը Պատւիրանները։ Հիմա այդ Եօթը Պատւիրանները արձանագրուելու են մթերանոցի պատին եւ դառնալու են այն անխախտ օրէնքները, որոնցով այժմ եւ յաւիտեանս յաւիտենից պէտք է առաջնորդուեն Անասնատան բոլոր կենդանիները։ Ձնագնդիկը դժուարանալով (քանզի դեռ երէկ խոզն ու սանդուղքն անհամատեղելի բաներ էին) մագլցեց վեր եւ գործի անցաւ։ Մի քանի աստիճան վար կանգնել էր Պոռոտախօսը՝ առջեւի ոտքերով ներկի տուփը պահած։ Պատուիրանները արձանագրուեցին կպրածածկ պատին, եւ խոշոր ու ճերմակ տառերը երեւում էին նոյնիսկ երեսուն եարդ հեռաւորութիւնից։

Պատին գրուած էր.

ԵՕԹԸ ՊԱՏՈՒԻՐԱՆ

1. Ամէն ոք, ով երկու ոտք ունի՝ թշնամի է։

2. Ամէն ոք, ով չորս ոտք ունի կամ թեւեր՝ բարեկամ է։

3. Անասունը զգեստ չի հագնում։

4. Անասունը մահճակալին չի քնում։

5. Անասունը ոգելից չի խմում։

6. Անասունը չի կարող սպանել ուրիշ անասունի։

7. Բոլոր անասունները հաւասար են։

Այս ամէնը գրուած էր խնամքով։ Ու թէեւ «բարեկամի» փոխարէն «բերակամ» էր գրուած եւ «Ք» տառն էլ շրջուած էր, այնուհանդերձ մնացեալը ճիշտ էր ու գրագէտ։ Ձնագնդիկը բարձրաձայն կարդաց պատուիրանները, որպէսզի հաւաքուածները ոչ միայն տեսնեն, այլեւ լսեն՝ լաւ իւրացնելու համար։ Ի նշան համաձայնութեան, բոլորը գլխով էին անում, իսկ աւելի ընդունակները փորձեցին տեղնուտեղը անգիր սովորել պատուիրանները։

— Իսկ հիմա, ընկերնե՛ր,— գոչեց Ձնագնդիկը, մի կողմ նետելով վրձինը,— բոլորս գնում ենք խոտհնձի։ Մենք պատուի գործ ենք համարում աւելի արագ եւ որակով հնձել, քան Ջոնսն ու նրա մշակները։

Բայց այդ պահին կովերը որ վաղուց տանջւում էին, բարձր ու ձիգ բառաչեցին։ Արդէն մէկ օր էր, որ չէին կթուել, եւ նրանց կուրծերը ցաւից պայթում էին։ Խելք֊խելքի տալով, խոզերը դոյլեր բերեցին եւ յաջողութեամբ կթեցին կովերին, քանի որ, ինչպէս պարզուեց, նրանց կճղակները ասես հէնց այդ նպատակի համար ստեղծուած լինէին։ Շուտով հինգ դոյլերն էլ լցուեցին փրփրացող կաթով։

Կենդանիներն իրար նայեցին։

— Ի՞նչ ենք անելու այդ կաթը,— հարցրեց մէկը։

— Ջոնսը երբեմն կաթը խառնում էր մեր կերին,— յիշեց մի հաւ։

— Գլխաւորը կաթը չէ, ընկերնե՛ր,— գոչեց Նապոլէոնը, կանգնելով դոյլերի առաջ։— Կաթի հարցը մենք կը լուծենք։ Հիմա գլխաւորը խոտն է։ Ընկեր Ձնագնդիկը մեզ կ՚առաջնորդի։ Մի քանի րոպէից ես էլ կը հասնեմ ձեզ։ Առա՜ջ, ընկերնե՛ր։ Դէպի խոտհնձի՛։

Խանդավառ կենդանիները գնացին խոտհնձի, իսկ երեկոյեան, երբ վերադարձան, պարզուեց, որ կաթն անհետացել է։

Գ

ՔԱՓ ու քրտինք մտած՝ ինչպե՜ս աշխատեցին խոտը հնձելիս։ Բայց եւ նրանց ջանքերն էլ իզուր չէին անշուշտ. կենդանիների մտքի ծայրով իսկ չէր անցնում, թէ այդքան հարուստ հունձք կ՚ունենան։

Ի հարկէ, նաեւ դժուարութիւններ էին լինում։ Գործիքները սարքուած էին մարդկանց համար եւ ոչ թէ կենդանիների, իսկ հիմնական խոչընդոտն էլ այն էր որ նրանցից ոչ ոք չէր կարող ետեւի ոտքերի վրայ կանգնած աշխատել։ Խոզերը, լինելով շատ աւելի գիտակից, կարողանում էին ելք գտնել բոլոր վիճակներից։ Ինչ վերաբերում է ձիերին, ապա նրանք քաջածանօթ էին ամբողջ դաշտին եւ այնպէս էին հնձում ու փոցխում, որ Ջոնսն ու նրա մշակները նոյնիսկ չէին էլ երազի։ Խոզերն, ի հարկէ, չէին աշխատում։ Նրանք յանձն էին առել կազմակերպչական ընդհանուր գործն ու վերահսկողութիւնը։ Ուրիշ կերպ լինել չէր կարող, քանզի կառավարող դերը պայմանաւորուած էր նրանց իմացականութեամբ։ Կռփամարտիկն ու Գեղուհին մերթ լծւում էին հնձող մեքենային, մերթ՝ ձիաքարշ փոցխին (ընդ որում նրանց հարկաւոր չէր ոչ լկամ ու ոչ էլ սանձ) եւ հետեւողական բծախնդրութեամբ դաշտի մէջ պտոյտ֊պտոյտ էին անում, իսկ խոզերից մէկն ու մէկն էլ նրանց ետեւից ընկած ղեկաւար ցուցումներ էր տալիս, երբեմն֊երբեմն գոչելով. «Հո՛ւպ տուր, ընկե՛ր», կամ «Շտապի՛ր, ընկեր»։ Միւս բոլոր կենդանիներն առանց ջանք խնայելու հնձում եւ դիզում էին խոտը։ Նոյնիսկ հաւերն ու բադերն էին ամբողջ օրը ետ ու առաջ անում, կտուցների մէջ առած՝ տեղափոխելով խոտի տերեւիկները։ Ի վերջոյ, բանից պարզուեց խոտհունձն աւարտել են երկու օր շուտ այն ժամկետից, որ սովորաբար հասցնում էր պարոն Ջոնսը։ Աւելին. այսքան հարուստ հունձք ագարակը դեռ չէր ունեցել։ Այն էլ առանց կորուստի։ Սուր աչք ունեցող հաւերն ու բադերը դաշտից տարան նոյնիսկ վերջին ցողունը։ Եւ ոչ ոք նշխարի չափ անգամ չիւրացրեց։

Ամբողջ ամառ ագարակի կենդանիներն աշխատում էին ժամացոյցի պէս։ Կեանքի մէջ առաջին անգամ նրանք գերագոյն հաճոյք էին ստանում այդ աշխատանքից։ Նրանք գոհունակութիւն էին ապրում տեսնելով, թէ ինչպէս են լցւում մթերանոցները, քանզի դա իրենց ուտելիքն էր որ մշակել եւ հաւաքել էին սեփական ուժերով եւ իրենց համար, ինչը այլեւս չէր կարող իւրացնել կալուածատան դաժան տէրը։ Պորտաբոյծ եւ ուրիշի վաստակը իւրացնող մարդկանց քշելուց յետոյ, կենդանիներն այլեւս ուտելիքի պակաս չունէին։ Ինչպէս նաեւ չէր զգացւում ազատ ժամանակի պակաս, թէեւ չգիտէին, թէ ինչպէս կազմակերպեն իրենց հանգիստը։ Չունենալով բաւարար փորձ, նրանք գրեթէ ամէն օր ընդհարւում էին նորանոր դժուարութիւնների։ Օրինակ, երբ սկսեցին հացաբոյսերի հունձքը, ստիպուած եղան կալն անել առաջուայ պէս, իսկ միջուկն էլ զատել փչելով։ Ագարակի մէջ քամհար մեքենայ չկար։ Բայց նրանք, ոչինչ, յաղթահարում էին նաեւ այդ դժուարութիւնը խոզերի սուր մտքի եւ Կռփամարտիկի ուժեղ մկանների շնորհիւ։ Կռփամարտիկով բոլորն էին հիանում։ Նա դեռեւս Ջոնսի ժամանակներին էր հիանալի աշխատում, իսկ հիմա երեք հոգու գործ էր անում։ Երբեմն նոյնիսկ թւում էր, թէ ագարակի ամբողջ գործն ընկած է նրա հզօր մէջքին։ Վաղ առաւօտից մինչեւ ուշ երեկոյ նա անխոնջ բանում էր եւ յատկապէս այնտեղ, որտեղ աշխատանքը առաւել ծանր էր։ Աքաղաղներից մէկի հետ նա պայմանաւորուել էր, որպէսզի սովորականից կէս ժամ շուտ արթնացնի իրեն, քանի որ մինչեւ օրն սկսուելը ուզում էր աւարտած լինել կարեւորագոյն գործերը։ Ամէն անգամ, երբ որեւէ խնդիր էր ծնւում կամ ստեղծւում էին ժամանակաւոր դժուարութիւններ, նա սիրում էր կրկնել նոյնը. «Ես աւելի լաւ եմ աշխատելու»։ Եւ սա նրա անձնական նշանաբանն էր։

Միւսները նոյնպէս աշխատում էին իրենց ուժերը ներածին չափ։ Օրինակ, հաւերն ու բադերը հատիկ֊հատիկ հաւաքելով, փաստօրէն հինգ բուշելի չափ աւելի մթերեցին։ Ո՛չ ոք չէր գողանում, ուտելիքի համար ո՛չ ոք չէր փնթփնթում, եւ բամբասանքները, փոխադարձ վիրաւորանքներն ու նախանձը վերացել էին, թէեւ ոչ հեռաւոր անցեալին այդ ամէնը համարւում էր շատ բնական երեւոյթ։ Ոչ ոք, կամ աւելի ճիշտ, գրեթէ ոչ ոք գլուխ չէր պահում։ Միայն Մոլլին էր որ առաւօտները ծուլանում էր ժամանակին արթնանալ, իսկ ճաշից յետոյ, կարծես դիտաւորեալ, մանր քարակտորներ էին մտնում սմբակի ու պայտի արանքը, ինչն էլ նրան ստիպում էր դաշտից շուտ վերադառնալ անասնատուն։ Առեղծուածային էր Կատուի պահուածքը։ Շատ շուտով արդէն նկատելի դարձաւ, որ երբ հարկ է լինում անհետաձգելի մի գործ յանձնարարել, ապա Կատուին ոչ ոք չի կարողանում գտնել։ Նա կորչում էր ամբողջ օրը ու յայտնւում միայն ճաշին կամ իրիկնադէմին եւ այնպիսի տեսքով, ասես ոչինչ չէր եղել։ Այնքան համոզիչ էր մլաւում, այնքան բարեհամբոյր էր ներողութիւն խնդրում, որ անհնար էր կասկածել նրա անկեղծութեանը։ Միակ կենդանին, որ Ապստամբութիւնից յետոյ բնաւ չէր փոխուել, ծեր էշն էր, Բենջամինը։ Ե՛ւ նախորդ, ե՛ւ ներկայ իշխանութեան ժամանակ աշխատում էր ալարկոտ մի համառութեամբ, բնաւ չէր խուսափում յանձնարարուած գործից, բայց եւ չէր էլ մտնում նոր հոգսի տակ։ Ապստամբութեան եւ հետագայ փոփոխութիւնների մասին նա հարկ էր համարում առանձնապէս չտարածուել եւ ուղղակի լռել։ Երբ նրան հարցրեցին՝ արդեօք զգո՞ւմ է, թէ որքան երջանիկ է դարձել կեանքը Ջոնսին արտաքսելուց յետոյ, նա միայն փնթփնթաց. «Էշերը երկարակեաց են։ Ձեզանից դեռ ոչ ոք սատկած էշ չի տեսել»,— եւ անասունները ստիպուած եղան գոհանալ այդ խորհրդաւոր պատասխանով։

Կիրակի օրերին հանգստանում էին։ Նախաճաշը մէկ ժամ ուշ էին անում, իսկ յետոյ շտապում էին շքեղ ծիսակատարութեան։ Ամէնից առաջ հանդիսաւորութեամբ բարձրացնում էին դրօշը։ Ձնագնդիկը հնոտիքի մէջ գտել էր տիկին Ջոնսի կանաչ, արդէն մաշուած սփռոցը եւ վրան սպիտակ ներկով նկարել էր սմբակ ու եղջիւր։ Ամէն կիրակի առաւօտ այդ դրօշը բարձրացնում էին այգու ձողի վրայ։ Ձնագնդիկը բացատրեց, որ կանաչ գոյնը խորհրդանշում է Անգլիայի դաշտերը, իսկ սմբակն ու եղջիւրը՝ Անասունների Հանրապետութիւնը, որ ապագային ստեղծուելու է այն բանից յետոյ, երբ վերջնականապէս կը տապալուի մարդկային ցեղը։ Դրօշը բարձրացնելուց յետոյ բոլորը հաւաքւում էին շտեմարան՝ ժողովի, որ կոչւում էր Համագումար։ Այս ժողովների ընթացքին նրանք ծրագրում էին յաջորդ շաբաթուայ անելիքները, առաջադրւում եւ քննարկւում էին զանազան վճիռներ։ Սովորաբար ծրագրերը առաջադրում էին խոզերը։ Միւսները շատ լաւ իւրացրել էին, թէ ինչպէս են քուէարկելու, բայց երբէք մտքի ծայրով իսկ չէին անցկացնում հանդէս գալ սեփական նախաձեռնութեամբ։ Ձնագնդիկն ու Նապոլէոնը մտքերի փոխանակութեանը մասնակցում էին աւելի քան աշխուժօրէն։ Սակայն նկատելի էր, որ նրանք երբէք ընդհանուր յայտարարի չեն գալու։ Ինչպիսի առաջարկութեամբ էլ հանդէս գար մէկը, միւսն անպայման պէտք է հակառակուէր։ Նոյնիսկ այն դէպքում, երբ ամէն բան յստակ էր, ու կենդանիներն էլ ընդհանուր համաձայնութեան էին եկել։ Զոր օրինակ այն հարցը, թէ այգու միւս կողմ գտնուող մարգագետինը պէտք է թողնել ինչպէս որ կայ եւ յատկացնել նրանց, ովքեր անցնում են վաստակած հանգստի։ Սակայն անմիջապէս ծայր առան կատաղի վէճերը, թէ կենդանիների ամէն մի առանձին տեսակի թօշակի տարիքը որքան է լինելու։ Համագումարն անպայման աւարտւում էր Անգլիայի Անասուններ֊ը գովերգով, եւ կէսօրից յետոյ բոլորն հանգստանում կամ զուարճանում էին իւրովի։

Լծասարքի պահեստը խոզերը դարձրեցին իրենց աթոռանիստը։ Ագարակի եղած գրքերով նրանք ուսումնասիրում էին դարբնութիւն, ատաղձագործութիւն եւ ուրիշ արհեստներ։ Ձնագնդիկը այդ ուսումնասիրութիւններից զատ զբաղուած էր զանազան կազմակերպութիւններ ստեղծելու գործով, որոնք անուանեց Անասնական Կոմիտէներ։ Եւ աշխատում էր ինքնամոռաց նուիրումով։ Նա արդէն ստեղծել էր Ձու Ածողների Կոմիտէ՝ թխսկանների համար, կովերի համար՝ Մաքուր Պոչերի Միութիւնը, Վայրի Ընկերների Դաստիարակութեան Կոմիտէ (նպատակը առնէտներին ու ճագարներին ընտելացնելն էր), Ճերմակ Բրդի Շարժում՝ ոչխարներին ներգրաւելով, եւ բազմաթիւ այլ կազմակերպութիւններ, ի շարս որոնց չմոռանանք անգրագիտութիւնը վերացնելու դասընթացները։ Այս նախաձեռնութիւններն առանձնապէս հեռանկար չունեցան եւ ձախողուեցին։ Օրինակ, վայրի ընկերներին ընտելացնելու փորձերն անմիջապէս տապալուեցին։ Բոլոր վայրենիներն իրենց պահում էին առաջուայ նման, եւ երբ զգացին որ իրենց վերաբերւում են ընդգծուած մեծահոգութեամբ, պարզապէս սկսեցին չարաշահել։ Կատուն մտաւ Վայրի Ընկերների Դաստիարակութեան Կոմիտէ եւ մի առ ժամանակ բաւականին աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալեց։ Մի անգամ նրան տեսան տանիքի վրայ թիկն տուած՝ ճնճղուկների հետ զրուցելիս, որոնք բաւականին հեռու էին Կատուից։ Հիմա բոլոր կենդանիները եղբայրներ են, եւ եթէ ճնճղուկներից մէկն ու մէկը, ստուգելու նպատակով, կ՚ուզենայ մօտենալ ու, ասենք, նստել իր թաթին՝ անձամբ կը համոզուի, յորդորում էր Կատուն, սակայն ճնճղուկները գերադասում էին պատշաճ հեռաւորութիւն պահել նրանից։ Անգրագիտութիւնը վերացնելու դասընթացները, սակայն, յաջողութիւն եւ հրաշալի արդիւնք ունեցան։ Աշնանն արդէն բոլորն էլ այս կամ այն չափով գրել֊կարդալ էին սովորել։ Ինչ վերաբերում է խոզերին, նրանք արդէն ազատ գրում էին ու կարդում։ Շները նոյնպէս սովորել էին կարդալ, բայց նրանց ընթերցանութեան շրջանակը սահմանափակւում էր Եօթը Պատուիրաններով։ Միւրիել այծը շներից շատ աւելի լաւ էր կարդում եւ յաճախ, իրիկնադէմին, միւսների համար բարձրաձայն ընթերցում էր աղբանոցից վերցրած լրագրերի պատառիկները։ Բենջամինը կարողանում էր խոզերի պէս կարդալ, բայց խուսափում էր իր ունակութիւնն օգտագործել։ Որքան յայտնի է, ասում էր նա, խելքը գլխին մի գրուածք չկայ, որ արժանի լինի ընթերցուելու։ Գեղուհին թէեւ իւրացրել էր ամբողջ այբուբենը, բայց այնպէս էլ չէր կարողանում առանձին տառերով բառեր կազմել։ Կռփամարտիկը սովորել էր մինչեւ D տառը։ Իր վիթխարի սմբակով նա փոշու մէջ գրում էր A, B, C, D տառերը, յետոյ մերթ ականջները գլխին սեղմած, մերթ մազափունջը ցնցելով, կանգնում նայում էր գրածին, ջանալով յիշել, թէ որ տառերն են այնուհետեւ յաջորդելու։ Ճիշտ է, այնպէս պատահեց, այն էլ մի քանի անգամ, որ նա կարողացավ իւրացնել նաեւ E, F, G, H֊ը, բայց պարզուեց որ մինչ այդ հասցրել է մոռանալ թէ՛ A֊ն եւ թէ՛ B, C ու D֊ն։ Ի վերջոյ, նա որոշեց բաւարարուել առաջին չորս տառերով միայն, եւ ամէն օր մի քանի անգամ գետնի վրայ գրում էր, որպէսզի յանկարծ դրանք էլ չմոռանայ։ Մոլլին ընդհանրապէս հրաժարուեց սովորել որեւէ մի ուրիշ տառ, բացի այն չորսից, որոնք անհրաժեշտ էին սեփական անունը գրելու համար։ Նա իր անունը խնամքով գրում էր դալար ճիւղերով, զարդարում էր ծաղիկներով եւ այլեւս չէր կարողանում հայեացքը կտրել ու երկար ժամանակ պտտւում էր սեփական անուան շուրջ՝ չկարողանալով թաքցնել հիացմունքը։

Անասնատան միւս կենդանիները կարողացան սովորել միայն մէկ տառ՝ A֊ն։ Բայց բանից պարզուեց նաեւ որ առաւել հիմար կենդանիները, որպիսիք էին ոչխարները, հաւերն ու բադերը, չեն կարողանում անգիր անել Եօթը Պատուիրանները։ Երկար մտմտուքից յետոյ Ձնագնդիկը յայտարարեց, թէ Եօթը Պատուիրանները յաջողութեամբ կարող են ամփոփուել մի կարճ ասոյթի մէջ, որ այսպիսին էր. «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է»։ Այս հակիրճ նախադասութիւնը, ասաց նա, պարունակում է Անասնականութեան հիմնական սկզբունքը։ Եւ այն անասունը, ով խորքից կը իւրացնի հիմնական սկզբունքը, ապահովագրուած կը լինի ամենայն մարդկայինի ազդեցութիւնից։ Այս սկզբունքի դէմ փորձեցին ընդվզել թռչունները՝ յիշեցնելով, որ իրենք եւս երկու ոտք ունեն։ Բայց Ձնագնդիկը ապացուցեց, որ նրանք մոլորութեան մէջ են։ «Թռչունի թեւը, ընկերնե՛ր,— ասաց նա,— ոչ թէ գործողութեան, այլ շարժման նպաստող մարմնի մաս է։ Ուրեմն, կարելի է ընդունել որ համազօր է ոտքի։ Մարդուն յատկանշական է ձեռքը, որի օգնութեամբ էլ նա իրականացնում է իր բոլոր չարագործութիւնները»։

Թռչունները հազիւ թէ ըմբռնեցին Ձնագնդիկի դատողութիւնները, բայց ընդունեցին որպէս դաւանանք ու ձեռնարկեցին այս նոր ասոյթը սովորելու եւ յիշելու ծանր գործը։ «ՉՈՐՍ ՈՏՔԸ ԼԱՒ Է, ԵՐԿՈՒ ՈՏՔԸ ՎԱՏ Է»՝ խոշոր տառերով գրեցին շտեմարանի ետեւի պատին, Եօթը Պատուիրաններից վեր։ Այս իմաստութիւնը անգիր անելու իրենց ունակութեամբ հիացած ոչխարները, երբ միասին մակաղում էին, յաճախ էին ներդաշնակ կրկնում. «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է»։ Եւ այսպէս կարող էին շարունակել ժամերով, առանց հոգնելու եւ առանց դադարի։

Նապոլէոնը առանձնակի հետաքրքրութիւն չցուցաբերեց Ձնագնդիկի կոմիտէների նկատմամբ։ Նա ասաց, որ աճող սերընդի կրթութիւնը շատ աւելի կարեւոր է բոլոր այն գործերից, որոնք ձեռնարկւում են արդէն տարիքն առած ու ձեւաւորուած անասունների համար։ Այս տեսակէտի հրապարակումը զուգադիպեց Ջեսսիի եւ Բլիւբելի ցկնած ինն առողջ լակոտների լոյս աշխարհ գալուն, ինչը տեղի ունեցաւ խոտհունձից յետոյ։ Նապոլէոնը լակոտներին վերցրեց մայրերից, ասելով, թէ յանձն է առնում մատղաշներին դաստիարակելու եւ կրթելու պատասխանատուութիւնը։ Լակոտներին ձեղնահարկ տեղաւորեց, որտեղ կարելի էր գնալ խոզերի աթոռանիստից դէպի վեր տանող աստիճաններով։ Այնպէս որ, լակոտները կատարելապէս մէկուսացուեցին եւ կարճ ժամանակ անց բոլորը մոռացան նրանց գոյութիւնը։

Շուտով բացայայտուեց նաեւ կաթն անհետանալու հետ կապուած խորհրդաւոր պատմութիւնը։ Բանից պարզուեց որ խոզերն ամէն օր այդ կաթով են շաղում իրենց կերը։ Վաղահաս խնձորները քամու ամէն մի հորձանքից սկսեցին թափուել գետնին։ Անասունները վստահ էին, թէ թափուած խնձորները, որպէս օրէնք, հաւասարապէս պէտք է բաժանեն իրար մէջ։ Սակայն այս ընդհանուր կարգը խափանուեց եւ վերեւից յանձնարարուեց որ թափուած խնձորներն այսուհետեւ հաւաքեն ու խոզատուն տանեն։ Ոմանք սկսեցին դժգոհել, բայց ապարդիւն։ Այս հարցի նկատմամբ բոլոր խոզերը, նոյնիսկ Նապոլէոնն ու Ձնագնդիկը կատարեալ համերաշխութիւն դրսեւորեցին։ Պոռոտախօսին ուղարկեցին կենդանիների շրջանակ՝ համապատասխան բացատրական աշխատանք տանելու յանձնարարութեամբ։

— Ընկերնե՛ր,— ճղճղաց նա,— յոյս ունեմ որ դուք այն կարծիքին չէք, թէ մենք՝ խոզերս, այդպէս ենք վարւում եսասիրութիւնից դրդուած։ Մեզանից շատերը, խոստովանենք որ՝ ոչ կաթ եւ ոչ էլ խնձոր չեն ախորժում։ Ես՝ նոյնպէս։ Միակ նպատակը որ, այնուհանդերձ, մեզ ստիպում է կաթ խմել ու խնձոր ուտել՝ մեր առողջութիւնը յանուն ձեզ պահպանելն է։ Կաթը եւ խնձորը, (եւ դա ապացուցուած է գիտութեամբ, ընկերնե՛ր), պարունակում են այնպիսի տարրեր, որոնք խիստ անհրաժեշտ են խոզերի բնականոն կենսունակութիւնը պահպանելու համար։ Մենք՝ խոզերս, մտաւոր աշխատանքի գործաւորներ ենք։ Ագարակը կառավարելու եւ աշխատանքները կազմակերպելու ամբողջ պատասխանատուութիւնը մեր ուսերին ենք կրում։ Գիշեր ու զօր անխոնջ աշխատում ենք ձեզ համար։ Կաթը խմում եւ խնձորն էլ ուտում ենք նոյնպէս յանուն ձեզ։ Կարո՞ղ էք արդեօք պատկերացնել, թէ ի՛նչ տեղի կ՚ունենար, եթէ մենք՝ խոզերս, անկարող լինէինք կատարելու մեր պարտքը։ Ջոնսը ետ կը գար։ Այո՛, այո՛, նորից կը սկսուէին Ջոնսի ժամանակները։ Չլինի՞ թէ դուք, ընկերնե՜ր,— Պոռոտախօսի ձայնի մէջ ողբերգական երանգ յայտնուեց, նա անհանգիստ աջ ու ձախ էր նետւում եւ թափահարում էր պստլիկ պոչը,— չլինի՞ թէ դուք երազում եք Ջոնսի տիրապետութիւնը։

Եւ եթէ կար մի խնդիր, որի նկատմամբ կենդանիները ոչ մի կասկած չունէին, ապա հէնց այն էր, ինչ վերաբերում էր Ջոնսին։ Ոչ ոք չէր ուզում Ջոնսի վերադարձը։ Երբ իրավիճակը նրանց ներկայացուեց այդ լոյսի տակ, որեւէ ոք չհամարձակուեց առարկել։ Հիմա այլեւս ոչ ոք չէր կասկածում, որ խոզերի առողջութիւնը առաջնահերթ կարեւորութիւն ունեցող անհրաժեշտութիւն է։ Եւ անասունները այլեւս առանց երկար֊բարակ քննարկելու համաձայնեցին որ թէ՛ կաթը եւ թէ՛ թափուած խնձորները (իսկ երբ խնձորները հասնեն, ապա ամբողջ բերքը) պէտք է տրուեն միայն խոզերին։

Դ

ԱՇՆԱՆԱՄՈՒՏԻՆ Անասնատան անցուդարձի մասին լուրերն արդէն տարածուել էին ամբողջ երկրով մէկ։ Ամէն օր Ձնագնդիկն ու Նապոլէոնը աղաւնիներին ուղարկում էին հարեւան ագարակներ՝ յանձնարարելով, որպէսզի բոլորին հաղորդեն Ապստամբութեան պատմութիւնն ու սովորեցնեն Անգլիայի Անասունները գովերգը։

Այդ ընթացքին պարոն Ջոնսը իր ժամանակն անցկացնում էր Ուիլլինգթոնի «Կարմիր Առիւծ» գարեջրատանը եւ, եթէ լսող ականջ էր գտնում, ապա սկսում էր գանգատուել իրեն բաժին հասած այն անմաքուր ապերախտութիւնից որ դրսեւորել էին անասունները՝ զրկելով տուն ու տեղից եւ ունեցուածքից։ Ագարակապանները, ինչ խօսք, կարեկցում էին նրան, բայց առանձնապէս չէին շտապում խեղճին օգնել։ Հոգու խորքի մէջ նրանցից ամէն մէկը փայփայում էր այն յոյսը, թէ Ջոնսին հասած դժբախտութիւնը, թէրեւս, կարող է շահեկան լինել իրենց։ Այնպէս էր պատահել որ Անասնատան դրացի երկու ագարակապանները պարոն Ջոնսի հետ շարունակ գտնւում էին վատ փոխյարաբերութիւնների մէջ։ Դրանցից մէկը որի անունը Ֆոքսվուդ էր, խոշոր ու անխնամ, բարձիթողի արօտավայրերով ու քանդուած ցանկապատերով հնամենի մի կալուածք էր։ Այդ կալուածատան տէրը՝ պարոն Փիլքինգթոնը, մէկն էր անհոգ այն ագարակապաններից, որոնք գրեթէ ամբողջ ժամանակը անցկացնում են կամ որսորդութեամբ, եւ կամ ձկնորսութեամբ՝ նայած տարուայ եղանակին։ Փինչֆիլդ կոչուող միւս ագարակը աւելի փոքր էր ու գտնւում էր անհամեմատ լաւ վիճակի մէջ։ Ագարակապանը պարոն Ֆրեդերիկն էր՝ կոպիտ ու չար մի մարդ, որ շարունակ դատական քաշքշուկների մէջ էր եւ ունէր ձեռքն ընկած մարդուն խեղճացնողի համբաւ։ Այս երկուսն իրար հանդուրժել չէին կարողանում եւ որեւէ խնդրի շուրջ համաձայնութեան գալը ընդհանրապէս բացառւում էր, եթէ նոյնիսկ դրանից տուժէին սեփական շահերը։

Բայց Անասնատան ապստամբութիւնը կարգին վախեցրել էր այդ երկու ագարակապաններին, եւ նրանք ամէն բան անում էին, որպէսզի իրենց անասունների ականջին որեւէ լուր չհասնի։ Սկզբնական շրջանին նրանք պարզապէս ծաղրում էին ինքնուրոյնաբար ագարակը կառավարելու ելած կենդանիների այդ մտադրութիւնը։ Անասունները երկու շաբաթ էլ չեն դիմանայ իշխանութեան գլխին, չարախնդում էին նրանք։ Եւ համոզուած էին, որ Կալուածատանը (ագարակը նրանք համառօրէն Կալուածատուն էին անուանում, քանի որ Անասնատուն անունը չէին կարողանում հանդուրժել) շուտով կը սկսուեն ցեղամիջեան կոտորածներ, եթէ չխօսենք այն մասին, որ շատ շուտով անասունները պարզապէս կը կոտորուեն քաղցից։ Բայց ժամանակն անցնում էր, անասունները քաղցից սատկելու մասին չէին էլ մտածում, եւ Ֆրեդերիկն ու Փիլքինգթոնը փոխեցին նիւթն ու սկսեցին խօսել Անասնատանը տիրող բարքերի անկման ու սոսկալի դաժանութեան մասին։ Ասում էին, թէ այնտեղ անասուններն իրար են ուտում, կտտանքների են ենթարկում շիկացած պայտէրով, եւ էգերին էլ դարձրել էին հասարակաց սեփականութիւն։ Ահաւասիկ, թէ ինչ հետեւանքներ են լինում, երբ ընդվզում են Բնութեան օրէնքների դէմ, ասում էին Ֆրեդերիկն ու Փիլքինգթոնը։

Բայց եւ այնպէս այս ասեկոսներին շատերը չէին հաւատում։ Հրաշալի ագարակի մասին լուրերը շարունակում էին տարածուել։ Մարդկանց դուրս քշելու եւ անասունների ինքնուրոյն կառավարման մասին պատմութիւնները այնպէս էին ոգեւորել, որ շատերն էին պատրաստ ազատագրական պայքարի ելնել։ Միշտ հնազանդ ցլերը յանկարծ սկսեցին մոլեգնել, ոչխարները տապալում էին ցանկապատերն ու տրորում դաշտերը, կովերը ոտքով զարնում՝ շրջում էին կաթով լի դոյլերը, նժոյգներն էլ արգելապատնեշները յաղթահարելու փոխարէն թամբից նետում էին հեծեալներին։ Դեռ աւելին. Անգլիայի մէջ չէր մնացել մի այնպիսի անկիւն, որտեղ արդէն սովորած չլինէին Անգլիայի Անասուններ֊ի ոչ միայն մեղեդին, այլեւ խօսքերը։ Երգը տարածւում էր անասելի մի արագութեամբ։ Մարդիկ կատաղում էին այդ երգը լսելիս, բայց ձեւանում էին, թէ համարում են ընդամէնը անհեթեթութիւն։ Ինչպէս էլ չեն ամաչում, ասում էին նրանք, նոյնիսկ անասուններից չէր կարելի սպասել այդ աստիճան գռեհկութիւն։ Եւ եթէ կենդանիներից որեւէ մէկին բռնացնում էին Անգլիայի Անասուններ֊ը երգելիս, ապա տեղնուտեղը պատժում էին՝ անողօքաբար մտրակելով։ Բայց այնպէս էլ չյաջողուեց խեղդել այդ երգը։ Կեռնեխները ցանկապատերին նստած սուլում էին մեղեդին, աղաւնիները ղունղունում էին ծփիների սաղարթների մէջ, մեղեդին լսւում էր զնդաններին զարնուող մուրճերի տակ եւ արձագանգւում եկեղեցու զանգերի թնդիւնի ներքոյ։ Եւ լսելով երգը, մարդիկ չէին կարողանում թաքցնել ներքին դողը, քանզի գիտէին՝ գալիք յատուցման ձայնն էր դա։

Հոկտեմբերի սկիզբներին, երբ հունձն արդէն աւարտել ու ամբարել էին եւ երբ ցորէնն էլ սկսել էին կալսել, յուզուած աղաւնիների փոքրիկ երամը սրընթաց վայրէջք կատարեց Անասնատանը։ Ջոնսը եւ իր մշակները, ինչպէս նաեւ Ֆոքսվուդի ու Փինչֆիլդի մի խումբ մարտական տղերք արդէն անցել են ագարակի դարպասն ու գիւղամիջեան ճամբով գալիս են դէպի Անասնատուն։ Բոլորն էլ զինուած են մահակներով, իսկ Ջոնսը, ատրճանակը ձեռքին, առաջնորդում է նրանց։ Ոչ մի կասկած չկար, որ նրանք ագարակը յետ գրաւելու մտադրութիւն ունեն։

Այսպիսի հակայարձակում վաղուց էր սպասւում, ուստի անասունները նախապատրաստուել էին դիմադրութեան։ Ձնագնդիկը որ արդէն հասցրել էր ուսումնասիրել ագարակի մէջ գտնուող քրքրուած մի գիրք՝ Հուլիոս Կեսարի գաղիական պատերազմի մասին նոթերը, յանձն առաւ կազմակերպել պաշտպանութեան գործը։ Կայծակնային արագութեամբ տրուած հրամաններին ենթարկուելով, մէկ֊երկու րոպէ անց բոլորն արդէն իրենց տեղերն էին։

Մարդիկ հազիւ էին մօտեցել ագարակի շինութիւններին, երբ Ձնագնդիկը հասցրեց առաջին հարուածը։ Երեքուկէս տասնեակ աղաւնիները սկսեցին պտտուել մարդկանց գլխավերը, եւ մինչ սրանք փորձում էին պաշտպանուել, ցանկապատի ետեւ դարան մտած սագերը դուրս պրծան ու դաժանօրէն կտցահարեցին հակառակորդի ոտքերը։ Բայց այս ամէնը սոսկ ուշադրութիւնը շեղող մի զօրախաղ էր, որ նպատակ ունէր ցրել հակառակորդի շարքերը, ուստի մարդիկ առանց աւելորդ ջանքերի կարողացան իրենց մահակներով հեռու քշել սագերին։ Եւ հէնց այդ ժամանակ էլ Ձնագնդիկը մարտադաշտ հանեց յարձակման երկրորդ ու գլխաւոր ուժը։ Միւրիելը, Բենջամինը եւ բոլոր ոչխարները Ձնագնդիկի գլխաւորութեամբ գրոհի ելան՝ նախ շրջապատելով, այնուհետեւ հրմշտելով ու պոզահարելով խճողուած մարդկանց, իսկ Բենջամինը քացի տալով պտտւում էր պաշարուածների շուրջ։ Բայց եւ այնպէս չյաջողուեց խեղճացնել մահակներով ու պայտած կոշիկներով մարդկանց, ուստի Ձնագնդիկը նահանջի ազդանշան տուեց, եւ բոլոր անասունները դադարեցրին յարձակումը՝ փակուելով բակի մէջ։

Յարձակման ելած մարդիկ յաղթական ճիչ արձակեցին։ Այն վստահութեամբ, թէ թշնամին փախուստի է դիմել մարտադաշտից, նրանք խառնիխուռն իրենց խմբով որոշեցին անցել հետապնդումի։ Հէնց սրան էլ սպասում էր Ձնագնդիկը։ Երբ յարձակման ելած մարդիկ բակ յայտնուեցին, երեք ձիերը, երեք կովերն ու խոզերը որ դարան էին մտել գոմի մէջ, թիկունքից անակընկալ վրայ տուեցին ու կտրեցին մարդկանց նահանջի ճամբան։

Ձնագնդիկը գրոհի ազդանշան տուեց։ Եւ իր վրայ վերցրեց Ջոնսի հետ հաշիւները մաքրելու գործը։ Տեսնելով յարձակման անցած Ձնագնդիկին, Ջոնսը կրակեց։ Գնդակը արիւնոտ մի հետք թողնելով, սահեց Ձնագնդիկի մէջքի վրայով ու տեղնուտեղը սպանեց մի ոչխարի։ Իրեն բնաւ չկորցնելով, Ձնագնդիկը իր ծանր մարմնով գետնին տապալեց Ջոնսին։ Ատրճանակը կորցնելով, Ջոնսը թաղուեց գոմաղբի մէջ։ Բայց ամենասարսափելին Կռփամարտիկն էր որ իսկական հովատակի պէս ծառս եղած՝ աջ ու ձախ զարկում էր լաւ պայտած իր սմբակներով։ Հէնց առաջին հարուածը հասաւ Ֆոքսվուդից եկած ախոռապանի գլխին, եւ սա տեղնուտեղը փռուեց ջրափոսի մէջ։ Այս տեսնելով, ահաբեկուած մարդիկ նետեցին իրենց մահակներն ու փորձեցին փախուստի դիմել։ Խուճապահար՝ նրանք պտտւում էին բակի մէջ, չկարողանալով դուրս գալ պաշարումից։ Իսկ կենդանիները հարու էին տալիս, հրմշտում էին, կտցահարում եւ քացիներով տապալում էին նրանց։ Բոլոր կենդանիները, ամէն մէկը իւրովի, մասնակցում էին դաժան վրիժառութեան այս տօնախմբութեանը։ Նոյնիսկ Կատուն անսպասելի վար ցատկեց տանիքից ճիշտ անասնապահի ուսերին եւ ճանկերը մխրճեց նրա պարանոցի մէջ այնպէս որ թշուառականը սկսեց բառաչել։ Հազիւ մի պահ ազատուեց ելքի ճամփան, եւ մարդիկ գլխակորոյս նետուեցին դուրս։ Հինգ րոպէ էլ չէր անցել այն պահից, երբ նրանք յարձակուել էին Անասնատան վրայ, եւ հիմա արդէն խայտառակ կերպով նահանջում էին։ Իսկ նրանց դեռ երկար ժամանակ կտցահարելով հետապնդում էին քաջարի սագերը։

Մէկ հոգուց զատ, մնացեալ յարձակուողներին յաջողուեց փախչել։ Բակի հեռաւոր անկյունի վրայ Կռփամարտիկը սմբակով զգուշօրէն ուզում էր շրջել բերանքսիվար տապալուած ախոռապանին։ Բայց ախոռապանը չէր շարժւում։

— Մեռել է,— տխուր ասաց Կռփամարտիկը։— Բայց ես չէի ուզում, որ մեռնի։ Մոռացել էի պայտերիս մասին։ Ո՞վ կը հաւատայ որ պատահմունք է եղել։

— Զգացմունքները մոռացէք, ընկերնե՛ր,— ասաց Ձնագնդիկը որի վերքից դեռ արիւն էր ծորում։— Պատերազմը՝ պատերազմ է։ Միակ լաւ մարդը՝ մեռած մարդն է։

— Ես ոչ ոքի մահը չէի ուզենայ... Ես նոյնիսկ Մարդու մահը չեմ ուզում,— լացակումած կրկնում էր Կռփամարտիկը։

— Իսկ Մոլլին ո՞ւր է,— անհանգստացած հարցրեց ինչ որ մէկը։

Մոլլին իսկապէս որ չկար։ Յաջորդ պահին ագարակը խառնուեց իրար. գուցէ մարդիկ վնասե՞լ են նրան. կամ, ո՛վ գիտէ՝ գերի՞ են վերցրել։ Բայց ի վերջոյ նրան գտան մսուրքի մօտ թաքնուած։

Մոլլին կանգնել ու մինչեւ ականջները՝ գլուխը մխրճել էր խոտի մէջ։ Հէնց առաջին կրակոցից յետոյ նա շտապել էր լքել մարտադաշտը։ Մինչ կենդանիները զբաղուած էին Մոլլիով, ախոռապանը, որ սոսկ ուշաթափուած էր եղել, սթափուելով, փախել եւ գլուխն ազատել էր։

Հիմա արդէն բոլորը վայրենի ուրախութեամբ եւ յուզմունքով, ջանալով մէկը միւսին խլացնել, պատմում էին մարտադաշտի վրայ անձնական քաջագործութեան մասին։ Այնուհետեւ որոշեցին առանց ժամանակ կորցնելու, տեղնուտեղը տօնել փայլուն յաղթանակը։ Դրօշը բարձրացրեցին, իրար ետեւից մի քանի անգամ երգեցին Անգլիայի Անասուններ֊ը, պատիւ ու յարգանքով յուղարկաւորեցին ռազմի դաշտի վրայ ընկած ոչխարին, եւ շիրիմին էլ ալոճենու թուփ տնկեցին։ Դամբանականով ելոյթ ունեցաւ Ձնագնդիկը եւ բոլոր անասուններին կոչ արեց՝ եթէ հարկ լինի, սեփական կեանքը տալ յանուն Անասնատան։

Միաձայն որոշեցին մարտական ծառայութիւնների համար հաստատել համապատասխան՝ «Առաջին Աստիճանի Հերոս Անասուն» կոչում եւ հէնց տեղի վրայ էլ պարգեւատրեցին Ձնագնդիկին ու Կռփամարտիկին, յանձնելով բրոնզէ շքանշաններ որոնք ոչ այլ ինչ էին, քան լանջափոկերի վահանակները եւ որոնք կարող էին կրել կիրակի օրերին ու անասական տօների ժամանակ։ Յայտարարեցին նաեւ «Երկրորդ Աստիճանի Հերոս Անասուն» կոչում, որ ետմահու տրուեց զոհուած ոչխարին։

Այնուհետեւ երկար ժամանակ չէին կարողանում կողմնորոշուել, թէ հետագային ինչպե՛ս պէտք է կոչուի այդ ճակատամարտը։ Ի վերջոյ որոշեցին անուանել Գոմի Ճակատամարտ, քանզի հէնց գոմի մէջ դարանակալածներն էին վճռական հարուած հասցրել։ Ցեխի մէջ գտան պարոն Ջոնսի ատրճանակը, իսկ տէրունական տանը, ինչպէս յայտնի էր, փամփուշտների պաշար կար։ Որոշեցին այսուհետեւ դրօշակաձողի տակ որպէս թնդանոթ տեղադրել ատրճանակը եւ տարին երկու անգամ համազարկով նշել Գոմի Ճակատամարտի տարեդարձը՝ Հոկտեմբեր 12֊ին եւ Ապստամբութեան տարելիցը՝ ամառային արեւադարձի նախօրեակին։

Ե

ՁՄԵՌՆԱՄՈՒՏԻՆ Մոլլին գըլուխը կորցրեց։ Առաւօտները միշտ ուշ էր ելնում աշխատանքի եւ արդարացումն էլ այն էր, թէ քնով է ընկել. յետոյ գանգատւում էր ինչ որ ցաւերից, թէեւ առաջուայ պէս հրաշալի ախորժակ ունէր։ Ամենատարբեր առիթներն օգտագործելով, նա աշխատանքը լքում ու վազում էր լճակի մօտ եւ ժամերով կանգնած՝ մի բութ հայեացքով դիտում էր իր արտացոլումը։ Բայց, եթէ հաւատալու լինենք տարածուած լուրերին, ապա խնդիրը շատ աւելի լուրջ էր։ Եւ մի օր էլ, երբ Մոլլին խոտի խուրձը ծամելով, սովորական պչրանքով իր երկար պոչը թափահարելով՝ միայնակ զբօսնում էր ագարակով, նրան մօտեցաւ Գեղուհին ու մի կողմի վրայ տարաւ։

— Մոլլի՛,— ասաց նա,— ուզում եմ քեզ հետ լրջօրէն խօսել։ Այս առաւօտ նկատեցի, որ դու մեր Անասնատանը կանգնած՝ հայեացքդ չես կտրում ցանկապատի միւս կողմը գտնուող Ֆոքսվուդից։ Իսկ այնտեղ պարոն Փիլքինգթոնի ախոռապանն էր։ Թէեւ բաւականին հեռու էի ձեզնից, բայց աչքերս ինձ չեն խաբել... Ես տեսայ, թէ նա ինչպէս է զրոյցի բռնուել քեզ հետ, ինչպէս է ձեռը գցում դնչիդ, իսկ դու կանգնել ու չես դիմադրում։ Մոլլի՛, այս ամէնն ի՞նչ է նշանակում։

— Նա ինձ ձեռ չէր գցում։ Ես այնտեղ չեմ էլ եղել։ Քեզ թուացել է,— գոչեց Մոլլին՝ քացի տալով եւ սմբակներով հողը փորփրելով։

— Մոլլի՛, նայիր աչքերիս... Երդուի՛ր որ ախոռապանը չէր շոյում քո դունչը։

— Քեզ թւացել է,— կրկնեց Մոլլին՝ հայեացքը փախցնելով։ Յաջորդ պահին նա կտրուկ շրջուեց եւ քառատրոփ սլացաւ դէպի դաշտ։

Գեղուհին ինչ որ բան կռահեց։ Ոչ ոքի ոչինչ չասելով, նա գնաց Մոլլիի մսուրքն ստուգելու եւ տակնուվրայ արեց ծղօտը։ Բանից պարզուեց, որ ծղօտի տակ մի քանի կտոր շաքար կայ պահած եւ գոյնզգոյն ժապաւէնների մի կապ։

Երեք օր յետոյ Մոլլին անհետացաւ։ Մի քանի շաբաթ շարունակ ոչ ոք չգիտէր նրա տեղը, բայց յետոյ աղաւնիները լուր հասցրեցին, թէ տեսել են Ուիլլինգթոնի կողմերը։ Կանգնած է եղել պանդոկի մօտ՝ կարմրասեւ գեղեցիկ մի կառքի լծուած։ Կարմրատակած դեմքով, վանդակաւոր բրիջ ու կիսագուլպաներ հագած մի հաստլիկ մարդ, ըստ երեւոյթին պանդոկապանը, շոյելիս է եղել Մոլլիի դունչն ու շաքար հիւրասիրել։ Նոր լծասարք է ունեցել Մոլլին, իսկ ճակատին էլ՝ կարմիր ժապաւէն։ Ինչպէս հաւատացնում էին աղաւնիները, նա գոհ ու երջանիկի տպաւորութիւն է թողել։ Այդ օրից ի վեր անասունները կատարելապէս մոռացութեան տուեցին Մոլլիին։

Յունուարին սկսուեցին ճռճռան սառնամանիքները։ Հողը քար կտրեց եւ ստիպուած եղան դադարեցնել դաշտային աշխատանքները։ Հաւաքների մեծ մասը տեղի էր ունենում խոշոր շտեմարանի մէջ, իսկ խոզերը զբաղուած էին յաջորդ տարուայ աշխատանքները պլանաւորելով։ Համընդհանուր պայմանաւորուածութիւն կար որ բոլոր հարցերը լուծուելու են ձայների մեծամասնութեամբ, սակայն գլխաւոր գիծը որոշում էին ագարակի ամենախելացի բնակիչները՝ խոզերը։ Այս կարգը բաւականին արդիւնաւէտ էր, բայց այնքան ժամանակ, մինչեւ որ սկսուեցին վիճաբանութիւնները Ձնագնդիկի ու Նապոլէոնի միջեւ։ Նրանք վիճաբանում էին ամէն առիթով, միայն թէ լինէր այդ առիթը։ Եթէ մէկն առաջարկում էր աւելի շատ գարի ցանել, ապա միւսը պնդում էր որ վարսակն է գերադասելի։ Եթէ մէկն ասում էր որ այս դաշտի մէջ ճիշտ կը լինի կաղամբ աճեցնել, միւսն ապացուցում էր, թէ այդ դաշտի մէջ եթէ մի բան կարելի է աճեցնել, ապա դա բազուկն է։ Նրանցից ամէն մէկն իր կողմնակիցներն ունէր, ուստի եւ ծայր էին առնում բաւականին տաք վիճաբանութիւններ։ Եւ եթէ հաւաքների ժամանակ Ձնագնդիկը յաճախ էր յաջողութեան հասնում հռետորական իր բացառիկ վարպետութեան շնորհիւ, ապա Նապոլէոնը շատ աւելի լաւ էր կարողանում կողմնակիցներին համոզել մասնաւոր զրույցների ընթացքին։ Նրա հեղինակութիւնը առանձնապէս բարձր էր ոչխարների մօտ։ Վերջերս սրանք սիրում էին տեղի֊անտեղի մայել. «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է»։ Եւ իրենց այդ մայուններով միշտ խանգարում էին ժողովները։ Արդէն նկատելի էր, որ գրեթէ միշտ իրենց այդ «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է» մայունները սկսւում էին Ձնագնդիկի ճառերի ամենայուզիչ մասերին։ Ձնագնդիկը բծախնդիր կերպով ուսումնասիրել էր Ագարակապան Եւ Անասնաբոյծ հանդէսի մի քանի հին թւերը, որոնք գտել էր տէրունական տանը եւ արդէն պայթում էր ամէն տեսակի նորամուծութեան ու վերակառուցման սքանչելի ծրագրերով։ Բանիմաց դատողութիւններ էր անում ցամաքեցման, անասնակերի, պարարտանիւթի մասին եւ արդէն մի հետաքրքիր նախագիծ էր մշակել, որի համաձայն անասունները թրքելու էին միայն դաշտի մէջ, ընդ որում՝ ամէն անգամ տարբեր մի տեղ, եւ դրանով իսկ ապահովւում էր պարարտանիւթը տեղափոխելու հետ կապուած աշխատանքի ու ծախսերի խնայողութիւնը։ Իսկ Նապոլէոնը որեւէ ծրագիր չէր մշակում։ Նա միայն անվրդով պնդում էր, թէ Ձնագնդիկի պլանները տապալուելու են, եւ կարծես թէ համբերութեամբ սպասում էր իր ժամին։ Նրանց ամենադաժան ընդհարումը, սակայն, տեղի ունեցաւ հողմաղացի առիթով։

Անասնատան շինութիւնների երկայնքով ձգուող արօտավայրի մէջ մի բլրակ կար որ միաժամանակ ամբողջ ագարակի միակ բարձրունքն էր։ Տեղանքի ուսումնասիրութիւններ կատարելով՝ Ձնագնդիկը յայտարարեց, թէ բլրակն ստեղծուած է ճիշտ հողմաղացի համար, որին էլեկտրածին մի մեքենայ հարմարեցնելով՝ կարելի կը լինի ամբողջ ագարակը ապահովել էլեկտրականութեամբ։ Հետեւաբար, հնարաւոր է ոչ միայն լուսաւորել մսուրքներն ու ձմրանն էլ ջեռուցում ունենալ, այլեւ հրաշալի կ՚աշխատեն սկաւառակային սղոցը, հարդակտրիչը, բանջարաճզմիչը եւ նոյնիսկ կը կարողանան կովերի կիթը մեքենայացնել։ Անասունները նմանօրինակ հնարաւորութիւնների մասին չէին էլ լսել, քանի որ անխնամ ագարակի սարքերն ամենապարզունակն էին, ուստի եւ ականջները կախ՝ ուշի ուշով ականջ էին դրել Ձնագնդիկին որ նրանց ներկայացրեց հրաշալի մի հեռանկար։ Մեքենաներն ամէն բան անում են անասունների փոխարէն, իսկ անասուններն էլ արածում են որքան սրտերն ուզի եւ իրենց մակարդակն են բարձրացնում ընթերցանութեամբ ու զրոյցներով։

Մի քանի շաբաթ անց Ձնագնդիկի ծրագրերը ստացան աւարտուն տեսք։ Ճարտարագիտութեան մարզի մէջ հիմք ծառայեցին պարոն Ջոնսի գրադարանի երեք գրքերը՝ Հազար Օգտակար Խորհուրդ Տան Համար, Ամեն Ոք Իր Տան Որմնադիրն Է եւ Սկսնակ Էլեկտրագործ֊ը։ Ձնագնդիկը իր այս ծրագրերը մշակում եւ նախագծում էր գործին հարմարեցրած աշխատասենեակի մէջ, որտեղ ժամանակին թխսամեքենաներն էին դրւած եղել։ Հարթ տախտակամածը շատ հարմար էր գծելու եւ նկարելու համար։ Ձնագնդիկը ժամերով դուրս չէր գալիս իր աշխատասենեակից։ Գրքի բաց էջը քարի ծանրութեան տակ դրած, կճղակի արանքը սեղմած կաւիճով նա իր աշխատասենեակի մէջ ետ ու առաջ էր վազվզում, գիծը քաշում էր գծի ետեւից եւ իր հաճոյքն արտայայտում էր մեղմ խռնչիւնով։ Կամաց֊կամաց նրա գծագիրը՝ ծնկաձեւ լիսեռներով, լծակներով ու ատամնանիւներով հանդերձ, ծածկեց աշխատասենեակի տախտակէ յատակը։ Թէեւ ոչինչ չէին հասկանում, բայց բաւականին տպաւորիչ էր կենդանիների համար։ Չկար մի անասուն որ գոնէ շաբաթուայ մէջ մէկ անգամ չգար նայելու Ձնագնդիկի գծագիրը։ Նոյնիսկ հաւերն ու սագերն էին գալիս՝ ջանալով յանկարծ չտրորել կաւիճէ գծերը։ Միայն Նապոլէոնն էր հեռու պահում իրեն՝ առանց որեւէ հետաքրքրութիւն ցուցաբերելու հողմաղացի նկատմամբ։ Հէնց սկզբից էլ նա հանդէս էր եկել իբրեւ հողմաղացի հակառակորդ։ Այնուհանդերձ, մի գեղեցիկ օր նա էլ եկաւ գծագիրը դիտելու։ Ծանրումեծ քայլքով նա պտտուեց գծագրի շուրջ, ուշադիր զննեց մանրամասները, հոտոտեց, յետոյ յանկարծ ոտքը վեր ցցեց, միզեց գծագրի վրայ եւ առանց խօսք ասելու՝ դուրս ելաւ աշխատասենեակից։

Հողմաղաց կառուցելու խնդիրը ագարակի մէջ շատ լուրջ տարաձայնութիւնների պատճառ դարձաւ։ Ձնագնդիկը չէր թաքցնում, որ հողմաղացի շինարարութիւնը իրենցից կը պահանջի ուժերի լարում։ Հարկ կը լինի քար կրել, պատ շարել, հողմաղացի թեւեր սարքել, յետոյ որեւէ մի տեղից էլեկտրածին մեքենայ կը ճարեն ու կը միացնեն հաղորդալարերը։ (Բայց թէ որտեղից են ճարելու, Ձնագնդիկը այնպէս էլ չասաց)։ Այնուհանդերձ, նա պնդում էր որ մէկ տարի անց կառոյցն աւարտուած կը լինի։ Իսկ յետոյ, վստահեցնում էր նա, հողմաղացը աշխատանքի այնպիսի խնայողութիւն կը տայ, որ իրենք շաբաթուայ մէջ միայն երեք օր կ՚աշխատեն։ Իսկ Նապոլէոնը համոզում էր, որ այսօր առաջնահերթ խնդիրը կերի արտադրութիւնն աւելացնելն է։ Ինչ վերաբերում է հողմաղացի կառուցմանը, ապա այդ գործը միայն կը շեղի ուշադրութիւնը, եւ անասունները քաղցամահ կը լինեն։ Անասնատունը բաժանուեց երկու խմբաւորման։ Մէկն հանդէս էր գալիս «Ձեր ձայնը տուէք Ձնագնդիկին եւ եռօրեայ աշխատանքային շաբաթին», իսկ միւսը՝ «Ձեր ձայնը տուէք Նապոլէոնին եւ առատ ուտելիքին» կարգախօսով։ Միայն Բենջամինն էր որ չյարեց այդ խմբաւորումներից եւ ոչ մէկին։ Նա ո՛չ ագարակի առատութեանն էր հաւատում, ո՛չ էլ աշխատանքի խնայողութեան, որ իբր ապահովելու էր հողմաղացը։ Հողմաղացով լինի, թէ առանց հողմաղացի, ասում էր նա, ինչպէս մինչեւ հիմա ապրել են, այնպէս էլ կ՚ապրեն այսուհետեւ, այլ կերպ ասած՝ վատ։

Տարաձայնութիւնները հասունանում էին ոչ միայն հողմաղաց կառուցելու խնդրի շուրջ։ Ագարակի պաշտպանութեան հարցի մէջ եւս միասնականութիւն չկար։ Բոլորն էլ հասկանում էին որ թէեւ մարդիկ Գոմի Ճակատամարտին պարտութիւն կրեցին, բայց հիմա արդէն անպայման ձեռնարկելու են վճռական մի փորձ՝ ագարակը վերստին գրաւելու եւ պարոն Ջոնսի իշխանութիւնը վերահաստատելու համար։ Յատկապէս որ մարդկանց պարտուելու լուրը տարածուել էր ամբողջ շրջանով, եւ հարեւան ագարակների անասունները նոյնպէս ըմբոստութեան նախանշաններ էին ցոյց տալիս։ Ձնագնդիկն ու Նապոլէոնն այս խնդրով էլ հակառակուեցին։ Նապոլէոնը պահանջում էր զէնք ձեռք բերել եւ մարտական վարժութիւնների ձեռնարկել։ Ձնագնդիկի կարծիքով, անհրաժեշտ էր աւելի ու աւելի շատ աղաւնիներ ուղարկել հարեւան ագարակներ եւ կայծից համընդհանուր ապստամբութեան բոց բորբոքել։ Պէտք է պաշտպանական միջոցները ամրացնել, այլապէս մեզ կը ճզմեն, պնդում էր մէկը։ Անհրաժեշտ է բոլոր ագարակների անասուններին ոտքի հանել համընդհանուր ապստամբութեան, եւ այդ դէպքում պաշտպանութեան խնդիր չի էլ լինի, ապացուցում էր միւսը։ Անասունները նախ լսեցին Նապոլէոնին, յետոյ՝ Ձնագնդիկին, եւ ոչ մի կերպ չկարողացան հասկանալ, թէ նրանցից ո՛ր մէկն է իրաւացի։ Ճիշտն ասած, նրանք միաձայն պաշտպանում էին թէ մէկին, եւ թէ միւսին, նայած ո՛վ էր այդ պահին ելոյթ ունենում։

Վերջապէս, վրայ հասաւ օրը, երբ Ձնագնդիկը աւարտեց իր նախագիծը։ Յառաջիկայ կիրակի քուէարկութեան դրեցին այն հարցը, թէ սկսե՞լ արդեօք կամ չսկսել հողմաղացի կառուցումը։ Երբ բոլոր անասունները ժողովի հաւաքուեցին ընդարձակ շտեմարանի մէջ, Ձնագնդիկը խօսք առաւ ու, թէեւ ոչխարները իրենց միտումնաւոր մայուններով մերթ ընդ մերթ խանգարում էին նրան, մանրամասնօրէն հիմնաւորեց, թէ ինչո՛ւ է պաշտպանում հողմաղաց կառուցելու ծրագիրը։ Այնուհետեւ պատասխան խօսքով հանդէս եկաւ Նապոլէոնը։ Նա մեղմ ու անվրդով ձայնով յայտարարեց, որ հողմաղացի շինարարութիւնը տխմարութիւն է եւ ոչ ոքի խորհուրդ չէր տայ քուէարկելու դրա օգտին։ Նա հազիւ կէս րոպէ խօսեց եւ տպաւորութիւնն այնպիսին էր, թէ իրեն բնաւ չի յուզում ելոյթի հետեւանքը։ Նրանից յետոյ նորից վեր ցատկեց Ձնագնդիկը, որոտացող ձայնով խեղդեց ոչխարների մայունը, եւ կրակոտ մի ճառ էլ ասաց ի պաշտպանութիւն հողմաղացի։ Մինչեւ հիմա Ձնագնդիկն ու Նապոլէոնը մօտաւորապէս հաւասար թւով կողմնակիցներ ունէին։ Բայց Ձնագնդիկը պերճախօսութեամբ աւելացրեց իր կողմնակիցների քանակութիւնը։ Նա ամենապայծառ գոյներով էր նկարագրում, թէ ինչպիսին կը լինի Անասնատունը, երբ անասունները մէկ ընդմիշտ ազատագրուեն ստորացուցիչ ու ծանր աշխատանքի բեռից։ Նրա երեւակայութիւնը անկաշկանդօրէն ծաւալուեց ու գնաց շատ աւելի հեռուներ, քան խղճուկ հարդակտրիչն ու բանջարաճզմիչը։ Էլեկտրականութիւնը, ասաց նա, կ՚աշխատեցնի կալսիչները, գութանները, գերանդիները, խրձակապիչները, դեռ աւելին՝ էլեկտրականութիւնը հնարաւորութիւն կը տայ, որպէսզի ամէն մի մսուրք ունենայ իր լուսաւորութիւնը, տաք ու պաղ ջուրը, իր ջեռուցումը։ Ձնագնդիկը դեռ իր ճառը չէր աւարտել, բայց քուէարկութեան արդիւնքն արդէն միանգամայն պարզ էր։ Բայց այդ պահին Նապոլէոնը ոտքի ելաւ, բազմանշանակ ու խեթ նայեց Ձնագնդիկին եւ այնպէս ճղրտաց որ ոչ ոք երբեւէ չէր լսել նրանից։

Որպէս պատասխան, նախ լսուեց կատաղի հաջոց, այնուհետեւ ինը վիթխարի շներ, որոնք պղնձէ վահանակներով զարդարուած վզկապներ ունէին, ներխուժեցին շտեմարան։ Նրանք նետուեցին Ձնագնդիկի վրայ որ, բարեբախտաբար, հասցրեց խոյս տալ, այլապէս հաստատ վերջը կտային։ Յաջորդ պահին Ձնագնդիկն արդէն դուրս ճողոպրեց, բայց շները ետ չմնացին նրանից։ Ապշահար ու սարսափահար կենդանիները առանց ծըպտուն հանելու խռնուեցին դռան մօտ՝ հետեւելու համար դեպքերի հետագայ ընթացքին։ Ձնագնդիկը սուրում էր արօտավայրի երկայնքով դէպի մեծ ճանապարհ։ Նա փախչում էր չորս ոտք էլ փոխ առած, բայց շները շատ շուտով հասան հետեւից։ Յանկարծ սայթաքեց եւ այն է, շները բռնելու էին խեղճին, բայց կարողացավ նորից խոյս տալ ու շարունակել խելակորոյս վազքը։ Շները շարունակեցին հետապնդել նրան։ Քիչ էր մնում, որ շներից մէկը բռներ Ձնագնդիկի պոչը, սակայն վերջին պահին փախստականը կարողացաւ պոչն ազատել։ Ձնագնդիկը վերջին մի ճիգ էլ արեց, կարողացաւ պոկուել կրնկոխ հետապնդող շներից եւ անհետացաւ՝ դուրս պրծնելով ցանկապատի անցքից։

Ընկճուած ու վախեցած կենդանիները դարձան իրենց տեղերը։ Քիչ անց նորից երեւացին շները։ Նախ ոչ ոք չէր կարողանում հասկանալ, թէ որտեղից էին նրանք յայտնուել։ Բայց առեղծուածը շատ արագ պարզուեց։ Դրանք այն լակոտներն էին, որոնց Նապոլէոնը վերցրել էր մօրից, որպէսզի ինքն զբաղուի դաստիարակութեամբ։ Թէեւ դեռ կարգին չէին մեծացել, բայց արդէն կատաղի ու գայլի պէս խոշոր շներ էին։ Նրանք մօտեցան Նապոլէոնին եւ նկատելի էր, թէ ինչպէս են քծնում։ Քծնում են ճիշտ այնպէս, ինչպէս ժամանակին ուրիշ շներ՝ պարոն Ջոնսին։

Այնուհետեւ Նապոլէոնը շների ուղեկցութեամբ բարձրացաւ այն հարթակի վրայ, որտեղ երբեմնի կանգնած՝ իր ճառն էր ասել Պարագլուխը։ Նապոլէոնը յայտարարեց որ այսուհետեւ կիրակնօրեայ համագումարները վերացւում են։ Այդ համագումարներն արդէն սպառել են իրենց եւ դարձել ժամանակի անիմաստ կորուստ։ Յետայսու ագարակի աշխատանքներին վերաբերող բոլոր հարցերը հանձնուելու են միայն խոզերից կազմուած կոմիտէին որ գլխաւորելու է անձամբ ինքը՝ Նապոլէոնը։ Կոմիտէի բոլոր նիստերը լինելու են փակ, եւ ընդունուած որոշումների մասին կենդանիներին պարզապէս իրազեկ կը պահեն։ Կիրակի առաւօտները կենդանիները առաջուայ պէս պէտք է հաւաքուեն դրօշին պատիւ տալու, Անգլիայի անասուններ֊ը երգելու եւ շաբաթուայ յանձնարարութիւնները ստանալու, իսկ ամեն տեսակի ասուլիսները մէկ ընդ միշտ վերջ են տրւում։

Ինչքան էլ Ձնագնդիկին արտաքսելը ցնցել էր կենդանիներին, այնուհանդերձ, այս յայտարարութիւնը մեծ հիասթափութիւն պատճառեց նրանց։ Ոմանք նոյնիսկ կ՚ուզենային հանդէս գալ եւ բողոքել, եթէ միայն համոզիչ փաստարկներ ունենային։ Նույնիսկ Կռփամարտիկը թէթեւակի յուզուած էր։ Ականջները գլխին սեղմած, նա մի քանի անգամ թափահարեց բաշը եւ փորձեց կարգի բերել մտքերը, բայց ի վերջոյ այնպէս էլ ասելու բան չգտաւ։ Իսկ հէնց իրենց՝ խոզերի մէջ եղան այնպիսիները, որոնք առարկութիւններ ունէին։ Առաջին կարգին նստած չորս գոճիներ ականջ ծակող ճղճղոցով ոտքի ցատկեցին ու սկսեցին առանց իրար լսելու խօսել։ Բայց Նապոլէոնին շրջապատած շները ահարկու գռմռացին, եւ գոճիները անմիջապէս սսկուելով, նստեցին իրենց տեղերը։ Ոչխարները բարձրաձայն ու ներդաշնակ մայեցին. «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է»։ Այսպէս մայեցին ու մայեցին գրեթէ քառորդ ժամ, եւ վերջ տուեցին ամէն տեսակի տարաձայնութիւններին։

Այս ամէնից յետոյ Պոռոտախօսը յանձնարարութիւն ստացաւ շրջել ագարակով մէկ եւ բոլոր անասուններին բացատրել նոր իրադրութիւնը։

— Ընկերնե՛ր,— ասաց նա,— ես յոյս ունեմ, որ դուք, անասուններդ, հասկանում եք, թէ ինչպիսի զոհողութեան է գնում ընկեր Նապոլէոնը այսքան ծանր պարտականութիւն վերցնելով իր ուսերին։ Յանկարծ չկարծէք, ընկերնե՛ր, թէ ղեկաւարելը դիւրին գործ է։ Հակառակը, դա ծանր եւ լուրջ աշխատանք է։ Ընկեր Նապոլէոնը շարունակում է հաւատարիմ մնալ այն սկզբունքին որ բոլոր անասուններն իրար հաւասար են։ Նա երջանիկ կը լինէր, եթէ որոշումները ոչ թէ ինքը ընդունէր, այլ դուք։ Բայց ո՞վ կարող է արդեօք երաշխաւորել, թէ յանկարծ մի սխալ որոշում չէք կայացնի։ Պատկերացրէք, թէ ի՛նչ կը լինէր, եթէ դուք յանկարծ գայթակղուէիք Ձնագնդիկի երեւակայական հողմաղացներով, նոյն այդ Ձնագնդիկի որ, ինչպէս հիմա մեզ յայտնի է, ընդամենը մի յանցագործ էր։

— Նա քաջաբար էր կռվում Գոմի Ճակատամարտին,— լսուեց մի ձայն։

— Խնդիրը միայն քաջութիւնը չէ,— առարկեց Պոռոտախօսը։— Ամենակարեւորը նուիրուածութիւնն է ու անվերապահ հնազանդութիւնը։ Ինչ վերաբերում է Գոմի Ճակատամարտին, ապա ես հաւատում եմ որ կը գայ ժամանակը եւ բանից կը պարզուի որ Ձնագնդիկի դերը պատմական այդ ճակատամարտին բաւականին չափազանցուած է։ Կարգապահութի՛ւն, ընկերներ, երկաթէ կարգապահութիւն։ Ա՛յս է օրուայ կարգախօսը։ Բաւական է մի սխալ քայլ, եւ թշնամին կը յարձակուի մեզ վրայ։ Չլինի՞ թէ դուք, ընկերնե՛ր, ուզում էք որ Ջոնսը վերադառնայ։

Ինչպէս միշտ, փաստարկը դիպուկ էր ու ահաբեկող։ Ի հարկէ, կենդանիներից եւ ոչ մէկը չէր ուզում, որ Ջոնսը վերադառնայ։ Եւ եթէ կիրակնօրեայ ասուլիսները կարող են նպաստել Ջոնսի վերադարձին, ուրեմն նրանք պատրաստ են հրաժարուել այդ ժողովներից։ Կռփամարտիկը որ ահագին ժամանակ էր ունեցել մտքերը հաւաքելու, փորձեց արտայայտել ընդհանուրի կարծիքը։

— Եթէ ընկեր Նապոլէոնն այդպէս է ասում, ուրեմն ճիշտ է։

Եւ այդ պահից ի վեր իր՝ «Ես աւելի լաւ եմ աշխատելու» նշանանաբանին աւելացրեց մի նոր իմաստուն խօսք՝ «Ընկեր Նապոլէոնը միշտ իրաւացի է»։

Օրերն արդէն տաքանում էին, եւ գարնանացանն սկսելու ժամանակն էր։ Աշխատանոցը, որտեղ Ձնագնդիկն իր հողմաղացն էր նախագծում, փակեցին, եւ գծագրերն էլ, ամենայն հաւանականութեամբ, ջնջեցին։ Կենդանիներն հիմա ամէն կիրակի առաւօտ ժամը տասին հաւաքւում էին շտեմարան, որտեղ իւրաքանչիւրն ստանում էր առաջիկայ շաբաթուայ յանձնարարութիւնը։

Ծեր Պարագլխի գանգը նրանք հանեցին գերեզմանից եւ դրեցին կոճղարմատին, դրօշակաձողի տակ, ատրճանակի կողքին։ Եւ այսուհետեւ դրօշը բարձրացնելուց յետոյ անասունները պարտաւոր էին շարքով անցնել գանգի մօտով եւ յարգանքի տուրք մատուցել նրան։ Հիմա շտեմարանի մէջ նրանք առաջուայ պէս միասին չէին նստում։ Նապոլէոնը, Պոռոտախօսն ու Մինիմուս անունով մի խոզ, որ ոտանաւորներ եւ երգեր գրելու զարմանալի մի տաղանդ ունէր, նստում էին հարթակի առջեւի մասի վրայ, իսկ ինը շները կիսաշրջանաձեւ փակում էին նրանց դիմացը։ Միւս խոզերը նստոտում էին ետեւը։ Իսկ մնացեալ անասունները տեղաւորւում էին շտեմարանի հատակին։ Նապոլէոնը կոպտօրէն թւարկում էր շաբաթուայ յանձնարարութիւնները որպէս հրաման, եւ Անգլիայի Անասուններ֊ը մի անգամ երգելուց յետոյ, կենդանիները հեռանում էին։

Ձնագնդիկին արտաքսելուց յետոյ երրորդ կիրակի օրը Նապոլէոնը յայտարարեց, որ հողմաղացը, այնուհանդերձ, կառուցուելու է։ Կենդանիները, ի հարկէ, մի քիչ զարմացան։ Թէ ինչո՛ւ է փոխել իր տեսակէտը՝ նա որեւէ բացատրութիւն չտուեց, այլ միայն զգուշացրեց բոլորին որ այս յաւելեալ միջոցառումն իրականացնելու գործը պահանջելու է չափազանց լարուած աշխատանք, եւ չի բացառւում, որ նաեւ անհրաժեշտ կը լինի կրճատել ուտելիքի օրաբաժինը։ Հողմաղացի կառուցման ծրագիրը, ինչպէս պարզուեց, արդէն մանրամասն մշակուել էր։ Վերջին երեք շաբաթների ընթացքին այդ ծրագիրը ամբողջացրել էր յատուկ մի կոմիտէ, որտեղ ընդգրկուել էին միայն խոզերը։ Ենթադրւում էր, որ հողմաղացի, ինչպէս նաեւ ուրիշ հարմարութիւնների շինարարութիւնը կը տեւի երկու տարի։

Երեկոյեան Պոռոտախօսը կենդանիների հետ մտերմիկ զրոյցի ժամանակ բացատրեց, որ իրականին Նապոլէոնը բնաւ էլ հանդէս չի եկել հողմաղաց կառուցելու գաղափարի դէմ։ Ընդհակառակը, հէնց սկզբից նա ծրագրել է հողմաղաց կառուցել, եւ աշխատասենեակի յատակին արուած գծագիրն էլ Ձնագնդիկը գողացել է Նապոլէոնից։ Այսինքն, հողմաղացը, ըստ էութեան, եղել է Նապոլէոնի մտքի ծնունդը։ Այդ դեպքում ինչո՞ւ էր հապա Նապոլէոնը այդքան հակառակ հողմաղաց կառուցելուն, լսուեցին ձայներ։ Պոռոտախօսը այս հարցի վրայ խորամանկօրէն ժպտաց։ Հէնց այդտեղ է, ասաց նա, որ երեւում է ընկեր Նապոլէոնի իմաստութիւնը։ Նա ձեւացրել է, թէ դէմ է հողմաղացի շինարարութեանը, որպէսզի այդ իմաստուն քայլի շնորհիւ կարողանայ ճամբայից վերացնել Ձնագնդիկին, այդ ոխերիմ թշնամուն որ անասուններին կարող էր տանել սխալ ուղիով։ Հիմա, երբ Ձնագնդիկը բացայայտուած է ու արտաքսուած, հողմաղաց կառուցելու ծրագիրը կարելի է առանց որեւէ խոչընդոտի կենսագործել։ Այս ամենը, բացատրեց Պոռոտախօսը, կոչւում է մարտավարութիւն։ «Մարտավարութի՛ւն, ընկերնե՛ր, մարտավարութի՛ւն», ծիծաղելով ու պստլիկ պոչը թափահարելով մի քանի անգամ կրկնեց նա։ Անասուններն այնքան էլ չհասկացան, թէ ինչ է նշանակում այդ բառը, բայց Պոռոտախօսը շատ համոզիչ էր խօսում, եւ նրան ուղեկցող երեք շներն էլ այնպիսի չարութեամբ էին գռմռում որ ոչ ոք չուզեց խորանալ, ու բոլորն էլ գոհ մնացին այդ բացատրութիւնից։

Զ

ԱՄԲՈՂՋ տարին կենդանիներն աշխատեցին տաժանակրութեան դատապարտուածների պէս։ Բայց այդ աշխատանքով նրանք երջանիկ էին. ոչ գանգատւում էին, ո՛չ էլ դժգոհում որ ստիպուած են այդպիսի զոհողութեան։ Բոլորին ոգեւորում էր այն միտքը, որ աշխատում են յանուն իրենց իսկ բարեկեցութեան ու գալիք սերունդների եւ ոչ թէ այդ ծոյլ ու շահագործող մարդկանց համար։

Գարնանն ու ամրանը նրանք աշխատում էին օրական տասը ժամ, իսկ Օգոստոսին Նապոլէոնը յայտարարեց, որ հարկ կը լինի աշխատել նաեւ կիրակի օրերը ճաշից յետոյ։ Կիրակնօրեակներին մասնակցելն անշուշտ կամաւոր էր, բայց նրանք, ովքեր կը խուսափեն, կը ստանան օրապահիկի կէսը։ Այնուհանդերձ, նրանք այնպէս էլ չհասցրեցին անել այն ամենը, ինչ ծրագրել էին։ Բերքը նախորդ տարուայ նման առատ չէր, իսկ երկու դաշտերն էլ, որտեղ պէտք է շաղգամ ու բազուկ աճեցրած լինէին, բոլորովին պարապ էին, քանի որ ժամանակին վարուցանք չէին արել։ Եւ արդէն պարզ էր, որ եկող ձմեռը ծանր է լինելու։

Հողմաղացի շինարարութիւնը նրանց կանգնեցրեց անսպասելի բարդութիւնների առաջ։ Ագարակի տարածքին կրի խոշոր հանքատեղի կար, իսկ շինութիւններից մէկի մէջ ահագին աւազ ու ցեմենտ յայտնաբերուեց, այնպէս որ ձեռքի տակ լիուլի շինանիւթ ունէին։ Բայց ծնուեց մի խնդիր, որ նրանց կանգնեցրեց փակուղու առաջ. անհրաժեշտ էր քարերը տաշել համապատասխան չափերով, որպէսզի պատեր շարէին։ Պարզ էր որ առանց լինգի ու բրիչի գործը գլուխ չի գալու, բայց կենդանիներից որեւէ մէկի համար այդ գործիքները մատչելի չէին, քանի որ հարկ էր լինելու կանգնել ետեւի ոտքերին։ Մի քանի շաբաթ ի զուր ջանքեր թափելուց յետոյ նրանք վերջապէս գտան ելքը. որոշեցին օգտագործել ծանրութեան ուժը։ Քարհանքի մէջ վիթխարի եւ շինարարութեան համար ոչ պիտանի ժայռաքարեր կային. դրանք կապեցին պարաններով, եւ կովերը, ձիերը, ոչխարները՝ բոլո՛րը, ովքեր կարող էին քաշել, իսկ այն վտանգաւոր պահերին, երբ ժայռաքարը կարող էր յանկարծ պոկուել ու գահավիժել՝ նաեւ խոզերը, լանջով դէպի վեր ձգելով՝ յետոյ բոթում էին, որպէսզի ցած գլորուելով՝ փշրուի բեկորների։ Այնուհետեւ, արդէն ջարդուած քարակտորը տեղ հասցնելը դժուար գործ չէր։ Ձիերը տանում էին բեռնասայլերով, իսկ ոչխարները կրում էին կտոր առ կտոր։ Միւրիելն ու Բենջամինը լծուեցին հին երկանիւ սայլակին եւ ահագին նպաստ բերեցին ընդհանուր գործին։ Ամրան վերջին արդէն բաւականաչափ քար էին հաւաքել եւ խոզերի ղեկաւարութեամբ սկսեցին շինարարութիւնը։

Բայց այդ գործը դանդաղ ու դժուար էր առաջ գնում։ Յաճախ նրանք տանջւում էին ամբողջ օրը, մի կերպ դուրս էին քաշում ընդամէնը մի ժայռակտոր որն էլ, սակայն, գահավիժելով կամ բնաւ չէր ջարդւում, կամ էլ փշուր֊փշուր էր լինում՝ դառնալով խճի մի շեղջ։ Առանց Կռփամարտիկի նրանք ոչինչ անել չէին կարողանում։ Երբեմն այնպէս էր թւում, թէ միայնակ՝ նա կարող է իր ուժով փոխարինել բոլոր մնացեալին։ Երբ խոշոր քարաբեկորը յանկարծ ետ էր գլորւում, եւ կենդանիներն էլ աղմուկ աղաղակով փորձում էին մի կերպ կանխել անկումը, Կռփամարտիկը ձգում էր պարանն ու քարը պահում։ Երբ նա քայլ առ քայլ դանդաղ բարձրանում էր թեք լանջով եւ ծանր շնչում էր՝ սմբակներով դէպի ետ մղելով գետինը, երբ նրա քրտնած կողերը փայլում էին արեւի տակ, կենդանիները նայում էին ու հիանում։ Գեղուհին յաճախ փորձում էր զսպել նրան, զգուշացնել, որպէսզի ուժերը չսպառի, բայց Կռփամարտիկը ականջ դնել չէր ուզում։ Նա խորապէս համոզուած էր, թէ երկու կարգախօսի օգնութեամբ, որոնք էին՝ «Ես աւելի լաւ եմ աշխատելու» եւ «Ընկեր Նապոլէոնը միշտ իրաւացի է», կը կարողանայ յաղթահարել բոլոր դժուարութիւնները։ Հիմա արդէն նա աքաղաղին խնդրեց առաւօտեան իրեն արթնացնել ոչ թէ կէս, այլ երեք քառորդ ժամ առաջ։ Հէնց որ ունենում էր թէկուզ ազատ մի րոպէ, որ առանց այն էլ հազուադէպ էր հիմա, նա սեփական նախաձեռնութեամբ գնում էր քարհանք, բեռնասայլը լցնում էր ջարդուած քարաբեկորներով եւ, առանց որեւէ օգնութեան, տեղափոխում էր մինչեւ հողմաղացի շինարարական հրապարակ։

Չնայած այս ծանր աշխատանքին, կենդանիները բնաւ վատ չէին ապրում։ Ի վերջոյ, եթէ նրանք աւելի լաւ չէին սնւում, քան Ջոնսի օրօք, բայց եւ վատ էլ չէր։ Յամենայն դէպս, նրանց վիճակը մի առաւելութիւն ունէր. հիմա նրանք միայն իրենց էին կերակրում՝ այն դեպքում, երբ առաջ վզներին նստած էին պահում ագահ ու որկրամոլ հինգ հոգու։ Եւ այս առաւելութիւնն այնքան զգալի էր, որ օգնում էր դիմանալ որոշ զրկանքների։ Մի շարք աշխատանքներ կենդանիները կատարում էին աւելի հմտօրէն. զոր օրինակ, դաշտերը կարողանում էին այնպէս կրակի տալ որ մարդիկ երազել նոյնիսկ չէին համարձակուի։ Այնուհետեւ. քանի որ գողութիւնը բնորոշ չէր կենդանիներին, ուրեմն նաեւ վերացաւ արօտավայրերը դաշտերից բաժանող ցանկապատ սարքելու եւ դրանք վերանորոգելու անհրաժեշտութիւնը։ Այնուհանդերձ, այդ ամառ շարունակ իրենց զգացնել էին տալիս չնախատեսւած դժուարութիւնները։

Պակասեցին նավթը, գամերը, պարանները, շների համար նախատեսուած թխուածքը. պայտեր նոյնպէս չկային, որովհետեւ այս ամէնը Անասնատանը չէին պատրաստում եւ չէին էլ կարող պատրաստել։ Քիչ ժամանակ անց բանից պարզուեց, որ դեռ սերմնացու է պէտք, արհեստական պարարտանիւթ, չխօսելով արդէն զանազան գործիքների եւ հողմաղացի սարքաւորումների մասին։ Եւ ոչ ոք չէր պատկերացնում, թէ այդ ամէնը ինչպէս են հայթայթելու։

Մի կիրակի օր էլ, երբ բոլորը հաւաքուեցին առաջիկայ շաբաթուայ յանձնարարութիւններն ստանալու, Նապոլէոնը յայտարարեց, թէ որոշել է մի նոր քաղաքականութիւն որդեգրել։ Այսուհետեւ Անասնատունը սկսելու է առեւտուր անել հարեւան ագարակների հետ, բայց բնաւ էլ ո՛չ շահոյթի, այլ մի շարք ապրանքներ ստանալու համար, որովհետեւ առանց այդ ապրանքների անհնարին կը լինի դիմանալ ընթացիկ շրջանին։ Հողմաղացի կառուցման խնդիրը մեզ համար պէտք է լինի ամենաառաջնայինը, ասաց Նապոլէոնը։ Ահաւասիկ, հէնց այդ նպատակով էլ նա բանակցութիւններ է վարում խոտի դէզը, ինչպէս նաեւ տարուայ հացահատիկի բերքի մի մասը վաճառելու շուրջ, իսկ յետոյ, եթէ դարձեա՛լ դրամի կարիք զգացուի, հարկ կը լինի վաճառքի հանել նաեւ հաւկիթները. Ուիլլինգթոնի մէջ հաւկիթի պահանջը միշտ էլ մեծ է։

Հաւերը պէտք է հպարտանան իրենցից ակնկալուող այդ զոհողութեան համար, ասաց Նապոլէոնը, որովհետեւ հնարաւորութիւն կ՚ունենան իրենց անձնական աւանդը ներմուծել հողմաղացի շինարարութեանը։ Եւ դարձեալ անասունները փոքրինչ շուարեցին։ Երբեք մարդկանց հետ յարաբերութիւն չունենալ, երբեք չզբաղուել առեւտրով, երբեք դրամ չգործածել. մի՞թէ այս վեհ պատգամները չընդունուեցին ի թիւս ուրիշների՝ Ջոնսի դեմ շահած փառապանծ յաղթանակից յետոյ։ Բայց կենդանիները յիշում էին, թէ ինչպէս են ընդունուել այդ որոշումները, յամենայն դէպս, նրանք կարծում էին, թէ յիշում են։ Չորս գոճիները, որ ուզում էին բողոքարկել այն ժամանակ, երբ Նապոլէոնը վերացրեց համագումարները, անհամարձակ ինչ որ բան փորձեցին ասել, բայց շների ահարկու գռմռոցը տեղնուտեղը զսպեց նրանց։ Եւ նոյն պահին էլ ոչխարները սկսեցին իրենց մշտական՝ «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է» մայունը, եւ միջադէպի հետեւանքով ստեղծուած տհաճ մթնոլորտը անմիջապէս մաքրուեց։ Այնուհետեւ Նապոլէոնը ոտքը վեր ցցեց, որպէսզի լռեն եւ յայտարարեց, թէ ինքն արդէն բոլոր անհրաժեշտ կարգադրութիւններն արել է։ Կենդանիներից եւ ոչ մէկը պէտք չէ շփում ունենայ մարդկանց հետ, մի յանգամանք, որ ծայր աստիճան ցանկալի չէ։ Այդ ծանր բեռը նա վերցնում է իր մէջքին։ Ուիլլինգթոնցի ոմն մի պարոն Ուիմփեր, որն իրաւաբանի մօտ աշխատում է որպէս գործավար, համաձայնել է միջնորդ լինել Անասնատան եւ արտաքին աշխարհի համար։ Ամէն երկուշաբթի նա ագարակ է գալու համապատասխան յանձնարարութիւններ ստանալու։ Իր ճառը, ինչպէս միշտ, Նապոլէոնը աւարտեց՝ «Կեցցէ՛ Անասնատունը» կարգախօսով, յետոյ կենդանիները երգեցին Անգլիայի Անասուններ֊ը եւ հեռացան։

Աւելի ուշ Պոռոտախօսը ելաւ ագարակով շրջելու, որպէսզի կարգի բերի անասունների պղտորուած մտքերը։ Առեւտուր անելու եւ դրամ օգտագործելու արգելքի մասին ոչ մի որոշում չի ընդունուել, հաւատացնում էր նա, եւ ոչ միայն չի ընդունուել, այլեւ քուէարկութեան չի դրուել։ Այդ ամէնը մաքուր երեւակայութիւն է, պատրանք, Ձնագնդիկի յօրինած դատարկ մի փուչիկ։ Կենդանիներից ոմանց այնքան էլ չհամոզեցին Պոռոտախօսի փաստարկները, բայց նա ուղղակի հարց տուեց կասկածամիտներին. «Իսկ դուք համոզուա՞ծ էք, ընկերներ, որ այդ ամէնը ձեզ չի թւացել։ Մի՞թէ մենք այդպիսի բաներ ապացուցող փաստաթղթեր ունենք։ Եւ որտե՞ղ են արձանագրուել այդ որոշումները»։ Եւ քանի որ նման որոշումներ ոչ մի տեղ չէին արձանագրւել, կենդանիները հաւատացին որ իսկապէս մոլորուել են։

Պայմանաւորուածութեան համաձայն ամէն երկուշաբթի պարոն Ուիմփերը գալիս էր Անասնատուն։ Նա բաւականին խորամանկ, փոքրամարմին, խոշոր այտամորուսով մի մարդ էր, որ այնքան էլ չէր վաստակում գործավարի իր աշխատանքով, բայց բաւականին խելացի էր, որպէսզի ուրիշներից շատ աւելի շուտ կռահի, որ վաղ թէ ուշ Անասնատունն առանց միջնորդի չի կարողանալու դիմանալ, եւ այդ գործի վրայ կարելի է շատ լաւ շահել։ Նրան տեսնելով անասունները վախից ջանում էին ընդհանրապէս խուսափել որեւէ հանդիպում ունենալ։ Այնուհանդերձ, չորքոտանի Նապոլէոնի կեցուածքը, երբ յանձնարարութիւներ էր տալիս երկու ոտքի վրայ կանգնած պարոն Ուիմփերին, կենդանիներին ներշնչում էր օրինական հպարտութեան զգացում, եւ այս յանգամանքը մասամբ հաշտեցրեց նոր իրադրութեանը։ Ի դէպ, նրանց վերաբերմունքը մարդկային ցեղի նկատմամբ վերջերս փոխուել էր։ Այժմ, երբ Անասնատունը բարգաւաճում էր, մարդ֊արարածները աւելի խորն ատելութիւն էին տածում նրա նկատմամբ։ Մարդիկ բոլորն էլ վստահ էին որ վաղ թէ ուշ Անասնատունը կոտր է ընկնելու, իսկ հողմաղացի շինարարութիւնն էլ դատապարտւած է ձախողման։ Գարեջրատների մէջ հանդիպելիս նրանք ինչ֊ինչ աղիւսակներ էին գծում, իրար համոզելով, թէ հողմաղացը անպայման կը փլուի եւ եթէ նոյնիսկ չփլուի էլ, միեւնոյն է, երբէք չի բանի։ Բայց եւ այնպէս տեսնելով, թէ անասունները ի՜նչ հմտութեամբ են տնտեսութեան գործը գլուխ բերում, կամայ թէ ակամայ յարգանքով էին լցւում նրանց նկատմամբ։ Փոփոխուող վերաբերմունքի նախանշաններից մէկն էլ այն էր, որ մարդիկ ագարակը սկսեցին իսկական անունով կոչել՝ Անասնատուն, բոլորովին մոռանալով, որ ժամանակին այն եղել է Կալուածատուն։ Նրանք այլեւս զօրաւիգ չէին պարոն Ջոնսին, որ ագարակ վերադառնալու բոլոր յոյսերը կորցրած, ինքն էլ գնացել կորել էր անյայտ մի ուղղութեամբ։ Մինչեւ հիմա Անասնատունը մնացեալ աշխարհի ու մարդկանց հետ շփումներն ապահովում էր բացառապէս Ուիմփերի միջնորդութեամբ, բայց սկսուեցին համառ լուրեր տարածուել, թէ Նապոլէոնը գործարար լուրջ փոխյարաբերութիւններ է սկսել կամ ֆոքսվուդցի պարոն Փիլքինգթոնի, կամ էլ փինչֆիլդցի պարոն Ֆրեդերիկի հետ, սակայն ո՛չ մի դէպքում, ինչպէս մասնաւոր ընդգծում էին, երկուսի հետ միաժամանակ։

Իրադարձութիւնները զարգացան մօտաւորապէս այն ժամանակ, երբ խոզերը, բոլորի համար էլ անակնկալ, տեղափոխուեցին ու հաստատուեցին տէրունական տանը։ Եւ անասունները դարձեալ յիշեցին որ կարծես այնպիսի մի որոշում է կայացուել, թէ ոչ մի չորքոտանի պէտք չէ բնակուի տէրունական տանը։ Եւ Պոռոտախօսը վերստին կարողացաւ բոլորին համոզել, որ սխալւում են։ Խոզերը, բացատրում էր նա, մտածում են ձեր փոխարէն, ուստի նրանց համար պէտք է ստեղծել աշխատանքային պատշաճ պայմաններ։ Իսկ առաջնորդը (վերջերս նա սկսել էր Նապոլէոնին առաջնորդ անուանել) իր ունեցած դիրքով, հարկ է, որ անպայման ապրի տանը եւ ոչ թէ խոզանոցի մէջ։ Այնուհանդերձ, կենդանիներից մի քանիսը յուզուել էին, լսելով այն լուրերը, թէ խոզերը ոչ միայն ուտում են խոհանոցի եւ հանգըստանում են հիւրասենեակի մէջ, այլեւ քնում են մահճակալներին պառկած։ Կռփամարտիկը իր բոլոր կասկածները ցրեց, ասելով, թէ «Ընկեր Նապոլէոնը միշտ իրաւացի է»։ Բայց Գեղուհին, որին թւում էր, թէ ինքը յիշում է Պատուիրանները, որպիսիք արգելում էին անկողնի մէջ քնելը, մօտեցաւ շտեմարանի ետեւի պատին եւ փորձեց կարդալ այնտեղ արձանագրուածը։ Բայց առանձին տառերից նա չկարողացաւ բառեր կազմել եւ դիմեց Միւրիելի օգնութեան։

— Միւրիել,— ասաց նա,— խնդրում եմ ինձ համար կարդա՛ Չորրորդ Պատւիրանը։ Մի՞թէ չի գրուած, որ անասունը մահճակալին պէտք չէ քնի։

Միւրիելը դժուարութեամբ հեգելով կարդաց.

— Գրուած է՝ «Անասունը մահճակալին չի քնում սպիտակեղենի վրայ»։

Լինելով բաւականին ուշիմ, Գեղուհին յիշում էր որ Չորրորդ Պատուիրանի մէջ սպիտակեղենի մասին խօսք անգամ չկար։ Բայց քանի որ այդպէս գրուած էր պատին, ուրեմն սխալմունք չկար։ Եւ Պոռոտախօսը, որ հէնց այդ պահին երկու֊երեք շների ուղեկցութեամբ անցնում էր պատի տակով, տեղնուտեղը կարողացաւ ճշմարիտ մեկնաբանութիւն կատարել։

— Անշուշտ, դուք արդէն լսել եք, ընկերնե՛ր,— ասաց նա,— որ հիմա մենք, խոզերս, քնում ենք տէրունական տան մահճակալներին։ Հարց է ծագում, իսկ ինչո՞ւ չքնենք։ Դուք, ի հարկէ, այն կարծիքին չէք, թէ որոշում է ընդունուած մահճակալին չպառկելու մասին։ Ի՛նչ է իրենից ներկայացնում մահճակալը։ Ի հարկէ, քնելու տեղ։ Եւ եթէ անկեղծ խօսենք, ի՞նչ տարբերութիւն, թէ որտեղ կը պառկենք քնելու՝ մահճակալի՞ն, թէ՞ մսուրքի մօտ՝ հարդի վրայ։ Իրականին արգելուած է եղել սպիտակեղենի վրայ քնելը, որովհետեւ այն, իսկապէս, մարդու ստեղծածն է։ Մենք բոլոր մահճակալներից հաւաքել ենք սպիտակեղենը եւ քնում ենք ուղղակի երկու վերմակների միջեւ։ Մահճակալին պառկելը շատ հարմար է։ Եւ ո՛չ աւելին։ Այնքան է հարմար որքան անհրաժեշտ է մեր մտաւոր ու պատասխանատու աշխատանքը կատարելու համար։ Մի՞թէ դուք ուզում էք մեզ զրկել վաստակած հանգստից, ընկերնե՛ր։ Եւ մի՞թէ կամենում էք, որ մեր պարտականութիւնները կատարելիս, պարզապէս ոտներս ձգենք գերհոգնածութեան պատճառով։ Չլինի՞ թէ շատ էք ուզում, որ Ջոնսը վերադառնայ, ընկերնե՛ր։

Անասունները նրան վստահեցրին, թէ նման բան մտքի ծայրով իսկ չեն անցկացրել, եւ մահճակալների խնդրի շուրջ եղած խօսակցութիւնները դադարեցին։ Եւ երբ մի քանի օր անց խոզերը յայտարարեցին, թէ միւսներից մէկ ժամ ուշ են արթնանալու, ոչ ոք ծպտուն իսկ չհանեց։

Աշնանամուտը կենդանիները դիմաւորեցին հոգնած, բայց գոհունակ։ Տարին շատ ծանր էր եղել նրանց համար եւ հացահատիկի մի մասը վաճառելուց յետոյ ձմրան կէսին հնարաւոր էր որ ընկնէին նեղութեան մէջ, բայց փոխարէնը կառուցուող հողմաղացը ամէն տարակուսանք փարատում էր։ Շինարարութիւնը ոնց որ թէ մօտենում էր աւարտին։ Բերքահաւաքից յետոյ էլ շարունակուեցին տաք ու պարզ օրերը, եւ կենդանիները բանում էին աներեւակայելի ոգեւորութեամբ։ Նրանք քարերը կրում էին արեւածագից մինչեւ ուշ գիշեր՝ անդուլ եւ անդադար, միայն թէ մի ֆութ եւս բարձրանար հողմաղացի պատը։ Կռփամարտիկը նոյնիսկ գիշերները քնելու հաշուին մէկ֊երկու ժամ մեն֊մենակ կրում էր քարաբեկորները՝ օգտուելով որ աշնանային գիշերհաւասարի ժամանակ լիալուսինը հրաշալի լուսաւորում էր շրջապատը։ Հիմա արդէն իրենց հանգստի հազուագիւտ պահերին կենդանիները զբօսնում էին կիսաշէն հողմաղացի շուրջ, հիանում էին պինդ եւ ուղիղ պատերով, զարմանում էին իրենք իրենց վրայ, թէ այս ի՜նչ սքանչելի շինութիւն են կառուցել։ Միայն ծերուկ Բենջամինն էր, որ չէր բաժանում ընդհանուրի հիացմունքը, բայց, սովորականի պէս, ուրիշ բան չէր ասում, այլ միայն երբեմն բազմանշանակ նկատում էր՝ «Կ՚ապրենք՝ կը տեսնենք, էշերը երկարակեաց են»։

Իր սո՛ւր եւ ծակող հարաւ֊արեւելեան քամիներով եկաւ Նոյեմբերը։ Ստիպուած եղան ընդհատել շինարարութիւնը։ Խոնաւութեան պատճառով ցեմենտը չէր բռնում։ Իսկ յետոյ մի գիշեր էլ այնքան սաստիկ փոթորիկ սկսուեց, որ ագարակի շինութիւնների պատերը ցնցուեցին, իսկ շտեմարանի տանիքից պոկուեցին մի քանի կղմինդր։ Հաւերն արթնացան եւ սարսափահար կչկչացին։ Բոլորին էլ թւացել էր, թէ մօտիկ մի տեղ հրացան է թնդացել։ Երբ առաւօտեան կենդանիները դուրս ելան բակ, բանից պարզուեց որ դրօշակաձողը տապալուել է գետնին, իսկ այգու ծայրի ծփին բողկի պէս արմատախիլ է եղել։ Բայց այս դեռ ամէնը չէր. եւ յանկարծ նրանք յուսահատ ոռնացին։ Սարսափելի մի տեսարան էր բացուել նրանց առաջ։ Հողմաղացը հիմնովին փլուել էր։

Բոլորը մէկտեղ նետուեցին առաջ։ Նապոլէոնը, որ սովորաբար պատուից ցածր էր համարում վազել, հիմա սուրում էր միւսների գլուխն անցած։ Այո՛, հողմաղացը որի շինարարութեան համար այդքան ջանք էր թափուել, այլեւս չկար։ Քարաբեկորները գահավիժել էին այս ու այն կողմ։ Ասես համրացած, անասունները կանգնել ու նայում էին քանդուած պատերի մնացորդներին։ Նապոլէոնը լուռ ետ ու առաջ էր քայլում՝ երբեմն֊երբեմն դունչը մօտեցնելով գետնին ու հոտոտելով։ Պստլիկ, վեր ցցուած պոչը անհանգիստ պտոյտ էր գալիս, որ եւ նշանակում էր, թէ Նապոլեոնը լարուած մտածում է։ Յանկարծ նա կանգ առաւ, քարացաւ տեղը։ Հաւանաբար ինչ որ միտք ծնուեց գլխի մէջ։

— Ընկերնե՛ր,— ցածրաձայն խօսեց նա,— արդեօք գիտէ՞ք, թէ ո՛վ է մեղաւորը։ Գիտէ՞ք արդեօք, թէ ո՛վ է այն վնասարարը, որ գիշերով եկել ու քանդել է մեր հողմաղացը։ ՁՆԱԳՆԴԻ՛ԿԸ,— որոտաձայն շարունակեց նա։— Ձնագնդիկի ձեռքի գործն է։ Կատաղի չարամտութեամբ նա որոշել է տապալել մեր ծրագրերը, դրանով իսկ իր խայտառակ արտաքսման վրէժը լուծելու համար։ Այդ դաւաճանը գիշերուայ խաւարի մէջ գողէ գող եկել ու ոչնչացրել է ամբողջ տարուայ տքնաջան մեր աշխատանքի արդիւնքը։ Ընկերնե՛ր, հէնց այստեղ, յանցագործութեան տեղի վրայ, ես մահապատժի եմ դատապարտում Ձնագնդիկին։ Նա, ով մահապատիժը ի կատար կ՚ածի, կը ստանայ «Երկրորդ Աստիճանի Հերոս Անասուն» կոչում եւ կէս բուշել խնձոր։ Նա, ով նրան ողջ֊ողջ կը բերի այստեղ, կը ստանայ մէկ բուշել խնձոր։

Կենդանիներն անսահման ցնցուած էին այն փաստով, որ այս ամէն չարիքի հեղինակը Ձնագնդիկն է։ Նոյնիսկ նրանից այսքան ստորութիւն չէին սպասում։ Զայրույթից իրենց կորցրած, նրանք մտածում էին, թէ ի՛նչ հնարով բռնեն Ձնագնդիկին, եթէ յանկարծ յայտնուի Անասնատան կողմերը։ Եւ գրեթէ հէնց այդ ժամանակ, բլրակից ոչ շատ հեռու նրանք յայտնաբերեցին խոզի կճղակների հետքեր, որոնք ձգւում էին հազիւ մի քանի ֆութ եւ անհետանում ցանկապատի ճեղքի մօտ։ Նապոլէոնը հոտոտեց այդ հետքերը եւ յայտարարեց, որ դրանք պատկանում են Ձնագնդիկին։ Չլինի՞ թէ Ձնագնդիկը, ենթադրեց Նապոլէոնը, թաքնւում է Ֆոքսվուդ ագարակի մէջ։

— Մենք պէտք չէ յապաղենք, ընկերնե՛ր,— հետքերն ուսումնասիրելուց յետոյ ասաց Նապոլէոնը։— Գործի՛ անցնենք, ընկերնե՛ր։ Հէնց այս առաւօտից, առանց ձգձգելու, մենք կը սկսենք վերականգնել հողմաղացը։ Կը կառուցենք ամբողջ ձմեռ, անձրեւին եւ ձիւնին։ Մենք այդ ստոր դաւաճանին կ՚ապացուցենք որ մեր կամքը անընկճելի է։ Լա՛ւ յիշէք, ընկերներ, ոչ ոք չի կարող խանգարել իրականացնելու մեր ծրագրերը։ Մենք օրը օրին պէտք է կատարենք մեր գործը՝ առանց հետաձգելու։ Առա՛ջ, ընկերներ։ Կեցցէ՛ մեր հողմաղացը։ Կեցցէ՛ Անասնատունը։

Է

ՁՄԵՌԸ շատ դաժան էր։ Ցուրտ քամիներին յաջորդեցին անձրեւներն ու ձիւնը, այնուհետեւ սկսուեցին սառնամանիքները որոնք չնահանջեցին մինչեւ Փետրուար։ Առանց ճիգ ու ջանք խնայելու անասունները բանում էին հողմաղացը նորոգելու համար, քանի որ գիտէին, թէ ինչպէս է աշխարհը հետեւում իրենց, եւ մարդկային նախանձոտ ցեղը որքան կ՚ուրախանայ, եթէ կառոյցը ժամանակին չաւարտուի։

Ամենայն բանականին հակառակ, մարդիկ չէին հաւատում, թէ հողմաղացը քանդել է Ձնագնդիկը եւ շարունակում էին պնդել որ պատերն են բարակ եղել։ Անասուններն անշուշտ գիտէին որ խնդիրն այդ չէ։ Այնուհանդերձ որոշեցին պատերը շարել ոչ թէ առաջուայ պէս տասնութ դիւիմ, այլ երեք ֆութ հաստութեամբ, որի համար անհրաժեշտ էր աւելի շատ քար։ Սակայն աշխատանքները երկար ժամանակ չէին կարողանում սկսել, քանի որ քարհանքը ձիւնի տակ էր։ Գործը տեղից շարժուեց այն ժամանակ, երբ սկսուեցին սառնամանիքները, բայց աշխատանքը չափազանց ծանր էր եւ նախկին ոգեւորութիւնն էլ այլեւս չկար։ Նրանց շարունակ տանջում էր ցուրտը, երբեմն էլ՝ քաղցը։ Միայն Կռփամարտիկն ու Գեղուհին էին, որ չէին յուսալքուել։ Պոռոտախօսը իր պերճախօսութեամբ կենդանիներին ապացուցում էր, որ ագարակի մէջ աշխատելը պատւի գործ է։ Բայց նրանց ոգեւորում էին ոչ թէ այդ ճառերը, այլ անխոնջ Կռփամարտիկի օրինակը եւ նրա անյողդողդ կոչը՝ «Ես աւելի լաւ եմ աշխատելու»։

Յունուարին ուտելիքի պաշարը սկսեց սպառուել։ Հացահատիկի օրապահիկը կրճատուեց եւ անասուններին տեղեակ պահեցին, որ այսուհետեւ գարու եւ վարսակի փոխարէն բաթատես են աւելացնելու։ Եւ բանից պարզուեց, որ բաթատեսի գրեթէ ամբողջ բերքը սառել է վատ ծածկուած լինելու հետեւանքով։ Եղած֊չեղածը սեւացել ու լխկել էր, այնպէս որ յոյսը մնում էր միայն հարդն ու բազուկը։ Մօտալուտ քաղցը արդէն նայում էր անասունների ճիշտ աչքերի մէջ։

Այս փաստը ոչ մի դէպքում պէտք չէ յայտնի լինէր դրսի աշխարհին։ Հողմաղացի քանդուելուց ոգեւորուած, մարդիկ Անասնատան մասին սկսեցին նորանոր ստահոդ լուրեր տարածել։ Նրանք նորից լոյս աշխարհ բերին այն չարախօսութիւնները, թէ իբր անասունները սատկում են անօթութենից ու հիւանդութիւններից, իբր ծայր են առել ցեղամիջեան ջարդեր. եւ բանն այնտեղ է հասել որ սկսել են իրար ուտել, իսկ մանկանց կոտորածների մասին էլ՝ չխօսենք։ Նապոլէոնը լրջօրէն անհանգստացաւ այն հետեւանքներով, որոնք կարող էին տեղի ունենալ, եթէ մարդկանց յայտնի դառնար իրերի ստոյգ վիճակը եւ որոշեց պարոն Ուիմփերի օգնութեամբ հերքել տարածուող լուրերը։ Շաբաթական այցելութիւնների ժամանակ անասունները սովորաբար խուսափում էին հանդիպել պարոն Ուիմփերին եւ իրենց բաւականին հեռու էին պահում, բայց հիմա վստահելի անասուններից ոմանց, յատկապէս ոչխարներին, յանձնարարեցին պարոն Ուիմփերի ներկայութեամբ, իբր պատահաբար, իրար հետ մէկ֊երկու խօսք փոխանակել ուտելիքի առատութեան մասին։ Աւելին, Նապոլէոնը հրամայեց աւազ լցնել դատարկ տակառները, որ շտեմարանների մէջ էին եւ վրան ծածկել հացահատիկի ու ալիւրի մնացորդներով։ Հարմար մի առիթով պարոն Ուիմփերին առաջնորդեցին շտեմարան, որպէսզի նա ակամայ մի հայեացք նետի լիքը տակառների կողմը։ Այս հնարանքը հրաշալի արդիւնք ունեցաւ։ Որպէս ականատես՝ հետաքրքրուողներին նա պատմում էր, թէ որքան առատ է Անասնատան ուտելիքը։

Բայց եւ այնպէս Յունուարի վերջերին արդէն պարզ էր որ ուզած֊չուզած պէտք է մի քիչ հացահատիկ ճարել։ Այդ օրերին Նապոլէոնը հազուադէպ էր դուրս գալիս։ Շարունակ փակուած էր տէրունական տանը, որի շքամուտքն ու ետնամուտքը պահպանում էին կատաղի եւ ահարկու շները։ Բայց եթէ, այնուհանդերձ, հարկ էր լինում դուրս գալ, ապա այդ ուղեկցւում էր արտակարգ մի հանդիսաւորութեամբ։ Շքախմբի վեց շները շրջապատում էին նրան եւ գռմռում բոլորի վրայ, ովքեր կը համարձակուէին գեթ մի փոքր մօտենալ։ Կիրակնօրեայ հաւաքոյթներին եւս նա դադարեց ներկայ գտնուել, եւ իր յանձնարարութիւնները փոխանցում էր խոզերից մէկն ու մէկի, իսկ աւելի յաճախ՝ Պոռոտախօսի միջոցով։

Մի կիրակի առաւօտ էլ Պոռոտախօսը յայտարարեց որ հաւերը, որոնք սկսել էին նորից ածել, պէտք է յանձնեն իրենց հաւկիթները։ Նապոլէոնը պարոն Ուիմփերի հետ պայմանագիր է կնքել շաբաթական չորս հարիւր հաւկիթ վաճառելու մասին։ Այս վաճառքի դրամով հնարաւոր կը լինի հացահատիկ եւ ուրիշ մթերքներ գնել, որոնց շնորհիւ կը կարողանան մինչեւ ամառ դիմանալ, իսկ յետոյ արդէն վիճակը կը թեթեւանայ։

Այս նորութիւնը լսելով հաւերը զարհուրելի աղմուկ բարձրացրեցին։ Նրանք, ի հարկէ, նախազգուշացուած էին, որ հաւանական է նման մի զոհողութիւն, բայց բնաւ չէին պատկերացնում, թէ գործն իսկապէս դրան կը հասնի։ Նրանք արդէն պատրաստւում էին թուխս նստել, որովհետեւ շուտով գարունը կը բացուէր եւ, ուրեմն, հիմա հաւկիթներ հաւաքելը համազօր է իսկական սպանութեան։ Ջոնսին քշելուց յետոյ առաջին անգամ լինելով, Անասնատանը յուզումներ ծայր առան։ Երեք ջահել Սեւ Մինորքաների առաջնորդութեամբ հաւերը որոշեցին բոլոր հնարաւոր միջոցներով դիմադրել Նապոլէոնի այդ ծրագրերին։ Նրանք սկսեցին ածել թառած ժամանակ, ուստի բնական է, որ հաւկիթները վերեւից ընկնելով՝ ջարդւում էին։ Նապոլէոնը նրանց դիմադրութիւնը ճնշեց շատ արագ ու դաժանաբար։ Նա հրամայեց հաւերին կուտ չտալ եւ յայտարարեց որ բոլոր նրանք, ովքեր թէկուզ եւ մի գարեհատիկ կը զիջեն հաւերին, կ՚ենթարկուեն մահապատիժի։ Հրամանը կատարելու հսկողութիւնը դրեց շների վրայ։ Հաւերը կարողացան դիմանալ հինգ օր միայն, յետոյ հրաժարուեցին դիմադրել եւ սկսեցին հաւկիթներ ածել հատկացուած տեղերը։ Այս ընթացքին սատկեց ինը հաւ։ Նրանց թաղեցին այգու մէջ եւ յայտարարեցին, թէ սատկել են հաւախտից։ Ուիմփերը այս անցուդարձի մասին ոչինչ չիմացաւ։ Հաւկիթները ժամանակին հաւաքում էին, եւ նպարավաճառն էլ շաբաթը մէկ անգամ սայլակն ուղարկում էր ապրանքի ետեւից։

Ձնագնդիկը անհետացել էր, չէր երեւում։ Լուրեր կային, թէ նա թաքնուել է հարեւան ագարակներից մէկի մէջ։ Ֆոքսվո՞ւդ էր, թէ՞ Փինչֆիլդ՝ նոյնպէս յայտնի չէր։ Դրացիների հետ Նապոլէոնի յարաբերութիւնները փոքրինչ լաւացել էին։ Բանն այն է, որ Անասնատանը փայտանիւթի պաշար յայտնաբերուեց։ Դեռ տասը տարի առաջ, երբ մաքրել էին հաճարենու պուրակը, կտրատած գերանները դարսել էին ագարակի մի անկիւնը։ Գերանները լաւ էին պահպանուել, եւ Ուիմփերը Նապոլէոնին խորհուրդ տուեց վաճառել։ Պարոն Փիլքինգթոնն ու պարոն Ֆրեդերիկը սիրով կը գնէին։ Նապոլէոնը երկընտրանքի մէջ էր, մի առժամանակ չէր կարողանում կողմնորոշուել, թէ ո՛ւմ վաճառի։ Մի բան արդէն յայտնի էր, որ երբ Նապոլէոնը համաձայնութեան էր ուզում գալ պարոն Ֆրեդերիկի հետ, պարզւում էր որ Ձնագնդիկը թաքնուած է Ֆոքսվուդի մէջ, իսկ երբ ուզում էր գործ բռնել պարոն Փիլքինգթոնի հետ, Ձնագնդիկի մասին ասում էին, թէ Փինչֆիլդ է։

Գարնանամուտին, բոլորովին անսպասելի, ագարակով տագնապալի մի լուր տարածուեց։ Պարզուեց, որ գիշերները Ձնագնդիկը ծածուկ յայտնւում է Անասնատանը։ Անասունները այդ լուրը լսելով, այնպէս անհանգստացան, որ իրենց ախոռների մէջ սկսեցին վատ քնել։ Պատմում էին, որ ամէն գիշեր, մթնով, Ձնագնդիկը մտնում է ագարակ ու զբաղւում է վնասարարութեամբ։ Նա, ասում էին, հացահատիկ է գողանում, շրջում է կաթով լիքը դոյլերը, ջարդում է հաւկիթները, տրորում է ցանքսերը, կրծոտում է այգու պտղատու ծառերի կեղեւները։ Ագարակի մէջ ինչ էլ պատահէր, հիմա արդէն բոլոր ձախորդութիւնները բացատրում էին Ձնագնդիկի թշնամանքով։ Պատուհանի ապակին ջարդուէր կամ խողովակը խցանուէր՝ միեւնոյն է, մեղքը գցում էին Ձնագնդիկի գիշերային այցելութիւնների վրայ։ Իսկ երբ կորաւ մառանի բանալին, բոլորը համոզուած էին, թէ այդ Ձնագնդիկն է գողացել։ Եւ հետաքրքիրն այն է, որ երբ բանալին գտան ալիւրի պարկի տակ, միեւնոյն է, բանալիի կորուստը կապուած մնաց Ձնագնդիկի չարակամութեանը։ Կովերը միաձայն գանգատւում էին, որ գիշերները, երբ իրենք քնած են լինում, Ձնագնդիկը սողոսկում է գոմ եւ կթում է իրենց։ Կասկածներ կային նաեւ, որ այդ ձմեռ Անասնատունը պաշարած առնէտները Ձնագնդիկի հետ են գործակցում։

Նապոլէոնը որոշում կայացրեց բծախնդիր մի հետաքննութիւն կատարել Ձնագնդիկի գործունեութիւնը բացայայտելու նպատակով։ Շների շքախմբով, որից պատկառելի հեռաւորութեան վրայ էին իրենց պահում ագարակի միւս անասունները, Նապոլէոնը շրջեց Անասնատնով՝ ստուգելու համար բոլոր շինութիւնները։ Ամէն քայլի վրայ Նապոլէոնը կանգնում, տնտղում էր գետինը՝ Ձնագնդիկի հետքերը յայտնաբերելու նպատակով, որոնք, ինչպէս պնդում էր, կարող էր հէնց թէկուզ հոտոտելով գտնել։ Այսպէս հոտոտելով նա շրջեց շտեմարանով, անցաւ գոմ, մտավ հաւանոց, դուրս ելաւ բանջարանոց եւ ամենուրէք գտաւ Ձնագնդիկի հետքերը։ Ամէն անգամ նա դնչիկը հպում էր գետնին, հոտոտում էր, յետոյ գոչում. «Ձնագնդի՜կը... Նա եղել է այստեղ։ Ես նրա հոտն եմ առնում» եւ «Ձնագնդիկ» բառի վրայ շները այնպէս էին մռնչում, որ արիւնը պաղում էր անասունների երակների մէջ։

Անասունների վախին սահման չկար այլեւս։ Նրանց պարուրել էր մի այնպիսի զգացողութիւն, թէ Ձնագնդիկը աներեւոյթ եւ հզօր մի ոգի է, որ շրջում է ագարակով եւ իրենց գլխին ամէն տեսակի դժբախտութիւններ բերում։ Երեկոյեան Պոռոտախօսը հաւաքեց բոլորին եւ ընկճուած ու տագնապած տեսքով ասաց, թէ շատ կարեւոր մի լուր պէտք է յայտնի։

— Ընկերնե՛ր,— ջղաձիգ շարժումներ անելով գոչեց նա։— Սոսկալի յանցագործութիւններ ենք բացայայտել։ Ձնագնդիկը ծախուել է Փինչֆիլդի պարոն Ֆրեդերիկին, որ շարունակում է փայփայել մեզ վրայ յարձակուելու եւ մեր ագարակը գրաւելու ծրագրեր։ Յարձակման ժամանակ Ձնագնդիկը նրան պէտք է ճանապարհները ցոյց տայ։ Բայց Ձնագնդիկի մեղքերն այսքանով չեն վերջանում։ Մենք կարծում էինք, թէ Ձնագնդիկը խռովութիւն էր ուզում բարձրացնել իշխանութեան ծարաւի եւ սնափառութեան պատճառով։ Բայց մենք չարեչար սխալուել ենք, ընկերնե՛ր։ Գիտէ՞ք արդեօք, թէ ի՛նչն էր այդ ամէնի բուն պատճառը։ Ի սկզբանէ Ձնագնդիկը եղել է Ջոնսի գործակալը։ Այս հանգամանքը անհերքելիօրէն ապացուցւում է փաստաթղթերով, որ նա չի հասցրել թաքցնել, եւ որոնք մենք նոր յայտնաբերեցինք։ Ես կարծում եմ որ հիմա շատ բան է բացայայտւում, ընկերնե՛ր։ Մի՞թէ մեր աչքով չտեսանք, թէ Ձնագնդիկը, բարեբախտաբար ապարդիւն, ինչպէ՛ս էր ուզում այնպէս անել, որպէսզի պարտութիւն կրենք Գոմի Ճակատամարտին։

Անասունները քար կտրեցին։ Այսպիսի չարամիտ արարքի դիմաց նոյնիսկ հողմաղացն աւերելն էր դժգունում։ Բայց եւ այնպէս նրանք չէին կարողանում մարսել այս նորութիւնը։ Նրանք շատ լաւ էին յիշում, կամ կարծում էին որ յիշում են, թէ ինչպէս Գոմի Ճակատամարտին Ձնագնդիկը առաջինը նետուեց հակառակորդի վրայ՝ իր հետեւից տանելով միւսներին, ինչպէ՛ս էր ոգեւորում իրենց եւ համախմբում ուժերը, եւ ինչպէ՛ս նոյնիսկ Ջոնսի արձակած գնդակը չկարողացաւ նրան ետ պահել գրոհից։ Սկզբում անասունները չէին կարողանում ըմբռնել, թէ այս ամէնը ինչպէ՛ս կարելի է համատեղել այն նորալուրի հետ, որ Ձնագնդիկը եղել է Ջոնսի համախոհը։ Նոյնիսկ Կռփամարտիկը, որ հազուադէպ էր հարցեր տալիս, ապշահար էր։ Նա պառկեց՝ առջեւի սմբակները ծալելով կրծքի տակ, գոցեց աչքերն ու աներեւակայելի ջանքերի գնով վերջապէս կարողացաւ կարգի բերել իր մտքերը։

— Չեմ հաւատում,— ասաց նա։— Ձնագնդիկը քաջաբար էր կռւում Գոմի Ճակատամարտին։ Ինքս եմ տեսել։ Եւ մենք չէի՞նք որ նրան տեղնուտեղը տուեցինք «Առաջին Աստիճանի Հերոս Անասուն» կոչումը։

— Մեր սխալն էր, ընկե՛ր։ Ինչպէս յայտնի է դարձել նոր յայտնաբերուած գաղտնի փաստաթղթերից, Ձնագնդիկը իրականին նպատակ է ունեցել մեզ քաշել ծուղակի մէջ, որպէսզի վերջնականապէս ջախջախուենք։

— Բայց նա ճակատամարտի ժամանակ վիրաւորուեց,— ասաց Կռփամարտիկը։— Բոլորս տեսանք, թէ ինչպէս էր արնաքամ լինում։

— Այդ ամէնը սարքած գործ էր,— գոչեց Պոռոտախօսը։— Ջոնսը այնպէս է կրակել որ գնդակը մի քիչ քերծի գործակալին։ Ես ձեզ կարող էի փաստաթուղթ ցույց տալ, որտեղ սեւով սպիտակի վրայ գրուած է այդ մասին, բայց դուք կարդալ չգիտէք։ Դաւադրութիւնը այնպէս է ծրագրւած եղել, որ վճռական պահին Ձնագնդիկը նահանջի ազդանշան էր տալու, որպէսզի ռազմադաշտը մնար հակառակորդին։ Եւ այդ ծրագիրը գրեթէ իրականանալու էր, ես աւելին կասեմ, ընկերնե՛ր, որ անպայման յաջողութեամբ կը պսակուէր, եթէ չլինէր մեր խիզախ Առաջնորդը՝ ընկեր Նապոլէոնը։ Մի՞թէ չէք յիշում, երբ Ջոնսն ու նրա մշակները ներխուժեցին բակ, Ձնագնդիկը գլուխն առաւ ու փախուստի դիմեց՝ իր հետեւից տանելով նաեւ միւսներին։ Եւ մի՞թէ չէք յիշում, որ երբ բոլորը խուճապի մէջ ընկան, եւ պարտութիւնն արդէն անխուսափելի էր թւում, ընկեր Նապոլէոնը գոչելով «Մա՛հ մարդկութեանը», առաջ նետուեց եւ ատամները խրեց Ջոնսի ոտքի մէջ։ Ի հարկէ, դուք յիշում էք այս ամէնը, ընկերնե՛ր,— գոչեց Պոռոտախօսը՝ ոգեւորութիւնից թափահարուելով։

Հիմա, երբ Պոռոտախօսն արդէն այսքան յստակ ու տեսանելի նկարագրել էր երբեմնի անցուդարձը, անասուններից շատերին թւաց, թէ իսկապէս նման բաներ յիշում են։ Յամենայն դէպս, նրանք յիշեցին, որ վճռական պահին Ձնագնդիկը իսկապէս փախուստի դիմեց։ Բայց Կռփամարտիկը շարունակում էր կասկածել։

— Ես չեմ հաւատում, որ Ձնագնդիկը հէնց սկզբից դաւաճանել է մեզ,— վերջապէս ասաց նա։— Բոլորովին այլ հարց է, թէ նա յետոյ ի՛նչ է դարձել։ Ես գիտեմ, որ նա Գոմի Ճակատամարտին եղել է յուսալի զինակից։

— Մեր Առաջնորդ ընկեր Նապոլէոնը,— հատ֊հատ եւ հաստատակամօրէն ասաց Պոռոտախօսը,— կտրականապէս պնդում է... ես կրկնում եմ, ընկերնե՛ր, կտրականապէս պնդում է, որ հէնց սկզբից էլ Ձնագնդիկը ծախուած է եղել Ջոնսին, այո՛, այո՛, շատ աւելի շո՛ւտ... մինչեւ մեր ապսամբութիւնը։

— Այս արդէն ուրիշ խնդիր է,— ասաց Կռփամարտիկը։— Եթէ ընկեր Նապոլէոնն է ասում՝ ուրեմն ճիշտ է։

— Մօտեցումը այսպիսին պէտք է լինի,— նորից գոչեց Պոռոտախօսը, եւ շատերը նկատեցին, թէ ինչպէս նրա անհանգիստ աչքերը չարութեամբ գամուեցին Կռփամարտիկի վրայ։ Նա արդէն պատրաստւում էր հեռանալ, բայց վերջին պահին յապաղեց եւ ազդեցիկ ձայնով աւելացրեց.— Ես զգուշացնում եմ որ բոլորդ պէտք է զգօն լինէք։ Բոլոր հիմքերն ունենք ենթադրելու, որ այս պահին էլ Ձնագնդիկի գործակալները վխտում են մեր շարքերի մէջ։

Իսկ չորս օր անց, երեկոյեան, Նապոլէոնը բոլոր կենդանիներին հրամայեց բակ ելնել։ Երբ բոլորն արդէն հաւաքուել էին, տէրունական տնից դուրս ելավ երկու շքանշաններով զարդարուած Նապոլէոնը, քանզի վերջերս ինքն իրեն շնորհել էր «Առաջին Աստիճանի Հերոս Անասուն» եւ «Երկրորդ Աստիճանի Հերոս Անասուն» կոչումներ. նրան ուղեկցում էին ինը վիթխարի շները, որոնք այնպէս էին մռնչում, որ անասունները վախից դողում էին։ Նրանք լուռ ու կծկուած կանգնել էին, ասես նախազգալով, թէ ինչ որ սոսկալի բան է սպասւում։

Նապոլէոնը կանգնեց եւ դաժան հայեացքով զննեց հաւաքուածներին։ Յետոյ ականջ ծակող ձայնով խռնչաց։ Շներն անմիջապէս նետուեցին առաջ, բռնեցին չորս գոճիների ականջներից եւ առանց ուշադրութիւն դարձնելու նրանց ցաւի ու վախի ճղճղոցին, քարշ տուեցին Նապոլէոնի ոտքերի տակ։ Գոճիների յօշոտուած ականջներից արիւն էր ծորում, եւ մի պահ բոլորին թուաց, թէ արեան հոտից շները կատաղել են։ Այս ընդհանուր խառնաշփոթի մէջ շներից երեքը նետուեցին Կռփամարտիկի վրայ։ Կռփամարտիկը, առանց իրեն կորցնելու, հզօր սմբակով հէնց թռիչքի պահին այնպէս զարկեց շներից մէկին, որ սա տափակեց գետնին, իսկ միւս երկուսը պոչները քաշած՝ հազիւ փախուստի դիմեցին։ Կռփամարտիկը նայեց Նապոլէոնին, հայեացքով հարցնելով, թէ ի՞նչ անի շանը՝ ճզմի՞ տեղնուտեղը, թէ՞ խնայի։ Նապոլէոնը կտրուկ ու մռայլադէմ հրամայեց, որ Կռփամարտիկը շանը հանգիստ թողնի։ Կռփամարտիկը սըմբակը բարձրացրեց, եւ տափակած շունը վնգստալով սողաց մի կողմ։

Աղմուկն աստիրճանաբար դադարեց։ Չորս գոճիները սարսափից դողալով սպասում էին իրենց ճակատագրին. եւ նրանք ամբողջապէս արտայայտում էին մեղքի խորը գիտակցութիւն։ Նապոլէոնը նրանց դիմեց, յորդորելով խոստովանել իրենց յանցանքը։ Դրանք նոյն չորս գոճիներն էին, որոնք ժամանակին բողոքել էին, թէ Նապոլէոնը վերացնում է կիրակնօրեայ համագումարները։ Նրանք անմիջապէս խոստովանեցին, որ Ձնագնդիկին արտաքսելու օրուանից ի վեր հետը եղել են գաղտնի յարաբերութիւնների մէջ, օգնել են, որպէսզի քանդի հողմաղացը եւ համագործակցել են մի դաւադրութիւն ծրագրելիս, որի նպատակն է եղել Անասնատունը յանձնել պարոն Ֆրեդերիկին։ Նրանք նաեւ աւելացրեցին, որ Ձնագնդիկը իրենց վստահել է այն գաղտնիքը, թէ տարիներ շարունակ ինքը եղել է Ջոնսի գաղտնի գործակալը։ Երբ գոճիները աւարտեցին իրենց խոստովանութիւնը, շներն անմիջապէս կրծեցին նրանց կոկորդները, իսկ յետոյ Նապոլէոնը սահմռկեցուցիչ ձայնով հարցրեց, թէ անասունների մէջ չկա՞ն արդեօք այնպիսիները, ովքեր նոյնպէս կ՚ուզենային խոստովանել իրենց մեղքերը։

Երեք հաւերը, որոնք հաւկիթային խռովութեան կազմակերպիչներից էին, եկան առաջ եւ ասացին որ Ձնագնդիկը յայտնուելով իրենց երազի մէջ՝ սադրել է չենթարկուել Նապոլէոնի հրամաններին։ Նրանց նոյնպէս յօշոտեցին տեղնուտեղը։ Յետոյ մէջտեղ եկաւ մի սագ եւ խոստովանեց որ անցեալ տարի բերքահաւաքին վեց հասկ է թռցրել եւ յետոյ գիշերը ծածուկ կերել է։ Ոչխարներից մէկն էլ խոստովանեց, որ միզել է լճակի մէջ եւ ասաց, որ իրեն այդ քայլին դրդողը եղել է նոյն Ձնագնդիկը, իսկ երկու ուրիշ ոչխարներ մեղայ եկան, պատմելով, թէ ինչպէս են մահուան դուռը հասցրել ծերացած խոյին, որ բացառիկ նուիրուածութիւն ունէր Նապոլէոնի նկատմամբ։ Չնայած խոյը ծանր հազով էր տառապում, այդ երկու ոչխարները նրան միտումնաւոր հալածել եւ ստիպել են պտտուել խարոյկի շուրջ։ Հէնց տեղի վրայ նրանց վերջն էլ տուեցին։ Խոստովանութիւններին հետեւում էին մահապատիժները։ Շուտով Նապոլէոնի ոտքերի տակ դիակների մի բլուր բարձրացաւ, իսկ օդի մէջ՝ տարածուեց արեան հոտը, որ անասունները մոռացել էին այն ժամանակներից ի վեր, ինչ ագարակից քշել էին Ջոնսին։

Երբ ամէն բան աւարտուեց, ողջ մնացած անասունները, բացառութեամբ իրար գլխի հաւաքուած խոզերի ու շների, դուրս ելան բակից։ Բոլորն էլ շուարած էին ու ընկճուած։ Նրանք չէին հասկանում, թէ ինչն է իրենց աւելի ցնցել՝ Ձնագնդիկի հետ դաւադրութեան մէջ մտածների դաւաճանութի՞ւնը, թէ այն դաժան հաշուեհարդարը որին ենթարկուեցին բոլորի աչքի առաջ։ Անցեալին նրանք առիթ ունեցել էին ականատես լինելու բաւականին դաժան արիւնահեղութիւնների, բայց հիմա թափւում էր իւրայինների արիւնը։ Եւ այս խնդրի նկատմամբ բոլորի կարծիքը նոյնն էր։ Այն ժամանակից ի վեր, ինչ Ջոնսին քշել էին, եւ մինչեւ օրս՝ ոչ մի կենդանի իր ցեղակիցի արիւնը չէր հեղել։ Նոյնիսկ առնէտներին չէին սպանել։ Ագարակի անասունները բարձրացան բլրակ, որտեղ գտնւում էր կիսաշէն հողմաղացը, միասին պառկեցին ու հպուեցին իրար, որպէսզի չմրսեն։ Գեղուհին, Միւրիելը, Բենջամինը, կովերը, ոչխարները, սագերն ու հաւերը, բոլորը, բոլո՛րը, ի հարկէ, բացի Կատուից, այստեղ էին։ Իսկ Կատուն չքուել անհետացել էր դեռ այն ժամանակ, երբ Նապոլէոնը հրամայեց բոլորին հաւաքուել։ Լուռ էին։ Միայն Կռփամարտիկն էր ոտքի վրայ։ Նա յուզուած դոփում էր, թափահարում էր իր երկար ու սեւ պոչը եւ մերթ ընդ մերթ զարմացած վրնջում էր։ Վերջապէս նրան յաջողուեց կարգի բերել մտքերը։

— Ոչինչ չեմ հասկանում,— ասաց նա։— Ես չեմ հաւատում, որ այսքան բան կարող էր լինել մեր ագարակի մէջ։ Հաւանաբար ինքներս ենք մեղաւոր։ Իմ կարծիքով միակ ելքը է՛լ աւելի ջանադիր աշխատելն է։ Այսուհետեւ ես ոտքի կ՚ելնեմ ոչ թէ երեք քառորդ, այլ մէկ ժամ առաջ։

Նա վարգով շտապեց դէպի քարհանք։ Տեղ հասնելով, ընտրեց երկու խոշոր քարաբեկոր եւ գործի կպաւ, վճռելով որ մինչեւ մութն ընկնելը դրանք տեղափոխի հողմաղացի շինարարութիւն։

Կենդանիները լուռ հաւաքուեցին Գեղուհու շուրջ։ Բլրակից այն կողմ նրանց դիմաց էր բացուել մի անսահման տեսարան։ Երեւում էր գրեթէ ամբողջ Անասնատունը՝ ընդարձակ արօտավայրերը, որ ձգւում էին մինչեւ մեծ ճանապարհ. մարգագետինը, պուրակները, լճակը, դաշտերը, կալուածատան կարմիր տանիքները եւ դէպի վեր ծորացող ծխի քուլաները։ Գարնանային տաք երեկոյ էր։ Մայր մտնող արեւի ճառագայթները ոսկեզօծել էին խոտերը, մացառներն արդէն բողբոջում էին։ Յանկարծ նրանք զգացին, որ ագարակը իրենցն է, սեփակա՛ն։ Անասնատունը երբէք այդքան հարազատ, այդքան սիրելի չէր թուացել։ Գեղուհին նայեց վար, եւ նրա աչքերը արցունքով լցուեցին։ Եւ եթէ նա կարողանար արտայայտել իր մտքերը, ապա կ՚ասէր որ մի՞թէ իրենց ուզածը այս էր, երբ տարիներ առաջ վճռեցին ամէն գնով տապալել մարդկանց լուծը։ Մի՞թէ արիւն եւ մահապատիժներ էին նրանք պատկերացնում այն գիշեր, երբ ծեր Պարագլուխը Ապստամբութեան կոչ էր անում։ Եթէ նա այն ժամանակ պատկերացնում էր ապագան, ապա դա պէտք է լինէր կենդանիների համակեցութիւն, որոնք մէկ ընդ միշտ ազատագրուելու էին քաղցից ու ճնշումներից, բոլորը պէտք է հաւասար լինէին եւ աշխատանքն էլ՝ պատուի գործ, ուժեղը պէտք է պաշտպանէր թոյլին, ինչպէս այն գիշեր, երբ Պարագլուխը հաւաքեց բոլորին՝ Ապստամբութեան կոչ անելու, նա՝ Գեղուհին, իր հզօր ոտքերով պաշտպանեց մօրը կորցրած ու մոլորուած բադիկին։

Եւ այս ամէնի փոխարէն — իսկ թէ ինչո՛ւ՝ նա չէր հասկանում — սկսուել էին այնպիսի ժամանակներ, երբ ոչ ոք չի համարձակւում ասել այն, ինչ մտածում է. երբ ամենուրէք պտըտւում են կատաղի շները. եւ երբ յօշոտում են քո ընկերներին՝ ամենածանր յանցանքների խոստովանութիւնները լսելուց յետոյ։ Գեղուհու մտքովն իսկ չէր անցնում ըմբոստանալ, նոյնիսկ չհնազանդել։ Նա հասկանում էր, որ այնուհանդերձ իրենք ապրում են աւելի լաւ, քան Ջոնսի ժամանակ, եւ որ հիմա գլխաւորը մարդկանց վերադարձը թոյլ չտալն է։ Եւ ի՛նչ էլ որ պատահի, նա հաւատարիմ կը լինի իրենց ընդհանուր գործին, կ՚աշխատի առանց ուժը խնայելու եւ կը գնայ Նապոլէոնի նշած ուղիով։ Բայց եւ այնպէս այս ամէնը հեռու, շա՜տ հեռու էր իր եւ միւսների երազանքներից։ Նրանք ջանասիրաբար աշխատում էին բնաւ էլ ո՛չ այս ամէնի համար։ Չէ՛, այս ամէնի համար չէր որ նրանք հողմաղաց էին կառուցում, եւ այս ամէնի համար չէր, որ կեանքը վտանգելով կանգնեցին Ջոնսի գնդակների դիմաց։ Ահաւասիկ ինչպիսի մտքեր էին պարուրել Գեղուհուն, թէեւ նա գրեթէ չէր կարողանում արտայայտել դրանք՝ համապատասխան բառերի բացակայութեան պատճառով։

Ի վերջոյ, այնպէս էլ չկարողանալով բառեր գտնել, իր զգացումները արտայայտելու համար նա սկսեց երգել Անգլիայի Անասուններ֊ը։ Միւսները, որ շրջապատել էին նրան, ձայնակցեցին ու երեք անգամ իրար վրայ կրկնեցին երգը։ Նրանք երգում էին մեղմ ու տխրամած, այնպէս, ինչպէս առաջ երբէք չէին երգել։

Երբ նրանք երգում էին երրորդ անգամ, բլրակի վրայ, երկու շների ուղեկցութեամբ, յայտնուեց Պոռոտախօսը։ Դատելով նրա տեսքից, շատ կարեւոր լուր ունէր յայտնելու։ Եւ ասաց որ ընկեր Նապոլէոնի յատուկ հրամանով Անգլիայի Անասուններ֊ը արգելւում է երգել։

Անասունները ապշահար իրար նայեցին։

— Ինչո՞ւ,— չկարողացաւ իրեն զսպել Միւրիելը։

— Որովհետեւ այդ երգն արդէն իր դարն ապրել է, ընկերնե՛ր,— բացատրեց Պոռոտախօսը,— Անգլիայի Անասունները երգը ապստամբութեան կոչ էր անում։ Բայց ապստամբութիւնը յաջողութեամբ աւարտուել է։ Վերջին փուլը դաւաճանների այսօրուայ մահապատիժն էր։ Ներքին եւ արտաքին բոլոր թշնամիներն արդէն ջախջախուած են։ Անգլիայի անասուններ֊ը երգը արտայայտում էր մեր երազանքը ապագայ հասարակարգի մասին, լաւագոյն հասարակարգի մասին։ Հիմա արդէն այդ հասարակարգը կառուցուած է։ Եւ այդ երգն այլեւս տեղ չունի մեզ առաջնորդելու։

Որքան էլ անասունները վախեցած լինէին, այնուհանդերձ, նրանց մէջ կը գտնուէին այնպիսիները, ովքեր կը փորձէին բողոքել, բայց ոչխարները սկսեցին իրենց «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է» մայունը որ տեւեց մի քանի րոպէ եւ վերջ տուեց բոլոր վեճերին։

Այսպիսով, Անգլիայի անասուններ֊ը երգն այլեւս չերգեցին։ Փոխարէնը բանաստեղծ Մինիմուսը յօրինեց մէկ ուրիշ երգ, որ սկսւում էր հետեւեալ բառերով.

Անասնատուն, իմ հայրենի Անասնատուն,
Երջանկութեան դու իմ ոստան, փառքդ եմ երգում...

Այժմ ամէն կիրակի դրօշակը բարձրացնելիս հէնց այս երգն էին երգում կենդանիները։ Բայց ո՛չ բառերը եւ ո՛չ էլ մեղեդին նրանց համար հեռաւոր եզր իսկ չունէին Անգլիայի Անասուններ֊ի հետ։

Ը

ԴԱԺԱՆ ու ահաբեկող մահապատիժներից մի քանի օր անց, երբ կենդանիները փոքրինչ կարողացան յաղթահարել իրենց պարուրած սարսափը, ինչ որ մէկը յիշեց կամ կարծեց, թէ յիշում է Վեցերորդ Պատուիրանը, որ ասում է՝ «Անասունը չի կարող սպանել ուրիշ անասունի»։ Ու թէեւ ոչ ոք չէր համարձակւում այդ մասին յիշել խոզերի կամ շների ներկայութեամբ, այնուհանդերձ, բոլորն էլ զգում էին որ սպանութիւնները հակասում են Վեցերորդ Պատուիրանի ոգուն։ Գեղուհին խնդրեց Բենջամինին, որպէսզի ընթերցի Վեցերորդ Պատուիրանը։ Բայց երբ Բենջամինը սովորականի պէս հրաժարուեց, ասելով, թէ այդ գործերին խառնուել չի կամենում, Գեղուհին դիմեց Միւրիելին։ Եւ Միւրիելը կարդաց Պատւիրանը, որտեղ ասուած էր. «Անասունը չի կարող սպանել ուրիշ անասունի առանց պատճառի»։ Չգիտես ինչո՛ւ վերջին երկու բառերը ջնջուել էին կենդանիների յիշողութիւնից։ Բայց հիմա արդէն բոլորը համոզուած էին որ Պատուիրանը չի ոտնահարւել. եւ պարզ էր նաեւ որ հիմա Ձնագնդիկի հետ դաւադիր կապերի մէջ գտնուող դաւաճաններին ոչնչացնելու բոլոր հիմքերը կան։

Այդ տարի կենդանիները շատ աւելի տառապալից էին աշխատում, քան անցեալին։ Երկրորդ անգամ աւելի հաստ պատերով հողմաղաց կառուցելն ու ժամկէտին հասցնելը, միաժամանակ շարունակելով ամենօրեայ գործը տնտեսութեան մէջ՝ բաւականին ծանր էր ու դժուարին։ Լինում էին այնպիսի պահեր, երբ անասուններին թւում էր, թէ իրենք աւելի շատ են բանում, բայց իրենց կերակրում են շատ աւելի վատ, քան Ջոնսի օրօք։ Մի կիրակի առաւօտ յայտնուեց Պոռոտախօսը եւ, կճղակով թղթի մի երկար շերտ պահած, սկսեց կարդալ այն թւերը, որոնք ապացուցում էին, թէ կերակրատեսակների արտադրանքը աճել է երկու հարիւր, երեք հարիւր եւ նոյնիսկ հինգ հարիւր տոկոսով։ Պոռոտախօսին չվստահելու որեւէ պատճառ նրանք չունէին. յատկապէս, եթէ նկատի ունենանք, թէ ինչպէս էին ապրում մինչեւ Ապստամբութիւնը։ Չնայած որ լինում էին օրեր, երբ նրանք կը գերադասէին սնուել ոչ թէ վերացական թւերով, այլ իրական ուտելիքով։

Հիմա արդէն բոլոր յանձնարարութիւնները կատարւում էին Պոռոտախօսի կամ մէկ ուրիշ պատուարժան խոզի միջոցով։ Նապոլէոնը յայտնւում էր երկու շաբաթը մէկ։ Եւ երբ դուրս էր գալիս, նրա շքախումբը ոչ միայն ներկայացնում էին արդէն սովորական դարձած շները, այլեւ բոլորի առջեւից քայլող սեւ աքաղաղը որ կատարում էր մունետիկի դերը՝ իր զիլ ծուղրուղուով զգուշացնելով, թէ Նապոլէոնը պատրաստւում է ելոյթ ունենալ։ Լուրեր էին պտտւում, թէ տէրունական տանը Նապոլէոնը այժմ առանձին բնակարան է զբաղեցնում։ Ճաշում է միայնակ, եւ նրան սպասարկում են վստահելի երկու շներ. օգտագործում է միայն «Կրոուն Դերբի» ճենապակէ սպասքը, որ առաջ սովորաբար դրուած էր լինում հիւրասենեակի ապակեպատ պահարանի մէջ։ Նաեւ հանդիսաւորութեամբ յայտարարուեց որ այսուհետեւ, բացի աւանդական տօն օրերից, ատրճանակի կրակոցով պէտք է նշուի նաեւ Նապոլէոնի ծննդեան տարեդարձը։

Նապոլէոնին հիմա անուանում էին ոչ թէ պարզապէս Նապոլէոն, այլ հոյժ պաշտօնական՝ «Մեր Առաջնորդ, ընկեր Նապոլէոն», իսկ խոզերը ամէն կերպ ջանում էին որ այդ տիտղոսին աւելանան նաեւ ուրիշները՝ «Յամայն Աշխարհի Անասնահայր, Պատժող Հզօր Ձեռք, Ոչխարների Հօտի Իմաստուն Հովիւ, Դեղնակտուց Բադիկների Պաշտպան» եւ այլն։ Նապոլէոնի իմաստութեան մասին ճառեր ասելիս Պոռոտախօսը բնաւ չէր զսպում յուզմունքի արցունքները, պատմելով այն անսահման սիրոյ մասին, որ Առաջնորդը տածում էր աշխարհի բոլոր եւ յատկապէս հարեւան ագարակների ճնշուած անասունների նկատմամբ, որ գտնւում են ստրկական վիճակի եւ տգիտութեան խաւարի մէջ։ Երբեմն կարելի էր լսել, թէ մի հաւը միւսին ինչպէս է ասում. «Մեր Առաջնորդ Ընկեր Նապոլէոնի իմաստուն ղեկաւարութեան շնորհիւ վեց օրուայ մէջ հինգ ձու եմ ածել»։ Կամ՝ ինչպէս են երկու կով գուռից ջուր խմելիս, ոգեւորւած գոչում. «Շնորհակալութիւն ընկեր Նապոլէոնին, նրա ղեկաւարութեամբ ջուրը դարձել է համեղ եւ օգտակար»։ Անասունների երախտագիտական զգացումները իրենց արտայայտութիւնը գտան Մինիմուսի յօրինած երգի մէջ, որ կոչւում էր Ընկեր Նապոլէոն, եւ այսպիսին էին երգի բառերը.

Չունեւորների դու հայր իմաստուն,
Մեր երջանկութեան դու հմուտ դարբին,
Ջրափոսերի միակ տիրակալ,
Արեւ բոցավառ՝ երկնակամարին,
Բախտաւոր եմ ես, երբ նայում եմ քո
Հաստատակամ ու խաղաղ աչքերին,
Առաջնորդիր մեզ դէպ նոր յաղթանակ,
Մեր հայր իմաստուն, ընկեր Նապոլէոն։

Շտեմարանը միշտ լիքը պահող,
Դու առատաձեռն, անդուլ ղեկաւար,
Երկու անգամ կեր տալիս ես դու մեզ,
Կուշտ ենք մենք ապրում, քնում ենք խաղաղ։
Ապահով ենք այս Անասնատանը,
Ո՞վ կը փորձի մեր քունը խանգարել,
Գիշեր, թէ ցերեկ, ամառ, թէ ձմեռ,
Հոգում ես դու մեզ, ընկեր Նապոլեոն։

Մեծից մինչ փոքր քեզ ենք պարտական,
Եւ ոչ թէ հօրը կամ մօրը, սակայն
Դու ես բոլորիս ուսուցիչը մեծ,
Մենք քեզ ենք նայում հաւատով անկեղծ։
Մեր Անասնատան նորածինն անգամ,
Լեզուն բացուելիս՝ սուրբ անունը քո
Գոչում է անհուն սիրով մանկական,
Թոթովում է արդ՝ «Ընկեր Նապոլէոն»։

Նապոլէոնը հաւանութիւն տուեց երգին եւ հրամայեց խոշոր տառերով գրել շտեմարանի միւս պատին՝ Եօթը Պատուիրանների դիմաց։ Այս շարադրանքի գլխին Պոռոտախօսը ճերմակ ներկով նկարեց Նապոլէոնի կիսադէմը։

Այս ընթացքին Ուիմփերի օգնութեամբ Նապոլէոնը խճճուած բանակցութիւններ սկսեց Փիլքինգթոնի եւ Ֆրեդերիկի հետ։ Գերանները դեռ չէին վաճառուել։ Ֆրեդերիկը շատ էր ուզում ինքը գնել, բայց խուսափում էր իսկական գինը վճարել։ Եւ հէնց այդ ժամանակ էր, որ լուրեր տարածուեցին, թէ Ֆրեդերիկը իր մշակների հետ մի նոր յարձակում է նախապատրաստում Անասնատան վրայ. ուզում է աւերել հողմաղացը, որի շինարարութիւնը մոլեգին նախանձ էր պատճառում նրան։ Խօսք կար նաեւ, որ Ձնագնդիկը ապաստան է գտել Փինչֆիլդի մէջ։ Ամրան կէսերին անասունները լուրջ ապրումներ ու տագնապներ ունեցան, երբ յայտնի դարձաւ որ երեք հաւ գնացել են Նապոլէոնի մօտ եւ խոստովանել, թէ Ձնագնդիկը իրենց քաշել է դաւադրութեան մէջ, որի նպատակը եղել է Նապոլէոնին սպանելը։ Հաւերին տեղն ու տեղը մահապատժի ենթարկեցին, աճապարելով յաւելեալ միջոցներ կիրառել Նապոլէոնի ապահովութիւնը երաշխաւորելու համար։ Նրա մահճակալը սկսեցին պաշտպանել չորս շները, իւրաքանչիւրը մահճակալի մի ոտքի մօտ, իսկ Փինքի անունով գոճուն էլ յանձնարարեցին համտես անել ընկեր Նապոլէոնին մատուցուող բոլոր կերակուրները՝ թունաւորելու փորձերը կանխելու համար։

Գրեթէ այդ նոյն օրերին էլ յայտնի դարձաւ որ Նապոլէոնը վճռել է գերանները վաճառել պարոն Փիլքինգթոնին։ Միաժամանակ համաձայնագիր է կնքել Անասնատան եւ Ֆոքսվուդի միջեւ ապրանքափոխանակութիւն կատարելու նպատակով։ Նապոլէոնի եւ Փիլքինգթոնի յարաբերութիւնները որ պահպանւում էին բացառապէս Ուիմփերի միջնորդութեամբ, դարձան գրեթէ բարեկամական։ Անասունները չէին վստահում Փիլքինգթոնին։ Նա, ի վերջոյ, ծնունդով մարդկային ցեղից էր։ Բայց գերադասելի էր աւելի, քան Ֆրեդերիկը որին ատում եւ որից վախենում էին։

Որքան աւարտին էր մօտենում հողմաղացի կառուցումը, որ ենթադրւում էր յանձնել աշնանամուտին, այնքան աւելի ու աւելի էին տարածւում այն լուրերը, թէ Ֆրեդերիկը նախապատրաստւում է ուխտադրուժ յարձակումի։ Ասում էին, թէ՝ Ֆրեդերիկը պատրաստւում է Անասնատան վրայ յարձակման ուղարկել հրացանով զինուած քսան մշակների, թէ՝ նա կաշառել է իշխանութիւններին ու ոստիկանութեանը եւ եթէ յաջողի զաւթէլ Անասնատունն ու յայտարարել իր սեփականութիւնը, ոչ ոք նրան չի առարկի։ Բացի այդ, Փինչֆիլդից սարսափելի լուրեր էին հասնում այն մասին, թէ ինչպիսի դաժանութեամբ է Ֆրեդերիկը վարւում իր կենդանիների հետ։ Ծեծելով մահուան դուռն է, ասում էին, հասցնում ծերացած ձիուն, քաղցամահ է անում կովերին, հնոցի մէջ է նետել շանը, իսկ երեկոները զուարճանում է աքլորակռիւով եւ ոչ միայն զվարճանում, այլ նախապէս նրանց խթաններին սուր սայրեր է կապում, որպէսզի արեան հաճոյքն աւելի լինի։ Անասունների արիւնը զայրոյթից եռում էր, երբ լսում էին, թէ ինչպէս են չարչարում֊տանջում իրենց ընկերներին եւ միայն թոյլտուութիւնն էր պակասում, որպէսզի յարձակուեն մարդկանց վրայ եւ ազատագրեն միւս անասուններին։ Բայց Պոռոտախօսը խորհուրդ տուեց համբերել, խուսափել չմտածուած գործողութիւններից եւ կատարեալ վըստահութիւն ունենալ ընկեր Նապոլէոնի իմաստուն հեռատեսութեան վրայ։

Այնուամենայնիւ, հակաֆրեդերիկեան տրամադրութիւնները շարունակում էին խորանալ։ Մի կիրակի օր Նապոլեոնը շտեմարան եկաւ եւ անասուններին բացատրեց որ ինքը երբէք բանակցութիւնների մէջ չի մտել Ֆրեդերիկի հետ՝ գերանները վաճառելու համար։ Նա յայտարարեց, որ իր արժանապատւութիւնից ցածր է համարում այդպիսի տականքի հետ որեւէ գործ ունենալը։ Աղաւնիներին, որոնց առաջուայ պէս ուղարկում էին դէպի աշխարհի բոլոր ծագերը՝ Ապստամբութեան մասին նորութիւններ տեղ հասցնելու համար, արգելեցին ընդհանրապէս մօտ գնալ Ֆոքսվուդին. բացի այդ, նրանց հրամայուեց «Մա՛հ մարդկութեանը» կարգախօսը փոխարինել «Մա՛հ Ֆրեդերիկին» կարգախօսով։ Ամրան վերջին բացայայտուեց Ձնագնդիկի ստորութիւններից եւս մէկը։ Մոլախոտերը խեղդում էին դաշտերը։ Եւ բանից պարզուեց որ Ձնագնդիկի գործն է. գիշերային իր չարամիտ այցելութիւնների ժամանակ ցորէնի սերմնացուին մոլախոտի սերմեր էր խառնել։ Սագը որի մասնակցութիւնը այդ վնասարարութեանը բացայայտուել էր, Պոռոտախօսի առաջ ընդունեց իր յանցանքը եւ սեւ մորմի պտուղը կուլ տալով, տեղնուտեղը ինքնասպան եղաւ։ Կենդանիներին նաեւ տեղեակ պահեցին, որ Ձնագնդիկը երբե՛ք չի ստացել «Առաջին Աստիճանի Հերոս Անասուն» կոչում եւ անհասկանալի է, թէ ո՛ւմ յօրինածն է այդ տեղեկութիւնը։ Ո՞ւմ յօրինածը... Անշուշտ, հէնց իր՝ Ձնագնդիկի, որ սկսեց պարծենալ Գոմի Ճակատամարտից յետոյ։ Նա ո՛չ միայն կոչում չի ստացել, այլեւ խստագոյնս դատապարտուել է բոլորի կողմից՝ ճակատամարտի ժամանակ ցուցաբերած վախկոտութեան համար։ Եւ նորից գտնուեցին այնպիսիները, որոնք կասկածեցին այս պատմութեանը։ Բայց Պոռոտախօսը շատ շուտ կարողացաւ ներշնչել որ պարզապէս նրանց յիշողութիւնն է դաւաճանում։

Աշնանը անասելի ծանր աշխատանքի գնով, քանի որ գրեթէ միաժամանակ կենդանիները զբաղուած էին բերքահաւաքով, հողմաղացի շինարարութիւնը աւարտեցին։ Դեռեւս անհրաժեշտ էր սարքաւորումներ հայթայթել. եւ Ուիմփերը բանակցութիւններ էր վարում այդ ուղղութեամբ։ Բայց կարեւորը շինարարութիւնն աւարտելն էր։ Չնայած բոլոր դժուարութիւններին, չնայած փորձի ու ճարտարագործական մեքենաների բացակայութեան, չնայած ամէն տեսակի ձախորդութիւններին եւ Ձնագնդիկի վնասարարութեանը, միեւնոյն է, նրանք շինարարութիւնն աւարտեցին ճիշտ ժամկէտին։ Յոգնած, բայց հպարտ կենդանիները շրջում էին հողմաղացի մօտ, հիանում էին իրենց աշխատանքով. եւ հիմա հողմաղացը շատ աւելի գեղեցիկ էր թւում, քան փլուելուց առաջ։ Յատկապէս որ պատէրն էլ կրկնակի հաստ էին շարել։ Եւ առանց պայթուցիկ նիւթերի անհնար կը լինէր քանդելը։ Երբ նրանք մտածեցին, թէ որքան ջանք են թափել, ինչպիսի դժուարութիւններ են յաղթահարել. ու մտածեցին նաեւ, թէ ինչպէս կը փոխուի իրենց կեանքը, երբ պտտուեն հողմաղացի թեւերն ու աշխատի էլեկտրածինը. ուրեմն, երբ նրանք մտածեցին այս ամէնի մասին, մոռացան յոգնութիւնը եւ խանդավառ բացագանչութիւններով սկսեցին պարել հողմաղացի շուրջ։ Նոյնիսկ Նապոլէոնը յայտնուեց շների եւ աքաղաղների ուղեկցութեամբ, որպէսզի անձամբ ընդունի նորակառոյցը։ Անասուններին նա շնորհաւորեց շինարարական այս նուաճումի առիթով եւ յայտարարեց որ այսուհետեւ հողմաղացը կոչուելու է Նապոլէոնի անունով։

Իսկ երկու օր յետոյ անասուններին շտեմարան հրաւիրեցին արտահերթ հաւաքի։ Նրանք չհաւատացին իրենց ականջներին, երբ Նապոլէոնը յայտարարեց, թէ գերանները վաճառել է Ֆրեդերիկին։ Հէնց վաղը Ֆրեդերիկը կ՚ուղարկի բեռնատարները՝ գերանները տեղափոխելու համար։ Բանից պարզուեց որ այն ընթացքին, երբ Նապոլէոնը իբր բարեկամական յարաբերութիւնների մէջ էր Փիլքինգթոնի հետ, իրականին գաղտնի բանակցութիւններ է վարել Ֆրեդերիկի հետ։

Ֆոքսվուդի հետ բոլոր յարաբերութիւնները խզուեցին։ Փիլքինգթոնին վիրաւորական մի ուղերձ յղեցին։ Աղաւնիներին հրամայեցին շրջանցել Փինչֆիլդը եւ «Մա՛հ Ֆրեդերիկին» կարգախօսը փոխարինել «Մա՛հ Փիլքինգթոնին» կարգախօսով։ Այնուհետեւ Նապոլէոնը անասուններին վստահեցրեց որ Անասնատան վրայ յարձակուելու մասին լուրերը ոչ մի իրական հիմք չեն ունեցել. եւ Ֆրեդերիկն էլ բնաւ դաժանօրէն չի վարուել կենդանիների հետ. այդ մասին իրենց հասած լուրերը չափազանցուած են եղել։ Բամբասանքները, շատ հաւանական է որ տարածել է Ձնագնդիկը իր գործակալների միջոցով։ Բանից պարզուեց նաեւ որ Ձնագնդիկը ոչ միայն երբէք Փինչֆիլդ չի ապաստանել, այլեւ երբեւէ չի եղել այդ ագարակի մէջ։ Նա ապրում է եւ, ինչպէս պատմում են, ապրում է բացառիկ ճոխութեամբ՝ Ֆոքսվուդի մէջ։ Վաղուց է, որ նա ծախուել է Փիլքինգթոնին։

Խոզերը հիացան Նապոլէոնի իմաստնութեամբ։ Ձեւի համար Փիլքինգթոնի հետ բարեկամութիւն խաղալով, նա Ֆրեդերիկին ստիպել է գերանների համար քսան ֆունտ աւելի վճարել։ Բայց Նապոլէոնի բացառիկ իմաստնութիւնը արտայայտւում է նրանով, ասաց Պոռոտախօսը՝ որ իրականին նա ոչ ոքի, նոյնիսկ Ֆրեդերիկին չի հաւատում։ Գերանների համար Ֆրեդերիկը ուզում է վճարել չեք կոչուող ինչ որ թղթի կտորով, որի դիմաց իբր կարելի է դրամ ստանալ։ Բայց Նապոլէոնը միամիտներից չէ։ Նա պահանջել է որ Ֆրեդերիկը իսկական, հինգ ֆունտանոց թղթադրամներով վճարի, այն էլ ոչ թէ ապրանքը տանելուց յետոյ, այլ մինչեւ տանելը։ Ֆրեդերիկն արդէն վճարել է, եւ դրամը միանգամայն բաւական է հողմաղացի սարքաւորումներ գնելու համար։

Մինչ այդ, գերանները աճապարանքով տարան։ Երբ բակի մէջ այլեւս ոչ մի գերան չէր մնացել, կենդանիներին դարձեալ շտեմարան կանչեցին արտահերթ հաւաքի, որպէսզի բոլորը տեսնեն Ֆրեդերիկի տուած թղթադրամները։ Շքանշաններով զարդարուած Նապոլէոնը, երանելի մի ժպիտով բազմեց հարթակին փռած ծղօտի վրայ, իսկ քովը, խոհանոցից բերուած չինական հախճապակէ պնակի մէջ դրւած էր դրամի տրցակը, որի մօտով անասունները անցնում էին իրար հետեւից եւ ամէն մէկը կարող էր բաւարարել իր հետաքրքրասիրութիւնը։ Կռփամարտիկը, դունչը մօտեցնելով, հոտ քաշեց, եւ նրա շնչի տակ նուրբ թղթադրամները թեթեւակի շարժուեցին։

Բայց երեք օր յետոյ ագարակի մէջ սոսկալի մի խառնաշփոթ ծայր առաւ։ Մեռելի պէս գունատուած Ուիմփերը հեծանիւով սուրաց ագարակ եւ նետուեց դէպի տէրունական տուն։ Յաջորդ պահին Նապոլէոնի սենեակից լսուեց սոսկալի մի խռնչիւն։ Նորութիւնը հրդեհի արագութեամբ տարածուեց ագարակով մէկ։ Բանից պարզւում է, թղթադրամները կեղծ են եղել։ Ֆրեդերիկը գերանները ձրի էր տարել։

Նապոլէոնը անմիջապէս հաւաքեց բոլոր կենդանիներին եւ որոտաձայն հրապարակեց Ֆրեդերիկի մահուան դատավճիռը։ Եթէ բռնենք, ասաց նա, Ֆրեդերիկին ողջ֊ողջ կը խորովենք։ Այնուհետեւ զգուշացրեց որ այդպիսի դաւաճանութիւնից յետոյ անհրաժեշտ է շատ աւելի վատ բաների պատրաստ լինել։ Ֆրեդերիկն ու իր մշակները ամէն րոպէ կարող են յարձակուել Անասնատան վրայ։ Մերձակայքին ժամապահներ կարգեցին։ Չորս աղաւնի խաղաղասիրական ուղերձով ուղարկեցին Ֆոքսվուդ՝ յուսալով որ այդ կերպ հնարավոր կը լինի բարիդրացիական յարաբերութիւններ վերականգնել Փիլքինգթոնի հետ։

Յարձակումն սկսուեց յաջորդ առաւօտ։ Անասունները պատրաստւում էին նախաճաշել, երբ ժամապահները լուր տուեցին, թէ Ֆրեդերիկն իր մշակների գլուխն անցած արդէն մօտենում է Անասնատանը։ Կենդանիները անձնազոհաբար առաջ նետուեցին, բայց այս անգամ չյաջողուեց դիւրին յաղթանակ տանել, ինչպէս ժամանակին Գոմի Ճակատամարտն էր։ Յարձակման էին անցել մէկուկէս տասնեակ հոգի, որոնց կէսից աւելին զինուած էին հրազէնով եւ որոնք յիսուն մետրի վրայից սոսկալի կրակ բացեցին։ Խլացուցիչ պայթիւններն ու կոտորակների իսկական անձրեւը շփոթեցրին անասուններին. եւ որքան էլ Նապոլէոնն ու Կռփամարտիկը սիրտ էին տալիս, միեւնոյն է, նահանջեցին։ Շատերն արդէն վիրաւոր էին։ Թաքնուելով օժանդակ շինութիւնների մէջ, նրանք տախտակների արանքից ու ճեղքերից զգուշօրէն նայում էին դուրս։ Արօտավայրերն ու հողմաղացը անցան թշնամուն։ Թւում է, նոյնիսկ Նապոլէոնը գլուխը կորցրեց։ Նա լուռ յետ ու առաջ էր քայլում՝ շարունակ ցնցելով պստլիկ պոչը։ Նրա հայեացքը մերթ ընդ մերթ ու կարօտակէզ ընկնում էր Ֆոքսվուդի կողմը։ Եթէ Փիլքինգթոնը որոշի օգնութեան գալ, ապա միացեալ ուժերով կը յաջողուի դուրս շպրտել զաւթիչներին։ Բայց վերադարձան նախորդ օրը Ֆոքսվուդ ուղարկուած չորս աղաւնիները։ Նրանցից մէկի կտուցին թղթի մի կտոր կար, որի վրայ գրուած էր. «Ձեզ հէնց այդ էլ պէտք էր»։

Իսկ Ֆրեդերիկն ու իր մշակներն արդէն հողմաղացի մօտ էին։ Կենդանիները չկարողանալով զսպել իրենց տագնապը, ակնդէտ հետեւում էին նրանց։ Երկու հոգի լինգով ու քլունգով փորձեցին քանդել հողմաղացի պատը։

— Չեն կարող,— գոչեց Նապոլէոնը։— Մենք այնքան ամուր պատ ենք շարել որ նրանց չի յաջողուի քանդել։ Դուք մի՛ ընկճուէք, ընկերնե՛ր։

Բայց Բենջամինը շարունակեց հետեւել հողմաղացի մօտ տեղի ունեցող անցուդարձին։ Լինգով ու քլունգով զինուած մշակները մի խոշոր անցք բացեցին հողմաղացի պատի ճիշտ հիմքի մօտ։ Բենջամինը ծուլօրէն թափահարեց իր երկար մռութը։ Կարելի էր կարծել, թէ նրան զուարճութիւն էր պատճառում դեպքերի այսօրինակ ընթացքը։

— Այդպէս էլ գիտէի,— ասաց նա։— Կռահո՞ւմ էք, թէ հիմա ի՛նչ են անելու։ Այդ անցքի մէջ վառօդ են լցնելու։

Կենդանիները վախից քարացան։ Հիմա արդէն ոչ մի դէպքում նրանք դուրս չէին գայ իրենց ապաստարանից։ Մի քանի րոպէ անց մշակները վազքով հեռացան պատից։ Լսուեց ահարկու պայթիւնի ձայնը։ Աղաւնիները թեւածեցին օդի մէջ, իսկ միւս կենդանիները, բացառութեամբ Նապոլեոնի, բերանքսիվար փռուեցին գետնին։ Երբ գլուխները բարձրացրեցին, տեսան որ բլրակի վրայ կախուած է սեւ ծխի ամպը։ Մեղմ քամին աստիճանաբար ցրեց ծուխը։ Հողմաղացը չկար։

Եւ այս տեսնելով, կենդանիները արիացան։ Վախն ու յուսահատութիւնը որ նրանց պարուրել էր քիչ առաջ, տեղի տուեցին զայրոյթի պոռթկումին։ Վրէժի ծարաւը նրանց ոտքի հանեց եւ, առանց հրամանի սպասելու, մարտական աղմուկ֊աղաղակով նրանք միասին յարձակուեցին թշնամու վրայ։ Այս անգամ արճիճէ կոտորակները որոնք մխրճւում էին մարմինների մէջ, չկարողացան ստիպել որ նրանք ընկրկեն։ Սկսուեց կենաց ու մահու մի ճակատամարտ։ Մարդիկ անդադար կրակում էին, բայց երբ կենդանիները շատ մօտեցան, գործի դրեցին մահակներն ու իրենց պայտած կոշիկները։ Մի կով, երեք ոչխար եւ երկու սագ տեղնուտեղը սպանուեցին, գրեթէ բոլոր միւսները վիրաւոր էին։ Նոյնիսկ Նապոլէոնը, թէեւ թիկունքից էր ղեկաւարում ճակատամարտը, վիրաւորուել էր պոչից։ Բայց եւ մարդիկ էլ վնասներ կրեցին։ Երեք հոգու գլուխները սմբակներով ջարդել էր Կռփամարտիկը, չորրորդի որովայնը բացուել էր կովի եղջիւրների հարուածով, իսկ հինգերորդի վրայից Ջեսին ու Բլիւմբելը պատառոտելով հանել էին տաբաթը։ Եւ երբ Նապոլէոնի անձնական թիկնապահներից ինը շուն, որոնց նա հրամայեց շրջանցել մարդկանց, կատաղի հաջոցով վրայ պրծան, յարձակուողները խուճապահար եղան։ Նրանք հասկացան, որ իրենք կարող են ընկնել շրջապատման մէջ։ Ֆրեդերիկը բղաւում էր, որ մարդիկ նահանջեն, քանի դեռ ուշ չէ. եւ քիչ յետոյ վախկոտ թշնամին արդէն փախուստի էր դիմել։ Կենդանիները նրանց քշեցին մինչեւ ագարակի սահմանը՝ հասցնելով վերջին հարուածները նրանց, ովքեր դժուարանում էին սողոսկել ցանկապատի ճեղքերից դէպի դուրս։

Յաղթանակը անասուններինն էր։ Բայց ի՜նչ գնով։ Ոտքի վրայ չէին կարողանում կանգնել, վէրքերից արիւն էր ծորում. եւ դանդաղ ու դժուարութեամբ նրանք յետ դարձան ագարակ։ Զոհուած ընկերների դիակները որոնք ընկած էին այս ու այն կողմ, շատերից արցունք էին քամում։ Այնտեղ, որտեղ դեռ քիչ առաջ դէպի վեր էր խոյանում հողմաղացը, նրանք տխրամած կանգնեցին։ Այո՛, հողմաղացից հետք էլ չէր մնացել, ամբողջ աշխատանքը յօդս էր ցնդել բառիս բուն իմաստով։ Նոյնիսկ հիմքն էր քանդուել։ Երբ անցեալ անգամ նրանք վերականգնում էին հողմաղացը, գոնէ հնարաւոր էր օգտագործել փլուած քարաբեկորները, իսկ հիմա այդ էլ էր դարձել անհնարին։ Պայթիւնի ուժը հարիւրաւոր մետրեր հեռու էր շպրտել դժուարութեամբ տեղափոխուած քարերը եւ մօտակայքին ոչինչ չէր մնացել։ Կարելի էր կարծել, թէ բլրակի վրայ ընդհանրապէս ոչ մի հողմաղաց էլ չի եղել։

Երբ մօտեցան Անասնատանը, նրանց դիմաց պստլիկ պոչը խաղացնելով յայտնուեց ճակատամարտի ժամանակ չգիտես ինչո՛ւ անհետացած, բայց հիմա ուրախ ու ոգեւորւած Պոռոտախօսը։ Եւ յաջորդ պահին այգու կողմից լսւեց ատրճանակի համազարկը։ Կենդանիները շուարեցին. տեսնես ի՞նչ տօն է այսօր։

— Ո՞ւմ պատուին է այդ համազարկը,— հարցրեց Կռփամարտիկը։

— Մեր յաղթանակի,— գոչեց Պոռոտախօսը։

— Ո՞ր յաղթանակի,— հարցրեց Կռփամարտիկը։ Նրա ծընկները քերծուել էին, ետեւի ոտքին կոտորակների բացած վէրքն էր, պայտերից մէկն էլ պոկուել ու սմբակը վնասուել էր։

— Ո՞նց թէ՝ ո՛ր յաղթանակի, ընկե՛ր։ Մի՞թէ մենք զաւթիչներից չազատագրեցինք Անասնատան սուրբ հողը։

— Բայց նրանք պայթեցրին հողմաղացը որ երկու տարի շարունակ կառուցում էինք։

— Յետո՞յ ինչ... Ուրիշը կը կառուցենք։ Եթէ հարկ լինի՝ տասը հողմաղաց կը կառուցէնք։ Իսկ դո՛ւ, ընկե՛ր, կարծես չես ուզում հասկանալ, թէ ի՜նչ հերոսութիւն ենք արել։ Չէ՞ որ թշնամին նուաճել էր մեր հողը, այս հողը, որի վրայ հիմա կանգնած ենք։ Իսկ մենք ընկեր Նապոլէոնի իմաստուն ղեկավարութեան շնորհիւ թիզ առ թիզ յետ գրաւեցինք մեր սրբազան հողը։

— Ուրեմն, մենք գրաւել ենք այն, ինչ առաջ էլ պատկանում էր մե՞զ,— հարցրեց Կռփամարտիկը։

— Հէնց այդ էլ մեր յաղթանակն է,— ասաց Պոռոտախօսը։

Կենդանիները մի կերպ քարշ գալով հասան բակ։ Կռփամարտիկի մաշկի տակ մխրճուած գնդակները այրում էին ոտքը։ Նա հասկանում էր, թէ ի՜նչ ծանր աշխատանք է պէտք հողմաղացը վերակառուցելու համար։ Չէ՞ որ հիմնովին էր քանդուել։ Եւ հոգու խորքում արդէն նախապատրաստւում էր այդ խնդիրը իրականացնելու գործին։ Բայց առաջին անգամ լինելով, նա միտք արեց, որ արդէն տասնմէկ տարեկան է, եւ ուժերը կարող են դաւաճանել իրեն։

Սակայն դրօշակաձողին փողփողացող կանաչ դրօշը, ատըրճանակի եօթնապատիկ համազարկերը, ինչպէս նաեւ Նապոլէոնի ճառը որտեղ նա շնորհակալութիւն էր յայտնում անասուններին՝ ռազմի դաշտի վրայ ցուցաբերած արիութեան համար, ուրեմն, այս ամէնը ստիպեցին, որպէսզի բոլորը հաւատան, թէ իրենք իսկապէս մեծ յաղթանակ են շահել։ Ճակատամարտի ժամանակ զոհուած կենդանիներին հանդիսաւոր ծիսակատարութեամբ յուղարկաւորեցին։ Կռփամարտիկն ու Գեղուհին քարշ էին տալիս սայլը, որ հիմա ծառայում էր որպէս դիակառք, եւ Նապոլէոնն էլ անձամբ գլխաւորում էր թափորը։ Յաղթանակի տօնակատարութեան համար երկու օր յայտարարուեց ո՛չ աշխատանքային։

Անասունները երգում էին, ճառեր էին ասում, ատրճանակով համազարկ էին տալիս եւ ամեն մէկը համապատասխան նուէր ստացաւ։ Կենդանիները՝ մէկական խնձոր, թռչունները՝ երկուական ունցիա գարեհատիկ, իսկ շները՝ երեքական թխուածք։ Յայտարարուեց, որ այսուհետեւ ճակատամարտը կոչուելու է Հողմաղացի Ճակատամարտ, եւ Նապոլեոնը նոր՝ «Կանաչ Դրօշի» շքանշան է ստեղծել եւ պարգեւատրել ինքն իրեն։ Այս ընդհանուր տօնակատարութեան մէջ վերջնականապէս մոռացութեան տրուեց թղթադրամների հետ կապուած տխուր միջադէպը։

Իսկ մի քանի օր անց խոզերը տէրունական մառանի մէջ յայտնաբերեցին մի արկղ վիսկի։ Վերաբնակեցման ժամանակ այդ վիսկին չէին նկատել։ Եւ նոյն երեկոյ տէրունական տնից լսուեց բարձրաձայն մի երգ, որտեղ, ի զարմանս կենդանիների, կարելի էր զանազանել Անգլիայի Անասուններ֊ի մեղեդին։ Իսկ ինն անց կէսի մօտերքը, երբ դեռ աղջամուղջ էր, Նապոլէոնը պարոն Ջոնսի հին գլխարկը գլխին քաշած, դուրս ելաւ ետնամուտքից, արագ վազեց բակով ու նորից անհետացաւ տանը։ Լուսադէմին ագարակով մէկ խորը լռութիւն էր տիրում։ Ոչ մի խոզ չէր երեւում։ Ի վերջոյ իննի կողմերը յայտնուեց Պոռոտախօսը։ Նա հազիւ էր քայլում, աչքերն ուռած էին, պոչը՝ կախ, յայտնի էր որ լուրջ հիւանդ է։ Պոռոտախօսը հաւաքեց բոլոր անասուններին եւ ասաց, թէ սոսկալի մի լուր է հաղորդելու։ Ընկեր Նապոլէոնը մահամերձ է։

Վշտահար անասունները սկսեցին ողբալ։ Տէրունական տան առաջ ծղօտ փռեցին՝ ոտնաձայները խլացնելու համար։ Բոլորը քայլում էին ոտքերի ծայրերի վրայ։ Արցունքն աչքերին՝ անասունները իրար հարցնում էին, թէ ի՛նչ է սպասւում իրենց, եթէ Առաջնորդը չլինի։ Լուր տարածուեց, թէ Ձնագնդիկը, այնուամենայնիւ, յաջողացրել է թոյն լցնել Նապոլէոնի ուտելիքի մէջ։ Ժամը տասնմէկին Պոռոտախօսը եկաւ ու մի նոր յայտարարութիւն արեց։ Հեռանալով մեզնից, որպէս իր վերջին կամքը, ընկեր Նապոլէոնը հրամայել է տեղեակ պահել, որ այսուհետեւ ոգելից խմիչք օգտագործողը ենթարկուելու է մահապատիժի։

Իրիկնադէմին, սակայն, Նապոլէոնի վիճակը փոքրինչ լաւացաւ։ Իսկ յաջորդ առաւօտ Պոռոտախօսը յայտարարեց, որ Առաջնորդը արդէն ապաքինւում է։ Երեկոյեան Նապոլէոնը աշխատանքի անցաւ, իսկ միւս օրը պարզուեց, որ Ուիմփերին յանձնարարել է Ուիլլինգթոնից ձեռնարկներ գնել գարեջրի եւ օղեթորման մասին։ Մի շաբաթ յետոյ Նապոլէոնը հրամայեց վարել փոքրիկ մարգագետինը, որ իբրեւ արօտավայր յատկացուած էր թօշակի անցած անասուններին։ Հաղորդում եղաւ այն մասին որ արօտավայրը շատ է տրորուած եւ անհրաժեշտ է վերամշակել։ Բայց շուտով պարզուեց որ Նապոլէոնը մտադիր է գարի ցանել։

Մօտաւորապէս նոյն այդ ժամանակ տեղի ունեցաւ առեղծուածային մի դէպք, որ շփոթեցրեց գրեթէ բոլորին։ Մի անգամ գիշերով, ժամը տասներկուսին, լսուեց սոսկալի դղրդիւն. եւ բոլոր կենդանիները իրենց գոմերից դուրս թափուեցին բակ։ Լուսնեակ գիշեր էր։ Խոշոր շտեմարանի պատի մօտ, որտեղ արձանագրուած էին Եօթը Պատուիրանները, ընկած էր ջարդուած սանդուղքը։ Քիչ հեռու փռուել էր Պոռոտախօսը՝ կողքին լապտերն ու ճերմակ ներկով շրջուած դույլը։ Շներն անմիջապէս շրջապատեցին նրան, եւ հէնց որ ուշքի եկաւ, տարան տէրունական տուն։ Ոչ ոք, նոյնիսկ ենթադրաբար, չէր կարող բացատրել, թէ ինչ է նշանակում այս ամէնը, բացառութեամբ, անշուշտ, Բենջամինի, որ բազմանշանակ տեսքով օրորում էր գլուխը եւ լռում։

Մի քանի օր յետոյ Միւրիելը, որ ինքն իր համար վերընթերցում էր Եօթը Պատուիրանները, նկատեց որ դրանցից մէկը անասունները սխալ են իւրացրել։ Նրանք կարծում էին, թէ Հինգերորդ Պատուիրանը այսպէս է. «Անասունը ոգելից չի խմում», բայց պարզուեց որ երկու բառ էլ է եղել, որոնք աչքաթող են արել։ Իրականին Պատուիրանը պէտք էր կարդալ. «Անասունը ոգելից չի խմում չափից աւելի»։

Թ

ԿՌՓԱՄԱՐՏԻԿԻ վնասուած սմբակը երկար ժամանակ չէր ապաքինւում։ Իսկ միւսները յաղթանակը տօնելուց յետոյ անմիջապէս գործի անցան։ Կռփամարտիկը հրաժարուեց թէկուզ մէկ օր կորցնել եւ իր պատուի գործը համարեց բնաւ յայտնի չանել, թէ ինչպէս է տառապում ցաւից։ Երեկոները, ծանր աշխատանքից յետոյ, նա երբեմն միայն Գեղուհիին էր գանգատւում, թէ որքան է անհանգստացնում սմբակը։ Գեղուհին իր ծամած խոտաբոյսերով դարմանում էր սմբակը եւ Բենջամինի հետ շարունակ յորդորում որ նա խնայի իրեն։

— Ձիերի թոքերը թոյլ են լինում,— ասում էին նրանք։

Բայց Կռփամարտիկը չէր ուզում ականջ դնել։ Հիմա ինքը մի նպատակ ունի միայն, ասաց նա, հողմաղացը կառուցուած տեսնել նախքան հանգստի գնալը։

Դեռեւս այն ժամանակներին, երբ նոր էին ձեւաւորւում Անասնատան օրէնքները, որոշուած էր ձիերին ու խոզերին թօշակի ուղարկել տասներկու տարին լրանալուց յետոյ, կովերի համար՝ տասնչորս տարին, շներինը՝ ինը, ոչխարներինը՝ եօթը, հաւերինն ու սագերինը՝ հինգ։ Թօշակի չափի մէջ վճռել էին ժլատութիւն չանել։ Առայժմ դեռ ոչ ոք չէր պատրաստւում թօշակի գնալ, բայց վերջերս այդ մասին աւելի ու աւելի էին խօսում։ Հիմա, երբ այգու մօտի տարածութիւնը վարել էին գարի ցանելու նպատակով, լուրեր տարածուեցին, թէ խոշոր դաշտերից մի կտոր են անջատելու՝ ծերացած աշխատաւորների համար որպէս արօտավայր։ Ասում էին, թէ ձիերի թօշակը օրական հինգ ֆունտ հացահատիկ է լինելու ամրանը, իսկ ձմրանը՝ տասնհինգ ֆունտ խոտ, տօներին՝ յաւելեալ գազար կամ նոյնիսկ խնձոր։ Կռփամարտիկի տասներկու ամեակը լրանալու էր յաջորդ տարի աշնանամուտին։

Իսկ ապրուստը ընդհանրապէս հետ զհետէ դժուարանում էր։ Ձմեռն աւելի խիստ էր ու դաժան, քան անցեալ տարի, իսկ սննդամթերքի պակասն աւելի սուր էր զգացւում։ Օրաբաժինները նորից կրճատեցին բոլորի համար, բացի շներինն ու խոզերինը։ Ուտելիքը բաժանելիս, բացատրեց Պոռոտախօսը, համահարթեցումը հակասում է Animalismի, այսինքն՝ Անասնականութեան սկզբունքին։ Յամենայն դէպս, Պոռոտախօսը առանց մեծ դժուարութեան կարողացաւ անասուններին համոզել որ նրանց միայն թւում է, թէ ուտելիքի պակաս կայ, իրականի մէջ, սակայն, կերի լիութիւն է։ Նա, անշուշտ, չէր ժխտում, որ ժամանակաւոր դժուարութիւնների հետեւանքով օրաբաժինները վերանայելու անհրաժեշտութիւն է առաջացել (Պոռոտախօսը երբէք չէր ասում «կրճատել», այլ միայն՝ «վերանայել»), բայց ոչ ոք թող չմոռանայ, որ Ջոնսի օրօք ապրուստը շատ աւելի վատ էր։ Վրայ֊վրայի կարդալով վիճակագրական թւերը, Պոռոտախօսը երբեմն չկարողանալով զսպել ճղճղոցը, ապացուցում էր, որ անասունները հիմա աւելի շատ վարսակ, աւելի շատ խոտ, աւելի շատ բազուկ ու շաղգամ ունեն, քան Ջոնսի օրօք, իսկ աշխատանքն էլ դիւրին է ու քիչ, ջրի որակը՝ աւելի լաւ, կեանքի տեւողութիւնը՝ երկար, մանկական մահացութիւնը նուազել է, ախոռի հատակին փռած հարդը փափուկ է, եւ միջատներն էլ քիչ են նեղութիւն տալիս։ Անասունները հաւատացին նրա բոլոր խօսքերին։ Ճիշտն ասած, ընդհանրապէս, թէ՛ Ջոնսը եւ թէ՛ բոլորը, ովքեր առնչուած էին նրան, վաղուց ի վեր ջնջուել էին կենդանիների յիշողութիւնից։ Նրանք, անշուշտ, գիտէին, որ ապրում են ծանր, խեղճ ու զրկանքներով լի կեանքով, գիտէին, որ քնելու ժամերից բացի, ամբողջ օրը բանում են ու միայն բանում։ Բայց առաջ, երեւի թէ՝ աւելի վատ են ապրելիս եղել։ Նրանք սիրով էին հաւատում որ աւելի վատ են ապրել։ Բացի դրանից, նրանք առաջ ստրուկ են եղել, իսկ հիմա ազատ են, եւ այս է ամէնից գլխաւորը, առիթն օգտագործելով մէկ անգամ եւս յիշեցրեց Պոռոտախօսը։

Ագարակի ուտող բերանների թիւն աւելացել էր։ Աշնանը չորս մայրխոզեր գրեթէ միաժամանակ ծնեցին եւ լոյս աշխարհ բերեցին երեսունմէկ գոճի։ Նրանք բոլորն էլ խոշոր խալերով էին, եւ քանի որ Նապոլէոնից բացի ագարակի մէջ ուրիշ որձ խոզ չկար, ապա դժուար չէր կռահել, թէ ո՛վ է նորածինների հայրը։ Յայտարարուեց, որ հետագային, երբ ձեռքի տակ աղիւս եւ շինարարական փայտ ունենան, կը սկսեն դպրոց կառուցել։ Իսկ առայժմ Նապոլէոնը տէրունական խոհանոցի մէջ անձամբ էր զբաղւում գոճիների կրթութեամբ։ Փոքրիկներին զբոսանքի էին հանում այգու մէջ եւ խստագոյնս արգելում էին որեւէ շփում միւս լակոտ֊լուկուտների հետ։ Հետագային գրեթէ օրէնք դարձաւ, որ այն անասունները, որոնք ճանապարհին հանդիպում են խոզերին, պէտք է քաշուեն մի կողմ։ Բացի այդ, բոլոր խոզերը, անկախ տարիքից, կիրակի օրերը պոչերին կանաչ ժապաւէններ կապելու արտօնութիւն ստացան։

Տարին բաւականին յաջող էր, բայց դրամ առաջուայ պէս չկար։ Անհրաժեշտ էր աղիւս գնել, աւազ ու խիճ, նաեւ կիր՝ դպրոցի շինարարութեան համար։ Միաժամանակ դրամ էին խնայելու հողմաղացի սարքաւորումն ապահովելու նպատակով։ Այնուհետեւ տունը լուսաւորելու համար անհրաժեշտ էր նավթ ու մոմ, իսկ Նապոլէոնի սեղանին՝ շաքար (միւս խոզերին նա շաքար թոյլ չէր տալիս ուտել այն պատճառաբանութեամբ, թէ գիրանում են), այս ամէնից զատ՝ գործիքների կարիք էր նաեւ զգացւում. գամ էր հարկաւոր, պարան, ածուխ, հաղորդալար, տանիքը ծածկելու թիթեղ եւ թխուածք՝ շների համար։ Հարկ եղաւ վաճառել մի դէզ խոտ, բաթատեսի բերքի մի մասը, ինչպէս նաեւ պայմանագիր կնքել շաբաթական ոչ թէ չորս, այլ վեց հարիւր ձու վաճառքի հանելու համար, այնպէս որ վտանգ կար հաւերի գլխաքանակը նուազելու առումով, որովհետեւ թխսաձուի պակասի հետեւանքով ճտեր լոյս աշխարհ դուրս չէին գալիս։ Դեկտեմբերին կրճատուած օրապահիկը Փետրուարին դարձեալ կրճատեցին եւ, նավթն էլ խնայելու նպատակով, գոմերի մէջ արգելեցին լապտերներ վառել։ Բայց խոզերը, կարծես բնաւ էլ զրկանքով չէին ապրում եւ նոյնիսկ գիրանում էին։ Փետրուարի վերջին էր, երբ մի օր էլ ագարակով մէկ տարածուեց տաք, թանձր, ախորժաբեր մի հոտ, որպիսին մինչ այդ երբէք չէր դիպել անասունների դնչին։ Հոտը գալիս էր խոհանոցից այն կողմ գտնուող եւ դեռեւս Ջոնսի ժամանակներից լքուած ոգելից թորելու շինութեան կողմից։ Ինչոր մէկը կռահեց, որ խաշուող գարու հոտ է։ Անասունները ագահօրէն ներշնչում էին օդն ու չգիտես ինչո՛ւ, կարծում էին, թէ ընթրիքին տաք շիլայ են ուտելու։ Բայց տաք շիլայ այնպէս էլ ոչ ոք չստացաւ, իսկ յաջորդ կիրակի յայտարարուեց, որ այսուհետեւ ամբողջ գարին հատկացուելու է բացառապէս խոզերին։ Այգու ետեւի արօտավայրն արդէն գարի էին ցանել։ Շուտով լուր տարածուեց, թէ խոզերն այսուհետեւ ստանալու են օրական մէկ փինթ, իսկ Նապոլէոնը՝ կէս գալոն գարեջուր։ Ընդ որում գարեջուրը նրան մատուցում են «Կրոուն Դերբի» սպասքի ապուրամանով։ Թէեւ դժուարութիւնները շատ էին, բայց մասամբ փոխհատուցւում էին այնքանով որ անասունների կեանքն ստացել էր մինչեւ այժմ բոլորովին արտասովոր մի վեհապանծ բնոյթ։ Նրանք երբէք այդքան չէին երգել, ճառեր չէին լսել եւ շքերթների դուրս չէին եկել։ Նապոլէոնը հրաման էր արձակել շաբաթը մէկ անգամ կազմակերպել, այսպէս կոչուած, Տարերային Շքերթ, որպէսզի նշուեն Անասնատան պատմական նուաճումներն ու յաղթանակները։ Նշանակուած ժամին անասունները դադարեցնում էին աշխատանքը եւ բակ հաւաքուելով, սկսում էին քայլել շարասիւններով։ Շքերթը գլխաւորում էին խոզերը, նրանց ետեւից քայլում էին ձիերը, յետոյ կովերը, ոչխարները, վերջը՝ հաւերն ու բադերը։ Շները գնում էին շարասեան աջ ու ձախ կողմերով, իսկ բոլորի առջեւը Նապոլէոնի սեւ աքաղաղն էր։ Կռփամարտիկն ու Գեղուհին, ինչպէս միշտ, տանում էին կանաչ դրօշակը, որ զարդարուած էր եղջիւրով ու սմբակով եւ ունէր «Կեցցէ՛ ընկեր Նապոլէոնը» կարգախօսը։ Շքերթն աւարտւում էր Նապոլէոնին նուիրուած բանաստեղծութիւնների ընթերցանութեամբ եւ Պոռոտախօսի ճառով, որտեղ նա մանրամասնօրէն զեկուցում էր աշխատաւորներին, թէ վերջին շրջանին որքան է աւելացել անասնակերի արտադրութիւնը։ Իսկ հանդիսաւոր առիթներով թնդում էր ատրճանակի համազարկը։ Տարերային Շքերթները շատ դուր եկան ոչխարներին, եւ եթէ որեւէ ոք գանգատւում էր (երբեմն անասուններից մէկնումէկը թոյլ էր տալիս նման մի ազատամտութիւն, եթէ, անշուշտ, մօտակայքին խոզեր եւ շներ չէին լինում), թէ նման շքերթները պարապ ժամավաճառութիւն է եւ իրենք նաեւ մրսում են, ապա ոչխարները խլացնում էին գանգատուողին իրենց բարձրաձայն մայունով. «Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը վատ է»։ Բայց, ընդհանուր առմամբ, անասուններին դիւր էին գալիս այս հանդիսութիւնները։ Նրանք համոզուած էին, որ նման շքերթները յիշեցնում են այն մասին, թէ իրենց գլխին տէր չունեն եւ աշխատում են սեփական բարեկեցութեան համար։ Մի խօսքով, համազարկերի թնդիւնները, աքաղաղի ծուղրուղուն, քամու տակ ծածանուող դրօշակը օգնում էին, թէկուզ եւ կարճ ժամանակով, մոռանալ որ իրենց ստամոքսերը դատարկ են։

Ապրիլին Անասնատունը յայտարարուեց Հանրապետութիւն որի հետեւանքով ծնուեց Նախագահ ընտրելու անհրաժեշտութիւն։ Նախագահական թեկնածուն միակն էր՝ Նապոլէոնը։ Եւ հէնց նրան էլ ընտրեցին միաձայն։ Նույն օրն էլ յայտնի դարձաւ, որ գոյութիւն ունեն Ձնագնդիկի եւ Ջոնսի համագործակցութեան մանրամասները բացայայտող նոր փաստեր։ Բանից պարզւում է, որ Ձնագնդիկը ոչ միայն նախապատրաստել էր Գոմի Ճակատամարտին պարտութիւն կրելու գործը՝ այն ներկայացնելով որպէս մտածուած եւ խորամանկ ռազմախաղ, ինչպէս կարծում էին առաջ, այլեւ բացայայտօրէն կռուել էր Ջոնսի կողմից։ Իրականութեան մէջ հէնց ինքը՝ Ձնագնդիկն է առաջնորդել մարդկանց, հէնց ինքը՝ Ձնագնդիկն է մարտի նետուել, գոչելով «Կեցցէ՛ մարդկութիւնը»։ Իսկ նրա մէջքի վէրքերը, որոնք կենդանիներից ոմանք դեռեւս յիշում էին շատ աղօտ, Նապոլէոնի ատամների հետքերն են եղել։

Ամրան կէսերին, երկարատեւ բացակայութիւնից յետոյ, անսպասելիօրէն յայտնուեց Մովսէս ագռաւը։ Նա բնաւ չէր փոխուել, առաջուայ պէս գլուխ էր պահում եւ պատմում էր նոյն հէքիաթները Շաքարասարի մասին։ Նստելով իր սիրած ձողին, նա սեւաթոյր թեւերը թափահարելով, առանց հոգնելու, ժամերով պատմում էր բոլոր նրանց, ովքեր պատրաստ էին լսելու։ «Այնտե՛ղ, ընկերնե՜ր,— երկար կտուցը ցցելով դէպի երկինք՝ քարոզում էր նա,— այնտեղ, սեւ թուխպերից էլ վեր, գտնւում է Շաքարասարը։ Երջանկութեան այն աշխարհը, որտեղ մենք՝ չարքաշ անասուններս, յաւիտենական հանգստի ենք անցնելու մեր տառապալի աշխատանքից յետոյ»։

Աւելի՛ն, նա նոյնիսկ պնդում էր, թէ իբր ինքը մի անգամ թռել֊հասել է Շաքարասար եւ սեփական աչքով է տեսել առուոյտի անսահման արօտավայրերը եւ թփուտները, որոնց վրայ աճում են վուշի քուսպ եւ գլուխ շաքար։ Անասուններից շատերը հաւատում էին նրան։ Մեր կեանքը անցնում է տառապեցնող աշխատանքով, մտածում էին նրանք, կիսաքաղց, բայց չէ՞ որ գոնէ մի տեղ պէտք է գոյութիւն ունենայ շատ աւելի արդար ու լաւ աշխարհ։ Միակ բանը, որ նրանք չէին կարողանում ըմբռնել, խոզերի վերաբերմունքն էր Մովսէսի նկատմամբ։ Նրանք՝ այդ խոզերը, անվերապահօրէն պնդում էին, որ Շաքարասարի մասին բոլոր պատմութիւնները անհեթեթութիւն են ու խաբէութիւն, այնուհանդերձ, թոյլ էին տալիս, որպէսզի Մովսէսը, թէկուզ եւ անբանութեամբ, ապրի ագարակի մէջ եւ նոյնիսկ օրական քառորդ փինթ գարեջուր խմելու իրաւունք էլ էին տուել։

Վերջապէս Կռփամարտիկի սմբակն էլ ապաքինուեց. եւ նա սկսեց աւելի համառօրէն բանել։ Ճիշտն ասած, այդ տարի բոլոր անասուններն էին ապրում տաժանակրութեան դատապարտուածների պէս։ Ագարակի առօրեայ աշխատանքներից եւ հողմաղացը նորոգելուց զատ, նրանք պէտք է աւարտէին նաեւ գոճիների համար կառուցուող դպրոցի շինարարութիւնը որն սկսել էին դեռեւս Մարտին։ Երբեմն կիսաքաղց ու տքնաջան աշխատանքը դառնում էր անհնարին, բայց Կռփամարտիկը չէր յուսալքւում։ Նրան լսելիս, նաեւ տեսնելիս, թէ ինչպէս է բանում, ոչ ոք չէր ասի, թէ արդէն վերջնականապէս ուժերը լքում են։ Բայց տեսքը այլեւս նախկինը չէր. մաշկն առաջուայ պէս ողորկ չէր, իսկ ձիգ կողերն էլ արդէն թուլացել էին։ Շատերն ասում էին. «Հէնց որ խոտն առաջին ծիլը տայ՝ Կռփամարտիկն անպայման դարձեալ ուժի կը գայ»։

Բայց գարունն էլ բացուեց, եւ Կռփամարտիկը ինչպէս կար, այնպէս էլ մնաց։ Երբեմն վիթխարի լարումով քարը դէպի վեր քաշելիս թւում էր, թէ միայն կամքի ուժն է նրան պահում ոտքերի վրայ։ Եւ այդ պահերին նրա անձայն շրթունքներին կարելի էր կարդալ՝ «Ես աւելի լաւ եմ աշխատելու»։ Գեղուհին ու Բենջամինը նորից ու նորից համոզում էին խնայել ինքը զինքը, Բայց Կռփամարտիկն ականջի ետեւ էր գցում նրանց յորդորները։ Մօտենում էր նրա ծննդեան տասներկու ամեակը։ Եւ Կռփամարտիկին մտահոգում էր միայն, թէ ինչպէս աւելի շատ քար կուտակի նախքան թօշակի անցնելը, իսկ յետոյ՝ ինչ ուզում է թո՛ղ լինի։

Ամրանը, մի ուշ երեկոյ, ագարակով լուր տարածուեց, թէ Կռփամարտիկին ինչոր բան է պատահել։ Սովորականի պէս նա մեն֊մենակ գնացել էր հողմաղացի համար քարեր կրելու։ Ցաւօ՛ք, լուրը ճիշտ էր։

Մի քանի րոպէ անց երկու աղաւնիներ բերեցին նորալուրը. «Կռփամարտիկն ընկել է։ Կողքի պառկած՝ չի կարողանում ոտքի կանգնել»։

Գրեթէ բոլոր կենդանիները նետուեցին դէպի բլրակ։ Հողմաղացի մօտ, առեղների միջեւ սեղմուած եւ վիզը ձգած՝ պառկել էր Կռփամարտիկը։ Աչքերը պաղել էին արդէն, եւ քրտնած կողերը փայլում էին։ Բերանից արեան բարակ մի շիթ էր հոսում։ Գեղուհին ծնկի իջաւ նրա առաջ։

— Կռփամարտի՛կ,— գոչեց նա։— Ի՞նչ է եղել։

— Թոքերս են,— ասաց Կռփամարտիկը թոյլ ձայնով։— Բայց ոչի՛նչ։ Վստահ եմ, որ հողմաղացի շինարարութիւնը կ՚աւարտէք նաեւ առանց ինձ։ Բավականին քար եմ կրել։ Միեւնոյն է, թօշակի անցնելուս մէկ ամիս էր մնացել։ Ճիշտն ասած, շատ անհամբեր էի որ թօշակի գնամ։ Ո՞վ գիտէ, գուցէ նաեւ Բենջամինը՝ որ նոյնպէս հասցրել է ծերանալ, ինձ հետ թօշակի կը գնար։ Միասին ժամանակը ուրախ կ՚անցնէր։

— Մեզ օգնութիւն է հարկաւոր,— ասաց Գեղուհին։— Մէկն ու մէկը թող վազի Պոռոտախօսին յայտնելու այս դժբախտութեան մասին։

Կենդանիները նետուեցին դէպի ագարակ՝ Պոռոտախօսին լուր տալու։ Կռփամարտիկի մօտ մնացին միայն Գեղուհին ու Բենջամինը որ լուռումունջ պառկեց բարեկամի կողքին եւ իր երկար պոչով սկսեց քշել վրայ տւած ճանճերին։ Քառորդ ժամից յայտնուեց կարեկցանքի եւ հոգատարութեան մարմնաւորում դարձած Պոռոտախօսը։ Նա ասաց, որ ընկեր Նապոլէոնը խորը վշտով ընդունեց Անասնատան ամենանուիրուած աշխատաւորներից մէկին հասած դժբախտութեան լուրը։ Եւ հիմա բանակցութիւններ է վարում, որպէսզի Կռփամարտիկին բուժուելու ուղարկի Ուիլլինգթոնեան հիւանդանոց։ Կենդանիներին աղօտ մի տագնապ պարուրեց։ Մինչեւ հիմա նրանցից ոչ ոք, Մոլլիից եւ Ձնագնդիկից բացի, դուրս չի եկել Անասնատան սահմաններից։ Նրանք, բնական է, չէին կամենայ որ իրենց հիւանդ ընկերը յայտնուէր մարդկանց ձեռքը։ Բայց Պոռոտախօսին յաջողուեց նրանց համոզել որ Ուիլլինգթոնի մէջ անասնաբոյժը շատ աւելի արագ եւ յաջողութեամբ ոտքի կը կանգնեցնի Կռփամարտիկին, քան իրենք կը կարողանային անել տնական միջոցներով։ Մօտ կէս ժամ յետոյ Կռփամարտիկը փոքրինչ ուշքի եկաւ, դժուարութեամբ ելաւ ոտքի եւ մի կերպ հասաւ մինչեւ իր մսուրքը որտեղ Գեղուհին ու Բենջամինը արդէն չոր ու առատ հարդ էին փռել։

Երկու օր շարունակ Կռփամարտիկը դուրս չէր գալիս գոմից։ Խոզերը ուղարկեցին վարդագոյն բալասանով լիքը մի շիշ որ գտել էին լոգարանի դեղատուփի մէջ. եւ Գեղուհին օրական երկու անգամ, ուտելուց յետոյ, Կռփամարտիկին խմեցնում էր այդ դեղը։ Երեկոները Գեղուհին պառկում էր Կռփամարտիկի քով եւ երկար զրուցում էր հետը, իսկ Բենջամինը պոչով քշում էր ճանճերին։ Կռփամարտիկը հաւատացնում էր, թէ ինքը բնաւ չի ափսոսում որ այսպէս եղաւ։ Եթէ կարգին ապաքինուի, ապա կարող է երեք տարի եւս ապրել։ Նա շա՜տ կ՚ուզենար վաստակած հանգիստը վայելել այդ նպատակի համար առանձնացուած արօտավայրի վրայ։ Վերջապէս ազատ ժամանակ կ՚ունենար ուսումնառութեան եւ իր ընդունակութիւնները զարգացնելու համար։ Ինչքան որ մնացել է ապրելու, ասաց Կռփամարտիկը, ինքը մտադիր է նուիրել այբուբենի մնացեալ քսաներկու տառերն ուսումնասիրելու գործին։

Բենջամինն ու Գեղուհին միայն օրուայ աշխատանքից յետոյ հնարաւորութիւն ունէին հերթապահել Կռփամարտիկի մօտ, իսկ հիւանդի ետեւից ձիասայլը եկաւ կէսօրին, երբ կենդանիները, խոզերի յսկողութեան տակ, դաշտի մէջ ջրում էին բազուկը։ Տեսնելով, թէ ագարակի կողմից ինչպէս է դէպի դաշտ վազում անբնական մի ձայնով բղաւող Բենջամինը, նրանք ապշահար եղան։ Առաջին անգամ էին նրան տեսնում այդքան յուզուած վիճակով, եթէ չասենք որ ընդհանրապէս որեւէ մէկն առիթ չէր ունեցել վազելիս տեսնել նրան։

— Շո՜ւտ, շո՜ւտ արէք,— բղաւում էր նա։— Հասէ՜ք... Նրանք տանում են Կռփամարտիկին։

Նոյնիսկ առանց թոյլտւութիւն խնդրելու խոզերից, կենդանիները թողեցին գործն ու նետուեցին դէպի ագարակ։ Յիրաւի՛, բակի մէջ կանգնած էր ծածկուած մի բեռնակառք, որին լծուած էին երկու ձի։ Բեռնակառքի ծածկի վրայ ինչ որ բան էր գրուած, իսկ նստարանին բազմել էր սահմռկեցուցիչ տեսքով եւ գըլխարկն աչքերին քաշած մի մարդ։ Կռփամարտիկը մսուրքի մօտ չէր։

Կենդանիները շրջապատեցին բեռնակառքը։

— Ցտեսութի՜ւն, Կռփամարտի՛կ,— միաձայն գոչեցին նըրանք։— Ցտեսութի՜ւն։

— Ապուշնե՛ր։ Ապուշնե՛ր,— շունչը կտրած ասում էր Բենջամինը՝ հրելով նրանց եւ յուսահատութիւնից սմբակները գետնին դոփելով։— Ապուշ անասուննե՛ր։ Չէ՞ք տեսնում, թէ ի՛նչ է գրուած բեռնակառքի ծածկին։

Կենդանիները շփոթուած իրար նայեցին։ Լռութիւն տիրեց։ Միւրիելը սկսեց տառերն իրար կապելով կարդալ։ Բայց Բենջամինը մի կողմ հրեց նրան եւ մեռեալ լռութեան մէջ կարդաց.

— «Ալֆրեդ Սիմմոնդս։ Սպանդանոց եւ Սոսնձագործարան։ Ուիլլինգթոն։ Վաճառում ենք մորթի, ոսկոր եւ միս։ Շների կեր»։ Չէ՞ք հասկանում, թէ այդ ի՛նչ է նշանակում։ Նրանք Կռփամարտիկին վաճառել են մորթազերծելու։

Սոսկումի մի ճիչ պոկուեց կենդանիների բերանից։ Բայց գլխարկն աչքերին քաշած մարդը մտրակեց ձիերին, որոնք տեղից պոկեցին բեռնակառքն ու քայլեցին բակով դէպի դուրս։ Կենդանիները հեծկլտալով հետեւեցին բեռնակառքին, որ արդէն արագօրէն հեռանում էր։ Գեղուհին կարողացաւ ուժերը լարելով նետուել առաջ։ «Կռփամարտի՜կ,— գոչում էր նա։— Կռփամարտի՜կ։ Կռփամարտի՜կ։ Կռփամարտի՜կ»։ Այդ պահին, ասես ընդհանուր աղմուկի մէջ ինչ որ բան զանազանելով՝ բեռնակառքի ետեւի պատուհանից երեւաց դնչին ճերմակ խալով Կռփամարտիկի գլուխը։

— Կռփամարտի՜կ,— անբնական մի ձայնով գոչեց Գեղուհին։— Կռփամարտի՜կ։ Ցած թռի՛ր։ Շո՛ւտ... Քեզ մորթելու են տանում։

Կենդանիները միաբերան կրկնեցին. «Ցած թռի՛ր, Կռփամարտիկ։ Փախի՛ր»։ Բայց բեռնակառքն աւելի ու աւելի արագ էր հեռանում նրանցից։ Կենդանիները ետ մնացին։ Ոչ ոք չգիտէր, թէ արդեօք Կռփամարտիկը հասկացա՞ւ Գեղուհուն։ Բայց նրա դունչը անհետացաւ ետեւի պատուհանից եւ ծածկի տակից լսուեց սմբակների դոփիւնը։ Կռփամարտիկն ուզում էր տեղահան անել բեռնակառքի ծածկը։ Պահեր էին լինում որ թւում էր, թէ Կռփամարտիկը հիմա ջարդուփշուր կ՚անի բեռնակառքը։ Բայց նրա ուժն այլեւս առաջուանը չէր, եւ սմբակների դոփիւնը հետ զհետէ թուլացաւ։ Եւ քիչ անց բոլորովին մարեց։ Յուսահատւած կենդանիները փորձեցին դիմել բեռնակառքը քաշող ձիերին՝ կոչ անելով որ նրանք կանգնեն։

— Ընկերնե՜ր։ Ընկերնե՜ր,— գոչում էին նրանք։— Չէ՞ որ դուք ձեր եղբօրն էք տանում մահուան բերան։

Բայց անխելք այդ արարածները, որոնք բթամտօրէն չէին հասկանում, թէ խօսքն ինչի մասին է, ականջները սեղմած, աւելի արագացրեցին վազքը։ Կռփամարտիկն այլեւս չերեւաց պատուհանից։ Կենդանիները շատ ուշ կռահեցին որ կարելի էր վազել առաջ եւ գոցել դարպասը։ Բեռնակառքն արդէն դուրս ելաւ ագարակից եւ քիչ անց անհետացաւ ճանապարհի կեռմանից այն կողմ։ Կռփամարտիկին նրանք այլեւս երբէք չտեսան։

Երեք օր յետոյ յայտարարւեց, թէ Կռփամարտիկը վախճանւել է Ուիլլինգթոնի հիւանդանոցի մէջ, թէեւ նրա համար արել են ամեն բան, ինչ հնարաւոր էր անել ձիու համար։ Կռփամարտիկի մահուան լուրը բերեց Պոռոտախօսը։ Իր ասելով, նա Կռփամարտիկի քովից չէր հեռացել մինչեւ վերջին պահը։

— Աւելի յուզիչ վախճան երբէք չեմ տեսել,— ասաց Պոռոտախօսը՝ պոչը շարժելով եւ սրբելով արցունքը։— Վերջին շունչը նա իմ ներկայութեամբ փչեց։ Վախճանից առաջ Կռփամարտիկը բոլորովին ուժասպառ էր եղել, այլեւս խօսել չէր կարողանում եւ ականջիս միայն կարողացաւ շշնջալ, թէ ինքը երազում էր միայն մի բան՝ աւարտել հողմաղացի շինարարութիւնը եւ նոր միայն մեռնել։ Բայց ափսո՜ս, որ չեղաւ։ «Յառա՜ջ, ընկերներ,— շշնջաց նա։— Յառա՜ջ, յանուն մեր Ապստամբութեան։ Կեցցէ Անասնատունը։ Կեցցէ՜ ընկեր Նապոլէոնը։ Նապոլէոնը միշտ իրավացի է»,— ահաւասիկ նրա վերջին խօսքերը մեռնելուց առաջ, ընկերնե՛ր։

Այս ամէնն ասելիս Պոռոտախօսի տրամադրութիւնը նկատելիօրէն փոխուեց։ Նա լռեց ու կասկածանքով շուրջը նայեց, յետոյ միայն շարունակեց խօսքը։

Իրեն լուրեր են հասել, ասաց Պոռոտախօսը որ Կռփամարտիկին տանելուց յետոյ ագարակով տարածուել է հիմար ու չարանենգ բամբասանք։ Ինչ որ մէկը, հաւանաբար, նկատել է որ Կռփամարտիկի համար եկած բեռնակառքի ծածկին գրուած է եղել «Սպանդանոց» եւ տեղնուտեղը աճապարել է եզրակացնել, թէ Կռփամարտիկին տարել են մորթազերծելու։ Պարզապէս դժուար է հաւատալ, ասաց Պոռոտախօսը, որ անասունների մէջ կարող են լինել այդ աստիճան դիւրահաւատ խուճապարարներ։ Չի՛ կարող պատահել, գոչեց նա՝ պոչը պտտելով ու դեսուդեն նետուելով, չի՛ կարող պատահել, որ նրանք այդպիսի կարծիք ունենան իրենց սիրելի առաջնորդ ընկեր Նապոլէոնի մասին։ Իրականին այդ ամէնի բացատրութիւնը աւելի քան յստակ է։ Անասնաբոյժը ժամանակին այդ բեռնակառքը գնած է եղել սպանդանոցից, սակայն նախկին տիրոջ անունը չի հասցրել ջնջել։ Հէնց այս էլ եղել է թիւրիմացութեան պատճառը։

Այս յստակ բացատրութիւնը լսելով, կենդանիները թեթեւացած շունչ քաշեցին։ Իսկ երբ Պոռոտախօսը գունազարդ մանրամասնութիւններով պատմեց Կռփամարտիկի կեանքի վերջին րոպէների եւ այն մասին, թէ ինչպիսի՜ հոգատարութեամբ է եղել շրջապատուած, ի՜նչ թանկարժեք դեղորայք է ունեցել, որի համար Նապոլէոնը դրամ չի խնայել, անասունների վերջին կասկածներն էլ փարատուեցին եւ մխիթարւեցին նրանով, որ իրենց ընկերը երջանիկ է եղել մեռնելիս։

Յաջորդ կիրակի Նապոլէոնն անձամբ եկաւ հաւաքի եւ մի կարճ խօսք ասաց Կռփամարտիկի յիշատակին։ Չնայած մեզ չյաջողուեց, ասաց նա, մեր հանգուցեալ ընկերոջ աճիւնը բերել եւ հայրենի Անասնատան հողին հանձնել, բայց ինքը կարգադրութիւն է արել որ ագարակի այգու դափնիից պսակ հիւսեն եւ ուղարկեն Ուիլլինգթոն՝ Կռփամարտիկի շիրիմին դնելու համար։ Իսկ մի քանի օր յետոյ խոզերն անպայման հոգեհաց կը տան։ Նապոլէոնն իր խօսքն աւարտեց՝ կենդանիներին յիշեցնելով Կռփամարտիկի սիրած նշանաբանները. «Ես աւելի լաւ եմ աշխատելու» եւ «Ընկեր Նապոլէոնը միշտ իրաւացի է»։ Այս խօսքերը, ասաց նա, ամէն մի անասուն պէտք է իւրացնի որպէս ամենազօր իմաստութիւն։

Հոգեհացի օրը Ուիլլինգթոնի տէրունական տուն եկաւ նպարավաճառի բեռնակառքը որ շշերով լի մի խոշոր արկղ էր բերել։ Իրիկնադէմին տնից լսուեցին աններդաշնակ երգեր, յետոյ աղմուկ֊աղաղակ եւ լուտանքներ, իսկ ժամը տասնմէկի մօտերքը՝ փշրուող ապակեղենի դղրդիւն։ Եւ հոգեհացի ծէսն այսքանով աւարտուեց։ Մինչեւ յաջորդ օրուայ կէսը տէրունական տանը մեռեալ լռութիւն էր տիրում։ Եւ լուր տարածուեց, թէ խոզերը ինչ որ տեղից փող ճարելով մի արկղ վիսկի են գնած եղել։

Ժ

ԱՆՑԱՆ տարիներ։ Իրար հետեւից գալիս ու անցնում էին այդ տարիների եղանակները։ Անցնող գարունների, աշունների եւ տարիների հետ անցնում գնում էին նաեւ կենդանիները, որոնց կեանքը բաւականին կարճ էր այս աշխարհի մէջ։ Վրայ հասաւ մի այնպիսի ժամանակ, երբ բացառութեամբ Գեղուհիի, Բենջամինի, Մովսէս ագռաւի եւ խոզերից էլ մէկ֊երկուսի, ոչ ոք չէր յիշում, թէ ինչպէս են ապրել Ապստամբութիւնից առաջ։

Մահացել էր Միւրիելը։ Չկային այլեւս Բլիւմբելը, Ջեսին եւ Փինչերը։ Վախճանուել էր նաեւ Ջոնսը հեռու մի տեղ, ուր բուժման էին տանում հարբեցողներին։ Մոռացուել էր Ձնագնդիկը։ Չէին յիշում նաեւ Կռփամարտիկին, բացի մէկ֊երկուսից, ովքեր ժամանակին հանդիպել էին նրան։ Գեղուհին դարձել էր պառաւած զամբիկ, որի ոտքերն այլեւս չէին ծալւում, իսկ աչքերը ճպռոտել էին։ Երկու տարի առաջ նա արդէն հասել էր թօշակի գնալու տարիքի, բայց, ճիշտն ասած, կենդանիներից ոչ ոք դեռեւս թօշակի գնալու հնարաւորութիւն չէր ունեցել։ Այն խոսակցութիւնները, թէ արօտավայրի մի մասը յատկացուելու է ծերացածներին, հիմա ոչ ոք չէր յիշում։ Նապոլէոնը դարձել էր յաղթանդամ մի բտուած խոզ։ Երեւի մի քանի փութ քաշ կ՚ունենար։ Պոռոտախօսը նոյնպէս ճարպակալել եւ հազիւ էր բացում աչքերը։ Միայն ծերուկ Բենջամինն էր մնացել նոյնը, եթէ չհաշուենք դնչի ճերմակած մազերը ու մէկ էլ այն, որ Կռփամարտիկի մահից յետոյ աւելի ինքնամփոփ ու քչախօս էր դարձել։

Անասնատան գլխաքանակն աւելացել էր, թէեւ ոչ այնքան շատ, ինչպէս սպասւում էր Ապստամբութեան առաջին տարիներին։ Նոր ծնուածներից շատերի համար Ապստամբութիւնը մշուշոտ մի աւանդութիւն էր, որ փոխանցւում էր բերնէ բերան պատմութեամբ։ Իսկ նրանք, ում գնել էին, ընդհանրապէս անտեղեակ էին, թէ ի՛նչ է եղել Անասնատանը։ Գեղուհուց բացի ագարակի մէջ հիմա ապրում էին եւս երեք ձի։ Նրանք հրաշալի ու ամրակազմ մատակներ էին, չափազանց աշխատասէր ու լաւ ընկերներ, բայց կատարեալ բթամիտ։ Նրանցից ոչ մէկը չկարողացավ իւրացնել այբուբենը B տառից այն կողմ։ Նրանք խորին հաւատով էին ընդունում այն ամէնը, ինչ պատմւում էր Ապստամբութեան եւ Անասնականութեան հիմնական սկզբունքների մասին, յատկապէս եթէ պատմողը Գեղուհին էր, որի նկատմամբ որդիական յարգանք էին տածում։ Բայց ոչ ոք չէր կարող պնդել, թէ որեւէ բան ըմբռնում են իրենց լսածից։

Տնտեսութիւնը բարգաւաճում էր, ագարակի մէջ խստագոյնս կարգուկանոն էր տիրում, Անասնատան տարածքը նոյնիսկ աւելացել էր այն երկու դաշտերի հաշուին որ գնել էին պարոն Փիլքինգթոնից։ Հողմաղացի շինարարութիւնը վերջապէս յաջողուեց աւարտել, եւ հիմա անասունները թէ՛ քամհար մեքենայ եւ թէ՛ ալրաղաց ունէին։ Ինչպէս նաեւ մի քանի նոր օժանդակ շինութիւններ։ Ճիշտ է, ագարակը էլեկտրականութիւն չունեցաւ, որովհետեւ էլեկտրածին մեքենայ այնպէս էլ չտեղադրեցին։ Սակայն հողմաղացը բաւականին ալիւր էր աղում եւ եկամուտի շատ լաւ աղբիւր էր։ Հիմա անասունները, առանց խնայելու իրենց ջանքերը, լծուել էին մի նոր հողմաղացի շինարարութեան։ Երբ աւարտեն, խոստացել էին նրանց, արդէն այս նորի վրայ էլեկտրածին մեքենայ կը տեղադրեն։ Բայց այն ամէնի մասին, ինչ երազում էր Ձնագնդիկը՝ մսուրքների էլեկտրական լուսաւորութիւնը, տաք եւ սառը ջուրը, եռօրեայ աշխատանքային շաբաթը, այլեւս չէին յիշում։ Նապոլէոնը դատապարտել էր այդ գաղափարները, ասելով, թէ հակասում են Անասնականութեան ոգուն։ Ճշմարիտ երջանկութիւնը անխոնջ աշխատանքի եւ համեստ ապրելակերպի մէջ է, ասում էր Նապոլէոնը։

Թէեւ Անասնատունը կարծես թէ հարստանում էր, բայց տպաւորութիւնն այնպիսին էր, որ այդ հարստութիւնը ոչ մի կապ չունի անասունների հետ, ի բացառեալ, անշուշտ, խոզերի ու շների։ Հնարաւոր է, որ նման տպաւորութեան պատճառը ագարակի մէջ շների եւ խոզերի գլխաքանակն աւելանալն էր։ Ի հարկէ, նրանք բնաւ չէին խուսափում աշխատանքից։ Ինչպէս անասուններին շարունակ բացատրում էր Պոռոտախօսը, նրանք ծանրաբեռնուած էին ագարակի աշխատանքները կազմակերպելու եւ հսկելու գործով։ Խոզերի աշխատանքը բնոյթով այնպիսին էր, որ միւս կենդանիները իրենց խաւարամտութեան հետեւանքով բնաւ չէին կարող ըմբռնել։ Զոր օրինակ, Պոռոտախօսը անասուններին բացատրում էր որ խոզերն ամէն օր ահագին աշխատանք են կատարում բազմաթիւ անհասկանալի բաներ կազմելու համար, որոնք կոչւում են «տուեալներ», «հաշուետուութիւններ», «արձանագրութիւններ» եւ «զեկուցումներ»։ Դրանք խոշոր եւ խիտ գրուած թղթեր էին որոնք այնուհետեւ այրում էին վառարանի մէջ։ Հէնց այդ աշխատանքի շնորհիւ է, բացատրում էր Պոռոտախօսը, որ ստեղծւում է Անասնատան բարեկեցութիւնը։ Սակայն ո՛չ խոզերը եւ ո՛չ էլ շները այդ աշխատանքով իրենց կերակրել չէին կարող։ Հակառակի պէս էլ նրանց գլխաքանակը աւելանում էր եւ ախորժակը չէր նուազում։

Ինչ վերաբերում է միւս անասուններին, ապա նրանց կեանքը ինչպէս կար, այնպէս էլ մնում էր։ Նրանք շարունակ թերասնւում էին, քնում էին ծղօտի վրայ, ջուր խմելու էին գնում մինչեւ գուռը, բանում էին դաշտի մէջ, ձմրանը տառապում էին ցրտից, իսկ ամրանը՝ ճանճերից։ Երբեմն ծերուկները պրպտում էին իրենց յիշողութեան խորքերը, փորձելով մտաբերել, թէ աւելի լա՞ւ կամ վատ են ապրել Ապստամբութիւնից յետոյ, երբ ագարակից քշեցին Ջոնսին։ Եւ չէին մտաբերում։ Այսօրուայ կեանքը համեմատելու ոչինչ չունեն, բացի չոր թւերի սիւնակներից որ ծանօթացնելու կարգով ընթերցում էր Պոռոտախօսը եւ, որոնք ապացուցում էին, թէ հիմա ապրուստը աւելի է լաւացել։ Անասունները զգում էին որ անհնար է բացայայտել ճշմարտութիւնը, յատկապէս, երբ նման խնդիրների շուրջ մտորելու ժամանակ էլ գրեթէ չէր մնում։ Միայն ծերուկ Բենջամինն էր պնդում, թէ ինքը յիշում է իր երկար կեանքի բոլոր մանրամասները եւ շատ լաւ գիտէ որ իրենք բնաւ չեն ապրել ո՛չ լաւ ու ո՛չ էլ վատ։ Միշտ զրկանքներ, միշտ ծանր աշխատանք, միշտ յուսախաբութիւն. ա՛յս է եղել, ասում էր նա, կեանքի մշտնջենաւոր օրէնքը։

Այնուհանդերձ կենդանիները յոյսները չէին կորցնում։ Աւելին, նրանք ոչ մի րոպէ չէին մոռանում որ իրենց բախտ է վիճակուել լինելու Անասնատան քաղաքացի։ Ուրիշ մի այսպիսի ագարակ որ պատկանէր թէ՛ անասուններին, եւ թէ՛ կառավարուէր նրանց կողմից, չեն գտնի ամբողջ երկրի մէջ։ Այն էլ ինչպիսի՜ երկիր։ Անգլիա՜ն։ Նրանցից ոչ մէկը, նոյնիսկ ամէնից ջահելները, նոյնիսկ նորեկները, որոնց ագարակ էին բերել տասը, տասներկու մղոն հեռաւորութիւնից, չէին կորցնում հրաշքի զգացողութիւնը որին հաղորդակից լինելու առիթ էին ունեցել։ Եւ երբ թնդում էր ատրճանակի կրակոցը, երբ դրօշակաձողին փողփողում էր կանաչ դրօշը, նրանց հոգին լցւում էր մշտնջենաւոր հպարտութեամբ, եւ անպայման յիշում էին հեռու, հերոսական օրերը, երբ ագարակից քշել են Ջոնսին, գրի են առնուել Եօթը Պատւիրանները, մահու եւ կենաց ազատամարտերով ագարակը պաշտպանել են մարդկանց յարձակումներից։ Ոչ ոք չէր մոռացուել եւ ոչինչ չէր մոռացուել։ Նրանք շարունակում էին հաւատալ, որ Պարագլխի մարգարէութիւնը իրականութիւն կը դառնայ։ Անգլիան կը վերածուի Անասունների Հանրապետութեան եւ նրա անծայրածիր դաշտերի մէջ երբէք չի լինի մարդու ոտքը։ Կը գայ այն օրը, երբ նրանց երազանքը կը դառնայ իրականութիւն։ Թերեւս, հարկ լինի շատ երկար սպասել, թերեւս ոչ ոք այդքան երկար չկարողանայ ապրել, բայց երազանքը անպայման իրականութիւն կը դառնայ։ Երբեմն այստեղ կամ այնտեղ ծածուկ երգում էին Անգլիայի Անասուններ֊ը, յամենայն դէպս, ագարակի բոլոր անասունները գիտէին այդ երգը, թէեւ չէին համարձակւում բացայայտ երգել։ Եւ թէկուզ նրանց կեանքը ծանր էր, թէկուզ ո՛չ բոլոր երազանքներն ու յոյսերն էին արդարացել, բայց չէ՞ որ նրանք բացառիկ էին, եւ միւս ագարակների անասունները չէին կարող նրանց հետ ոտք մեկնել։ Թո՛ղ որ իրենք կիսաքաղց են, բայց ո՛չ թէ այն պատճառով, որ կերակրում են հարստահարող մարդկանց. թո՛ղ որ նրանց աշխատանքը ծանր է, բայց աշխատում են իրենց համար։ Նրանցից ոչ ոք երկու ոտնանի չէ։ Ո՛չ ոք միւսին պարոն չի ասում։ Բոլոր անասունները հաւասար են։

Մի անգամ ամառնամուտին Պոռոտախօսը ոչխարներին հրամայեց հետեւել իրեն ու նրանց տարաւ Անասնատան միւս կողմ գտնուող մատղաշ հաւամրգի թփերով դաշտը։ Ոչխարներն ամբողջ օրը թփերը պոկոտելով՝ Պոռոտախօսի յսկողութեամբ հաճոյքով մակաղում էին այնտեղ։ Երեկոյեան Պոռոտախօսը վերադարձաւ ագարակ, ոչխարներին յանձնարարելով գիշերել դաշտի մէջ, քանի որ օրերն էլ տաք էին։ Ընդհանուր հաշուով ոչխարները շուրջ մէկ շաբաթ մնացին դուրսը. եւ այդ օրերին անասուններից ոչ ոք նրանց չէր հանդիպում։ Օրուայ մեծ մասը Պոռոտախօսն անցկացնում էր ոչխարների հետ։ Եւ իր ասելով, նոր երգ էր սովորեցնում հանգիստ ու մէկուսի իրադրութեան մէջ։

Մի տաք ու հաճելի երեկոյ, երբ ոչխարները հէնց նոր էին վերադարձել, իսկ անասունները օրուայ աշխատանքից յետոյ անշտապ վերադառնում էին ագարակատուն, բակից վախեցած մի խրխինջ լսուեց։ Անասունները քարացան տեղները։ Գեղուհու խրխինջն էր։ Նա նորից խրխնջաց. եւ այս անգամ անասունները վարգով շտապեցին դէպի բակ։ Եւ նրանց դիմաց բացուեց նոյն պատկերը, ինչն այդքան վախեցրել էր Գեղուհուն։

Խոզը քայլում էր ետեւի երկու ոտքերի վրայ։

Այո՛, այդ խոզը Պոռոտախօսն էր։ Մի քիչ անճոռնի կեցուածքով, քանի որ նա երբէք իր խոշոր որովայնը նման դիրքով պահելու առիթը չէր ունեցել, բայց առանց ճօճուելու, Պոռոտախօսը կտրեց անցաւ բակը։ Քիչ անց տէրունական տան դռնից դուրս ելաւ մի խոշոր խումբ՝ բոլորն էլ ետեւի ոտքերի վրայ։ Մեկը լաւ, միւսը՝ վատ, երկու֊երեքն էլ ոչ այնքան վստահ եւ ձեռնափայտի օգնութեամբ, այնուհաներձ յաջողութեամբ կարողացան մի պտոյտ անել բակով։ Իսկ յետոյ սկսեցին հաջել շները, սեւ աքաղաղը հանդիսաւորութեամբ ծուղրուղու կանչեց՝ աւետելով ընկեր Նապոլէոնի ելքը։ Նա յայտնուեց տան շեմին՝ ձի՛գ, վեհապանծ, հպարտ, մի հայեացք նետեց շուրջը, իսկ շուրջը շնային շքախումբն էր։

Կճղակի արանքը նա մտրակ ունէր։

Քա՛ր լռութիւն տիրեց։ Շփոթուած ու սարսափած անասունները իրար գլխի հաւաքուած, նայում էին, թէ բակի մէջ ինչպէս են զբօսնում խոզերը։ Թւում էր, թէ աշխարհն է շրջուել տակն ի վեր։ Բայց առաջին ցնցող տպաւորութիւնն անցաւ եւ առանց հաշուի առնելու շների նկատմամբ ունեցած շարունակական վախը, տարիներ շարունակ ներշնչուած այն սովորութիւնը, թէ ինչ էլ լինի՝ պէտք չէ երբէք գանգատուել ու քննադատել, անասունները ընդվզելու մի փորձ արեցին։ Նոյն այդ պահին, ասես ընդհանուր մի հրամանով, ոչխարներն սկսեցին բարձրաձայն մայել.

— Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը՝ աւելի լաւ է։ Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը՝ աւելի լաւ է։ Չորս ոտքը լաւ է, երկու ոտքը՝ աւելի լաւ է։

Եւ այսպէս, առանց դադարի շարունակուեց գրեթէ հինգ րոպէ։ Իսկ երբ ոչխարները վերջապէս լռեցին, խոզերը մտան տէրունական տուն, եւ ըմբոստութիւնն արդէն անիմաստ կը լինէր։

Ինչ որ մէկը դնչով բոթեց Բենջամինի ուսը։ Նա շրջուեց։ Քովը կանգնած էր Գեղուհին։ Նրա աչքերը սովորականից աւելի էին պղտորուել։ Առանց խօսք ասելու Գեղուհին քաշեց Բենջամինի բաշից ու տարաւ մեծ շտեմարանի պատի մօտ, որի վրայ արձանագրուած էին Եօթը Պատւիրանները։ Մի քանի րոպէ նրանք զննում էին կպրածածկ պատի վրայի ճերմակ տառերը։

— Աչքերս տկարացել են,— վերջապէս ասեց Գեղուհին։— Բայց նոյնիսկ երիտասարդ տարիներիս էլ չէի կարողանում կարդալ, թէ այստեղ ի՛նչ է գրուած։ Ինձ այնպէս է թւում, թէ պատը ուրիշ է դարձել։ Բենջամին, իսկ մեր Եօթը Պատուիրանները նո՞յնն են մնացել արդեօք։

Բենջամինը առաջին անգամ լինելով, խախտեց իր սկզբունքը եւ Գեղուհու համար կարդաց պատին գրուածը։ Մնացել էր ընդամէնը մէկ Պատուիրան, որն ասում էր.

ԲՈԼՈՐ ԱՆԱՍՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՒԱՍԱՐ ԵՆ,

ԲԱՅՑ ԱՆԱՍՈՒՆՆԵՐԻՑ ՈՄԱՆՔ ԱՎԵԼԻ՛ ՀԱՒԱՍԱՐ ԵՆ, ՔԱՆ ՄԻՒՍՆԵՐԸ

Այնուհետեւ նրանք բնաւ չզարմացան, երբ յաջորդ օրը խոզերը, որոնք վերակացու էին կարգուած բանող անասունների վրայ, դուրս ելան մտրակներով։ Չզարմացան նաեւ այն ժամանակ, երբ բանից պարզուեց, որ խոզերը ռադիոընդունիչ են գնել, բանակցութիւններ են վարում հեռախօս անցկացնելու մասին եւ բաժանորդագրւել են Ջոն Բուլ֊ին, Թիտ Բիթ֊ին եւ Դէյլի Միրոր֊ին։ Նրանք չզարմացան, երբ Նապոլէոնն սկսեց բակի մէջ զբոսնել՝ ծխամորճ փստացնելով։ Եւ երբ խոզերը պարոն Ջոնսի զգեստապահարանից հանեցին նրա հագուստները եւ իրենք սկսեցին հագնել, այս հանգամանքն էլ ոչ ոքի չզարմացրեց։ Իր համար Նապոլէոնը ընտրեց սեւ բաճկոն, որսորդական բրիջ, կաշիէ ծնկակալներ, իսկ սիրելի էգի համար՝ տիկին Ջոնսի կիրակնօրեայ մետաքսէ զգեստը։

Մէկ շաբաթ յետոյ Անասնատանն սկսեցին յայտնուել ինչ որ կառքեր։ Բանից պարզուեց, որ հարեւան ագարակների ներկայացուցիչներն են հրաւիրուել՝ Անասնատանը ծանօթանալու նպատակով։ Հրաւիրուածներին պտտեցրին ագարակով, որտեղ բառացիօրէն ամեն ինչ հիացմունք էր պատճառում նրանց, հատկապէս հողմաղացը։ Անասունները բազուկի դաշտի մէջ այրում էին քաղհանած մոլախոտը։ Նրանք բանում էին առաւելագույն ջանասիրութեամբ, առանց գլուխները բարձրացնելու, եւ իրենք էլ չէին հասկանում, թէ ումի՞ց են աւելի վախենում՝ խոզերի՞ց, թէ մարդկանցից։

Երեկոյեան տէրունական տնից լսւում էին երգ ու քրքիջ։ Ընդհանուր ժխորի մէջ անհնար էր զատել ձայները, եւ անասուններին առաւել եւս պարուրեց հետաքրքրասիրութիւնը։ Ի՞նչ անցուդարձ է այնտեղ. ի վերջոյ մարդիկ եւ անասունները, առաջին անգամ լինելով, հանդիպում էին որպէս հաւասարներ։ Եւ բոլորը զգուշօրէն ու անաղմուկ մոտեցան տանը։

Ճամփի կէսին նրանք ոտները կախ գցեցին, մտմտացին, թէ շարունակե՞ն արդեօք մօտենալ, բայց Գեղուհին փարատեց նրանց կասկածներն ու անցաւ խմբի գլուխ։ Մօտենալով պատուհանին՝ հետաքրքասիրութեամբ ներս նայեցին։ Երկար սեղանի շուրջ նստած էին վեց ագարակապան եւ նոյնքան առաւել բարձրաստիճան խոզ։ Նապոլէոնը բազմել էր սեղանի գլխին։ Դատելով ամենայնից, խոզերն արդէն վարժուել էին աթոռին նստել։ Հաւաքուածները, ինչպէս երեւում է, թղթախաղ էին սկսել, բայց հիմա խաղն ընդհատել էին բաժակաճառի առիթով։ Խոշոր սափորը իրար փոխանցելով, գաւաթների մէջ գարեջուր էին լցնում։ Պատուհանից ներս նայող կենդանիներին ոչ ոք չնկատեց։

Ֆոքսվուդից եկած պարոն Փիլքինգթոնը գաւը ձեռքին ոտքի կանգնեց։ Յարգելի սեղանակիցներին խնդրում եմ, ասաց նա, իմ կենացին միանալ։ Ուստի, թոյլ տուեք, շարունակեց նա, մի քանի խօսք ասել, որոնք պարզապէս անհնար է չասել։

Գոհունակութեան խորը զգացումով, ասաց պարոն Փիլքինգթոնը, որ ունեն ինքը եւ միւս ներկաները, հարկ է նշել, թէ թիւրիմացութիւնների եւ անվստահութեան երկարատեւ շրջանը դառնում է անցեալ։ Անշուշտ, եղել է այդպիսի մի ժամանակաշրջան։ Ու թէեւ ոչ ինքը եւ ոչ էլ ներկաներից որեւէ ոք նման տրամադրութիւններ չեն բաժանել, այնուհանդերձ, յայտնի է, որ հարեւան ագարակների մարդիկ Անասնատան յարգարժան տէրերի նկատմամբ ունեցել են չասենք՝ թշնամական, բայց ինչ որ չափով վերապահ վերաբերմունք։ Եղել են ցաւալի ընդհարումներ, գոյութիւն են ունեցել ոչ ճիշտ պատկերացումներ։ Կարծիքներ են եղել, թէ խոզերին պատկանող եւ նրանց կառավարած ագարակը ոչ այնքան բնականոն երեւույթ է, եթէ չխօսենք նաեւ այն մասին որ նման ագարակը կարող է քայքայիչ ազդեցութիւն ունենալ դրացիների վրայ։ Ագարակապաններից շատերը, նոյնիսկ շա՛տ շատերը համապատասխան տեղեկութիւնների հիմամբ համոզուած են եղել, թէ Անասնատանը տիրում է շուայտութիւն եւ բարոյալքուածութիւն։

Նրանց անհանգստացրել է, թէ ինչ ազդեցութիւն կարող է ունենալ ոչ միայն կենդանիների, այլեւ մշակների վրայ նման ագարակի գոյութիւնը։ Սակայն հիմա բոլոր կասկածները փարատուել են։ Այսօր նա մի խումբ բարեկամների հետ այցելել է Անասնատուն եւ ուշադրութեամբ զննել Անասնատունը։ Եւ ի՞նչ են նրանք յայտնաբերել։ Ոչ միայն տնտեսութիւն վարելու նորագույն մեթոդներ, այլեւ կարգ ու կանոն, յստակութիւն, որպիսիք օրինակ կարող են ծառայել ամէն մի ագարակապանի։ Յուսով եմ, շարունակեց նա, որ ինքը ճշմարտութեան դեմ մեղանչած չի լինի, եթէ ասի, որ Անասնատանը բանող անասունները աւելի շատ աշխատում եւ աւելի քիչ կեր են ստանում, քան ուրիշ ագարակների մէջ։ Միով բանիւ, թէ՛ ինքը, եւ թէ՛ իր բարեկամները այսօր այնքան նորամուծութիւններ են տեսել, որ անպայման եւ անյապաղօրէն կը կիրառեն իրենց ագարակների մէջ։

Խոսքս կ՚ուզենայի աւարտել, ասաց պարոն Փիլինգթոնը, մէկ անգամ եւս ընդգծելով բարեկամական այն զգացումը որ պահպանուել է այս տարիների ընթացքին. եւ յոյս յայտնել որ Անասնատան ու դրացիների միջեւ այդ բարեկամութիւնը կը պահպանուի նաեւ առաջիկային։ Խոզերի ու մարդկանց շահերը ոչ մի դէպքում պէտք չէ հակասեն իրար։ Նրանք ունեն նոյն նպատակները եւ նոյն դժուարութիւնները։ Հէնց թէկուզ աշխատուժի խնդիրը մի՞թէ ամենուրէք նոյնը չէ։ Այստեղ պարոն Փիլքինգթոնը պատրաստւում էր իր բաժակաճառն աւարտել նախապատրաստած մի սրամտութեամբ, բայց յանկարծ այնպէս սկսեց ծիծաղել, որ չկարողացաւ միտքն աւարտել։ Նա փորձում էր մտքի թելը գտնել, եւ կզակատակի թմբլիկ ծալքերը կարմրատակել էին։ Բայց, ի վերջոյ, կարողացավ զսպել իրեն։

— Դուք սանձած էք պահում բանող անասուններին,— շարունակեց նա,— իսկ մենք՝ բանող մշակներին։

Սեղանակիցները այս բառախաղը ընդունեցին ուրախ ու հիացած քրքիջով, իսկ պարոն Փիլքինգթոնը խոզերին նորից շնորհաւորեց Անասնատանը տիրող կարգերի համար՝ նկատի ունենալով զուսպ ու համեստ օրաբաժինները, աշխատանքային երկար օրերը եւ կառավարման կոշտ համակարգը։ Խօսքի աւարտին, ասաց պարոն Փիլքինգթոնը, խնդրում է բոլոր ներկաներին նախ ստուգել, թէ արդեօ՞ք լիքն են բոլոր գաւաթները, այնուհետեւ ոտքի ելնել։

— Պարոնա՛յք,— վերջապէս, բաժակաճառը աւարտեց պարոն Փիլքինգթոնը։— Պարոնա՛յք, ես ուզում եմ առաջարկել Անասնատան բարգաւաճման կենացը։

Բոլորը ուրախ ոտքի կանգնեցին։ Բաժակաճառը Նապոլէոնին այնքան էր դիւր եկել որ նախքան գաւը պարպելը մօտեցաւ պարոն Փիլքինգթոնի գաւին խփելու։ Երբ ծափահարութիւնները դադարեցին, Նապոլէոնը որ դեռ չէր նստել, յայտարարեց, թէ ինքը եւս կ՚ուզենար մի քանի խօսք ասել։

Ինչպէս միշտ, Նապոլէոնը խօսեց հակիրճ եւ ըստ էութեան։ Ինքը եւս, ասաց Նապոլէոնը, երջանիկ է որ թիւրիմացութիւնները մնացել են անցեալի մէջ։ Երկար ժամանակ լուրեր են պտտուել, որոնք, ինչպէս բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, տարածել են մեր հակառակորդները, թէ իբր անձամբ ինքն ու իր օգնականները ունեն քայքայիչ եւ նոյնիսկ յեղափոխական հայեացքներ։ Իրենց վերագրում են, թէ իբր հարեւան ագարակների կենդանիներին ապստամբութեան կոչեր են անում։ Ծայրէ ի ծայր զրպարտութիւն է։ Իրենց միակ իղձը ինչպէս հիմա, նոյնպէս եւ անցեալին եղել է խաղաղութիւնն ու դրացիների հետ բնականոն ու գործարար յարաբերութիւնները։ Ագարակը, որ ղեկաւարելու պատիւն ունի, աւելացրեց Նապոլէոնը, իր տեսակի մէջ համագործակցական ձեռնարկութիւն է։ Եւ իր ձեռքի տակ եղած փաստաթղթով հաստատւում է որ Անասնատունը խոզերի համատեղ սեփականութիւնն է։

Ինքը հաւատում է, ասաց Նապոլէոնը, որ երբեմնի կասկածները փարատուել են։ Սակայն ագարակի մէջ ինչ֊ինչ կարգեր փոխուած են՝ արդէն ձեւաւորուող վստահութիւնը աւելի ամրապնդելու նպատակով։

Մինչեւ հիմա ագարակի կենդանիները, անհեթեթ մի սովորութեամբ, իրար դիմելիս ասում են «ընկեր»։ Այս հարցը լուծուած է։ Գոյութիւն ունի նաեւ մէկ ուրիշ վայրենի սովորութիւն, որի ակունքները անյայտ են։ Չգիտես ինչո՛ւ ամէն առաւօտ անասունները հանդիսաւոր քայլքով անցնում են այգու սիւնի մօտ գտնուող սատկած մի խոզի գանգի մօտով։ Այդ սովորութիւնը եւս ենթակայ է փոփոխութեան։ Իսկ գանգը արդէն թաղուած է։ Մեր հիւրերը, հաւանաբար, հասցրեցին նկատել դրօշակաձողին փողփողացող կանաչ դրօշը։ Այդ պարագային, թերեւս, նաեւ տեսած կը լինեն, որ եթէ առաջ դրօշակի վրայ ճերմակ ներկով նկարուած էին եղջիւր եւ սմբակ, ապա հիմա այդ խորհրդանիշերը չկան։ Հետայսու եւ ընդմիշտ այդ դրօշակը լինելու է մաքուր կանաչ մի պաստառ։

Ինքը մի ճշտում ունի միայն կատարելու հրաշալի ու բարի դրացիական ճառի մէջ, որ արտասանեց պարոն Փիլքինգթոնը, ասաց Նապոլէոնը։ Իր ամբողջ խօսքի ընթացքին պարոն Փիլքինգթոնը ագարակն անուանում էր Անասնատուն։ Պարոն Փիլքինգթոնը, բնական է, չէր կարող տեղեակ լինել, քանզի Նապոլէոնը այսօր առաջին անգամ է յայտարարում այդ մասին, որ ԱՆԱՍՆԱՏՈՒՆ անունը փոխուած է։ Այսուհետեւ իրենց ագարակը կոչուելու է ԿԱԼՈՒԱԾԱՏՈՒՆ, ինչպէս եւ իր խորը համոզմամբ, անհրաժեշտ է անուանել, քանի որ հէնց այդպիսին է եղել հեռու եւ արդարամիտ ժամանակներին։

— Ազնիւ պարոնայք,— իր խօսքն աւարտեց Նապոլէոնը,— ձեզ առաջարկելու եմ միեւնոյն կենացը, սակայն փոքրինչ ձեւափոխուած։ Լցրէ՛ք ձեր գաւաթները։ Ազնիւ պարոնայք, ահաւասիկ, ես առաջարկում եմ խմել Կալուածատան բարգաւաճման կենացը։

Այս բաժակաճառն էլ նախորդի պէս ընդունուեց ջերմօրէն։

Գաւաթները դատարկեցին մինչեւ վերջին կաթիլը։ Բայց պատուհաններից ներս նայող անասուններին թւաց, թէ տեղի է ունենում շատ աւելի զարմանալի մի բան։ Ինչո՞ւ են փոխւում խոզերի դնչերը։ Գեղուհու հայեացքը անցնում էր մէկից միւսին։ Ոմանք ծնոտի տակ հինգ ծալք ունէին, ոմանք՝ չորս, ոմանք ընդամենը երեք։ Բայց ինչո՞ւ են դնչերը մի տեսակ աղաւաղւում, փոխւում։ Երբ ծափահարութիւններն աւարտուեցին, եւ սեղանակիցները վերսկսեցին ընդհատուած թղթախաղը, պատուհանի մօտ հաւաքուած կենդանիները անշշուկ հեռացան։

Բայց հազիւ քսան եարդ անցած, նրանք նորից քար կտրած կանգնեցին։ Տերունական տնից նրանց էր հասնում աղմուկ եւ ժխոր։ Դէպի ետ վազելով, պատուհանից դարձեալ ներս նայեցին։

Նրանք չէին սխալուել։ Ճաշասենեակի մէջ բղաւում էին, աղմուկով զարկում էին սեղանին, հայեացքով ուտում էին իրարու, կատաղի հայհոյում էին։ Դատելով ամենայնից, վիճաբանութիւնն սկսուել էր այն պահին, երբ թէ՛ Նապոլեոնը, եւ թէ՛ պարոն Փիլքինգթոնը միաժամանակ սեղանին էին նետել ագռաւաթղթի մէկնոցներ։

Տասներկու ձայն գոռում֊գոչում էին միաժամանակ, բայց տարբերել, թէ որը՝ ում ձայնն է, անհնարին էր։ Եւ հիմա անասունները հասկացան, թէ ի՛նչ է պատահել խոզերի մռութներին։ Դուրսը, պատուհանի մօտ կանգնած, նրանք նայում էին ներս։ Եւ նրանց հայեացքները սահում էին խոզերի վրայով մարդկանց, մարդկանց վրայով խոզերին եւ դարձեալ՝ խոզերի վրայով մարդկանց, մարդկանց վրայով՝ խոզերին, բայց այնպէս էլ չէին կարողանում որոշել, թէ ո՛րն է մարդը, եւ ո՛րն է խոզը։

Ջորջ ՕՐՈՒԷԼ

Անասնատուն

հէքիաթ

Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆԻ
Թարգմանութիւնների մատենաշար

Երեւան — 2016