ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍ

ԴՈՒԲԼԻՆՑԻՆԵՐ

ԳՄԴ-141.78 «Տ»
Ջ 81

Ջոյս, Ջեյմս

Դուբլինցիներ։ [Պատմվածքներ] / Ջ. Ջոյս։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Թարգմ. անգլ. և վերջաբ. հեղ.՝ Ա. Հարությունյան, նկ.՝ Վ. Թադևոսյան։ Երկրորդ, վերանայված էլեկտրոնային հրատարակություն։ Երևան.— Յավրուհրատ, 2013.— 159 էջ:

Արտատպվում է՝ Դուբլինցիներ: [Պատմվածքներ] / Ջ. Ջոյս։ Թարգմ. անգլ. և վերջաբ. հեղ.՝ Ա. Հարությունյան, խմբ.՝ Է. Մասումյան, նկ.՝ Վ. Թադևոսյան.— Երևան: Սովետական գրող, 1978, 159 էջ, նկ., 19 սմ հրատարակությունից։ «Քույրերը», «Արաբի», «Էվելին», «Հողը», «Դժբախտ պատահար», «Մեռյալներ» պատմվածքների թարգմանությունը՝ Արտեմ Հարությունյան, «Հանդիպում»՝ Գայանե Հարությունյան, «Ամպիկը», «Կրկնակը», «Բաղեղի օրը»՝ Արամ Արսենյան։

«Դուբլինցիներ» պատմվածաշարը 20֊րդ դարի անգլիական գրականության դասական Ջեյմս Ջոյսի (1889֊1941) կարևորագույն ստեղծագործություններից է։ Գրողը հոգեբանական նուրբ անցումներով և ռեալիստական մեծ ուժով պատկերում է հայրենի քաղաքը և նրա բնակիչներին։ «Դուբլինցիների» թարգմանությունը առաջին փորձն է՝ ծանոթացնել հայ ընթերցողին մեծ գրողի ստեղծագործությանը։

© Ջեյմս Ջոյս, 1914

© Արտեմ Հարությունյան, 1978

© Յավրուհրատ, 2013

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Էլեկտրոնային այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Dubliners by James Joyce

This work of art reflects life in Ireland at the turn of the last century, and by rejecting euphemism, reveals to the Irish their unromantic reality. Each of the 15 stories offers glimpses into the lives of ordinary Dubliners, and collectively they paint a portrait of a nation.

Copyright © 1914 by James Joyce

Copyright © 1978 by Artem Harutyunyan, Translation

Copyright © 2013 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

Published by Yavruhrat

Բովանդակություն

Քույրերը

Հանդիպում

Արաբի

Էվելին

Ամպիկը

Կրկնակը

Հողը

Դժբախտ պատահար

Բաղեղի օրը

Մեռյալները

Վերջաբան

Ծանոթագրություններ

ՔՈՒՅՐԵՐԸ

Այս անգամ նրա վիճակն անհույս էր, դա երրորդ հարվածն էր։ Ամեն գիշեր ես անցնում էի նրանց տան մոտով (արդեն արձակուրդներ էին), զննում պատուհանի լուսավորված քառակուսին և ամեն գիշեր պատուհանը լուսավորված էր միանման՝ աղոտ ու հավասար։ Մտածում էի, եթե նա մահացել էր, ապա կտեսնեի մոմերի արտացոլումը լուսամուտի վարագույրների վրա, քանի որ գիտեի՝ հանգուցյալի գլխավերևում միշտ երկու վառվող մոմեր են դնում։ Նա հաճախ էր ինձ ասում, որ այս աշխարհում իր օրերը հաշված են, բայց ես նրա խոսքերին չէի հավատում։ Այժմ գիտեի, որ այդ խոսքերը ճշմարիտ են։ Ամեն գիշեր, երբ նայում էի պատուհանին, շշուկով արտասանում էի «կաթված» բառը։ Այդ բառը ականջիս խորթ էր հնչում, ինչպես Էվկլիդեսի «արևացույցը» և «սիմոնականությունը» կատեխիզիսում, բայց հիմա այն ասես մի հանցավոր և մեղսապարտ էակի անուն լիներ։ Այդ բառը սարսափեցնում էր ինձ, միաժամանակ ցանկանում էի մոտիկից տեսնել նրա մահացու աշխատանքը։

Երբ ցած իջա ընթրիքի, ծերուկ Քոթերը կրակի մոտ նստած ծխում էր։ Մինչ մորաքույրս հարցնում էր, թե որտեղ էի կորել այսքան ժամանակ, Քոթերը վերսկսելով ընդհատված խոսակցությունը ասաց.

— Ոչ, ես չէի ասի, թե նա իսկապես... բայց ինչ֊որ տարօրինակ բան կար... ինչ֊որ բան էր կատարվում նրա հետ... Ահա իմ կարծիքը նրա մասին...

Նա սկսեց ֆսֆսացնել ծխամորճը և, անկածկած, այդ միջոցին մտմտում էր կարծիքի շուրջ։ Ձանձրալի, հիմա՛ր ծերուկ։ Երբ մենք նոր էինք ծանոթացել, նա դեռ բավականին հետաքրքիր մարդ էր, խոսում էր թորման տարբեր ձևերից, բայց շուտով ձանձրացա օղեթորման մասին նրա անվերջանալի խոսակցություններից։

— Ես իմ սեփական տեսությունն ունեմ,— ասաց նա։— Իմ կարծիքով, դա այն... բացառիկ դեպքերից է... Բայց դժվար է ասել...

Նա նորից սկսեց ֆսֆսացնել ծխամորճը, այդպես էլ չբացատրելով իր տեսությունը։ Հորեղբայրս, նկատելով իմ զարմացած հայացքը, ասաց.

— Հիմա, երբ քո ծեր բարեկամը մահացել է, դու կտխրես։

— Ո՞վ,— հարցրի ես։

— Հայր Ֆլինը։

— Նա մահացե՞լ է։

— Միստր Քոթերը հենց նոր հայտնեց այդ մասին։ Ինքն անցնելիս է եղել նրանց տան մոտով։

Գիտեի, որ ինձ զննում են, այդ պատճառով շարունակեցի ուտել, ձևացնելով, թե լուրը ինձ չհետաքրքրեց։ Հորեղբայրս բացատրեց Քոթերին.

— Տղան ու նա մոտ ընկերներ էին, հայր Ֆլինը նրան շատ բան է սովորեցրել։ Ասում են, ծերուկը նրան շատ էր սիրում։

— Աստված հոգի՛ն լուսավորի,— ասաց մորաքույրս ջերմեռանդորեն։

Ծեր Քոթերը մի պահ ինձ զննեց։ Զգում էի, որ նրա փոքրիկ, հուլունքահատիկի պես սև աչքերը ինձ են նայում, բայց որոշեցի չբավարարել նրա հետաքրքրասիրությունը և հայացքս չհեռացրի ափսեից։ Նա նորից զբաղվեց իր ծխամորճով, և վերջապես, վճռաբար թքեց բուխարիկի ճաղերին։

— Ես թույլ չէի տա,— ասաց նա,— որ իմ երեխաները շփվեին նման մարդու հետ։

— Ի՞նչ եք ուզում ասել միստր Քոթեր,— հարցրեց մորաքույրս։

— Ուզում եմ ասել, որ երեխաների համար դա վնասակար է։ Իմ կարծիքով տղան պիտի վազվզի իր հասակակիցների հետ և ոչ թե լինի... Ճիշտ չե՞մ ասում, Ջեկ։

— Դա նաև իմ կարծիքն է,— ասաց հորեղբայրս։— Թող երեխան իր նմանների հետ խաղա։ Մարմնամարզությամբ զբաղվիր՝ միշտ ասում եմ ես այդ Ռոզենկրեյցերին։ Է՜հ, երբ թոկից փախածի մեկն էի ամեն առավոտ՝ ձմեռ թե ամառ, սառը լոգանք էի ընդունում։ Ահա թե ինչն է հիմա ինձ փրկում։ Կրթությունը շատ լավ է և օգտակար, բայց... Միստր Քոթերը գո՞ւցե ոչխարի մսից մի կտոր համտեսի,— դիմեց նա մորաքրոջս։

— Ո՛չ, ո՛չ մի անհանգստացեք,— ասաց ծեր Քոթերը։

Մորաքույրս բուֆետից հանեց սկուտեղը և դրեց սեղանին։

— Բայց ինչո՞ւ եք կարծում, միստր Քոթեր, թե դա վնասակար է երեխաներին,— հարցրեց նա։

— Երեխաներին վնասակար է,— պատասխանեց Քոթերը,— որովհետև երեխաների միտքը այնքա՜ն տպավորվող է։ Ինքներդ գիտեք, երբ երեխան տեսնում է այդպիսի բաներ, դրանք անհետևանք չեն մնում...

Ես բերանս լցրի հաճարի շիլայով, որովհետև վախենում էի, որ չեմ կարողանա զայրույթս զսպել։ Ձանձրալի, ծեր, կարմրաքիթ հիմար։

Ուշ քնեցի այդ գիշեր։ Չնայած զայրացած էի Քոթերի վրա, որ նա ինձ երեխա էր անվանել, բայց գլուխ էի կոտրում հասկանալու նրա կցկտուր նախադասությունների իմաստը։ Սենյակիս մթության մեջ ինձ թվում էր, թե նորից տեսնում եմ կաթվածահարի ծանր, գորշ դեմքը։ Գլուխս թաքցրի վերմակի տակ և փորձեցի մտածել նոր տարվա մասին, բայց գորշ դեմքը դեռ շարունակում էր ինձ հետապնդել։ Դեմքը շշնջում էր, և ես հասկացա, որ ցանկանում է ինչ֊որ բան խոստովանել։ Զգում էի, որ խորասուզվում եմ արատավոր ու հաճելի մի աշխարհ, որտեղ ինձ սպասում էր նույն դեմքը։ Նա շշնջացող ձայնով սկսեց ինձ խոստովանել, և ես չէի հասկանում, թե ինչու էր անվերջ ժպտում և ինչու էին նրա շուրթերը այդքան թաց։ Հետո հիշեցի, որ նա մահացել է կաթվածից, և զգացի, որ ես նույնպես ամաչկոտ ժպտում եմ, կարծես թողություն եմ տալիս նրա սիմոնականությանը։

Հաջորդ առավոտ, նախաճաշից հետո, գնացի տեսնելու Գրեյթ Բրիթըն սթրիթի վրա գտնվող փոքրիկ տունը։ Դա անհրապույր տեսքով և «Գործվածքեղեն» ցուցանակով մի կրպակ էր։ Կրպակում հիմնականում մանկական կոշիկներ էին և հովանոցներ։ Սովորական օրերին պատուհանից կախված էր «Հովանոցների վերանորոգում» հայտարարությունը։ Այսօր այդ հայտարարությունը չկար, որովհետև ծածկափեղկերը փակ էին, իսկ դռան թակիչին ժապավենով ամրացված էր կրեպե մի ծաղկեփունջ։ Երկու աղքատիկ հագնված կանայք և հեռագրատան ցրիչը կարդում էին ժապավենին ամրացված բացիկը։ Ես նույնպես մոտեցա և կարդացի.

Հուլիսի 1, 1895թ.
Հարգարժան Ջեյմս Ֆլին
քահանա, Սեթ սթրիթ) վաթսունհինգ տարեկան։
(Սուրբ Կատարինայի եկեղեցու նախկին
Հանգստություն նրա աճյունին։

Բացիկը ընթերցելով, համոզվեցի, որ հայր Ֆլինը մահացել է և շփոթվեցի այդ անակնկալ խոչընդոտից։ Եթե նա չմահանար, ներս կմտնեի կրպակի խորքում գտնվող փոքրիկ սենյակը և կտեսնեի նրան վերարկուի մեջ փաթաթված, օջախի մոտի բազկաթոռում։ Մորաքույրս երբեմն ուղարկում էր մի տուփ «Ընտիր» ծխախոտ և այդ նվերը նրան սթափեցնում էր բթացնող նիրհից։ Սովորաբար ինքս էի լցնում ծխախոտը նրա սև ծխախոտատուփի մեջ, որովհետև ծերուկի ձեռքերը խիստ դողում էին և այդ գործողությունը անելիս նա անպայման ծխախոտի կեսը շաղ էր տալիս հատակով մեկ։ Անգամ այն ժամանակ, երբ նա իր մեծ, գողացող ձեռքը մոտեցնում էր քթին, ծխախոտի փոշեհատիկները թափվում էին հագուստի վրա։ Հավանաբար հենց այդ մշտական նստվածքն էր նրա հին քահանայական փարաջային խունացած֊կանաչագույն տեսք տալիս, որովհետև շաբաթվա ընթացքում ծխախոտի բծերից սևացած կարմիր թաշկինակը, որով նա փորձում էր թափ տալ շորին կպած փոշեհատիկները, ոչ մի օգուտ չէր տալիս։

Ցանկացա ներս մտնել և տեսնել նրան, բայց չհամարձակվեցի դուռը ծեծել։ Դանդաղ քայլեցի փողոցի արևոտ կողմով, ճանապարհին կարդալով համարյա բոլոր թատերական ազդերը։ Ինձ տարօրինակ էր թվում, որ ոչ ես էի սգի մեջ, ոչ էլ օրը, և տհաճություն զգացի, երբ հասկացա, որ ինձ համակում է ազատության զգացումը, ասես նրա մահը ազատել էր ինձ ինչ֊որ բանից։ Դա ինձ զարմացրեց, որովհետև հորեղբայրս երեկ երեկոյան իսկապես ճիշտ էր ասում. ծերուկը ինձ շատ բան էր սովորեցրել։ Նա ավարտել էր Հռոմի իռլանդական քոլեջը և ինձ սովորեցրել էր ճիշտ կարդալ լատիներեն։ Նա պատմում էր ինձ կատակոմբների և Նապոլեոն Բոնապարտի մասին, բացատրում պատարագի բազմաթիվ արարողությունների և քահանայի տարբեր զգեստավորումների նշանակությունները։ Նա հաճույք էր ստանում, երբ դժվար հարցեր էր տալիս, օրինակ. ինչպե՞ս վարվել տվյալ դեպքում, կամ՝ արդյոք գործած այս կամ այն մեղքը համարվո՞ւմ է մահացու, թույլատրելի, կամ էլ պարզապես թուլություն։ Նրա հարցերը բացահայտում էին, թե որքան բարդ և խորհրդավոր են եկեղեցու այդ կանոնները, որոնք ես միշտ համարում էի սովորական ծիսակատարություններ։ Քահանայի պարտականությունները հաղորդության և խոստովանության գաղտնիքի հարցում ինձ այնքան կարևոր էին թվում, որ ես զարմանում էի, թե մարդիկ ինչպես են համարձակվում հանձն առնել այդ պարտականաթյունը։ Եվ ես բոլորովին չզարմացա, երբ նա պատմեց, որ այս խճճված հարցերը բացատրելու համար եկեղեցու հայրերը գրել են «Փոստային տեղեկագրի» հաստության գրքեր, որոնք տպված են նույնպես խտաշար, ինչպես թերթերում դատական պրոցեսների մասին տպագրված հայտարարությունները։ Հաճախ, երբ մտածում էի այդ մասին, ես չէի կարողանում նրան որևէ բան պատասխանել կամ էլ դուրս էի տալիս ինչ֊որ հիմարություն, և սխալիս վրա նա սովորաբար ժպտում էր ու գլուխը տմբտմբացնում։ Երբեմն ստիպում էր, որ մենք միասին երգենք պատարագը, որը ես անգիր էի արել և երբ շեղվում էի, նա նորից գլխով էր անում, մտազբաղ ժպտում և ժամանակ առ ժամանակ մի պտղունց ծխախոտ վերցնելով, հերթով մոտեցնում քթանցքերին։ Երբ ժպտում էր, երևում էին նրա մեծ, դեղին ատամները, իսկ լեզուն հայտնվում էր ներքևի շուրթի վրա՝ մի սովորություն, որից ես անհարմար էի զգում մեր ծանոթության սկզբում։

Քայլելով փողոցի արևոտ կողմով, ես հիշում էի Քոթերի խոսքերը և փորձում մտաբերել, թե երազիս մեջ հետո ինչ կատարվեց։ Վերհիշեցի, որ մի թավշյա վարագույր կար և մի հնաձև կախովի լամպ։ Ես գտնվում էի ինձ անծանոթ սովորույթների մի հեռավոր երկրում՝ երևի Պարսկաստանում... Բայց երազիս վերջը չկարողացա հիշել։

Երեկոյան մորաքույրս ինձ հետը տարավ հանգուցյալի տունը։ Արևն արդեն մայր էր մտել, բայց դեպի արևմուտք նայող շենքերի պատուհանների ապակիները արտացոլում էին ամպերի երկար շղթայի բոսորագույն ոսկին։

Նաննին մեզ դիմավորեց ընդունարանում և որովհետև բարձրաձայն բարևելն անհարմար էր, մորաքույրս միայն լուռ սեղմեց նրա ձեռքը։ Պառավը ձեռքով հարցական նշան արեց դեպի վեր, և երբ մորաքույրս համաձայնեց, մեզ տարավ նեղ աստիճաններով վերև, թեքելով գլուխն այնպես, որ հավասարվեց բազրիքին։ Սանդղահարթակին նա կանգ առավ և ձեռքի շարժումով մեզ հրավիրեց ներս մտնել հանգուցյալի բաց սենյակը։ Մորաքույրս ներս մտավ, բայց պառավը, տեսնելով, որ տատանվում եմ, նորից մի քանի անգամ ձեռքով նշան արեց։

Ես ներս մտա աշխատելով քայլել անձայն։ Սենյակը հագեցած էր մայր մտնող արևի լույսով, որ ներս էր թափանցել վարագույրի ժանյակազարդ երիզից և լույսի մեջ մոմերը նման էին գունատ, նուրբ բոցի լեզուների։ Նա պառկած էր դագաղում։ Նաննին նշան արեց, և մենք ծնկի իջանք հանգուցյալի ոտքերի մոտ։ Ես ձևացրի, թե աղոթում եմ, բայց չէի կարողանում կենտրոնանալ, որովհետև պառավի քրթմնջոցը խանգարում էր։ Նկատեցի, որ պառավի շրջաղգեստը թարս ու շիտակ է կոճկված, իսկ քաթանե կոշիկների կրունկները մի կողմի վրա համարյա մաշված են։ Հանկարծ մտքովս անցավ, որ ծեր քահանան դագաղի մեշ ժպտում է։

Բայց ոչ։ Երբ մենք ոտքի ելանք և մոտեցանք հանգուցյալին, տեսա, որ նա չի ժպտում։ Պառկած էր հանդիսավոր ու լուրջ և հագնված էր, ասես ուր որ է ժամասության պետք է գնար, իսկ մեծ, անշարժ ձեռքերով պահում էր թասը։ Նրա դեմքի արտահայտությունը շատ խիստ էր։ Այդ դեմքը գորշ էր՝ խոշոր խոռոչանման սև քթանցքերով և մազակալել էր։ Սենյակում տարածվել էր ծաղիկների ծանր բույրը։

Մենք խաչակնքեցինք և դուրս եկանք։ Ներքևի փոքրիկ սենյակում Էլիզան նստել էր քահանայի պատվավոր բազկաթոռին։ Ես տեղավորվեցի անկյունում գտնվող իմ սովորական տեղում, իսկ Նաննին մոտեցավ բուֆետին, հանեց գինու սափորը ու մի քանի գավաթ, և դնելով սեղանին, առաջարկեց մի փոքրիկ գավաթ գինի խմել։ Նա ինձ առաջարկեց սերուցքային պաքսիմատներ, բայց ես հրաժարվեցի, մտածելով, որ ուտելիս բարձրաձայն կխրթխրթացնեմ։ Նա կարծես փոքր֊ինչ ափսոսանքով ընդունեց իմ մերժումը և լուռ մոտենալով գահավորակին, նստեց քրոջ մոտ։ Ոչ ոք ոչ մի բառ չասաց՝ բոլորով նայում էինք դատարկ բուխարիկին։ Մորաքույրս սպասեց, և, երբ Էլիզան հոգոց հանեց, ասաց.

— Է՛հ, ինչ արած, հիմա նա այն աշխարհում է։— Էլիզան մի անգամ էլ հոգոց հանեց և որպես համաձայնության նշան, գլուխը թեքեց։

Մորաքույրս նախքան ըմպելը, ձեռքում պտտեցրեց գինու գավաթը։

— Իսկ նա ո՞նց... խաղա՞ղ,— հարցրեց մորաքույրս։

— Նա այնքան խաղաղ էր, տիրուհի, երբ հոգին ավանդևց, որ ուղղակի անհավատալի էր. լավ մահ էր, փա՛ռք տիրոջը։

— Եվ ամե՞ն ինչ...

— Երեքշաբթի օրը հայր Օ՚Ռուրկը այստեղ էր։ Նա օծման վերջին խորհուրդը կատարեց և հաղորդեց։

— Ուրեմն հայր Ֆլինը գիտե՞ր...

— Այո, նա մահացավ անտրտունջ։

— Եվ տեսքն էլ է խաղաղ,— ասաց մորաքույրս։

— Նույնն էր ասում և այն կի՛նը, որը եկել էր նրան լողացնելու։ Նա ասում էր, որ հայր Ֆլինը կարծես քնած լիներ, իսկ դեմքը այնքան խաղաղ էր ու հանգիստ։ Ոչ ոք չէր կարծում, թե դագաղում նա այդքան խաղաղ տեսք կունենա։

— Եվ իսկապես,— շշնջաց մորաքույրս։ Նա իր գավաթից մի ումպ արեց։

— Ինչ արած, միսս Ֆլին, ձեզ համար մեծ սփոփանք է, որ արեցիք այն ամենը, ինչ կարող էիք։ Դուք՝ երկուսդ էլ, շատ էիք մտահոգվում նրա համար։

Էլիզան շրջազգեստի եզրը հարթեց ծնկների վրա։

— Ա՛խ, խեղճ Ջեյմս,— ասաց նա,— աստվա՛ծ վկա, մենք արեցինք այն ամենը, ինչ կարող էինք։ Եվ որքան էլ դա ծանր էր մեզ համար, մենք երբեք նրան հոգսի մեջ չթողեցինք։

Նաննին թիկնեց բազմոցի բարձին և թվաց, ուր որ է կքնի։

— Է՛հ, խեղճ Նաննին,— ասաց Էլիզան, նայելով նրան,— ուղղակի տանջվեց, չէ որ ամեն ինչ ստիպված էինք ինքներս անել... թե՛ կին գտնել, որ լողացնի հայր Ֆլինին, թե՛ տեղափոխել, թե՛ դագաղ պատվիրել և թե՛ պատարագ անել եկեղեցում։ Եթե հայր Օ՚Ռուրկը չլիներ, չգիտեմ, թե ինչ կլիներ մեր վիճակը։ Ահա նա ծաղիկներ է ուղարկել, եկեղեցուց՝ մոմեր, և հայտարարություն է տվել «Քաղաքացիների լրաբերում», իր վրա է վերցրել գերեզմանոցի և անգամ խեղճ Ջեյմսի ապահովագրության հոգսը։

— Ինչպիսի մեծահոգություն, այնպես չէ՞,— ասաց մորաքույրս։

Էլիզան փակեց աչքերը և լուռ գլխով արեց։

— Իհարկե, հին ընկերը իսկական ընկեր է,— ասաց նա.— իսկ եթե ճիշտն ասեմ, երբ դեպքը պատահեց, չկար մեկը, որին կարելի էր վստահել։

— Դա ճշմարտություն է,— ասաց մորաքույրս,— և հիմա, այն աշխարհում, նա ձեզ չի մոռանա այն ամենի համար որ դուք արել եք։

— Ա՛հ, խեղճ Ջեյմս,— կրկնեց Էլիզան,— նրան հոգ տանելն այնքան էլ դժվար չէր և տանը նրա ձայնը երբեք չէր լսվում։ Բայց հիմա, երբ ես գիտեմ՝ նա այլևս չկա, էլի չեմ հավատում, թե...

— Եվ այժմ, երբ ամեն ինչ վերջացել է, դուք նոր֊նոր կզգաք նրա բացակայությունը,— ասաց մորաքույրս։

— Ես գիտեմ,— ասաց Էլիզան,— որ նրան գավաթով արգանակ այլևս չեմ բերի, և ոչ էլ դուք նրան ծխախոտ կուղարկեք։ Օ՜, խեղճ Ջեյմս։

Նա լռեց, ասես խորասուզվեց անցյալի հուշերում և հետո ասաց խորիմաստ և հանդիսավոր ձայնով.

— Վերջերս ես նկատում էի, որ նրա հետ ինչ֊որ բան էր կատարվում։ Երբ արգանակ էի նրան տանում, հաճախ էի տեսնում, աղոթագիրքը ընկած է հատակին, ինքը ընկած է բազկաթոռին՝ գլուխը ետ գցած, իսկ բերանը՝ բաց։— Նա մատը մոտեցրեց քթին, խոժոռվեց, հետո շարունակեց։

— Բայց ինչ վիճակում էլ լիներ, չէր հանձնվում։ Ասում էր, քանի դեռ ամառը չի վերջացել, մի օր Այրիշթաուն կգնանք, այն տունը տեսնելու, որտեղ ծնվել ենք մենք, միայն թե Ջոն Ռոշից էժան գնով անաղմուկ և փափուկ մի սայլակ գնենք։ Հայր Օ՚Ռուրկը ասում էր, որ հատուկ անիվներով ինչ֊որ սայլակներ կան, և երեքով՝ ինքը, ես ու Նաննին այնտեղ կգնանք շաբաթ երեկոյան... Այդ միտքը նրա գլխից դուրս չէր գալիս... Խե՜ղճ Ջեյմս...

— Աստվա՛ծ թող նրա հոգուն հանգստություն տա,— ասաց մորաքույրս։

Էլիզան հանեց թաշկինակը, սրբեց աչքերը, հետո թաշկինակը դրեց գրպանը և որոշ ժամանակ նայում էր դատարկ բուխարիկին։

— Իսկ ինչքա՜ն բծախնդիր էր,— ասաց Էլիզան,— եկեղեցական աստիճանը նրա բանը չէր և կյանքում էլ, պետք է խոստովանել, նա ծանր ճակատագիր ունեցավ։

— Այո,— ասաց մորաքույրս,— նա հուսահատված մարդ էր, դա երևում էր նրա տեսքից։

Լռություն տիրեց փոքրիկ սենյակում. օգտվելով առիթից մոտեցա սեղանին, ըմպեցի իմ գավաթից ու վերադարձա անկյունում դրված իմ աթոռին։ Էլիզան թվում էր, ընկղմվեց խոր թմրության մեջ։ Մենք հարգալից սպասեցինք, մինչև որ նա խախտեց լռությունը և երկարատև դադարից հետո սկսեց դանդաղ խոսել։

— Եվ այդ ամենի պատճառը թասն էր, որը նա ջարդեց այն ժամանակ... Դրանից էլ սկսվեց ամեն ինչ... Իհարկե, մենք ասում էինք՝ ո՛չինչ, թասը դատարկ էր։ Ասում էինք, որ փոքրավորն է մեղավոր... բայց այնուհանդերձ, այդ բանից հետո խեղճ Ջեյմսը ջղային ղարձավ, աստված հանգստություն տա նրա ոսկորներին։

— Ուրեմն պատճառը թա՞սն էր,— հարցրեց մորաքույրս։— Ես լսել էի իբր...

Էլիզան գլխով արեց.

— Դա էր պատճառը, որ նա խելքը թռցրեց,— ասաց նա,— դրանից հետո մտազբաղ էր և ոչ ոքի հետ չէր խոսում, մենակ թափառում էր։ Մի անգամ, երեկոյան, եկան ծեսի կանչելու, բայց ոչ մի տեղ չգտան։ Էլ ուր ասես չնայեցին, փնտրում էին ամենուրեք՝ չկար ու չկար։ Ահա այդ ժամանակ, տիրացուն խորհուրդ տվեց նրան փնտրել եկեղեցում։ Նրանք վերցրին բանալիները, բացեցին եկեղեցու դուռը և տիրացուն, հայր Օ՚Ռուրկը ու վի քահանա, որը նրանց հետ էր, սկսեցին փնտրել։ Անգամ կրակ էին վերցրել հետները։ Եվ ի՞նչ եք կարծում՝ նա հենց այնտեղ էր... Նստել էր մեն֊մենակ իր խոստովանախցում, նրանց էր նայում ակնապիշ հայացքով և կարծես մեղմ ծիծաղում էր ինքն իրեն։

Էլիզան հանկարծ լռեց, ասես ինչ֊որ բան լսեց։ Ես նույնպես ականջ դրի, բայց տանը ոչ մի ձայն չէր լսվում, և ես գիտեի, որ ծեր քահանան պառկած էր դագաղում այնպես, ինչպես մենք նրան տեսել էինք մահվան մեջ՝ հանդիսավոր ու ահեղ, դատարկ թասը կրծքին։

Էլիզան կրկնեց.

— Նայում էր ակնապիշ և կարծես ծիծաղում էր ինքն իրեն... Դե՜, հենց որ այդ տեսան, գլխի ընկան, որ նրա հետ ինչ֊որ բան է կատարվում...

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ

Ջո Դիլընն էր, որ ծանոթացրեց մեզ Վայրի Արևմուտքի հետ։ Նրա փոքրիկ գրադարանը բաղկացած էր «Բրիտանիայի դրոշների», «Խիզախումների» և «Էժանագին արկածային գրադարանի» հին համարներից։ Դասերից հետո, մենք ամեն երեկո հանդիպում էինք նրա բակում և «հնդկացի֊հնդկացի» խաղում։ Նա իր կրտսեր եղբոր, հաստլիկ֊ծույլիկի՝ Լեոյի հետ միասին պաշտպանում էր ախոռի ձեղնահարկը, որը մենք փորձում էինք գրոհով գրավել կամ էլ նախապես ծրագրած ճակատամարտեր էինք տալիս դաշտում։ Բայց որքան էլ լավ կռվեինք, միևնույն է, միշտ պարտվում էինք՝ թե պաշարելու, թե ճակատամարտելու ժամանակ, և մեր բոլոր կռիվներն ավարտվում էին Ջո Դիլընի հաղթական պարով։

Նրա ծնողներն ամեն առավոտ ժամը ութին գնում էին Գարդիներ սթրիթի վրա գտնվող եկեղեցին՝ պատարագի, և նրանց տան նախասենյակում իշխում էր միսիս Դիլընի խաղաղասեր բույրը։ Բայց մենք Ջոյից երիտասարդ էինք ու վախկոտ և մեզ թվում էր, թե նա անչափ կատաղած է խաղում։ Նա իսկապես նման էր հնդկացու, երբ թեյնիկի հին ջեռակը գլխին սլանում էր այգով, բռունցքով խփում թիթեղատուփին ու ճչում.

— Յա՛, յա՛կա, յա՛կա, յա՛կա։

Երբ նա ասաց, որ որոշել է քահանա դառնալ, մեզնից ոչ ոք չհավատաց։ Բայց և այնպես դա ճշմարտություն էր։

Անհնազանդության ոգին տարածվում էր մեր շարքերում և համահարթում մեր նախասիրությունների ու կուլտուրայի միջև եղած տարբերությունները։ Մենք խմբեր էինք կազմում՝ ոմանք եռանդով, մյուսները՝ կատակով, իսկ ոմանք էլ՝ համարյա վախվխելով։ Վերջիններիս՝ տատանվող հնդկացիների շարքին էի պատկանում նաև ես։ Մենք վախենում էինք մամայի բալիկի և դասը սերտողի անուն հանել։ Արկածները, որոնց մասին պատմվում էին Վայրի Արևմուտքին նվիրված գրքերում, ինձ այնքան էլ չէին հետաքրքրում, բայց նրանք հագուրդ էին տալիս իմ երևակայությանը։ Սակայն ես ավելի շատ սիրում էի խուզարկուների կյանքը պատկերող ամերիկյան վիպակները, որտեղ երբեմն հայտնվում էին կամակոր ու անվախ գեղեցկուհիներ։ Չնայած այդ վիպակներում ոչ մի վատ բան չկար և չնայած դրանք հավակնում էին գրականություն կոչվելու, համենայն դեպս, դպրոցականները գրքերն իրար էին հանձնում գաղտնաբար։ Մի անգամ, երբ հայր Բաթլերը Հռոմի պատմությունից դաս էր հարցնում, անզգույշ Լեո Դիլընը ծուղակն ընկավ՝ էժանագին «Արկածային գրադարանի» հերթական համարը ձեռքին։

— Ո՞ր էջն է դա։ Ա՞յս էջը։ Ապա, Դիլըն, ոտքի կանգնեք։ «Դեռ նոր էր օրվա...»։ Շարունակե՛ք։ Ո՞ր օրվա։ «Դեռ նոր էր ծագել այգաբացն այն օրվա»։ Դուք դասը սովորե՞լ եք։ Այդ ի՞նչ է ձեր գրպանում։ Բոլորիս սրտերը տրոփեցին և բոլորս անմեղ տեսք ընդունեցինք, երբ Լեո Դիլընը մեկնեց գրքույկը։ Հայր Բաթլերը խոժոռելով դեմքը թերթեց գիրքը։

— Սա ի՞նչ անհեթեթություն է,— ասաց նա,— «Ապաչների առաջնորդը»։ Ահա՛ թե դուք ինչ եք կարդում Հռոմի պատմության փոխարեն։ Մյուս անգամ մեր ուսումնարանում նման հիմարության չտեսնեմ։ Նա, ով գրել է այս գիրքը, հավանաբար մի թշվառական է, որը խմելու փող է ուզում աշխատել։ Զարմանում եմ, երբ ձեզ պես կրթված տղաները կարդում են այս անպետքությունը։ Ուրիշ բան, եթե դուք լինեիք... Ազգային դպրոցի սաներ։ Գիտեք ինչ, Դիլըն, ես ձեզ լրջորեն խորհուրդ եմ տալիս զբաղվել դասերով, հակառակ դեպքում...

Պարապմունքների սթափ ժամերին արված այս նախատինքը բավականին թուլացրեց իմ ոգևորությունը Վայրի Արևմուտքի հանդեպ, իսկ Լեո Դիլընի շփոթված թմբլիկ դեմքը խիղճս տանջեց։ Բայց, երբ դպրոցի կաշկանդող ազդեցությունները հեռվում էին մնում, ես նորից ծարավի էի արտասովոր ապրումների ու ռոմանտիկայի, որոնք թվում էր, մեզ կարող էին տալ միայն անկաշկանդ այդ քրոնիկները։

Երեկոյան «հնդկացի֊հնդկացի» խաղալը ինձ համար նույնքան ձանձրալի էր, որքան առավոտյան ժամերը դպրոցում։ Ես ցանկանում էի մասնակցել իսկական արկածների, բայց գիտեի, որ իսկական արկածներ տանը նստողին երբեք չի հանդիպում, դրանք պետք է որոնել հայրենիքից հեռու։

Արդեն մոտենում էին ամառային արձակուրդները, երբ որոշեցի գեթ մեկ օրով խախտել դպրոցական կյանքի միօրինակությունը։ Ես փախուստի պլան մշակեցի Լեո Դիլընի և Մահոնի անունով մի տղայի հետ։ Մեզնից յուրաքանչյուրը հավաքեց վեց պենս և մենք պետք է հանդիպեինք Թագավորական ջրանցքի կամրջի մոտ, ժամը տասին։ Մահոնիի մեծ քույրը գրություն կուղարկի դպրոց, իսկ Լեո Դիլընը եղբոր միջոցով կտեղեկացնի, որ ինքը հիվանդ է։ Մենք Ուորթ Ռոուդով կգնանք մինչև նավահանգիստ, կշրջենք կատերով և կիջնենք Աղավնատան մոտ։ Լեո Դիլընը վախենում էր, որ կարող ենք հանդիպել հայր Բաթլերին կամ էլ ուսումնարանից որևէ մեկին, բայց Մահոնին շատ ճիշտ հարց տվեց. «Ի՞նչ գործ ունի հայր Բաթլերը Աղավնատանը»։ Մեր մտահոգությունն անցավ և ես ավարտին հասցրի ծրագրի առաջին մասը՝ ընկերներիցս վերցրի վեցական պենսը, նախապես նրանց ցույց տալով իմ վեցպենսանոցը։ Երբ մենք վերջին պատրաստություններն էինք տեսնում, բոլորս էլ թեթևակի հուզված էինք։ Մենք ծիծաղելով իրար ձեռք սեղմեցինք և Մահոնին ասաց.

— Մինչև վաղը, տղաներ։

Այդ գիշեր վատ քնեցի։ Առավոտյան առաջինը հայտնվեցի կամրջի մոտ, քանի որ մոտ էի ապրում։ Գրքերս թաքցրի աղբարկղի մոտ գտնվող բարձր խոտերի մեջ, որտեղ ոչ ոք երբեք չէր լինում և վազեցի ջրանցքի ափով։ Հունիսի առաջին շաբաթվա մեղմ, արևոտ մի առավոտ էր։ Նստեցի կամրջի բազրիքին՝ հիանալով իմ հին պարուսինե կոշիկներով, որոնք մի օր առաջ կավիճով խնամքով մաքրել էի, և սկսեցի դիտել, թե ինչպես են հնազանդ ձիերը բլուրն ի վեր քարշ տալիս գործարար մարդկանցով լեցուն ձիաքարշի վագոնը։ Ջրանցքի ափին ծառերի ճյուղերը ծածկվել էին թրթռուն, բաց֊կանաչագույն տերևներով և արևի շողերը շեղորեն նրանց միջով թափանցում֊ընկնում էին ջրի վրա։ Կամրջի գրանիտը դանդաղ տաքանում էր, և ես մտքումս հնչող տակտին համընթաց ափերս թփթփացնում էի քարին։ Ես ինձ շատ լավ էի զգում։ Մի հինգ, տասը րոպե սպասելուց հետո նկատեցի մոտեցող Մահոնիի գորշ բաճկոնը։ Նա ժպտալով բարձրացավ բլրի վրա և մագլցեց ինձ մոտ։ Մինչ մենք սպասում էինք, հանեց ներսի գրպանից դուրս ցցված պարսատիկը և ցույց տվեց իր կատարելագործումները։ Ես հարցրի, թե դա ինչու է բերել հետը։ Նա ասաց՝ «որպեսզի ծտերը երես չառնեն»։ Մահոնին հաճախ էր օգտագործում դպրոցական ժարգոնը և հայր Բաթլերին անվանում «ծեր այծ»։ Մենք սպասեցինք ևս քառորդ րոպե, բայց Լեո Դիլընը այդպես էլ չերևաց։ Վերջապես Մահոնին տեղից ցատկեց ու ասաց.

— Գնացի՛նք։ Ես այդպես էլ գիտեի, որ հաստլիկը կծլկի։

— Իսկ ի՞նչ անենք նրա վեց պենսը,— հարցրեցի ես։

— Դա որպես տուգանք, մեզ կմնա,— ասաց Մահոնին։— Մեզ ինչ, ավելի լավ, մեկ շիլլինգի փոխարեն ունեցանք մեկ շիլլինգ և վեց պենս։

Մենք հյուսիսային խճուղով հասանք մինչև քիմիական գործարան, իսկ հետո նույն խճուղով թեքվեցինք աջ՝ դեպի Ուորթ Ռոուդ։ Հենց որ հեռացանք մարդաշատ վայրերից, Մահոնին սկսեց «հնդկացի֊հնդկացի» խաղալ։ Թափահարելով իր պարսատիկը, նա հետապնդեց ցնցոտիներ հագած ինչ֊որ աղջիկների, իսկ երբ երկու թափառաշրջիկ տղաներ, հանուն ասպետական օրենքների, սկսեցին մեզ քարկոծել, Մահոնին ետ չմնաց նրանցից։ Նրան ետ պահեցի այդ քայլից, ասելով, որ տղաներն անչափ փոքր են, և մենք առաջ գնացինք, իսկ շրջմոլիկները մեր ետևից գոռում էին՝ «նեռե՛ր, նեռե՛ր», կարծելով թե մենք բողոքականներ ենք, որովհետև Մահոնին թխադեմ էր և գլխարկին ամրացրել էր ինչ֊որ կրիկետի ակումբի արծաթե մի նշան։ Երբ մենք հասանք հարթակին, որոշեցինք պաշարում կազմակերպել, բայց ոչինչ չստացվեց, որովհետև դրա համար առնվազն երեք մարդ էր պետք։ Վրեժով լցված, մենք խոսում էինք Լեո Դիլընի փախուստի մասին և փորձում գուշակել, թե ինչ թվանշան նա կստանա վերջին ժամին միստր Ռայենից։ Հետո մենք հասանք գետափ։ Երկար ժամանակ թափառում էինք բարձր քարե պարիսպներով փողոցներում և հաճախ կանգ առնում դիտելու ամբարձիչների և վերելակների աշխատանքը, իսկ ծանրության տակ տնքացող սայլերի սայլապանները գոռում էին մեզ վրա, որ ճանապարհ տանք։ Արդեն կեսօր էր, երբ հասանք նավահանգիստ և որովհետև բանվորները նախաճաշում էին, հաղարջի մուրաբայով երկու մեծ կարկանդակ գնեցինք և նախաճաշելու նստեցինք գետի մոտ ընկած մի խողովակի վրա։ Մենք հիանում էինք դուբլինյան առևտրի եռուզեռով՝ գետանավերով, որոնց ժամանման մասին հեռվից նշան էր տալիս բրդանման ծուխը, Ռինգսենդից այն կողմ գտնվող ձկնորսանավերի դարչնագույն նավատորմիղով և մեծ, սպիտակ առագաստանավով, որը բեռնաթափում էին դիմացի ափին։ Մահոնին ասաց, որ չտեսնված բան կլիներ այդ մեծ նավերից մեկով ծով ծլկել և անգամ ես, նայելով նավերի բարձր կայմերին, տեսնում կամ պատկերացնում էի, թե ինչպես են աչքերիս առաջ նյութականանում աշխարհագրական այն խղճուկ գիտելիքները, որ ձեռք էի բերել դպրոցում։ Մեզ թվում էր, թե դպրոցը և տունը մնացել են հեռվում և բոլորովին չէինք զգում նրանց ազդեցությունը։

Նախապես վճարելով տոմսի գինը, մենք նավահանգստային երկու բանվորների և մի փոքրամարմին հրեայի հետ կատերով կտրեցինք֊անցանք Լիֆին։ Մենք լուրջ էինք, շատ ամբարտավան տեսքով՝ հանդիսավորության աստիճան, բայց կարճատև ճանապարհորդության ընթացքում մեր հայացքները մի պահ հանդիպեցին և մենք քրքջացինք։ Երբ ափ իջանք, սկսեցինք դիտել եռակայմ նավի բեռնաթափումը, որը նկատել էինք դեռ այն ափից։ Մեր կողքին կանգնած մի մարդ ասաց, որ դա նորվեգական նավ է։ Ես մոտեցա նավախելին և փորձեցի կարդալ նավի անունը, բայց երբ դա ինձ չհաջողվեց, վերադառնալով սկսեցի զննել օտարերկրյա նավաստիներին. ուզում էի տեսնել արդյոք կանաչ են նրանց աչքերը, որովհետև աղոտ պատկերացում ունեի այդ մասին... Նավաստիների աչքերը կապույտ էին, գորշ և անգամ սև։ Միակ նավաստին, որի աչքերը կարելի էր կանաչ համարել, մի բարձրահասակ տղամարդ էր։ Նա զվարճացնում էր նավահանգստի ամբոխին և ամեն անգամ, երբ տախտակները ցած էին նետում, ուրախ բացականչում.

— Օ՛լ ռայթ, օ՛լ ռայթ։

Այդ տեսարանից հոգնելով, մենք դանդաղ քայլեցինք դեպի Ռինգսենդ։ Տոթ էր և նպարավաճառի կրպակների պատուհաններում բորբոսնած բլիթները գորշագույն էին դարձել։ Գնեցինք բլիթներ, շոկոլադ և, թափառելով կեղտոտ փողոցներում, որտեղ ապրում էին ձկնորսների ընտանիքները, բարեխղճորեն կերանք այդ ամենը։ Կաթի խանութ չգտանք և այդ պատճառով մանրավաճառի կրպակից մի֊մի շիշ ազնվամորու հյութ գնեցինք։ Երբ թարմացանք, Մահոնին նրբանցքով սլացավ կատվի ետևից, բայց կատուն փախավ բաց դաշտ։ Մենք խիստ հոգնել էինք և երբ դաշտ հասանք, իսկույն նստեցինք զառիվայրին, որի գագաթից երևում էր Դոդերը։

Արդեն շատ ուշ էր, իսկ մենք՝ անչափ հոգնած, որպեսզի իրագործենք Աղավնատուն գնալու մեր ծրագիրը։ Պետք է տուն վերադառնայինք ժամը չորսի մոտ, այլապես կբացահայտվեր մեր փախուստը։ Մահոնին տխուր նայում էր իր պարսատիկին և ուրախացավ միայն այն ժամանակ, երբ առաջարկեցի տուն վերադառնալ երկաթուղով։ Արևը թաքնվեց ամպերի ետևում և մենք մենակ մնացինք մեր տաղտկալի մտքերի ու նախաճաշի մնացորդի հետ։

Մեզանից բացի, դաշտում ոչ ոք չկար։ Մենք մի քանի րոպե լուռ պառկեցինք, հետո հեռվից մեզ մոտեցող մի մարդ տեսա։ Հայացքով հետևեցի նրան, ծամծմելով խոտի ցողունը, որով աղջիկները սովորաբար գուշակում են։ Մարդը դանդաղ քայլում էր զառիվայրի երկայնքով։ Նրա մի ձեռքը դիպչում էր ազդրին, իսկ մյուսում բռնել էր ձեռնափայտը, որը թույլ հպում էր գետնին։ Հագել էր սևականաչ մաշված մի կոստյում, իսկ գլխին դրել բարձր կատարով այն գլխարկներից, որ սովորաբար գիշերանոթ ենք կոչում։ Նա բավականին ծեր էր թվում, որովհետև ուներ մոխրագորշագույն բեղեր։ Երբ նա անցնում էր մեր կողքով, արագ մեզ նայեց և առաջ անցավ։ Մենք նրան հետևեցինք հայացքով և տեսանք, որ մեզանից հեռանալով մոտ հիսուն քայլ, նորից ետ դարձավ։ Նա գալիս էր դեպի մեզ շատ դանդաղ, ամբողջ ժամանակ ձեռնափայտը թրխկթրխկացնելով գետնին, այնքան դանդաղ, որ ինձ թվաց, թե խոտերի մեջ ինչ֊որ բան է փնտրում։

Հասնելով մեզ, բարևեց։ Մենք պատասխանեցինք, և նա դանդաղ ու մեծ զգուշությամբ նստեց մեր կողքին, զառիվայրի վրա։ Սկսեց խոսել եղանակի մասին, ասաց, թե ամառը շատ շոգ է լինելու և ավելացրեց, որ կլիման շատ է փոխվել այն ժամանակներից ի վեր, երբ նա դեռ մի փոքրիկ տղա էր, իսկ դա շատ վաղուց էր։ Ասաց, որ մարդու ամենաերջանիկ տարիները անկասկած դպրոցական տարիներն են, և որ ամեն ինչ կտար, նորից երիտասարդ լինելու համար։ Նրա խոսակցությունը մեզ ձանձրացրեց, և մենք լուռ մնացինք։ Հետո նա սկսեց խոսել դպրոցի և գրքերի մասին։ Հարցրեց, արդյո՞ք կարդացել ենք Թոմաս Մուրի բանաստեղծությունները կամ էլ սըր Վալտեր Սքոթի և Լորդ Լիտոնի վեպերը։ Ես ձևացրի, որ կարդացել եմ նրա թված բոլոր գրքերը, և նա ասաց.

— Ահա՛, տեսնում եմ, որ դուք էլ ինձ նման գրասեր եք։ Իսկ այ նա,— անծանոթը ցույց տվեց Մահոնիին, որը ակնապիշ մեզ էր նայում,— ձեզ նման չէ,— նա ուժեղ է խաղերի մեջ։

Նա ասաց, որ ինքն ունի սըր Վալտեր Սքոթի և Լորդ Լիտոնի համարյա բոլոր ստեղծագործությունները և որ երբեք չի ձանձրանում դրանք նորից վերընթերցելուց։— Իհարկե,— ասաց նա,— Լորդ Լիտոնի որոշ վեպեր տղաները իրավունք չունեն կարդալ։ Մահոնին հարցրեց պատճառը։ Նրա հարցը ինձ հուզեց և վշտացրեց, որովհետև վախենում էի, որ անծանոթը կկարծի, թե ես նույնպես Մահոնիի նման հիմար եմ։ Սակայն անծանոթը միայն ժպտաց։ Ես նկատեցի, որ նրա դեղին ատամների մեծ մասը փչացած են։ Հետո նա հետաքրքրվեց, թե մեզանից ով շատ հարսնացու ունի։ Մահոնին անփութորեն ասաց, որ ինքը երեքն ունի։ Ես ասացի, որ ոչ մի հարսնացու չունեմ։ Անծանոթն ինձ չհավատաց և ասաց, որ մեկը՝ կունենամ։ Ես չպատասխանեցի։

— Ասացե՛ք,— համարձակ նրան հարցրեց Մահոնին,— իսկ քանի՞ հարսնացու ունեք դուք ինքներդ։

Անծանոթը նորից ժպտաց և ասաց, որ մեր տարիքում նա ուներ բազմաթիվ հարսնացուներ։

— Ամեն մի տղա,— ասաց նա,— ունենում է իր փոքրիկ հարսնացուն։

Տարիքավոր մարդու այդպիսի ազատամտությունը ինձ զարմացրեց։ Հոգուս խորքում ճիշտ էի համարում այն ամենը, ինչ նա ասում էր տղաների ու աղջիկների մասին։ Բայց ինձ դուր չէին գալիս նրա այդ խոսքերը և զարմացա, երբ նա չգիտես ինչու մի քանի անգամ ցնցվեց, կարծես մի ինչ֊որ բանից վախեցած էր կամ էլ դողէրոցք ուներ։ Նա շարունակում էր խոսել, և ես նկատեցի նրա մաքուր առոգանությունը։ Խոսում էր աղջիկների մասին, որ նրանք գեղեցիկ ու փափուկ վարսեր ունեն, և փափուկ էլ ձեռքեր, և որ ոչ բոլոր աղջիկներն են իրականում այնպիսին, ինչպիսին որ երևում են։ Ասաց, որ իրեն անչափ դուր են գալիս երիտասարդ գեղեցիկ աղջիկները, նրանց գեղեցիկ սպիտակ ձեռքերն ու գեղեցիկ փափուկ վարսերը։ Այն տպավորությունն ստացա, որ նա կրկնում է անգիր արած բաներ և միտքն էլ իր սեփական բառերից հիպնոսացած, դանդաղ պտտվում էր պատմության նույն ուղեծրի շուրջը։ Երբեմն այնպես էր խոսում, ասես ակնարկում էր բոլորին հայտնի մի ինչ֊որ բան, իսկ երբեմն էլ ձայնը իջեցնում էր և խոսում խորհրդավորությամբ, ասես գաղտնիքը միայն մեզ է պատմում, որ կողմնակի մարդը չպետք է լսեր։ Նորից ու նորից էր կրկնում իր դարձվածքները, մի փոքր դրանք ձևափոխելով ու պարուրելով իր միալար ձայնով։ Ես նայում էի զառիվայրից ցած և լսում նրան։

Որոշ ժամանակ անց նրա մենախոսությունը վերջապես ընդհատվեց։ Նա դանդաղ վեր կացավ և, ասելով, թե մեզ լքում է մի րոպեով, հեռացավ։ Հայացքս անշարժ պահած տեսա, որ նա գնաց դեպի դաշտի մոտակա եզրը։ Մենք շարունակում էինք լռել, մի քանի րոպե հետո Մահոնին բացականչեց.

— Ա՛յ քեզ բան, մի տես թե ի՞նչ է անում։

Եվ քանի որ ես չպատասխանեցի և ոչ էլ նայեցի այդ կողմը Մահոնին նորից բացականչեց.

— Ա՛յ քեզ ծեր խրտվիլակ։

— Եթե նա հարցնի մեր անունները,— ասացի,— քո անունը Մըրֆի է, իսկ իմը՝ Սմիթ։

Մենք այլևս իրար հետ չխոսեցինք։ Ես դեռ մտմտում էի գնալ թե մնալ, երբ անծանոթը վերադարձավ և նորից նստեց մեր կողքին։ Նա դեռ նոր էր նստել, երբ Մահոնին նկատեց իր հետապնդած կատվին, վեր թռավ տեղից և շարունակեց հետապնդումը։ Ես ու անծանոթը նայում էինք այդ որսին։ Կատուն փախավ ու թաքնվեց ցանկապատի մյուս կողմում, իսկ Մահոնին քարկոծեց նրա թաքստոցը։ Իսկ երբ ձանձրացավ, սկսեց թափառել դաշտում։

Մի քանի րոպե լուռ մնալուց հետո, անծանոթը նորից խոսեց։ Նա ասաց, որ ընկերս շատ կոպիտ տղա է և հետաքրքրվեց՝ հաճա՞խ են նրան պատժում դպրոցում։ Ես ուզում էի վրդովված պատասխանել, որ մենք ազգային դպրոցից չենք, որտեղ տղաներին, ինչպես ինքն է ասում, ճիպոտահարում են, բայց լռեցի։ Նա խոսեց տղաներին պատժելու տարբեր ձևերի մասին։ Նրա ուղեղը ասես նորից հիպնոսվել էր իր խոսքերից և, թվում էր, պտտվում է մի նոր առանցքի շուրջ։ Նա ասաց, որ այդպիսի տղաներին պետք է միայն ճիպոտահարել։ Երբ տղան կոպիտ է ու անհնազանդ, նրան օգուտ կբերի միայն մի բան՝ իսկական ճիպոտածեծը։ Երբ տղայի ականջները քաշելուց և ձեռքերին խփելուց ոչ մի օգուտ չկա, նրա միակ փրկությունը տաք֊տաք ճիպոտածեծն է։ Ինձ զարմացրեց նման վերաբերմունքը և ես ակամա նայեցի նրա դեմքին։ Հայացքս հանդիպեց նրա շշագույն֊կանաչ աչքերին, որոնք ինձ էին նայում ցնցվող ճակատի տակից։ Ես նորից հեռացրի հայացքս։

Անծանոթը շարունակում էր իր մենախոսությունը։ Թվում էր, թե մոռացել է իր ազատամտությունը։ Նա ասաց, որ եթե երբևէ իմանա, որ մի տղա խոսում է աղջիկների հետ և, որ նա հարսնացու ունի, այդ տղային անվերջ կճիպոտահարի, և դա դաս կլինի, որ նա այլևս չխոսի աղջիկների հետ։ Իսկ եթե մի տղա հարսնացու ունի և թաքցնում է, ապա նրան այնպիսի ճիպոտածեծ կտա, որի նմանը երևի ոչ մի տղա դեռ չի տեսել։ Անծանոթն ասաց, որ ծեծ տալը իր ամենասիրած բանն է աշխարհում։ Նա ինձ նկարագրեց, թե ինչպես է ճիպոտահարում չար տղային, ասես ինձ հաղորդակից էր անում մի ինչ֊որ գաղտնիքի։ Այդ ծեծը, ասաց անծանոթը, իր համար ամենամեծ հաճույքն է։ Եվ նրա միապաղաղ ձայնը, որը բացահայտում էր գաղտնիքը, դարձավ համարյա քնքուշ, ասես թախանձում էր ինձ հասկանալ իրեն։ Ես սպասեցի, մինչև որ նա մենախոսությունը ավարտեց և կտրուկ ոտքի կանգնեցի։ Եվ որպեսզի ցույց չտամ հուզմունքս, ձևացրի, թե կապում եմ կոշկաթելերս ու միայն դրանից հետո, ասելով, որ պետք է գնամ, հրաժեշտ տվեցի նրան։ Ես դանդաղ վեր բարձրացա զառիվայրով, բայց սիրտս վախից տրոփում էր, և ինձ թվում էր, ուր որ է նա կբռնի իմ կոճերից։ Հասնելով զառիվայրի գագաթին շրջվեցի և չնայելով անծանոթի կողմը կանչեցի դաշտով մեկ.

— Մը՛րֆի։

Ձայնիս մեջ կեղծ քաջության երանգ կար, և ես ամաչում էի այդ փոքրիկ խորամանկությունից։ Ստիպված էի մի անգամ էլ կանչել և նոր միայն Մահոնին նկատեց ինձ ու ձայն տվեց։ Ինչպես էր սիրտս բաբախում, երբ Մահոնին դաշտի երկայնքով վազում էր դեպի ինձ։ Եվ ես ամաչեցի, որովհետև հոգուս խորքում նրան միշտ այնքան էլ բանի տեղ չէի դնում։

ԱՐԱԲԻ

Նորդ Ռիչմոնդը հանգիստ և անաղմուկ մի փակուղի էր։ Բայց այդ անդորրը խախտվում էր օրվա մեջ մի անգամ, երբ Քրիստոնյա եղբայրների դպրոցն արձակում էր իր սաներին։ Փակուղու վերջում անբնակ երկհարկանի մի շենք կար՝ հրապարակով մյուս շենքերից բաժանված։ Փողոցի շենքերը կարծես գիտակցելով իրենց մեջ հարատևող պարկեշտ կյանքը, իրար էին նայում մոխրագույն, անվրդով ճակատներով։

Մեր նախկին տանտերը՝ քահանան, մահացել էր ետնասենյակում։ Եվ որովհետև սենյակները միշտ փակ էին եղել, օդը ծանր էր ու մգլոտած։ Խոհանոցին կից մառանը լցված էր հին, անպետք թղթերով և այդ թղթերի մեջ ես գտա խունացած ու ծալված էջերով թղթակազմ մի քանի գիրք՝ «Բարեպաշտ հաղորդակիցը», «Վիդոկի հուշագրությունը» և Վալտեր Սքոթի «Աբբահայրը»։ «Վիդոկի հուշագրությունը» ինձ ամենից շատ դուր եկավ, որովհետև գրքի էջերը համարյա դեղնել էին։ Անուշադրության մատնված այգում կար մի խնձորենի, որի շուրջը աճում էին մի քանի գետնատարած թփեր։ Թփերից մեկի տակ ես գտա հանգուցյալի հեծանվի ժանգոտած օդամղիչը։ Քահանան մեծ բարեգործ էր և ողջ հարստությունը կտակել էր բարեգործական ընկերություններին, իսկ տան կահկարասին՝ քրոջը։

Ձմռան կարճ օրերի հետ մայրամուտն ավելի շուտ էր հայտնվում, և մեր ճաշը չվերջացած, դրսում արդեն մութ էր։ Երբ մենք հավաքվում էինք փողոցում, շենքերն արդեն թաղված էին լինում մթության մեջ։ Երկնքի հատվածը մեր գլխավերևում փոփոխվող մանուշակագույն էր, իսկ ներքևում փողոցի լապտերները վեր էին մղում իրենց աղոտ լույսերը։ Սառը օդը դաղում էր մեզ և մենք խաղում էինք, մինչև մեր մարմինները շիկանային։

Մութ, ցեխոտ նրբանցքների լուռ փողոցներում արձագանքվում էին մեր ճիչերը, շենքերի թիկունքում հետապնդում էինք իրար և խաղով տարված, հասնում մինչև կեղտոտ բակերի ետնամասերը, ուր մեզ քարկոծում էին հյուղակներում բնակվող վայրի ցեղերը, հետո հայտնվում էինք մգլած ու մութ բանջարանոցների դարպասների մոտ, ուր աղբարկղներից թունդ հոտ էր փչում և վազքը շարունակում մինչև մութ, մգլահոտ ախոռները, որտեղ դիտում էինք, թե ինչպես է կառապանը լվանում ու սանրում ձիերին կամ էլ մեղմ զնգացնում լծասարքը։ Երբ վերադառնում էինք փողոց, խոհանոցի պատուհանները իրենց լույսերով արդեն ողողած էին լինում մութ տարածությունը։ Եթե այդ պահին հորեղբայրս տուն էր գալիս, մենք թաքնվում էինք մթության մեջ, սպասելով, որ նա անհետանա շքամուտքում։ Եվ երբ Մանգանսի քույրը նախամուտք էր դուրս գալիս եղբորը կանչելու, մենք նայում էինք թաքստոցից, թե ինչպես է հայացքով փնտրում եղբորը։ Նայում էինք ու սպասում՝ կմնա, թե կգնա։ Եթե մնում էր, թողնում էինք թաքստոցը և անտրտունջ մոտենում աստիճաններին։ Նա մեզ էր սպասում, իսկ ինքը ուրվագծված էր կիսաբաց դռնից ընկած լույսով։ Եղբայրը, նախքան հնազանդվելը, ջղայնացնում էր քրոջը, իսկ ես ներքևում կանգնած նրան էի նայում։ Նրա մարմնի շարժումներից շրջազգեստը փողփողում էր, իսկ մազերի փափուկ կապիչը այս ու այն կողմ էր ընկնում։

Ամեն առավոտ պառկում էի հյուրասենյակի հատակին և հետևում նրա դռանը։ Որպեսզի ինձ չնկատի, իջեցնում էի վարագույրը, ներքևում բաց թողնելով մի քանի սանտիմետր։ Երբ նա երևում էր նախամուտքում, սիրտս թպրտում էր։ Վազում էի դահլիճ, հափշտակում գրքերս ու հետևում նրան։ Աչքս չէի կտրում նրա դարչնագույն կերպարանքից, և երբ մենք հասնում էինք այն կետին, որտեղ մեր ուղիները պետք է բաժանվեին, արագացնում էի քայլերս ու առաջ անցնում։ Եվ այսպես ամեն առավոտ։ Նրա հետ դեռ մի կարգին չէի խոսել, բացի մի քանի պատահական բառերից։ Չնայած դրան, նրա անունը ասես մի կոչ էր իմ ողջ էության համար։

Նրա պատկերը ինձ ուղեկցում էր նույնիսկ այնտեղ, ուր երազել անհնար էր։ Շաբաթ երեկոյան, երբ մորաքույրս գնումների էր դուրս գալիս, ես ստիպված նրան ուղեկցում էի, որպեսզի կրեմ ծանրոցները։ Մենք գնում էինք լուսավորված փողոցներով, մեզ հրմշտում էին գնորդներն ու հարբած մարդիկ, իսկ լուտանքներ լսվում էին ամեն քայլի վրա։ Հետո մեզ էին հասնում խանութում աշխատող տղաների սուր ծղրտոցը, որոնք հսկում էին կրպակների առջև դրված փորոտիքով լեցուն տակառները, փողոցային երգիչների ռնգային ձայները, որոնք կամ երգում էին «Եկեք բոլորս» երգը՝ Օ՚Դոնովան Ռոսսայի մասին, կամ էլ բալլադ՝ մեր հարազատ երկրի դժբախտ վիճակի մասին։ Այդ ձայները միախառնվում էին և ինձ համար դառնում կյանքի միակ ընկալումը։ Ինձ թվում էր, թե ես թշնամիների ամբոխի միջով եմ տանում սուրբ նվերներով լեցուն իմ թասը։ Նրա անունը հանկարծ հայտնվում էր շուրթերիս տարօրինակ աղոթքների ու գովերգերի ժամանակ, որ ես էլ չէի հասկանում։ Աչքերս լցվում էր արցունքով (ինքս էլ չգիտեի ինչու), իսկ սիրտս, թվում էր, ուր որ է կրծքիցս դուրս կթռչի։ Ապագայի մասին համարյա չէի մտածում։ Չգիտեի՝ երբևիցե կխոսեմ նրա հետ, թե ոչ, իսկ եթե խոսեմ, ինչպես պետք է հայտնեմ իմ շփոթված հիացմունքը։ Բայց մարմինս ասես տավիղ լիներ, իսկ նրա խոսքերն ու շարժումները՝ լարերի վրա նվագող մատներ։

Մի երեկո մտա այն սենյակը, որտեղ մահացել էր քահանան։ Մթամած անձրևոտ երեկո էր, բայց սենյակում տիրում էր խոր լռություն։ Կոտրված փեղկից լսվում էր, թե ինչպես է անձրևը գետինը ծեծում և ինչպես են մաքուր, անվերջանալի շիթերը հոսում թրջված հողի վրայով։ Ներքևում, ինչ֊որ տեղ, լույս էր արձակում մի լապտեր կամ էլ լուսավորված մի պատուհան։ Ես ուրախ էի, որ սենյակում կիսախավար է։ Ողջ զգացմունքներն ասես ձգտում էին քողարկվել անորոշությամբ և այն պահին, երբ ես զգացի, որ լրջանում եմ, ափերս իրար սեղմեցի, մինչև որ սկսեցին դողդողալ։ Մի քանի անգամ շշնջացի. «Օ՜, սեր, օ՜, սեր»։

Վերջապես նա հետս խոսեց։ Երբ ինձ դիմեց, այնպես շփոթվեցի, որ չիմացա ինչ պատասխանել։ Նա ինձ հարցրեց, արդյոք մտադի՞ր եմ քաղաքում բացված տոնավաճառը տեսնել։ Չեմ հիշում, թե ինչ պատասխանեցի։

— Դա հոյակապ շուկա է լինելու,— ասաց նա և ավելացրեց, որ ինքն անչափ կցանկանար գնալ այնտեղ։

— Իսկ դուք ինչո՞ւ չեք գնում,— հարցրեցի ես։

Խոսելիս նա պտտում էր դաստակի արծաթե ապարանջանը։ Ասաց, որ ինքը չի կարող գնալ, որովհետև այդ շաբաթ իրենց կուսանոցը ապաշխարելու է։ Նրա եղբայրն ու երկու այլ տղաներ պայքարում էին իրար հետ իրենց գլխարկների համար, և ես աստիճաններին մենակ էի մնացել։ Աղջիկը բռնել էր բազրիքի ճաղերից և գլուխը թեքել իմ կողմը։ Կիսաբաց դռնից լամպի լույսը լուսավորեց նրա սպիտակ ծոծրակը, հետո մազերի փունջը և ցած սահելով՝ բազրիքին դրված ձեռքն ու շրջազգեստի մի կողմը։ Հետո մթությունից խլեց նրա ներքնազգեստի սպիտակ երիզը, որը փոքր֊ինչ տեսանելի էր դառնում, երբ նա հենվում էր բազրիքին։

— Ա՛յ, դու այդ օրը կարող ես գնալ,— ասաց նա։

— Եթե գնամ,— ասացի ես,— անպայման ձեզ համար մի բան կբերեմ։

Ինչպիսի՜ անհամար պատրանքների առիթ դարձան այդ մի քանի խոսքերը։ Քնած թե արթուն՝ աչքիս առաջ այդ օրն էր։ Ես տենչում էի ոչնչացնել նշանակված օրը հետաձգող մի քանի օրերը, իսկ դասերս ինձ համար դարձան անտանելի։ Նրա պատկերը հայտնվում էր ինձ երեկոյան՝ ննջասենյակում, իսկ ցերեկը՝ դպրոցում, էջի ու իմ միջև, որը ես տքնում էի կարդալ։ «Արաբի» բառի վանկերը հայտնվում էին ինձ լռությունից, հոգիս թրթռում էր և բառը համակում էր ինձ իր արևելյան հմայքով։ Վերջապես թույլտվություն խնդրեցի շաբաթ օրը տոնավաճառ գնալու։ Մորաքույրս զարմացավ և հուսով էր, որ դա մասոնական1 միջոցառում չէ։ Սկսեցի դասերս վատ պատասխանել։ Ուսուցչի դեմքը ավելի ու ավելի էր խստանում։ Բայց նա դեռ հուսով էր, որ կուղղվեմ։ Ես դարձել էի ցրված, քանի որ համբերություն չունեի զբաղվելու որևէ լուրջ գործով։ Մանավանդ, որ այդ գործերը խցկվելով իմ ցանկության և իմ միջև, չար երեխայի միօրինակ ու տաղտուկ խաղ էին թվում։

Շաբաթ օրը հորեղբորս հիշեցրի, որ պատրաստվում եմ երեկոյան գնալ տոնավաճառ։ Նա այդ պահին նախասենյակում խոզանակն էր փնտրում և ինձ պատասխանեց կտրուկ ու չոր.

— Այո, տղա՛ս, գիտեմ։

Քանի դեռ նա նախասենյակում էր, ես չէի կարող հյուրասենյակ գնալ ու պառկել պատուհանի տակ։ Ստիպված դուրս եկա տնից և անտրամադիր քայլեցի դեպի դպրոց։ Դրսում օդը չափազանց խոնավ էր և սիրտս արդեն ինչ֊որ վատ բան էր կանխագուշակում։

Երբ ճաշին վերադարձա, հորեղբայրս դեռ տուն չէր եկել։ Դեռ վաղ էր։ Նստեցի պատի ժամացույցի տակ, և երբ նրա թկթկոցը սկսեց վրաս ազդել, սենյակից դուրս եկա։ Եվ աստիճաններով բարձրացա շենքի վերին հարկը։ Դատարկ ու մռայլ սենյակները ինձ ներշնչեցին ազատության զգացում և սենյակից սենյակ անցնելով, սկսեցի երգել։ Վերևից երևում էր, թե փողոցում ինչպես էին խաղում ընկերներս։ Բայց նրանց ճիչերը ինձ հասնում էին թուլացած ու անորոշ։ Ճակատս ապակուն սեղմած, նայում էի այն մութ շենքին, որտեղ նա էր ապրում։ Այսպես կանգնեցի մոտ մի ժամ, ոչինչ չտեսնելով, բացի իմ երևակայության խաղից, որն ընդգրկում էր նրա դարչնագույն հագուստով կազմվածքը՝ բազրիքին դրված ձեռքը, ներքնազգեստի երիզը և պարանոցի լուսավորված ճկումը։

Երբ ես նորից ներքև իջա, միսիս Մերսերը նստած էր կրակի մոտ։ Նա մի ծեր ու շատախոս կին էր, վաշխառուի այրի, որն ինչ֊որ բարեգործական նպատակներով օգտագործված նամականիշեր էր հավաքում։ Ստիպված դիմացա սեղանի շուրջը տարվող բամբասանքին։ Արդեն մի ժամ էր, ճաշը ուշանում էր, իսկ հորեղբայրս չկար ու չկար։ Վերջապես միսիս Մերսերը ոտքի կանգնեց։ Նա ներողություն խնդրեց, ասաց, որ էլ չի կարող սպասել, արդեն ութն անց է, և պետք է գնա, որովհետև գիշերային օդը վնասում է իրեն։ Երբ նա գնաց, բռունցքներս սեղմած սկսեցի քայլել սենյակում։ Մորաքույրս ասաց։

— Վախենում եմ, ստիպված լինես հետաձգել տոնավաճառ գնալդ։

Ժամը 9֊ին նախամուտքում շրխկաց հորեղբորս բանալին։ Ես լսեցի, թե նա ինչպես է ինքն իրեն խոսում, և ինչպես է կախիչը ճոճվում նրա վերարկուի ծանրությունից։ Ամեն ինչ ինձ համար պարզ էր, և երբ նա վերջացրել էր իր ճաշը, խնդրեցի տոնավաճառի համար խոստացած գումարը։ Նա խոստումը մոռացել էր։

— Մարդիկ հիմա անկողնում երազներ են տեսնում,— ասաց նա։

Բայց ես լուրջ էի։ Մորաքույրս պաշտպանեց ինձ և վճռականորեն ասաց.

— Ի՞նչ է, չե՞ս կարող փողը տալ և թողնել, որ գնա. ինքդ ես նրան ուշացրել։

Հորեղբայրս ներողություն խնդրեց խոստումը մոռանալու համար։ Նա ասաց, որ անցյալում ճիշտ են ասել՝ լոկ սովորելը, առանց հաճույքի, բթացնում է մարդուն։ Նա հարցրեց իմ գնալու նպատակը, և երբ պատասխանեցի երկրորդ անգամ, նորից հարցրեց, թե արդյոք ես ծանո՞թ եմ «Արաբիի հրաժեշտը իր նժույգին» բանաստեղծությանը։ Երբ վերջապես դուրս էի գալիս խոհանոցից, նա պատրաստվում էր մորաքրոջս համար արտասանել առաջին տողերը։

Ֆլորինը ձեռքումս պինդ սեղմած, ես Բաքինգհեմ փողոցով կայարան իջա։ Գնորդներով լեցուն փողոցների տեսքը, գազային լամպերի լույսը ինձ հիշեցրին ճանապարհորդությանս նպատակը։ Ես տեղ գրավեցի գնացքի 3֊րդ կարգի մի վագոնում։ Անչափ երկար թվացող դադարից հետո գնացքը շարժվեց։ Անցանք խարխուլ տների մոտով, հետո աղոտ փայլող ինչ֊որ գետի վրայով։ Ուեսլենդ֊Ռոու կայարանում մարդկային ամբոխը դեպի գնացքի դռները նետվեց, բայց ուղեկցորդները ետ մղեցին, քանի որ գնացքը հատուկ երթուղի ուներ՝ տոնավաճառ։ Ես դատարկ վագոնում մենակ մնացի։ Մի քանի րոպե անց գնացքը կանգ առավ հապճեպ սարքած փայտե կառամատույցի մոտ։ Ես անցա կառամատույցի վրայով և ժամացույցի լուսավորված թվացուցակի վրա տեսա, որ տասին տասը րոպե էր պակաս։ Դեմս մի մեծ շենք կար, որի ճակատին գրված էր «Արաբի» կախարդական բառը։

Ես չկարողացա գտնել վեցպենսանոց մուտքը և վախենալով, որ տոնավաճառը ուր որ է կփակեն, ներս սողոսկեցի ճոպանների տակով՝ նախապես մեկ շիլլինգ տալով հոգնած պահակին։ Հայտնվեցի մի մեծ դահլիճում, որը կամարաձև սեղմված էր հսկայական սրահի գոգում։ Կրպակների մեծ մասը փակ էր, իսկ դահլիճի խորքում արդեն մութ էր։ Դահլիճի լռությունը նման էր աղոթքից հետո եկեղեցում իշխող անդորրի։ Ես անվճռականորեն քայլեցի դեպի տոնավաճառի կենտրոնը։ Մի քանի բաց կրպակների վաճառասեղանների մոտ մարդիկ կային հավաքված։ Վարագույրի առջև, որի վրա գունավոր լույսերով գրած էր «Կաֆե֊շանտան», երկու հոգի մատուցարանի վրա փող էին հաշվում։ Ես լսում էի, թե ինչպես է զնգում ընկնող մետաղադրամը։

Դժվարությամբ հիշելով իմ այցելության նպատակը, ես վաճառասեղաններից մեկին մոտեցա և սկսեցի զննել ճենապակե ափսեները և ծաղկազարդ թեյի սպասքը։ Կրպակի դռան մոտ մի երիտասարդ կին էր կանգնած, որը խոսում ու ծիծաղում էր երկու երիտասարդ ջենտլմենների հետ։ Ես իսկույն նկատեցի նրանց անգլիական առոգանությունը։ Նրանց զրույցից երբեմն ինձ էին հասնում որոշ բառեր։

— Օ՜, ես երբեք այդպիսի բան չեմ ասել։

— Օ՜, բայց դու ասացիր։

— Օ՜, ոչ, չեմ ասել։

— Մի՞թե նա չասաց։

— Այո, ես էլ լսեցի։

— Օ՜, դա... սո՛ւտ է։

Երիտասարդ լեդին նկատելով ինձ, մոտեցավ ու հարցրեց, թե արդյոք ցանկանում եմ որևէ բա՞ն գնել։ Նրա ձայնի երանգը այնքան էլ խրախուսիչ չէր, խոսում էր ինձ հետ ավելի շատ պարտականությունից դրդված։ Ես խոնարհ հայացքով նայեցի երկու մեծ սափորներին, որոնք արևելյան պահակների պես կանգնել էին վաճառասեղանի երկու կողմերում և շշնջացի.

— Ոչ, շնորհակալ եմ։

Երիտասարդ լեդին փոխեց սափորներից մեկի դիրքը և վերադարձավ երկու երիտասարդների մոտ։ Նրանք շարունակեցին խոսել նույն հարցի շուրջը։ Մեկ֊երկու անգամ երիտասարդ լեդին ուսի վրայով ինձ նայեց զննող հայացքով։

Ես նրա վաճառասեղանի մոտ մի քիչ էլ հապաղեցի, որպեսզի իմ հետաքրքրությունը նրա ապրանքի նկատմամբ ճշմարտանման լիներ, չնայած ներքուստ գիտեի՝ անօգուտ էր։ Հետո շուռ եկա և տոնավաճառի կենտրոնով դանդաղ քայլեցի դեպի ելքը։ Ես թույլ տվեցի, որ երկպենսանոցները ձեռքիցս ցած սահեն և անշարժանան գրպանումս գտնվող վեցպենսանոցների կողքին։ Դահլիճի մյուս ծայրից մի ձայն հայտարարեց, որ լույսերը շուտով կհանգցնեն։ Դահլիճի վերին մասը արդեն լրիվ մթության մեջ էր։

Նայեցի վեր՝ այդ մթության մեջ ես նման էի սնափառությամբ տարված ու խայտառակված մի էակի։ Եվ աչքերս վառվեցին ցավից ու զայրույթից։

ԷՎԵԼԻՆ

Նա նստել էր պատուհանի մոտ ու դիտում էր փողոց ներխուժող երեկոն։ Գլուխը սեղմել էր պատուհանի վարագույրին, ռունգերում՝ փոշոտ կրետոնի հոտն էր։ Հոգնած էր։

Անցորդները քիչ էին։ Տուն գնաց վերջին շենքի բնակիչը. լսվեցին նրա ոտնաձայները սալահատակին և քիչ հետո դրանք խշրտացին նոր, կարմիր շենքերի առջև ձգվող արահետի խարամի վրա։ Մի ժամանակ այդտեղ դաշտ էր, ուր նրանք ամեն երեկո խաղում էին ուրիշ երեխաների հետ։ Հետո մի բելֆասթցի գնեց դաշտը և տեղը կառուցեց տներ, ոչ թե իրենց մուգ շագանակագույն փայտե տների նման, այլ պայծառ աղյուսե տներ, փայլող տանիքներով։ Փողոցի երեխաները սիրում էին խաղալ այդ դաշտում։ Խաղում էին Դեվինսները, Ուոթերսները, Դանսները, փոքրիկ կաղ Քեուն, ինքը և իր եղբայրներն ու քույրերը։ Իհարկե, Էռնեստը երբեք չէր խաղում։ Նա արդեն մեծ էր։

Հայրը սովորություն ուներ երեխաներին հաճախ դաշտից դուրս քշել, հալածելով իր սև գավազանով, բայց սովորաբար փոքրիկ Քեուն պահակ էր կանգնում և ձայն տալիս, երբ նկատում էր հորը։ Բայց կարծես բոլորն էլ բավական երջանիկ էին այն ժամանակ։ Հայրը դեռ մի կերպ դիմանում էր և գլխավորը՝ մայրը դեռ կենդանի էր։ Դա շատ վաղուց էր։ Հիմա ինքը, իր եղբայրներն ու քույրերը հասակ են առել, մահացել է մայրը։ Թիզզի Դանսը նույնպես չկա, իսկ Ուոթերսները վերադարձել են Անգլիա։ Ամեն ինչ փոխվում է։ Եվ այժմ, ուրիշների նման, ինքը նույնպես կհեռանա, կլքի տունը։

Տո՛ւն։ Նա աչք ածեց սենյակը, զննելով բոլոր ծանոթ իրերը, որոնք մաքրում էր ամեն շաբաթ՝ այսքան տարիների ընթացքում, ամեն անգամ զարմանալով, թե որտեղից է այդքան փոշի հավաքվում։ Հավանաբար այլևս չտեսնի այդ ծանոթ իրերը, որոնցից երբևէ չէր մտածում, թե կբաժանվի։ Բայց այդ տարիների ընթացքում նա այդպես էլ չիմացավ այն քահանայի անունը, որի դեղնած լուսանկարը կախված էր կոտրված ֆիլհարմոնիայի վերևում, պատի վրա, սուրբ Մարգարիտ֊Մարիամ֊Ալաքոքին պատկերող գունավոր փորագրության կողքին։ Նա իր հոր դասընկերներից էր եղել, և հայրը, ցույց տալով նկարը հյուրերին, միշտ ավելացնում էր.

— Նա այժմ Մելբուռնում է։

Աղջիկը համաձայնել էր հեռանալ, լքել իր տունը։ Արդյոք դա ճի՞շտ քայլ էր։ Նա փորձեց հարցը կշռադատել բոլոր կողմերից։ Տանը, ինչ էլ պատահեր, նա ուներ սնունդ, ապաստան և նրանց, ում միշտ տեսել էր իր շուրջը։ Իհարկե, այստեղ աշխատանքը անչափ շատ էր, և ոչ միայն տանը, այլև խանութում։ Հետաքրքիր է, ինչ կասեն խանութում, երբ իմանան, որ փախել է մի երիտասարդի հետ։ «Հիմարի մեկն էր»,— կասեն նրանք իր մասին, իսկ տեղը հայտարարությունից հետո իսկույն կզբաղեցնեն։ Միսս Գևանը անչափ ուրախ կլիներ։ Նա միշտ կշտամբելու առիթ էր փնտրում, հատկապես, երբ շուրջը լսողներ կային։

— Միսս Հիլլ, մի՛թե չեք տեսնում, որ լեդիները ձեզ են սպասում։

— Խնդրեմ, բարեհաճ եղեք, միսս Հիլլ։

Խանութից հեռանալը այնքան էլ ցավալի չէր։

Բայց նոր տան մեջ, հեռավոր անծանոթ երկրում իր դրությունը կփոխվի։ Նա ամուսնացած կլինի, նա՝ Էվելինը։ Մարդիկ արդեն հարգանքով կվերաբերվեն իրեն և նա մոր ճակատագիրը չի ունենա։ Անգամ հիմա, երբ նա տասնինն անց աղջիկ էր, իրեն անպաշտպան էր զգում հոր զայրույթից։ Նա գիտեր՝ սրտի անկանոն խփոցների պատճառը դա էր։ Երբ փոքր էր, հայրը չէր հարձակվում նրա վրա այնպես, ինչպես սովորություն ուներ հարձակվել Հենրիի կամ Էռնեստի վրա, որովհետև ինքը աղջիկ էր, բայց վերջերս սկսել էր սպառնալ և ասում էր, որ միայն հանգուցյալ մոր անունն է նրան փրկում։ Եվ այժմ չկար մեկը, որ պաշտպաներ։ Էռնեստը մահացել էր։ Հարրին, որ եկեղեցիներ էր նկարազարդում, միշտ զբաղված էր լինում որևէ գյուղում։ Իսկ փողի համար շաբաթ օրվա մշտական վեճերը նրան շատ էին ձանձրացրել։ Նա միշտ հորն էր տալիս աշխատավարձի յոթ շիլլինգը։ Նույնն էր անում և Հարրին, ուղարկելով ինչքան կարող էր։ Բայց ամենադժվարը այդ փողերը մի քիչ ետ գցելն էր։

Հայրն ասում էր, որ աղջիկը փողը շռայլում է, նա անխելք է, ինքը թույլ չի տա, որ դժվարությամբ վաստակած փողը կորչի և չէր հանգստանում այդ բոլորով, ասում էր դեռ ավելին, քանի որ շաբաթ երեկո հարբած էր լինում։ Վերջում նա աղջկան փող էր տալիս և հարցնում, թե արդյոք մտադիր չէ՞ կիրակնօրյա ճաշի համար գնումներ անել։ Հետո Էվելինը պետք է տնից դուրս վազեր, ձեռքին՝ սև կաշվե դրամապանակը, հրմշտեր ամբոխը աջ ու ձախ և տուն վերադառնար ուշ երեկոյան, կքված գնումների ծանրության տակ։

Ծայրը ծայրին հասցնելու համար նա աշխատում էր ամբողջ օրը և բացի այդ հետևում էր իր խնամքին թողնված երկու երեխաներին, որ ճաշեն ու դպրոց գնան ժամանակին։ Դա ծանր աշխատանք էր, ծանր կյանք, բայց հիմա, երբ նա որոշել էր լքել տունը, առօրյան այնքան էլ ծանր ու անցանկալի չէր։

Որոշել էր նոր կյանք սկսել Ֆրանկի հետ։ Ֆրանկը բարի էր, սրտաբաց ու արի։ Այս գիշեր ինքը կմեկնի նրա հետ գիշերային նավով, կլինի նրա կինը և կապրի նրա հետ Բուենոս֊Այրեսում, որտեղ Ֆրանկը տուն ուներ նրանց սպասող։ Որքան լավ էր հիշում առաջին հանդիպումը։ Ֆրանկը վարձով ապրում էր գլխավոր փողոցի վրա գտնվող տանը, ուր ինքը հաճախ էր այցելում։ Թվում էր դա մի քանի շաբաթ առաջ էր։ Ֆրանկը կանգնել էր դարպասի մոտ, կեպին ծոծրակին հետ ցցած, մազերը թափված էին բրոնզագույն դեմքին։ Հետո նրանք ծանոթացան։ Նա ամեն երեկո խանութի մոտ սպասում էր Էվելինին՝ տուն ուղեկցելու։ Ֆրանկը տարավ նրան դիտելու «Գնչուհին» և նա, նստելով տղայի կողքին, իր համար անսովոր տեղում, իրեն զգում էր յոթերորդ երկնքում։

Ֆրանկը սիրում էր երաժշտություն և մի քիչ էլ երգել գիտեր։ Մարդիկ գիտեին նրանց փոխադարձ համակրանքի մասին, և երբ Ֆրանկը երգում էր նավաստու և աղջկա սիրո երգը, ինքը միշտ հաճելի շփոթմունք էր զգում։ Նա աղջկան կատակով Փոփենս էր անվանում։ Սկզբում պարզապես հաճելի էր երկրպագու ունենալ, իսկ հետո Ֆրանկը սկսեց դուր գալ նրան։ Նա գիտեր պատմություններ հեռու երկրների մասին և իր կարիերան սկսել էր որպես կրտսեր նավաստի «Ալլան Լայն» ընկերության նավի վրա, որը նավարկում էր Կանադա երթուղով։ Նա գիտեր այն բոլոր նավերի ու ընկերությունների անունները, որտեղ մի ժամանակ աշխատել էր։ Անցել էր Մագելանի նեղուցով և պատմություններ գիտեր սարսափելի պատագոնցիների մասին։ Ասում էր, որ իր գործերը հաջող են Բուենոս֊Այրեսում, և որ այցի է եկել իր հայրենիքը միայն հանգստի համար։ Իհարկե, հայրն իմացավ ամեն ինչ և արգելեց աղջկան նրա հետ գործ ունենալ։

— Գիտեմ այդ նավաստիներին,— ասաց նա։

Եվ մի օր, հայրը վիճեց Ֆրանկի հետ, և Էվելինը ստիպված էր դրանից հետո գաղտնի հանդիպել։

Երեկոն թանձրացավ փողոցում։ Ծնկներին դրված նամակների սպիտակությունը անորոշացավ։ Նամակներից մեկը գրված էր հորը, մյուսը՝ Հարրիին։ Էռնեստը իր սիրելին է եղել, բայց Հարրիին նույնպես սիրում էր։ Վերջին ժամանակներս Էվելինը սկսել էր նկատել հոր ծերությունը։ Նա կզգար իր բացակայությունը։ Երբեմն նա կարող էր անչափ բարի լինել։ Մի քանի օր առաջ, երբ հիվանդ էր, հայրը կարդաց նրա համար «Սարսափելի պատմություններից» մի պատմվածք և կրակի վրա հաց տաքացրեց։ Մի ուրիշ անգամ, երբ մայրը դեռ կենդանի էր, ողջ ընտանիքով գնացին Հաութի Հիլլ՝ պիկնիկի։ Էվելինը մինչև հիմա էլ հիշում էր, թե ինչպես հայրը երեխաներին ծիծաղեցնելու համար դրեց մոր գլխարկը։

Ժամանակն անցնում էր, իսկ նա դեռ նստած էր պատուհանի վարագույրի մոտ, շնչելով կրետոնի փոշոտ հոտը։ Ներքևից, փողոցի մյուս ծայրից, նրա ականջին հասավ փողոցային երգեհոնի նվագը։ Նրան ծանոթ էր այդ մեղեդին։ Տարօրինակ էր, որ երգը հնչում էր հենց հիմա, ասես նորից հիշեցնելով մորը տված խոստումը՝ չլքել տունը այնքան ժամանակ, որքան կարող է։ Հիշեց հիվանդ մոր վերջին գիշերը. նա պառկած էր դահլիճի մյուս կողմում գտնվող մութ սենյակում, իսկ դրսից լսվում էր իտալական մի թախծոտ մեղեդի։ Երաժշտին վեց պենս տվեցին ու ասացին, որ հեռանա։ Հիշեց, ինչպես հայրը ինքնավստահ քայլելով ետ վերադարձավ հիվանդի սենյակը, քրթմնջալով.

— Անիծվա՜ծ իտալացիներ։ Անգամ այստեղ են հայտնվում։

Եվ երբ պատկերացրեց, թե ինչպես մոր կյանքի խղճալի պահերը իրեն են փոխանցվում, կյանք, որը բաղկացած է եղել ամենօրյա աննկատ զոհաբերություններից և վերջացել կատարյալ խելագարության մեջ, Էվելինը դողաց, ասես նորից լսեց հիվանդ մոր ձայնը, որ բութ համառությամբ կրկնում էր.

— Դերևո՛ն Սերո՛ն, Դերևո՛ն Սերո՛ն։

Նա սարսափահար տեղից վեր թռավ։ Փախչե՛լ։ Պե՛տք է փախչել։ Ֆրանկը կփրկի իրեն։ Նա կտա նոր կյանք, գուցե և սեր։ Էվելինը ապրել է ցանկանում։ Ինչո՞ւ պետք է ինքն էլ դժբախտ լինի։ Նա նույնպես երջանկության իրավունք ունի։ Ֆրանկը կգրկի, կսեղմի կրծքին։ Նա կփրկի։

Էվելինը կանգնել էր ամբոխի մեջ՝ Նորդ Ուոլլ նավահանգստում։ Ֆրանկը բռնել էր նրա ձեռքը, և նա միայն զգում էր, որ տղան նորից ու նորից համոզում ու ինչ֊որ բան է պատմում ճանապարհորդության մասին։ Նավահանգիստը լիքն էր զինվորներով ու նրանց մոխրագույն ճամպրուկներով։ Նավամատույցի լայն դռան մեջ նա տեսավ խարիսխ նետած, վառ լույսերով նավի սև զանգվածը։ Էվելինը լուռ էր։ Այտերը սառն էին ու գունատ։ Նա հուսահատված աղոթում էր աստծուն խելքի բերել իրեն, ցույց տալ, թե որն է իր պարտքը։

Նավը սուլեց մառախուղի մեջ երկար և ողբալի սուլոցով։ Եթե մեկնի, առավոտյան բաց ծովում կլինի, Բուենոս֊Այրես տանող նավի վրա, Ֆրանկի հետ միասին։ Տոմսերն արդեն վերցրել են։ Մի՞թե այսքանից հետո, ինչ Ֆրանկը արել է, ինքը կարող է հրաժարվել։

Հուսահատությունից նա սրտխառնություն զգաց, բայց շրթունքները դեռ շարունակում էին շարժվել լուռ ու կրքոտ աղոթքից։

Հնչեց զանգը, ասես իր սրտում։ Զգաց՝ ձեռքը բռնեցին։

— Գնա՛նք։

Աշխարհի բոլոր ծովերը փոթորկեցին նրա սրտում։ Ֆրանկը նրան նետում է հորձանքի մեջ, ուզում է խեղդել։ Նա երկու ձեռքով կառչեց երկաթե ճաղաշարքից։

— Գնա՛նք։

Ո՛չ, ո՛չ, ո՛չ։ Դա անհնար է։ Նրա ձեռքերը խելագար ջղաձգումով կառչեցին երկաթներից։ Եվ նրան կլանող հորձանուտի առաջ Էվելինը հուսահատ մի ճիչ արձակեց։

— Էվելի՛ն, Է՜վի։

Ֆրանկը անցավ արգելագիծը և այժմ կանչում էր մյուս կողմից, որ նա հետևի իրեն։ Նրա վրա գոռում էին, որ ճանապարհ տա մյուսներին, բայց նա շարունակում էր կանչել աղջկան։ Էվելինը իր գունատ, անտարբեր դեմքը շրջել էր դեպի Ֆրանկը, ասես մի անօգնական կենդանի լիներ։ Նրա աչքերը ոչինչ չէին ասում՝ ոչ սեր, ոչ հրաժեշտ, ոչ մտերմություն։

ԱՄՊԻԿԸ

Ութը տարի առաջ էր, որ ընկերոջը ճանապարհեց Նորթ֊Ուոլ նավահանգստից և բարի ճանապարհ մաղթեց նրան։ Գալահերը հաջողության էր հասել։ Դա անմիջապես երևում էր նրա ճանապարհորդական տրամադրությունից, լավ կարված զոլավոր կոստյումից և անբռնազբոսիկ տոնից։ Քչերն ունեն նրա տաղանդը և թերևս ավելի քչերն են, որ նման հաջողությունից հետո չեն փչանում։ Գալահերը բարի նպատակներ ուներ և արժանի էր հաղթանակի։ Այդպիսի ընկեր ունենալն ինչ֊որ բան նշանակում էր։

Նախաճաշից հետո Փոքրիկ Չանդլերի մտքերը պտտվում էին միայն ու միայն Գալահերի հետ հանդիպման, Գալահերի հրավերի և Լոնդոն մեծ քաղաքի շուրջ, ուր Գալահերն էր ապրում։ Նրան Փոքրիկ Չանդլեր էին կոչում, որովհետև փոքրիկի տպավորություն էր թողնում, չնայած միջահասակից մի քիչ էր ցածր։ Ձեռքերը փոքր էին ու սպիտակ, ինքը թուլակազմ էր, ձայնը՝ ցածր, շարժուձևը՝ նուրբ։ Նա չափազանց հոգատար էր իր բաց գույնի մետաքս մազերի ու բեղի նկատմամբ, իսկ թաշկինակից միշտ անուշաբույր օծանելիքի թույլ հոտ էր բուրում։ Եղունգաբները կատարյալ ձև ունեին, իսկ ժպտալիս երևում էր նրա, մանկական ատամների պես սպիտակ, ատամնաշարը։

Դատական պալատի իր գրասենյակում նստած նա մտածում էր, թե այդ ութ տարիներն ինչ փոփոխություններ են բերել։ Ընկերը, որին նա միշտ տեսել էր մաշված հագուստով ու կարիքավոր, հիմա լոնդոնյան մամուլի աչքի ընկնող դեմքերից էր։ Փոքրիկ Չանդլերը երբեմն ընդհատում էր իր հոգնեցուցիչ գրագրությունը և պատուհանից դուրս նայում։ Աշնանային բոսորագույն վերջալույսը ծածկել էր ծառուղիներն ու գազոնները, ողորմածաբար իր ոսկե փոշով շաղել էր թափթփված դայակներին ու զառամյալ ծերունիներին, որ ննջում էին նստարաններին, խաղում էր այն ամենի վրա, ինչ շարժվում էր՝ երեխաների, որ ճիչերով վազվզում էին մանրախճով ծածկված արահետներով, անցորդների, որ կտրում֊անցնում էին զբոսայգին։ Փոքրիկ Չանդլերը հետևում էր այդ տեսարանին ու խորհրդածում կյանքի մասին և (ինչպես միշտ, երբ մտածում էր կյանքի մասին) տխրեց։ Նրան համակեց մի մեղմ թախիծ։ Զգաց, թե որքան անօգուտ է ճակատագրի դեմ պայքարելը, այդպիսին էր իմաստության բեռը, որ կտակել էին նրան դարերր։

Հիշեց տունը, գրադարակների վրա շարված պոեզիայի հատորները։ Դրանք գնել էր դեռևս ամուրի ժամանակ և երեկոները, նախասենյակի կողքի փոքրիկ սենյակում նստած, նրա մեջ հաճախ ցանկություն էր առաջանում դրանցից մեկը վերցնել գրադարակից և բարձրաձայն ընթերցել կնոջ համար։ Բայց ամեն անգամ անվճռականությունը նրան ետ էր պահում, և գրքերն այդպես էլ մնում էին գրադարակների վրա։ Ժամանակ առ ժամանակ մտքում բանաստեղծություններ էր կրկնում, և դա նրան հանգստացնում էր։

Երբ աշխատանքի ժամը վերջացավ, նա վեր կացավ և բարեխղճորեն հրաժեշտ տվեց գրասեղանին ու գործընկերներին։ Դուրս եկավ Դատական պալատի միջնադարյան կամարի տակով՝ կոկիկ հագնված, համեստ մի կերպարանք, և արագորեն ներքև շարժվեց Հենրիեթ սթրիթով։ Ոսկեգույն վերջալույսը հանգչում էր, օրը՝ ցրտում։ Փողոցում վխտում էին կեղտոտ, ցնցոտիավոր երեխաները։ Նրանք կանգնել կամ վազվզում էին կամրջի վրա, լայն բացված դռների դիմաց սողում էին աստիճաններն ի վեր և կամ մկների նման թաքնվում շեմքերի վրա։ Փոքրիկ Չանդլերը նրանց չէր նկատում։ Մռայլ, երևակայական պալատների հովանու տակ, ուր հնում զվարճանում էր դուբլինյան ազնվականությունը, նա իր համար հեշտությամբ ճանապարհ էր հարթում այդ վխտացող կծիկի միջով։ Անցյալի հիշողությունները նրան չէին անհանգստացնում, որովհետև միտքը լեցուն էր ներկայի խինդով։

Նա երբեք «Կոռլեսում» չէր եղել, բայց այդ անվան արժեքը լավ գիտեր։ Գիտեր, որ մարդիկ այնտեղ էին գնում թատրոնից հետո ոստրե և լիկյոր վայելելու, լսել էր, որ այնտեղ մատուցողները ֆրանսերեն ու գերմաներեն են խոսում։ Գիշերներն այնտեղով արագ քայլելիս տեսել էր, թե ինչպես են կառքերը մոտենում մուտքին, և ճոխ հագնված կանայք, իրենց երկրպագուների ուղեկցությամբ, իջնում ու արագ անհետանում են դռների ետևում։ Նրանց հագին խշխշացող զգեստներ ու թեթև մանտոներ էին։ Դեմքերը ծածկված էին դիմափոշով, և կառքից իջնելիս բռնում էին փեշերը, կարծես վախեցած Ատլանտներ լինեին։ Սովորաբար այդտեղով անցնելիս Չանդլերը գլուխը չէր շրջում նրանց նայելու։ Նա սովորություն ուներ նույնիսկ ցերեկները փողոցում արագ քայլել, իսկ երբ պատահում էր, որ ուշ գիշերին քաղաքի կենտրոնում էր լինում, համարյա վազում էր՝ միաժամանակ և՛ վախ, և՛ հուզում ապրելով։ Երբեմն, հենց ինքն էր վախենալու առիթ փնտրում։ Ընտրում էր ամենամութ ու ամենանեղ փողոցները և մինչ անվախ առաջ էր շարժվում, լռությունը, որ սփռված էր իր ոտնահետքերի տակ, վախեցնում էր նրան, թափառող լուռ կերպարանքներն անհանգստացնում էին, իսկ ժամանակ առ ժամանակ լսվող ծիծաղի ցածր, վաղանցիկ ձայնից դողում էր տերևի պես։

Նա թեքվեց աջ, դեպի Քեփել սթրիթ։ Եվ հիմա, Իգնատիուս Գալահերը լոնդոնյան մամուլի աստղերից է։ Ո՞վ կհավատար դրան ութ տարի առաջ։ Սակայն գնալով ետ, դեպի անցյալը, Փոքրիկ Չանդլերն ընկերոջ մեջ կարողանում էր տեսնել ապագայում մեծություն դառնալու շատ ու շատ հատկանիշներ։ Ասում էին, որ Իգնատիուս Գալահերը դատարկապորտի մեկն է եղել։ Իհարկե, այն ժամանակ նա թրև էր գալիս կործանված մարդկանց հետ, շատ էր խմում և աջ ու ձախ պարտքով փող վերցնում։ Վերջիվերջո մի մութ գործի մեջ էր ընկել՝ ինչ֊որ փողային գործարք. առնվազն այս էր նրա փախուստի մասին եղած վերսիաներից մեկը։

Սակայն ոչ ոք չէր կարող ժխտել նրա տաղանդը։ Իգնատիուս Գալահերի մեջ միշտ ինչ֊որ... մի բան կար, որ մարդկանց մոտ հարգանք էր առաջացնում, հակառակ իրենց կամքի։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նրա արմունկները գջլտված էին, իսկ գրպանը՝ դատարկ, նա չէր կորցնում կայտառությունը։ Փոքրիկ Չանդլերը հիշեց (և այդ հիշողությունից նրա այտերը հպարտության մեղմ երանգ էին ստանում), թե ինչ էր ասում Իգնատիուս Գալահերը մի անգամ, երբ գործերը վատ էին։

— Տղանե՛ր, մի պահ ընդմիջում,— անփութորեն ասում էր նա,— ու ես գլխիս զոռ կտամ։

Այս էր ողջ Իգնատիուս Գալահերը և, սատանան տանի, անկարելի էր նրանով չհիանալ։

Փոքրիկ Չանդլերն արագացրեց քայլերը, քանի որ կյանքում առաջին անգամ իրեն բարձր դասեց այն մարդկանցից, որոնց կողքով անցնում էր։ Կյանքում առաջին անգամ նրա հոգին ըմբոստացավ Քեփել սթրիթի գորշ աղքատության դեմ։ Ոչ մի կասկած չկա՝ եթե ուզում ես հաջողության հասնել, հեռացի՛ր այստեղից։ Դուբլինում ոչինչ անել չես կարող։ Գրաթանի կամուրջով անցնելիս Չանդլերը նայեց գետին, ցածր ափերի խղճուկ, աղքատ, կիսավեր տներին։ Դրանք հիշեցնում էին փոշոտ ու մրոտ վերարկուներ հագած թափառաշրջիկների մի խումբ, որ խռնվել էր գետափի երկարությամբ. արևամուտի համայնապատկերով դյութված, սպասում էր գիշերվա առաջին ցրտին, որպեսզի արթնանա, իրեն թափ տա ու հեռանա։ Նա մտածում էր, արդյոք չի՞ կարող այս բոլորը բանաստեղծությամբ արտահայտել։ Հավանաբար Գալահերը կկարողանար այդ բանաստեղծությունը տպագրել լոնդոնյան թերթերից մեկում։ Կարո՞ղ է որևէ անսովոր բան գրել։ Համոզված չէր, թե ինչ միտք էր ուզում արտահայտել, սակայն այն գիտակցումը, որ բանաստեղծական ոգեշնչումը պարուրել էր իրեն, նրա մեջ մանկավայել հույս էր ծնել։ Սիրտ առած առաջ շարժվեց։

Իր քայլերին համընթաց նա, կարծես, մոտենում էր Լոնդոնին, հեռանում իր լրջմիտ կյանքից։ Նրա մտքի հորիզոնում մի լույս թրթռաց։ Այնքան էլ ծեր չէր՝ երեսուներկու տարեկան։ Նրա եռանդը հիմա է, որ պետք է դրսևորվի։ Այնքան տրամադրություններ և տպավորություններ կային, որ ուզում էր արտահայտել բանաստեղծական տողերով։ Այդ ամենը զգում էր իր մեջ։ Նա փորձեց իր հոգու խորքը նայել, ստուգելու՝ արդյո՞ք դա բանաստեղծի հոգի էր։ Եվ գտավ, որ իր խառնվածքում գերիշխողը թախիծն է, սակայն դա հավատի պոռթկումներով ամոքված, ճակատագրին հլու և անմեղ երջանկությամբ լի թախիծ էր։ Եթե նա կարողանա այդ ամենը պատկերել բանաստեղծությունների գրքում, մարդիկ, հավանաբար, կունկնդրեն իր ձայնը։ Իհարկե հասկանում էր, որ երբեք հանրաճանաչ չի լինի։ Նա չէր կարող նվաճել ամբոխը, բայց իր հոգուն հարազատ մարդկանց մի փոքր խումբ կգնահատեր նրան։ Ամենայն հավանականությամբ անգլիացի քննադատներն իր բանաստեղծությունների թախծալի երանգը կվերագրեն կելտական դպրոցին։ Բացի դրանից, ինքն էլ կակնարկի այդ մասին։ Նա սկսեց իր գրքի ապագա գրախոսականից նախադասություններ և դարձվածներ հորինել. «Միստր Չանդլերն օժտված է հեշտ ու նրբագեղ բանաստեղծություն ստեղծելու շնորհով... Նրա բանաստեղծությունները համակված են մտախոհ տխրությամբ... Կելտական նրբերանգ...»։ Ափսո՜ս, որ անունը իռլանդական չէր։ Գուցե ավելի լավ կլիներ իր անվան կողքին մոր ազգանո՞ւնն ավելացնել. Թոմաս Մելոնի Չանդլեր, կամ ավելի լավ է՝ Թ. Մելոնի Չանդլեր։ Այդ մասին կխոսի Գալահերի հետ։

Նա այնքան էր տարված երազանքներով, որ իր փողոցն անցավ և ստիպված էր ետ վերադառնալ։ Երբ մոտեցավ «Կոռլեսին», հուզմունքը նախկին ուժով համակեց նրան, և նա անհամարձակ կանգ առավ մուտքի առաջ։ Վերջապես դուռը բաց արեց ու ներս մտավ։

Բարի լույսն ու աղմուկը նրան մի պահ գամեցին դռանը։ Նայեց շուրջը, բայց աչքերը շաղվում էին բազմաթիվ կարմիր ու կանաչ բաժակների փայլից։ Նրան թվաց, թե բարը լի է մարդկանցով, և բոլորը հետաքրքրությամբ իրեն են նայում։ Արագ աջ ու ձախ նայեց (մի քիչ խոժոռվելով, կարծես թե շատ լուրջ գործով էր եկել), բայց երբ հայացքը փոքր֊ինչ պարզվեց, տեսավ, որ ոչ ոք չի նայում իր կողմը, իսկ այնտեղ վաճառասեղանին հենված և ոտքերն իրարից հեռու դրած, կանգնել էր ինքը՝ Իգնատիուս Գալահերը։

— Հելլո՜, Թոմի։ Նստի՛ր, հերոս։ Ի՞նչ ենք խմելու։ Ի՞նչ կուզեիր։ Ես վիսկի եմ խմում, սրա նմանը Լոնդոնում էլ չես ճարի։ Սոդայո՞վ։ Թե՞ զելտերյան։ Հանքային չե՞ս սիրում։ Ես էլ։ Համը փչացնում է... Հե՜յ, գարսո՛ն, բարի եղիր, մեզ երկու վիսկի բեր, երկու հատ կես... Դե, ի՞նչ հաջողություններ ես ունեցել մեր վերջին հանդիպումից հետո։ Ողորմած աստված, ինչպե՜ս ենք ծերանում։ Ասա՛ տեսնեմ, շա՞տ է երևում, որ արդեն ծեր եմ։ Գագաթս սկսել է սպիտակել ու նոսրանալ, այդպես չէ՞։

Իգնատիուս Գալահերը հանեց գլխարկն ու ցույց տվեց կարճ կտրած մազերով մեծ գլուխը։ Դեմքը լայն էր, դժգույն և լավ սափրած։ Կապտասև աչքերը, որ ընդգծում էին հիվանդագին դժգունությունը, կրակի պես փայլում էին նրա նարնջագույն փողկապի վերևում։ Այս երկու հակադիր գծերի միջև շուրթերը շատ երկար, անձև ու անգույն էին թվում։ Նա կախեց գլուխը և երկու մատներով կարեկցաբար շոյեց նոսրացող մազերը։ Փոքրիկ Չանդլերը բացասաբար շարժեց գլուխը։ Իգնատիուս Գալահերը նորից դրեց գլխարկը։

— Ուժասպառ ես լինում,— ասաց,— ինչի՞ է նման լրագրողի կյանքը։ Միշտ շտապողականություն և աճապարանք, միշտ նյութերի որոնում, որ երբեմն էլ չես գտնում։ Իսկ հետո՝ մշտական հետապնդում նոր բան գտնելու համար։ Դե, ես էլ որոշեցի գոնե մի քանի օրով գրողի ծոցն ուղարկել շարվածասյուներն ու գրաշարներին։ Գիտե՞ս որքան ուրախ եմ, որ հարազատ օջախս եմ վերադարձել։ Երբեմն անհրաժեշտ է չէ՞, լավ զգալ, մի քիչ հանգստանալ։ Կարծես հարություն առա, երբ հայտնվեցի իմ հարազատ, կեղտոտ Դուբլինում։ Խնդրեմ, Թոմի, խմիր։ Ջո՞ւր։ Ասա, ինչքա՞ն։

Փոքրիկ Չանդլերը թողեց, որ իր վիսկիին շատ ջուր խառնեն։

— Օգուտդ չգիտես, տղաս,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— ես մաքուրն եմ խմում։

— Սովորաբար քիչ եմ խմում,— համեստորեն պատասխանեց Փոքրիկ Չանդլերը։— Երբեմն կես կամ մի բաժակ, եթե հանդիպում եմ հին ընկերներիցս որևէ մեկին, սա է ամբողջը։

— Դե,— ուրախ ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— խմենք մեր հին ժամանակների ու հին ծանոթության կենացը։

Նրանք բաժակներն իրար զարկեցին ու խմեցին։

— Այսօր նախկին հրոսակախմբից մի քանիսին եմ տեսել,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— Օ՚Հարան ինձ ինչ֊որ դուր չեկավ։ Ինչո՞վ է զբաղվում։

— Ոչ մի բանով,— պատասխանեց Փոքրիկ Չանդլերը,— շան օրն է ընկել։

— Բայց Հոգենը կարծես լավ է տեղավորվել։ Այդպես չէ՞։

— Այո, ծառայում է Հողային հանձնաժողովում։

— Մի գիշեր Լոնդոնում հանդիպեցի։ Ինչպես երևում է, բարգավաճում է... Խե՜ղճ Օ՚Հարա։ Հավանաբար իրեն հարբեցողության է տվել։

— Եվ ոչ միայն դա,— չոր ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը ծիծաղեց։

— Թո՛մի,— ասաց,— տեսնում եմ, որ մազաչափ անգամ չես փոխվել։ Դեռ այն նույն լուրջ պատանին ես, որ կիրակի առավոտները խրատներ էր կարդում իմ գլխին, երբ սարսափելի գլխացավով և փառակալած լեզվով թավալվում էի անկողնում։ Քեզ հարկավոր է մի քիչ թափառել աշխարհում։ Մի՞թե ոչ մի տեղ չես ճանապարհորդել։

— Մեն կղզում եմ եղել,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը ծիծաղեց։

— Մեն կղզո՜ւմ,— ասաց,— գնա Լոնդոն կամ Փարիզ, ավելի լավ է Փարիզ։ Դա քեզ մեծ օգուտ կտա։

— Դու Փարիզում եղե՞լ ես։

— Այն էլ ինչպե՜ս։ Այնտեղ բավականին զվարճացել եմ։

— Իսկ Փարիզն իսկապե՞ս այդքան գեղեցիկ է,— հարցրեց Փոքրիկ Չանդլերը։

Նա մի կում արեց, իսկ Իգնատիուս Գալահերը բաժակը դատարկեց մինչև հատակը։

— Գեղեցի՞կ,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը, այդ բառը շատ դանդաղ արտասանելով և ախորժանքով վայելելով խմածի բուրմունքը։— Հասկանո՞ւմ ես, այնքան էլ գեղեցիկ չէ։ Ոչ, իհարկե գեղեցիկ է... Բայց կարևորն այնտեղի կյանքն է։ Ոչ մի քաղաք չի կարող իր ուրախությամբ, աղմուկով, զվարճալիքներով մրցել Փարիզի հետ...

Փոքրիկ Չանդլերը վերջացրեց իր բաժին վիսկին և ոչ այնքան հեշտությամբ վերջապես որսաց բարմենի հայացքը։ Նա նորից վիսկի պատվիրեց։

— Մուլեն Ռուժում եմ եղել,— շարունակեց Իգնատիուս Գալահերը, երբ բարմենն արդեն տարել էր բաժակները,— և այցելել բոհեմական բոլոր սրճարանները։ Ա՜յ, դա ուրիշ բան է։ Դե՛, քեզ նման հավատացյալի համար չէ։

Փոքրիկ Չանդլերը լուռ էր, մինչև որ բարմենը վերադարձավ բաժակները ձեռքին։ Հետո իր բաժակը թեթև զարկեց ընկերոջ բաժակին և կրկնեց նախկին կենացը։ Նա սկսում էր թույլ հուսախաբություն ապրել։ Գալահերի շեշտված բառերը, մտքերն արտահայտելու ձևը նրան դուր չէին գալիս։ Ընկերոջ մեջ ինչ֊որ գռեհիկ բան կար, որ մինչ այդ չէր նկատել։ Հավանաբար, դա արդյունքն էր այն բանի, որ նա ապրում էր Լոնդոնում, մամուլում տիրող գզվռտոցի ու մրցակցության մեջ։ Սակայն նոր, անպարկեշտ վարքի ետևում դեռ զգացվում էր նրա նախկին հմայքը։ Եվ, վերջապես, Գալահերն ապրել էր, աշխարհ տեսել։ Փոքրիկ Չանդլերը նախանձով նայեց ընկերոջը։

— Փարիզում ընդհանրապես ուրախ է,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— նրանք սիրում են կյանքի վայելքները։ Չե՞ս գտնում, որ ճիշտ են։ Եթե ուզում ես իսկական կյանքով ապրել, պետք է Փարիզ գնաս։ Եվ գիտես, փարիզեցիները շատ լավ են վերաբերվում իռլանդացիներին։ Երբ այնտեղ իմացան, որ Իռլանդիայից եմ, քիչ էր մնում կուլ տային ինձ, հասկանո՞ւմ ես։

Փոքրիկ Չանդլերը չորս֊հինգ կում արեց։

— Ասա ինձ, ճի՞շտ է, որ Փարիզն այդքան... անբարոյական է, որքան ասում են։

Իգնատիուս Գալահերը իմաստալից բարձրացրեց աջ ձեռքը։

— Բոլոր տեղերում էլ անբարոյականություն է տիրում, իսկ Փարիզի մասին, իհարկե, կարելի է ավելի սուր բաներ ասել։ Օրինակ, այցելիր ցանկացածդ ուսանողական պարահանդեսներից մեկը։ Տեսնելու շատ բան կա, հատկապես երբ կաքավիկները ոգևորվում են։ Հուսով եմ, հասկանո՞ւմ ես, թե ում մասին եմ խոսում։

— Դրանց մասին լսել եմ,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը դատարկեց բաժակն ու գլուխը թափահարեց։

— Է՜հ,— ասաց,— ինչ ուզում ես արա, բայց փարիզուհու նման կին չկա՝ թե՛ սրամտությամբ և թե՛ շուքով։

— Ուրեմն դա բարոյազուրկ քաղաք է,— երկչոտ համառությամբ խոսեց Փոքրիկ Չանդլերը,— իհարկե, Լոնդոնի կամ Դուբլինի համեմատ։

— Լոնդո՜ն,— ծոր տվեց Իգնատիուս Գալահերը,— նույն բանն է։ Հարցրու Հոգենին, սիրելիս։ Երբ ինձ մոտ էր, Լոնդոնի հարցում մի քիչ լուսավորեցի նրան։ Նա կբացի քո աչքերը... Լսիր, Թոմի, վիսկին կում֊կում մի անի, դա քեզ համար փունջ չէ, միանգամից խմիր։

— Չէ, գիտես ինչ...

— Դե վերջ տուր, քեզ ոչինչ չի անի։ Ի՞նչ պատվիրենք։ Կարծում եմ նույնը։

— Դե լավ... համաձայն եմ։

— François, մեկական բաժակ էլ... Ծխե՞նք, Թոմի՛։

Իգնատիուս Գալահերն հանեց իր ծխախոտատուփը։ Երկու ընկերներն էլ վառեցին սիգարները և լուռ փնչացնում էին, մինչև կբերեին խմիչքը։

— Քեզ կասեմ իմ կարծիքը,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը, վերջապես հայտնվելով ծխի ամպի միջից, որտեղ նա մի պահ անհայտացել էր,— սա խելագար աշխարհ է։ Էլ ուր մնաց անբարոյականությունը։ Այնպիսի դեպքերի մասին եմ լսել, ի՞նչ լսել, ես ինքս գիտեմ դրանց մասին... անբարոյականության... դեպքեր...

Իգնատիուս Գալահերը մտահոգ փստացրեց սիգարը, հետո հանդարտ, էպիկական տոնով սկսեց ընկերոջը նկարագրել նեխվածության այն պատկերները, որ թագավորում էին արտասահմանում։ Թվարկեց մի քանի մայրաքաղաքների արատավոր կողմերը և, թվում էր, հակված էր առաջնության դափնին հանձնելու Բեռլինին։ Որոշ բաների համար նա չէր կարող երաշխավորել (ընկերներն էին պատմել), բայց մնացածը սեփական փորձից էր իմացել։ Նա չէր խնայում ո՛չ կոչում, ո՛չ աստիճան։ Մերկացնում էր եվրոպական եկեղեցիների շատ գաղտնիքներ, նկարագրում բարձր հասարակությունում մոդայիկ դարձած մի քանի այլանդակություններ և վերջացրեց նրանով, որ մանրամասն պատմեց անգլիական մի դքսուհու մասին տարածված այն պատմությունը, որի ճշմարիտ լինելու մեջ ինքը համոզված էր։ Փոքրիկ Չանդլերն ապշել էր։

— Այո՛,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— այստեղ՝ մեր հին, հետամնաց Դուբլինում այդպիսի բաների մասին նույնիսկ չեն էլ լսել։

— Մեզ մոտ, ինչպես երևում է,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը,— այդ բոլորից հետո, ինչ տեսել ես, քեզ տխուր է թվում։

— Գիտես,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— ինձ համար այստեղ լինելը հանգստություն է։ Եվ, վերջապես, ինչպես ասում են, սա իմ հայրենի տունն է, այդպես չէ՞։ Ինչ էլ որ լինի, այն չսիրել չես կարող։ Այդպիսին է մարդկային բնավորությունը... Դե՛ լավ, քո մասին պատմիր։ Հոգենն ինձ ասել է, որ դու... զգացել ես ամուսնական երանությունը։ Երկու տարի առաջ, այո՞։

Փոքրիկ Չանդլերը կարմրեց ու ժպտաց։

— Այո,— ասաց նա,— մայիսին լրացավ ամուսնությանս մեկ տարին։

— Կարծում եմ, այնքան էլ ուշ չէ իմ անկեղծ բարեմաղթությունները հայտնելու,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— հասցեդ չգիտեի, թե չէ այս ամենը ժամանակին կանեի։

Նա մեկնեց ձեռքը, և Փոքրիկ Չանդլերը սեղմեց այն։

— Դե՛, Թոմի,— ասաց Գալահերը,— քեզ և քո ընտանիքին ցանկանում եմ ամենայն երջանկություն կյանքում, կույտերով փող, և որ դու այնքան ապրես, մինչև ես ինքս քեզ գնդակահարեմ։ Սա քեզ ցանկանում է քո անկեղծ ընկերը, հին ընկերը։ Դու այդ գիտե՞ս։

— Գիտեմ,— պատասխանեց Փոքրիկ Չանդլերը։

— Երեխաներ կա՞ն,— հարցրեց Իգնատիուս Գալահերը։

Փոքրիկ Չանդլերը կրկին կարկամեց։

— Մի երեխա ունենք,— պատասխանեց։

— Տղա՞, թե աղջիկ։

— Մանչուկ։

Իգնատիուս Գալահերը ձեռքն ուժով խփեց ընկերոջ մեջքին։

— Ապրե՛ս,— ասաց,— չէի կասկածում, Թո՛մի։

Փոքրիկ Չանդլերը ժպտաց, շփոթված նայեց իր բաժակին և կծեց ներքևի շուրթը մանկան իր երեք սպիտակ ատամներով։

— Հուսով եմ, որ մի երեկո կայցելես մեզ,— ասաց նա,— կինս անչափ ուրախ կլինի։ Մի քիչ կնվագենք և...

— Շա՜տ շնորհակալ եմ, սիրելիս,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— շատ եմ ցավում, որ ավելի շուտ չենք հանդիպել։ Սակայն վաղը երեկոյան մեկնում եմ։

— Գուցե այս երեկո՞...

— Շա՛տ եմ ցավում, սիրելիս։ Տեսնո՞ւմ ես, մենակ չեմ, ինձ հետ է նաև ընկերս, նա էլ հետաքրքիր երիտասարդ է, և որոշել ենք միասին մի քիչ թղթախաղով զբաղվել։ Թե՛ չէ...

— Դե՛, այդ դեպքում...

— Բայց ո՞վ գիտե,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը մտահոգված,— քանի որ այս տարի սառույցը կոտրեցի, գուցե հաջորդ տարի նորից գամ։ Հետաձգումը չի փչացնի հաճույքը։

— Շատ լավ,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը,— երբ հաջորդ անգամ գաս, միասին մի ամբողջ երեկո կանցկացնենք։ Որոշված է, չէ՞։

— Այո, հաստա՛տ,— պատասխանեց Իգնատիուս Գալահերը,— եթե միայն հաջորդ տարի գամ, ապա parole d՚honneur։2

— Դրա համար,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը,— ե՛կ մի֊մի բաժակ էլ խմենք։

Իգնատիուս Գալահերը հանեց ոսկյա մեծ ժամացույցն ու նայեց։

— Եթե միայն վերջինն է,— ասաց,— որովհետև, ինչպես գիտես, ինձ սպասում են։

— Վճռվա՜ծ է, որ վերջինն է,— ձայնը բարձրացրեց Փոքրիկ Չանդլերը։— Դե լավ,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— այդ դեպքում արի մի հատ էլ deoc an deruis3 խմենք, կարծեմ մի գավաթ վիսկիին ժողովրդական լեզվով այդպես են կոչում։

Փոքրիկ Չանդլերը խմիչք պատվիրեց։ Կարմրությունը, որ մի քանի րոպե առաջ հայտնվել էր նրա դեմքին, տարածվեց երեսով մեկ։ Նա միշտ շատ շուտ էր կարմրում, իսկ հիմա շոգում էր և մի փոքր գրգռված էր։ Երեք գավաթ վիսկին գլխին էր խփել, իսկ Գալահերի ուժեղ սիգարը մթագնել էր ուղեղը, նա թուլակազմ էր և միշտ զուսպ։ Ութ տարվա բաժանումից հետո հանդիպել Գալահերին, Գալահերի հետ միասին Կոռլեսի մոտ նստել՝ լույսի և աղմուկի մեջ, Գալահերի պատմությունները լսել, Գալահերի աստանդական ու փառահեղ կյանքին, թեկուզ և շատ կարճ ժամանակով, մասնակցել — այս ամենը նրա համար մի արկած էր, որ խախտել էր նրա զգայուն խառնվածքի հավասարակշռությունը։ Չանդլերը շատ սուր կերպով զգաց ընկերոջ ու իր սեփական կյանքի միջև եղած հակադրությունը և գտավ, որ դա անարդար է։ Գալահերն իրենից ցածր էր թե՛ ծագումով և թե՛ կրթությամբ։ Նա համոզված էր, որ ինչ֊որ բան կարող էր ավելի լավ անել, քան ընկերը երբևէ կաներ, ինչ֊որ բան, որ ավելի բարձր էր, քան էժանագին լրագրությունը, եթե միայն առիթ լիներ։ Սակայն ի՞նչն էր փակում նրա ճանապարհը։ Իր չարաբաստիկ երկչոտությո՞ւնը։ Նա ցանկանում էր որևէ ձևով վրեժ լուծել, պաշտպանել իր տղամարդկային արժանապատվությունը։ Նա յուրովի էր հասկանում Գալահերի կողմից իր հրավերի մերժումը։ Գալահերը պարզապես մեծ պատիվ էր անում նրան իր բարեկամությամբ, ինչպես Իռլանդիային՝ իր այցով։

Բարմենը վիսկի բերեց։ Փոքրիկ Չանդլերը բաժակներից մեկը ընկերոջ կողմը հրեց և վճռականորեն վերցրեց մյուսը։

— Ո՞վ գիտե,— ասաց նա, երբ իրար էին զարկում բաժակները,— մյուս տարի, երբ գաս, գուցե բախտ կունենամ երկար կյանք ու երջանկություն մաղթելու տեր և տիկին Իգնատիուս Գալահերներին։

Իգնատիուս Գալահերը խմելով վիսկին, մի աչքն արտահայտիչ կերպով կկոցեց բաժակի վրա։ Երբ վերջացրեց խմելը, վճռականորեն չպպացրեց, բաժակը սեղանին դրեց ու ասաց.

— Մի՛ փորձիր երևակայել, սիրելիս։ Նախ և առաջ ես մի լավ կզվարճանամ և հաճույքիս համար կապրեմ, կյանք ու աշխարհ կտեսնեմ, իսկ հետո արդեն վիզս լծի տակ կդնեմ, եթե, իհարկե, երբևէ այդ անեմ։

— Մի օր կանես,— հանգիստ ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը իր կապտասև աչքերը հառեց ընկերոջ կողմը։

— Այդպե՞ս ես կարծում։

— Վիզդ լծի տակ կդնես,— վստահորեն կրկնեց Փոքրիկ Չանդլերը,— ինչպես բոլորը, եթե, իհարկե, քո ուզած աղջկան գտնես։

Նա այդ ասաց մի փոքր մարտական տոնով և զգաց, որ իրեն մատնեց, բայց, չնայած այտերի կարմրությունը թանձրացել էր, դիմացավ ընկերոջ սևեռուն հայացքին։ Իգնատիուս Գալահերը մի պահ ուշադիր նրան նայեց, ապա ասաց.

— Եթե դա երբևէ պատահի, կարող ես քո վերջին շիլլինգով գրազ գալ, որ ոչ մի ավելորդ զգացմունք չի լինի։ Ես կամուսնանամ միայն փողի հետ։ Կամ նա բանկում չաղլիկ ընթացիկ հաշիվ կունենա, կամ էլ՝ թող գրողի ծոցը գնա։

Փոքրիկ Չանդլերը գլուխն օրորեց։

— Դե, մարդ աստծո,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը կրքոտությամբ,— ի՞նչ էիր կարծում։ Ինձ մնում է միայն մի բառ ասել և հենց վաղը թե՛ կին և թե՛ փող կունենամ։ Չե՞ս հավատում։ Բայց գիտեմ, չէ՞ որ ասում եմ։ Հարյուրավոր, ի՞նչ եմ ասում, հազարավոր հարուստ գերմանուհիներ և հրեուհիներ կան, որ համարյա պայթում են փողից և շատ ուրախ կլինեն... Մի քիչ սպասիր, բարեկամս։ Կտեսնես, թե ինչպես եմ պարզելու առագաստներս։ Եթե որևէ գործ բռնեցի, մի կասկածիր, սխալ չեմ անի։ Սպասի՛ր, կտեսնես։

Նա բաժակը թափով տարավ բերանը, դատարկեց և բարձրաձայն ծիծաղեց։ Հետո մտահոգված շուրջը նայեց և խոսեց ավելի հանգիստ տոնով.

— Բայց ես չեմ շտապում։ Նրանք կսպասեն։ Չեմ պատրաստվում ինձ միայն մի կնոջ հետ կապել, հասկանո՞ւմ ես։— Նա շարժեց շուրթերը, կարծես համտեսում էր ինչ֊որ բան և ծամածռեց դեմքը։— Կարծում եմ նույնն է, ինչ֊որ թթված գարեջուրը։

* * *

Փոքրիկ Չանդլերը երեխան ձեռքին նստել էր նախասենյակին կից սենյակում։ Խնայողության նպատակով սպասուհի չէին պահում, և Մոնիկան՝ Աննիի փոքր քույրը, առավոտյան ու երեկոյան մեկական ժամով գալիս էր նրանց օգնելու տնտեսության գործերում։ Բայց Մոնիկան արդեն վաղուց տուն էր վերադարձել։ Իննին քառորդ էր պակաս։ Փոքրիկ Չանդլերը թեյից ուշացել էր և, բացի դրանից, մոռացել էր Բյուլիի խանութից Աննիի համար սուրճ բերել։ Իհարկե, կինը վիրավորվել էր և ամուսնու հետ համարյա չէր խոսում։ Աննին ասաց, որ ոչինչ չի խմի, սակայն երբ մոտեցավ փողոցի անկյունում գտնվող կրպակի փակվելու ժամը, նա որոշեց անձամբ գնալ քառորդ ֆունտ թեյ և երկու ֆունտ շաքար գնելու։ Քնած երեխային ճարպկորեն դրեց ամուսնու ձեռքերին ու ասաց.

— Պահի՛ր։ Միայն թե չարթնացնես։

Սեղանին մի փոքրիկ, ճենապակյա լուսամփոփ էր վառվում, և լույսն ընկնում էր ծածանքավոր եղջյուրով շրջանակված լուսանկարի վրա։ Աննիի լուսանկարն էր։ Փոքրիկ Չանդլերը նայեց նրան՝ հայացքը սևեռելով նուրբ, իրար պինդ սեղմված շուրթերին։ Հագին բաց երկնագույն բլուզն էր, որ ինքն էր նվիրել մի կիրակի։ Տասը շիլլինգ և տասնմեկ պենս արժեր, բայց որքան տանջալի հուզումներ էր պատճառել իրեն։ Ինչպե՜ս էր ինքը տանջվում այդ օրը, երբ սպասում էր խանութի մոտ, որպեսզի այն դատարկվեր, կամ երբ կանգնել էր վաճառասեղանի մոտ՝ փորձելով համարձակ երևալ, մինչ վաճառողուհին նրա առջև դարսում էր կանացի բլուզներ, կամ երբ դրամն էր վճարում և մոռացավ մանրը վերցնել, և գանձապահուհին նրան ետ կանչեց, և վերջապես, երբ խանութից դուրս գալով կարմրած դեմքը ծածկելու համար ստուգում էր՝ արդյո՞ք փաթեթն ամուր է կապված։ Տուն վերադառնալով բլուզը տվեց Աննիին, որը համբուրեց նրան ու ասաց, որ շատ գեղեցիկ է, պերճաշուք, բայց գինը լսելով նետեց սեղանին և գտավ, որ տասը շիլլինգ և տասնմեկ պենս վճարելը մաքուր թալան է։ Սկզբում կինն ուզում էր ետ տանել բլուզը, բայց երբ հագավ՝ հիացավ, հատկապես թևքերի ձևը դուր եկավ, ամուսնուն համբուրեց ու ասաց, որ շատ է սիրելի, քանի որ մտածել է իր մասին։

— Հը՛մ...

Չանդլերը սառնորեն նայեց լուսանկարի աչքերին, և աչքերի պատասխանում նույն սառնությունը կար։ Աչքերն անկասկած գեղեցիկ էին, գեղեցիկ էր և դեմքը, բայց ինչ֊որ ճղճիմ արտահայտություն կար դեմքին։ Ինչո՞ւ է այդքան անկյանք ու տիկնային։ Աչքերի հանգստությունը զայրացնում էր, վանում և մարտի հրավիրում նրան. դրանց մեջ կիրք չկար, չկար ինքնամոռացություն։ Հիշեց, թե ինչ էր ասում Գալահերը հարուստ հրեուհիների մասին։ «Մուգ, արևելյան աչքեր,— մտածեց,— որքա՜ն երանություն կա դրանց մեջ, որքա՜ն կրքոտ տռփանք»։ Ինչո՞ւ ամուսնացավ այդ աչքերի հետ։

Այդ հարցի վրա բռնեց իրեն և վախեցած չորս կողմը նայեց. գեղեցիկ կահույքը, որ վարձով էր վերցրել, նույնպես անշուք էր թվում։ Աննին ինքն էր այն ընտրել, և կահույքը հիշեցրեց նրան։ Կահույքը նույնպես գեղեցիկ էր ու շինծու։ Իր կյանքի հանդեպ մի աղոտ վիրավորանք արթնացավ նրա մեջ։ Մի՞թե չի կարող փախչել այդ նեղ բնակարանից։ Մի՞թե ուշ է նոր, համարձակ կյանք սկսելու, ինչպես Գալահերն է ապրում։ Մի՞թե նա չի կարողանա գնալ Լոնդոն։ Կահույքի համար դեռ լրիվ չէր վճարել։ Եթե միայն կարողանար գիրք գրել ու տպագրել, դա ուղի կհարթեր նրա համար։

Նրա առջև, սեղանի վրա Բայրոնի բանաստեղծությունների ժողովածուն էր։ Շատ զգույշ, որպեսզի երեխային չարթնացնի, ձախ ձեռքով բացեց գիրքը և սկսեց կարդալ առաջին բանաստեղծությունը.

Մինչ ես գալիս եմ Մարգարիտի դամբանիս այցի
Եվ ծաղիկներով աճյունը ծածկում,
Անշարժ է քամին, խաղաղ՝ երեկոն,
Անգամ Զեփյուռն է քնած թավուտում։4

Դադարեցրեց ընթերցանությունը, զգաց՝ շուրջը բանաստեղծական ռիթմ էր։ Որքան թախիծ կար այդ տողերում։ Կարո՞ղ է ինքն էլ այդպես գրել, իր հոգու թախիծն արտահայտել բանաստեղծությամբ։ Այնքան բան կցանկանար նկարագրել, հենց թեկուզ իր ունեցած զգացումն այսօր կեսօրին՝ Գրաթան կամրջի վրա։ Եթե միայն կարողանար նորից վերապրել այդ տրամադրությունը...

Երեխան արթնացավ ու սկսեց լաց լինել։ Նա պոկվեց գրքից և փորձեց հանգստացնել նրան, սակայն երեխան չէր լռում։ Փոքրիկ Չանդլերը սկսեց օրորել նրան, բայց լացը գնալով ավելի ուժեղացավ։ Նա ավելի ու ավելի արագ էր օրորում մինչդեռ աչքերը սկսել էին երկրորդ տունը կարդալ.

Նեղ գերեզմանում աճյունն է նրա,
Աճյուն որի մեջ...

Ամեն բան անօգուտ էր։ Կարդալ անհնար էր։ Ամեն ինչ անհնար էր։ Երեխայի լացի ձայնն ականջ էր ծակում։ Ամեն ինչ անօգուտ էր, անօգուտ։ Նա ողջ կյանքում բանտարկյալ էր։ Բարկությունից ձեռքերը դողացին և հանկարծ, թեքվելով երեխայի վրա, գոռաց.

— Լռի՛ր։

Երեխան մի ակնթարթ լռեց, հետո վախից ցնցվեց ու ճղճղաց։ Փոքրիկ Չանդլերը վեր թռավ աթոռից և երեխան ձեռքին արագ ետ ու առաջ քայլեց սենյակում։ Երեխան ջղաձգորեն լաց էր լինում, մի վայրկյան շունչը տեղն էր բերում և հետո ճչում նոր ուժով։ Սենյակի բարակ պատերն արձագանքում էին ձայնը։ Փոքրիկ Չանդլերը փորձեց հանգստացնել նրան, բայց մանկական հեկեկոցը գնալով ավելի ջղաձիգ էր դառնում։ Նայեց նրա կծկված ու ցնցվող դեմքին և անհանգստացավ։ Երեխան յոթ անգամ անընդմեջ հեկեկաց, և Փոքրիկ Չանդլերը նրան սարսափով կրծքին սեղմեց։ Իսկ եթե մեռնի՞...

Դուռն աղմուկով բացվեց, և մի երիտասարդ կին շնչակտուր ներս վազեց։

— Ի՞նչ է պատահել։ Ի՞նչ է պատահել,— ճչաց նա։

Երեխան, լսելով մոր ձայնը, մի հիստերիկ ճիչ արձակեց։

— Ոչինչ, ոչինչ, Աննի... ոչինչ... Նա սկսեց լաց լինել...

Կինը գնումները նետեց հատակին ու խլեց երեխային։

— Ի՞նչ ես արել նրան,— բղավում էր կինը՝ աչքերն ամուսնու վրա պտտելով։

Փոքրիկ Չանդլերը մի վայրկյան դիմացավ այդ հայացքին, և սիրտը կծկվեց, երբ այնտեղ ատելություն տեսավ։ Նա սկսեց կակազել.

— Ոչինչի նա... նա սկսեց լաց... լինել... Ես չը... չկարողացա... Ես նրան ոչինչ չեմ արել... Ի՞նչ։

Նրա վրա ուշադրություն չդարձնելով, կինը, երեխային պինդ գրկած, քայլում էր սենյակում և ցածր խոսում.

— Փոքրի՜կս։ Սիրելի՜ս։ Քեզ վախեցրե՞լ են, արև՜ս։ Դե՛, դե՛, մանկիկս։ Դե՛, տե՛ս... Ա՜, ա... Մայրիկի պստլիկ գառնուկ։ Դե՛, դե՛։

Փոքրիկ Չանդլերը զգաց, որ այտերն ամոթից շառագունում են, և մի կողմ քաշվեց լամպի լույսից։ Նա լսում էր, մինչդեռ երեխայի հեկեկոցը գնալով ավելի ու ավելի էր նվազում, և փոքրիկ Չանդլերի աչքերում զղջանքի արցունքներ երևացին։

ԿՐԿՆԱԿԸ

Զանգը մոլեգնորեն հնչեց, և երբ միսս Փարկերը վերցրեց լսափողը, մի կատաղի ձայն, հյուսիս֊իռլանդական ականջ ծակող արտասանությամբ, բղավեց.

— Ֆա՛րինգտոնին ուղարկեք ինձ մոտ։

Միսս Փարկերը վերադառնալով իր գրամեքենայի մոտ, ասաց սեղանի ետևում նստած գրագրին.

— Միստր Օլեյնը Ձեզ վերև է կանչում։

Մարդը կիսաձայն մրթմրթաց. «Թող կորչի» և աթոռը ետ հրեց, որ տեղից վեր կենա։ Երբ ոտքի կանգնեց, նա բավական բարձրահասակ էր ու ամրակազմ։ Դեմքն ուռած էր, մուգ֊գինեգույն, հոնքերն ու բեղը՝ շիկավուն, աչքերը փոքր֊ինչ դուրս պրծած էին, իսկ սպիտակուցները՝ պղտոր։ Նա բարձրացրեց սեղանի փեղկը և, անցնելով այցելուների կողքով, ծանր քայլերով դուրս եկավ գրասենյակից։

Դժվարությամբ բարձրացավ աստիճաններով մինչև երկրորդ հարկի հարթակը, որտեղ դռներից մեկին պղնձյա մի ցուցանակ էր փակցված «Միստր Օլեյն» մակագրությամբ։ Նա կանգ առավ հոգնածությունից ու զայրույթից հևալով և թակեց դուռը։ Մի սուր ձայն բղավեց.

— Մտե՛ք։

Ներս մտավ միստր Օլեյնի առանձնասենյակը։ Հենց նույն պահին նա՝ փոքրամարմին մի մարդ, որի մաքուր սափրած դեմքին ոսկյա ակնոց կար, գլուխը վեր բարձրացրեց փաստաթղթերի կույտի վրայից։ Նրա վարդագույն ու անմազ գլուխը հիշեցնում էր մի մեծ ձու, որ կախվել էր թղթերի վրա։ Միստր Օլեյնը ժամանակ չկորցրեց.

— Ֆա՞րինգտոն։ Սա ի՞նչ է։ Մի՞թե պետք է շարունակ նկատողություն անեմ։ Ասացեք, խնդրեմ, ինչո՞ւ Բոդլիի և Քիրվանի պայմանագրի պատճենները չեք հանել։ Ձեզ ասել եմ, որ դրանք պետք է ժամը չորսին պատրաստ լինեն։

— Բայց, սըր, միստր Շելլին ասաց, որ...

— Սը՜ր, միստր Շելլին ասաց... Աշխատեք լսել, սըր, թե ես ինչ եմ ասում և ոչ թե այն, ինչ միստր Շելլին է ասում։ Աշխատանքից խուսափելու համար միշտ ինչ֊որ պատրվակ գտնում եք։ Նկատի ունեցեք, որ եթե մինչև օրվա վերջը պատճենը պատրաստ չլինի, այդ մասին կհայտնեմ միստր Քրոսբիին... Պա՞րզ է։

— Այո՛, սըր։

— Դուք ինձ լսո՞ւմ եք... Այսինքն ի՞նչ եմ ասում. ձեզ հետ խոսելը նույնն է, ինչ պատի հետ։ Մեկընդմիշտ հասկացեք, որ նախաճաշելու համար ձեզ հատկացվում է կես ժամ և ոչ թե մեկուկես։ Կուզեի իմանալ, թե քանի՞ կերակրատեսակ եք պատվիրում... Հիմա հասկացա՞ք ինձ։

— Այո՛, սըր։

Միստր Օլեյնը նորից գլուխը խոնարհեց թղթերի կույտին։ Մարդն ակնապիշ նայում էր այդ ողորկ գանգին, որը գլխավորում էր «Քրոսբի և Օլեյն» ընկերության գործերը և որոշում դրա կայունությունը։ Կատաղության ջղաձգությունը մի ակնթարթ սեղմեց նրա կոկորդն ու անցավ, թողնելով ծարավի մի սուր զգացում։ Նրան ծանոթ էր այդ զգացումը և հասկացավ, որ երեկոյան անհրաժեշտ է մի լավ խմել։ Ամսվա առաջին կեսն արդեն անցել էր, և եթե նա ժամանակին վերջացնի պատճենահանումը, չի բացառվում, որ միստր Օլեյնը նրան դրամարկղի հրամանագիր տա։ Նա կանգնել էր անշարժ և ուշադիր ուսումնասիրում էր թղթակույտին խոնարհված այդ գլուխը։ Հանկարծ միստր Օլեյնն սկսեց թղթերը շուռ ու մուռ տալ ինչ֊որ բան փնտրելով։ Հետո, կարծես, նոր միայն նկատելով գրագրի ներկայությունը, նորից բարձրացրեց գլուխն ու ասաց.

— Դե, ի՞նչ, որոշել եք ամբողջ օրն այդպես կանգնե՞լ։ Ազնիվ խոսք, Ֆարինգտոն, կատակելու տրամադրություն չունեմ։

— Ես սպասում էի, որ...

— Դե լավ, սպասելու կարիք չկա։ Ներքև իջեք և ձեր գործով զբաղվեք։

Մարդը դանդաղ շարժվեց դեպի դուռը և, երբ արդեն դուրս էր գալիս սենյակից, լսեց, թե ինչպես էր միստր Օլեյնն իր ետևից բղավում, որ եթե պայմանագիրը մինչև երեկո պատրաստ չլինի, միստր Քրոսբին կիմանա այդ մասին։

Նա վերադարձավ գրասենյակ՝ իր տեղը, հաշվեց քանի թերթ էր մնում արտագրելու։ Վերցրեց գրիչը և թաթախեց թանաքամանի մեջ, սակայն աչքերը շարունակում էին անթարթ նայել իր գրած վերջին բառերին. «Ցանկացած պարագայում հիշյալ Բերնարդ Բոդլին...»։ Մթնում էր, մի քանի րոպեից կմիացնեն գազը, և հնարավոր կլինի գրել։ Նա զգաց, որ պետք է անպայման հագեցնի կոկորդը սեղմող ծարավը։ Ոտքի կանգնեց և, նորից բարձրացնելով սեղանի փեղկը, դուրս եկավ գրասենյակից։ Երբ դուրս էր գալիս, գրասենյակի վարիչը հարցական նրան նայեց։

— Մի՛ անհանգստացեք, միստր Շելլի,— ասաց գրագիրը, մատնացույց անելով իր ճանապարհորդության նպատակը։

Գրասենյակի վարիչը աչքը գցեց կախիչին, սակայն տեսնելով, որ բոլոր գլխարկներն իրենց տեղում են, ոչինչ չասաց։ Հայտնվելով սանդղահարթակին, գրագիրը գրպանից հանեց կեպին, դրեց գլխին և արագորեն ցած վազեց երերուն աստիճաններով։ Դուրս գալով շքամուտքից, գաղտագողի քայլերով գնաց դեպի շենքի անկյունը, շարունակ հպվելով պատին և վերջապես ներս սահեց ինչ֊որ դռնով։ Այժմ նա ապահով էր, Օ՚Նեյլի խանութի ետին սենյակի մթության մեջ և իր բորբոքված, մուգ գինեգույն կամ մսագույն երեսը խցկելով բարի փոքրիկ պատուհանից ներս, բղավեց.

— Է՜յ, Պա՛տ, բարի եղիր մի գավաթ գարեջուր տալ։

Մատուցողը նրան մի գավաթ գարեջուր բերեց։ Նա մի շնչով կուլ տվեց այն և չամանի սերմ խնդրեց։ Հետո վճարելիք դրամը դրեց վաճառասեղանին, որ մատուցողը մթության մեջ խարխափելով վերցնի, և ինչպես գաղտագողի քայլերով մտել էր, այնպես էլ դուրս եկավ խանութից։

Մթությունն ու թանձր մառախուղը հաղթում էին փետրվարյան վերջալույսին, և Յուստեյս սթրիթում վառվեցին լապտերները։ Գրագիրը տների պատերի կողքով քայլեց մինչև գրասենյակի դուռը, մտածելով այն մասին, թե արդյոք կհասցնի՞ պայմանագրի պատճենահանումը ժամանակին ավարտել։ Աստիճանների վրա նրա շնչին դիպավ օծանելիքի սուր, տամուկ բուրմունքը, ամենայն հավանականությամբ երբ ինքը Օ՚Նեյլի մոտ էր, եկել էր միսս Դելակուրը։ Գլխարկը կրկին խցկեց գրպանը և շինծու անհոգությամբ մտավ գրասենյակ։

— Միստր Օլեյնը Ձեզ էր հարցնում,— խիստ տոնով ասաց գրասենյակի վարիչը,— որտե՞ղ էիք։

Գրագիրը նայեց փակոցի մոտ կանգնած երկու այցելուներին, կարծես ակնարկելով, որ նրանց ներկայությունը խանգարում է պատասխանել։ Քանի որ երկու այցելուներն էլ տղամարդիկ էին, վարիչն իրեն թույլ տվեց ծիծաղել։

— Այդ խաղերին ծանոթ եմ,— ասաց նա,— օրական հինգ անգամը մի քիչ շատ չէ՞... Դե լավ, ժամանակ մի կորցրեք և միստր Օլեյնի համար գտեք Դելակուրի գործի ամբողջ գրագրությունը։

Կողմնակի անձանց ներկայությամբ արված այդ կշտամբանքը, աստիճաններով արագ վեր բարձրանալը և հապճեպ կուլ տված գարեջուրը մթագնել էին նրա գլուխը և, նստելով գրասեղանի առջև՝ հարկավոր թղթերը գտնելու, նա հասկացավ, որ ոչ մի հույս չկա մինչև ժամը հինգ անց կեսն ավարտել պայմանագրի պատճենահանումը։ Վրա էր հասնում խավար, խոնավ երեկոն, և նա երազում էր այն անցկացնել բարերում, ընկերների հետ խմել գազի պայծառ լույսի ու բաժակների չխկոցի տակ։ Վերջապես գտավ Դելակուրի գործի գրագրությունը և դուրս եկավ գրասենյակից։ Հույս ուներ, թե միստր Օլեյնը չի նկատի, որ վերջին երկու նամակները պակասում են։

Օծանելիքի սուր, տամուկ բուրմունքը տարածվել էր միստր Օլեյնի առանձնասենյակը տանող ճանապարհին։ Միսս Դելակուրը հրեուհու դեմքով, ոչ այնքան երիտասարդ մի կին էր։ Ասում էին, թե միստր Օլեյնն անտարբեր չէր նրա կամ նրա դրամի հանդեպ։ Միսսը հաճախ էր գրասենյակ այցելում և գալով այնտեղ, շատ երկար էր մնում։ Այժմ նա նստած էր գրասեղանի մոտ, օծանելիքների բույրի մեջ, շոյում էր հովանոցի բռնակը և համաչափ շարժում գլխարկին ամրացված մեծ, սև փետուրը։ Միստր Օլեյնը նստել էր իր պտտվող բազկաթոռին, դեմքով դեպի կինը և անպարկեշտորեն ոտը ոտին գցել։ Գրագիրը թղթապանակը դրեց սեղանին և հարգալից խոնարհվեց, սակայն ո՛չ միստր Օլեյնը, ո՛չ էլ միսս Դելակուրը նրա խոնարհվելուն ուշադրություն չդարձրին։ Միստր Օլեյնը մատով թխթխկացրեց թղթապանակին, հետո չխչխկացրեց, կարծես ասելով՝ լավ, կարող եք գնալ։

Գրագիրը վերադարձավ իր տեղը և նորից նստեց գրասեղանի առջև։ Նա լարված, անթարթ աչքերով նայեց անավարտ նախադասությանը. «Ցանկացած պարագայում հիշյալ Բերնարդ Բոդլին...», և մտածեց, թե որքան տարօրինակ է, որ վերջին երկու բառերը սկսվում են միևնույն տառով։ Գրասենյակի վարիչը սկսեց շտապեցնել միսս Փարկերին, ասելով, որ այդպես նա չի հասցնի մինչև փոստի առաքումը վերատպել բոլոր նամակները։ Մի քանի րոպե գրագիրը հետևում էր գրամեքենայի չխչխկոցին, հետո գործի անցավ։ Սակայն գլուխը ծանրացել էր, իսկ մտքերը թռչում էին դեպի գարեջրատան պայծառ լույսն ու աղմուկը։ Այդպիսի երեկոները թունդ փունջ խմելու համար էին ստեղծված։ Նա անձնատուր չեղավ և շարունակեց գրել, բայց երբ խփեց ժամը հինգը, դեռ տասնչորս էջ կար արտագրելու։ Գրո՛ղը տանի։ Միևնույն է, չի հասցնի վերջացնել։ Բարձրաձայն հայհոյելու ուժգին ցանկություն ուներ, ուզում էր բռունցքով մի լավ հարվածել։ Այնքան էր ջղայնացած, որ Բերնարդ Բոդլի գրելու փոխարեն գրեց Բերնարդ Բերնարդ և ստիպված էր ամբողջ էջը նորից արտագրել։

Իրեն այնքան ուժեղ էր զգում, որ կարող էր մի հարվածով ամբողջ գրասենյակը քարուքանդ անել։ Մարմինը տրըփում էր ամեն ինչ ջարդուփշուր անելու ցանկությամբ։ Իր ողորմելի վիճակը նրան սաստիկ կատաղեցրեց... Կարո՞ղ էր գանձապահից կանխավճար խնդրել։ Ոչ, գանձապահը լավ մարդ չէր, նրանից ոչինչ մի սպասիր, չի տա... Նա գիտեր, թե որտեղ կարող էր գտնել տղաներին՝ Լեոնարդին, Օ՚Հալորանին և Քիթ Ֆլինին։ Նրա ներքին էության ծանրաչափը փոթորիկ էր գուշակում։

Այնքան տարված էր մտքերով, որ երրորդ անգամ նոր միայն լսեց, որ կանչում են իրեն։ Միստր Օլեյնն ու միսս Դելակուրը կանգնել էին փակոցի ետևում, և բոլոր ծառայողները շրջվել էին նրանց կողմը, սպասելով թե ինչ է լինելու։ Նա ոտքի կանգնեց։ Միստր Օլեյնն սկսեց իր երկարաշունչ, ցասումնալից ճառը, վկայակոչելով, որ երկու նամակ պակասում է։ Գրագիրն ասաց, որ ինքն այդ մասին տեղյակ չէ և արտագրել է այն ամենը, ինչ տվել են իրեն։ Ճառը շարունակվեց։ Դա այնքան դաժան ու կատաղի էր, որ գրագիրը հազիվ կարողացավ իր մեջ խեղդել դիմացը կանգնած թզուկի գլխին մի լավ հարված հասցնելու ցանկությունը։

— Ես երկու այլ նամակների մասին ոչինչ չգիտեմ,— բութ կերպով կրկնում էր նա։

— Դուք ոչինչ չգիտեք։ Իհա՛րկե, որտեղի՞ց իմանայիք,— ասաց միստր Օլ՛եյնը։— Լսե՛ք,— ավելացրեց նա, նախ և առաջ փնտրելով կողքին կանգնած կնոջ խրախուսանքը,— դուք ինձ հիմարի տե՞ղ եք դրել։ Կարծում եք կատարյալ հիմա՞ր եմ։

Գրագիրն աչքերը կնոջ դեմքից շրջեց դեպի փոքրիկ, ձվաձև գլուխը և՝ նորից ետ ու մինչև կհասցներ գիտակցել, լեզուն օգտվեց հարմար առիթից.

— Ներեցե՛ք, սըր, բայց ինձ անհարմար է այդ հարցին պատասխանել։

Հետևեց մի դադար, որի ընթացքում չէր լսվում նույնիսկ ծառայողների շնչառությունը։ Բոլորը ցնցված էին (այդ սուր մտքի հեղինակը մյուսներից ոչ պակաս), և միսս Դելակուրի դեմքին, որ գեր, բարեհոգի մի անձնավորություն էր, մի լայն ժպիտ հայտնվեց։ Միստր Օլեյնի այտերը վայրի վարդի գույն ստացան, և գետնաթզուկի բերանը ծամածռվեց կատաղությունից։ Նա սկսեց բռունցքն արագ թափահարել գրագրի քթի տակ այնպես, որ ասես էլեկտրամեքենայի պարպիչ էր թրթռում։

— Անտաշ, անպատկառի մեկը։ Ձեր հետքն անգամ չի լինի այստեղ։ Դեռ կտեսնե՜նք։ Անմիջապե՛ս ներողություն խնդրեք ձեր անպատկառության համար, թե չէ գրասենյակից դուրս կվռնդվեք։ Լսո՞ւմ եք, ներողություն խնդրեք կամ դո՛ւրս գրասենյակից։

* * *

Նա կանգնել էր գրասենյակի դիմացի շենքի մուտքում, հույս ունենալով, որ գանձապահը մենակ դուրս կգա։ Բոլոր աշխատողներն արդեն անցան, և վերջապես երևաց գանձապահը՝ գրասենյակի վարիչի հետ։ Անօգուտ էր նրան նույնիսկ մի բառ ասել, երբ նա գրասենյակի վարիչի հետ էր։ Ֆարինգտոնը հասկանում էր, որ գործերը շատ վատ են։ Ստիպված էր միստր Օլեյնից ներողություն խնդրել իր հանդգնության համար, սակայն գիտեր, որ այդ օրվանից գրասենյակում իրեն հանգիստ չեն թողնի։ Նա լավ էր հիշում, թե ինչպես էր միստր Օլեյնը հալածում փոքրիկ Փիքին, մինչև նրան դուրս քշեց գրասենյակից՝ տեղ ազատելով իր քրոջորդու համար։ Նրան տանջում էին և՛ ատելությունը, և՛ ծարավը, և՛ վրեժխնդրությունը, նա կատաղած էր իր և ողջ աշխարհի վրա։ Միստր Օլեյնը հիմա իրեն մի ժամ էլ հանգիստ չի թողնի, կյանքն իսկական դժոխք կդառնա։ Այս անգամ իրեն իսկական հիմար դրսևորեց։ Լեզուն չէ՞ր կարող իրեն քաշել։ Ի դեպ, հենց սկզբից էլ նա և միստր Օլեյնն իրար տանել չէին կարողանում, հատկապես այն դեպքից հետո, երբ միստր Օլեյնի ականջին հասավ, թե ինչպես էր ինքը, Հիգինսին և միսս Փարկերին զվարճացնելու համար, նմանակում նրա հյուսիս֊իռլանդական առոգանությունը։ Դրանից էլ սկսվեց ամեն ինչ։ Միգուցե փորձի Հիգինսի՞ց գումար ճարել, բայց ինքը՝ Հիգինսն էլ գրոշի կարոտ է։ Երբ մեկը երկու ընտանիքի հոգս է քաշում, էլ որտեղից...

Նրա հաղթանդամ մարմինը նորից մորմոքվում էր գարեջրատան հարմարավետության կարոտից։ Մառախուղը սկսեց սառեցնել նրա ներսը, և նա կարծում էր, թե հավանաբար Պատի մոտ, 0՚Նեյլի խանութում, հնարավոր կլիներ ինչ֊որ բան պոկել։ Բայց դե նրանից մի շիլլինգից ավելի չես ստանա, իսկ մի շիլլինգը բանի պետք չէ։ Սակայն ինչ֊որ տեղից հարկավոր է դրամ ձեռք բերել. իր վերջին պենին նա ծախսել էր գարեջրի վրա, իսկ շուտով արդեն այնքան ուշ կլինի, որ այլևս ոչ մի տեղից փող չես ճարի։ Մատները ժամացույցի շղթային քսելով, նա հանկարծ հիշեց Ֆլիթ սթրիթի վրա գտնվող Թերրի Քելիի գրավատունը։ Ա՛յ, սա միտք է։ Ինչպե՞ս շուտ չէր մտածել։

Արագ֊արագ քայլեց Թեմփլ֊Բարի նեղ անցուղիով, քթի տակ փնթփնթալով և գրողի ծոցն ուղարկելով բոլորին, քանի որ հիմա ինքը երեկոն շատ լավ կանցկացնի։ Թերրի Քելիի գնահատուն ասաց. «Մի կրոն», բայց ընդունողը համաձայնվեց վեց շիլլինգ տալ։ Վերջապես նրան վեց շիլլինգ տվեցին։ Գրավատնից շատ գոհ դուրս եկավ՝ բթամատի և ցուցամատի մեջ սեղմելով դրամներից կազմված գլանը։ Ուեստմորլենդ սթրիթի մայթերը ողողված էին երիտասարդ տղամարդկանցով ու կանանցով, որ վերադառնում էին աշխատանքից, իսկ չորս կողմը դես ու դեն էին վազվզում երեկոյան լրագրերի անուններն աղաղակող ցնցոտիավոր տղաները։ Նա անցավ այդ ամբոխի միջով, շուրջը նայելով հպարտ գոհունակությամբ և հաղթական հայացքներ նետելով մեքենագրուհիներին ու գրասենյակում ծառայող աղջիկներին։ Գլուխը դժժում էր տրամվայների զանգերից ու անիվիկների սուլոցներից, իսկ ռունգերն արդեն զգում էին փունջի գալարվող գոլորշին։ Նա քայլում էր ու մտածում, թե ի՞նչ խոսքերով է ընկերներին պատմելու ողջ կատարվածը։

— Դե, այստեղ ես նրան նայեցի շատ հանգիստ, իսկ հետո՝ աղջկան։ Ապա նորից նրան նայեցի ու շատ դանդաղ ասացի. «Ներեցեք, սըր, բայց ինձ անհարմար է այդ հարցին պատասխանել»։

Քիթ Ֆլինը նստած էր Դեյվի Բրայնի գարեջրատան իր մշտական անկյունում, և երբ Ֆարինգտոնն ավարտեց պատմությունը, նրա կողմը հրեց կես բաժակ խմիչք, ասելով, որ դա հիանալի է, որ ինքը երբեք նման բան չէր լսել։ Ֆարինգտոնն էլ իր հերթին հյուրասիրեց նրան։ Քիչ հետո ներս մտան 0՚Հալորանն ու Փադի Լեոնարդը, և հարկ եղավ պատմությունը կրկնել նրանց համար։ Օ՚Հալորանը բոլորի համար տաք վիսկի պատվիրեց և պատմեց, թե մի անգամ ինչպես է սրամտորեն շշպռել գրասենյակի վարիչին, երբ ծառայում էր Քալանսին Ֆաունես սթրիթի վրա, բայց քանի որ այդ սրամտությունը էկլոգների ազատախոս հովիվների ոճով էր, նա ստիպված էր խոստովանել, որ Ֆարինգտոնի պատասխանն ավելի սրամիտ էր։ Այստեղ Ֆարինգտոնը տղաներին ասաց, որ ժամանակն է մինչև վերջ խմել և նորից սկսել։

Յուրաքանչյուրը նոր էր ընտրել իր թույնը, երբ ներս մտավ հենց ինքը՝ Հիգինսը։ Իհարկե, նա ստիպված էր միանալ մյուսներին։ Նրան խնդրեցին իր ձևով պատմել, թե բանն ինչպես է եղել, և նա այդ արեց մեծ աշխուժությամբ, քանի որ հինգ բաժին թունդ վիսկիի պատկերն անչափ ոգևորիչ էր։ Բոլորը պայթում էին ծիծաղից, երբ նա ցույց տվեց, թե ինչպես էր միստր Օլեյնը բռունցքը թափահարում Ֆարինգտոնի քթի առաջ։ Հետո կրկնօրինակեց Ֆարինգտոնին, ասելով. «Եվ ահա մեր հերոսը, շատ հանգիստ...», իսկ Ֆարինգտոնը շրջապատողներին էր նայում իր ծանր, աղոտ հայացքով, ժպտում և ժամանակ առ ժամանակ ներքևի շուրթով ծծում բեղերը, որոնցից վիսկիի կաթիլներ էին ծորում։

Երբ բաժակները մի անգամ էլ դատարկվեցին, դադար տիրեց։ Օ՚Հալորանը դեռ փող ուներ, բայց, ինչպես երևում է, մյուս երկուսը ոչինչ չունեին, և ողջ խումբն ափսոսանքով թողեց գարեջրատունը։ Դյուք սթրիթի անկյունում Հիգինսը և Քիթ Ֆլինը ձախ թեքվեցին, մինչդեռ մնացած երեքը վերադարձան քաղաքի կենտրոն։ Անձրևը մաղում էր սառը մայթերին, և երբ նրանք Բալաստ֊Օֆիս հասան, Ֆարինգտոնն առաջարկեց գնալ Շոտլանդական բար։ Բարը լեփ֊լեցուն էր, իսկ օդում կախվել էր ձայների ու բաժակների զնգոցը։ Երեքն էլ հրհրոցով առաջ անցան լուցկի վաճառողների կողքով, որ նվնվում էին դռների մոտ, և խմբով տեղավորվեցին վաճառասեղանի մի անկյունում։ Սկսեցին անեկդոտներ պատմել։ Լեոնարդը նրանց ծանոթացրեց Ուեդերս ազգանունով մի երիտասարդի հետ, որը Տիվոլիում ելույթ էր ունենում որպես ակրոբատ ու կրկեսային կոմիկ։ Ֆարինգտոնը հյուրասիրեց ամբողջ խմբին։ Ուեդերսն ասաց, որ ինքը մի քիչ իռլանդական վիսկի կխմի։ Ֆարինգտոնը, որ հինգ մատի պես գիտեր ինչն ինչոց է, տղաներին հարցրեց, արդյոք նրանք չե՞ն ուզում, բայց տղաները Թիմին ասացին, որ թունդ խմիչք բերի։ Խոսակցությունը դարձավ թատրոնի շուրջ։ Մի անգամ էլ Օ՚Հալորանը հյուրասիրեց, հետո նորից՝ Ֆարինգտոնը, չնայած Ուեդերսը բողոքում էր, թե հյուրասիրությունը ծայրահեղ իռլանդական է։ Նա խոստացավ տղաներին կուլիսների ետև տանել և ծանոթացնել գեղեցիկ աղջիկների հետ։ Օ՚Հալորանն ասաց, թե ինքն ու Լեոնարդը կգան, իսկ Ֆարինգտոնը չի կարող, որովհետև ամուսնացած է։ Եվ Ֆարինգտոնը կկոցեց անշարժ, աղոտ աչքերն ի նշան այն բանի, որ կատակը հասկանում է։ Ուեդերսը բոլորին ստիպեց իր հաշվին մեկական փոքրիկ բաժակ խմել և խոստացավ ավելի ուշ հանդիպել նրանց Մելիգանի մոտ, Փուլբերգ սթրիթում։

Երբ Շոտլանդական բարը փակվեց, նրանք տեղափոխվեցին Մելիգանի մոտ։ Անմիջապես անցան ետևի սենյակը, և Օ՚Հալորանը բոլորի համար թունդ խմիչք պատվիրեց։ Բոլորի կատարները տաքացել էին։ Ֆարինգտոնն արդեն պատրաստվում էր նորից հյուրասիրել, երբ հայտնվեց Ուեդերսը։ Դեռ լավ էր, որ նա մի ըմպանակ դառը խմեց։ Ֆինանսները պակասում էին, բայց դեռ կարելի էր շարունակել։ Հանկարծ ներս մտան երկու երիտասարդ կանայք՝ մեծ գլխարկներով և մի երիտասարդ՝ զոլավոր կոստյումով։ Նրանք նստեցին հարևան սեղանի մոտ։ Ուեդերսը ողջունեց նրանց և ընկերներին ասաց, որ նրանք Տիվոլիից են։ Ֆարինգտոնի հայացքն անընդհատ թափառում էր կանանցից մեկի ուղղությամբ։ Այդ կնոջ արտաքինի մեջ ինչ֊որ աչք ծակող բան կար։ Նրա գլխարկի շուրջը մի հսկայական, կապտա֊կանաչավուն շղարշից շարֆ էր փաթաթած, որը մի մեծ վարդակապով կապված էր կզակի տակ, և ուներ մինչև արմունկները հասնող մուգ դեղին ձեռնոցներ։ Ֆարինգտոնը հիացմունքով էր նայում նրա լիքը թևերին, որոնք կինը հաճախ ու մեծագույն նազանքով էր շարժում, իսկ երբ փոքր֊ինչ անց նա պատասխանեց Ֆարինգտոնի հայացքին, նրա մեծ, շագանակագույն աչքերն ավելի բորբոքեցին Ֆարինգտոնի խանդաղատանքը։ Նրա հայացքը՝ ակնապիշ և մի քիչ շեղ, Ֆարինգտոնին հիացրեց։ Կինը մի երկու անգամ էլ նայեց նրան ու իր ուղեկիցների հետ դուրս գալով սենյակից, դիպավ նրա աթոռին և լոնդոնյան առոգանությամբ «կներեք» ասաց։ Երբ վերջինս դուրս եկավ սենյակից, Ֆարինգտոնը նայում էր նրա ետևից, հույս ունենալով, որ կինը կշրջվի, բայց չշրջվեց։ Ֆարինգտոնն անիծեց իրեն՝ փողի պակաս զգալով ու ափսոսաց այդ երեկոյի բոլոր հյուրասիրությունների համար, որ ինքն էր արել, հատկապես՝ վիսկիների, որ հյուրասիրել էր Ուեդերսին։ Եթե այդ րոպեին կար մի բան, որ նա չէր սիրում՝ ուրիշի հաշվին խմելն էր։ Այնքան զայրացած էր, որ այլևս չէր լսում, թե ինչ էին խոսում ընկերները։

Երբ Փադի Լեոնարդը ձայն տվեց նրան, պարզվեց, որ խոսքը գնում էր ուժեղ մարդկանց մասին։ Ուեդերսը սեղանակիցներին իր մկաններն էր ցույց տալիս և այնքան պարծեցավ, որ ընկերները ստիպված էին ձայն տալ Ֆարինգտոնին, որպեսզի պաշտպանի ազգային արժանապատվությունը։ Ֆարինգտոնը քշտեց թևքերը և ինքն էլ սեղանակիցներին ցույց տվեց իր մկանները։ Երկուսի թևերն էլ մանրազնին քննության և համեմատության ենթարկվեցին, և վերջիվերջո որոշվեց ուժի մրցույթ անցկացնել։ Հավաքեցին սեղանը, և հակառակորդները, ձեռքերի մատներն իրար հագցրած, արմունկներով հենվեցին սեղանին։ Փադի Լեոնարդի նշանով նրանցից յուրաքանչյուրն աշխատում էր մյուսի ձեռքը սեղանին սեղմել։ Ֆարինգտոնը շատ լուրջ և վճռական տեսք ուներ։

Մրցույթն սկսվեց։ Երեսուն վայրկյան անց Ուեդերսն իր հակառակորդի ձեռքը դանդաղորեն սեղմեց սեղանին։ Ֆարինգտոնի գինուց կարմրատակած դեմքն ավելի ուժգին շառագունեց ամոթից ու զայրույթից, քանի որ այդ լակոտը հաղթել էր իրեն։

— Ամբողջ մարմնով առաջ ընկնել չի կարելի։ Ազնի՛վ պայքարիր,— ասաց նա։

— Այդ ո՞վ է անազնիվը,— գոչեց Ուեդերսը։

— Եկեք նորից սկսենք, մինչև երեքը լրանա։

Մրցույթը նորից սկսվեց։ Ֆարինգտոնի ճակատի երակներն ուռեցին, իսկ Ուեդերսի գունատ դեմքը պիոնի գույն ստացավ։ Նրանց ձեռքերն ու թևերը դողում էին լարվածությունից։ Երկար պայքարից հետո Ուեդերսը կրկին հակառակորդի ձեռքը ղանդաղորեն սեղմեց սեղանին։ Հանդիսատեսների կողմից հավանության խուլ ձայներ լսվեցին։ Մատուցողը, որ կանգնած էր սեղանի մոտ, իր շեկ գլխով նշան արեց հաղթողին և հիմար մտերմությամբ ասաց.

— Այ, դա գո՜րծ էր։

— Իսկ քո՞ ինչ գործն է,— կատաղած նրա կողմը շրջվեց Ֆարինգտոնը,— ի՞նչ ես քիթդ ուրիշի գործերի մեջ խոթում, սատանայի ծնունդ։

— Սը՜ս,— ասաց Օ՚Հալորանը, նկատելով Ֆարինգտոնի դեմքի վայրագ արտահայտությունը,— հանգիստ, տղանե՛ր։ Մի֊մի բաժակ էլ խմենք ու գնանք։

Մռայլադեմ մի մարդ կանգնած էր Օ՚Քոննել կամրջի անկյունում և սպասում էր Սենդիմաունթ գնացող փոքրիկ տրամվային, որ տուն հասներ։ Նա լի էր թաքնված չարությամբ ու վրեժխնդրությամբ։ Սրտնեղում էր ու մի տեսակ վիրավորված էր զգում իրեն, նույնիսկ կարգին հարբած էլ չէր, իսկ գրպանում միայն մի երկպենսանոց էր մնացել։ Նա հայհոյում էր աշխարհի երեսին եղած ամեն ինչ։ Անհաջողություններ էր ունեցել գրասենյակում, գրավ էր դրել ժամացույցը, ծախսել էր ամբողջ փողը և մի լավ չէր էլ խմել։ Նորից ծարավ զգաց և բուռն ցանկություն ուներ նորից հայտնվելու տոթ, ծխով լցված գարեջրատանը։ Կորցրել էր ուժեղ մարդու իր համբավը այն բանից հետո, երբ ինչ֊որ մի լակոտ երկու անգամ անընդմեջ հաղթել էր իրեն։ Սիրտը լեցուն էր կատաղությամբ, իսկ երբ հիշեց մեծ գլխարկով այն կնոջը, որ անցնելիս դիպավ իրեն և «կներեք» ասաց, բարկությունը համարյա խեղդեց նրան։

Տրամվայը նրան մինչև Շելբուրն Ռոուդ տարավ, և նա քայլեց առաջ, իր մեծ մարմնով խուսավարելով զորանոցի պատերի ստվերում։ Զզվելի էր տուն վերադառնալը։ Երբ ետնամուտքից ներս մտավ, տեսավ, որ խոհանոցում ոչ ոք չկա, և կրակը համարյա հանգած է։ Նա բղավեց.

— Ա՛դա։ Ա՛դա։

Նրա կինը փոքրիկ, սրադեմ մի էակ էր և իշխում էր ամուսնուն, երբ վերջինս ողջամիտ էր, ու դողում նրա առաջ, երբ հարբած էր։ Հինգ երեխա ունեին։ Մի փոքրիկ տղա ներքև վազեց աստիճաններով։

— Այդ ո՞վ է,— մթության մեջ նայելով հարցրեց հայրը։

— Ես եմ, հայրի՛կ։

— Ո՞վ՝ «ես»։ Չա՞րլին։

— Ո՛չ, հայրի՛կ, Թոմը։

— Ո՞ւր է մայրդ։

— Եկեղեցում։

— Լավ... Իսկ նա մտածե՞լ է ինձ համար ճաշ թողնելու մասին։

— Այո՛, հայրի՛կ, ես...

— Լամպը վառիր։ Հանուն ինչի՞ ես մթության մեջ քարշ գալիս։ Իսկ մյուսնե՞րն ուր են, քնա՞ծ են։

Նա ծանրորեն փլվեց աթոռին, նայելով, թե ինչպես է տղան վառում լամպը։ Ապա սկսեց տղայի լավ առոգանությունը նմանակել, քթի տակ մրթմրթալով. «Եկեղեցո՜ւմ... եկեղեցո՜ւմ, հայրիկ»։ Երբ լամպը վերջապես վառվեց, նա բռունցքով հարվածեց սեղանին ու գոռաց.

— Ո՞ւր է իմ ճաշը։

— Ես հիմա... կեփեմ, հայրիկ,— ասաց փոքրիկը։

Հայրը կատաղությունից վեր ցատկեց և ցույց տվեց կրակը։

— Ա՛յս կրակի վրա՞։ Արդեն ամեն ինչ այրվել է։ Սպասի՛ր, ես քեզ ցույց կտամ, թե ինչպես են կրակը փչացնում։

Նա մի քայլ արեց դեպի դուռը և վերցրեց անկյունում դրված գավազանը։

— Ես քեզ ցույց կտամ, թե ինչպես են կրակը փչացնում,— ասաց հայրը քշտելով թևքերը, որպեսզի չխանգարեն իր շարժումներին։

Տղան «հայրի՜կ» բղավեց ու լաց լինելով սկսեց սեղանի շուրջը վազել, բայց հայրը հասավ նրան և բռնեց օձիքից։ Տղան վախեցած նայում էր հորը, սակայն փախուստի ճանապարհ չգտնելով, ծնկի եկավ։

— Մյուս անգամ կրակը չես փչացնի,— ասաց հայրը և ուժով հարվածեց նրան գավազանի կոթով,— առ քեզ, լակո՛տ։

Տղան ճչաց սուր ցավից, երբ գավազանը մի շերտ թողեց նրա ազդրին։ Ապա օդում իրար զարկեց ձեռքերը, և ձայնը դողդողաց վախից.

— Հայրի՜կ,— բղավում էր նա,— ինձ մի ծեծիր, հայրի՜կ։ Ես... ես կաղոթեմ քեզ համար... Ես կաղոթեմ քեզ համար, հայրի՜կ, միայն թե ինձ մի՛ ծեծիր... Ես կաղոթե՜մ քեզ համար...

ՀՈՂԸ

Տնտեսուհին նրան թույլատրել էր գնալ, հենց որ կանայք թեյելը վերջացնեն, և Մարիան նախապես ուրախանում էր ազատ երեկոյի համար։ Խոհանոցը փայլում էր մաքրությունից, և խոհարարուհին ասաց՝ պղնձե հսկա կաթսաների մեջ կարող ես տեսնել սեփական պատկերդ։ Կրակը թեժ էր, պայծառ, և անկյունի սեղաններից մեկին թխվածքի չորս մեծ կտորներ էին դրված, որը կարծես ամբողջական լիներ, բայց մոտիկից նայելիս զգացվում էր, որ կտրտված է հաստ, հավասար, երկար շերտերով՝ թեյի հետ մատուցելու համար։ Մարիան ինքն էր կտրտել թխվածքը։

Մարիան շատ էր կարճահասակ, երկար քիթ ուներ և երկարավուն ծնոտ։ Նա խոսում էր մի քիչ ռնգաձայն և միշտ մխիթարող ձայնով՝ «Այո, սիրելիս» կամ՝ «Ոչ, սիրելիս»։ Երբ կանայք վիճում էին լվացքատաշտերի համար, տնտեսուհին ուղարկում էր Մարիային, և նա միշտ կարողանում էր հաշտեցնել վիճողներին։ Մի օր տնտեսուհին այդպես էլ ասաց.

— Մարիա, դուք իսկական խաղաղության հրեշտակ եք։

Գովեստը լսեցին և՛ սպիտակեղենի պահեստապետը, և՛ երկու խնամակալուհիները։ Իսկ Ջինջեր Մունին միշտ ասում էր, թե արդուկներ բաժանող խուլուհամրին էժան չէր նստի նրա ծուլությունը, եթե չլիներ Մարիան։ Մի խոսքով, բոլորն էլ սիրում էին նրան։

Կանայք թեյելու էին ժամը վեցին, և Մարիան մինչև յոթը կհասցներ դուրս գալ։ Բոլսբրիջից մինչև Նելսոնի սյունը՝ քսան րոպե, Սյունից մինչև Դրամքոնդրա՝ դարձյալ քսան, և քսան րոպե՝ գնումների համար։ Այնտեղ կլինի ժամը յոթից շուտ։ Նա վերցրեց արծաթե փականքով իր դրամապանակը և նորից կարդաց «Նվեր Բելֆաստից» բառերը։ Շատ էր սիրում այդ քսակը, որը հինգ տարի առաջ նվիրել էր Ջոնը։ Ոգիների օրը Ջոնը և Օլֆին գնացել էին Բելֆաստ։ Դրամաքսակում կար երկու կես քրոուն, պղնձադրամներ և տրամվայի ուղեվճարից հետո կմնար ուղիղ հինգ շիլլինգ։ Ինչ հոյակապ երեկո կանցկացնեն. երեխաները բոլորն էլ կերգեն, միայն թե Ջոնը հարբած տուն չգա։ Նա շատ էր փոխվում, երբ խմում էր։

Ջոնը հաճախ էր խնդրում, որ Մարիան վերադառնա և իրենց հետ ապրի, բայց Մարիան չէր ցանկանում կանգնել նրանց ճանապարհին (չնայած Ջոնի կինը միշտ էլ լավ էր վարվում նրա հետ) և բացի այդ, ինքն արդեն վարժվել էր լվացքատան կյանքին։ Ջոնը լավ տղա էր. Մարիան նրա և Օլֆիի դայակն էր եղել, և Ջոնը սովորություն ուներ ասելու.

— Մայրիկը մայրիկ է, բայց իմ իսկական մայրը Մարիան է։

Երբ ընտանիքը ցրվեց, տղաները նրա համար աշխատանք գտան «Երեկոյան Դուբլին» լվացքատանը, և այդ աշխատանքը նրան դուր եկավ։ Նա միշտ վատ կարծիքի էր եղել բողոքականների մասին, բայց հիմա գտնում էր, որ նրանք հոյակապ մարդիկ են, չնայած չափից ավելի են լուրջ ու հանգիստ, բայց բոլոր դեպքերում, հոյակապ մարդիկ են, որոնց հետ կարող ես գործ ունենալ։ Իսկ հետո ջերմոցում նա ունեցավ իր անկյունը և սկսեց բույսեր խնամել։ Նա ուներ ձարխոտի և ձյութալարի հոյակապ տնկիներ, և երբ որևէ մեկը գալիս էր այցելության, ջերմոցից մեկ֊երկու տնկաշիվ էր տալիս։ Նրան դուր չէր գալիս միայն մի բան՝ ամենուր հոգեփրկիչ թեմաներով բրոշյուրներ կարելի էր տեսնել, մինչդեռ տնտեսուհին այնքան հոյակապ անձնավորություն էր, իսկական լեդի։ Երբ խոհարարուհին հայտնեց, որ թեյը պատրաստ է, Մարիան գնաց կանանց սենյակը և հնչեցրեց զանգը։ Քիչ անց, շրջազգեստի փեշով սրբելով գոլորշախաշ ափերը, բլուզների թևքերը իջեցնելով կարմրած, ուռած դաստակների վրա՝ հայտնվեցին կանայք։ Նրանք տեղավորվեցին սեղանի շուրջ, և խոհարարուհին ու խուլուհամրը թեյ լցրին խոշոր գավաթների մեջ, նախապես ավելացնելով կաթ ու շաքար։ Մարիան հսկեց թխվածքը բաժանելուն և հետևեց, որ կանանցից յուրաքանչյուրը ստանա հասանելիք չորս կտորը։ Ընթրիքի ժամանակ ծիծաղում էին, կատակում։ Լիլի Ֆլեմինգը ասաց, թե Մարիան վստահ է, որ մատանին իրեն բաժին կհասնի, և չնայած Ֆլեմինգը այդ կատակը կրկնում էր այս էլ որերորդ անգամ՝ Սրբերի տոների նախօրեներին, Մարիան ստիպված էր ծիծաղել ու ասել, որ ինքը կարիք չունի ո՛չ մատանու և ո՛չ էլ փեսայի։ Եվ երբ նա ծիծաղեց, նրա մոխրականաչ աչքերը փայլեցին ամաչկոտությունից, իսկ քթի ծայրը համարյա ծնոտին հասավ։ Հետո Ջինջեր Մունին բարձրացրեց թեյի գավաթը և առաջարկեց խմել Մարիայի կենացը, ասելով, որ իհարկե այդ առթիվ լավ կլիներ գարեջուր խմել։ Մինչ Ջինջերը բաժակաճառ էր ասում, մյուս կանայք իրենց գավաթները թխթխկացնում էին սեղանին։ Եվ Մարիան նորից ծիծաղեց, ծիծաղեց այնքան, մինչև որ նրա քթի ծայրր համարյա դիպավ ծնոտին, իսկ նիհար մարմինը սկսեց ցնցվել։ Նա գիտեր, որ Մունին միտք էլ չունի իրեն վիրավորելու, թեև խոսում էր ինչպես բոլոր հասարակ կանայք։

Բայց ինչքան ուրախ էր Մարիան, երբ կանայք թեյելն ավարտեցին, և խոհարարուհին ու խուլուհամրը սկսեցին հավաքել սեղանը։ Նա գնաց իր փոքրիկ ննջասենյակը և հիշելով, որ հաջորդ առավոտ պատարագ է, զարթուցիչի սլաքը յոթից տարավ վեցի վրա։ Հետո հանեց իր աշխատանքային հագուստը, տնային կոշիկները և իր ամենալավ զգեստը փռեց անկողնու վրա, իսկ տոնական փոքրիկ կոշիկները դրեց մահճակալի մոտ։ Մինչ կանգնած էր հայելու առաջ, նա վերհիշեց, թե ինչպես էր հագնվում կիրակի առավոտյան պատարագի գնալիս, երբ դեռատի աղջիկ էր։ Նա տարօրինակ սիրով նայեց իր փոքրիկ մարմնին, որ մի ժամանակ այնքան գեղեցիկ էր թվում։ Չնայած տարիքին, գտավ, որ դա կոկիկ ու հոյակապ մի փոքրիկ մարմին է։ Երբ Մարիան դուրս եկավ, փողոցները փայլում էին անձրևից, և նա գոհ էր իր հին, մոխրագույն անձրևանոցից։ Տրամվայում տեղ չկար, ստիպված էր նստել վագոնի վերջում, փոքրիկ աթոռակին, դեմքով դեպի մարդիկ։ Նրա կոշիկները հազիվ էին հասնում հատակին։ Նա մտովի կարգավորեց գնումների հաջորդականությունը ու գտավ, որ լավ է, երբ մարդ ոչ մեկից կախում չունի և ունի իր դրամը։ Հույս ուներ երեկոն շատ լավ անցկացնել և վստահ էր, որ դա այդպես էլ կլինի, բայց անընդհատ մտածում էր և ափսոսում, որ Օլֆին ու Ջոնը չեն խոսում իրար հետ։ Նրանք հիմա շարունակ գժտվում են, բայց երբ փոքր էին, շատ լավ ընկերներ էին. ի՜նչ արած, այդպիսին է կյանքը։

Սյան մոտ նա դուրս եկավ տրամվայից և սկսեց կզաքիսի պես իր ուղին փորել ամբոխի միջով։ Գնաց Դաունների հրուշակեղենի խանութը, բայց խանութում այնքան մարդ կար, որ ստիպված եղավ երկար սպասել։ Գնեց մի դյուժին մեկ պեննիանոց կարկանդակ և մեծ փաթեթը ձեռքին դուրս եկավ խանութից։ Հետո մտածեց նոր գնումների մասին, ուզում էր գնել որևէ արտակարգ բան։ Անկասկած, տանը բավականաչափ խնձոր ու ընկույզ կլինի։ Դժվար էր որոշել՝ ուրիշ էլ ի՞նչ գնել, և միակ հարմար բանը կեքսն էր։ Որոշեց մի քիչ կեքս գնել, բայց Դաունների վաճառած կեքսի վրա շաքարաշերտ համարյա չկար, և Մարիան գնաց Հենրի սթրիթի խանութը։ Այստեղ նա երկար ժամանակ որևէ հարմար բան էր փնտրում, և վաճառասեղանի ետևը կանգնած մի երիտասարդ լեդի, որը հավանաբար արդեն սկսել էր ձանձրանալ Մարիայից, ուզեց ճշտել, թե չի՞ ցանկանում արդյոք գնել հարսանեկան հանդեսի կեքս։ Այդ հարցի վրա Մարիան կարմրեց և ժպտաց, բայց երիտասարդ լեդին տրամադիր չէր կատակելու, և վերջիվերջո կեքսի մի հաստ շերտ կտրելով, փաթաթեց ու հանձնելով Մարիային, ասաց.

— Խնդրե՛մ, երկու շիլլինգ և չորս պենս։

Մարիան մտածում էր, որ երևի մինչև Դրամքոնդրա կանգնած կմնա տրամվայում, որովհետև, թվում էր, թե երիտասարդներից ոչ մեկը իրեն չի նկատում, բայց մի տարիքով ջենտլմեն զիջեց տեղը։ Ջենտլմենը ամրակազմ տղամարդ էր, մոխրագույն գլխարկով, քառակուսի, կարմիր դեմքով ու մոխրագույն բեղով։ Մարիան մտածեց, թե ջենտլմենը նման է գնդապետի և շատ ավելի կիրթ է, քան այն երիտասարդները, որոնք պարզապես անուշադրության էին մատնել իրեն։ Ջենտլմենը ենթադրեց, թե նրա պայուսակը լիքն է փոքրիկների համար համեղ բաներով և ասաց, որ իսկապես փոքրիկները պետք է հաճույք ստանան, քանի դեռ փոքր են։ Մարիան համաձայնեց ջենտլմենի հետ և գլխի ամաչկոտ շարժումով հավանություն տվեց նրա կարծիքին։ Քանալ Բրիջի մոտ Մարիան պետք է իջներ տրամվայից. նա շնորհակալություն հայտնեց ջենտլմենին ու գլուխ տվեց։ Ջենտլմենը նույնպես խոնարհվեց, բարձրացրեց գլխարկը և հաճելի ժպտաց։

Երբ Մարիան գնում էր գետափի երկայնքով, անձրևի տակ, թեքելով իր փոքրիկ գլուխը, մտածեց, որ իսկական ջենտլմենը իսկույն երևում է, եթե նույնիսկ մի քիչ էլ խմած է։

Երբ Մարիան ներս մտավ Ջոնի տունը, բոլորն ասացին. «0՜, ահա և նա»։ Ջոնը տանն էր, հենց նոր էր եկել գործից, և բոլոր երեխաները հագել էին իրենց կիրակնօրյա զգեստները։ Այստեղ էին նաև հարևանի երկու մեծ աղջիկները, խաղում էին։ Մարիան նվերների ծանր փաթեթը տվեց ավագին՝ Օլֆիին, իսկ միսիս Դոնելին ասաց, թե անչափ մեծ նեղություն է նվերների այդքան մեծ փաթեթով այցի գալը և ստիպեց, որ բոլոր երեխաներն ասեն. «Շնորհակալությո՛ւն, Մարիա»։

Մարիան ասաց, որ պապայի և մամայի համար անակնկալ նվեր է պահել և սկսեց փնտրել կեքսը։ Փնտրեց Դաունների փաթեթում, հետո անձրևանոցի գրպաններում և նախամուտքում, բայց չամիչով կեքսը չկար ու չկար։ Հետո նա հարցրեց երեխաներին, թե արդյոք որևէ մեկը, իհարկե սխալմամբ, չի՞ կերել, բայց երեխաները գլուխները շարժեցին մի այնպիսի տեսքով, կարծես ուզում էին ասել, թե այլևս երբեք կեքս չեն ուտի, եթե պիտի մեղադրվեն գողության մեջ։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ասաց կեքսի անհետացման վարկածի իր տարբերակը և միսիս Դոնելին ասաց, որ Մարիան պարզապես այն մոռացել է տրամվայում։ Մարիան, հիշելով, թե որքան շփոթեցրեց իրեն մոխրագույն բեղով ջենտլմենը, ամոթից, հիասթափությունից ու դառնությունից կարմրեց, իսկ այն մտքից, որ իր փոքրիկ անակնկալը ձախողվեց և որ երկու և քառորդ պենսը նա ծախսել է իզուր, քիչ մնաց լաց լիներ։

Բայց Ջոնը ասաց, որ չարժե տխրել ու նրան նստեցրեց կրակի մոտ։ Ջոնը շատ բարի էր և պատմեց այն ամենը, ինչ տեղի էր ունեցել գրասենյակում, Մարիայի համար էլ կրկնեց ղեկավարին տված իր սրամիտ պատասխանի պատմությունը։ Մարիան չէր հասկանում, թե ինչու է Ջոնը այդքան ծիծաղում իր պատասխանի վրա և ասաց, որ երևի ղեկավարը մի հպարտ անձնավորություն է, որի հետ շատ դժվար է աշխատել։ Ջոնը ասաց, թե նա այնքան էլ վատ մարդ չէ, մանավանդ եթե հետը լեզու գտնես, և որ նա համեստ է այնքան ժամանակ, քանի դեռ չես զայրացրել։ Միսիս Դոնելին երեխաների համար դաշնամուր նվագեց, և նրանք երգեցին ու պարեցին։ Հետո հարևանի երկու աղջիկները բոլորին ընկույզ բաժանեցին։ Բայց ոչ ոք չգիտեր կոտրիչի տեղը, և Ջոնը քիչ էր մնում զայրանար. նա զարմացավ, թե ինչպես են նրանք ուզում, որ Մարիան ընկույզ կոտրի առանց կոտրիչի։ Բայց Մարիան ասաց, թե ընկույզ չի սիրում և խնդրեց չանհանգստանալ։ Հետո Ջոնը նրան առաջարկեց գարեջուր խմել, և միսիս Դոնելին ասաց, որ եթե Մարիան ցանկանում է, ապա տանը նաև պորտվեյն կա։ Մարիան ասաց, թե լավ կլինի իրեն չխնդրեն խմել, բայց Ջոնը պնդեց։

Եվ նա ստիպված թույլ տվեց, որ բաժակը լցնեն։ Հետս նրանք կրակի մոտ նստած խոսեցին հին ժամանակներից, և Մարիան մտածեց, որ կարելի է Օլֆիի մասին մի լավ խոսք ասել։ Բայց Ջոնը զայրացավ ու ասաց, թող աստված շանսատակ անի իրեն, եթե ինքը եղբոր հետ երբևէ մի բառ անգամ փոխանակի. Մարիան զղջաց, որ հիշեցրել է այդ ցավոտ հարցը։ Միսիս Դոնելին ասաց ամուսնուն, որ այդ ձևով հարազատի մասին խոսելը շատ ամոթ է, բայց Ջոնը ասաց, թե Օլֆին այլևս իր հարազատ եղբայրը չէ, և վերջում քիչ էր մնում հասներ վեճի։ Բայց Ջոնը խոստացավ, որ կզսպի իր զայրույթը, քանի որ Սրբերի գիշերն է և կնոջը խնդրեց բաց անել ևս մի շիշ գարեջուր։ Հետո հարևանի երկու աղջիկները կազմակերպեցին տոնական խաղեր, և քիչ անց ամեն ինչ նորից իր հունով էր գնում. Մարիան մեծ հաճույք էր զգում, որ երեխաներն այդքան ուրախ են, իսկ Ջոնի և նրա կնոջ տրամադրությունը բարձր է։ Հարևանի աղջիկները սեղանին շարեցին մի քանի ափսե և աչքերը կապած երեխաներին մոտեցրին սեղանին։ Երեխաներից մեկը աղոթագիրքը գտավ, իսկ երբ հարևանի աղջիկներից մեկը գտավ մատանին, միսիս Դոնելին մատը թափ տվեց շառագունած աղջկա վրա ու ասաց. «Օ՜, ես այդ մասին գիտեմ»։ Հետո նրանք ստիպեցին, որ աչքակապուկին մասնակցի նաև Մարիան, և նրան, աչքերը կապած, մոտեցրին սեղանին, որ տեսնեն, թե նա ինչ կգտնի։ Եվ մինչ նրանք կապում էին նրա աչքերը, Մարիան շարունակ ծիծաղում էր, այնպես էր ծիծաղում, որ քթի ծայրը համարյա դիպավ ծնոտին։

Ծիծաղելով ու կատակելով նրան մոտեցրին սեղանին և նա, ինչպես որ ասել էին, ձեռքը պարզեց առաջ։ Սկզբում ձեռքը տարավ աջ ու ձախ, իսկ հետո իջեցրեց ափսեներից մեկի վրա։ Նա մատների տակ զգաց մի փափուկ, խոնավ նյութ և զարմացավ, որ ոչ ոք իր աչքերի կապը չքանդեց։ Մի քանի րոպե լռություն տիրեց, իսկ հետո իրարանցում ընկավ և լսվեցին շշուկներ։ Ինչ֊որ մեկը ինչ֊որ բան ասաց այգու մասին և, վերջապես, միսիս Դոնելին կոպտորեն ինչ֊որ բան շշնջաց հարևանի աղջիկներից մեկին ու հրամայեց, որ անմիջապես հողը դուրս նետեն. այդպիսի բաներով չեն կատակում։ Մարիան հասկացավ, որ այս անգամ սխալվել է, որ որոնումը պետք է շարունակել։ Եվ նա գտավ աղոթագիրքը։

Հետո միսիս Դոնելին երեխաների համար նվագեց Միքլաուդսի Ռիլը, իսկ Ջոնը Մարիային ստիպեց խմել ևս մի բաժակ գինի։ Շուտով բոլորի տրամադրությունը բարձրացավ, և միսիս Դոնելին ասաց, թե Մարիան կարող է կուսանոց մտնել մինչև տարվա վերջը, քանի որ գտածը աղոթագիրք է։ Երբեք Ջոնը Մարիայի նկատմամբ այդքան ուշադիր չէր եղել, որքան հաճելի վերհուշերով ու զրույցներով լեցուն այդ երեկոյի ընթացքում։ Մարիան ասաց, որ նրանք բոլորն էլ անչափ բարի են իր նկատմամբ։ Երեկոյի վերջում երեխաները հոգնեցին, թմրեցին, և Ջոնը հարցրեց Մարիային. արդյոք նա գնալուց առաջ չի՞ երգի մի փոքրիկ երգ, հին երգերից մեկը։

Միսիս Դոնելին ասաց. «Խնդրում եմ, Մարիա», և Մարիան ստիպված վեր կացավ ու կանգնեց դաշնամուրի մոտ։ Միսիս Դոնելին երեխաներին հրամայեց լուռ մնալ, լսել Մարիայի երգը։ Հետո նա նվագեց նախերգանքն ու ասաց. «Դե՛, Մարիա», և Մարիան խիստ կարմրած, սկսեց դողացող ձայնով երգել։ Նա երգում էր «Երազիս մեջ, դահլիճներում մարմարյա» երգը, և երբ հասավ երկրորդ տանը, նորից կրկնեց.

Երազիս մեջ ապրում էի դահլիճներում մարմարյա,
Եվ իմ շուրջը հպատակներ ամեհի,
Ամբոխի մեջ այդ դահլիճի հնօրյա,
Ես հույսն էի, հպարտությունն ամենքի։

Ունեմ անբավ հարստություն ես հիմա,
Հպարտանալ կարող եմ իմ անունով,
Բայց երազում ամենաթանկն ինձ համար
Դու էիր, որ սիրում էիր նույն սիրով։

Բայց ոչ ոք չփորձեց նրան ցույց տալ սխալը, և երբ Մարիան ավարտեց երգը, Ջոնը շատ հուզվեց։ Ջոնը ասաց, թե անցած ժամանակների կյանքը լավագույնն էր, թե Բոլֆի երաժշտությունը նրա համար անգերազանցելի է՝ ինչ էլ որ ուրիշները նրա մասին ասեն, և Ջոնի աչքերն այնպես արցունքոտվեցին, որ նա չկարողացավ գտնել այն, ինչ փնտրում էր։ Ի վերջո, խցահանի տեղն իմանալու համար ստիպված էր հարցնել կնոջը։

ԴԺԲԱԽՏ ՊԱՏԱՀԱՐ

Միստր Ջեյմս Դաֆֆին ապրում էր Դուբլինի Չափելիզոդ արվարձանում, ցանկանալով որքան կարող է հեռու լինել այն քաղաքից, որի քաղաքացին էր համարվում։ Պատճառը երևի այն էր, որ Դուբլինի արվարձանները նա համարում էր գռեհիկ, անչափ ժամանակակից և հավակնոտ։ Ապրում էր մի հին, մռայլ շենքում, որի պատուհաններից երևում էր շարքից դուրս եկած օղեգործարանը, իսկ ավելի վեր՝ ծանծաղ գետի ափին կառուցված Դուբլինը։

Նրա սենյակի բարձր պատերը համարյա մերկ էին, իսկ սենյակում դրված կահույքի ամեն մի կտորը ինքն էր գնել. երկաթե սև մահճակալ, երկաթե լվացարան, չորս հյուսկեն աթոռներ, կախիչ, ածխի դույլ, օջախի ունելիք, երկաթե ցանց և երկտակ գրակալով մի քառանկյուն սեղան։ Չներկված փայտից սարքած գրադարակներով պատի որմնախորշը նրա գրապահարանն էր։ Մահճակալը ծածկված էր ճերմակ ծածկոցով, իսկ ոտքերի մոտ փռված էր սև ու կապույտ գույներով փոքրիկ գորգը։ Լվացարանի վերևում ձեռքի մի հայելի էր կախված, իսկ բուխարիկի միակ զարդարանքը նրա վրա դրված սպիտակ լուսամփոփով լամպն էր։ Չներկված գրադարակներում գրքերը դասավորված էին ըստ ծավալի ու բարձրության։ Ուորդսվորդի լրիվ հատորները ներքևում էին, իսկ վերևում՝ «Մեյնուրսյան կատեխիզիսի» մոմլաթե կազմով օրինակը։ Գրենական պիտույքները միշտ էլ սեղանին էին։ Սեղանին էր դրված Հաուպտմանի «Միքայել Քրամերի» ձեռագիր թարգմանությունը, ուր նշագրումները արված էին մանուշակագույն թանաքով։ Նաև թղթերի մի փոքրիկ հակ կար, ամրացված պղնձե կապիչով։ Թղթերի վրա նա երբեմն գրում էր որևէ նախադասություն, իսկ մի անգամ հեգնական տրամադրության ժամանակ «Բայլ Բինսի» ազդը սոսնձել էր առաջին թերթին։ Գրակալի կափարիչը բարձրացնելիս սենյակը լցվում էր մայրափայտից պատրաստված մատիտների, սոսինձի և փտած խնձորի բույրով, որ երևի թողել էին դարակում ու մոռացել։

Միստր Դաֆֆին խորշում էր այն ամենից, ինչը հիշեցնում էր ֆիզիկական կամ հոգեկան անհավասարակշռություն։ Միջնադարյան գիտնականը նրան կանվաներ Սատուրնի աստղի տակ ծնված մարդ։ Դուբլինի քամոտ փողոցներից կոշտացած դեմքը նրա անցած կյանքի լուռ վկան էր։ Բավականին խոշոր ու երկար գլխին չոր ու սև մազերի մի խուրձ կար, իսկ շիկակարմիր բեղն անկարող էր թաքցնել մռայլ բերանը։ Այտոսկրները դեմքին նույնպես դաժան արտահայտություն էին տալիս։ Բայց շիկավուն հոնքերի տակից աշխարհին նայող աչքերում այդ դաժանությունը չկար։ Այդ աչքերն այնպիսի տպավորություն էին թողնում, ասես պատրաստ էին ուրիշների մոտ գնահատել քավելու բնազդը, բայց հաճախ էին հուսախաբվել այդ հարցում։ Ապրում էին իր մարմնից փոքր֊ինչ հեռու՝ կասկածող ու խեթ հայացքներ նետելով սեփական արարքների վրա։ Միստր Դաֆֆին ինքնակենսագրություն կազմելու տարօրինակ սովորություն ուներ. մտովին կազմում էր իր մասին մի կարճ նախադասություն, որտեղ ենթական երրորդ դեմքով էր, իսկ ստորոգյալը՝ անցյալ ժամանակով։ Աղքատներին երբեք ողորմություն չէր տալիս, քայլում էր ուղիղ, ընկույզե ամուր ձեռնափայտը ձեռքին։

Արդեն մի քանի տարի գանձապահ էր աշխատում Բագոտ սթրիթի վրա գտնվող մի մասնավոր բանկում։ Ամեն առավոտ տրամվայով Չափելիզոդից գալիս էր աշխատանքի, իսկ կեսօրին նախաճաշում էր Դան Բըրքի մոտ՝ վերցնելով մի շիշ թույլ գարեջուր և արմտիքի բիսկվիտներ։ Ժամը չորսին աշխատանքը վերջանում էր։ Ճաշում էր Ջորջ սթրիթի վրա գտնվող ճաշարաններից մեկում, որովհետև վստահ էր, որ չի հանդիպի Դուբլինի ոսկե երիտասարդությանը, և որտեղ սնունդը էժան էր։ Երեկոները անց էր կացնում տանտիրուհու դաշնամուրի առաջ կամ էլ թափառում էր քաղաքի արվարձաններում։ Սերը Մոցարտի երաժշտության նկատմամբ նրան երբեմն բերում էր օպերա կամ համերգասրահ. սրանք էին նրա կյանքի միակ զվարճությունները։

Նա ոչ ուղեկից ուներ, ոչ ընկեր, ոչ հավատ ուներ, և ոչ էլ կրոն։ Ապրում էր իր հոգևոր կյանքը մեն֊մենակ, ոչ մեկի հետ չկիսելով։ Ծննդյան տոներին այցելում էր բարեկամներին և մեկ էլ ուղեկցում նրանց մինչև գերեզմանոց, երբ մահանում էին։ Նա այս երկու հասարակական պարտականությունները կատարում էր հանուն ավանդական արժանապատվության, բայց մազաչափ անգամ չէր զիջում այն պայմանականություններին, որոնք ղեկավարում էին հասարակական կյանքը։ Երբեմն մտածում էր, որ բարենպաստ պայմաններում կթալաներ բանկը, բայց հարմար պայմաններ չլինելու պատճառով նրա կյանքը հոսում էր անաղմուկ՝ մի սովորական պատմություն։

Մի երեկո, Ռոտոնդոյում, երբ նա նստած էր երկու կանանց թիկունքում, և սակավամարդ դահլիճը անհաջողության մատնված համերգի ճնշող կանխագուշակումն էր խորհրդանշում, իրենից մի քիչ առաջ նստած կինը, նայելով համարյա դատարկ դահլիճին ասաց.

— Ի՜նչ ցավալի է, որ թատրոնում այսքան քիչ մարդ կա։ Անչափ դժվար կլինի նրանց համար, ովքեր կերգեն դատարկ նստարանների առջև։

Միստր Դաֆֆին դիտողությունն ընդունեց որպես զրույցի հրավեր՝ զարմանալով կնոջ համարձակության վրա։ Խոսակցության ժամանակ նա աշխատեց հիշողության մեջ պահել նրա դիմագծերը, և իմանալով, որ կնոջ կողքին նստածը նրա աղջիկն է, եզրակացրեց, որ կինը մեկ կամ մի քանի տարով է իրենից երիտասարդ։ Կնոջ ձվաձև, ընդգծված դիմագծերով դեմքը, որն առաջ հավանաբար գեղեցիկ էր եղել, խելացի էր և համակրելի։ Աչքերը մուգ կապույտ էին ու համառ։ Սկզբում հայացքը, որի մեջ թվում էր մարտահրավեր կար, բիբի աննկատ անցումով դեպի ակնածիածանը, մի պահ թուլանում էր, և ի հայտ բերում խառնվածքի գերզգայնությունը, իսկ հետո բիբը արագորեն նորից հաստատվում էր իր տեղում, և այդ փոքր֊ինչ բացահայտված էությունը հայտնվում էր ողջամտության իշխանության ներքո։ Կարակուլի ժակետը, որը կիպ գրկել էր նրա փարթամ կուրծքը, ավելի էր ընդգծում այդ մարտահրավերը։

Այդ օրից մի քանի շաբաթ անց Իլսֆորթ Տերրասում, մի համերգի ժամանակ նրանք հանդիպեցին երկրորդ անգամ և միստր Դաֆֆին օգտվելով առիթից, երբ աղջկա ուշադրությունը զբաղված էր, ավելի խորացրեց մտերմությունը։ Կինը մինչ այդ իր ամուսնու մասին մեկ֊երկու անգամ ակնարկել էր, բայց նրա տոնը սպառնալիքի երանգ չուներ։ Նրա անունը միսիս Սինիքո էր։ Ամուսնու ապուպապը Լեգհորնից էր։ Ամուսինը առևտրական նավի կապիտան էր և նավարկում էր Դուբլին֊Հոլանդիա երթուղով։ Ունեին մի երեխա։

Եվ երբ միստր Դաֆֆին պատահաբար հանդիպեց նրան երրորդ անգամ, ապա քաջություն ունեցավ ժամադրելու։ Նա եկավ։ Դա սկիզբ դրեց նրանց բազմաթիվ հանդիպումներին։ Հանդիպում էին մեծ մասամբ երեկոյան, նախընտրելով զբոսնել ամենախաղաղ թաղամասերում։ Բայց միստր Դաֆֆին, որը հակակրանք ուներ ամեն տեսակ գաղտնի արարքների նկատմամբ և մտածելով, թե հանդիպումները գաղտնի են, ստիպեց միսիս Սինիքոյին, որ իրեն տուն հրավիրի։ Կապիտան Սինիքոն քաջալերեց նրա այցելությունները, մտածելով, որ վերջինս նպատակ ունի խնդրելու աղջկա ձեռքը։ Նա կնոջն այնքան անկեղծորեն էր ազատել իր սեփական զվարճությունների ցուցակից, որ չէր կարծում, թե կգտնվի նրանով հետաքրքրվող որևէ մեկը։ Եվ քանի որ կապիտանը հաճախ էր բացակայում տնից, իսկ աղջիկը երաժշտության դասեր էր տալիս, միստր Դաֆֆին հնարավորություն ունեցավ մտերմանալ կնոջ հետ։ Մինչ այդ երկուսն էլ նման արկած չէին ունեցել, բայց այդ մտերմությունը նրանց չէր կաշկանդում։ Քայլ առ քայլ միստր Դաֆֆիի մտքերն ու հոգևոր աշխարհը համակեցին կնոջը։ Նա կնոջը գրքեր էր տալիս, կիսում իր հոգևոր կյանքը նրա հետ։

Միսիս Սինիքոն կլանում էր նրա ամեն մի խոսքը և երբեմն ինքն էլ, ի պատասխան միստր Դաֆֆիի գաղափարների, պատմում էր իր կյանքից որևէ դեպք, համարյա մայրական հոգատարությամբ ստիպելով նրան լրիվ բացահայտել իր թաքնված էությունը։ Նա դարձավ միստր Դաֆֆիի խոստովանահայրը։ Վերջինս պատմեց, թե ինչպես է ինքը տարիներ առաջ մասնակցել իռլանդական սոցիալիստական կուսակցության հավաքույթներին, որոնք տեղի էին ունենում նավթի աղոտ լույսով լուսավորված ձեղնահարկում։ Մի քանի տասնյակ պատկառելի բանվորների մեջ նա իրեն զգում էր որպես մի օտարական։ Երբ կուսակցությունը պառակտվեց երեք մասի՝ յուրաքանչյուրն իր սեփական առաջնորդով և ձեղնահարկով, նա դադարեց հավաքույթներին հաճախել։ Գտավ, որ բանվորների բանավեճերը անչափ վեհերոտ են, իսկ հետաքրքրությունն աշխատավարձի նկատմամբ՝ շատ անզուսպ։ Նա զգաց, որ այդ խոժոռադեմ ռեալիստները արհամարհում են ճշգրտությունը, այն համարելով անհասանելի ճոխություն։

— Ոչ մի սոցիալական հեղաշրջում,— ասաց միստր Դաֆֆին,— մի քանի դար Դուբլինին դեռ չի դիպչի։

Միսիս Սինիքոն խորհուրդ տվեց գրի առնել այդ մտքերը։ «Հանուն ինչի՞,— հարցրեց միստր Դաֆֆին շինծու արհամարհանքով,— մրցել դարձվածաբանների հետ, որոնք անկարող են վաթսուն վայրկյան հետևողականորեն մտածել և հնազանդվել բթամիտ միջին խավի քննադատությա՞նը, որ իր բարոյախոսությունը վստահել է ոստիկաններին, իսկ արվեստը՝ անտրեպրենյորներին։5

Նա հաճախ էր այցելում տիկին Սինիքոյի կոտեջը, որ գտնվում էր քաղաքից դուրս, և հաճախ երեկոները նրանք անց էին կացնում երկուսով։ Եվ որքան նրանք հոգեպես մտերմանում էին, այնքան ավելի անձնական հարցեր էին շոշափում։ Միսիս Սինիքոյի ընկերակցությունը նման էր արևադարձային պարարտ հողի։ Նա հաճախ էր նստում միստր Դաֆֆիի հետ մինչև խոր գիշեր և դիտավորությամբ լամպը չէր վառում։ Մութ ու համեստ կահավորված սենյակը, առանձնության զգացումը, դեռ երկար ժամանակ ականջներում թրթռացող երաժշտությունը, միավորում էր նրանց։ Այս միասնությունը վսեմացնում էր միստր Դաֆֆիին, մաշում նրա բնավորության կոշտ անկյունները, հարստացնում նրա հոգևոր կյանքը։ Երբեմն նա լսում էր իր սեփական ձայնը։ Կնոջ համար ինքը երևի վաղուց հրեշտակային կերպարանք էր ստացել։ Եվ որքան նա մոտեցնում էր միսիս Սինիքոյի բռնկուն էությունը իրեն, այնքան այդ ձայնը դառնում էր ավելի անդեմ։ Միաժամանակ դա իր ձայնն էր, որ համառորեն պնդում էր հոգու անբուժելի մենության մասին։ Ձայնն ասում էր, մենք անկարող ենք հանձնվել որևէ մեկին, մենք միայն մեզ ենք պատկանում։ Այս զրույցների վերջը եղավ այն, որ մի երեկո, որի ընթացքում միսիս Սինիքոն ցույց էր տվել արտասովոր հուզմունքի բոլոր նշանները, հանկարծ կրքոտորեն բռնեց միստր Դաֆֆիի ձեռքը և սեղմեց այտին։

Միստր Դաֆֆին անչափ զարմացավ։ Իր խոսքերի նման մեկնաբանումը նրան հիասթափեցրեց։ Մոտ մեկ շաբաթ չայցելեց նրան, հետո գրեց և խնդրեց հանդիպել։ Նրանք հանդիպեցին Փարկգեյթի մոտ գտնվող քաղցրավենիքի փոքրիկ խանութում, որովհետև միստր Դաֆֆին չէր ցանկանում, որ ավերված խոստովանատեղը ազդի վերջին հանդիպման վրւս։ Չնայած ցուրտ աշնանային եղանակին, նրանք մոտ երեք ժամ թափառեցին պուրակի ծառուղիներում։ Որոշեցին խզել իրենց հարաբերությունները։ Միստր Դաֆֆին ասաց, որ ամեն մի կապ նաև կապ է վշտի հետ։ Պուրակից դուրս գալով նրանք լուռ քայլեցին դեպի տրամվայի կանգառը, բայց միսիս Սինիքոն հանկարծ սկսեց այնպես ուժգին դողալ, որ մի նոր պատահարից վախենալով, միստր Դաֆֆին շտապ հրաժեշտ տվեց ու հեռացավ։ Իսկ մի քանի օր անց նա փոստով ստացավ նոտատետրերն ու գրքերը։

Անցավ չորս տարի։ Միստր Դաֆֆին նորից վերադարձել էր իր միապաղաղ կյանքին։ Նրա սենյակը դեռ շարունակում էր վկայել նրա կարգապահ բնավորության մասին։ Հյուրասենյակի նոտաների դարակը ծանրաբեռնված էր նոր նոտատետրերով, իսկ գրադարակին հայտնվել էին Նիցշեի երկու հատորները. «Այդպես խոսեց Զրադաշտը» և «Ուրախ գիտությունը»։ Նա հազվադեպ էր գրում գրակալին դրված թղթերի վրա։ Նրա նախադասություններից մեկը, որը գրված էր միսիս Սինիքոյի հետ ունեցած վերջին հանդիպումից երկու ամիս անց, այսպիսին էր. «Սերը տղամարդկանց միջև անհնար է, որովհետև սեռական կյանքը անթույլատրելի է, իսկ ընկերությունը կնոջ և տղամարդու միջև անհնար է հենց սեռական կյանքի առկայության պատճառով»։ Նա այլևս համերգների չէր հաճախում, վախենալով հանդիպել միսիս Սինիքոյին։ Մահացավ հայրը, թոշակի անցավ կրտսեր գործընկերը։ Բայց ինչպես միշտ, նա ամեն առավոտ քաղաք էր գնում տրամվայով և ոտքով տուն վերադառնում, նախապես ճաշելով Ջորջի սթրիթում, որտեղ դեսերտի ժամանակ աչքի էր անցկացնում երեկոյան թերթերը։

Մի երեկո, ռեստորանում, երբ պատրաստվում էր ապխտած միսն ու կաղամբը բերանը տանել, ձեռքը կանգ առավ։ Հայացքը քարացավ երեկոյան թերթի մի փոքրիկ հոդվածի վրա։ Նա թերթը հենեց ջրամանին, հարթեց, նորից իր տեղը դրեց մսի կտորը, հետո մի բաժակ ջուր խմեց, մի կողմ հրեց ափսեն, թերթը ծալեց մեջտեղից և արմունկները հենելով, կարդաց նորից ու նորից։ Ափսեի մեջ կաղամբի վրա հայտնվեց սառչող յուղի սպիտակ շերտը։ Մոտեցավ մատուցողը և հետաքրքրվեց՝ արդյո՞ք ճաշից գոհ է։ Միստր Դաֆֆին պատասխանեց, որ ճաշը համեղ էր և դժվարությամբ ևս մի քանի կտոր կուլ տվեց։ Հետո վճարեց ու դուրս եկավ։

Նա արագ քայլեց նոյեմբերյան ցուրտ մայրամուտի մեջ։ Դեղնավուն «Փոստի» եզրը դուրս էր ցցվել նեղ վերարկուի դրսի գրպանից, իսկ ընկույզե ամուր ձեռնափայտը միալար թխկթխկացնում էր սալահատակին։ Փարկգեյթից դեպի Չափելիզոդ տանող ամայի ճանապարհին նա դանդաղեցրեց քայլերը։ Նրա ձեռնափայտը այլևս այնքան բարձրաձայն չէր թխթխկում մայթերին և նրա անկանոն շնչառությունը, որը համարյա հոգոց էր դարձել, սեղմվեց ձմեռային օդից։ Տուն հասնելուն պես նա ննջարան բարձրացավ և թերթը գրպանից հանելով, պատուհանի մարող լույսի տակ կարդաց նորից ու նորից։ Կարդում էր ցածրաձայն, secreto6 աղոթք կարդացող քահանայի պես, շարժելով միայն շուրթերը։ Ահա թե ինչ էր գրված հոդվածում.

Կնոջ մահը Սիդնեյ Փարեյդ կայարանում
Դժբախտ պատահար

«Այսօր, Դուբլինի քաղաքային հիվանդանոցում դատական բժիշկը (մր. Լևերեթի բացակայության ժամանակ) զննեց քառասուներեքամյա միս. Էմիլիա Սինիքոյի դիակը։ Կինը մահացավ երեկ՝ Սիդնեյ Փարեյդ կայարանում։ Ցուցմունքներից պարզվեց, որ միսիս Սինիքոյին հարվածել էր Քինգսթաունից եկող ժամը տասի դանդաղընթաց գնացքը, երբ նա փորձում էր անցնել երկաթգիծը։ Հարվածից ծանր վնասվածքներ էին ստացել գլուխը և կողը, որի հետևանքով կինը մահացավ։

Մեքենավար Ջեյմս Լեոնը ցուցմունք տվեց, որ ծառայում է երկաթգծային ընկերությունում մոտ տասնհինգ տարի։ Հսկիչի սուլոցից հետո նա շարժման մեջ դրեց գնացքը, իսկ մի քանի րոպե անց, աղմուկ֊աղաղակ լսելով, կանգնեցրեց։ Գնացքը շարժվում էր դանդաղ ընթացքով։

Կայարանի բեռնակիր Փ. Դենը ցուցմունք տվեց, որ շոգեմեքենան շարժվելուն պես ինքը նկատեց երկաթգիծը անցնել փորձող մի կնոջ։ Բարձր գոչելով վազեց նրա կողմը, բայց մինչև հասնելը, կինը բախվեց մեքենայի բուֆերին և վայր ընկավ։

Երդվյալ ատենակալ.— Դուք տեսա՞ք, թե նա ինչպես ընկավ։

Վկա.— Այո, ես տեսա։

Ոստիկանության սերժանտ Քրոլին ցուցմունք տվեց, որ երբ ժամանեց դեպքի վայրը, հանգուցյալին գտավ կառամատույցի վրա պառկած, հավանաբար արդեն մահացած։ Մինչև «շտապ օգնության» գալը նա հրամայեց մարմինը տեղափոխել սպասասրահ։

Համար 57 ոստիկանը հաստատեց այդ ամենը։

Դուբլինի քաղաքային հիվանդանոցի վիրաբույժի տեղակալ դոկտոր Հալվինը ցուցմունք տվեց, որ հանգուցյալի երկու կողոսկրերը ջարդվել էին, իսկ աջ ուսը՝ ծանր վնասվել։ Վայր ընկնելուց վնասվել էր գլխի աջ կողմը։ Վնասվածքները այնքան էլ ծանր չէին, որ առողջ մարդուն մահ պատճառեին։ Նրա կարծիքով մահը վրա էր հասել ցնցումից և սրտի աշխատանքի հանկարծակի դադարից։

Միստր Պետերսոն Ֆինլեյը, Երկաթուղայինների ընկերության անունից ցավակցություն հայտնեց դժբախտ դեպքի առթիվ։ Ընկերությունը միշտ էլ ձեռք է առել բոլոր միջոցները, որպեսզի անցորդները երկաթգիծն անցնեն միայն կամրջակներով և այդ նպատակով ամեն մի կայարանում կախել է ցուցասլաքներ, ինչպես նաև յուրաքանչյուր անցման կետում տեղադրել ավտոմատ արգելափակոցներ։ Հանգուցյալը սովորություն ուներ ուշ երեկոյան մի կառամատույցից մյուսը գնալու համար կտրել֊անցնել երկաթգիծը։ Հաշվի առնելով դեպքի որոշ հանգամանքները, ինքը գտնում է, որ երկաթգծի աշխատողները մեղավոր չեն։

Հանգուցյալի ամուսինը՝ կապիտան Սինիքոն, Լեովիլի Սիդնեյ Փարեյդ փողոցից, նույնպես ցուցմունքներ տվեց, և ասաց, որ հանգուցյալը իր կինն էր։ Ինքը ժամանել էր Ռոտերդամից այս առավոտ և պատահարի ժամանակ Դուբլինից բացակայում էր։ Արդեն քսաներկու տարվա ամուսիններ էին և ամուսնական կյանքը ապրում էին երջանիկ, մինչև վերջին երկու տարիները, երբ կինը սկսեց խմելու հարցում անզսպության նշաններ ցույց տալ։

Միսս Մերի Սինիքոն հայտնեց, որ մայրը վերջին ժամանակներս սովորություն ուներ ոգելից խմիչքներ գնել գիշերները։ Նա՝ ցուցմունք տվողը, հաճախ էր փորձել ետ պահել մորը այդ սովորույթից, խորհուրդ տալով ընդունվել չխմողների միություն։ Նա այդ երեկո տուն էր վերադարձել պատահարից միայն մեկ ժամ հետո։

Երդվյալ ատենակալների դատարանը իր որոշումը կայացրեց, ելնելով բժշկական քննության տված եզրակացությունից և ազատեց Լենոնին բոլոր մեղադրանքներից։

Հետաքննիչն ասաց, որ պատահածը անչափ ցավալի դեպք է և խոր ցավակցություն հայտնեց կապիտան Սինիքոյին ու նրա աղջկան։ Նա երկաթուղային ընկերությունից պահանջեց խիստ միջոցներ ձեռնարկել, կանխելու նմանօրինակ պատահարները ապագայում։ Ոչ մեկի դեմ գործ չհարուցվեց»։

Միստր Դաֆֆին հայացքը հեռացրեց թերթից և նայեց պատուհանից դուրս, մայրամուտի մռայլ լանդշաֆտին։ Գետը դանդաղ հոսում էր լքված օղեգործարանի մոտով և տեղ֊տեղ, Լուենի ճանապարհի վրա գտնվող տներում լույսեր էին վառվում։ Ինչպիսի՜ վախճան։

Նրա մահվան ողջ պատմությունը վրդովեց իրեն և առավել ևս այն, որ նա այդ կնոջն է հաղորդել այն ամենը, ինչ սուրբ է եղել իր համար։ Ցավակցության մաշված, դատարկ դարձվածքները, թղթակցի նախազգուշացնող խոսքերը, որի նպատակն էր քողարկել այդ առօրյա և գռեհիկ մահը, սրտխառնություն առաջացրին նրա մոտ։ Այդ կինը ոչ միայն ինքն էր ստորացել, այլ ստորացրել էր նաև իրեն՝ Դաֆֆիին։ Նա տեսավ նրա արատի կործանարար ուղին՝ թշվառ և գարշահոտ։ Ահա թե ով էր իր հոգու ուղեկիցը։ Հիշեց այն օրորվող դժբախտներին, որոնք գավաթներով ու դատարկ շշերով սպասում են, որ բարմենը լցնի դրանք։ Աստվա՛ծ իմ, ինչպի՛սի վախճան։ Նա պարզապես մեկն էր նրանցից, որոնք անընդունակ են ապրելու, անկամք են, սովորության այն հեշտ զոհերից մեկը, որոնց ոսկորների վրա կառուցվել է քաղաքակրթությունը։ Բայց մտածել, որ նա կարող է այդպիսի անկո՞ւմ ապրել։ Իսկ հնարավո՞ր բան էր, որ ինքը այդ աստիճան ինքնահարված էր և չճանաչեց նրան։ Նա նորից հիշեց այն միակ երեկոն, նրա անզուսպ պոռթկումը, և այն դատապարտեց դաժանորեն։ Նա այժմ հեշտությամբ արդարացնում էր այդ դեպքից հետո ձեռք առած միջոցները։

Մութն ընկնելուն պես, նրա երևակայությունն ավելի բորբոքվեց և, նրան թվաց, թե զգում է կնոջ ձեռքի հպումը։ Ցնցումը, որը սկզբում սրտխառնություն էր առաջացրել, այժմ անցավ նյարդերին։ Նա շտապ հագավ վերարկուն, դրեց գլխարկը և դուրս եկավ։ Նախամուտքում սառը օդը խփեց դեմքին, թափանցեց վերարկուի թևքերի մեջ։ Հասնելով Չափելիզոդ Բրիջի վրա գտնվող պանդոկը, ներս մտավ և պահանջեց տաք փունջ։

Պանդոկապանը հաճոյակամ մատուցեց այն, բայց չհամարձակվեց խոսք բացել։ Պանդոկում նաև հինգ֊վեց բանվորներ կային, որոնք վիճում էին Քիլդեր շրջանի ինչ֊որ կալվածքի արժեքի մասին։ Նրանք խմում էին իրենց մեծ գավաթներից ընդհատումներով և ծխում, հաճախ թքելով հենց հատակին։ Նրանցից ոմանք իրենց ծանր կոշիկներով փայտե թեփը հավաքելով, բերում֊լցնում էին թքի վրա։ Միստր Դաֆֆին աթոռին նստած նրանց էր նայում, բայց ո՛չ տեսնում էր, ո՛չ էլ լսում։ Քիչ հետո բանվորները դուրս եկան։ Նա պահանջեց ևս մի բաժակ փունջ և երկար ժամանակ լուռ մնաց։ Պանդոկում շատ խաղաղ էր։ Պանդոկապանը հենվել էր մատուցասեղանին և հորանջելով, կարդում էր «Հերալդը»։ Երբեմն լսվում էր ամայի փողոցով սլացող տրամվայի զնգոցը։

Եվ պանդոկում նստած նա նորից վերապրում էր իրենց համատեղ կյանքը ու փոխ առ փոխ կյանքի կոչում միսիս Սինիքոյի այն երկու պատկերները, որոնք հիմա մարմնավորվում էին իր համար։ Նոր միայն զգաց, որ այդ կինը մահացել է, չկա, և հարատևում է միայն որպես հուշ։ Նրա հիվանդագին վիճակը ավելի ծանրացավ։ Նա հարցրեց ինքն իրեն, ուրիշ էլ ի՞նչ կարող էր անել այդ կնոջ համար։ Ո՛չ, նա անկարող էր խաբեության կատակերգություն խաղալ, չէր կարող բացեիբաց ապրել նրա հետ։ Ուրեմն վարվեց լավագույն ձևով։ Ինչո՞ւմ է իր մեղքը։ Այժմ, երբ նա մահացել էր, նոր միայն հասկացավ, թե որքան միայնակ է եղել այդ կինը կյանքում, ամեն գիշեր մենակ մնալով այն սենյակում։ Այո, իր կյանքը նույնպես կլինի միայնակ, մինչև որ ինքն էլ կմահանա, կդադարի գոյություն ունենալ, կդառնա միայն հուշ, եթե իհարկե գտնվի մեկը, որ հիշի իրեն։

Ժամը ինն անց էր, երբ պանդոկից դուրս եկավ։ Ցուրտ ու մռայլ գիշեր էր։ Նա պուրակ մտավ առաջին իսկ պատահած դարպասից և քայլեց վտիտ ծառերի ներքո։ Քայլում էր այն նույն սառը ծառուղիներով, ուր չորս տարի առաջ նրանք քայլել էին միասին։ Նրան թվաց, թե մթության մեջ նա իր կողքին է, բռնում է իր ձեռքը և երբեմն ականջներին է հասնում նրա ձայնը։ Նա կանգ առավ ու ականջ դրեց։ Ինչո՞ւ նա խլեց նրա կյանքը, ինչո՞ւ նրան դատապարտեց մահվան։ Նա սգաց, որ իր բարոյական հիմքերը փշրվում են։

Հասնելով Մագազին Հիլի գագաթին, կանգ առավ և նայեց գետի երկայնքով սփռված Դուբլինի լույսերին, որոնք ջերմ ու հյուրընկալորեն փայլփլում էին ցուրտ գիշերվա խորքում։ Նա զառիվայրից ցած նայեց և ներքևում, պուրակի պատի ստվերի տակ տեսավ մարդկային պառկած կերպարանքներ։ Այդ ծախու և գողունի սերը նրան հուսահատեցրեց։ Նա անիծեց իրեն ժուժկալության համար, զգալով, որ կյանքի խնջույքում միայն վտարանդի է եղել։

Մի մարդկային էակ ցանկացավ նրան սիրել, բայց նա մերժեց նրա կյանքն ու երջանկությունը, դատապարտեց խայտառակության, ամոթալի մահվան։

Նա զգաց, որ ցածում պառկած կերպարանքները նկատել են իրեն և ցանկանում են, որ ինքը հեռանա։ Նա ոչ ոքի պետք չէր՝ մի վտարանդի էր կյանքի խնջույքից արտաքսված։ Կանգ առավ, հայացքով հետևեց գետի գորշ, փայլփլող ընթացքին, որ դանդաղ գալարվում էր դեպի Դուբլին։ Գետից այն կողմ, Քինգսբրիջ կայարանից դուրս սողաց մի ապրանքատար գնացք, ասես հրե գլխով մի ճիճու, համառ ու աշխատասեր, գալարվեց մթության մեջ։ Հետո գնացքը կորավ տեսողությունից։ Բայց նրա ականջներում դեռ հնչում էր շոգեմեքենայի քրտնաջան հևոցը, որ կրկնում էր հանգուցյալի անվան վանկերը։

Նա վերադարձավ իր եկած ճանապարհով, ականջներում զգալով շոգեմեքենայի համաչափ ռիթմը։ Նա սկսեց կասկածել այն ամենի իրական լինելուն, ինչը ասում էր իր հիշողությունը։ Հետո կանգ առավ մի ծառի տակ, և սպասեց այնքան, մինչև ռիթմը մարեց։ Մթության մեջ էլ չէր հիշում նրան, և ոչ էլ նրա ձայնն էր հնչում ականջներում։ Նա մի պահ ունկնդրեց, ոչինչ չէր լսվում. կատարյալ խաղաղ գիշեր էր։ Նորից լսեց՝ կատարյալ խաղաղ։ Զգաց, որ ինքը մենակ է։

ԲԱՂԵՂԻ ՕՐԸ7

Ծերունի Ջեքը ստվարաթղթի կտորով հավաքեց մոխիրը և խնամքով լցրեց ածխի սպիտակող շեղջի վրա։ Երբ ածխի շեղջը ծածկվեց մոխրի հաստ շերտով, նրա դեմքը սուզվեց խավարի մեջ, բայց հենց որ կրակը սկսեց նորից բորբել, նրա կորացած ստվերը տարածվեց դիմացի պատին, և դեմքը կրկին երևաց մթության միջից։ Ծերունական դեմք էր, ոսկրոտ ու մազոտ։ Արցունքակալած, երկնագույն աչքերը թրթռում էին կրակի լույսից, և թաց բերանը ժամանակ առ ժամանակ բացվում էր ու փակվելիս մեքենայորեն ծամում։ Երբ մոխիրն սկսեց մարմրել, նա ստվարաթղթի կտորը հենեց պատին, հառաչեց ու ասաց.

— Ա՛յ, հիմա լավ է, մի՛ստր Օ՚Քոնոր։

Միստր Օ՚Քոնորը մի ալեհեր երիտասարդ էր, որի դեմքն այլանդակում էին բազմաթիվ պզուկներն ու բծերը. հենց նոր էր ծխախոտը թղթի մեջ փաթաթել և դարձրել մի գեղեցիկ գլան, սակայն, երբ լսեց, որ խոսում են իր հետ, ցրված տեսքով ոչնչացրեց իր ձեռքի գործը։ Հետո նորից սկսեց ցրված ու անուշադիր ծխախոտ փաթաթել և մի պահ մտածելով, որոշեց լիզել թուղթը։

— Միստր Թիրնեյը չասա՞ց, թե երբ է վերադառնալու,— հարցրեց նա խռպոտ ֆալցետով։

— Ո՛չ, չասաց։

Միստր Օ՚Քոնորը ծխախոտը բերանը դրեց ու սկսեց գրպաններում ինչ֊որ բան փնտրել։ Ապա քարտերի մի լղարիկ տուփ հանեց։

— Հիմա լուցկի կբերեմ,— ասաց ծերունին։

— Մի՛ անհանգստացեք, սա էլ բավական է,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։ Նա մի քարտ հանեց և կարդաց.

«Քաղաքային ընտրություններ
թագավորական բորսայի տեղամաս

Միստր Ռիչարդ Զ. Թիրնեյը խոնարհաբար խնդրում է Ձեր ձայնն իրեն տալ և աջակցել թագավորական բորսայի տեղամասի առաջիկա ընտրություններում»։

Միստր Օ՚Քոնորը միստր Թիրնեյի գործակալի կողմից հրավիրվել էր մասնակցելու տեղամասի շրջաններից մեկի ընտրողների հետ հանդիպմանը, բայց քանի որ եղանակն անբարենպաստ էր, և կոշիկները ջուր էին ներծծում, նա պահակի՝ ծերունի Ջեքի հետ, որը շենքն էր հսկում, օրվա մեծ մասը նստում էր Ուիքլոու սթրիթի վրա գտնվող ընտրական կոմիտեին հատկացված սենյակի օջախի մոտ։ Այնքան նստեցին, մինչև օրն սկսեց մթնել։ Հոկտեմբերի վեցն էր՝ ցուրտ, ամպամած մի օր։

Միստր Օ՚Քոնորը քարտից մի շերտ պատռեց, վառեց և կպցրեց ծխախոտը։ Բոցը լուսավորեց նրա լամբակի մեջ խրած բաղեղի մրափայլ տերևը։ Ծերուկն ուշադիր հետևեց նրան, ապա կրկին վերցրեց ստվարաթուղթը և, մինչ նրա ընկերը ծխում էր, սկսեց նորից բորբել կրակը։

— Այո՛, իսկապես,— շարունակեց խոսակցությունը,— շատ դժվար է իմանալ, թե ինչպես պետք է երեխաներին դաստիարակել։ Ո՞վ կմտածեր, թե նա այդպիսին կդառնար։ Նրան տվեցի Քրիստոնյա եղբայրների դպրոցը, նրա համար արեցի այն ամենը, ինչ կարող էի, իսկ նա ահա հարբեցողությամբ է զբաղված։ Փորձեցի նրան մարդ դարձնել։

Նա դանդաղ տեղը դրեց ստվարաթուղթը։

— Հիմա ծերացել եմ, թե չէ նրան ցույց կտայի։ Ճիպոտը կվերցնեի ու ինչքան ուժս պատեր մի լավ կդնքսեի, ինչպես առաջներում։ Մայրը, գիտեք, երես է տվել, այսպես թե այնպես...

— Հենց դա՛ է կործանում երեխաներին,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Հենց դա՛,— պատասխանեց ծերունին,— գոնե շնորհակալ լինեին, թե չէ միայն անպատկառություն են անում։ Երբ տեսնում է, որ մի կես գավաթ խմել եմ, սկսում է հրամայել։ Էլ ինչ սպասելիք աշխարհից, երբ որդիներն այդպես են վարվում հայրերի հետ։

— Քանի՞ տարեկան է,— հարցրեց միստր Օ՚Քոնորը։

— Տասնինը,— պատասխանեց ծերունին։

— Ինչո՞ւ որևէ գործի չեք դնում։

— Ինչպե՛ս չէ։ Ինչե՜ր ասես, որ չեմ արել այդ հարբեցողի համար դպրոցն ավարտելուց հետո։ «Քեզ չեմ պահելու,— ասում եմ,— քեզ համար աշխատանք գտիր»։ Իսկ երբ աշխատանք է գտնում, ավելի վատ, ամբողջ փողը խմում է։

Միստր 0՚Քոնորը կարեկցաբար շարժեց գլուխը, և ծերունին լռեց՝ նայելով կրակին։ Ինչ֊որ մեկը բացեց սենյակի դուռը ու բղավեց.

— Հեյ, այդտեղ մասոնական հավա՞ք է, ի՞նչ է։

— Ո՞վ է,— հարցրեց ծերունին։

— Ի՞նչ եք անում այս մթության մեջ,— հարցրեց ինչ֊որ ձայն։

— Այդ դո՞ւք եք, Հայնս,— արձագանքեց միստր Օ՚Քոնորը։

— Այո։ Այս մթության մեջ ի՞նչ եք անում,— դեպի լույսն առաջանալով կրկնեց միստր Հայնսը։

Նա բարձրահասակ, բաց֊շագանակագույն բեղով բարեկազմ մի երիտասարդ էր։ Շլյապայի եզրերին փայլփլում էին անձրևի կաթիլները, իսկ պիջակի օձիքը բարձրացված էր։

— Դե՛, Մեթ,— դիմեց նա միստր Օ՚Քոնորին,— ինչպե՛ս են գործերը։

Միստր Օ՚Քոնորը թափահարեց գլուխը։ Ծերունին հեռացավ օջախից և, խարխափելով մթության մեջ, վերադարձավ ձեռքին երկու մոմակալ, որոնք մեկը մյուսի ետևից կրակի մեջ մտցրեց, ապա դրեց սեղանին։ Սենյակի մերկ պատերը լուսավորվեցին և կրակը կորցրեց իր ուրախ փայլը։ Ընտրողներին հասցեագրված տպագիր դիմումից բացի, պատերին ոչինչ չկար։ Սենյակի մեջտեղում մի փոքրիկ սեղան էր դրված, որի վրա թղթերի կույտ կար։

Միստր Հայնսը հենվեց օջախահարթակին և հարցրեց.

— Նա ձեզ դեռ չի՞ վճարել։

— Դեռ ոչ,— պատասխանեց միստր Օ՚Քոնորը,— հուսով եմ, որ մեզ չի խաբի։

Միստր Հայնսը ծիծաղեց.

— Օ՜, սա կվճարի։ Վախենալու առիթ չկա։

— Կարծում եմ, պետք է շտապի, եթե իսկապես մտադիր է վճարել,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Դո՞ւք ինչ եք կարծում, Ջե՛ք,— միստր Հայնսը հեգնանքով դիմեց ծերունուն։

Ծերունին վերադարձավ իր տեղը՝ օջախի մոտ, ասելով.

— Դե՛, նա փող ունի։ Մյուսի, այդ անբանի նման չէ։

— Այդ ո՞ր մյուսի,— հարցրեց միստր Հայնսը։

— Քոլգենի,— արհամարհանքով ասաց ծերունին։

— Այդպես եք ասում, որովհետև Քոլգենը բանվո՛ր է։— Ի՞նչ տարբերություն բարի, ազնիվ որմնադրի և պանդոկապանի միջև։ Մի՞թե բանվորն իրավունք չունի քաղաքական խորհրդում ընտրվելու, ինչպես և բոլորը. նա ավելի շատ իրավունք ունի, քան նրանք, ովքեր փայլում են, ովքեր միշտ ուրախ են ծառայելու տիտղոսավոր հասարակությանը։ Ճիշտ չէ՞, Մեթ,— միստր Հայնսը դիմեց միստր Օ՚Քոնորին։

— Իմ կարծիքով, դուք ճիշտ եք,— պատասխանեի միստր Օ՚Քոնորը։

— Նրանցից մեկը հասարակ բանվոր է, առանց որևէ խորամանկության։ Նա գնում է ներկայացնելու բանվոր դասակարգին։ Իսկ այն մյուսը, որին դուք եք վարձվել, լոկ տաքուկ տեղ է փնտրում։

— Իհարկե, բանվոր դասակարգը պետք է ներկայացվի,— ասաց ծերունին։

— Բանվորին,— ասաց միստր Հայնսը,— մի քոռ կոպեկ էլ չի հասնի։ Բայց ամեն ինչ նրա աշխատանքով է ստեղծվում։ Բանվորն իր որդիների, բարեկամների ու եղբայրների համար տաքուկ տեղ չի փնտրում։ Բանվորը Գերմանիայի թագավորին հաճոյանալու համար ցեխը չի կոխի Դուբլինի փառապանծ անունը։

— Այսինքն ինչպե՞ս,— հարցրեց ծերունին։

— Մի՞թե չգիտեք, որ նրանք ուզում են Էդուարդ թագավորին, եթե նա ժամանի հաջորդ տարի, ողջույնի ուղերձ հղել։ Մինչև ե՞րբ պետք է սողանք օտար թագավորի առաջ։

— Մերն ուղերձին կողմ չի քվեարկի,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— նա նացիոնալիստական ցուցակով է անցնում։

— Չի՞ քվեարկի,— ասաց միստր Հայնսը,— սպասիր, կտեսնենք, կքվեարկի՞, թե՝ չէ։ Ես նրան լավ գիտե՛մ։ Նրան խորամանկ Թիրնեյ կասեն։

— Սատանան տանի, թերևս դուք ճիշտ եք,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— ինչևէ, կուզենայի իմ փողն ստանալ։

Երեքն էլ լռեցին։ Ծերունին նորից սկսեց մոխիրը մի տեղ կուտակել։ Միստր Հայնսը հանեց շլյապան, թափ տվեց, ապա իջեցրեց պիջակի օձիքը։ Եվ բոլորը տեսան նրա լամբակի մեջ խրած բաղեղի տերևը։

— Եթե նա կենդանի լիներ,— ասաց ծերունին, մատնացույց անելով տերևը,— ողջույնի ուղերձի մասին խոսք անգամ լինել չէր կարող։

— Ճի՛շտ է,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Ա՛հ, աստված նրանց հոգին լուսավորի, ա՜յ թե ժամանակներ էին,— ասաց ծերունին,— այն ժամանակ կյանքը, կարծես, ավելի ուրախ էր։

Սենյակում կրկին լռություն տիրեց, և սառած ականջներով ու անհանգիստ շարժուձևով մի փոքրիկ մարդ, քիթը ֆսֆսացնելով ներս խցկվեց դռնից։ Արագ մոտեցավ օջախին, այնպես շփելով ձեռքերը, ասես ուզում էր դրանցից կայծեր կորզել։

— Փող չկա, տղերք,— ասաց նա։

— Նստե՛ք այստեղ, միստր Հենչի,— իր աթոռն առաջարկեց ծերունին։

— Մի՛ անհանգստացեք, Ջեք, մի՛ անհանգստացեք,— ասաց միստր Հենչին։

Գլխի թեթև շարժումով նա ողջունեց միստր Հայնսին և նստեց ծերունու առաջարկած աթոռին։

— Օնգիր սթրիթում բոլորին այցելեցի՞ք,— հարցրեց նա միստր Օ՚Քոնորին։

— Այո,— հուշատետրը գտնելու համար գրպանները փորփրելով, պատասխանեց միստր Օ՚Քոնորը։

— Գրայմսի՞ն։

— Այո։

— Դե, իսկ նա՞...

— Ոչինչ չի խոստանում։ Ասում է. «Ոչ ոքի չեմ ասի, թե ում կողմն եմ պատրաստվում քվեարկել»։ Բայց, կարծում եմ, նրա գործերը հաջող կգնան։

— Ինչո՞ւ եք այդպես կարծում։

— Նա ինձ հարցրեց, ովքեր են ներկայացնում թեկնածուին։ Ես քահանա Բերքի անունը տվեցի։ Կարծում եմ ամեն ինչ բարեհաջող կլինի։

Միստր Հենչին քիթը ֆսֆսացնելով սկսեց արագ֊արագ ձեռքերը շփել կրակի վրա։ Հետո ասաց.

— Աստծո սիրուն, Ջե՛ք, մի քիչ էլ ածուխ բերեք։ Այնտեղ պետք է որ մի քիչ մնացած լինի։

Ծերունին դուրս եկավ սենյակից։

— Ոչինչ չի ստացվում,— գլուխն օրորելով ասաց միստր Հենչին,— ես այդ ողորմելուն հարցրի, իսկ նա պատասխանեց. «Դե՜, միստր Հենչի, այժմ, երբ տեսնում եմ, որ գործերը լավ են գնում, ձեզ չեմ մոռանա, համոզված եղեք»։ Քոսոտի՛ մեկը։ Է՜հ, նրանից էլ ի՞նչ սպասես։

— Ես քեզ ասացի չէ՞, Մե՛թ,— ասաց միստր Հայնսը,— Խորամա՜նկ Թիրնեյ։

—Օ՜, այն էլ ինչպիսի՜ խորամանկ,— ասաց միստր Հենչին,— իզուր չէ, որ նա մանր, խոզային աչքեր ունի։ Գետի՛նը մտնի։ Մի՞թե չի կարող մարդավարի վճարել, առանց նման խոսքերի. «Դե, միստր Հենչի, սկզբում ես պետք է խորհրդակցեմ միստր Ֆանինգի հետ... Առանց այդ էլ շատ եմ ծախսել»։ Քոսոտ լակոտ։ Երևի մոռացել է այն ժամանակները, երբ հայրը Մերի֊Լեյնի վրա հնոտիներ էր վաճառում։

— Իսկ դա հաստա՞տ է,— հարցրեց միստր Օ՚Քոնորը։

— Աստվա՜ծ իմ, այդ էր պակաս,— ասաց միստր Հենչին,— մի՞թե չեք լսել։ Կիրակի օրերը առավոտյան, երբ գարեջրատները դեռ փակ էին, պատահում էր, որ մարդիկ մտնում էին նրա մոտ բաճկոնակ կամ շալվար գնելու։ Բա՜։ Իսկ Խորամանկ Թիրնեյի խորամանկ հայրը միշտ էլ որևէ անկյունում մի սև շիշ էր պահում։ Հիմա հասկանո՞ւմ եք, ինչն ինչոց է։ Ահա այնտեղ էլ նա լույս աշխարհ եկավ։

Ծերունին վերադարձավ, բերելով ածխի մի քանի կտորներ ու գցեց կրակի մեջ։

— Լավ վիճակ է, ինչ խոսք,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— եթե չի ուզում քսակը բանալ, էլ ի՞նչ հույս ունի, թե կաշխատենք իր համար։

— Ոչնչով չեմ կարող օգնել,— ասաց միստր Հենչին,— երբ տուն գնամ, գուցե հյուրասենյակում արդեն գույքս վերգրողների հանդիպեմ։

Միստր Հայնսը ծիծաղեց և օջախից ետ֊ետ գնալով, ուզում էր սենյակից դուրս գալ։

— Ամեն ինչ կկարգավորվի, երբ արքա Էդդին ժամանի,— ասաց նա։— Դե՛, ես գնացի, տղանե՛ր։ Դեռ կտեսնվենք։ Ցտեսությո՛ւն։

Նա դանդաղ քայլերով դուրս եկավ սենյակից։ Ո՛չ միստր Հենչին և ո՛չ էլ ծերունին չպատասխանեցին, սակայն երբ դուռը ծածկվեց, միստր Օ՚Քոնորը, որ մռայլ հայացքով նայում էր կրակին, հանկարծ բացականչեց.

— Ցե՛, Ջո։

Միստր Հենչին մի քանի րոպե սպասեց և ապա գլխով դռան կողմը ցույց տվեց։

— Ասացե՛ք ինձ,— հարցրեց նա,— ի՞նչն է մեր ընկերոջն այստեղ բերել։ Նրան ի՞նչ է հարկավոր։

— Է՜հ, խեղճ Ջո,— ծխախոտի մնացուկը կրակի մեջ նետելով ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— նա էլ մեզ պես առանց գրոշի է մնացել։

Միստր Հենչին քիթն ուժեղ ֆսսացրեց և այնպես առատ թքեց, որ քիչ մնաց հանգցներ կրակը. այն թշշաց ի նշան բողոքի։

— Եթե ուզում եք իմ անձնական, անկեղծ կարծիքն իմանալ,— ասաց,— ինձ թվում է, նա հակառակորդ խմբից է և Քոլգենի լրտեսն է, ահա թե ինչ կասեմ։ Գնացեք և հոտոտեք, թե նրանք ինչ են անում։ Նրանք ձեզ չեն կասկածի։ Գլխի ընկա՞ք։

— Չէ՜, խեղճ Ջոն կարգին մարդ է,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Նրա հայրն ազնիվ ու օրինավոր մարդ էր,— համաձայնեց միստր Հենչին.— խեղճ ծերուկ Լարրի Հայնսը։ Իր ժամանակ շատերին է օգնել։ Բայց ինչ֊որ կասկածում եմ, թե մեր ընկերը մաքուր ջրի գոհար է։ Գրո՛ղը տանի, գիտեմ, որ մարդը կարող է հայտնվել ծանր վիճակում, բայց թե ինչպես է նա դառնում պորտաբույծ, այ դա չեմ հասկանում։ Մի՞թե նրա մեջ մարդկային արժանապատվության նշույլ չկա։

— Ես նրան միշտ սառն եմ ընդունում,— ասաց ծերունին,— թող իր կողմնակիցների համար աշխատի և ոչ թե լրտեսություն անի այստեղ։

— Չգիտեմ,— երկմտանքով ասաց միստր Օ՚Քոնորը, հանելով ծխախոտն ու թուղթը,— իմ կարծիքով Ջո Հայնսն ազնիվ մարդ է և վարպետ գրիչ ունի։ Հիշո՞ւմ եք, թե ինչ էր գրել...

— Ես կասեի, որ այս ֆենյաններն8 ու ռադիկալները շատ են խորամանկ,— նկատեց միստր Հենչին.— ուզո՞ւմ եք իմ անձնական ու անկեղծ կարծիքն իմանալ այդ խեղկատակների մասին։ Նրանց կեսը վարձ է ստանում ոստիկանությունից։

— Չի իմացվի,— ասաց ծերունին։

— Բայց ես հո գիտեմ, որ դա ճիշտ է,— ասաց միստր Հենչին,— նրանք ոստիկանության կամակատարներն են... Հայնսի մասին չեմ ասում... Ոչ, գրողը տանի, կարծում եմ, նա այդպիսին չէ... Բայց մի ազնվականիկ կա, շեղաչքի մեկը, հասկանում եք չէ՞, թե որ հայրենասերին եմ ակնարկում։

Միստր Օ՚Քոնորը գլխով արեց։

— Եթե ուզում եք իմանալ, նա ծագում է մայոր Սըրրի սերնդից։ Օ՜, զտարյուն հայրենասեր է։ Մի մարդ, որ կարող է հայրենիքը ծախել չորս պենսի համար և նույնիսկ ծնկաչոք աղոթել ամենազոր աստծուն, եթե հայրենիք ունենա ծախելու։

Դուռը թակեցին։

— Մտե՛ք,— ասաց միստր Հենչին։

Դռան մեջ երևաց աղքատ եկեղեցականի կամ ավելի ճիշտ աղքատ դերասանի տեսքով մի մարդ։ Սերթուկը, որի բոլոր կոճակները կոճկած էին, պինդ գրկել էր նրա կարճ իրանը և հնարավոր չէր ասել, օձիքը արդյոք հոգևորականի՞ է, թե՝ աշխարհիկի, որովհետև հնամաշ սերթուկի օձիքը, որի մաշված կոճակներն անդրադարձնում էին մոմի լույսը, բարձրացված էր մինչև ականջները։ Գլխին կլոր, սև պինդ կտորից կարված ֆետրե գլխարկ կար։ Դեմքը, որ փայլում էր անձրևի կաթիլներից, նման էր հնացած դեղին պանրի, և միայն այտոսկրերի վրա էին երկու վարդագույն բծեր նշմարվում։ Նա անսպասելիորեն բաց արեց իր հսկայական բերանը, որ արտահայտի հուսախաբություն, և միաժամանակ լայն բացեց իր պայծառ, երկնագույն աչքերը, որպեսզի հաճույք և հիացմունք արտահայտի։

— Օ՜, հայր Քեոն,— տեղից վեր թռավ միստր Հենչին,— այդ դո՞ւք եք։ Դե, նե՛րս եկեք։

— Ո՛չ, ո՛չ,— արագ֊արագ պատասխանեց հայր Քեոնը, շրթունքներն ուռցնելով, կարծես խոսում էր երեխայի հետ։

— Նե՛րս եկեք, նստե՛ք։

— Ո՛չ, ո՛չ,— ասաց հայր Քեոնը ցածր, քնքուշ թավշյա ձայնով,— չեմ ուզում ձեզ խանգարել։ Պարզապես միստր Ֆանինգին եմ փնտրում։

— Նա մոտերքում է, «Սև արծիվում»,— ասաց միստր Հենչին,— բայց գուցե նե՞րս գայիք ու նստեի՞ք մի րոպե։

— Ո՛չ, ո՛չ, շնորհակալություն։ Նրա հետ մի փոքր գործ ունեմ,— ասաց հայր Քեոնը,— խորի՛ն շնորհակալություն։

Նա շեմից ետ գնաց, և միստր Հենչին մոմակալներից մեկը ճանկելով, վազեց դեպի դուռը՝ սանդղահարթակը լուսավորելու համար։

— Օ՜, մի՛ անհանգստացեք, խնդրում եմ։— Ի՞նչ եք ասում, աստիճանների վրա շատ մութ է։

— Ո՛չ, ո՛չ, ես տեսնում եմ... Խորապես շնորհակալ եմ։

— Հիմա արդեն տեղ կհասնե՞ք։

— Այո՛, այո՛... Շնորհակալ եմ։

Միստր Հենչին վերադարձավ և մոմակալը դրեց սեղանին։ Նորից նստեց օջախի մոտ։ Մի քանի վայրկյան բոլորը լուռ էին։

— Լսեք, Ջոն,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը, նորից մի քարտ վերցնելով և ծխախոտը վառելով։

— Հը՞մ։

— Ո՞վ է սա իսկապես։

— Մի ավելի հեշտ հարց տուր,— ասաց միստր Հենչին,— Ֆանինգն ու նա իրարից անբաժան են։ Հաճախ են միասին Քևենի մոտ լինում։ Նա իսկապե՞ս քահանա է։

— Հը՜... ոնց որ թե... Իմ կարծիքով նա այն է, ինչը քոսոտ ոչխար է կոչվում։ Մեզ մոտ, փառք աստծո, սրա նմանները քիչ են, բայց դեռ կան... Երևի բախտը չի բերել...

— Իսկ ինչպե՞ս է փող աշխատում,— հարցրեց միստր Օ՚Քոնորը։

— Դա էլ մի ուրիշ հանելուկ է։

— Նա անդա՞մ է որևէ մատուռի, եկեղեցու կամ միաբանության և կամ...

— Ո՛չ,— պատասխանեց միստր Հենչին,— կարծում եմ, ինքն իր գլխի տերն է... ներիր ինձ, տեր իմ,— ավելացրեց,— որովհետև կարծում էի, թե մի դյուժին գարեջուրն է ժամանում։

— Իսկ խմելու հույս կա՞,— հարցրեց միստր Օ՚Քոնորը։

— Իմ կոկորդն էլ է չորացել,— ասաց ծերունին։

— Ես այդ անբանին երեք անգամ հարցրի, արդյո՞ք մի դյուժին գարեջուր կուղարկի,— ասաց միստր Հենչին,— քիչ առաջ նորից հարցրի, իսկ նա բաճկոնակը հագին, հենվել էր վաճառասեղանին և փսփսում էր Օլդերման Քաուլիի հետ։

— Ինչո՞ւ չհիշեցրիք,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Դե, մինչ նա խոսում էր Օլդերման Քաուլիի հետ, ես սպասեցի, որ ինքը նկատի ինձ, և ասացի. «Այն փոքրիկ գործը, որի մասին ձեզ հետ խոսում էի...»։ «Ամեն ինչ լավ կլինի, միստր Հ.»,— ասաց։ Իհա՛րկե, այդ մատնաչափիկը մեր մասին լրիվ մոռացել է։

— Այդ թաղամասում ինչ֊որ բան է կազմակերպվում,— մտահոգված ասաց միստր Օ՚Քոնորը.— երեկ տեսա, թե ինչպես այդ երեքը փսփսում էին Սաֆոք սթրիթի անկյունում։

— Կարծես գուշակում եմ, թե ինչ մտադրություն ունեն,— ասաց միստր Հենչին։— Մեր օրերում, եթե ուզում եք լորդ֊քաղաքագլուխ դառնալ, պետք է փող պարտք անեք քաղաքի հայրերից։ Այն ժամանակ նրանք ձեզ գլխավոր լորդ֊քաղաքագլուխ կդարձնեն։ Աստված վկա, ինքս էլ եմ մտադիր քաղաքի հայր դառնալ։ Ի՞նչ եք կարծում, հարմա՞ր եմ։

Միստր Օ՚Քոնորը ծիծաղեց։

— Եթե ամեն ինչ փող պարտք անելու մեջ է...

— Դղյակից դուրս կգամ դիմակով և թավիշով զուգված,— ասաց միստր Հենչին,— իսկ Ջեքը՝ ետևս կանգնած, շպարված պարիկով... է՜հ...

— Իսկ ինձ քո անձնական քարտուղարը դարձրու, Ջո՛ն։

— Անպայման։ Հայր Քեոնին էլ՝ անձնական խոստովանահայր։ Եվ բոլորս մի ընտանիք կկազմենք։

— Ճիշտ է, մի՛ստր Հենչի,— ասաց ծերունին,— դուք մյուսների նման ագահ չեք լինի։ Օրերս խոսում էի ծերուկ Քեգենի՝ դռնապանի հետ։ «Տերդ քեզ դուր գալի՞ս է, Փե՛թ,— հարցնում եմ նրան,— երևում է, հյուրերի հոսքը այնքան էլ շատ չի»։ «Ի՞նչ հյուրեր,— պատասխանում է,— ինքն ի՞նչ է ուտում»։ Եվ գիտե՞ք, նա ինձ ինչ ասաց։ Բայց, ճիշտն ասած, չեմ հավատում։

— Ի՞նչ ասաց,— միասին հարցրին միստր Հենչին ու միստր Օ՚Քոնորը։

— Նա ինձ ասաց. «Ի՞նչ կասես, եթե Դուբլինի քաղաքագլուխն ինձ կրպակ է ուղարկում մի ֆունտ կոտլետի համար։ Ահա՛ քեզ հարուստ կյանք»։ «Չէ մի»,— ասում եմ։ «Մի ֆունտ կոտլետ քաղաքագլխի համար»,— ասում է։ «Էհ,— ասում եմ,— մարդիկ այս ի՜նչ են դարձել»։

Դուռը թակեցին, և մի տղայի գլուխ ներս խցկվեց դռնից։

— Ի՞նչ կա,— հարցրեց ծերունին։

— «Սև Արծիվից»,— ասաց տղան, կողքի վրա ներս խցկվեց և շշերով լի զամբյուղն ուժգին շրխկոցով դրեց հատակին։

Ծերունին տղային օգնեց շշերը զամբյուղից սեղանի վրա տեղափոխել և հաշվեց բոլորը։ Հետո տղան զամբյուղը թևին գցեց ու ասաց.

— Իսկ շշե՞րը, միստր։

— Ի՞նչ շշեր,— հարցրեց ծերունին։

— Թույլ չէ՞իք տա սկզբում դրանք դատարկել,— ասաց միստր Հենչին։

— Ինձ հրամայել են շշերը ետ տանել։

— Վաղն արի,— ասաց ծերունին։

— Լսի՛ր, տղա,— կանչեց միստր Հենչին,— վազիր Օ՚Ֆարելի մոտ և խցանահանն ուզիր, ասա միստր Հենչիի համար է։ Ասա, որ հենց հիմա կվերադարձնենք։ Զամբյուղդ այստեղ թող։

Տղան դուրս գնաց, և միստր Հենչին ձեռքերն ուրախ֊ուրախ շփելով, ասաց.

— Դե, նա այնքան էլ վատ մարդ չէ։ Ամեն դեպքում, խոսքի տերն է։

— Բաժակներ չկան,— ասաց ծերունին։

— Մի անհանգստացեք, Ջե՛ք,— ասաց միստր Հենչին,— մեզանից առաջ էլ շատ ու շատ լավ մարդիկ շշից են խմել։

— Ինչևէ, ավելի լավ է այդպես, քան ոչինչ,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Նա վատ մարդ չէ,— ասաց միստր Հենչին,— միայն թե Ֆանինգը նրան իր բուռն է հավաքել։ Դուք գիտեք, որ նա իր մանր առևտրով էլ շատ լավ է ապրում։

Տղան վերադարձավ խցանահանը ձեռքին։ Ծերունին երեք շիշ բաց արեց և խցանահանը տղային էր վերադարձնում, երբ միստր Հենչին ասաց.

— Խմել չե՞ս ուզում, տղա։

— Եթե կարելի է, միստր,— ասաց տղան։

Ծերունին տհաճությամբ մի շիշ էլ բաց արեց ու տվեց տղային։

— Քանի՞ տարեկան ես,— հարցրեց։

— Տասնյոթ,— պատասխանեց տղան։

Քանի որ ծերունին այլևս ոչինչ չասաց, տղան վերցրեց շիշն ու ասաց միստր Հենչիին. «Իմ լավագույն մաղթանքները, սըր», հետո խմեց գարեջուրը, շիշը դրեց սեղանին և թևքով սրբեց բերանը։ Ապա վերցրեց խցանահանը և մի կողմ քաշվելով դուրս եկավ՝ քթի տակ հրաժեշտի ինչ֊որ բառեր փնթփնթալով։

— Հենց այսպես էլ սկսում են,— ասաց ծերունին։

— Համեստ, բայց խոստումնալից սկիզբ,— ասաց միստր Հենչին։

Ծերունին բաժանեց բաց արած երեք շշերը, և երեքն էլ միաժամանակ սկսեցին խմել։ Մի քիչ խմելուց հետո շշերը դրեցին օջախահարթակի վրա, այնպես, որ ձեռները հասնեն, և մեծ բավականությամբ խոր հոգոց հանեցին։

— Այսօր լավ աշխատեցի,— որոշ դադարից հետո խոսեց միստր Հենչին։

— Իսկապե՞ս, Ջոն։

— Այո, Քրոֆթոնի հետ Դաուսոն սթրիթի վրա մի զույգ ձայն հավաքագրեցի։ Մեր մեջ ասած, Քրոֆթոնն իհարկե լավ մարդ է, բայց նախընտրական ագիտացիայի համար պիտանի չէ։ Լռում է, ինչպես ձուկը։ Կանգնում և մարդկանց է նայում։ Մինչդեռ ես եմ նրա փոխարեն բլբլացնում։

Այդ պահին երկու հոգի ներս մտան։ Նրանցից մեկն այնքան գեր էր, որ թվում էր, թե երկնագույն շևիոտից կոստյումի բոլոր կարերը ճարճատում էին նրա փքված մարմնի շարժումներից։ Դեմքը, որի արտահայտությունը ցլիկ էր հիշեցնում, լայն էր, աչքերը՝ դուրս պրծած, իսկ բեղերն արդեն ճերմակում էին։ Մյուսը, որ ավելի երիտասարդ ու բարակ էր, նիհար, մաքուր սափրած դեմք ուներ։ Շատ բարձր ծալովի օձիքով էր ու բոլորաձև գլխարկ էր դրել։

— Բա՛րև, Քրոֆթոն,— ասաց միստր Հենչին հաստլիկին,— շան անունը տուր...

— Խմի՞չքը որտեղից,— հարցրեց երիտասարդը,— մի՞թե մեր կովը ծնել է։

— Դե, իհարկե, Լայոնսն առաջին հերթին խմելու հոտն առավ,— ծիծաղելով ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Այդպե՞ս եք այցելում ընտրողներին,— հարցրեց միստր Լայոնսը,— իսկ ես ու Քրոֆթոնն այս անձրևին ու ցրտին ձայների հետևից ենք ընկել։

— Վայ, ձե՛ր...— ասաց միստր Հենչին,— ես հինգ րոպեում ավելի շատ ձայն կհավաքեմ, քան դուք երկուսով մի շաբաթում։

— Երկու շիշ գարեջուր բաց արեք, Ջե՛ք,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Ինչպե՞ս,— զարմացավ ծերունին,— երբ խցանահան չկա։

— Սպասեք, սպասեք,— տեղից վեր թռավ միստր Հենչին,— երբևէ այսպիսի ֆոկուս տեսե՞լ եք։

Նա սեղանից երկու շիշ վերցրեց և տանելով կրակի մոտ, դրեց բուխարիկի ցանցի վրա։ Հետո նորից նստեց օջախի դիմաց և խմեց իր շշից։ Միստր Լայոնսը նստեց սեղանի եզրին, գլխարկը ետ քաշեց ծոծրակին և սկսեց ճոճել ոտքերը։

— Ո՞րն է իմ շիշը,— հարցրեց։

— Այ, սա՛, սիրելիս,— ցույց տվեց միստր Հենչին։

Միստր Քրոֆթոնը նստեց արկղի վրա և անթարթ աչքերով սկսեց նայել ցանցի վրա դրված շշին։ Նա լռում էր երկու պատճառով։ Առաջինը՝ որն ինքնին հիմնավորված էր, այն էր, որ ոչինչ չուներ ասելու. երկրորդը՝ որ իր զրուցակիցներին իրենից ցածր էր դասում։ Նա ձայներ էր հավաքում Ուիլկինսի համար, սակայն երբ պահպանողականները հանեցին իրենց թեկնածուին և, երկու չարիքներից փոքրագույնն ընտրելով, ձայները տվեցին նացիոնալիստների թեկնածուին, նրան հրավիրեցին աշխատելու միստր Թիրնեյի համար։

Մի քանի րոպե անց մի թույլ «թրա՛խկ» լսվեց. միստր Լայոնսի շշի խցանը դուրս թռավ։ Միստր Լայոնսը վեր թռավ տեղից, մոտեցավ օջախին, վերցրեց իր շիշն ու տարավ սեղանի մոտ։

— Քրոֆթոն, ես հենց նոր ասում էի,— խոսեց միստր Հենչին, որ քեզ հետ միասին այսօր բավականին ձայներ ենք հավաքել։

— Ո՞ւմ եք հավաքագրել,— հարցրեց միստր Լայոնսը։

— Նախ և առաջ Փարքսին, հետո Աթքինսոնին, նաև Ուորդին՝ Դաուսոն սթրիթից։ Հիանալի ծերուկ է, իսկական ջենտլմեն, հին պահպանողական։ «Բայց չէ՞ որ ձեր թեկնածուն նացիոնալիստ է»,— ասում է։ «Հարգարժան մարդ է,— ասում եմ,— նա կպաշտաանի այն ամենը, ինչ կարող է մեր երկրին օգուտ բերել։ Ինքն էլ մեծ հարկեր է վճարում. քաղաքի կենտրոնում ընդարձակ տներ ունի, երեք գրասենյակ, և մի՞թե նրա շահերի օգտին չէ հարկերի իջեցումը։ Նա երևելի և մեծարգո քաղաքացի է,— ասում եմ,— աղքատախնամ ընկերության հոգաբարձու և ոչ մի կուսակցության չի պատկանում՝ ո՛չ լավին, ո՛չ վատին և ո՛չ էլ միջակին»։— Ահա թե ինչպես պետք է դրանց հետ խոսել։

— Իսկ թագավորական ուղերձի՞ մասին,— հարցրեց միստր Լայոնսը, պորտերը խմելուց և շուրթերը չպպացնելուց հետո։

— Ահա թե ինչ կասեմ,— պատասխանեց միստր Հենչին,— մեր երկրում, ինչպես ծերուկ Ուորդին ասացի, մեզ կապիտալ է հարկավոր։ Թագավորի ժամանումը փողի հոսք է դեպի այս երկիրը։ Դուբլինցիները դրանից կշահեն։ Ապա նայիր առափնյա այդ բոլոր գործարաններին— դրանք կանգնած են։ Տես, թե որքան փող կլինի երկրում, եթե հին արդյունաբերությունը վերականգնվի՝ գործարաններ, նավաշինարաններ և ֆաբրիկաներ։ Կապիտալ՝ ահա թե ինչ է մեզ պետք։

— Բայց լսիր, Ջո՛ն,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— ինչո՞ւ պետք է Անգլիայի թագավորին ողջունենք։ Չէ որ ինքը, Պառնելը...

— Պառնելը մեռած է,— ասաց միստր Հենչին,— ահա թե որն է իմ տեսակետը։ Այժմ այդ պատանյակն է գահ բարձրանում այն բանից հետո, երբ պառավ մայրը նրան հեռու պահեց բոլոր գործերից այնքան ժամանակ, մինչև որ տղայի մազերը ճերմակեցին։ Նա աշխարհիկ մարդ է և մեր հանդեպ լավ է տրամադրված։ Լավ տղա է և շատ բարեկիրթ, եթե ուզում եք իմ կարծիքն իմանալ, և հիմարություններ անող չէ։ Նա այսպես է մտածում. «Պառավը երբեք չէր այցելում այդ վայրենի իռլանդացիներին։ Սատանան տանի, ինքս կգնամ ու կտեսնեմ, թե նրանք ինչպիսին են»։ Եվ ի՞նչ, մենք պետք է վիրավորե՞նք այդ մարդուն, որ մեզ այցելում է բարեկամաբար։ Հը՞, ճիշտ չե՞մ ասում, Քրոֆթոն։

Միստր Քրոֆթոնը գլխով արեց։

— Սակայն, վերջիվերջո,— հաստատորեն ասաց միստր Լայոնսը,— Էդուարդ թագավորի կյանքը, գիտեք, այնքան էլ...

— Անցածը ետ չի դառնա,— ասաց միստր Հենչին,— ես ինքս հիացած եմ նրանով։ Նա էլ ինձ ու ձեր նման ամենասովորական շվայտ մարդկանցից է։ Խմելուն դեմ չէ, հավանաբար նաև կնամոլ է, լավ էլ մարզիկ է։ Դե, գրո՛ղը տանի, մի՞թե մենք՝ իռլանդացիներս, արդար լինել չենք կարող։

— Այդ ամենը հիանալի է,— ասաց միստր Լայոնսը,— բայց այժմ եկեք նայենք Պառնելի գործին։

— Աստծո սիրուն,— ասաց միստր Հենչին,— ո՞րն է այստեղ համանմանությունը։

— Ուզում եմ ասել,— շարունակեց միստր Լայոնսը,— որ մենք մեր իդեալներն ունենք։ Հանուն ինչի՞ պետք է ողջունենք նման մարդուն։ Մի՞թե կարծում եք, թե Պառնելը, այն ամենից հետո, ինչ արեց, մեզ հարմար առաջնորդ էր։ Եվ ինչո՞ւ պետք է ողջունենք Էդուարդ Յոթերորդին։

— Այսօր Պառնելի մահվան տարելիցն է,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— եկեք հին դարմանը քամուն չտանք։ Այժմ, երբ նա մեռել֊գնացել է, բոլորս էլ հարգում ենք նրան, նույնիսկ պահպանողականները,— ավելացրեց նա, շրջվելով դեպի միստր Քրոֆթոնը։

Թրա՛խկ։ Ուշացած խցանը թռավ միստր Քրոֆթոնի շշից։ Նա վեր կացավ արկղի վրայից ու մոտեցավ կրակին։ Վերադարձավ ավարը ձեռքին և խուլ ձայնով ասաց.

— Պառլամենտում մեր կողմնակիցները հարգում էին նրան, որովհետև նա ջենտլմեն էր։

— Ճի՛շտ է, Քրոֆթոն,— ոգևորված արձագանքեց միստր Հենչին.— նա միակ մարդն էր, որ կարողանում էր զսպել այդ հրոսակախումբը։ «Լռե՛ք, շներ։ Զգա՜ստ, լակոտներ»։ Այսպես էր խոսում նրանց հետ։ Ներս եկեք, Ջո։ Ներս եկեք,— բղավեց նա, դռների մեջ նկատելով միստր Հայնսին։

Միստր Հայնսը դանդաղ ներս քայլեց։

— Մի շիշ էլ բաց արեք, Ջեք,— ասաց միստր Հենչին։— Օ՜, մոռացել էի, որ խցանահան չունենք։ Ոչինչ, մի շիշ տվեք դնեմ կրակի վրա։

Ծերունին շիշը նրան մեկնեց, և միստր Հենչին այն տեղավորեց ցանցի վրա։

— Նստեք, Ջո,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— հենց նոր առաջնորդի մասին էինք խոսում։

— Այո, այո,— ասաց միստր Հենչին։

Միստր Հայնսը նստեց սեղանի եզրին, միստր Լայոնսի կողքին, սակայն ոչինչ չասաց։

— Ահա, ի վերջո, մեկը, որ նրանից երես չի թեքել,— ասաց միստր Հենչին։— Աստված վկա, ապրե՛ք, Ջո։ Բայց դուք իսկապես նրա կողմն եք կանգնում, ինչպես վայել է իսկական տղամարդուն։

— Լսեք, Ջո,— հանկարծ ասաց միստր Օ՚Քոնորը,— արտասանեք այն բանաստեղծությունը... որ գրել եք... հիշո՞ւմ եք։ Անգիր գիտե՞ք։

— Օ՜, իսկապես,— ասաց միստր Հենչին,— արտասանեք։ Երբևէ լսե՞լ եք, Քրոֆթոն։ Դե հիմա լսեք, սքանչելի բանաստեղծություն է։

— Սկսե՛ք, Ջո,— խնդրեց միստր Օ՚Քոնորը,— դե՛, առանց վախենալու։

Երևում էր, որ միստր Հայնսն իսկույն չհիշեց այն բանաստեղծությունը, որի մասին խոսում էին, սակայն մի պահ մտածելով ասաց.

— Ա՜, այդ բանաստեղծությունը... շատ վաղուցվա բան է։

— Դե լավ, մի համառեք,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը։

— Շը՜շ,— բոլորին լռեցրեց միստր Հենչին,— սկսեք, Ջո։

Միստր Հայնսը դեռ տատանվում էր։ Հետո համընդհանուր լռության մեջ հանեց գլխարկը, դրեց սեղանին և ոտքի կանգնեց։ Կարծես մտքում բանաստեղծությունն էր կրկնում։ Երկարատև ընդմիջումից հետո հայտարարեց.

Պառնելի մահը

6֊ը հոկտեմբերի 1891 թվականի

Ապա մի քանի անգամ մաքրելով կոկորդը, սկսեց արտասանել.

Վախճանվել է, արքան չկա,
Վիշտդ ողբա, դժբախտ Էրին,9
Անշունչ, կարծես, խոսում է նա՝
Անմեղ զոհը չար դավերի։

Թունավորեց չար ոհմակը,
Որին նա էր փառքի կոչում,
Ծեր Էրինի երազանքը
Դիի մոտ է արդեն հանգչում։

Եվ հյուղ լինի, թե ճոխ պալատ,
Իռլանդ սիրտը ուր էլ թևի,
Ողբում է միշտ ու անընդհատ
Ճակատագիրն իր արքայի։

Նա փառք պիտի բերեր երկրին,
Զինվորներին՝ անմար փառքի,
Դեպի երկինք պարզվեր պիտի
Կանաչ դրոշն հայրենիքի։

Հոգու ձգտումն ազատության
Ավա՜ղ, միայն երազ մնաց,
Քիչ էր մնում հասներ դրան,
Բայց նա ընկավ սրից դաժան։

Ամո՛թ նրա խարդախ ձեռքին,
Որ սպանեց տիրոջն արի,
Հանձնեց ստոր, սև ոհմակին
Չար ու զազիր կավատների։

Անե՛ծք նրանց հիշատակին,
Ով որ փորձեց անունը մեծ
Անարգել ու ցեխը գցել—
Նա իր փառքով նրանց մերժեց։

Այո՛, ընկավ քաջի նման,
Բայց վեհ մնաց նա մինչ ի մահ,
Եվ այդ մահով դասիր նրան
Հերոսներիդ շարքում անմահ։

Եվ պայքարի ոչ մի հնչյուն
Չի խանգարում քունը բարի,
Հիմա նրան էլ չեն կանչում
Գագաթները վսեմ փառքի։

Ու, հաղթեցին ստոր մարդիկ,
Էրին, նրա հոգին արի
Վեր կհսանի ինչպես փյունիկ,
Երբ արշալույսը շառագի։

Այդ օրն, Էրի՛ն, կբերի քեզ
Ազատության իշխանություն,
Խինդի գավաթ կբարձրացնես
Հիշատակին մեծ Պառնելի։

Միստր Հայնսը նորից նստեց սեղանին։ Երբ վերջացրեց արտասանությունը, լռություն տիրեց, ապա բուռն ծափահարությունների տարափ. նույնիսկ միստր Լայոնսն էր ծափահարում։ Միառժամանակ ծափահարությունները շարունակվեցին։ Երբ դադարեցին, հանդիսականները լուռ խմեցին իրենց շշեորվ։

Թրա՛խկ։ Խցանը դուրս թռավ միստր Հայնսի շշից, բայց նա, առանց գլխարկի և ամբողջովին կարմրատակած, նստած մնաց սեղանին։ Կարծես չէր լսել շշի ձայնը։

— Ապրե՛ք, Ջո,— ասաց միստր Օ՚Քոնորը և հուզմունքը թաքցնելու համար գրպանից հանեց ծխախոտաթուղթն ու քսակը։

— Դե, ի՞նչ կարծիքի եք, Քրոֆթոն,— բղավեց միստր Հենչիս,— սքանչելի էր, չէ՞։

Միստր Քրոֆթոնն ասաց, որ դա հիանալի բանաստեղծություն էր։

ՄԵՌՅԱԼՆԵՐԸ

Լիլին՝ դռնապանի աղջիկը, հազիվ էր ոտքի վրա կանգնում։ Դեռ չէր հասցրել հյուրին ուղեկցել գրասենյակին կից ներքնահարկը և օգնել նրան հանվելու, երբ շքամուտքի խռպոտ զանգակը նորից հնչեց և նա նորից պետք է վազեր դատարկ միջանցքով՝ բացելու դուռը մի նոր հյուրի առաջ։ Լավ էր, որ կանանցով զբաղվելը իր պարտականությունը չէր։ Միսս Քեյթը և միսս Ջուլիան մտածել էին այդ մասին և լողարանը վերածել էին կանանց հանդերձասենյակի։ Նրանք վերևում ետ ու առաջ էին վազվզում և հայտնվելով սանդուղքի վրա, ներքև էին նայում բազրիքից, կանչում Լիլիին և հարցնում հյուրերի մասին։

Մորքանների ամենամյա պարահանդեսը մեծ իրադարձություն էր։ Այդ օրը հավաքվում էին նրանց գրեթե բոլոր բարեկամները, մտերիմներն ու ընտանիքի հին ծանոթները, երգչախմբի անդամները, որոնց հետ մի ժամանակ երգել էր նաև Ջուլիան։ Ներկա էին լինում ոչ միայն Քեյթի այն աշակերտները, որոնք բավական տարիք ունեին, այլև Մերի Ջեյնի սաներից մի քանիսը։ Դեռ չէր եղել մի տարի, որ պարահանդեսը լավ չանցներ։ Տարիներ շարունակ այն անցնում էր փառահեղ կերպով, սկսած այն օրից, երբ Քեյթը և Ջուլիան, եղբոր՝ Պաթի մահից հետո իրենց մոտ բերեցին Մերի Ջեյնին՝ միակ ազգականուհուն, և Սթոնի Բաթըրից տեղափոխվեցին Աշեր Այլենդ փողոցում գտնվող մռայլ տունը։ Վերին հարկում նրանք էին ապրում, իսկ ցածում՝ վարձակալը՝ ցորնավաճառ միստր Ֆոլհեմը։ Այն օրից անցել էր երեսուն տարի։ Մերի Ջեյնը, որ այն ժամանակ կարճ շրջազգեստով մի փոքրիկ աղջիկ էր, հիմա ընտանիքի գլխավոր նեցուկն էր և աշխատում էր որպես երգեհոնահար Հադինգթոն Ռոուդի եկեղեցում։ Նա ավարտել էր կոնսերվատորիան, և ամեն տարի նրա աշակերտները ուսուցչուհու ղեկավարությամբ հանդես էին գալիս համերգային Հին դահլիճում։ Աշակերտներից շատերը, որ սերում էին ազնվատոհմ ընտանիքներից, բնակվում էին Քինգսթաունի և Դալքիի արիստոկրատական թաղամասերում։ Թեև Մերի Ջեյնի մորաքույրերը ծերացել էին, բայց իրենց բաժինն ունեին։ Ջուլիայի մազերն սկսել էին սպիտակել, բայց Ադամի և Եվայի եկեղեցում առաջին սոպրանոն էր։ Իսկ Քեյթը, որ առողջության պատճառով շատ քայլել չէր կարող, երաժշտության դասեր էր տալիս սկսնակներին ճաշասենյակում, հին քառանկյուն դաշնամուրի առաջ։ Լիլին՝ դռնապանի աղջիկը, նաև աղախնի պարտականություններ էր կատարում։

Թեև նրանք ապրում էին համեստ կյանքով, բայց նախընտրում էին լավ սնվել, գնում էին առաջնակարգ կողամիս, երեք շիլլինգանոց թեյ և բարձրորակ գարեջուր։ Լիլին հազվադեպ էր սխալվում հրամանները կատարելիս, և տանտիրուհիները գոհ էին նրանից։ Նրանք հաճախ փնթփնթում էին մանր֊մունր բաներից, միայն այդքան։ Միակ բանը, որ տանել չէին կարող՝ հակաճառելն էր։

Իհարկե, այդ երեկո նրանք հուզվելու առիթ ունեին։ Արդեն ժամը տասն էր, ոչ Գաբրիելը և ոչ էլ նրա կինը դեռ չէին եկել, և հետո սարսափելի վախենում էին, որ Ֆրեդի Մալինսը կարող է հարբած տուն գալ։ Եթե Մերի Ջեյնի աշակերտներից որևէ մեկը նրան տեսներ հարբած՝ մորաքույրերը կվշտանային։ Իսկ երբ նա խմում էր, դժվար էր նրան կարգի բերել։ Ֆրեդի Մալինսը միշտ ուշանում էր, բայց թե ինչո՞ւ էր Գաբրիելը ուշանում՝ նրանց համար գաղտնիք էր։ Ահա թե ինչու էին նրանք ամեն րոպե երևում աստիճանների վրա և հարցնում Լիլիին. «Եկա՞ն Գաբրիելը կամ Ֆրեդհի»։

— Օ՜, միստր Քոնրոյ,— ասաց Լիլին, բացելով դուռը Գաբրիելի առաջ։— Միսս Քեյթը և միսս Ջուլիան մտածում էին, որ դուք այլևս չեք գա։ Բարի երեկո, միսիս Քոնրոյ։

— Զարմանալի չէ,— ասաց Գաբրիելը,— որ նրանք այդպես են մտածում, բայց մոռանում են, որ հագնվելու համար կնոջս առնվազն երեք ժամ է պետք։

Մինչ Գաբրիելը խսիրի վրա կմաքրեր կոշիկները, Լիլին նրա կնոջն ուղեկցեց դեպի աստիճանները և կանչեց.

— Մի՛սս Քեյթ, ահա՛ և միսիս Քոնրոյը։

Քեյթը և Ջուլիան ներքև շտապեցին։ Երկուսն էլ համբուրեցին Գաբրիելի կնոջը, հետո ասացին, որ խեղճ Գրետան երևի փայտացել է ցրտից։ Որտե՞ղ է Գաբրիելը։

— Ես այստե՜ղ եմ, մորաքույր, այստե՛ղ, մի՛ անհանգստանա,— ձայն տվեց Գաբրիելը խավար միջանցքից։

Նա մինչ թափ կտար վրայի ձյունը, կանայք ծիծաղելով վեր բարձրացան և մտան իրենց հանդերձասենյակը։ Ձյան բարակ շղարշը թիկնոցի պես ծածկել էր Գաբրիելի վերարկուն։ Կրկնակոշիկների քթին նստած ձյունը բրդյա կարկատան էր հիշեցնում։ Երբ արձակեց վերարկուն, ցրտահար մազախավի ծալքերից և վզնոցից փչեց բուրումնավետ ցուրտը։

— Նորից ձյո՞ւն է գալիս,— հարցրեց Լիլին։

Նա առաջ անցավ Գաբրիելից և օգնեց նրան վերարկուն հանելու։ Գաբրիելը ժպտաց, երբ լսեց, թե Լիլին ինչպես վանկ առ վանկ արտասանեց իր ազգանունը և նայեց նրան։ Լիլին նիհար, դեռ չկազմավորված աղջիկ էր՝ գունատ մաշկով ու ծղոտագույն մազերով։ Ներքնահարկում, գազի լույսի տակ, նա շատ գունատ էր երևում։ Գաբրիելը Լիլիին ճանաչում էր դեռ այն օրերից, երբ նա մի աղջնակ էր ու սիրում էր նստել ցածի աստիճանների վրա, օրորել փալասներից սարքած իր տիկնիկը։

— Այո,— ասաց Գաբրիելը,— ձյուն է գալիս և երևի ամբողջ գիշեր կգա։

Գաբրիելը նայեց առաստաղին, որ ցնցվում էր ոտքերի դոփյունից և քստքստոցից, հետո մի պահ ականջ դրեց ռոյալի հնչյուններին և նայեց աղջկան, որ խնամքով ծալած վերարկուն էր տեղավորում, պատուհանում։

— Լսի՜ր, Լիլի,— դիմեց Գաբրիելը մտերմիկ տոնով,— դու դեռ դպրո՞ց ես գնում։

— Ի՞նչ եք ասում, սըր,— պատասխանեց Լիլին,— արդեն մի տարի է, ինչ ավարտել եմ դպրոցը։

— Օ՛,— ուրախ բացականչեց Գաբրիելը, ես կարծում եմ, որ շուտով մենք ներկա կլինենք քո հարսանիքին։

Աղջիկը ետ շրջվեց, ու նայելով Գաբրիելին, դառնությամբ պատասխանեց.

— Հիմիկվա տղամարդիկ միայն բլբլացնել գիտեն, և միակ բանը, ինչին ընդունակ են, ամեն գնով մեզնից ազատվելն է։

Գաբրիելը կարմրեց, ասես զգաց, որ սխալվեց, և չնայելով Լիլիին, մի կողմ նետեց կրկնակոշիկները և շարֆով ջանասիրաբար սրբեց լաքած կոշիկները։

Գաբրիելը բարձրահասակ ու խոշոր տղամարդ էր։ Նրա այտերի վարդագույնը տարածվելով հասնում էր ճակատին, ուր կորցնում էր բնական իր գույնը։ Նրա անմազ դեմքին փայլատակում էին ակնոցի հղկված ապակիներն ու վառ֊ոսկեգույն շրջանակը՝ քողարկելով նրա կարճատեսությունն ու անհանգիստ աչքերը։ Փայլուն սև մազերը մեջտեղից բաժանված էին երկու մասի, երկար մազափնջերը ոլորվում էին ականջների ետևում։

Գաբրիելը կոշիկները փայլեցրեց, շտկվեց, ուղղեց ժիլետը, որ պիրկ սեղմել էր նրա գիրուկ մարմինը։ Հետո գրպանից հանեց մի ոսկեդրամ։

— Ահա՛, Լիլի,— ասաց նա, մետաղադրամը տալով աղջկան։ Հիմա նոր տարի է, այնպես չէ՞, ուրեմն... սա քեզ...

Նա արագ մոտեցավ դռանը։

— Ո՛չ, սըր,— բացականչեց աղջիկը, հետևելով նրան։— Ազնի՛վ խոսք, սը՛ր, ես չեմ կարող վերցնել։

— Կաղանդի օր է, կաղանդի օր,— ասաց Գաբրիելը, համարյա վազելով դեպի աստիճանները և ձեռքի շարժումով հրաժարվեց ետ վերցնել դրամը։

Աղջիկը տեսնելով, որ Գաբրիելն արդեն աստիճանների վրա է, ասաց.

— Դե լավ, սը՛ր, շնորհակալություն։

Հյուրասենյակի դռան առջև նա սպասեց, մինչև որ վալսը ավարտվի, և ականջ դրեց դռանը քսվող շրջազգեստի շրշյունին ու ոտքերի քստքստոցին։ Նա դեռ շփոթված էր աղջկա անսպասելի և դառնացած պատասխանից։ Նրան համակել էր մի տհաճ զգացում. ուղղելով թևնոցն ու փողկապը, փորձում էր ազատվել դրանից։ Հետո նա ժիլետի գրպանից հանեց թղթի մի կտոր և կարդաց բաժակաճառի համար արված գրառումները։ Գաբրիելը տատանվում էր կարդալ Ռոբերտ Բրաունինգից մեջբերած տողերը, որովհետև չէր հավատում, թե ունկնդիրները կհասկանան իրեն։ Ավելի ճիշտ կլիներ Շեքսպիրից կամ էլ «Մեղեդիներից»10 բոլորին հայտնի մի տող մեջբերել։ Տղամարդկանց կրունկների դոփյունը և ներբանների կոպիտ քստքստոցը նրան հիշեցրին, որ նրանց կուլտուրայի մակարդակը խիստ ցածր է։ Նրանք կծիծաղեն, երբ պոեզիան գնահատող մարդկանց համար տողեր արտասանի։ Նրանք կմտածեն, թե Գաբրիելը ուզում է իր առավելությունը ցույց տալ։ Նա հաջողության չի հասնի նրանց մոտ այնպես, ինչպես աղջկա մոտ՝ ներքնահարկում զրուցելիս։ Գաբրիելը սխալ վարվեց։ Նրա ողջ զրույցը՝ սկզբից մինչև վերջ անհաջողության մատնվեց։

Հենց այդ պահին մորաքույրերը և իր կինը դուրս եկան կանանց հանդերձասենյակից։ Մորաքույրերը փոքրամարմին, համեստ հագնված պառավներ էին։ Մորաքույր Ջուլիան կես դյույմ բարձր էր մորաքույր Քեյթից։ Նրա ականջների ետև հավաքված մազափունջը գորշագույն էր թվում, և այդ նույն գորշությունը նշմարվում էր նրա ուռած և բծերով ծածկված դեմքին։ Թեև նա պնդակազմ էր, իրանը պահում էր ուղիղ, բայց նրա մեղմ հայացքը և կիսաբաց շուրթերը նրան տալիս էին մի կնոջ կերպարանք, որը չգիտեր, թե ինքը որտեղ է գտնվում և ինչ պետք է անի։ Մորաքույր Քեյթը ավելի աշխույժ էր։ Նրա դեմքը առողջ էր թվում և, ինչպես հնացած խնձորի կեղևը, ծածկված էր փոսիկներով ու ծալքերով, իսկ մազերը, որ Ջուլիայի հնաոճ սանրվածքն ունեին, դեռ շագանակագույն էին։ Նրանք ջերմորեն համբուրեցին Գաբրիելին՝ իրենց սիրելի ազգականին, իրենց հանգուցյալ քրոջ՝ Էլենի որդուն, որի հայրը նավահանգստի և դոկերի կառավարչության գործակալ Ռ. Ջ. Քոնրոյն էր։

— Գրետան հայտնեց, որ դուք որոշել եք այսօր Մոնքսթաուն չվերադառնալ և կառք չեք պատվիրել,— ասաց մորաքույր Քեյթը։

— Այո,— ասաց Գաբրիելը և նայեց կնոջը,— անցյալ անգամվա դեպքը մեզ խրատ եղավ։ Հիշո՞ւմ եք մորաքույր Քեյթ, թե ինչպես էր Գրետան այն ժամանակ մրսել։ Կառքի ապակիները զրնգում էին ճանապարհին, իսկ երբ մենք անցանք Մերիոնը, փչեց արևելյան քամին։ Ծիծաղելի էր, Գրետան մի լավ մրսեց։

Մորաքույր Քեյթը հոնքերը կիտեց և գլխով համաձայնության նշան արեց Գաբրիելի ամեն մի խոսքին։

— Ճի՛շտ է, Գաբրիել, ճի՛շտ է,— ասաց նա։— Զգուշությունը երբեք չի խանգարում։

— Ինչ վերաբերում է Գրետային, իհարկե նա ոտքով էլ կգնա, թեկուզ ձյունը մինչև ծնկները հասնի,— ասաց Գաբրիելը։

Միսիս Քոնրոյը ծիծաղեց։

— Մի լսիր նրան,— մորաքույր,— ասաց նա։— Գաբրիելը միշտ էլ մի բան հնարում է։ Թոմին ստիպում էր երեկոյան կարդալիս կեպի դնել, կամ էլ մարմնամարզություն անել, իսկ Եվային՝ ձավարապուր ուտել... խեղճ աղջիկը չէր սիրում ձավարապուրը։ Իսկ գիտե՞ք, թե Գաբրիելը ինչ է ուզում, որ ես հագնեմ։ Դժվա՛ր թե կռահեք։

Միսիս Քոնրոյը քրքջաց և նայեց ամուսնուն, որ հիացական ու երջանիկ հայացքով նայում էր կնոջ դեմքին, հագուստին, մազերին։ Մորաքույրերը նույնպես սրտանց ծիծաղեցին, քանի որ Գաբրիելի հոգատարությունը ընտանիքում մշտական կատակների առիթ էր տալիս։

— Կրկնակոշիկներ՝ նրա վերջին հնարանքը,— ասաց միսիս Քոնրոյը։— Անձրևոտ օրերին ես պարտավոր եմ կրկնակոշիկներ հագնել։ Այսօր էլ, վատ եղանակին ամուսինս կստիպեր ինձ կրկնակոշիկներ հագնել, բայց ես հրաժարվեցի։ Նրան որ թողնես՝ ջրասուզակի զգեստ էլ կառնի ինձ համար։

Գաբրիելը նյարդայնացած ժպտաց և ինքնատիրապետման համար ուղղեց փողկապը, իսկ մորաքույր Քեյթին այնքան դուր եկավ կատակը, որ համարյա երկտակվեց ծիծաղից։ Հետո ժպիտը չքվեց մորաքույր Ջուլիայի դեմքից, և տխուր աչքերով նայեց բարեկամուհուն։ Մի փոքր լռությունից հետո նա հարցրեց.

— Գաբրիել, իսկ ի՞նչ է կրկնակոշիկը։

— Կրկնակոշի՞կ, Ջուլի՜ա,— բացականչեց քույրը,— աստվա՛ծ քեզ հետ, մի՞թե չգիտես՝ ի՞նչ է կրկնակոշիկը։ Դա հագնում են, կարծեմ, կոշիկի վրա. այդպես չէ՞, Գրետա։

— Այո,— ասաց միսիս Քոնրոյը։ Դրանք գուտապերչե կոշիկներ են։ Մենք երկուսս էլ դրանից մի֊մի զույգ ունենք։ Գաբրիելն ասում է, որ մայրցամաքում բոլորն էլ կրկնակոշիկներ են հագնում։

— Ա՜, մայրցամաքում,— շշնջաց Ջուլիան և դանդաղ գլխով արեց։

Գաբրիելը հոնքերը կիտեց և փոքր֊ինչ ջղայնացած ասաց.

— Զարմանալի ոչինչ չկա, բայց Գրետային դա զավեշտական է թվում, որովհետև այդ խոսքը հիշեցնում է տոնավաճառի երգիչներին։

— Լսիր, Գաբրիել,— ասաց մորաքույր Քեյթը առույգ տոնով,— ես հուսով եմ, որ դու մտածել ես սենյակի մասին։ Գրետան ասում է...

— Սենյակի հարցը կարգավորված է,— ասաց Գաբրիելը։— Ես համար եմ պատվիրել Գրեշեմի մոտ։

— Հոյակա՛պ է,— ասաց մորաքույր Քեյթը,— ամենալավ բանը, որ կարող էիք ձեռնարկել։ Գրետա, իսկ երեխաների համար չե՞ս անհանգստանում։

— Մենք մի գիշեր ենք մնալու,— ասաց միսիս Քոնրոյը։— Նաև Քեսին նրանց կխնամի։

— Հոյակապ է,— կրկնեց մորաքույր Քեյթը,— ինչ երջանկություն, որ դայակ ունեք և որին կարելի է վստահել։ Իսկ մեր Լիլիին վերջերս ինչ֊որ բան է անհանգստացնում։ Աղջիկն անճանաչելիորեն փոխվել է։

Գաբրիելը պատրաստվում էր հարցուփորձ անել մորաքրոջը Լիլիի մասին, բայց հանկարծ մորաքույրը լռեց և անհանգիստ հայացք նետեց քրոջ վրա, որ բազրիքին հենվելով, աստիճաններով ներքև էր իջնում։

— Դե՛ ասեք, խնդրեմ,— համարյա ջղայնացած բացականչեց նա,— ո՞ւր է գնում Ջուլիան։ Ջո՛ւլիա, ո՞ւր ես գնում։

Ջուլիան, որն արդեն բավական ցած էր իջել աստիճաններով, նորից վեր բարձրացավ և հեզորեն բացականչեց.

— Ֆրե՛դին եկավ։

Հենց այդ պահին ծափահարությունները և ռոյալի վերջին ակորդները նշեցին վալսի ավարտը։ Հյուրասենյակի դռները բացվեցին, և հայտնվեցին մի քանի զույգեր։ Մորաքույր Քեյթը Գաբրիելին շտապ մի կողմ տարավ և շշնջաց ականջին.

—Գաբրիե՛լ, սիրելի՛ս, ցա՛ծ իջիր և տես, թե ի՞նչ վիճակում է Ֆրեդին։ Մի՛ թող բարձրանա, երբ հարբած է։ Նա հավանաբար հարբած է, ես վստա՛հ եմ։

Գաբրիելը մոտեցավ աստիճաններին և ականջ դրեց։ Ներքնահարկից լսվում էր երկու հոգու խոսակցություն։ Գաբրիելը ճանաչեց Ֆրեդի Մալենսի ծիծաղը, աղմուկով շտապեց ներքև։

— Ինչ երջանկություն, որ Գաբրիելը այստեղ է,— ասաց մորաքույր Քեյթը միսիս Քոնրոյին։— Ես միշտ հանգիստ եմ, երբ նա այստեղ է... Ջո՛ւլիա, միսս Դելիին և միսս Փաուերին ուղեկցիր ճաշասենյակ և հյուրասիրիր զովացուցիչ ջրերով։ Շնորհակալությո՛ւն, միսս Դելի, ձեր հոյակապ վալսի համար, լա՜վ պարեցինք։

Բարձրահասակ, խորշոմած դեմքով և կոշտ, ճերմակած բեղով ու թուխ մաշկով մի մարդ իր զույգի հետ դուրս եկավ հյուրասենյակից և ասաց.

— Իսկ մեզ նույնպե՞ս կհյուրասիրեն, միսս Մորքան։

— Ջո՛ւլիա,— ասաց մորաքույր Քեյթը և դիմեց բոլորին։— Միստր Բրաունը և միսս Ֆերլոնգը նույնպես որևէ բան կճաշակեն։ Ուղեկցիր նրանց ճաշասենյակ միսս Դելիի և միսս Փաուերի հետ։

— Ես կծառայեմ զույգերին,— ասաց միստր Բրաունը և այնպես պինդ սեղմեց շուրթերը, որ նրա բեղը ցնցվեց և դեմքը ժպտաց իր բոլոր կնճիռներով։— Գիտե՞ք միսս Մորքան, թե ինչու են նրանք ինձ այդքան սիրում...

Տեսնելով, որ մորաքույր Քեյթը հեռացել է, նա լռեց և ճաշասենյակ ուղեկցեց երեք զույգերին։ Սենյակի միջնամասում երկու քառակուսի սեղաններ իրար էին միացրել և մորաքույր Ջուլիան ու պահակի կինը հարթում, ուղղում էին լայն սփռոցը։ Բուֆետի վրա դասավորված էին ափսեներ, բաժակներ, դանակներ, պատառաքաղներ ու գդալներ։ Փոքրիկ դաշնամուրհ կափարիչը փակ էր, վրան դասավորված էին քաղցրավենիքներ և խորտիկներ։ Սենյակի անկյունում դրված փոքրիկ բուֆետի մոտ երկու երիտասարդ կանգնած գարեջուր էին խմում։

Միստր Բրաունը տիկիններին ուղեկցեց ճաշասենյակ և կատակով հարցրեց. «Արդյոք չէի՞ք կամենա մի֊մի բաժակ տաք, թունդ ու քաղցր կանացի փունջ խմել»։ Եվ քանի որ նրանք պատասխանեցին, որ ոգելից խմիչքներ երբեք չեն խմում, միստր Բրաունը նրանց համար բացեց երեք շիշ լիմոնադ։ Հետո նա խնդրեց երիտասարդներից մեկին՝ տեղ տալ իրեն, ապա վերցրեց շիշը և լիքը լցրեց մի բաժակ վիսկի։ Երբ միստր Բրաունը համտեսեց վիսկին, երիտասարդները նրան նայեցին խորին հարգանքով.

— Աստվա՜ծ օգնական,— ասաց նա և ժպտաց,— բժշկի դեղատոմս է սա։

Նրա խորշոմած դեմքը պայծառացավ ժպիտից, և երեք տիկինները զնգուն ծիծաղով պատասխանեցին նրա կատակին ու ջղաձգորեն ցնցեցին իրենց ուսերը։ Նրանցից ամենահամարձակն ասաց.

— Օ՜, միստր Բրաուն, ես համոզված եմ, որ բժիշկը նման ոչ մի խորհուրդ ձեզ չի տվել։

Միստր Բրաունը ևս մի կում արեց և դեմքը ծամածռելով ասաց.

— Գիտե՞ք ինչ, ես նման եմ հայտնի միսիս Քասիդիին, որը կարծեմ, ասում էր. «Դե՛, Մերի Գրայմս, եթե ես հրաժարվում եմ խմել, ապա խնդրում եմ, ստիպիր ինձ որովհետև ես շատ եմ ցանկանում»։

Միստր Բրաունի տաքացած դեմքը հայտնվեց կանանց դեմքերին շատ մոտ և իր խոսելաձևը նա նմանեցրեց դուբլինյան ցածր խավի խոսելաձևին։ Տիկինները ի պատասխան, միասնական մի բնազդի շնորհիվ, լուռ մնացին։

Միսս Ֆերլոնգը՝ Մերի Ջեյնի աշակերտներից մեկը, հարցրեց միսս Դելիին այն փոքրիկ վալսի անունը, որը նա նվագում էր, իսկ միստր Բրաունը, տեսնելով, որ իրեն ուշադրության չարժանացրին, ճարպկորեն շրջվեց երիտասարդների կողմը, որոնք ավելի ուշադիր էին նրա նկատմամբ։

Սենյակ մտավ մանուշակագույն հագուստով երիտասարդ ու կարմրադեմ մի կին և աշխուժորեն ծափ տալով բացականչեց.

— Կադրի՛լ, կադրի՛լ։

Նրան կրնկակոխ հետևեց մորաքույր Քեյթը և բացականչեց.

— Երկու ջենտլմե՛ն և երեք տիկի՛ն, Մե՛րի Ջեյն։

— Ահա՛ միստր Բերգինը և միստր Քերիգանը,— ասաց Մերի Ջեյնը։— Միսս Ֆերլոնգ, թույլ տվեք ներկայացնել միստր Բերգինին՝ ձեր զույգին։

Երիտասարդները նրանց հրավիրեցին պարի, իսկ Մերի Ջեյնը դիմեց միսս Դելիին.

— Միսս Դելի, ճիշտն ասած, խիղճս ինձ տանջում է, դուք առանց այն էլ բարի եղաք և նվագեցիք վերջին երկու պարերը, բայց այսօր տիկնայք այնքան էլ շատ չեն...

— Ոչինչ, ոչինչ, ես հաճույքով կպարեմ, միսս Մորքան։

— Բայց ձեզ սպասում է մի շատ հետաքրքիր կավալեր՝ տենոր, միստր Բարթել Դ՚Արսին։ Ես կխնդրեմ հետո, որ նա մեզ համար երգի։ Ամբողջ Դուբլինը հիացած է նրանով։

— Հոյակա՜պ ձայն է, հոյակա՜պ,— ասաց մորաքույր Քեյթը։

Ռոյալը արդեն երկու անգամ նվագեց պարի սկիզբը, ահա թե ինչու Մերի Ջեյնը սենյակից դուրս տարավ ցուցակագրվածներին։ Դեռ նոր էին նրանք սենյակից դուրս եկել, երբ մորաքույր Ջուլիան ներս մտավ դանդաղ և սկսեց փնտրել ինչ֊որ մեկին։

— Ի՞նչ է պատահել, Ջուլիա,— անհանգստացած հարցրեց մորաքույր Քեյթը։— Ո՞վ է քեզ հետ։

Ջուլիան, կրծքին սեղմելով անձեռոցիկները, շրջվեց քրոջ կողմը և, պարզապես հարցից զարմացած, ասաց.

—Ֆրե՛դին է, Քեյթ, նրա հետ է նաև Գաբրիելը։

Իսկապես, հայտնվեց Գաբրիելը, որ սանդղահարթակով քարշ էր տալիս Ֆրեդի Մալինսին՝ մոտ քառասուն տարեկան մի տղամարդու, որն իր կազմվածքով նման էր Գաբրիելին, միայն թե նրա ուսերը ավելի նեղ էին։ Դեմքը գունատ էր, մսոտ. վարդագույն էին միայն ականջաբլթակներն ու լայն ռունգերը։ Դիմագծերը կոպիտ էին, քիթը՝ տափակ, ճակատը նեղ ու փոս ընկած, իսկ շուրթերը՝ ուռած։ Ծանրակոպ աչքերը և խոնավ ու ցանցառ մազերը նրան քնկոտ տեսք էին տալիս։ Նա բարձրաձայն ծիծաղում էր այն անեկդոտի վրա, որ պատմում էր Գաբրիելին, երբ նրանք բարձրանում էին աստիճաններով, և միաժամանակ ձախ ձեռքով անընդհատ տրորում ձախ աչքը։

— Բա՛րի երեկո, Ֆրեդի,— ասաց մորաքույր Ջուլիան։

Ֆրեդի Մալինսը իսկույն բարևեց Մորքաններին, բայց դրա պատճառը հավանաբար կակազելն էր։ Նկատելով, որ միստր Բրաունը բուֆետի մոտ կանգնած ծիծաղում է, երերուն քայլերով մոտեցավ նրան և կիսաձայն սկսեց պատմել այն նույն անեկդոտը, որ քիչ առաջ պատմում էր Գաբրիելին։

— Ֆրեդին կարծես լավ է զգում իրեն, հը՞,— Գաբրիելին դիմեց մորաքույր Քեյթը։ Գաբրիելը իր սև հոնքերը արագ վեր բարձրացրեց ու պատասխանեց.

— Այո, հազիվ է նկատվում։

— Համենայնդեպս, սարսափելի՜ մարդ է,— ասաց մորաքույր Քեյթը։ Չէ՞ որ տարեմուտին մորը խոստացավ այլևս չխմել։ Դե՛ լավ, Գաբրիել, գնանք հյուրասենյակ։

Բայց նախքան սենյակից դուրս գալը, մորաքույր Քեյթը մատը թափ տվեց միստր Բրաունի վրա։ Ի պատասխան, միստր Բրաունը գլխով արեց, և երբ մորաքույր Քեյթը դուրս գնաց, ասաց Ֆրեդի Մալինսին.

— Դե՛, Ֆրեդի, թարմանալու համար պետք է մի բաժակ լիմոնադ խմել։

Ֆրեդի Մալինսը, որն այդ պահին պատմում էր անեկդոտի ամենահետաքրքիր մասը, ձեռքը ծուլորեն թափ տվեց։ Բայց միստր Բրաունը նրան խնդրեց ուշադրություն դարձնել հագուստի թափթփվածության վրա, իսկ հետո անմիջապես լիմոնադ լցրեց և լիքը բաժակը մեկնեց նրան։ Ֆրեդին ձախ ձեռքով ինքնաբերաբար վերցրեց բաժակը, իսկ աջով՝ սկսեց հագուստը կարգի բերել։

Միստր Բրաունը, որի դեմքը կնճռոտվել էր ծիծաղից, իր բաժակը վիսկի լցրեց, իսկ Ֆրեդի Մալինսը դեռ անեկդոտը չվերջացրած, ճայթեց խռպոտ ծիծաղից և, մի կողմ դնելով լիքը բաժակը, ձախ բռունցքով տրորեց ձախ աչքը և, որքան հնարավոր էր զսպելով պոռթկումը, կրկնեց դարձվածի վերջին բառերը։

Գաբրիելը դժվարությամբ էր լսում բարդ պասաժներով հագեցած այն պիեսը, որ Մերի Ջեյնը նվագում էր սսկված հյուրասենյակում։ Գաբրիելը սիրում էր երաժշտություն, բայց այդ ստեղծագործության մեղեդին նա չէր ընկալում և կասկածում էր, որ ունկնդիրներից որևէ մեկը նույնպես կգնահատի, չնայած հենց նրանք էին Մերի Ջեյնին խնդրել որևէ բան նվագել։

Չորս երիտասարդ, որ ռոյալի առաջին հնչյուններից հետո հայտնվեցին հյուրասենյակում և խռնվեցին դռան մոտ, մի քանի րոպե անց մեկը մյուսի ետևից հեռացան։ Թվում էր, թե երաժշտությունը լսում էր միայն ինքը՝ Մերի Ջեյնը, որի ձեռքերը մերթ սահում էին ստեղների վրա, մերթ դադարների ժամանակ վեր բարձրանում, ասես քրմուհու անեծք՝ ուղղած ինչ֊որ մեկին, և մեկ էլ մորաքույր Քեյթը, որ նրա կողքին կանգնած, շրջում էր նոտայի էջերը։

Գաբրիելը, որ հոգնել էր ծանր ջահի լույսը արտացոլող պարկետի փայլից, հայացքն ուղղեց վեր, պատի կողմը։ Դաշնամուրի վրա կախված էր «Ռոմեո և Ջուլիետի» պատշգամբի տեսարանը, իսկ նկարի կողքին կար կարմիր, երկնագույն և մոխրագույն բրդե թելերից գործված մի գորգ, որի վրա պատկերված էին Թաուերում սպանված արքայազները։ Գորգը մորաքույր Ջուլիան գործել էր շատ վաղուց, հավանաբար մանկության տարիներին, երբ քույրերը հաճախում էին դպրոց, որտեղ նրանց սովորեցնում էին նաև ասեղնագործել։ Գաբրիելի մայրը, ինչ֊որ ժամանակ, տղայի ծննդյան օրվա առթիվ, նրան նվիրել էր մոխրագույն մետաքսե աստառով և կլոր, ապակե կոճակներով բոսորագույն թաբինետից մի ժիլետ, որի վրա նա ասեղնագործել էր աղվեսի փոքրիկ գլուխներ։ Տարօրինակ էր, որ մայրը երաժշտական ընդունակություններ չի ունեցել, չնայած մորաքույր Քեյթը նրան միշտ անվանում էր Մորքանների ընտանիքի հանճար։ Թվում էր, թե՛ մորաքույր Քեյթը, և թե՛ մորաքույր Ջուլիան հպարտ էին իրենց լուրջ և պատկառելի ավագ քրոջով։ Հայելասեղանին դրված էր Գաբրիելի մոր լուսանկարը։ Նա ծնկներին բռնել էր բացված մի գիրք և ինչ֊որ բան էր ցույց տալիս նավաստու համազգեստով Կոնստանդինին, որ պառկած էր նրա ոտքերի տակ։ Մայրն էր ընտրել տղաների անունները. նրան միշտ մտահոգում էր ընտանիքի արժանապատվությունը։ Շնորհակալություն նրան, որ Կոնստանդինը այժմ Բագբրիգենում ծխական քահանա է, իսկ Գաբրիելը ավարտել է թագավորական համալսարանը։ Գաբրիելի դեմքին մի ստվեր հայտնվեց, երբ հիշեց, թե ինչպիսի համառությամբ էր մայրը դիմադրում իր ամուսնությանը։ Գաբրիելին ուղղված մոր վիրավորական խոսքերը մինչև հիմա էլ հնչում էին ականջներում։ Մի անգամ մայրն ասաց, որ Գրետան թեթևամիտ գեղջկուհիներից է, իսկ դա ճիշտ չէր. չէ՞ որ իրենց մոտ՝ Մունքսթաունում, երբ Գաբրիելը երկար ժամանակ հիվանդ պառկած էր, Գրետան էր խնամում նրան։

Պիեսը, որ նվագում էր Մերի Ջեյնը, հավանաբար, մոտենում էր ավարտին, որովհետև նվագողը ամեն տակտից հետո կրկնում էր պասաժներով հարուստ ներածական թեման։ Եվ մինչև Գաբրիելը կսպասեր երաժշտության ավարտին, ատելության զգացումը մարեց նրա հոգում։ Պիեսն ավարտվեց վերին և ստորին ձայնասահմանում՝ օկտավային տրեմոլով։11 Որոտընդոստ ծափահարությունները ողջունեցին դաշնակահարուհուն, իսկ նա շիկնած ու հուզված փաթաթեց նոտաները և դուրս սահեց հյուրասենյակից։ Բոլորից եռանդուն ծափահարում էին այն չորս երիտասարդները, որոնք նվագի սկզբին հեռացել էին հյուրասենյակից, բայց հիմա վերադարձել և նորից կանգնել էին դռան մոտ։

Սկսվեց կադրիլը։ Գաբրիելի ընկերակիցը միսս Այվորսն էր. վճռական շարժուձևով շատախոս մի կին։ Նրա աչքերը շագանակագույն էին ու դուրս պրծած, իսկ դեմքը՝ պեպենոտ։ Շրջազգեստը լանջաբացվածք չուներ, իսկ օձիքին ամրացված էր մի մեծ կրծքազարդ՝ Իռլանդիայի գերբով։

Երբ նրանք գրավեցին իրենց տեղերը, միսս Այվորսը անսպասելիորեն դիմեց Գաբրիելին.

— Ես մտադիր եմ ձեզ հետ վիճել։

— Ի՞նձ հետ,— հարցրեց Գաբրիելը։

Միսս Այվորսը գլխի շարժումով հաստատեց։

— Իսկ պատճա՞ռը,— հարցրեց Գաբրիելը և ժպտաց նրա հանդիսավոր տոնի վրա։

— Ո՞վ է Գ. Ք.֊ն,— հարցրեց միսս Այվորսը և մտասևեռ հայացքով նայեց նրա դեմքին։

Գաբրիելը կարմրեց և, հոնքերը վեր բարձրացնելով, ձևացրեց իբր հարցը չի հասկանում, բայց միսս Այվորսը նույն խստությամբ ավելացրեց.

—Օ՜, ինչպիսի՜ անմեղություն։ Պարզվում է, դուք գրում եք «Դեյլի էքսպրեսի» համար։ Եվ դուք չե՞ք ամաչում։

— Իսկ ինչո՞ւ պետք է ամաչեմ,— ասաց Գաբրիելը՝ ժպտալով ու կկոցելով աչքերը։

— Շա՛տ բարի, բայց ես ձեր փոխարեն ամաչում եմ,— ասաց միսս Այվորսը վճռականապես.— և դուք գրում եք մի այդպիսի թերթի համար։ Ես չգիտեի, որ դուք անգլոֆիլ եք։

Գաբրիելի դեմքին շփոթմունքի մի արտահայտություն երևաց։ Այո, գրում է «Դեյլի էքսպրեսի» գրական սյունակի համար ամեն չորեքշաբթի և ստանում տասնհինգ շիլլինգ։ Բայց դա չէր նշանակում, թե նա անգլոֆիլ է։ Գրքերը, որ նա ստանում էր գրախոսելու, նրան ավելի մեծ հաճույք էին պատճառում, քան թե չնչին հոնորարները։ Նա սիրում էր շոշափել գրքակազմերը և թերթել նոր տպված գրքի էջերը։ Համարյա ամեն օր, քոլեջում պարապմունքներն ավարտելուց հետո, սովորություն ուներ այցելել բուկինիստներին՝ Հիկիին, Ուեբսին կամ էլ Աստոնյան առափնյայի Մեսիին և Օ՚Քլոխիսին։ Գաբրիելը չգիտեր, ինչ պատասխանել միսս Այվորսին։ Նա ցանկանում էր ասել, որ գրականությունը քաղաքականությունից բարձր է կանգնած, բայց նրանք հին ընկերներ էին, միասին սովորել էին համալսարանում, իսկ հետո միասին դասավանդել, հետևապես նման վերամբարձ խոսքեր ասելը իմաստ չուներ։ Գաբրիելը թարթեց աչքերը և փորձեց ժպտալ։ Վերջապես, նա անորոշ քրթմնջաց, որ գրախոսական գրելը և քաղաքականությունը իրար հետ ոչ մի առնչություն չունեն։

Երբ պարի շրջանում նրանք նորից հանդիպեցին, Գաբրիելը տակավին շփոթված էր և մտազբաղ։ Միսս Այվորսը իր տաք ձեռքի մեջ արագ սեղմեց Գաբրիելի ձեռքը և ընկերաբար ու մեղմորեն ասաց.

— Դե բավական է, ես կատակեցի, գնանք պարելու, հերթը մերն է։

Երբ նրանք նորից միասին պարում էին, միսս Այվորսը խոսք բացեց համալսարանի մասին, և Գաբրիելը իրեն ազատ զգաց։ Միսս Այվորսի ընկերներից մեկը նրան ցույց էր տվել Գաբրիելի գրախոսականը Բրաունինգի բանաստեղծությունների վերաբերյալ. ահա թե նա ինչպես էր իմացել Գաբրիելի գաղտնիքը։ Բայց միսս Այվորսին անչափ դուր էր եկել գրախոսականը։ Հետո նա ասաց.

— Միստր Քոնրոյ, չէի՞ք ցանկանա մասնակցել մեր ծրագրած ամառային էքսկուրսիային և մեկնել Արանյան կղզիներ։ Մենք մնալու ենք այնտեղ մի ամբողջ ամիս։ Հոյակապ բան կլինի, ճանապարհորդելու ենք օվկիանոսով։ Դուք անպայման պետք է գաք։ Մեզ հետ են լինելու միստր Քլենսին, միստր Քիլքելին և Քետլին Քիրնին։ Լավ կլիներ Գրետան էլ մասնակցեր։ Նա Քոննախտից է, այնպես չէ՞։

— Նրա ծնողներն են ապրում այնտեղ,— կտրուկ ասաց Գաբրիելը։

— Ուրեմն, գնո՞ւմ ենք, որոշեցինք,— ասաց միսս Այվորսը ուրախությամբ՝ իր տաք ձեռքը հպելով Գաբրիելի ձեռքին։

— Ճիշտն ասած ես որոշել եմ մեկնել,— պատասխանեց Գաբրիելը...

— Ո՞ւր,— հարցրեց միսս Այվորսը։

— Գիտե՛ք ինչ, ես ամեն տարի, ընկերներիս հետ հեծանվով էքսկուրսիայի եմ դուրս գալիս...

— Բայց ո՞ւր,— հարցրեց միսս Այվորսը։

— Մենք սովորաբար ճանապարհորդում ենք Ֆրանսիայում և Բելգիայում, իսկ երբեմն էլ՝ Գերմանիայում,— շփոթված ասաց Գաբրիելը։

— Իսկ ինչո՞ւ ճանապարհորդել Ֆրանսիայում կամ Բելգիայում,— հարցրեց միսս Այվորսը,— ավելի լավ չէր լինի ճանապարհորդել Իռլանդիայում։

— Դե՛,— մտմտաց Գաբրիելը,— մասամբ լեզուն ուսումնասիրելու, մասամբ էլ, պարզապես, բազմազանության համար։

— Իսկ ձեր մայրենի լեզուն դուք չե՞ք ուզում սովորել,— հարցրեց միսս Այվորսը։

— Եթե բանը հասել է դրան,— ասաց Գաբրիելը,— ապա իռլանդերենը իմ մայրենի լեզուն չէ։

Հարևան զույգերը լսում էին նրանց խաչաձև հարցուփորձը։ Գաբրիելը անհանգստացած իր շուրջը նայեց և փորձեց թաքցնել տանջանքը, որից նրա ճակատը կարմրել ու բարեհամբույր տեսք էր ընդունել։

— Իսկ հայրենի երկիրը ավելի մոտիկից ճանաչել չարժե՞,— հարցրեց միսս Այվորսը,— հայրենիք, որը դուք բոլորովին չգիտեք և չեք ճանաչում ո՛չ նրա ժողովրդին և ո՛չ էլ հարազատ երկիրը։

— Ճիշտն ասած,— հանկարծ պոռթկաց Գաբրիելը,— ինձ սարսափելի ձանձրացրել է իմ հարազատ հայրենիքը, սարսափելի։

— Ինչո՞ւ,— հարցրեց միսս Այվորսը։

Գաբրիելն այնքան էր հուզված, որ ոչինչ չպատասխանեց։

— Ինչո՞ւ,— կրկնեց միսս Այվորսը։

Ժամանակն էր զույգերը փոխելու, և քանի որ Գաբրիելը չէր պատասխանում, միսս Այվորսը կրքոտ ասաց.

— Իհա՜րկե, դուք ոչինչ չեք կարող պատասխանել։

Գաբրիելը սկսեց արտասովոր եռանդով պարել, որպեսզի թաքցնի հուզմունքը։ Նա խուսափում էր միսս Այվորսի հայացքից, քանի որ նկատել էր նրա դեմքի դժգոհ արտահայտությունը։ Բայց, երբ նրանք նորից հանդիպեցին ընդհանուր շրջանում, նա զարմանքով նկատեց, որ միսս Այվորսը ամուր սեղմում է իր ձեռքը։ Միսս Այվորսը խորամանկորեն նայում էր նրան, այնքան ժամանակ, մինչև որ Գաբրիելը ժպտաց։ Հետո, երբ զույգերի շղթան նորից շարժվեց, նա ձգվեց դեպի Գաբրիելը և շշնջաց նրա ականջին։

— Անգլոֆի՛լ։

Երբ կադրիլը վերջացավ, Գաբրիելը մոտեցավ սենյակի հեռավոր անկյունին, որտեղ նստած էր Ֆրեդի Մալինսի մայրը։ Նա սպիտակահեր, հիվանդագին տեսքով կին էր և իր որդու նման թեթևակի կակազում էր։ Նրան արդեն հայտնել էին, որ Ֆրեդին եկել է և լավ է զգում իրեն։ Գաբրիելը նրան հարցրեց, թե ինչպես է տեղ հասել։ Պառավը ապրում էր Գլազգոյում՝ իր ամուսնացած աղջկա մոտ, և ամեն տարի հյուր էր գալիս Դուբլին։ Նա հանգիստ ձայնով պատասխանեց, որ շատ լավ տեղ հասավ, և որ նավապետը իր նկատմամբ անչափ ուշադիր էր։ Մինչ պառավը խոսում էր, Գաբրիելը փորձեց մոռացության տալ միսս Այվորսի հետ ունեցած տհաճ խոսակցությունը։ Անշուշտ, նա իր հայրենիքի խանդավառ աղջիկն էր կամ կինը, կամ էլ դրա նման մի բան, բայց ամեն ինչ իր ժամանակն ունի։ Իհարկե, նրան այդպես կոպիտ չարժեր պատասխանել։ Բայց միսս Այվորսը իրավունք չուներ, անգամ կատակով, բոլորի առաջ Գաբրիելին անգլոֆիլ անվանել։ Միսս Այվորսը նրան հարցաքննեց և ճագարի իր աչքերը չռեց նրա վրա, որպեսզի Գաբրիելին ծաղրեր բոլորի առաջ։

Գաբրիելը նկատեց, որ կինը վալս պարող զույգերի միջով գալիս է իր կողմը։ Գրետան մոտեցավ և շշնջաց նրա ականջին.

— Գաբրիել, մորաքույր Քեյթը ուզում է իմանալ, համաձա՞յն ես այս անգամ էլ սագը կտրտել, թե ոչ։ Միսս Դելին կկտրտի ապուխտը, իսկ ես՝ պուդինգը։

— Շատ լավ,— ասաց Գաբրիելը։

— Մորաքույր Քեյթը այնպես կանի, որ երիտասարդներն ընթրեն ավելի շուտ՝ հենց որ վալսը ավարտվի, ու հետո մենք ու մենք մնանք։

— Իսկ դու պարեցի՞ր,— հարցրեց Գաբրիելը։

— Իհարկե, ինձ չնկատեցի՞ր։ Ինչի՞ց ծագեց ձեր վեճը Մոլլի Այվորսի հետ։

— Բոլորովին ցանկություն չունեի վիճելու։ Իսկ դու ինչպե՞ս իմացար։ Երևի միսս Այվորսն ասաց։

— Այո, նա ակնարկեց։ Ես համոզում եմ միստր Դ՚Արսիին երգել, բայց նա ձևեր է թափում։

— Մենք չէինք վիճում,— ասաց Գաբրիելը,— պարզապես նա ինձ համոզում էր մեկնել Արևմտյան Իռլանդիա, բայց հրաժարվեցի։

Կինը ուրախացած ծափ տվեց, թեթևակի ցատկեց տեղից և բացականչեց.

— Գնա՛նք, Գաբրիել,— ես այնպես եմ ուզում մի անգամ էլ լինել Գոլուեում։

— Մեկնիր՛, եթե ուզում ես,— սառը պատասխանեց Գաբրիելը։

Կինը մի պահ նայեց Գաբրիելին, հետո շրջվեց դեպի միսիս Մալինսը և ասաց.

— Բարյացակամ ամուսնյակ է չէ՞, միսիս Մալինս։

Երբ միսիս Քոնրոյը դուրս եկավ սենյակից, միսիս Մալինսը, ուշադրություն չդարձնելով ընդհատված խոսակցությանը, շարունակեց պատմել, թե ինչպիսի հոյակապ վայրեր ու տեսարաններ կան Շոտլանդիայում, և թե ինչպես նրա փեսան ամեն տարի նրանց տանում է լճափ՝ հանգստանալու, և նրանք այնտեղ կարթով ձուկ են բռնում։ Նրա փեսան հոյակապ ձկնորս է։ Նա մի անգամ մի մեծ ձուկ բռնեց և հյուրանոցի խոհարարը տապակեց։ Բայց Գաբրիելը գրեթե չէր լսում խոսքերը։ Հիմա, երբ ընթրիքին շատ քիչ ժամանակ էր մնացել, Գաբրիելը նորից մտածեց իր ճառի մասին։ Գաբրիելը նկատեց, որ Ֆրեդի Մալինսը մոտենում է մորը, նա իր տեղը զիջեց նրան և մոտեցավ պատուհանին։ Սենյակում համարյա մարդ չէր մնացել, ճաշասենյակից լսվում էր դանակների ու ափսեների զնգոցը։ Նրանք, ովքեր հյուրասենյակում էին, հավանաբար, հոգնել էին պարելուց և խմբերի բաժանված, ցածրաձայն խոսում էին։ Գաբրիելի տաք, դողացող մատները թմբկահարեցին պատուհանի սառը ապակին։ Ինչպիսի՜ թարմություն է հիմա այնտեղ, փողոցում։ Ինչպիսի հաճույք՝ լինել միայնակ և թափառել գետի երկայնքով, իսկ հետո կտրել֊անցնել պուրակը։ Ծառերի ճյուղերը ծանրացել են ձյան տակ, իսկ Վելլինգտոնի հուշարձանի վրա նստած ձյունը ասես սպիտակ լուսապսակ լինի։ Ավելի հաճելի էր լինել այնտեղ, քան թե սեղանի մոտ, հյուրերի հետ։ Նա մտաբերեց իր ճառը՝ իռլանդական հյուրասիրության, տխուր հիշողությունների, երեք նազելիների, Պարիսի ու Բրաունինգի մասին։ Մտքում կրկնեց իր գրախոսականից մի նախադասություն. «Թվում է, թե լսում ես մտատանջ մի երաժշտություն»։ Միսս Այվորսը գովեց գրախոսականը։ Տեսնես, ճի՞շտ էր ասում, թե ոչ։ Արդյո՞ք այդ կինը իր գաղափարների ետևում ուներ որևէ անձնական կյանք։ Նրանք մինչև այդ երեկո իրար հետ երբեք չէին վիճել։ Տհաճ է, որ միսս Այվորսը նույնպես ներկա կլինի ընթրիքին և Գաբրիելին կնայի իր քննախույզ ու արհամարհական հայացքով։ Միսս Այվորսը իհարկե, կուրախանա, եթե Գաբրիելը անհաջող ելույթ ունենա։ Հանկարծ Գաբրիելի գլխում մի միտք հղացավ։ Նա այսպես կսկսի իր ելույթը. «Լեդիներ և ջենտլմեններ, սերունդը, որն այժմ հեռանում է մեզանից, ինչ խոսք, ունի իր թերությունները, բայց, իմ կարծիքով, նրան բնորոշ են մի շարք առաքինություններ՝ հյուրասիրություն, հումոր, մարդասիրություն, մի բան, որ չունի անչափ դաստիարակված և անչափ լուրջ նոր սերունդը»։

Հոյակապ է։ Ահա այսպես նա կպատժի միսս Այվորսին։ Իսկ որ իր մորաքույրերը ուղղակի անքաղաքավարի պառավներ էին, դա Գաբրիելին չէր հետաքրքրում։

Հյուրասենյակից լսվող խոսակցությունը գրավեց նրա ուշադրությունը։ Միստր Բրաունը ծեքծեքումով ուղեկցեց մորաքույր Ջուլիային, որը հենվել էր նրա ձեռքին և ժպտում էր։ Լսվեցին հատուկենտ ծափեր, հետո դանդաղ մարեցին, երբ Մերի Ջեյնը նստեց ռոյալի առջև, իսկ մորաքույր Ջուլիան, արդեն լրջացած, կանգնեց նրա կողքին և շրջվեց դեպի ունկնդիրները այնպիսի դիրքով, որ ձայնը լավ լսվի։ Գաբրիելը վերհիշեց նախերգանքը։ Դա «Հարսանյաց զգեստով» հինավուրց երգն էր, որ հաճախ էր Ջուլիան երգում։ Նրա ուժեղ ու մաքուր ձայնը վստահ առաջ էր տանում մեղեդին, փայլուն կերպով կատարելով բոլոր ելևէջները, և չնայած նա երգում էր արագ, սակայն բաց չթողեց և ոչ մի երանգ։ Եվ եթե լսողը չնայեր նրա դեմքին, ապա նրա ձայնից ծնվող զգացումը կնմանեցներ արագ և վստահ թռիչքի։ Գաբրիելն ուժգնորեն ծափահարեց ուրիշների հետ, երբ երգն ավարտվեց, ծափ տվեցին նաև ճաշասենյակի անտեսանելի ունկնդիրները։ Երբ նա թեքվեց՝ դարակին դնելու կաշեկազմ նոտաները, Ֆրեդի Մալինսը, որը երգն ունկնդրելիս գլուխը թեքել էր, որ լավ լսի, դեռ շարունակում էր ծափահարել, չնայած ծափերն արդեն դադարել էին։ Հետո նա աշխուժորեն ինչ֊որ բան ասաց մորը, որ դանդաղ և հանդիսավոր գլխով արեց։ Վերջապես, երբ նա այլևս ուժ չուներ ծափահարելու, վեր թռավ ու փութկոտ քայլերով մոտեցավ մորաքույր Ջուլիային։ Նա երկու ձեռքով բռնեց մորաքույր Ջուլիայի ձեռքը և ցնցեց այն պահին, երբ բառերը նրան չէին հերիքում միտքն ավարտելու, կամ էլ կակազելն էր խանգարում։

— Ես հենց նոր ասում էի մորս,— որ դուք երբեք այդպես երգած չկայիք։ Չէ, ազնվորեն եմ ասում՝ ինչպիսի՜ ձայն... Երբե՛ք... Ի՞նչ։ Չե՞ք հավատում։ Ճշմարիտ եմ ասում։ Պատվովս եմ երդվում։ Այդքա՛ն ուժեղ և այդքա՛ն մաքուր... և այդքա՛ն հուժկու... Երբե՛ք չէի լսել...

Մորաքույր Ջուլիան ժպտաց, ինչ֊որ բան ասաց հաճոյախոսության մասին և զգուշորեն ազատեց ձեռքը։

Միստր Բրաունը նրան մեկնեց ձեռքը և դիմեց ունկնդիրներին տոնավաճառ կանչողի մի այնպիսի ձայնով, որի նպատակը կարծես բնության ինչ֊որ հրաշք ցույց տալն էր։

— Իմ վերջին հայտնագործությունն է միսս Ջո՛ւլիա Մորքանը։

Նա սրտանց ծիծաղեց իր կատակի վրա, բայց Ֆրեդի Մալինսը շրջվեց ու ասաց.

— Եվ նման հաճելի հայտնագործույթյուններ միշտ չէ. որ կարող եք անել, հավատացնում եմ ձեզ։ Միայն կարող եմ ասել, որ ես մինչև հիմա երբեք չէի լսել այդքան հաջող կատարում։ Եվ դա ճշմարտություն է։

— Ես նույնպես չէի լսել,— ասաց միստր Բրաունը։— Նրա ձայնը շատ է լավացել։

Մորաքույր Ջուլիան ուսերը թափ տվեց և ասաց համեստ և անսրտությամբ.

— Երեսուն տարի առաջ ես լավ ձայն ունեի։

— Ես միշտ Ջուլիային ասել եմ,— կրքոտորեն նկատեց մորաքույր Քեյթը,— որ ինքը իզուր տեղը կորչում է այդ երգչախմբում, բայց նա լսել անգամ չէր ուզում։

Նա շրջվեց դեպի հյուրերը, ասես անհնազանդ երեխայի հետ էր վիճում և դիմում էր նրանց օգնությանը։ Մորաքույր Ջուլիան նայում էր ուղիղ իր առջև՝ դեմքին վերհուշի թույլ մի ժպիտ։

— Այո,— շարունակեց մարաքույր Քեյթը,— նա ոչ մեկին չի ուզում լսել և տանջվում է այդ երգչախմբի պատճառով առավոտից երեկո և երբեմն, անգամ գիշերները։ Նոր տարվա առաջին օրը սկսում են ժամը վեցին, դե՛ պատկերացրեք։ Եվ հանուն ինչի՞։

Մերի Ջեյնը շրջվեց բազկաթոռի վրա ու ժպտաց։

— Հանուն Տիրոջը ծառայելու, մորաքույր Քեյթ, այնպես չէ՞։

— Տիրոջը ծառայելը շատ լավ է, Մերի Ջեյն, ես լավ գիտեմ, բայց կցանկանայի իմանալ՝ արդյոք Հռոմի պապին պատի՞վ է բերում, երբ նա քշում է եկեղեցական երգչախմբից այն կանանց, որոնք իրենց ողջ կյանքը նվիրել են այդ գործին և նրանց տեղը տալիս է փսլնքոտ տղաներին։ Ես գտնում եմ, որ եթե պապը վարվում է այդպես, դա եկեղեցու օգտին է։ Բայց ոչ Մերի Ջեյն. դա ճիշտ չէ և ոչ էլ արդարացի։

Խոսակցությունը նրան բորբոքել էր և դեռ կշարունակեր պաշտպանել իր քրոջ ցավոտ հարցը, բայց Մերի Ջեյնը, տեսնելով, որ պարող զույգերը վերադառնում են հյուրասենյակ, հաշտեցնող տոնով ասաց.

— Մորաքույր Քեյթ, ինչո՞ւ եք այդպիսի բաներ ասում միստր Բրաունի ներկայությամբ, չէ՞ որ նա բողոքական է։

Մորաքույր Քեյթը շրջվեց դեպի միստր Բրաունը, որը քմծիծաղում էր իր հավատի մասին արած ակնարկից, շտապով ասաց.

— Աստծո՛ սիրուն, մի մտածեք, թե ես կասկածում եմ պապի իրավասության վրա։ Ես, պարզապես, մի հիմար պառավ եմ և նման բան երբեք չեմ համարձակվի ասել։ Բայց կան բաներ, ինչպիսիք են առօրյա քաղաքավարության ու երախտագիտության օրենքները, որ ես Ջուլիայի փոխարեն կասեի հայր Հիլիի երեսին...

— Եվ բացի այդ, մորաքույր Քեյթ,— ասաց Մերի Ջեյնը,— մենք բոլորս էլ քաղցած ենք, իսկ երբ մարդիկ քաղցած են, ապա նրանք տրամադրված են վիճելու։

— Իսկ երբ մարդիկ ծարավ են, ապա նրանք նույնպես ցանկանում են վիճել,— ավելացրեց միստր Բրաունը։

— Ուրեմն՝ եկեք սկզբում ընթրենք, իսկ քննարկումը հետո շարունակենք,— ասաց Մերի Ջեյնը։

Հյուրասենյակ տանող միջանցքի դռան մոտ Գաբրիելը հանդիպեց իր կնոջը ու Մերի Ջեյնին, որոնք համոզում էին միսս Այվորսին, որ նա մնար ընթրիքին։ Բայց միսս Այվորսը, որն արդեն դրել էր գլխարկը և կոճկում էր վերարկուն, ոչ մի կերպ չհամաձայնեց։ Նա ասաց, որ քաղցած չէ և որ իր ժամանակը սպառվել է։

— Դե գոնե մի տասը րոպե, Մոլլի,— ասաց միսիս Քոնրոյը։— Չեք ուշանա։

— Այդքան պարելուց հետո,— ասաց Մերի Ջեյնը,— լավ կլիներ, որ մի բան ուտեիք։

— Ազնիվ խոսք, չեմ կարող,— ասաց միսս Այվորսը։

— Դուք երևի ձանձրացաք,— վշտացած ասաց Մերի Ջեյնը։

— Ի՞նչ եք ասում, ի՞նչ եք ասում, ընդհակառակը,— ասաց միսս Այվորսը,— բայց խնդրում եմ հիմա ինձ թույլ տվեք գնալ։

— Բայց մենակ ինչպե՞ս եք տեղ հասնելու,— հարցրեց միսս Քոնրոյը։

— Այստեղից ընդամենը երկու քայլ է, կգնամ։

Մի պահ տատանվելուց հետո Գաբրիելն ասաց.

— Եթե դուք որոշել եք անպայման գնալ, ապա թույլ տվեք ձեզ ուղեկցել։

Միսիս Այվորսը թափ տվեց ձեռքը։

— Լսե՛լ անգամ չեմ ուզում,— բացականչեց նա։— Աստծո՛ սիրուն, գնացեք և ընթրեք, իմ մասին մի մտածեք։ Ես լավ տեղ կհասնեմ։

— Դուք զվարճալի աղջիկ եք, Մոլլի,— անկեղծորեն ասաց միսիս Քոնրոյը։

— Beannacht libh12,— ծիծաղելով բացականչեց միսս Այվորսը և ցած իջավ աստիճաններով։

Մերի Ջեյնը նրան նայեց դառնացած և տարակուսանքով, իսկ միսիս Քոնրոյը թեքվեց բազրիքի վրա և ականջ դրեց դռան շրխկոցին։ Գաբրիելի մտքով անցավ, գուցե ինքն էր պատճառը, որ միսս Այվորսն այդպես շուտափույթ մեկնեց, բայց միսս Այվորսը գնալիս բոլորովին էլ տխուր չէր, նա ծիծաղում էր։ Գաբրիելը սառը հայացքով դեռ նայում էր սանդղավանդակի բաց տարածությանը, երբ հանկարծ ճաշասենյակից հայտնվեց մորաքույր Քեյթը։ Նա շտապում էր, սայթաքում և ձեռքերն անօգնական թափահարում։

— Ո՞ւր է Գաբրիելը,— հարցրեց նա։— Ի սե՛ր աստծո, որտե՞ղ է կորել Գաբրիելը։ Ճաշասենյակում բոլորը հավաքվել են սեղանի շուրջը և չկա մեկը, որ սագը կտրտի։

— Ես այստե՛ղ եմ, մորաքույր Քեյթ,— բացականչեց Գաբրիելը աշխուժանալով։— Եթե պետք է, կարող եմ սագերի մի ամբողջ երամ կտրտել։

Ճարպոտ, կարմրացրած սագը դրված էր սեղանի ծայրին, իսկ մյուս սեղանին՝ ծալքավորված թղթի վրա՝ ազատքեղով շոգեխաշած ապխտած ազդր, որի կաշին հանել էին և մսի վրա լցրել ծեծած պաքսիմատ։ Ազդրոսկրի շուրջը թղթե ծոպերիզ կար, իսկ կողքին՝ համեմված ռոստբիֆ։ Այս երկու մրցակից ուտելիքների միջև, ողջ սեղանի երկայնքով, ձգվում էին փոքրիկ ափսեները։ Երկու ափսեներ, ասես երկու փոքրիկ տաճարներ՝ լիքն էին կարմիր ու դեղին մածիտներով, մի տափակ ափսե՝ սպիտակ դոնդողի խորանարդիկներով և քաղցրավենիքներով։ Սեղանին կար մի մեծ կանաչ սկուտեղ՝ տերևի նման, իսկ կոթը՝ ցողունի, որը ծանրաբեռնված էր մուգ֊կապտագույն չամիչով և մաքրած նշով։ Մի ուրիշ ափսե լիքն էր Զմյուռնիայի թզով։ Մանրացրած մշկընկույզ էր ցանած սաբոյանի սոուսով լեցուն ափսեի վրա։ Մի փոքրիկ ափսեում դասավորել էին կոնֆետներ ու շոկոլադներ, իսկ մի մեծ սկահակից ցցվել էին ազատքեղի մի քանի երկար ցողուններ։ Սեղանի կենտրոնում, մատուցարանի կողքին, որի վրա բարձրանում էին խնձորի ու նարնջի բրգեր, պահապանների պես կանգնած էին բյուրեղապակյա երկու ուռուցիկ սափորներ, մեկը լցված էր պորտվեյնով, իսկ մյուսը՝ մուգ խերեսով։ Ռոյալի իջեցված կափարիչի վրա իր հերթին էր սպասում հսկա, դեղին ափսեի մեջ դրված պուդինգը, իսկ կողքին շարված էին շշերի երեք առանձին խմբեր՝ գարեջրով, էյլով և հանքային ջրով։ Շշերը խմբավորված էին ըստ իրենց համազգեստի գույների. առաջին երկուսը՝ սև, կարմիր և մոխրագույն պիտակներ ունեին, իսկ երրորդը՝ ամենաբազմաքանակը՝ շեղ և իրար հատվող սպիտակ ու կանաչ։ Գաբրիելը վստահորեն գրավեց իր տեղը սեղանի գլխին, նայեց դանակի շեղբին և պատառաքաղը վճռականորեն խրեց սագի մեջ։ Նա այժմ իրեն հոյակապ էր զգում, կարող էր վարպետորեն կտրտել տապակած սագը և անչափ սիրում էր նստել հենց այնպես, խորտիկներով ծանրաբեռնված սեղանի գլխին։

— Միսս Ֆերլոնգ,— ասաց նա.— ի՞նչ կցանկանայիք՝ թև, թե՞ կրծքամիս։

— Մի կտոր կրծքամսից։

— Միսս Հիգինս, իսկ ձե՞զ։

— Ինչ էլ տաք՝ ինձ համար միևնույն է։

Մինչ Գաբրիելը և միսս Դելին հյուրերին կփոխանցեին սագի և ապխտի կտորները, Լիլին հերթով մոտենում էր հյուրերին՝ ձեռքին մի մեծ ափսե, որտեղ սպիտակ անձեռոցիկի մեջ տաք, փխրուն կարտոֆիլ կար։ Դա Մերի Ջեյնի նորարարությունն էր և հենց նա էլ ցանկանում էր սագի հետ մատուցել խնձորի սոուս, բայց մորաքույր Քեյթը ասաց, որ նա ողջ կյանքում կերել է տապակած սագ, առանց սոուսի և, թող աստված տա, որ միշտ այդպես լինի։ Մերի Ջեյնը հյուրասիրում էր իր աշակերտներին և հետևում, որ նրանց բաժին ընկնեին լավագույն կտորները, իսկ մորաքույր Քեյթը և մորաքույր Ջուլիան խցանահանում էին և սեղանին դնում գարեջրի ու էյլի շշեր՝ տղամարդկանց համար, իսկ կանանց՝ հանքային ջրեր։ Դանակների, պատառաքաղների ու ապակյա բաժակների զրնգոցները միախառնվում էին հյուրերի ծիծաղին ու աղմուկին։ Հենց որ հյուրերը ստացան սագի առաջին բաժինը, Գաբրիելը կտրտեց երկրորդ բաժինը և իր ափսեում ոչինչ չդրեց։

Ոմանք պահանջեցին, որ Գաբրիելն էլ ընթրի և նա, ի նշան համաձայնության, գինի խմեց. նրա կարծիքով սագի կտրտելը իսկապես ծանր գործ է։ Մերի Ջեյնը հանգիստ նստած ընթրում էր, բայց մորաքույր Քեյթն ու մորաքույր Ջուլիան վազվզում էին սեղանի շուրջը, իրար բախվում, տրորում մեկը մյուսի ոտքը, հրամաններ տալիս, և ոչ նա, և ոչ էլ մյուսը չէին կատարում հրամանները։ Միստր Բրաունը աղաչում էր, որ նրանք նստեն և ընթրեն, նույն բանն էր ասում Գաբրիելը, բայց նրանք պատասխանում էին, որ ուտելու ժամանակ կգտնեն։ Վերջապես Ֆրեդի Մալինսը վեր կացավ, բռնեց մորաքույր Քեյթի ձեռքը և, ընդհանուր ծիծաղի ներքո, նստեցրեց աթոռին։

Երբ ամեն ոք ստացավ իր բաժինը, Գաբրիելը ժպտալով ասաց.

—Դե՛, եթե որևէ մեկը ցանկանում է, ինչպես ժողովուրդն է ասում, սագի լցուկից մի աման էլ, թող ասի։

Հյուրերից մի քանիսը առաջարկեցին, որ Գաբրիելը նույնպես ընթրի, և Լիլին նրան մատուցեց այն երեք կարտոֆիլները, որ ինքը պահել էր նրա համար։

— Հնազանդվում եմ,— սիրալիր ասաց Գաբրիելը և նորից գարեջուր խմեց,— խնդրում եմ, լեդիներ և ջենտլմեններ, մի քանի րոպե մոռանաք իմ գոյությունը։

Նա սկսեց ուտել և չէր մասնակցում խոսակցությանը, որ ափսեների չխչխկոցի միջից հազիվ էր լսվում։ Խոսակցության թեման օպերային մի խմբի մասին էր, որ հյուրախաղերի էր եկել արքունական թատրոն։ Տենորը՝ միստր Բարթել Դ՚Արսին, որը նուրբ բեղով, թուխ մի երիտասարդ էր, շատ էր գովում առաջին կոնտրալտոն, բայց միսս Ֆերլոնգը գտնում էր, որ նրա կատարումը գռեհիկ է։ Ֆրեդի Մալինսը ասաց, որ մյուզիկհոլլի երկրորդ մասում ցեղապետի դերերգը կատարում է մի նեգր և նա հոյակապ տենոր է, լավագույնը բոլոր այն տենորներից, որ ինքը երբևէ լսել է։

— Իսկ դուք նրան լսե՞լ եք,— հարցրեց նա միստր Բարթել Դ՚Արսիին։

— Ոչ,— անփութորեն պատասխանեց միստր Բարթել Դ՚Արսին։

— Գիտե՞ք ինչ,— բացատրեց Ֆրեդի Մալինսը,— ինձ շատ է հետաքրքրում ձեր կարծիքը։ Ինձ թվում է, որ նա հոյակապ ձայն ունի։

— Ֆրեդին միշտ զարմանալի հայտնագործություններ է անում,— մտերմիկ քմծիծաղով ասաց միստր Բրաունը՝ դիմելով սեղանակիցներին։

— Իսկ ինչ է, անհնա՞ր է, որ նա լավ ձայն ունենա։ Եթե նա սևամորթ է, ուրեմն լավ ձայն ունենալ չի՞ կարող։

Ոչ ոք չպատասխանեց և Մերի Ջեյնը նորից խոսք բացեց դասական օպերայի մասին։ Նրա աշակերտներից մեկը նրան տվել էր «Մինյոնի» ներկայացման տոմս։ Ինչ խոսք, կատարումը հիանալի էր, բայց անկարելի էր չվերհիշել խեղճ Ջորջինե Բերնսին։ Միստր Բրաունը սկսեց վերհիշել իտալական այն հին խմբերը, որոնք մի ժամանակ գալիս էին Դուբլին։ Նա հիշեց Թիեթջենսին, Իլմա դե Մուրզկային, Կամպանինիին, մեծ Տրեբելլիին, Ջուլինիին, Ռավելիին, Արամբուրոյին։

— Այդ օրերին,— ասաց նա,— Դուբլինում կարող էիր լսել իսկական երգիչների։

Նա պատմեց նաև այն մասին, թե ինչպես հին թագավորական թատրոնի վերնասրահում ասեղ գցելու տեղ չկար, և թե ինչպես վերնասրահի տղաները պրիմադոննայի կառքի ձիերը արձակեցին և, իրենք լծվելով կառքին, տարան նրան մինչև հյուրանոց։ Նա հիշեց իտալական տենորին, որը հինգ անգամ կրկնեց «Որպես զինվոր թող մեռնեմ» արիան և ամեն անգամ կարողացավ վերցնել վերին սին։

— Իսկ ինչո՞ւ հիմա ոչ ոք չի երգում հին օպերաներից,— հարցրեց միստր Բրաունը։ Ինչո՞ւ չեն խաղում «Դինորը», «Լուկրեցիա Բորջիան»։ Որովհետև վարպետ երգիչներ չկան։ Ահա՛ թե ինչու։

— Դե,— ասաց միստր Բարթել Դ՚Արսին,— կարծում եմ, որ հիմա էլ կան երգիչներ, որոնք չեն զիջում հներին։

— Որտե՞ղ են նրանք,— մարտահրավեր նետեց միստր Բրաունը։

— Լո՛նդոնում, Փարիզո՛ւմ, Միլանո՛ւմ,— կրքոտորեն պատասխանեց միստր Բարթել Դ՚Արսին։— Օրինակ. Կարուզոն ձեր թված երգիչներից ոչ մեկին չի զիջում և անգամ բարձր է նրանցից։

— Հնարավոր է,— ասաց միստր Բրաունը,— թեև ես խիստ կասկածում եմ։

— Ա՜խ, ամեն ինչ կտայի՝ Կարուզոյին լսելու համար,— ասաց Մերի Ջեյնը։

— Ինձ համար,— ասաց մորաքույր Քեյթը, մաքրելով ոսկորը մսից,— գոյություն ունի միայն մի տենոր, այսինքն, տենոր, որն ինձ դուր է գալիս։ Բայց, հավանաբար, ձեզանից ոչ ոք նրա մասին չի լսել։

— Իսկ ո՞վ է նա,— միսս Մորքան,— քաղաքավարի հարցրեց միստր Բարթել Դ՚Արսին։

— Նրա անունն է Պարկինսոն,— ասաց մորաքույր Քեյթը։— Ես նրան լսել եմ նրա տաղանդի ծաղկման ժամանակ։ Այդպիսի մաքուր տենոր ոչ մի տղամարդ դեռ չի ունեցել։

— Տարօրինակ է,— ասաց միստր Բարթել Դ՚Արսին,— երբեք նրա անունը չեմ լսել։

— Ո՛չ, ո՛չ, միսս Մորքանը ճիշտ է ասում,— ասաց միստր Բրաունը։— Վերհիշեցի, որ լսել եմ ծերուկ Պարկինսոնի անունը, բայց նա արդեն իմ հիշողությունից ջնջվել է։

— Իսկական անգլիական տենոր էր, մաքո՜ւր, քնքո՛ւշ, փափո՜ւկ,— հիացած ասաց մորաքույր Քեյթը։

Գաբրիելը նոր էր կերել տապական, երբ սեղանին դրեցին մի հսկա պուդինգ։ Նորից զնգացին պատառաքաղներն ու գդալները։ Գաբրիելի կինը պուդինգը դնում էր ափսեների մեջ և փոխանցում հյուրերին, իսկ Մերի Ջեյնը ավելացնում էր ազնվամորու ու նարնջի ժելե, սպիտակ դոնդող ու մարմելադ։ Պուդինգը պատրաստել էր մորաքույր Ջուլիան և բոլորը գովեստով խոսեցին։ Բայց մորաքույր Ջուլիան գտնում էր, որ կեքսը մի քիչ հում է։

— Հույս ունեմ, միսս Մորքան,— ասաց միստր Բրաունը,— որ ես հում չեմ, լավ եմ եփված։

Տղամարդիկ, բացի Գաբրիելից, պուդինգ կերան, որ մորաքույր Ջուլիան չնեղանա։ Գաբրիելը քաղցրավենիք չէր ուտում. նրա համար թողեցին մի քիչ ազատքեղ։ Ֆրեդի Մալինսն էլ վերցրեց ազատքեղի ցողունը և կերավ պուդինգի հետ։ Նա իմացել էր, որ ազատքեղը շատ օգտակար է սակավարյանության համար, իսկ ինքը բուժվում էր այդ հիվանդությունից։ Միսիս Մալինսը, որ ընթրիքի ժամանակ չէր խոսում, ասաց, որ որդին մտադիր է շաբաթ օրը մեկնել Մելերեյան վանք։ Բոլորը խոսեցին այդ վանքի, նրա կենարար օդի և վանականների հյուրասիրության մասին, այն մասին, որ նրանք հաճախորդներից երբեք վարձ չեն պահանջում։

— Դուք ուզում եք ասել,— կասկածանքով հարցրեց միստր Բրաունը,— որ հնարավոր է այնտեղ ապրել, ինչպես հյուրանոցում և այդ փառահեղ կյանքից հետո մեկնել ու ոչինչ չվճարե՞լ։

— Իհարկե, ամեն ոք մեկնելուց առաջ վանքին նվիրաբերում է որևէ բան,— պատասխանեց Մերի Ջեյնը։

— Ես կցանկանայի, որ նման մի հաստատություն էլ մեր եկեղեցին ունենար,— պարզասրտորեն ասաց միստր Բրաունը։

Նա շատ զարմացավ, որ վանականները չեն խոսում, վեր են կենում գիշերվա ժամը երկուսին և քնում են դագաղներում. հարցրեց, թե ինչու են նրանք այդպես անում։

— Նրանք ապրում են համաձայն միաբանության օրենքի,— վճռականորեն պատասխանեց մորաքույր Քեյթը։

— Պարզ է, բայց ինչո՞ւ,— հարցրեց միստր Բրաունը։

Մորաքույր Քեյթը կրկնեց, որ դա է կանոնադրությունը, և ուրիշ բացատրություն չկա։ Բայց միստր Բրաունը տարակուսում էր։ Ֆրեդի Մալինսը նրան մի կերպ բացատրեց, որ վանականները այդպես են վարվում հանուն այն մեղքերի քավության, որոնք գործել են աշխարհի բոլոր մեղսագործները։ Բացատրությունը հավանաբար այնքան էլ պարզ չէր, որովհետև միստր Բրաունը քմծիծաղելով ասաց.

— Այդ ամենը շատ հետաքրքիր է, բայց ինչո՞ւ է դագաղը այդ գործին ավելի հարմար, քան զսպանակավոր ներքնակը։

— Դագաղը,— ասաց Մերի Ջեյնը,— նրանց հիշեցնում է մահվան մասին։

Չարագուշակ խոսակցությունից սեղանի շուրջ լռություն տիրեց, և այդ լռության մեջ լսվեց, թե ինչպես միսս Մալինսը շշնջոցով ասաց իր հարևանին.

— Անչա՜փ հարգարժան մարդիկ են այդ վանականները, անչա՜փ աստվածավախ։

Սեղանին դրեցին չամիչ, նուշ, թուզ, խնձոր, նարինջ, շոկոլադ ու քաղցրավենիք։ Մորաքույր Ջուլիան բոլորին առաջարկում էր պորտվեյն ու խերես։ Միստր Բարթել Դ՚Արսին սկզբում երկուսից էլ հրաժարվեց, բայց նրա հարևաններից մեկը հրեց նրան արմունկով, ինչ֊որ բան շշնջաց, և նա թույլ տվեց լցնել բաժակը։ Բաժակները լցնելուց հետո խոսակցությունը չշարունակվեց և լռություն տիրեց, որը երբեմն խախտում էր գինու գլգլոցն ու աթոռների ճռճռոցը։ Միսս Մորքանները նայում էին սփռոցին։ Հանկարծ մեկը հազաց, հետո թեթևակիորեն թխթխկացրեց սեղանին և խնդրեց լռել։ Լռություն տիրեց, և Գաբրիելը մի կողմ հրեց աթոռն ու վեր կացավ։

Ի նշան ուշադրության, թխթխկոցն ուժեղացավ և հետո լռեց։ Գաբրիելը իր տասը դողացող մատներով հենվեց սեղանին և ջղաձգորեն ժպտաց ներկաներին։ Նրա հայացքը, հանդիպելով նրանց դեմքերի շարքին, սահեց վերև, դեպի ջահը։ Հյուրասենյակից լսվում էր վալսի մեղեդին։

Գաբրիելին թվաց, թե լսում է նաև դռան հպվող շրջազգեստի շրշյունը։ Հավանաբար, ներքևում մարդիկ կային կանգնած, որոնք նայում էին լուսավորված պատուհաններին և ականջ դնում վալսի հնչյուններին։ Այնտեղ օդը մաքուր էր։ Ավելի հեռու փռված էր պուրակը. ծառերը ձյան ծանրության տակ էին։ Վելլինգտոնի արձանը պսպղուն ձյունե գդակի տակ էր և լուսարձակում էր Տասնհինգ Ակրանոց սպիտակ դաշտը։

Գաբրիելը սկսեց։

— Լեդինե՛ր և ջենտլմեննե՛ր, ինձ բախտ է վիճակվել այս երեկո, ինչպես և անցած տարիներին, կատարել մի շատ հաճելի պարտականություն, բայց որի իրագործումը վախենում եմ անչափ դժվար լինի իմ ճարտասանական հնարավորությունների սահմանափակության պատճառով։

— Ի՞նչ եք ասում, ո՛չ, ո՛չ,— ասաց միստր Բրաունը։

— Եվ ինչպես էլ խոսեմ, խնդրում եմ դրանից հետևություն չանեք, որ ես թերանում եմ գործիս մեջ։ Խնդրում եմ, ուշադրության մի քանի րոպե հատկացնեք փորձիս՝ բառերով արտահայտել այն ամենը, ինչ ես զգում եմ այսօր։

— Լեդինե՛ր և ջենտլմեննե՛ր, առաջին անգամ չէ, որ մենք հավաքվում ենք այս հյուրասեր օջախի և այս հյուրասեր սեղանի շուրջ։ Առաջին անգամ չէ, որ մենք դառնում ենք հյուրասիրության զոհեր, մեզ հայտնի որոշ անձանց շնորհիվ։

Գաբրիելը ձեռքով շրջան գծեց օդում ու լռեց։ Ոմանք ծիծաղեցին, ոմանք էլ ժպտացին տանտիրուհիներին, որոնք հաճույքից կարմրեցին։ Գաբրիելը ավելի վստահորեն շարունակեց.

— Ամեն տարի ավելի ու ավելի եմ համոզվում, որ մեր երկրի ավանդույթներից ամենահարգվածը և պահպանման արժանին՝ հյուրասիրության ավանդույթն է։ Եվրոպայի բոլոր երկրներից (իսկ ես եղել եմ բազմաթիվ երկրներում) միայն մեր հայրենիքում է պահպանված այդ ավանդույթը։ Ինձ կհակաճառեն, ասելով, որ դա ոչ թե արժանիք է, որով կարելի է հպարտանալ, այլ թերություն։ Բայց եթե անգամ այդպես է, ապա, իմ կարծիքով, դա արքայական թուլություն է, և հույս ունեմ, քանի դեռ այս տանիքի տակ կապրեն իմ հիշատակած երեք անձնավորությունները, իսկ ես ամբողջ սրտով ցանկանում եմ նրանց երկար տարիների կյանք, այնքան ժամանակ կհարատևի մեր սրտաբաց, սիրալիր, պատրաստակամ իռլանդական հյուրասիրությունը, մի ավանդույթ, որ մեզ հանձնել է մեր հայրենիքը, և որը մենք պետք է փոխանցենք մեր երեխաներին։

Սեղանի շուրջ հավանության շշուկ բարձրացավ։ Գաբրիելը հանկարծ հիշեց, որ միսս Այվորսը այլևս հյուրերի մեջ չէ և որ նա արհամարհանքով թողեց սենյակը։ Գաբրիելը շարունակեց ավելի վստահ ձայնով.

— Լեդինե՛ր և ջենտլմեննե՛ր։

Այժմ մի նոր սերունդ է աճում, ոգևորված նոր գաղափարներով և նոր սկզբունքներով։ Եվ եթե անգամ այդ նոր գաղափարները սխալ են, եթե այդ խանդավառությունը ճիշտ ուղի չի ընտրել, նա, այդ նոր սերունդը, համենայն դեպս, անկեղծ է։ Բայց մենք ապրում ենք սկեպտիկ դարաշրջանում, թող ինձ թույլ տրվի ասել, մտատանջ դարաշրջանում, և ես երբեմն մտածում եմ, որ այդ կրթված և գերկրթված սերնդին պակասում են մարդասիրության, հյուրասիրության, բարեհոգի հումորի այն հատկությունները, որոնք բնորոշ էին հին սերնդի մարդկանց։ Այսօր, երբ մենք վերհիշում էինք անցյալի մեծ երգիչների անունները, ես մտածում էի, որ մենք ապրում ենք ոչ այնքան շռայլ ժամանակներում։ Այն օրերը կարելի էր առանց չափազանցության անվանել շռայլ օրեր, և եթե նրանք մեզանից հեռացել են ընդմիշտ, ապա եկեք հուսանք, որ գոնե այսպիսի հավաքույթներում մենք միշտ հպարտությամբ և սիրով կհիշենք նրանց և մեր սրտերում կպահպանենք հուշը այն մեծ նախնիների, որոնց անունն ու փառքը աշխարհը հեշտությամբ չի մոռանա։

— Լսե՛ք, լսե՛ք,— բարձրաձայն ասաց միստր Բրաունը։

— Բայց կան մռայլ մտքեր,— շարունակեց Գաբրիելը, և նրա ձայնի հնչերանգը մեղմացավ,— որոնք այսպիսի հավաքույթներին մեզ հաճախ են այցելում, մտքեր՝ անցյալի, ջահելության, փոփոխությունների և այն ընկերների մասին, որոնք այլևս չկան։ Մեր կյանքի ուղին ծածկված է այդպիսի հուշերով, և եթե մենք անվերջ նրանցով տարվենք, քաջություն չենք ունենա շարունակելու մեր աշխատանքը ապրողների շարքերում։ Իսկ մենք յուրաքանչյուր ապրողի նկատմամբ ունենք պարտականություն և կապվածություն, կյանքը իրավունք ունի, օրինական իրավունք, մեզնից պահանջելու, որպեսզի մենք նրանց նվիրենք մեր էության մեծագույն մասնիկը... Այդ իսկ պատճառով, երկար չեմ խոսի անցյալից։ Ես թույլ չեմ տա, որ խոսքս փոխվի մռայլ քարոզի։ Մենք հավաքվել ենք այստեղ, հեռու առօրյա սնափառությունից ու աղմուկներից, շատ կարճ ժամանակով։ Մենք հավաքվել ենք այստեղ՝ որպես ընկերներ, որպես գործընկերներ, և մեզ միավորել է ընկերական զգացումը, ինչպես նաև ճշմարիտ camaraderie֊ի13 ոգին։ Մենք հավաքվել ենք այստեղ, եթե թույլ կտաք ինձ այդպես արտահայտվել, որպես Դուբլինի երաժշտական աշխարհի երեք նազելիների հյուրեր։

Հյուրերը ծիծաղեցին և ծափահարեցին այդ ակնարկի համար։ Մորաքույր Ջուլիան իզուր էր խնդրում իր հարևաններին բացատրել Գաբրիելի խոսքերը։

— Նա ասում է, որ մենք Երեք նազելիներ ենք,— ասաց Մերի Ջեյնը։

Մորաքույր Ջուլիան չհասկացավ, բայց ժպտաց և նայեց Գաբրիելին, որը շարունակեց նույն ոգևորությամբ.

— Լեդինե՛ր և ջենտլմեննե՛ր, ես չեմ փորձի այսօր հանդես գալ Պարիսի դերում։ Ես չեմ փորձի ընտրել նրանցից որևէ մեկին, որովհետև դա անշնորհակալ արարք կլինի և, բացի այդ, վեր է իմ ուժերից։ Քանի որ, երբ նայում եմ նրանց՝ մեր ավագ տանտիրուհուն, որի բարի, անչափ բարի սիրտը հանրահայտ է բոլորին, ովքեր ճանաչում են նրան կամ հավերժական գեղեցկությամբ օժտված նրա քրոջը, որի երգը այսօր մեզ համար հայտնություն էր, և, վերջապես, կրտսեր տանտիրուհուն՝ աշխատասեր, տաղանդավոր, կենսախինդ և բարեկամուհիներիցս ամենասիրելիին, ապա պետք է խոստովանեմ, լեդիներ և ջենտլմեններ, որ ես դժվարանում եմ առաջնությունը տալ նրանցից որևէ մեկին։

Գաբրիելը նայեց մորաքույրերին ու, տեսնելով մորաքույր Ջուլիայի դեմքի լայն ժպիտը և արցունքներ մորաքույր Քեյթի աչքերում, շտապ ավարտեց իր խոսքը։ Նա բարձրացրեց պորտվեյնի բաժակը, իսկ հյուրերը, ինչ֊որ բանի սպասելով, վերցրին իրենց բաժակները։ Գաբրիելը բարձրաձայն ասաց.

— Եկե՛ք, խմենք երեքի կենացը միասին։ Ցանկանանք նրանց առողջություն, հարստություն, երկար տարիների կյանք, երջանկություն և բարօրություն։ Թող նրանք դեռ երկար զբաղեցնեն այն դիրքը, որ ձեռք են բերել իրենց մասնագիտության մեջ, ինչպես նաև հարգանքի և սիրո այն տեղը, որ պատրաստ է նրանց համար մեր սրտերում։

Բոլոր հյուրերը բաժակները ձեռքներին ոտքի կանգնեցին և, շրջվելով դեպի տանտիրուհիները, միահամուռ կերպով երգեցին այն երգը, որը սկսել էր միստր Բրաունը.

Որ նրանք հոյակապ տղերք են,
Որ նրանք հոյակապ տղերք են,
Որ նրանք հոյակապ տղերք են,
Ոչ ոք չի կարող ժխտել։

Մորաքույր Քեյթը արդեն աչքերը սրբում էր թաշկինակով, և անգամ մորաքույր Ջուլիան հուզված էր։ Ֆրեդի Մալինսը պատառաքաղով խփում էր երգի տակտը, և երգողները իրար նայելով, ասես խորհրդակցելով միմյանց հետ՝ հաճույքով երգեցին։

Քանի դեռ չի ստել,
Քանի դեռ չի ստել։

Հետո նորից շրջվելով դեպի տանտիրուհիները, երգեցին.

Որ նրանք հոյակապ տղերք են,
Որ նրանք հոյակապ տղերք են,
Որ նրանք հոյակապ տղերք են,
Ոչ ոք չի կարող ժխտել։

Դրան հետևեցին աղմկոտ ծափահարություններ, որոնք շարունակեցին ճաշասենյակում հավաքված հյուրերը։ Դրանք պոռթկացին բազմիցս, մինչդեռ Ֆրեդի Մալինսը, բարձրացնելով պատառաքաղը, ցերեմոնիմայստերի պես չափ էր տալիս ուրախ երգին։

Շունչ կտրող առավոտվա սուր օդը խուժեց դահլիճ, որտեղ կանգնած էին հյուրերը։ Մորաքույր Քեյթը բացականչեց.

— Որևէ մեկը թող դուռը փակի։ Միսիս Մալինսը կմրսի։

— Այնտեղ Բրաունն է, մորաքույր Քեյթ,— ասաց Մերի Ջեյնը։

— Որտեղ ասես, որ չի լինում Բրաունը,— քրթմնջաց մորաքույր Քեյթը, ձայնը իջեցնելով։

Մերի Ջեյնը ծիծաղեց։

— Դե, տեսնո՞ւմ ես,— ասաց նա խորամանկորեն,— իսկ նա այնքա՜ն ուշադիր է։

— Բրաունը նույնն է, ինչ որ ձյունը՝ Ծննդյան տոնին,— ասաց մորաքույր Քեյթը,— ջրօրհնեքին նրանից չես կարող թաքնվել։

Այս անգամ նա ինքը բարեսրտորեն ծիծաղեց, հետո արագ ասաց.

— Ասա՛ նրան, Մերի Ջեյն, տուն մտնի և դուռը փակի։ Հուսով եմ, նա ինձ չլսեց։

Այդ պահին նախամուտքի դուռը թափով բացվեց և շեմին հայտնվեց միստր Բրաունը, որ քիչ էր մնում ծիծաղից պայթեր։ Նա հագել էր իր երկար կանաչ վերարկուն։ Օձիքը և թևնոցները արհեստական կարակուլից էին, գլխին դրել էր կլոր մորթե գլխարկ։ Նա ցույց տվեց ձյունածածկ առափնյան, որտեղից լսվում էին երկարատև ու ականջ ծակող սուլոցներ։

— Թեդին տեսեք ինչպես է ձայնը գլուխը գցել, կառք է կանչում Դուբլինով մեկ,— ասաց նա։

Գրասենյակի ետևում գտնվող ներքնահարկից հայտնվեց Գաբրիելը։ Նա հագավ վերարկուն և, աչք ածելով դահլիճը, հարցրեց.

— Գրետան դուրս չի՞ եկել։

— Նա հագնվում է,— ասաց մորաքույր Քեյթը։

— Ո՞վ է նվագում,— հարցրեց Գաբրիելը։

— Ոչ ոք, բոլորը գնացել են։

— Ոչ, մորաքույր Քեյթ,— ասաց Մերի Ջեյնը,— Բարթել Դ՚Արսին և միսս Օ՚Քալահանը դեռ վերևում են։

— Համենայն դեպս, ինչ֊որ մեկը այնտեղ դաշնամուր է տնկտնկացնում,— ասաց Գաբրիելը։

Մերի Ջեյնը նայեց Գաբրիելին ու միստր Բրաունին և ուսերը ցնցելով ասաց.

— Դող է անցնում մարմնովս, երբ նայում եմ ձեզ և տեսնում այդպես փաթաթված։ Ինչ էլ խոստանային, չէի համարձակվի ձեր փոխարեն դուրս գալ այսքան ուշ և այն էլ այս ցրտին։

— Ես կգերադասեի,— հերոսաբար ասաց միստր Բրաունը,— հիմա թափառել քաղաքից դուրս, կամ էլ զբոսնել մի կրակոտ ձիով։

— Մի ժամանակ մենք մի ձի ունեինք և մի սայլակ,— տխուր ասաց մորաքույր Ջուլիան։

— Անմոռանալի Ջոնին,— ասաց Մերի Ջեյնը և ծիծաղեց։ Մորաքույր Քեյթը և Գաբրիելը նույնպես ծիծաղեցին։

— Իսկ ինչո՞վ էր Ջոնին հայտնի,— հարցրեց միստր Բրաունը։

— Լուսահոգի Պատրիկ Մորքանը՝ մեր պապը,— բացատրեց Գաբրիելը,— որ հայտնի էր կյանքի վերջին տարիներին Ծեր ջենտլմեն մականունով, սոսինձ էր պատրաստում։

— Աստծո սիրուն, Գաբրիել,— ասաց մորաքույր Քեյթը ծիծաղելով,— նա ուներ օսլայի գործարան։

— Ես չգիտեմ, թե նա այնտեղ սոսինձ էր պատրաստում, թե օսլա,— ասաց Գաբրիելը,— բայց գիտեմ, որ Ծեր ջենտլմենը Ջոնի անունով մի ձի ուներ։ Ջոնին աշխատում էր Ծեր ջենտլմենի գործարանում։ Խեղճ կենդանին պտտվում էր շրջագծով և աշխատեցնում աղացաքարը։ Ամեն ինչ լավ էր, բայց հետո սկսվում է ողբերգությունը։ Մի գեղեցիկ օր Ծեր ջենտլմենը որոշում է, որ վատ չէր լինի պուրակ մտնել բարձր խավի հասարակության հետ սեփական կառքով և հիանալ ռազմական շքերթով։

— Աստված թողություն տա նրա հոգուն,— վշտացած ասաց մորաքույր Քեյթը։

— Ամե՛ն,— ասաց Գաբրիելը։— Ուրեմն, ինչպես ասացինք, Ծեր ջենտլմենը Ջոնիին լծեց երկանիվ սայլին, ինքն էլ կապեց ամենալավ մետաքսե փողկապը և մեծ շուքով դուրս եկավ իր նախնիների տնից, որը եթե չեմ սխալվում, գտնվում էր Շուկայի փողոցի վրա։

Բոլորը ծիծաղեցին, նույնիսկ միսիս Մալինսը, իսկ մորաքույր Քեյթն ասաց.

— Ի՞նչ ես ասում, Գաբրիել, նա Շուկայի փողոցում չէր ապրում։ Նրա գործարանն էր այնտեղ։

— Ջոնիին լծած,— շարունակեց Գաբրիելը,— նա դուրս եկավ իր նախնիների տնից։ Եվ ամեն ինչ հոյակապ էր ընթանում, քանի դեռ Ջոնին չէր տեսել թագավոր Բիլի արձանը, որովհետև կամ նրան դուր եկավ ձին, որի վրա նստած էր թագավորը, կամ էլ նրան թվաց, թե նորից գտնվում է գործարանում և ահա, առանց երկար֊բարակ մտածելու, Ջոնին պտտվեց արձանի շուրջը։

Ներկաների քրքիջի ուղեկցությամբ Գաբրիելը կրկնակոշիկները հագին մի պտույտ գործեց դահլիճում։

— Նա պտույտ֊պտույտի ետևից արեց,— ասաց Գաբրիելը,— իսկ Ծեր ջենտլմենը, որ մի շատ փքուն ծերուկ էր, զայրույթից կապտեց։

— Առա՛ջ, սըր, այս ի՞նչ խաղ եք խաղում, սը՛ր։ Ջո՛նի, Ջո՛նի։ Անչա՛փ տարօրինակ վարք։ Չեմ հասկանում, ի՞նչ պատահեց ձիուն...

Գաբրիելը պատմում էր և ցույց տալիս կոմիկական վիճակը։ Հանկարծ ծիծաղն ընդհատվեց դռան ուժեղ թակոցից։ Մերի Ջեյնը վազեց դուռը բացելու և ներս թողեց Ֆրեդի Մալինսին։ Ֆրեդի Մալինսի գլխարկն ընկել էր ծոծրակին, իսկ ուսերը ցրտից ինքնաբերաբար սեղմվել էին դեպի ականջները։ Նա փնչացնում էր և ծանր շնչում.

— Ես կարողացա միայն մի կառք գտնել,— ասաց նա։

— Մեկն էլ կգտնենք գետափին,— պատասխանեց Գաբրիելը։

— Այո,— ասաց մորաքույր Քեյթը,— շարժվեք, մի թողեք, որ միջանցիկ քամի դիպչի միսիս Մալինսին։

Միստր Բրաունը և Ֆրեդին աստիճաններով ներքև տարան միսիս Մալինսին և, բարդ մանևրներից հետո, ներս խցկեցին կառքի մեջ։ Կառք մտավ Ֆրեդի Մալինսը և օգնեց մորը՝ տեղավորվելու, իսկ դրսից միստր Բրաունը խորհուրդներ տվեց։ Վերջապես, միսիս Մալինսին նստեցրին հարմար դիրքով. Ֆրեդի Մալինսը միստր Բրաունին հրավիրեց կառք նստել։ Երկարատև ու անորոշ խոսակցությունից հետո միստր Բրաունը կառք նստեց։ Կառապանը ոտքերը ծածկեց և գլուխը թեքելով, հարցրեց հասցեն։ Անորոշ ձայները վիճեցին էլ ավելի ուժգնությամբ և կառապանը Ֆրեդի Մալինսից, միստր Բրաունից, որոնք գլուխները հանել էին կառքի պատուհանից, միաժամանակ ստացավ երկու իրար հակասող հրամաններ։ Վիճում էին, թե որտեղ է իջնելու միստր Բրաունը։ Դռան մոտ կանգնած մորաքույր Քեյթը, մորաքույր Ջուլիան և Մերի Ջեյնը նույնպես մասնակցեցին այդ վեճին, ժխտելով որոշումները կամ հավանություն տալով դրանց։ Եվ այդ ամենը՝ ծիծաղի տարափի ներքո։ Ֆրեդի Մալինսը ծիծաղից չէր կարողանում խոսել։ Նա ամեն վայրկյան գլուխը դուրս էր հանում պատուհանից, տրորելով իր գլխարկը և մորը հաղորդում, թե ինչի մասին են վիճում, մինչև որ միստր Բրաունը ձայնն այնքան բարձրացրեց, որ լռեցրեց ընդհանուր ծիծաղը ու ասաց աղմուկից շշմած կառապանին։

— Գիտե՞ք, թե որտեղ է Թրինիթի քոլեջը։

— Այո, սըր,— ասաց կառապանը։

— Դե՛, ուրեմն, քշեք,— ասաց միստր Բրաունը,— իսկ այնտեղ ձեզ կասեն, թե ուր գնալ։ Հասկացա՞ք։

— Այո, սըր,— ասաց կառապանը։

— Քշե՛ք, ինչքան ուժ ունեք, դեպի քոլեջ։

— Լսո՛ւմ եմ, սըր,— ասաց կառապանը։

Կառապանը ձին մտրակեց, և կառքը ծիծաղի ու հրաժեշտի բացականչությունների ուղեկցությամբ սլացավ առափնյա փողոցով։

Գաբրիելը չմոտեցավ դռանը։ Նա կանգնել էր դահլիճի մոտ, անկյունում և նայում էր աստիճաններին։ Աստիճանների վերևում, մթության մեջ կանգնած էր մի կին։ Գաբրիելը նրա դեմքը չէր տեսնում, բայց կարող էր տարբերել նրա շրջազգեստի տերակոտե և դեղնավարդագույն շերտերը, որ մթության մեջ ասես սպիտակ ու սև լինեին։ Այդ կինը Գրետան էր։ Նա հենվել էր բազրիքին և ինչ֊որ բան էր լսում։ Գաբրիելը զարմացավ նրա անշարժությունից և լարեց լսողությունը։ Նրա ականջին հասան ծիծաղի ու վիճաբանության ձայներ, դաշնամուրի մի քանի ակորդներ և երգող տղամարդու ձայն։ Ավելին նա չկարողացավ լսել։

Գաբրիելը դահլիճի մթության մեջ անշարժ կանգնած նայում էր կնոջը և փորձում ունկնդրել մեղեդին, որ երգում էր ինչ֊որ մեկը։

Կնոջ կերպարանքում նա նշմարեց մի նազանք ու մի գաղտնիք, որոնք ասես խորհրդանշում էին ինչ֊որ բան։ Գաբրիելը հարց տվեց իրեն, թե ինչի խորհրդանիշ կարող է լինել աստիճաններին կանգնած և հեռվից երաժշտություն ունկնդրող կինը։ Եթե ինքը նկարիչ լիներ, ապա կնկարեր կնոջն այդ կեցվածքով, խավար ֆոնի վրա երկնագույն թաղիքե գլխարկը կընդգծեր բրոնզագույն մազերը, և շրջազգեստի մուգ շերտերին կհաջորդեին լուսավոր շերտեր։ «Հեռավոր երաժշտություն»։ Ահա նա այսպես կանվաներ նկարը, եթե նկարիչ լիներ։

Դուռը փակեցին, և մորաքույր Քեյթը, մորաքույր Ջուլիան ու Մերի Ջեյնը ծիծաղելով վերադարձան դահլիճ։

— Սարսափելի մարդ է այդ Ֆրեդին,— ասաց Մերի Ջեյնը,— ուղղակի սարսափելի։

Գաբրիելը չպատասխանեց և մատնացույց արեց աստիճանները, որտեղ կանգնած էր կինը։ Այժմ, երբ նախամուտքի դուռը փակ էր, երգչի և ռոյալի ձայնը լսվեց ավելի հստակ։ Գաբրիելը բարձրացրեց ձեռքը և լռության նշան արեց։ Երգը կառուցված էր հին իռլանդական տոնայնությամբ, և երգիչը վստահ չէր ո՛չ բառերի, ո՛չ էլ իր ձայնի վրա։

Երգչի ձայնը փոքր ինչ խռպոտ էր և տարածության մեջ հնչում էր աղիողորմ, մեղեդին գունազարդելով վիշտ արտահայտող բառերով։

0՜, անձրևը թրջում է ծանր խոպոպներս,
Իսկ ցողը հպվում է դեմքիս,
Սառն է մարմինը փոքրիկիս...

—Ա՜,— բացականչեց Մերի Ջեյնը,— երգում է Բարթել Դ՚Արսին։ Իսկ նա այսօր ոչ մի կերպ չհամաձայնեց երգել։ Դե՛, հիմա ես նրան կստիպեմ, որ գնալուց առաջ երգի։

— Ստիպի՛ր, Մերի Ջեյն,— ասաց մորաքույր Քեյթը։

Մերի Ջեյնը վազեց դեպի աստիճանները, բայց մինչ նա կբարձրանար աստիճաններով, երգը ընդհատվեց և լսվեց, թե ինչպես փակվեց կափարիչը։

— Ա՜խ, հազա՜ր ափսոս,— բացականչեց նա.— Գրետա, նա ներքև՞ է իջնում։

Գաբրիելը լսեց, թե ինչպես կինը ասաց «այո» և տեսավ, որ նա նույնպես ներքև է իջնում աստիճաններով։ Նրա ետևից իջնում էին Բարթել Դ՚Արսին և միսս Օ՚Քալահանը։

— Օ՛, միստր Դ՚Արսի,— բացականչեց Մերի Ջեյնը,— մի՞թե կարելի է այդպես վարվել՝ ընդհատել երգը այն ժամանակ, երբ մենք հիացած լսում էինք ձեզ։

— Ես ողջ երեկոյի ընթացքում խնդրում էի նրան,— ասաց միսս Օ՚Քալահանը,— և միսս Քոնրոյը նույնպես, բայց միստր Դ՚Արսին ասաց, որ մրսել է և չի կարող երգել։

— Ա՛հ, միստր Դ՚Արսի,— ասաց մորաքույր Քեյթը,— ինչո՞ւ ճիշտ չեք ասում։

— Ի՞նչ է, չե՞ք տեսնում, որ ես ագռավի պես խռպոտել եմ,— կոպտորեն պատասխանեց միստր Դ՚Արսին։

Նա արագ մտավ ներքնահարկ և հագավ վերարկուն։ Նրա շփոթված խոսակիցները չիմացան ինչ պատասխանել։ Մորաքույր Քեյթը ունքերը կիտեց և ձեռքով հասկացրեց՝ այդ մասին այլևս պետք չէ խոսել։ Միստր Դ՚Արսին խնամքով փաթաթեց կոկորդը։ Նա մռայլ էր։

— Պատճառը եղանակն է,— ասաց մորաքույր Ջուլիան։

— Հիմա շատերն են մրսած,— պատրաստակամությամբ նրան պաշտպանեց մորաքույր Քեյթը,— համարյա բոլորը։

— Ասում են,— ասաց Մերի Ջեյնը,— որ այսպիսի ձյուն վերջին երեսուն տարվա ընթացքում չէր եկել։ Ես կարդացել եմ այսօրվա թերթում, որ ամբողջ Իռլանդիայում ձյուն է եկել։

— Ես սիրում եմ ձյունը,— տխրությամբ շշնջաց մորաքույր Ջուլիան։

— Ես նույնպես,— ասաց միստր Օ՚Քալահանը,— առանց ձյան նոր տարին նոր տարվա նման չէ։

— Խեղճ միստր Դ՚Արսին ձյուն չի սիրում,— ժպտալով ասաց մորաքույր Քեյթը։

Վերարկուի մեջ փաթաթված ու կոճկված, միստր Դ՚Արսին դուրս եկավ ներքնահարկից ու մեղանչող տոնով պատմեց, թե ինչպես է մրսել։ Բոլորը նրան խորհուրդ տվեցին, ցավակցեցին և խնդրեցին զգույշ լինել, որովհետև գիշերվա օդը վնասակար է կոկորդին։ Գաբրիելը նայում էր կնոջը, որը չէր մասնակցում խոսակցությանը։ Գրետան կանգնել էր պատուհանի դիմաց, և գազի լապտերի լույսը խաղում էր նրա վառ֊բրոնզագույն մազերին։ Գաբրիելը հիշեց, թե ինչպես մի քանի օր առաջ նա չորացնում էր լվացած մազերը բուխարիկի առաջ։ Կանգնել էր այն նույն դիրքով և չէր լսում նրանց խոսակցությունը։ Վերջապես շրջվեց, և Գաբրիելը նկատեց նրա վարդագույն այտերն ու փայլող աչքերը։

— Միստր Դ՚Արսի,— ասաց Գրետան,— ի՞նչ է այդ երգի անունը, որ դուք երգում էիք։

— Երգը կոչվում է «Աուգրիմցի աղջիկը»,— ասաց միստր Դ՚Արսին,— բայց ես չկարողացա երգն ամբողջովին հիշել։ Իսկ դուք ծանո՞թ եք դրան։

— «Աուգրիմցի աղջիկը»,— կրկնեց Գրետան,— չեմ հիշում երգի անունը։

— Շատ հաճելի մեղեդի ունի,— ասաց Մերի Ջեյնը։— Ափսոս, որ այսօր ձեր կոկորդը մրսած է։

— Մերի Ջեյն,— ասաց մորաքույր Քեյթը,— մի ձանձրացրեք միստր Դ՚Արսիին։ Ես այլևս թույլ չեմ տա նրան ձանձրացնել։

Տեսնելով, որ հյուրերը պատրաստվում են դուրս գալ, մորաքույր Քեյթը ուղեկցեց նրանց մինչև դուռը, որտեղ և հրաժեշտ տվեցին միմյանց։

— Բարի՛ գիշեր, մորաքույր Քեյթ և շնորհակալութուն, որ հաճելի երեկո անցկացրինք։

— Բարի՛ գիշեր, Գաբրիել, բարի՛ գիշեր, Գրետա, բարի գիշեր, մորաքույր Քեյթ և շնորհակալություն, շնորհակալություն։ Բարի գիշեր, մորաքույր Ջուլիա։

— Օ՜, բարի գիշեր, Գրետա, ես քեզ չնկատեցի։

— Բարի՛ գիշեր, միստր Դ՚Արսի։ Բարի՛ գիշեր, միսս Օ՚Քալահան։

— Բարի՛ գիշեր, միսս Մորքան։

— Բարի՛ գիշեր, մի անգամ էլ։ Անփորձանք տեղ հասնեք։

— Բարի՛ գիշեր, բոլորիդ։

— Բարի՛ գիշեր։ Բարի՛ գիշեր։

Առավոտը դեռ չէր բացվել։ Աղոտ, դեղին լույսը սփռվել էր տների ու գետի վրա և թվում էր, թե երկինքը կախվել է ներքևում։ Մայթերին թաց ձյուն էր. ձյունը տեղ֊տեղ նստել էր նաև տանիքներին, առափնյա եզրապատին ու ցանկապատերին։ Հագեցած օդում դեռ աղոտ կարմրին էին տալիս լապտերները, իսկ գետից այն կողմ, ծանր երկնքի տակ սպառնալից կանգնած էր Չորս պալատների14 շենքը։

Գրետան քայլում էր Գաբրիելի առջևից, միստր Բարթել Դ՚Արսիի կողքով։ Նրա թևի տակ թղթով փաթաթած կոշիկներ կային, իսկ մյուս ձեռքով բարձրացրել էր զգեստը, որ չցեխոտվի։ Նրա այն նազանքը կարծես անհետացել էր, բայց Գաբրիելի աչքերը դեռ փայլում էին երջանկությունից։ Արյունը երակներում վեր ու վար էր անում, իսկ ուղեղում կայծակի արագությամբ ծնվում ու անհետանում էին հպարտ, ուրախ, քնքուշ և համարձակ մտքեր։ Գրետան գնում էր առջևից այնքան թեթևաքայլ և այնքան ձգված, որ Գաբրիելը ցանկացավ անաղմուկ մոտենալ նրան, բռնել ուսերից և զավեշտական ու քնքուշ բառեր շշնջալ ականջին։ Գրետան այնքան քնքուշ էր, որ Գաբրիելը ցանկացավ նրան պաշտպանել ինչ֊որ բանից, իսկ հետո մենակ մնալ նրա հետ։ Նրանց անձնական կյանքի գաղտնի պահերը աստղերի պես բոցավառվեցին նրա հիշողության մեջ։ Գաբրիելը շոյում էր իր բաժակի մոտ սեղանին դրված բաց յասամանագույն ծրարը։ Բաղեղների մեջ թռչուններն էին ճռվողում, և վարագույրի արևոտ սարդոստայնը շողշողում էր հատակին. նա երջանկությունից չէր կարողանում ուտել։ Նրանք կանգնել էին բազմամարդ կառամատույցում, և Գաբրիելը խցկում էր տոմսը նրա տաք ձեռքի մեջ։ Նրանք կանգնել էին ցրտին և ցանցապատ պատուհանից նայում էին ոռնացող վառարանի մոտ կանգնած մարդուն, որ հալած ապակուց շշեր էր փչում։ Ցուրտ էր։ Օծանելիքներ բուրող Գրետայի դեմքը համարյա հպվում էր Գաբրիելի դեմքին։ Հանկարծ Գրետան հարցրեց վառարանի մոտ կանգնած մարդուն.

— Կրակը տա՞ք է, սըր։

Բայց վառարանի աղմուկը խլացրեց Գրետայի ձայնը։ Եվ լավ է, որ մարդը չլսեց. նա հավանաբար կոպիտ պատասխան կտար։ Մի ավելի քնքուշ ուրախության ալիք ծփաց նրա սրտում և տաք ավիշի պես հոսեց երակներով։ Ինչպես աստղերի մեղմ կրակներ, նրանց միասնական կյանքի այն պահերը, որոնց մասին ոչ ոք չգիտեր և չէր էլ իմանա, բոցավառվեցին, լուսավորելով նրա հիշողությունը։ Նա տենչում էր հիշեցնել կնոջը այդ պահերը, ստիպել նրան մոռանալ իրենց միասնական կյանքի դժգույն տարիները և հիշել միայն հոգեզմայլումի պահերը։ Նա զգում էր, որ տարիները չեն մարել իրենց հոգու կրակը։ Ոչ երեխաները, ոչ իր գրական աշխատանքը և ոչ էլ կնոջ ընտանեկան հոգսերը անկարող են եղել հանգցնել իրենց հոգու քնքուշ կրակը։ Մի անգամ իր նամակներից մեկում նա գրել էր կնոջը. «Ինչո՞ւ են այս բոլոր բառերը ինձ թվում այնքան տափակ ու անգույն։ Ինձ թվում է անկարելի է գտնել այնպիսի մի բառ, որը լիներ քո անվան պես քնքուշ»։ Իր նամակի բառերը որպես հեռավոր երաժշտություն, անցյալից նրան հասան։ Գաբրիելը ցանկացավ նրա հետ մենակ մնալ։ Երբ բոլորը կգնան, երբ ինքն ու կինը կհայտնվեն հյուրանոցի սենյակում, այնժամ նրանք միասին կլինեն և մենակ։ Գաբրիելը մեղմ կշշնջա.

— Գրե՜տա։

Հավանաբար, այդ շշուկը Գրետան չի լսի։ Նա զբաղված կլինի իր հագուստներով։ Հետո Գաբրիելի ձայնը նրան կզարմացնի։ Նա կշրջվի ու կնայի Գաբրիելին։

Ուինթավերն սթրիթի անկյունում նրանք կառք նստեցին։ Գաբրիելը ուրախ էր, որ անիվների աղմուկը խանգարում էր նրանց խոսել։ Գրետան, որ հոգնած տեսք ուներ, նայում էր պատուհանից դուրս։ Մյուսները երբեմն խոսքեր էին փոխանակում՝ ցույց տալով որևէ շենք կամ փողոց։ Ձին ծուլորեն սնգսնգում էր առավոտվա մռայլ երկնքի տակ, իր ետևից քարշ տալով դղրդացող, փայտե հին տուփը։ Գաբրիելը նորից մտովի իրեն տեսավ կառքում Գրետայի հետ, որը սլանում էր դեպի շոգենավը, դեպի իրենց մեղրամիսը։

Երբ կառքը անցնում էր Օ՚Քոննելի կամրջով, միսս Օ՚Քալահանը ասաց.

— Ասում են, որ երբ անցնում ես Օ՚Քոննելի կամրջով, անպայման սպիտակ ձի ես տեսնում։

— Այս անգամ ես սպիտակ մարդ եմ տեսնում,— ասաց Գաբրիելը։

— Ո՞րտեղ,— հարցրեց միստր Բաթլեր Դ՚Արսին։

Գաբրիելը ցույց տվեց արձանը, որ տեղ֊տեղ ծածկված էր ձյունով։ Հետո Գաբրիելը մտերմորեն գլխով արեց ու ձեռքը թափահարեց։

— Բարի՛ գիշեր, Դեն,— ուրախ ասաց նա։

Երբ կառքը կանգ առավ հյուրանոցի առաջ, Գաբրիելը դուրս ցատկեց և, ուշադրություն չդարձնելով Բարթել Դ՚Արսիի բողոքներին, վճարեց կառապանին, թողնելով թեյավճար՝ մեկ շիլլինգ։

— Երջանիկ նոր տարի, սը՛ր։

— Ձեզ նույնպես,— ջերմորեն ասաց Գաբրիելը։

Երբ նրանք դուրս էին գալիս կառքից, Գրետան հենվեց նրա ձեռքին, և նրանք հրաժեշտ տվին մյուսներին։ Գրետան նույն թեթևությամբ, ինչպես մի քանի ժամ առաջ պարել էր Գաբրիելի հետ, հենվել էր նրա ձեռքին։ Պարելիս, Գաբրիելը երջանիկ էր ու հպարտ, որ նա պատկանում է իրեն, որ նա այնքան նազելի է ու կանացի։ Բայց հիմա, երբ Գաբրիելի մեջ ծնունդ էին առել բազմաթիվ հուշեր, կնոջ անուշաբույր, օտարացած ու եթերային մարմինը նրա մեջ արթնացրեց մի բուռն ցանկություն։ Կնոջ լռության քողի տակ Գաբրիելը ամուր սեղմեց նրա ձեռքը, և երբ նրանք կանգնած էին հյուրանոցի դռան առաջ, զգաց, որ երկուսն էլ խույս են տվել իրենց կյանքից ու պարտականություններից, խուսափել են տնից, ընկերներից և թրթռացող ու գոհ սրտով վազել նոր արկածներին ընդառաջ։

Դահլիճում, բարձրաթիկնակ բազկաթոռին ննջում էր մի ծերունի։ Նա գրասենյակում վառեց մոմը և նրանց առաջնորդեց աստիճաններով դեպի վեր։ Նրանք լուռ հետևեցին ծերունուն, անաղմուկ բարձրացան գորգապատ աստիճաններով։ Գրետան գլխահակ բարձրանում էր սպասավորի ետևից։ Նրա նիհար ուսերն ասես կքվել էին ծանրության ներքո, իսկ շրջազգեստը ամուր սեղմել էր իրանը։ Գաբրիելի մեջ ցանկություն առաջացավ գրկել նրա թևերը և սեղմել իր կրծքին։ Նրա ձեռքերը դողում էին այդ ցանկությունից։ Նա իր մարմնի կատաղի ցանկությունը կարողացավ զսպել՝ եղունգները խրելով ափի մեջ։ Ծերունին կանգ առավ աստիճանների վրա, որ ուղղի մարող մոմի պատրույգը։ Նրանք նույնպես կանգ առան։ Լռության մեջ Գաբրիելը լսեց մատուցարանի վրա կաթող մեղրամոմի ձայնը և իր սրտի բաբախումը։ Սպասավորը նրանց ուղեկցեց միջանցքով և բացեց դուռը։ Հետո նա երերուն մոմը դրեց արդուզարդի սեղանին ու հարցրեց, թե առավոտյան ո՞ր ժամին կարող է նրանց արթնացնել։

— Ութին,— պատասխանեց Գաբրիելը։

Սպասավորը ցույց տվեց էլեկտրական անջատիչը, ներողություն խնդրեց, որ անսարք է, բայց Գաբրիելը ընդհատեց նրան.

— Մեզ լույս պետք չէ։ Փողոցի լույսը հերիք է։ Իսկ այդ զարդարանքը (նա ցույց տվեց մոմը) կարող եք տանել ձեզ հետ։

Սպասավորը զարմացած նայեց, մոմը վերցնելով, բարի գիշեր քրթմնջաց ու դուրս եկավ։ Գաբրիելը բանալիով փակեց դուռը։

Փողոցային լապտերի ոչ պայծառ լույսը պատուհանից երկար շերտով ձգվում էր դեպի դուռը։ Գաբրիելը գլխարկն ու վերարկուն նետեց բազմոցին, մոտեցավ պատուհանին։ Նա նայեց փողոցին այնքան ժամանակ, մինչև որ հուզմունքը մի քիչ հանդարտվեց։ Հետո շրջվեց և հենվեց զգեստապահարանին, նայելով դեպի լույսը։ Գրետան հանել էր գլխարկն ու վերարկուն և մեծ տրյումոյի առաջ արձակում էր իրանակալը։ Գաբրիելը, հետևելով նրա շարժումներին, սպասեց մի քանի րոպե և կանչեց.

— Գրե՛տա։

Գրետան դանդաղ շրջվեց հայելուց և հատակին ձգվող լուսե միջանցքով մոտեցավ Գաբրիելին։ Գրետայի դեմքը այնքան մտազբաղ էր ու հոգնած, որ Գաբրիելը չկարողացավ մի խոսք ասել։ Ոչ, դեռ ժամանակը չէր։

— Դու հոգնած տեսք ունես,— ասաց նա։

— Մի քիչ հոգնած եմ,— պատասխանեց Գրետան։

— Վա՞տ ես զգում։ Գուցե հիվա՞նդ ես։

— Ոչ, պարզապես, հոգնած եմ։

Գրետան մոտեցավ պատուհանին ու նայեց դուրս։

Գաբրիելը դեռ սպասում էր և զգալով, որ իրեն համակում է շփոթմունքը, հանկարծ ասաց.

— Ի դեպ, Գրետա։

— Ի՞նչ։

— Դու հիշո՞ւմ ես խեղճ Ֆրեդի Մալինսին։

— Այո, հիշում եմ։ Ի՞նչ կա որ։

— Պարզվում է, որ նա դեռ օրինավոր մարդ է,— շարունակեց Գաբրիելը կեղծ տոնով։— Վերադարձրեց իր պարտքը։ Իսկ ես հույս չունեի։ Ափսոս, որ նա ամբողջ ժամանակ այդ Բրաունի հետ է. ախր իր էությամբ նա վատ տղա չէ։

Գաբրիելը դողում էր սրտնեղությունից։ Ինչո՞ւ է Գրետան այդքան ցրված։ Գաբրիելը չգիտեր ինչպես սկսել։ Գուցե նա նույնպես հիսաթափված է ինչ֊որ բանից։ Երանի թե Գրետան շրջվեր նրա կողմը և իր կամքով մոտենար նրան։ Բայց այժմ այդ վիճակում նրան սիրելը կնմանվեր բռնության։ Ոչ, Գաբրիելը մինչ այդ պետք է ջերմություն տեսներ նրա աչքերում։ Նա տենչում էր իշխել կնոջ տարօրինակ տրամադրությանը։

— Ե՞րբ ես նրան փող տվել,— հարցրեց Գրետան։

Գաբրիելը հազիվ զսպեց իրեն, որ չհայհոյի այդ հիմար Մալինսին իր ոսկեդրամի հետ։ Նա իր ողջ էությամբ ձգվում էր դեպի կինը, տենչում կրծքին սեղմել նրա մարմինը, հնազանդեցնել նրան։ Բայց դրա փոխարեն ասաց.

— Ծննդյան տոներին տվեցի, երբ Մալինսը նոր տարվա բացիկների կրպակ բացեց Հենրի սթրիթի վրա։

Գաբրիելը ցնցվեց տենդահարի պես, զայրույթից ու ցանկությունից։ Նա անգամ չնկատեց, թե ինչպես կինը հեռացավ պատուհանից։ Մի պահ կանգնեց Գաբրիելի առջև և նրան նայեց տարօրինակ հայացքով։ Հետո հանկարծ բարձրացավ ոտնաթաթերի վրա և ձեռքերը դնելով Գաբրիելի ուսերին, համբուրեց նրան։

— Դու անչափ մեծահոգի ես, Գաբրիել,— ասաց նա։

Գաբրիելը դողաց այդ հանկարծակի համբույրից և այդ տարօրինակ ֆրազից։ Նա ձեռքերը մոտեցրեց կնոջ մազերին ու սկսեց շոյել, հազիվ դիպչելով դրանց։ Մազերը լվանալուց հետո փայլուն էին ու մետաքսե։ Գաբրիելի սիրտը ծփաց երջանկությունից։ Հենց այն պահին, երբ տենչում էր կնոջը, նա ինքը մոտեցավ։ Միգուցե նրանց մտքերը այդ պահին ներդաշնակ էին։ Միգուցե Գրետան զգաց Գաբրիելի անկասելի ցանկությունը և համակվեց նույն զգացումով։ Այժմ, երբ Գրետան այդքան հեշտությամբ զիջեց իր դիրքերը, Գաբրիելին անհասկանալի թվաց սեփական շփոթությունը։

Գաբրիելը պահում էր Գրետայի գլուխը իր ձեռքի մեջ։ Հետո նա արագ գրկեց նրա մարմինը մի ձեռքով և իրեն մոտեցրեց։ Գաբրիելը մեղմ հարցրեց.

— Գրետա, սիրելիս, ինչի՞ մասին ես մտածում։

Գրետան չպատասխանեց ոչ հարցին, ոչ էլ գրկախառնությանը։

Գաբրիելը նորից մեղմ հարցրեց.

— Ասա ինձ, Գրետա, ի՞նչ է պատահել։ Ինձ թվում է՝ ես գիտեմ պատճառը, այդպես չէ՞։

Գրետան անմիջապես չպատասխանեց։ Հետո հանկարծ հեկեկաց և ասաց.

— Ես մտածում եմ «Աուգրիմցի աղջիկը» երգի մասին։

Նա դուրս պրծավ Գաբրիելի գրկից և, վազելով դեպի մահճակալը, բռնեց թիկնակից ու դեմքը թաքցրեց։ Գաբրիելը մի պահ քարացավ զարմանքից, հետո մոտեցավ նրան։ Սենյակով անցնելիս նա հայելու մեջ տեսավ իրեն հասակով մեկ՝ իր վերնաշապիկի լայն, պինդ օսլայած կուրծքը, և ակնոցի փայլատակող ոսկյա շրջանակն ու դեմքը, որի անդրադարձումը միշտ զարմացնում էր իրեն։ Գաբրիելը կանգ առավ Գրետայից մի քանի քայլ հեռու և հարցրեց.

— Ի՞նչ է պատահել, ինչո՞ւ է այդ երգը քեզ հուզում։

Գրետան բարձրացրեց գլուխը և երեխայի պես աչքերը սրբեց բռունցքով։ Գաբրիելի ձայնը հնչեց ավելի մեղմ, քան ինքը կցանկանար.

— Գրե՛տա, ինչո՞ւ։

— Ես հիշեցի մի մարդու, որը մի ժամանակ գոյություն ուներ և երգում էր այդ երգը։

— Ո՞վ է այդ մարդը,— հարցրեց Գաբրիելը ժպտալով։

— Մի անձնավորություն, որին ճանաչում էի դեռ Գալույեից, երբ ապրում էի տատիս մոտ,— ասաց Գրետան։

Գաբրիելի դեմքից ժպիտն անհետացավ։ Կուտակվում էր մի խուլ զայրույթ, որը չարակամորեն փոթորկեց նրա երակներում։

— Դու սիրահարվա՞ծ էիր նրան,— հեգնանքով հարցրեց նա։

— Ոչ, ես նրա հետ ընկերություն էի անում,— պատասխանեց Գրետան,— նրա անունն էր Մայքլ Ֆյուրեյ։ Նա հաճախ էր երգում «Աուգրիմցի աղջիկը» երգը։ Նա վատառողջ էր։

Գաբրիելը լուռ էր, չէր ցանկանում, որ Գրետան մտածի, թե իրեն հետաքրքրում է այդ հիվանդոտ տղան։

— Ասես հենց հիմա աչքիս առաջ է,— ասաց Գրետան, մի պահ լռելուց հետո։— Ինչպիսի՜ աչքեր ուներ՝ մեծ, սև, և աչքերի ինչպիսի՜ արտահայտություն։

— Օ՜, ուրեմն դու նրան սիրո՞ւմ էիր։

— Մենք հաճախ էինք թափառում միասին, երբ ես Գալուեյում էի ապրում,— ասաց Գրետան։

Հանկարծ Գաբրիելի գլխում միտք հղացավ։

— Հավանաբար դա՞ է պատճառը, որ դու ցանկանում էիր այդ Այվորսի հետ մեկնել Գալուեյ,— սառը հարցրեց նա։

Գրետան նրան նայեց զարմացած ու հարցրեց.

— Ինչո՞ւ։

Գրետայի հայացքից անհարմար զգալով, թափ տվեց ուսերը և ասաց.

— Ի՞նչ իմանամ։ Հավանաբար, նրան տեսնելու։

Գրետան շրջվեց ու լուռ նայեց պատուհանին, որտեղից սփռվում էր լույսի շերտը։

— Նա մահացել է,— ասաց նա վերջապես։— Նա մահացավ, երբ տասնյոթ տարեկան էր։ Սարսափելի է, չէ՞, մեռնել այդքան ջահել։

— Եվ ի՞նչ էր անում նա,— հեգնանքով հարցրեց Գաբրիելը։

— Աշխատում էր գազի գործարանում,— ասաց Գրետան։

Գաբրիելը իրեն նվաստացած զգաց, որ իր հեգնանքը ոչ մի արդյունք չտվեց, և որ իր կինը մեռածների միջից ոգեկոչեց գազի գործարանում աշխատող այդ տղայի պատկերը։ Երբ Գաբրիելը ուրախությամբ ու ցանկությամբ համակված էր իր և իր կնոջ կյանքի գաղտնի հուշերով, այդ պահին կինը մտովի նրան համեմատում էր մեկ ուրիշի հետ։ Նրան համակեց սեփական անձի ոչնչության զգացումը։ Նա իրեն զգաց որպես մի ծիծաղելի անձնավորություն, մորաքույրերի կամակատար մանչուկ, լավագույն ցանկություններով համակված մի սենտիմենտալ, դյուրազգաց մարդ, որը ճամարտակում է գռեհիկների առաջ և իդեալականացնում իր անասնական կրքերը, խղճուկ մի սինլքոր, որին մի պահ հենց նոր տեսավ հայելում։ Բնազդորեն նա շրջվեց դեպի լույսը, վախենալով, որ կինը կնկատի ամոթից վառվող իր դեմքը։

Գաբրիելը դեռ փորձում էր պահել հարցաքննման իր սառը տոնը, բայց երբ խոսեց, ձայնը անտարբեր էր ու խոնարհ։

— Գրետա, ես կարծում եմ, որ դու սիրահարված էիր Մայքլ Ֆյուրեյին,— ասաց նա։

— Նա ինձ համար շատ թանկ էր,— ասաց նա։

Նրա ձայնը քողարկված էր ու տխուր։ Գաբրիելը զգաց, որ այլևս հնարավոր չէ ստեղծել այն տրամադրությունը, որ նա կուզենար արթնացնել նրա մեջ, շոյեց Գրետայի ձեռքը և տխուր ձայնով հարցրեց.

— Ինչի՞ց մահացավ այդքան երիտասարդ, թոքախտի՞ց։

— Ինձ թվում է, պատճառը ես էի։

Այդ պատասխանից տարտամ մի ահ համակեց Գաբրիելին։ Այն ժամին, երբ նա հույս ուներ հաղթանակել, նրա դեմ դուրս եկավ անշոշափելի ու վրիժառու մի էակ, որն իր աղոտ աշխարհում ուժեր էր հավաքում Գաբրիելի դեմ։ Բայց նա բանականության ուժով ետ մղեց ահը և շարունակեց շոյել նրա ձեռքը։ Գաբրիելը նրան այլևս հարց չտվեց, որովհետև զգաց, որ Գրետան կպատմի ամեն ինչ։ Գրետայի ձեռքը տաք էր ու խոնավ, և չէր պատասխանում Գաբրիելի ձեռքի հպումներին, բայց Գաբրիելը շարունակում էր շոյել նրա ձեռքը, ինչպես մի ժամանակ, գարնանային մի առավոտ, շոյում էր Գրետայից ստացած առաջին նամակը։

— Այդ դեպքը պատահեց,— ասաց Գրետան,— այն ձմռան սկզբին, երբ ես պետք է հեռանայի տատիս մոտից և մտնեի Դուբլինի կուսանոցը։ Իսկ նա այդ ժամանակ հիվանդ պառկած էր Գալուեյում և նրան արգելում էին տնից դուրս գալ։ Օթերարդում ապրող նրա ծնողները արդեն գիտեին նրա հիվանդության մասին։ Ասում էին, որ նա թոքախտավոր է, կամ դրա նման մի բան։ Ես մինչև հիմա հաստատ չգիտեմ։

Գրետան մի պահ լռեց, հետո հոգոց հանեց։

— Խե՜ղճ տղա,— ասաց նա։— Անչա՜փ սիրում էր ինձ և այնքա՜ն բարի էր։ Ինչպես ընդունված է գյուղական վայրերում՝ մենք հաճախ էինք միասին զբոսնում։ Նա պատրաստվում էր երգել սովորել, որովհետև երգելը օգտակար էր նրա թոքերին։ Խե՜ղճ Մայքլ Ֆյուրեյ, նա հոյակապ ձայն ուներ։

— Իսկ հետո,— հարցրեց Գաբրիելը։

— Հետո ես պետք է մեկնեի Գալուեյից և մտնեի կուսանոց, իսկ այդ ժամանակ նրա առողջությունը վատացավ, և ինձ թույլ չտվեցին նրան այցելել։ Մայքլին գրեցի, որ մեկնում եմ Դուբլին, իսկ ամռանը կվերադառնամ ու ասացի, որ ամռանը նա կապաքինվի։

Գրետան մի պահ հապաղեց, փորձեց տիրապետել իր ձայնին, հետո շարունակեց.

— Մեկնելու նախօրեին ես տատիս մոտ էի, Նենս Այլենդում, նրա տանը և դասավորում էի իրերս, երբ հանկարծ լսեցի, որ ինչ֊որ մեկը խճաքարերով թեթևակի հարվածում է պատուհանին։ Պատուհանը այնքան թաց էր, որ ոչինչ չկարողացա տեսնել։ Սլացա ներքև, չհասցնելով փոխել շորերս և այգի մտա ետնամուտքից։ Այնտեղ, այգու խորքում, կանգնել էր Մայքը ու դողում էր ամբողջ մարմնով։

— Դու նրան չասացիր, որ տուն վերադառնա,— հարցրեց Գաբրիելը։

— Ես աղաչեցի նրան, որ անմիջապես հեռանա, ասացի, որ նա կմեռնի, եթե շարունակի մնալ անձրևի տակ,— բայց նա պատասխանեց, որ ապրել այլևս չի ուզում։ Օ՜, ես հիմա հիշում եմ նրա աչքերը. ասես կանգնած է կողքիս։ Նա կանգնել էր պատի մոտ, ծառի տակ։

— Եվ նա գնաց տո՞ւն,— հարցրեց Գաբրիելը։

— Այո, նա տուն գնաց, իսկ երբ կուսանոց վերադարձա, մեկ շաբաթ անց նա մահացավ, և նրան թաղեցին Օթերարդում, որտեղ ապրում էին նրա հարազատները։ Ա՜խ, այն օրը, երբ ես իմացա, որ նա մահացել է...

Գրետան խեղդելով արցունքները լռեց և այլևս չկարողանալով զսպել իրեն, նետվեց անկողնու վրա ու հեկեկացող դեմքը թաղեց վերմակի մեջ։

Գաբրիելը չիմանալով ինչ ասել, դեռ որոշ ժամանակ ձեռքում պահեց կնոջ ձեռքը, հետո, չհամարձակվելով բռնանալ նրա վշտի վրա, այն զգույշ իջեցրեց և լուռ մոտեցավ պատուհանին։

Գրետան խոր քնած էր։

Արմունկին կռթնած, Գաբրիելը անվրդով նայում էր նրա խճճված մազերին, կիսաբաց բերանին և ականջ էր դնում կնոջ խոր շնչառությանը։ Ուրեմն, կնոջ կյանքում եղել է այդ ռոմանտիկ հիշողությունը՝ մի երիտասարդ մահացել է հանուն նրա։ Այժմ Գաբրիելն արդեն առանց որևէ ցավի մտածում էր, թե ինչպիսի խղճուկ դեր է խաղացել կնոջ կյանքում ինքը՝ նրա ամուսինը։ Նա նայում էր քնած կնոջը մի այնպիսի զգացումով, ասես նրանք երբեք ամուսիններ չեն եղել։ Գաբրիելը երկար ժամանակ հետաքրքրությամբ զննում էր նրա դեմքը, մազերը և փորձում պատկերացնել նրա ջահել տարիների գեղեցկությունը։ Տարօրինակ ու մտերմիկ մի խղճմտանք համակեց նրա հոգուն։ Գաբրիելը անգամ իր խղճի առաջ չէր ցանկանում խոստովանել, որ կնոջ դեմքը կորցրել է իր գեղեցկությունը, բայց նա գիտակցում էր, որ այդ դեմքը այլևս այն չէր, որի համար Մայքլ Ֆյուրեյը չվախեցավ մեռնել։

Հավանաբար, Գրետան նրան ողջ ճշմարտությունը չպատմեց։ Գաբրիելը նայեց աթոռին, որի վրա ընկած էին կնոջ հագուստները։ Ներքնազգեստի երիզը կախվել էր աթոռից։ Կոշիկներից մեկը չէր շրջվել, միայն կակուղ վերնամասն էր ծալվել, իսկ մյուսն ընկած էր կողքի վրա։ Գաբրիելը զարմանքով հիշեց, թե զգացմունքների ինչպիսի փոթորիկ էր մի ժամ առաջ իր հոգում։ Ի՞նչն էր պատճառը. գուցե մորաքույրերի ընթրիքը կամ իր սեփական անհեթեթ ճառը, գինին ու պարերը, կատակներն ու սրախոսությունները, երբ նրանք հրաժեշտ տվեցին դահլիճում, և հետո երկար զբոսնեցին ձյունոտ գետափով։ Խե՜ղճ մորաքույր Ջուլիա։ Նա ինքն էլ շուտով ստվեր կդառնա, ինչպես Պատրիկ Մորքանը և նրա ձին։ Երբ նա երգում էր «Հարսանյաց հագուստով» երգը, Գաբրիելը նկատեց նրա դեմքի հոգնատանջ արտահայտությունը։ Գուցե շուտով սևազգեստ Գաբրիելը կնստի հենց այդ նույն հյուրասենյակում, մետաքսե գլխարկը՝ ծնկներին։ Լուսամուտները ծածկված կլինեն վարագույրներով, և մորաքույր Քեյթը, նստելով նրա կողքին, լաց կլինի, կմաքրի քիթն ու կպատմի, թե ինչպես մահացավ Ջուլիան։ Գաբրիելը մխիթարանքի բառեր կփնտրի և կգտնի միայն ոչինչ չասող ու անօգուտ ֆրազներ։ Այո, այո, շատ շուտով մահը վրա կհասնի։

Սենյակը ցուրտ էր և Գաբրիելի ուսերը սառեցին։ Նա զգուշորեն պառկեց կնոջ կողքին, իր վրա քաշելով սավանը։ Նրանք հետզհետե դառնում էին ստվերներ։ Ավելի ճիշտ կլինի քաջաբար ոտք դնել մի այլ աշխարհ և մեռնել որևէ կրքի մոլուցքից, քան տարեցտարի թառամել ու ողորմելիորեն խամրել։ Գաբրիելը մտածում էր, որ կողքին պառկած կինը երկար տարիներ իր սրտում փայփայել է սիրած տղայի աչքերի պատկերը, այնպես, ինչպես նրանք կային այն պահին, երբ տղան ասաց, որ այլևս չի ցանկանում ապրել։

Մեծահոգության արցունքներ հայտնվեցին Գաբրիելի աչքերում։ Դեռ երբեք նա այդպիսի զգացում չէր ապրել, և ոչ մի կին դեռևս այդպիսի զգացմունք չէր արթնացրել նրա հոգում, բայց նա գիտեր, որ այդ զգացումը կոչվում էր սեր։ Արցունքներից նրա աչքերը մթնեցին, և նրան թվաց, թե կիսախավարում տեսնում է երիտասարդի ստվերը այն ծառի տակ, որից դեռ կաթում էին անձրևի կաթիլները։ Նրա շուրջը ելնում էին այլ ստվերներ։ Գաբրիելի հոգին մոտենում էր մի աշխարհի, որտեղ բնակվում էր հանգուցյալների բազմությունը։ Եվ թեև Գաբրիելը անկարող էր նրանց ըմբռնել, բայց և այնպես, նա զգում էր նրանց խաբուսիկ ու երերուն գոյությունը։ Նրա սեփական ինքնությունը անէանում էր նրանց գորշ, անշոշափելի աշխարհում։ Նյութական աշխարհը, որ այդ մեռյալները ինչ֊որ ժամանակ ստեղծել էին և ապրել այնտեղ, հիմա հալչում էր և իմաստազրկվում։

Ապակու վրա ընկնող ձյան փաթիլների մեղմ հարվածները, նրան ստիպեցին նայել պատուհանին։ Նորից ձյուն էր գալիս։ Նա քնկոտ հայացքով հետևեց փայլուն և գորշ փաթիլներին, որոնք շեղ ցած էին իջնում լամպի լույսի տակ։ Ժամանակն է արդեն ճանապարհորդել դեպի մայրամուտ։ Այո, թերթերը ճիշտ էին գրում, ձյուն էր գալիս ողջ Իռլանդիայով մեկ։ Ձյունը իջնում էր ամենուրեք՝ կենտրոնական հարթության վրա, ծառազուրկ բլուրներին։ Ձյունը փափուկ պառկում էր Ալեյան ճահիճների վրա և արևմուտքից այն կողմ մեղմ տարածվում Շանոնի մութ, ըմբոստացող ալիքների վրա։ Ձյունը իջնում էր նաև բլրի միայնակ գերեզմանոցին, որտեղ թաղված էր Մայքլ Ֆյուրեյը։ Ձյունը հաստ շերտով նստում էր ծռված խաչերի, տապանաքարերի, փոքրիկ դարպասների ճաղերի վրա և մերկ փշաթփերին։ Գաբրիելի հոգին դանդաղ անէանում էր ձյան շրշյունի ներքո, և ձյունը թեթև իջնում էր ողջ աշխարհի վրա որպես օրհասական ժամի հայտնություն, իջնում էր թեթև՝ բոլոր ապրողների ու մեռյալների վրա։

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍԻ «ԴՈՒԲԼԻՆՑԻՆԵՐԸ»

Ջեյմս Զոյս (1882-1941)... երբ խոսք է լինում ժամանակակից արձակի մասին, այս անունը հայտնվում է 20֊րդ դարի խոշորագույն արձակագիրների՝ Պրուստի, Կաֆկայի, Ֆոլքների անունների կողքին։

Ջեյմս Ջոյսը անգլիական գրականության դասական է։ Ծնվել է Իռլանդիայում՝ Դուբլինում։ Կրթություն է ստացել կաթոլիկական ճեմարանում։ 1898թ. ընդունվում է համալսարան, իսկ 1904թ. ընդմիշտ հեռանում Իռլանդիայից։ Ապրում է Փարիզում, Ցյուրիխում։ Մինչև իր արվեստի ճանաչումը Ջոյսը ապրել է փորձությունների մի ծանր շրջան՝ թե ստեղծագործական և թե անձնական կյանքում։ Նա հրաժարվում է ճիզվիտական համալսարանը ավարտելուց հետո ծառայել ոչ միայն Անգլիայի լծի տակ գտնվող Իռլանդիային, այլև կաթոլիկ եկեղեցուն և քաղքենիական միջավայրին։ Իր հոգևոր ուսուցչի՝ Իբսենի նման, նա հրաժարվում է փարիսեցի հասարակության կեղծ արժեքներից և հատկապես այդ հասարակության կողմից ստրկացված արվեստից։ Ջոյսի համար նոր արվեստը ոչ միայն ինքնաարտահայտման ձև է, այլև ըմբոստացման միջոց։ Իբսենի նման նա ժխտում էր բոլոր այն «հեղինակություններին», որոնք կեղծ «ազգային արվեստի» և կրոնի դիմակներով թակարդել էին վարձում գրողին։ Իզուր չէ, որ «Արվեստագետի դիմանկարը պատանության հասակում» վեպում նա գրում է. «Իռլանդիան մի ծեր խուլ է, որը խժռում է իր զավակներին»։ Նա հեռանում է Իռլանդիայից՝ ինչպես միլիոնավոր գաղթած իր հայրենակիցները, բայց մի պայմանով՝ գրել լքված հայրենիքի մասին։ Դուբլինցիներն են նրա բոլոր հերոսները և գրողի համար նրանք խորհրդանշում են ողջ մարդկությունը։ Գրողի կարևոր ստեղծագործություններն են՝ «Կամերային երաժշտություն» (բանաստեղծություններ, 1907թ.), «Դուբլինցիներ» (պատմվածքներ, 1914թ.), «Արվեստագետի դիմանկարը պատանության հասակում» վեպը (1916թ.), «Աքսորյալներ» թատերակը (1918թ.), «Ուլիսես» վեպը (1922թ.) և «Ֆիննեգանի հոգեհացը», փորձարարական արձակ գործը (1939թ.):

«Դուբլինցիներով» է սկսում իր գրական ուղին 23֊ամյա Ջեյմս Ջոյսը։ Բայց գրքի ուղին մինչև հրատարակում դժվարին էր։ Գիրքը պատրաստ էր տպագրության 1906թ., բայց լույս տեսավ 1914թ.֊ին։ Ճիշտ է, 1907թ. այն տպագրվեց, բայց այդպես էլ լույս աշխարհ չեկավ։ Դուբլինի խոշոր բուրժուաներից մեկը գնեց համարյա ողջ տպաքանակը և ոչնչացրեց։ Գրողի դեմ ելան մյուս «հարգարժան» դուբլինցիները։ Պատճառը՝ դուբլինյան իշխող խավի համարձակ քննադատությունն էր. նաև՝ «անգլիական թագավորի մասին անպատշաճ արտահայտությունները»։ «Դուբլինցիներ» պատմվածաշարի էությունը և նպատակը երևում են Ջոյսի նամակներում, որոնք ուղղված էին գրքի հրատարակչին՝ Գրանդ Ռիչարդսին։ Այդ նամակները նույնքան կարևոր են, որքան նրա ծրագրային հոդվածները։ Նամակներում նա իրեն հատուկ վճռականությամբ պաշտպանում է իր ստեղծագործական սկզբունքները։ Առաջին անգամ անգլիական և իռլանդական գրականության մեջ հեղինակը շատ զուսպ և անսովոր արձակով պատկերում էր եվրոպական մեծ քաղաքի միջին խավի մարդկանց կյանքն ու առօրյան. ուրբանիստական թեման խիստ ընդգծված է։ Ջոյսը «Դուբլինցիները» համարում էր իր հայրենիքի հոգեկան կյանքի պատմությունը և հավատարիմ մնալով իր որոշմանը, ոչ մի տող չփոխեց։ «Դուք կարգելեք քաղաքակրթության զարգացմանը Իռլանդիայում, եթե թույլ չտաք, որ իռլանդացիները իրենց տեսնեն իմ լավ փայլեցրած հայելու մեջ»,— գրում է Ջոյսը հրատարակչին։ «Ես նպատակ ունեի գրել իմ երկրի հոգեկան կյանքի պատմությունը և գործողության վայր եմ ընտրել Դուբլինը, որովհետև այդ քաղաքը իմ կարծիքով կաթվածի կենտրոն է։ Ես փորձել եմ պատկերել այդ քաղաքը և նրա անտարբեր հասարակությունը իր չորս ասպեկտներով. նրա բնակիչները մանուկ ժամանակ, պատանեկան հասակում, հասակն առած և հասարակական կյանքում։ Պատմվածքները խմբված են այդ հաջորդականությամբ։ Պատմվածքների մեծ մասում մանրակրկտորեն երևան եմ հանում քաղաքի թշվառությունը և այն կարծիքին եմ, որ միայն ամոթ չունեցող մարդը իր պատկերածի մեջ կփոխի և մանավանդ կաղճատի այն, ինչ նա տեսել է ու լսել»։

«Դուբլինցիների» համարյա բոլոր պատմվածքներում պատկերված են «կաթվածի աոաջին նշանները»։ «Դուբլինցիներ» բառը դառնում է էպիֆանիա՝ աստվածահայտնություն և բացատրում մեծ քաղաքի էությունը։ Օգուտը, վաղը և էգոիզմը՝ ահա իռլանդական իրականության հասարակական գործոնները։ Իզուր չէ, որ Ջոյսը իր նամակներում անընդհատ ընդգծում է՝ «Քայքայման յուրահատուկ հոտը» Իռլանդիայի վրա է, իսկ Դուբլինը «կաթվածի կենտրոն է», որը տարածվում է ողջ երկրով մեկ։ Վաղ շրջանում գրված հոդվածներից մեկում արդեն երևում են գրողի դաժան հեգնանքի հետքերը, որ իր գագաթնակետին կհասնի «Ուլիսեսում»։ «Իռլանդիան մեծ երկիր է։ Զմրուխտյա են անվանում նրա կղզիները։ Կառավարությունը դարեր շարունակ երկիրը ճնշելուց հետո այն ամայացրեց։ Այժմ դա անմշակ հող է։ Կառավարությունը սերմանում է այնտեղ քաղց, սնոտիապաշտություն և հարբեցողություն, հողից ծլում են պուրիտանիզմ, ճիզվիտներ, ֆանատիկոսներ և երկերեսանիներ»։ Այս հատվածից պարզ երևում է, որ Ջոյսը տեսնում էր չարիքի ու թշվառության սոցիալական արմատները։ Անկում են ապրում ընտանեկան հարաբերությունները։ «Բաղեղի օրը» պատմվածքում, չկա մի ռեալ ուժ, որ հարստահարումից ու թշվառությունից փրկի Իռլանդիան՝ ազգային վերածնության ու փառքի ժամանակները դուբլինցիների համար միայն վերհուշ են, իսկ ազգային հերոս Պառնելը՝ ստվեր, որ մի պահ հայտնվում֊կորչում է նրանց զրույցի ժամանակ։ Նման պայմաններում ստեղծագործ որևէ հարաբերություն հնարավոր չէ (դա իր գագաթնակետին է հասնում ««Ուլիսես» վեպում, իսկ ավելի ուշ, Ջոյսը սկսում է «դաժան իրականությանը փոխարինող նոր լեզվի որոնում», որն իր տրամաբանական լուծումը գտավ «Ֆիննեգանի հոգեհացը» վեպում)։

Ջոյսի պատմվածքներում Դուբլինը «գրողի համար հուշ է, թշվառության ու զղջանք»։

Համարյա բոլոր պատմվածքներում, հերոսները փորձում են դուրս գալ իրավիճակների թակարդից, խուսափել կյանքի միօրինակությունից, գտնել փրկության ուղիներ։ Բայց մի անտես ուժ միշտ հաղթում է նրանց և որպես այդ միջավայրի արդյունք, նրանք նույնպես ծախված են ու մենակ։

Բայց Ջոյսը գիտե հակադրությունների ուժը. դուբլինցիները նաև երազող են։ Դա փրկվելու երազն է, ուրեմն՝ փախուստի։ Փախուստի, թռիչքի թեման դառնում է առաջնային ոչ միայն «Դուբլինցիներում» («Հանդիպում», «Ամպիկը» պատմվածքները), այլև վեպերում։ Այս իմաստով արտակարգ հմայք ու թեմատիկ ամբողջություն ունեն մանկությանը նվիրված պատմվածքները, որտեղ աշխարհը դեռ լի է զգայական պահերով և որտեղ երազողը դեռ շարունակում է երազել, չնայած երազը բախվում է աշխարհին («Արաբի»): Իսկ վերջին՝ «Մեռյալները» պատմվածքում, Ջոյսը չեխովյան վարպետությամբ, համարյա աննկատելիորեն ընթերցողի առջև գծում է մի աշխարհ, որտեղ համալսարանի դասախոս, գրող Գաբրիել Քոնրոյը քայլ առ քայլ պարտվելով և կորցնելով պատրանքները, հանկարծ գիտակցում է իր ողջ էգոիստական կյանքն ու անցյալը, որոնք այնքան վարպետորեն քողարկված էին սովորույթների շնորհիվ։ Եվ երբ Գաբրիելը կնոջ հայտնած լուրը լսելուց հետո զննում է իր անարյուն ու սառը հոգին, անտեղ տեսնում է նաև իր պարտությունը։ «Նա զգուշորեն պառկեց կնոջ կողքին, իր վրա քաշելով սավանը։ Նրանք հետզհետե դառնում էին ստվերներ»։ Պատմվածքի ամենակենդանի հերոսը հուշն է հանգուցյալի մասին։ Քոնրոյը գիտակցում է իր փախուստը... ավաղ՝ դեպի անէություն, որի նշանն է դառնում Իռլանդիալի վրա իջնող ձյունը։ Երբ կենդանի հուշը «դիպչում է» դուբլինյան հերոսներին, նրանք «սուզվում են» «խեղդվում» («Էվելին»):

Եվ այս թեմաների զարգացմանը համընթաց Դուբլին քաղաքը պատմվածաշարում նոր խորհրդանիշ է դառնում, գծագրվում է նրա գորշությունն ու փարիսեցիությունը, նաև՝ երիտասարդ իռլանդացիների երազկոտ ներաշխարհն ու նրանց սպասող փակուղին։

Բայց Ջոյսը կվաներ ընթերցողին, եթե սահմանափակվեր միայն անկման մթնոլորտի պատկերումով։ «Դուբլինցիներում» Ջոյսը նաև մեծ հումանիստ է և չեխովյան անսահման կարեկցանքով ու սիրով են շնչում նրա պատմվածքները «փոքր մարդու» մասին (որոշ պատմվածքներում պարզ երևում են Չեխովի և Իբսենի ազդեցությունները): Ահա «Հողը» պատմվածքը, որը ժողովածուի լավագույն գործերից է։ Լվացարարուհի Մարիան, որը գրեթե ողջ կյանքում տնային ծառայող է եղել մի ընտանիքում, իսկ ծերության շեմին աշխատանքի է անցել լվացքատանը, այցելում է իր երբեմնի «տունը»։ Բայց պատմվածքի սյուժեն Ջոյսի մոտ երկրորդական դեր է խաղում։ Այդ այցելոլթյունը միջոց է, որի օգնությամբ Ջոյսը պատկերում է մի ամբողջ ճակատագիր և պատկերում է աննկատ, մանրուքների և երկրորդական իրադրությունների նկարագրության շնորհիվ։ Այս և մյուս գործերում գրողը դրսևորում է իր զարմանալի վարպետությունը և աննկատելիորեն կյանք տալիս իր ստեղծած տեսարաններին ու կերպարներին։ Ինչպես Բալզակի և Վ. Ֆոլքների վեպերը, յուրաքանչյուր պատմվածք ստեղծված է «ներքին լուսավորման» սկզբունքով. նրանք իրար հետ կապակցված են և թեմայով և թե այդ թեմայի զարգացմամբ։ «Դուբլինցիներում» Ջոյսը գծում է իր մյուս վեպերի կենդանի «քարտեզը» և այն բնակեցնում հերոսներով։ Գիրքը պատրաստի կերպարներ տվեց գրողի հայտնի վեպի՝ «Ուլիսեսի» համար։

«Ուլիսեսում» ավանդական վեպի միասնությունը խախտվում է և փոխարենը պատկերվում է դուբլինյան բնակիչների «միասնությունը», այսինքն, թե ինչպես կարող է մի քանի հերոսների կյանքը հատվել, խաչաձևվել ոչ միայն առօրյայում, այլև հոմերոսյան առասպելում, որն «արթնացնելով», գրողը ստեղծում է մի նորը։ Առասպելի շնորհիվ նա եզակին դարձնում է համընդհանուր, տիեզերական, բայց միաժամանակ կորցնում է իր վաղ շրջանի ռեալիստական արձակի հմայքը և առասպելական սխեմաների մեջ «խճճում» հերոսներին։ Բայց «Ուլիսեսում» գրողը նաև շարունակում է անգլիական երգիծական վեպի մեծ տրադիցիաները. այս անգամ նրա անողոք քննադատության համար թիրախ են դառնում իռլանդական հասարակությունը և նրա բնակչի՝ Բլումի մեկ օրը։ Գրողն այս վեպում մեծ վարպետությամբ է օգտագործում «մտքի հոսքի» տեխնիկան։

Ներկայումս գրողը հայտնի է հիմնականում «Ուլիսես» վեպով, բայց Անգլիայում վերջերս ընթերցողներին արված հարցումի ժամանակ պարզվեց, որ «Դուբլինցիները» Ջոյսի մյուս գործերի համեմատ ամենատարածված գիրքն է մնում։ Պատճառը երևի նրա վաղ շրջանի արձակին բնորոշ այն ռեալիզմն է, որով նա պատմում է Դուբլին քաղաքի բնակիչների կյանքն ու երազանքը։ Հիմա, Հեմինգուեյի, Ֆոլքների և նրանց հետևորդների լակոնիկ և այսպես կոչված «հեռագրային» ոճի պատմվածքներից հետո, դժվար չէ տեսնել այն խզումը, որն առկա է «Դուբլինցիների» և 19֊րդ դարի պատմվածքի միջև։ Գիրքը մերկացրեց այն «պաճուճանքները», որոնք վիկտորյան վեպի ծաղկման շրջանում պոետիկ «փայլատակումների» համբավն ունեին։ Պատմվածքներում համարյա բացակայում են հեղինակային «ես»֊ի ներխուժումները (այս հարցում Ջոյսի ուսուցիչն էր Գ. Ֆլոբերը), և ընթերցողն ինքն է լրացնում բաց թողնված մասերը, կամ մի քանի նախադասությունից եզրակացնում հերոսի կյանքի ողջ ընթացքը։ Պատմվածքների լեզուն արտաքուստ չեզոք է, «անկողմնապահ»։

Բայց այն, ինչ պատկերում է Ջոյսը, խորապես հուզում է ընթերցողին։

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Ծանոթագրություններ

1 Մասոնություն (ֆրանկմասոնություն)— կրոնափիլիսոփայական հոսանք, որն առաջացել է 18֊րդ դարում։

2 Ազնիվ խոսք, (ֆր.)։

3 Ուղեթաս, (իռլ.)։

4 Ջ.Գ. Բայրոնի «Զարմուհուս մահվան առիթով, որ թանկ էր իմ սրտին» բանաստեղծության առաջին քառատողը։ Այս և մյուս չափածո հատվածների թարգմանությունը Արտեմ Հարությունյանի։

5 Մասնավոր ձեռնարկատեր։

6 Այստեղ՝ ինքն իր համար։

7 Բաղեղի օր— Հոկտեմբերի 6֊ը՝ Չարլզ Ստյուարտ Պառնելի մահվան տարելիցը։ Պառնելի այն կողմնակիցները, որոնք հավատարիմ են մնացել նրա հիշատակին, այդ օրը լամբակների մեջ բաղեղի տերևներ են կրում։

8 Ֆենյաններ— հին իռլանդերեն féne, իռլանդական անտիկ ժողովրդի անունը։ Այդպես են անվանում իռլանդացիների գաղտնի ընկերության անդամներին ԱՄՆ֊ում և Իռլանդիայում, որոնք պայքարում են Իռլանդիան անգլիական լծից ազատագրելու համար։

9 Իռլանդիային հին անվանումը։

10 Խոսքը Թոմաս Մուրի «Իռլանդական մեղեդիների» մասին է։

11 Տրեմոլ (իտալ.)— մեկ կամ մի քանի հնչյունների պարբերաբար արագ կրկնություն։

12 Ցտեսություն (գելական շոտլանդերեն)։

13 Ընկերություն։

14 Դուբլինի դատական հիմնարկությունների շենքը։

Ջեյմս Ջոյս

Դուբլինցիներ

(Պատմվածքներ)

Երկրորդ, էլեկտրոնային վերանայված հրատարակություն

James Joyce

Dubliners

(Short Stories)