Հովհաննես Գրիգորյան

ԵՐԲԵՔ ՉՄԵՌՆԵՍ —

ԱՀԱ ԹԵ ԻՆՉ ԿԱՍԵՄ ՔԵԶ

բանաստեղծություններ

Երևան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊1 Գրիգորյան
ԳՄԴ 84Հ֊5

Գրիգորյան, Հովհաննես

«Երբեք չմեռնես — ահա թե ինչ կասեմ քեզ»։ [Բանաստեղծություններ] / Հովհ. Գրիգորյան, խմբ.՝ Հասմիկ Խեչիկյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեցին Ս. Հ. Գրիգորյանը, Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2015.— 150 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ «Երբեք չմեռնես — ահա թե ինչ կասեմ քեզ»։ [Բանաստեղծություններ] / Հովհ. Գրիգորյան, խմբ.՝ Հասմիկ Խեչիկյան.— Եր.։ ՀԳՄ հրատ., 2010.— 150 էջ։

Հովհաննես Գրիգորյանի (1945֊2013) պոեզիայի ժամանակը երեկն է, այսօրը և գալիքը... Մի ամբողջ հավիտենություն, որ կերտել է բանաստեղծը իր գրականությամբ, մեր պոեզիայի հարստությունն է, անջնջելի հետքը:

ԳՄԴ 84Հ֊5

ISBN 978֊9939֊58֊063֊0

eISBN 978֊9939֊0֊1539֊2

© Հովհ. Գրիգորյան, 2010

© Յավրուհրատ, 2015

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

ԿՈՊԻՏ ԽՈՍՔԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

ՆՈՐ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Ուղիղ մի կոշիկի չափ երկիր՝

ահա թե ինչ էր մնացել

նախկին բավականին ընդարձակ Հայաստանից.

ընդամենը մի,

այն էլ 29,8 համարի կոշիկի չափ երկիր,

և երկար տասնամյակներ արագիլի նման

մի ոտի վրա ցցված ժողովուրդ,

որն ահա արդեն

երկու տասնամյակ է, ինչ պայքարում է

ևս մի կոշիկի չափ տարածության համար,

որպեսզի, ի վերջո, կարողանա մյուս բոլոր

ժողովուրդների նման

երկու ոտքով կանգնել

մայր հողին։

ԿԻՐԱԿԻ

Ու թեև կիրակի է, բայց ինձ դժվար թե հաջողվի երկար

մնալ անկողնում, որովհետև ուղիղ ութն անց երեսունին

ճնճղուկները կտցահարում են պատուհանիս ապակին,

հասկացնելով, որ իրենց ամենևին չի հետաքրքրում

աշխատանքային օր է, թե՞ հանգստյան —

ժամանակն է և պետք է հացի փշրանքներ լցնել

պատուհանի գոգին ամեն Աստծու օրվա պես...

Ճիշտ ժամը իննին ինձ ոտի է հանում շենքերում

շրջայց կատարող պառավ մուրացկանը՝

դուռս զգուշորեն թակելով.

— Որդյակս, դուք ուզո՞ւմ եք հայտնվել դժոխքում

և ողջ֊ողջ այրվել կպրե կարասներից որևէ մեկում,

առանց ներման իրավունքի,— հարգալիր տոնով

հարցնում է նա, վստահ, որ ես ուշի֊ուշով

լսում եմ նրան դռան ետևից։

Ես կիսաբաց եմ անում դուռը և թղթադրամը

խոթելով պառավի պատրաստակամ գրպանը,

արագորեն վերադառնում եմ անկողին և փակում եմ

աչքերս, թեթևացած, որ այս անգամ էլ խուսափեցի

կպրե կարասում ողջ֊ողջ այրվելու հեռանկարից...

Ժամը տասն անց երեսունին դռանս առաջ են հայտնվում

ճշտապահ եհովայականները՝ գրքերով ծանրաբեռնված.

— Եղբայր, մի՞թե դու չես ուզում առնչվել մեր Աստծո

ճշմարիտ խոսքին,— քաղցրաձայն դայլայլում է անհայտ

տարիքի մի տղամարդ, պատրաստվելով ներս սողոսկել

կիսաբաց դռանս արանքից, բայց ես արագորեն խլում եմ

գիրքը նրա ձեռքից, փակում եմ դուռը, հայտնելով, որ

գերադասում եմ Աստծո խոսքին առնչվել մենության մեջ,

վերմակով ամուր փաթաթված։

Ժամը տասնմեկն անց երեսունին ինձ զանգում է ՀԳՄ

նախագահը, հայտնելով, որ վերջապես վախճանվել է

վաստակաշատ այսինչ֊այնինչյանը և վերջին շնչում

պահանջել է, որ Հովհ. Գրիգորյանը անպայման

ներկա լինի թաղմանը՝ սև կոստյումով, վշտահար դեմքով

և ճոխ ծաղկեպսակով, հակառակ դեպքում կշարունակի

ապրել ևս մի քանի տարի, անընդհատ փող կուզի

թաղման ծախսերի համար, Ծաղկաձորի ուղեգիր

և հաստափոր գրքեր պետպատվերով իրար ետևից

տպելու իրավունք...

Ժամը տասներկուսին առանց դուռը թակելու ներս է

խուժում թաղի լիազորը, որ շենքի բոլոր

բնակիչներից հազարական դրամ է հավաքում՝

Մոզամբիկում ծառատունկ անցկացնելու համար,

ևս հազար դրամ, որովհետև հեռավոր բարեկամն է

եկել Գլենդելից, պե՞տք է մի բան դնել սեղանին, թե՞ ոչ...

Տասներկուսն անց երեսունին բջջայինիս վրա մեսիջ է

ուղարկում Իսրայելի պրեզիդենտը, սպառնալով,

որ եթե չվերադառնամ հին ուղղագրությանը, ապա,

նորից կհարձակվի Լիբանանի, և եթե եղանակները

չփչանան, էլի մի քանի այլ երկրների վրա,

որոնց անուններն այս պահին դժվարանում է հիշել։—

Երևի ինչ֊որ մեկը կատակ է անում ինձ հետ,

մտածեցի ես, վերմակը քաշելով գլխիս։

Սակայն տագնապս գնալով խորանում էր,

որովհետև մեկ առ մեկ վերհիշելով հեռու և մոտիկ

ծանոթներիս, ես այդպես էլ չկարողացա հավանական

համարել որևէ մեկի թեկնածությունը, որն ի վիճակի լիներ

կատակ անել, թեկուզ և անհաջող...

Կես ժամ անց դուռս թակում է մածնավաճառը

զգուշացնելով, որ եթե այս անգամ էլ

չվերադարձնեմ նախորդ օրերին նրանից գնած

մածունի դատարկ բանկաները, ջարդուխուրդ կանի

պատուհաններիս բոլոր ապակիները և կծակծկի

անվադողերը ավտոմեքենայիս։

Հետո սկսվում է կուսակցականների հանդիսավոր

շքերթը՝ հոգեցունց երաժշտության ուղեկցությամբ —

նրանք հերթով գրկում ու սեղմում են ինձ իրենց

լայնահուն կրծքին, համոզված, որ ես իմ ձայնը

տալու եմ նրանց, և ես երդվում եմ բոլոր

կուսակցական և անկուսակցական սրբություններով,

որ իմ ձայնն անպայման տալու եմ նրանց — անվերադարձ,

որովհետև իմ ինչի՞ն է պետք ձայնը,

և որ վերջնականապես որոշել եմ կյանքիս մնացած

մի քանի հարյուրամյակն անցկացնել առանց ձայնի,

առանց ծպտուն հանելու, մի խոսքով սուս և փուս...

Հետո գալիս է կիրակի օրվա ամենահրաշալի պահը

ես մաքուր սափրվում եմ, հագնում եմ տոնական

կոստյումս և օղակն անցկացնելով վիզս, հրում եմ

աթոռը ոտքերիս տակից և սկսում եմ խաղաղ ճոճվել

առաստաղի կեռիկին ամրացված պարանից, մինչև որ

կինս վերադառնում է խանութից, զգուշորեն իջեցնում է

ինձ, հարմար նստեցնում է աթոռին ու միասին

անշտապ վայելում ենք

մեր հրաշալի իրիկնային սուրճը,

նայելով, թե ինչպես է մութը խտանում

պատուհանից այն կողմ։

ՎԱԶՔ՝ ՊԱՏՎԻՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՂԹԱՀԱՐՈՒՄՈՎ

Հաճելի քիչ բան կա հիշողությունների մեջ։

Նրանք սովորաբար տանջում են մարդուն։

Եվ իսկապես, անցյալի պատկերներից

առավել վառ ու կենդանի են մնում հենց նրանք,

որոնց մեջ դու հմտորեն սողում ես աղբ ու կեղտի մեջ

մի պատառ հացի համար...

... Եվ կյանքը, որ նման է վազքի

աստվածաշնչյան պատվիրանների հաղթահարումով,

և քո ամեն մի ցատկը հերթական

խոչընդոտ֊պատվիրանի վրայով

պիտի նույն վազքով հետապնդի քեզ,

մինչև քո վերջին ցատկը

այն փոսի մեջ,

ուր ավարտվում է սովորաբար

քո տառապանքների ուղին,

և հիշողություններից բզկտված

հանդարտվելու ես վերջնականապես —

մի պատառ հացը ատամներիդ մեջ ամուր սեղմած։

ՀԱՅԱՍՏԱՆ

Սա իմ երկիրն է — չափսերով այնպիսին,

որ կարող եմ վերցնել հետս,

թե մի հեռու տեղ գնամ։

Փոքրիկ՝ ինչպես ծերացած մայր,

փոքրիկ՝ ինչպես նորածին զավակ,

իսկ քարտեզի վրա

ընդամենը արցունքի մի կաթիլ...

Սա իմ երկիրն է — չափսերով այնպիսին,

որ ազատորեն տեղավորել եմ սրտիս մեջ,

որ չկորցնեմ հանկարծ...

ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՄԱՍԻՆ

Ժողովրդների բարեկամության մասին ամենաշատը

սկսում են խոսել պատերազմների նախօրեին և կամ

ազգամիջյան կոտորածների կարճատև ընդմիջումներին,

երբ երկուստեք հոգնում են սուր ճոճելուց

ու միմյանց թրատելուց,

ու ևս մի քիչ՝ կխեղդվեն արյան ծովերի մեջ,

ահա թե ինչու

փորձում են ժամանակ շահել դիակները թաղելու,

արդյունաբերությունը զարգացնելու համար...

Բյուջեից մեծ գումարներ կհատկացվեն՝

կրթությունը կատարելագործելու նպատակով։

Նոր դպրոցներ կկառուցվեն՝ մեծ պատուհաններով

և հարմարավետ նստարաններով,

նոր եկեղեցիներ՝ ավերվածների տեղում։

Նոբելյան և զանազան այլ մրցանակներ կշնորհվեն

գրողներին՝ արդարություն, գութ ու կարեկցանք,

խաղաղություն գովերգելու համար։

Բայց ամենաշատը

կշահեն երաժիշտներն ու երգիչները,

ամենուրեք՝ փակ ու հատկապես բաց դահլիճներում

կհնչեն երգ ու երաժշտություն,

հնարավորին չափ բարձր և ուժգին՝

խլացնելու աստիճան... Որպեսզի այդ համընդհանուր

աղմուկ֊աղաղակի մեջ չլսվի

վիթխարի գործարաններում

արտադրվող նոր զենք ու զրահի թխկոց֊չխկոցը...

P.S. Չմոռանամ նշել ամենավտանգավոր պահը.

դա այն ժամանակն է,

երբ տագնապալի խոսակցություն կծավալվի

ծխելու վտանգավորության մասին, այն մարդկանց

առողջությունը պահպանելու մտահոգությամբ, որոնց

պատրաստվում են գլխովին կոտորել

ընդամենը մի քանի օր հետո։

ՄԻ ՕՐ

Ծանր է գրպանահատների, մանր ու մեծ ավազակների

և զանազան այլ ստահակների կյանքը շուկ. հարաբերություններ

թևակոխած երկրներում.

ունևորները շրջում են ավտոներով ու թիկնապահներով

և հնարավոր չէ

մոտենալ նրանց գրպաններին,

նրանց տները մտնելն էլ խիստ վտանգավոր է,

զինված թիկնազորն է հսկում ամենուրեք։

Իսկ մյուսների և գրպաններն են դատարկ, և տները...

Միակ ելքը ցույցերին ու միտինգներին մասնակցելն է,

որոնք բարեբախտաբար շատացել են վերջին շրջանում

և որոնք սովորաբար ավարտվում են

խանութների ու կրպակների ավերումով։

Այստեղ էլ վտանգավորն այն է, որ պիտի

քար առողջություն ունենաս՝

ժամերով անձրևի ու ձյան տակ, ցրտին ու տապին տնկվելու,

բոլորի հետ «Կորչի՜» և «Կեցցե՜» ամբողջ

կոկորդով գոռալու համար։

Բայց էլ սարսափելին ճառերն են, որոնք պարտավոր ես լսել,

որոնք տևում են ժամեր, որոնք տևում են անվերջ,

և հուսահատությունից, դառնությունից ու տաղտուկից

մի օր սիրտդ կարող է մարել, մի օր սիրտդ կարող է պայթել,

մի օր կարող է մինչև հոգուդ խորքը զզված թքես ու հեռանաս

ավերից ու թալանից և հատկապես

պայքարից քաղաքական։

ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ

Աստղեր չկան այս կղզու երկնքում, թեև, միգուցե կան,

սակայն ծանր մտքերի տակ կքած մարդիկ

գետնից չեն կտրում հայացքը՝ ինչ֊որ բան գտնելու հույսով —

երկնքում ոչինչ չգտան իրենց հետաքրքրող...

Չկան նաև թռչուններ, թեև, միգուցե կան, որովհետև երբեմն

փետուրներ են թափվում վերևից և էլի ուրիշ բաներ,

օրինակ ծերտ ու անպարկեշտ հայհոյանքներ, որոնք

առատորեն հղում են երկինք համբարձվող հանգուցյալները՝

հողի վրա առտնին գործերով դեսուդեն վազվզող

իրենց հարազատներին։

Հատուկենտ ինքնաթիռներ են անցնում՝ թևերն

անշտապ թափահարելով և սուզանավեր, որոնք

օդում են լողում ջրի բացակայության պատճառով։

Թեև, միգուցե կան ուրիշ պատճառներ, ասենք,

հավերժական հաշտությունը գայլադեմ ոչխարների

և ոչխարադեմ գայլերի,

երբ այլևս ոչինչ չկա իրարից թաքցնելու,

որովհետև այլևս

ոչինչ չկա...

ԱՂՈԹՔ

Չորս քայլ վեր... սահման է։

Չորս քայլ վար... սահման։

Աստված իմ,

այսքան էլ փոքրիկ հայրենիք,

այսքան էլ փոքրիկ

Հայաստան,

նորածնի բարուր է իսկական...

Աստված իմ, մոլորվել, կանգնել եմ,

ասա ինձ, ի՞նչ անեմ, ո՞ւր գնամ —

Չորս քայլ վեր՝ ավեր է ու մահ է,

Չորս քայլ վար՝ ավար ու թալան...

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՃԳՆԱԺԱՄ — սկիզբը երեկոյան ժամը 4֊ին,

կրկնությունն ամեն երկուշաբթի

Ինչպիսի՜ խայտառակություն — մինչ ամբողջ

քաղաքակիրթ աշխարհում միլիարդա֊ և

միլիոնատերերն են ինքնասպանություն գործում,

մեզ մոտ դեռ թշվառներն ու ընչազուրկներն են

շարունակում իրենց նետել Կիևյան

և զանազան այլ կամուրջներից ներքև... Տպավորությունը

փոքր ինչ մեղմելու համար ստիպված մեկ֊երկու

ունևորի սպանեցին, որոնց ոչ մի կերպ հնարավոր

չեղավ համոզել, որ գոնե

ձևական փորձ անեն վերջ տալու իրենց անհամ կյանքին։

«Հաշվապահների դարաշրջան» —

գալիք սերունդները պատմության դասագրքերում

անկասկած այսպես կանվանակոչեն այն

ժամանակատարածքը,

որն ես ապրում եմ հիմա։ Չէի ասի, թե այն

լավագույնն է արդեն եղածների մեջ,

բայց երևի ամենաարտառոցն է

ինքնասպանությունների աննախադեպ առատությամբ։

Արդեն վաղուց լռել են մեծ հողատարածքների,

գետերի, լճերի, ծովերի և օվկիանոսների համար

մղվող արդար ու անարդար ճակատամարտերի

աղմուկ֊աղաղակները, մեռնողների ճիչ ու կանչերը...

Հիմա այդ ամենը,

ներառյալ լեռներն ու անտառները,

հաշվեկշռված են ու համարակալված և պահվում են

բանկերի պողպատակուռ սեյֆերում՝

խիստ հսկողության տակ։

Սակայն ինքնասպանությունների թիվը

զարմանալիորեն շարունակում է աճել։

Հաշվապահներն ամեն աշխատանքային օրվա ավարտի

ճշգրիտ հաշվետվություն են ներկայացնում, թե քանի ձուկ է

մնացել ջրերում, քանի թռչուն՝ երկնքում, քանի վագր,

կապիկ, առյուծ ու փիղ՝ անտառներում... Բոլորը

համարակալված են, բացի ճանճերից ու մոծակներից,

որոնք դատապարտված են վերացման։

Երբեք նկարներն այսքան թանկ չեն եղել

և նկարիչներն՝ այսքան էժան։ Երբեք սերն այսքան

առատ չի եղել և սիրահարներն այսքան սակավ։

Եվ երբեք աշունն այսքան շռայլ չի եղել

և հաջորդող ձմեռը՝ այսքան դաժան։

Եվ երբեք ես ու դու այսքան երջանիկ չենք եղել,

թեև դուրս ենք մնացել համարակալվածների թվից։

Որովհետև

դատապարտված ենք վերացման...

Հանգցնենք լույսերն ու նստենք ով որտեղ պատահի։

Կարգն է այդպիսին՝

մեկ րոպե լռենք հեռանալուց առաջ։

Պատրաստ՝ լռելու մի ամբողջ հավերժություն։

ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ԽՈՍՏՈՒՄՆԵՐ

— Հարկավոր է բարձրացնել ժողովրդի բարեկեցությունը,—

մտահոգ տեսքով հայտարարեց թագավորը

մի նախընտրական գեղեցիկ առավոտ։— Բյուջեն

ամբողջությամբ կուղղենք այդ նպատակին։

Եվ կարճ ժամանակամիջոցում

շեշտակիորեն կբարելավենք իրադրությունը

բոլոր մեծ ու փոքր բանտերում,

կենտրոնական ու ծայրամասային հիվանդանոցներում,

և գերեզմանոցներում հատկապես։

Եվ մեր բազմաչարչար ժողովուրդը

վերջապես կուղղի իր մեջքը,

թեթևացած շունչ կքաշի ու կապրի մարդավայել՝

բոլոր մեծ ու փոքր բանտերում,

կենտրոնական ու ծայրամասային հիվանդանոցներում

և գերեզմանոցներում հատկապես։

ՈՍՏԻԿԱՆԱԿԱՆ ԼՐԱՏՈՒ

Ուշադրություն,

ևս մի հետաքրքիր տեղեկություն.—

20֊րդ դարի վերջին, ժամը 16֊ն անց 15 րոպեին,

հայ ժողովուրդը դուրս է եկել իր հայրենիքից

և այլևս չի վերադարձել...

Արտաքին նշանները՝ բազմադարյան, բազմաչարչար,

տաղանդավոր, աշխատասեր, համբերատար,

աչքերի մեջ անսահման թախիծ,

սիրտը կոտրված մի քանի տեղից...

Տեսնողներին խնդրում ենք

շտապ հայտնել պառլամենտ,

որին մի քանի օրով ժողովուրդ է հարկավոր

նոր ընտրությունների համար...

ԴԵՄՈԿՐԱՏԻԱ

Արջը հեծանիվ էր քշում,

թութակը ոտանավորներ էր արտասանում,

կապիկները սիրահետում էին իրենց վարժեցնողին,

լարախաղացը ճարպկորեն թռչկոտում էր լարի վրա...

Հետո հանկարծ ամեն ինչ փոխվեց միանգամից,

և հիմա

արջը ոտանավոր է արտասանում,

թութակը հեծանիվ է քշում,

կապիկները թռչկոտում են լարի վրա,

լարախաղացը ճարպկորեն սիրահետում է իրեն վարժեցնողին։

... Ինչ֊որ բան է փոխվել ժողովրդի մեջ — ծիծաղելով նկատեց ծաղրածուն

Ծիծաղելով ինչ֊որ բան է փոխել ծաղրածուն — նկատեց ժողովուրդը...

ՆՈՐ ԴԱՆԹԵԱԿԱՆ

Ո՞ւր է տեղավորելու այսքան հանգուցյալի

Տերը մեր ամենազոր,

ի վերջո, անսահման չեն տարածքները ոչ դժոխքի

և ոչ էլ դրախտի, դե, քավարանինը նույնպես,

և պիտի պատկերացնել,

թե ինչ դժոխային ծանրաբեռնվածությամբ են աշխատում

սպասավորները հատկապես դժոխքի... Հասկանալի է,

անգամ առանց խորը գիտական վերլուծության,

որ սույն հաստատության դարպասների առաջ են գոյանում

հերթերն ամենամեծ, ու թեև բրուտներն աշխատում են

քափ֊քրտինք մտած,

միևնույն է, Հադեսում քննարկվող ամենասուր հարցը,

կպրե կարասների պակասուրդն է,

ինչպես նաև հմուտ կադրերի,

որոնք կարող են տանջել մեղավորներին,

առանց նրանց դեմքին ու դիրքին նայելու։

Եվ նայելով խառնամբոխի այս հարաճուն հեղեղին,

մեր Տերը, որ միակ տառապողն էր

բոլոր աստվածների մեջ,

կդառնա նաև հուսահատվածը միակ,

թափ կտա ձեռքը,

կշրջվի ու կհեռանա գլխահակ...

Եվ պատմությունը, որի սկզբում խոսքն էր,

կավարտվի ծանր,

չափազանց ծանր լռությամբ։

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Սարսափելի է, երբ տրամադրությունդ փչանում է

պայծառ եղանակին,

գարնանային արևոտ մի օր,— քիչ հեռվում գետն է հոսում՝

ալիքվող ու հարահոս աղյուսակը Մենդելեևի,

ափին՝ կիրակնօրյա հանգստի է դուրս եկել մեծ փիլիսոփայի

ընտանիքը վիթխարի՝ և հայրը հին հունական խստությամբ

զգուշացնում է երեխաներին.

— Ոչ մի դեպքում չհեռանալ բանականությունից անդին,

վտանգներով լեցուն է անիմանալին...

Սակայն երեխաներն անհնազանդ դուրս եկան

և խախտեցին իրենց իմաստուն հայրիկի պատվիրանը

և եղավ այն, ինչն այլևս իմաստ չունի թաքցնել

նույնիսկ երեխաներից.

Պիղատոսը լվաց ձեռքերն ու քաշվեց իր սենյակների խորքը,

դեսուդեն հնչեցին կրակոցներ,

և տրամադրությունս փչացավ վերջնականապես։

ԿՏԱԿ

Ավաղ, ես ապրում եմ ժամանակներում,

երբ այս զառամյալ հողագնդի վրա ամեն ինչ

սկսել է վերջանալ.

ցամաքում են գետերն ու լճերը,

օվկիանոսները ծով են դառնում, իսկ ծովերը՝ ճահիճ,

անտառներն այրվում ու մոխրանում են

չոր լուցկիների նման,

իսկ ահա արդեն լրջորեն խոսում են

նավթի ու գազի վերջանալու մասին...

Ավաղ, ինձ ոչինչ չի մնում ժառանգելու իմ հետնորդներին,

ոչինչ, կամ գրեթե ոչինչ, որ հնարավոր լինի վաճառել,

կամ դնել բանկում և խաղաղ ապրել տոկոսների հաշվին։

Թերևս, միակ քիչ թե շատ արժեքավորն այս

սմքող հողագունդն է, որը պառաված

ձիու նման հետզհետե դանդաղեցնում է ընթացքը,

և վստահ եմ, որ շուտով տնքոցով կանգ կառնի,

և հենց այդ պահին թեթևացած սրտով

այն կժառանգեմ ձեզ՝

որպես անշարժ գույք։

ՊԱՏԵՐԱԶՄ, ԲԱՅՑ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ

Աշնանային մի տխուր երեկո դեմ֊դիմաց հանդիպեցին իրար

երկու հակառակորդ զինվոր՝

ամեն մեկն ուներ իր գեներալը, ամեն մեկն ուներ իր հրացանը,

որին նրանք այնքան վարժ էին տիրապետում։

Դեմ֊դիմաց նրանք փորում էին իրենց խրամատները, որպեսզի

այնտեղից ճշգրիտ նշանառությամբ կրակեն իրար վրա,

ահա թե ինչու նրանք ջանասիրաբար խրամատ էին փորում՝

և խորն էին փորում,

և խորն էին փորում...

Գեներալները սկզբում ոչինչ չէին կասկածում,

նրանք միայն հրամաններ էին արձակում,

նրանք միայն ծխում էին իրենց ծխախոտները

և միայն թշնամական հայացք էին երբեմն նետում թշնամու վրա,

բայց գեներալները հիմնականում ոչինչ չէին կասկածում։

Իսկ երբ գլխի ընկան, թե բանն ինչ է, արդեն բավականին

ուշ էր և ամեն ինչ կորած էր —

զինվորները շատ խորն էին փորել խրամատները,

նրանք չափազանց խորն էին փորել խրամատները,

և շարունակում էին փորել,

և շարունակում էին փորել...

Գեներալները գոռգոռում էին. «Դուրս եկեք, վախկոտնե՜ր»,

ոտքերը խփում էին գետնին. «Դադարեցրե՜ք փորելը»

և չէին մոռանում թշնամական հայացք երբեմն նետել թշնամու վրա։

Հետո, երբ տեսան ամեն ինչ իզուր է,

նրանք բարձրաձայն լաց եղան

և տեղացին անպարկեշտ հայհոյանքներ,

ջանասիրաբար ընտրելով բառերը։

PR

— Թագավորը մերկ է,— լրագրողների բազմության առջև

հանդիսավորությամբ հայտարարեց երեխան,

ապա ավելացրեց.— փրչոտ է և սեքսուալ է սարսափելի...

— Այո,— ասաց թագավորի խոսնակը հպարտությամբ,—

մեր թագավորը ոչինչ չունի թաքցնելու

իր սիրելի ժողովրդից։

ՇԱՐԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԶԱՏ ԹԵՄԱՅՈՎ

«Ի՞նչ եմ ուզում դառնալ» թեմայով

դպրոցական շարադրության մեջ

ընդամենը մի տող.

«Ուզեմ, թե չուզեմ՝ թագավոր»

գրել էր

թագավորի տղան։

ԹՇՆԱՄՈՒՆ ՈՐՈՆԵԼԻՍ

Ինչ֊որ հեռու հեռավոր երկրում

ապրում է թագավորը և հրամաններ է արձակում։

Ամեն առավոտ շարում է զորքը,

համբուրում է թագուհու ճակատը, հետո լվացվում է

և գնում է թշնամուն որոնելու։

Զորքը գնում է նրա ետևից,

և նրանք գնում են դաշտերով, ձորերով,

անտառներով, լեռներով

և չեն հանդիպում թշնամուն։

Եվ հետո նրանք ետ են դառնում

լեռներով, անտառներով, ձորերով, դաշտերով,

տխուր ետ են դառնում։

Թագավորը փոշոտված է անտանելի,

զորքը փոշոտված է անտանելի։

Նրանք լվացվում են,

և թագավորը հրամաններ է արձակում,

և թագավորը համբուրում է թագուհու ճակատը

և գնում է քնելու։

ԷԼԻ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՄԱՍԻՆ

Անեկդոտի նման կարճ ու սրամիտ էր այս գյուղը,

ամանորի նախօրեին, երբ բոլորը եռուզեռի մեջ են.—

տոնական սեղաններ են պատրաստում,

եփում ու թխում են քրտնմխած,

իսկ երբ ամեն ինչ ավարտի են հասցնում,

հագնում են տոնական շորերն ու շարվում են

սեղանների շուրջ,

ու կարմրատակած դեմքերով նայում են ճղճղացող

էկրանին ու սպասում.—

մի՞թե ոչ ոք չի մեռնելու այս գիշեր։

ՊԱՏԺԻ ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆԸ

Եվ հիմա արդեն, երբ կյանքս իր ավարտական

փուլն է թևակոխել,— լիակատար վստահությամբ

կարող եմ հավաստել, որ իմ նախորդ կյանքերում

զարհուրելի հանցանքներ եմ գործել, անարդար եմ

եղել և միգուցե նաև տմարդի... Այլապես ինչո՞ւ է

Տերն ինձ համար այսքան ծանր պատիժ սահմանել —

ծնվել ու գոյություն քարշ տալ այս քար ու քռայի մեջ,

և այս մարդկանց մեջ, որոնք հաստատ վերջին անգամ են

ծնվել այս հողի վրա, որովհետև նրանց համար

Տերը դժվար թե

կարողանա նոր պատիժ հորինել

այս մեկից ծանր ավելի...

ԷՀ, ԱՍԱՑ ՓԻԼԻՍՈՓԱՆ

Հարկավոր է մտածել վաղվա օրվա մասին,— ասաց հարևանս

և ևս մի արկղ օճառ խցկեց պահարանի վերին դարակը։

Հարկավոր է մտածել, ասաց փիլիսոփան։

Ի՞նչ իմանաս, ինչ կբերի վաղվա օրը,

թեև հիմնականում և ավելի շատ այն տանում է, քան թե բերում,—

տնքալով ասաց հարևանս հերթական աղի պարկը շալակին։

Ի՞նչ իմանաս, ասաց փիլիսոփան։

Նկատի ունեցիր նաև, որ խառն է աշխարհի վիճակը,

բոլորը խոսում են նոր պատերազմի մասին,

և լրագրերն են գրում,— ճռնչաց հարևանս՝ մի կերպ

քայլելով լուցկու վիթխարի արկղի տակ կքած։

Նկատի ունեցիր, ասաց փիլիսոփան։

Եվ զգոն եղիր, թե չէ աչքդ թեքես, կմնաս դատարկ սենյակում

Աստծո տված շորերով, այսինքն բոլորովին մերկ,—

դառնորեն քմծիծաղ տվեց հարևանս, ևս մի անգամ

ստուգելով դռների կողպեքներն ու փականների ամրությունը։

Եվ զգոն եղիր, ասաց փիլիսոփան։

Էհ, իսկ ամենակարևորը՝ հույսդ չդնես ոչ մեկի վրա,— ասաց հարևանս

և հրաժեշտ տալով ինձ, պառկեց իր իսկ ձեռքով պատրաստած

դագաղի մեջ և մեռավ՝ նախօրոք ամուր փակելով

բոլոր դռներն ու հանգցնելով լույսերը բոլոր սենյակների։

Էհ, ասաց փիլիսոփան։

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ԿՅԱՆՔԻՑ

Իր ամենօրյա զբոսանքից տուն վերադառնալիս

մեծ եղավ Դարվինի զայրույթը, երբ տեսավ,

որ իր սիրելի կապիկը որերորդ անգամ

տունը տակնուվրա է արել,

խառնել ու ավերել է ամեն ինչ.

— Դու ե՞րբ ես մարդ դառնալու,— հառաչեց

նշանավոր գիտնականն ու վերջնականապես

հուսահատված փլվեց պատառոտված

բազկաթոռին։

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԳԵՐԵԶՄԱՆՈՑ

Սովորական գերեզմանոց էր։ Շիրմաքարերի շուրջ դեսուդեն

աճած մի քնի ծառով, որոնք ամենասկզբում պտղատու են եղել։

Սովորական, շարքային գերեզմանոց էր,

ընդամենը մի պատգամավորով,

որը մեռել էր ընտրողների հետ միասին և միասին էլ

թաղված էին մի ընդհանուր շիրմաքարի տակ...

Չմոռանանք դատավորին, որը թեև պատվարժան էր,

բայց նրա մահվան մասին խորհրդավոր լուրեր էին պտտվում,

երբ քաղաքում դեռևս պտտվում էր կարուսելը՝

միակը քաղաքի բազում ձեռնարկություններից,

որն աշխատում էր անխափան և որից ամեն երեկո

սիրով օգտվում էին քաղաքի այրերը հարգարժան։

Պատգամավորը նախընտրում էր ձին,

իսկ դատավորն առյուծը, սակայն երբեմն նրանք

տեղափոխվում էին, երբ հարկ էր լինում

հասարակության պահանջով գնալ ինչ֊ինչ փոփոխության...

Իսկ ընդհանրապես, հասարակական կազմակերպություններից

ամենաաշխույժն ու եռանդունը հասարակական զուգարանն էր,

որի անունը առաջինն էր նշում պատգամավորն իր

նախընտրական ճառերի այն հատվածում,

որն արվեստին ու մշակույթին էր նվիրված։

Հետո ընտրազանգվածը կոտորվեց մինչև վերջին մարդը՝

անվերջ նույն թեկնածուին ընտրելու ձանձրույթից,

ինչի հետևանքով պատգամավորը մեռավ խորը վշտից։

Իսկ երբ հանցագործությունները վերացան, որովհետև

վերացան ընտրություններն ու պատգամավորը,

դատավորը խարակիրի արեց հասարակական զուգարանի

առջև և հոգին ավանդեց սաստիկ տառապանքների

և վիթխարի պարտքերի մեջ խրված...

Հաջորդ օրվանից քաղաքը լիովին ամայացավ և ծառերը

դադարեցին պտղաբերելուց

և քիչ֊քիչ տեղափոխվեցին գերեզմանոց,

շարվեցին շիրմաքարերի շուրջ՝

աճելով ինչպես պատահի, երբ պատահի...

ՎԵՐՋԻՆ ԲԱՌԵՐ

Դժվար,

ինչ սոսկալի դժվար են ծնվում բառերը,

և ի՞նչ իմանաս, միգուցե տխուր երգ է սա,

և ինչ գեղեցիկ են աստղերը երկնքում,

իսկ անտառը մոտիկ է,

չափազանց մոտիկ,

գալարափողերն են հնչում,

որսորդներն են վազում բոլոր կողմերից

տեսնելու, թե ինչպես է մեռնում վերջին սոխակը

նոտաների տետրը արյունոտ կրծքին սեղմած...

Եվ ի՞նչ իմանաս,—

միգուցե վերջին երգն է սա,

միգուցե վերջն է սա,— ի՞նչ իմանաս։

ՎԵՐՋԱՊԵՍ ԻՆՉ֊ՈՐ ԲԱՆ Է ՊԱՏԱՀԵԼՈՒ

Ի՞նչ իմաստ ունի ճշտել, թեև հնարավոր է, թե լուրն առաջինը

ով տարածեց. «Այսօր ինչ֊որ բան է լինելու» — և աշնան քամին

դեղին տերևներին խառնելով՝ տագնապը ցրեց քաղաքով մեկ։

Կան նաև ուրիշ քաղաքներ, ուր Սոկրատեսի պատկերով

լրջախոհ տղամարդիկ խորիմաստ մտքեր են

գրի առնում կաշառակերությունից ազատ ժամերին։

Նրանք անտեղյակ ապրում են խաղաղության մեջ։

Իսկ այս մեկում վաղուց էին սպասում։ Եվ ահա

վերջապես լուրը տարածվեց։

Աշուն է, տխուր լուրեր ստանալու ամենատարածված

եղանակը։ Դեսուդեն ցրված տերևներ՝ հանգուցյալի

դարակներից նետած դեղնած նամակների նման,

որոնք ավելի են սրում տագնապի զգացումը։

Զարմանալի է, մարդիկ գնալով ավելի

ու ավելի քիչ են մտածում մահվան մասին

և շարունակում են եռանդով ծամել ու ուտել,

երբ մարմնի մի կեսն արդեն մեռել է,

իսկ մյուս կեսին մնացել է մի քանի ժամ, գուցե րոպե։

Այս ի՜նչ

հիմար շորեր ես հագել,— մահվան մահճում հանդիմանում էր

մայրը աղջկան, բայց տագնապն արդեն նրան էլ էր հասել

և նա միանգամից լռեց՝ վախեցած նայելով

պատուհանից դուրս...

Այս ի՜նչ հիմար շորեր եմ հագել,— տագնապահար

նայեց հայելուն Սոկրատեսը, որն աղոտ

պատկերացում ուներ կաշառակերության մասին,

թեև փիլիսոփայությունից ազատ ժամերին լրջախոհ

տեսքով շրջում էր XXI դարի միջանցքներում, ձեռքերը

պարզած երկինք բացականչելով.— Այս ի՜նչ հիմար

շորեր եք հագել...

Միգուցե արդեն գարուն է,

միգուցե ծառերն արդեն ծաղկել են,

միգուցե լուրերն ուրիշ դռներ են թակում,

և ուրիշ

պատուհաններից է տագնապը սողոսկում ներս,—

Այս ի՜նչ հիմար շորեր են հագիս, արագորեն հանվելով

մտածում էի ես և սրսփալով մտնում անկողին՝

ծածկվելով չորացած տերևների

ու դեղնած նամակների

վերմակով...

ԵՐԵՎԻ

Սիրով՝ Արփի Ոսկանյանին

Սովորական պատմություն է,— ասաց բազմաթիվ

աշուններ տեսած քաղաքացին, մարդկանց կոչ անելով

վերադառնալ տուն և թողնել ծառերն իրենց վշտի հետ...

Եվ հենց այդ պահին

հնչեց ձայնը զբոսայգու ամենախորքից.— իրիկնային շքեղ արդուզարդով մի մանկամարդ տիկին,

ամենաբարձր ծառի ճյուղին նստած,

կանացի կրծքային ձայնով սկսեց

անպարկեշտ հայհոյանքներ տեղալ

անցող֊դարձողների, ինչպես նաև նրանց գլխին, ովքեր

հարգելի պատճառներով բացակայում էին քաղաքից։

Երևի քաղցա՞ծ եք,— հարցրեցին անցուդարձողները,

որոնք հավաքվել էին ծառի տակ,

Երևի ընդդիմադի՞ր եք,— հարցրեցին նրանք,

ովքեր հարգելի պատճառներով

բացակայում էին քաղաքից,

Երևի հղի՞ եք,— հարցրեցին սեռական փոքրամասնության ներկայացուցիչները, որոնք

սովորաբար մեծամասնություն են կազմում

օրվա այդ ժամին անցուդարձողների մեջ,

Երևի քաղցած է, ընդդիմադիր է և հղի,— հաստատեցին

արագորեն տեղ հասած երբեմն գրական,

երբեմն կուսակցական մի խումբ գործիչներ, որոնք

համոզված են որ հայաստանի հատուկենտ ծառերի

ճյուղերին արդեն հասունացել է մի նոր սերունդ

և ժամանակն է, որ նրանք իջնեն ծառերից,

ուղղեն մեջքերը և քայլել սովորեն

և իրենց արժանի տեղը գրավեն

անհասկանալի է թե որտեղ...

Հետո եկավ քաղաքապետը

փողային նվագախմբով

և հրշեջ մեքենայով

և օրհներգի փառահեղ հնչյունների տակ հրշեջները

հանդիսավորությամբ ծառից

իջեցրեցին մանկամարդ տիկնոջը, որը շարունակում էր

անպարկեշտ հայհոյանքների տարափը...

Օրհներգի ինչպիսի՜ հրաշալի տեքստ է,—

հիացմունքով ունկնդրելով հայհոյանքները, շշնջաց

բազմաթիվ աշուններ

տեսած քաղաքացին

և հետո վախեցած նայեց չորսբոլորը,

խուճապահար նետվեց աշնանային տերևների շեղջի մեջ,

և ոտերն ու ձեռները կատաղի աշխատեցնելով

սուզվեց ու անհետացավ,

այլևս երբեք չվերադառնալու հաստատ մտադրությամբ...

* * *

Ինձ կախեք եղևնու ճյուղերից,— իր կտակի մեջ

խնդրել էր ծերունազարդ բանաստեղծը վերջին շնչում,—

կամ գոնե թաղեք

Արարատի կատարին՝ ձյուների մեջ,

Թուրքիայից հեռու մի տեղ,

և քանի որ ես սարսափելի մրսկան եմ,

չմոռանաք տաք շորեր դնել հետս...

Բայց շատ ավելի գերադասում եմ առաջին տարբերակը,

այսինքն եղևնին, ի վերջո, ինչու

նեղություն պատճառեմ մարդկանց, թեև,

չեմ կասկածում, նրանք ինձ շատ են սիրում,

և կանեն ամեն ինչ

վերջին ցանկությունս կատարելու համար...

Երեխաները կպտտվեն զարդարված եղևնու շուրջ,

կերգեն ու կպարեն, կարտասանեն

իմ բանաստեղծությունները

և հոգիս կփառավորվի և սառած մարմինս կտաքանա...

... Իշխանության ներկայացուցիչը, արցունքն աչքերին,

մակագրեց կտակի վերին եզրին՝ «Կատարել

սիրելի բանաստեղծի վերջին ցանկությունը

և նրան թաղել Սովետաշենի գերեզմանոցում՝ աղբանոցի

անմիջական հարևանությամբ, ուր, ի վերջո,

հայտնվելու էին

թե եղևնին և թե բանաստեղծը

ամանորի տոների ավարտին»։

ՔԱՄՈՒՑ ՔՇՎԱԾՆԵՐԸ

Քամին փչում է հյուսիս —

և մենք բոլորս

վազում ենք հյուսիս։

Քամին փչում է հարավ —

և մենք բոլորս

վազում ենք հարավ...

Ե՞րբ ենք, ի վերջո,

կուշտ փորով հաց ուտելու,

որ մի քիչ ծանրանանք,

հողին կպած մնանք ու դիմանանք

քամիների այս անվերջ

տարուբերումներին։

* * *

Հեռուստացույցի էկրանը — բանտախցի պատուհան

աշխարհի վրա բացված։ Հնարավորինս

հաշվի են առնված

ճաշակներն ու ցանկությունները բոլոր բանտարկյալների —

ձմռանը շատերը գերադասում են տեսնել տաք երկրներ,

խիտ ու փարթամ անտառներ, մաքուր ու կոկիկ քաղաքներ,

որոնց փողոցներով շրջում են թեթև հագնված,

ժպտադեմ մարդիկ,

և ամենևին չեն կրակում իրար վրա

թիկունքից։

Ամռանը ցուցադրում են հենց նույն այդ մարդկանց,

որոնք տոթ քաղաքները թողած զովանում են

ծովերում ու գետերում,

արևկող են լինում տաք ավազներին պառկած,

խաղաղ նիրհում են աչքերը փակ — ամենևին չկասկածելով,

որ ինչ֊որ մեկը կրակելու է նրանց վրա

թիկունքից։

Բայց ամենացանկալին, բոլոր եղանակներին,

ճամփորդական պատկերներ տեսնելն է, թե ինչպես են

հենց նույն այդ մարդիկ ավտոներով, գնացքներով,

ինքնաթիռներով

ինչ֊որ տեղ գնում կամ վերադառնում են ինչ֊որ տեղից

ոմանք դիմավորում են, մյուսները ճանապարհ են գցում,

և պարզորոշ զգացվում է,

որ նրանց մտքովն անգամ չի անցնում,

թե ինչ֊որ մեկը կրակելու է նրանց վրա

թիկունքից։

... Հետո հեռուստաէկրանը մարում է

և մանր անձրև է սկսում տեղալ բանտախցում,

որովհետև աշուն է և օրերը շուտ են մթնում,

և ես շտապում եմ ավարտի հասցնել վերջին տողերս,

քանի դեռ ինչ֊որ մեկը չի կրակել

թիկունքիս։

* * *

Ընդամենը մի կղզի է մնացել,

ուր ապրում են սիրելի մարդիկ։

Ընդամենը մի պայծառ արև,

որը երբեք մայր չի մտնում։

Ընդամենը մի քանի ծառ՝ քաղցր պտուղներով։

Ընդամենը մի երազ,

ուր դու ապրում ես այդ կղզում,

պայծառ արևի տակ,

որը երբեք մայր չի մտնում,

սիրելի մարդկանց հետ ու ծառերի մեջ,

որոնց ճյուղերից քաղցր պտուղներ են կախված...

Ընդամենը մի երազ, որի համար արժե քնել

և այլևս չարթնանալ —

թույնի և մաղձի այս օվկիանոսում։

ՏԱՔ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ

Գիշերվա կեսին շենքը նորից արթնացավ

շների անտանելի վայնասունից.

անթաքույց տրվել էին սիրո վայելքին,

բնության հարազատ ու բոլորովին տկլոր զավակները,

մոռացած, որ ապրում են քաղաքակիրթ մարդկանց

շրջապատում, որոնք տասնամյակներ առաջ,

երբ գազը դեռևս էժան էր և էլ. էներգիան էր դեռևս էժան,

եռացրած ջուր էին շփում վերևից անխնա

սիրատենչ շներին քշելու համար, իսկ հետո,

երբ այդ ամենը կտրուկ թանկացավ,

սկսեցին պարզապես սառը ջուր լցնել, իսկ հիմա,

երբ ջուրն էլ է շեշտակի թանկացել —

հայհոյանքների տարափ են տեղում վերևից,

առատորեն օգտվելով մեր բառ ու բանից մայրենի —

միակը, որ գնալով էժանանում է

այս համատարած թանկության մեջ,

և շուտով գուցեև դառնա բոլորովին ձրի,

անտանելի վայնասունի պես անտեր շների։

ԹԱՎՋՈՒԹԱԿ

Գնալով հեռանում է ծննդյանս թվականը

և արդեն մշուշվում է կուտակվող տարիների մեջ,

իսկ առաջին երկու թվերը վաղուց չկան։

Ինչպես նաև պատերազմն է մշուշվում,

որի ավարտին սպասեցի ծնվելու համար։

Չեմ սիրում աղմուկ֊աղաղակ, հատկապես կրակոցներ,

որոնք պարզորոշ լսում էի, մորս արգանդի մեջ

ապահով թաքնված։

Ահա և արագիլների համերաշխ ընտանիքն է

ճամպրուկները դասավորում՝ ուր որ է կհնչի ժամը մեկնելու։

Եվ ո՞վ ասաց, թե ծառը չի կարող

նվագել թավջութակի նման — և դա միայն աշնանը,

երբ տերևներից մերկացած ճյուղերին քսվում է

քամու փափուկ աղեղը

և մի այնպիսի սրտակեղեք մեղեդի է տարածվում,

որ արցունքոտված աչքերով արագիլներն են

հեռանում հապշտապ՝ ճամպրուկ ու ամեն ինչ մոռացած...

Գնալով հեռանում է ծննդյանս թվականը,

իսկ ես դեռ սպասում եմ ավարտին,

վերջին կրակոցներն եմ լսում՝ գրեթե ամբողջովին մշուշված,

և մարդու ձայնով թավջութակն է լալիս

աշնան խորքերում ապահով թաքնված...

* * *

— Ի՞նչ է պատահել,— տունդարձիս հարցրեցի

շենքի առաջ խմբված հարևաններիս,

որոնք գլխահակ ծխում էին և խոսում ցածրաձայն

հայ֊թուրքական սահմանների բացվելու մասին։

— Ի՞նչ է պատահել,— տուն մտնելով հարցրեցի

կնոջս, որն իր աշակերտների տետրերն էր ստուգում

և ականջի ծայրով լսում, թե ինչպես են

հեռուստաէկրանից խոսում

հայ֊թուրքական սահմանների բացվելու մասին։

Հետո նա մի պահ հայացքը կտրեց

տետրերից, մտահոգ նայեց ինձ

և ասաց.— Հարկավոր է ավելի վստահելի

կողպեք դնել դռան վրա

և ընդհանրապես հարկավոր է

դռները միշտ փակ պահել։

ԴՈՒ, ՈՐ ՉԱՓԻՑ ԴՈՒՐՍ ԱՐԱԳ ՔԱՅԼԵՐՈՎ

ՀԵՌԱՑԱՐ ԱՅՍ ԱՇԽԱՐՀԻՑ

Կոտրված սրտով հեռացողների մեջ

Դու չէ որ վերջինն ես լինելու։

Բայց ի՞նչ իմաստ ուներ այսքան հապճեպ

նետվել այս փայտե պլպլան արկղի մեջ՝ աչքերդ փակ,

և ձեռքերդ ծալած կրծքիդ,

իսկ պատին, սև ժապավեններով երիզված լուսանկարդ է,

որտեղ ձեռքերդ չեն երևում, բայց աչքերդ բաց են

և անտարբեր նայում են ներսուդուրս անողներին,

կնոջդ, որը սկսում է բարձրաձայն արտասվել

ամեն մի ներս մտնողի հետ և ողբի ուժգնությամբ

կարելի էր որոշել թե ներս եկողն ինչքանով էր

հարազատ ու մտերիմ

քո ընտանիքի և անձամբ քեզ հետ։

Բնականաբար, լացն առավել ուժգնանում էր,

երբ բարձրաստիճան պաշտոնյա էր երևում

դռների արանքում։

Հետամնաց երկիր ենք, դեռ լաց ենք լինում

հանգուցյալների ետևից։

Բնական հարստություններից զուրկ ենք,

եղածն էլ մի բանի նման չի, ահա թե ինչու խորը վշտով,

մեծ դժվարությամբ ենք բաժանվում մեր ունեցած

սակավ հարստությունից՝ մտերիմներից, ընկերներից

ու հարևաններից,

ու նաև քեզանից, իմ հեռավոր բարեկամ,

որ անշարժ պառկել ես սեղանի վրա,

այդպես էլ չիմանալով, թե ինչով կավարտվեն

հայ֊թուրքական բանակցությունները,

կբացվե՞ն սահմանները, թե՞ ոչ...

Թեև, ճիշտն ասած, դեմքիդ արտահայտությունից

պարզ զգացվում է, որ խաչ ես քաշել

այդ հարցի վրա և ձեռքերդ կրծքիդ խաչած,

վստահ, որ ամեն ինչ նույնն է մնալու

այս հնամաշ հողի վրա,

հեռանում ես մեզանից — մեր ունեցած

միակ բաց ու ազատ ճանապարհով,

որը երկինք է տանում...

ՈՐՍՈՐԴՆԵՐԸ

Նրանք կրակում են քաղաքներից դուրս,

նրանք կրակում են ինձանից հեռու

և իմ ականջին չեն հասնում նրանց

կրակոցների ճայթյունները... սակայն

ես պարզ լսում եմ

ինչպես են լռում սրտերը խոցված...

* * *

Ինչ֊որ մի հնար գտեք, որ ես չհեռանամ

այս փոքրիկ երկրից։ Ինչ֊որ սխալ գտեք

անձնագրիս մեջ և ետ դարձրեք սահմանագլխից։

Մի խելքին մոտիկ պատճառ հորինեք,

որ ես դուրս չգամ այս փոքրիկ քաղաքից.

թող առատ ձյուն տեղա և անհուսորեն փակվեն

ավտոմայրուղիները և դադարեցվեն թռիչքները

ինքնաթիռների, և գնացքները կանգնեն

անորոշ ժամանակով...

Ի՞նչ մի դժվար բան է՝ արգելափակոցներ դրեք,

որ ես չհեռանամ այս փոքրիկ փողոցից,

հայտարարեք համաճարակ՝ խոզի կամ այծի գրիպի,

զգուշացրեք, որ կվտանգեմ ձեր և այլոց կյանքերը,

եթե մի ոտք անգամ դուրս դնեմ

այս փոքրիկ փողոցից, որի բոլոր ծառներին, թփերին

և մայթեզրի քարերին և նույնիսկ անտեր շներին

վարժվել եմ անդառնալիորեն։

Եվ ո՞վ ասաց, որ չի կարելի օրենք ընդունել

և կտրականապես թույլ չտալ գոնե մեկ մարդու՝

այսինքն գոնե ինձ, այսինքն

այսինչ֊այնինչյանին — դուրս չգալ իր փոքրիկ տանից,

ասենք՝ երթևեկությունը խցանումներից

ազատելու նպատակով։

Ոստիկան կկարգեք հենց դռանս առաջ,

և նա թող բամբակ խցկի ականջների մեջ,

որպեսզի չլսի իմ աղաչանք֊պաղատանքը

և չբացի դուռը ինչքան էլ խնդրեմ ու համոզեմ...

Ահա արդեն քանի օր է

ես ոչ մի պատճառ չեմ կարողանում գտնել

արթնանալու համար։

* * *

Մարդուց միլիոն տարի առաջ

անիվի գյուտն արել է

սովորական բզեզը,

որը թրիքից փոքրիկ գունդ սարքած

անիվի պես գլորելով այն տարել է

իր խորշը որպես ձմռան պաշար,

ամենևին չմտածելով իր գյուտը

գրանցելու,

նոբելյան և զանազան

այլ կարգի մրցանակներ

ստանալու մասին,

և փառքի մասին չմտածելով ամենևին։

Եվ ընդհանրապես՝ չմտածելով ամենևին։

ՎԵՐՋԻՆ ԼՈՒՐԵՐ

Անշուշտ, ամենաձեռնտուն և ամենաառողջարարը

քնելն է

հեռուստացույցի առաջ, հատկապես վերջին

լուրերի հաղորդման ժամանակ։

Այդպես դու հանգստանում ես առանց համաշխարհային

և տեղական կարևոր ու հրատապ իրադարձություններից

կտրվելու։

Հետաքրքիրն այն է, որ պաշտոնական լուրերի ընթացքում,

այսինքն լրատվության հենց սկզբում,

երբ դու հարմար տեղավորվում ես բազկաթոռի մեջ,

և գլուխդ հենում փափուկ թիկնակին, իսկ ոտքերդ

դիմացի աթոռակին փոքրիկ — դու դեռ չգիտես,

թե հատկապես

ո՞ր պահին ես խրվելու Մորփեոսի գիրկը երանելի...

... Ձմեռն արդեն ավարտին է մոտենում և պառլամենտը

պատրաստվում է գարնանային նստաշրջանին,

և արդեն հայտնի է, որ ամենակարևոր հարցը,

որ դրվելու է քննարկման, նարգիլեի և

ափիոնի դեմ համընդհանուր պայքարն է՝ հայ֊թուրքական

հարաբերությունների կարգավորումից անմիջապես հետո...

... Երկրի ղեկավարները մեկնելու են Լոնդոն և արդեն

հայտնի է, որ թագուհին նրանց պատվին

հանդիսավոր և ճոխ ճաշկերույթ է

կազմակերպելու, որի ընթացքում պարտադիր է

գդալ ու պատառաքաղ մոռացած

հարգալիր ժպիտով ակնդետ հետևել,

թե ինչպես է թագուհին կլանում իր ամենօրյա շիլան

նրբագեղ շարժումներով, և համբերությամբ սպասել,

թե երբ է այս ճոխ ճաշկերույթն ավարտվելու,

որ գնան քաղաքից դուրս

և կուշտ փորով հաց ուտեն...

... Ցավալի և զարմանալի փաստ է, թե ինչու են

միշտ (գրեթե միշտ) բնական աղետները

քարուքանդ անում, առանց այդ էլ կիսավեր,

չքավոր երկրները, բայց ուրախալի փաստ է,

որ այդ աղետների շնորհիվ աղետված երկրների թշվառ

բնակիչները, ի վերջո, նորմալ

հագուկապ, բարձրորակ ուտելիք և մի քիչ էլ

ձեռքի փող են ստանում հարուստ երկրներից,

որոնց օգնությամբ տուն ու տեղ են դնում,

յոլա են գնում մինչև հաջորդ աղետը վրա հասնի՝

Աստծո օրհնությամբ...

... Մինչև գոտկատեղը ձյան մեջ խրված հողի

աշխատավորները բողոքում են ձյան բացակայությունից

և իրենց ծանր վիճակից,

և կառավարությունից օգնություն են խնդրում

առաջիկա երաշտից կրելիք վնասների համար,

երաշտ, որն անկախությունից հետո անխուսափելի է,

թեկուզև կլոր տարին առավոտից իրիկուն

անձրև տեղա, ինչպես նախորդ տարիներին՝

ջրհեղեղից սկսած...

... Փողոցային մարմնավաճառուհիները

դրվատանքով են խոսում

ներկա քաղաքային իշխանությունների մասին,

որոնք, ի տարբերություն նախորդների,

ժամանակին և խնամքով մաքրում են

փողոցներն ու մայթերը ձյունից ու ցեխից,

և դրա շնորհիվ բավականին հեշտացել է

ամենահին մասնագիտության տեր կանանց

աշխատանքը, հատկապես ձմռան ու գարնան

առաջին ամիսների դժվարին պայմաններում...

... Երկրագնդի գլոբալ տաքացման հետևանքով

խայտառակ ցրտեր են սկսվել Աֆրիկայում,

և պատմության մեջ առաջին անգամ

սառցակալել են վերջինիս հարակից ծովերն ու

օվկիանոսները, ինչի հետևանքով

ծանր կացության մեջ են հայտնվել

Սոմալիի ծովահենները,

և ի աջակցությունս իրենց գործընկերների՝ առաջինը

արձագանքեցին հայ ֆերմերներն ու խանութպանները՝

շեշտակիորեն թանկացնելով մսամթերքներն ու

մյուս մթերքները Հայաստանի տարածքում...

... Սահմանային անցակետում մեր մաքսավորները

կալանավորել են հարևան երկրի

ազգությամբ հայ երկու բնակչի,

որոնք փորձել էին իրենց սրտերում թաքցրած

մեծ քանակությամբ սեր ու կարոտ

անցկացնել Հայաստան՝ առանց մաքսազերծելու...

... Մեծ առաջընթաց է գրանցվել կոռուպցիայի

դեմ պայքարի ասպարեզում, և հանցանքի վայրում

բռնվել, տույժի են ենթարկվել հազարավոր

կաշառակերներ, որոնք հավանաբար եղել են

փողոցային երթևեկության խախտողների

և տեղում տուգանվածների շարքերում...

... Վերջերս ինձ էլ են տուգանել փողոցը

ոչ ճիշտ տեղում հատելու համար,

երևի ես էլ եմ կաշառակեր...— բարեհոգաբար

մտածեցի ես արդեն փակվող աչքերով,

այդպես էլ չիմանալով, թե ինչ

նվաճումներ ենք արձանագրել սպորտի

և հատկապես մշակույթի ասպարեզում,

որոնցից մեկն էլ այն է, որ ծանր ու երկարատև

հաջողություններից հետո վախճանվել է

մշակույթի վաստակավոր գործիչ...

ափսոս, չլսեցի անունը՝

արդեն խորը քնի մեջ էի թաղված...

* * *

Ամենևին դժվար չէ հասկանալ, թե ինչ պատկերացում

կարող են ունենալ մեր մասին թռչունները, որոնք

վերևների բնակիչներ են և պարզորոշ տեսնում են

մեր բոլոր արարքները, ահա թե ինչու նրանք

արհամարհում են ու խախտում մեր գծած

բոլոր սահմանները,

առանց հարցնելու օգտվում են այն ամենից, ինչ մենք

ստանում ենք մեծ չարչարանքով՝ ցանելով ու հնձելով...

Հետո հանում ենք շուկա և վաճառում

անընդհատ թանկացող գներով։

Եվ ամենակարևորը, նրանք արտոնյալ են՝

երկնքի բնակիչներ,

սավառնում են համարյա քսվելով

երկնային դրախտի փեշերին,

այնքան մոտիկից, որ երբեմն խառնվում են

իրենց գործերով դեսուդեն թռչող հրեշտակների երամներին...

Հետևաբար դժվար չէ հասկանալ,

որ թռչուններն Աստծո սիրելիներն են,

հետևաբար, ամենևին դժվար չէ հասկանալ,

թե ինչ կարծիք ունի մեր մասին Տերը մեր արդարադատ,

ում թույլտվությամբ

նրա սիրելիներն անսպառ եռանդով

ծռտում են մեր

գլխին առաջին իսկ ցանկության դեպքում...

ՆԱ

Երբ մուտքի վրա կարդաց.

«Կողմնակի անձանց մուտքը խստիվ արգելված է» —

ինքնագոհ շրջվեց ու հեռացավ, վերջապես

հասկանալով թե ով է ինքը։

Եվ իսկապես, նա լիովին իրավացի կլիներ

իրեն երջանիկ համարել

(չէ՞ որ քչերին է տրված,

թեկուզ և կյանքի ավարտին

ճանաչել սեփական ինքնությունը),

և խորին գոհունակությամբ հրաժեշտ կտար

այս անցողիկ կյանքին և ժպիտը դեմքին

կկանգներ շեմին հավերժության,

եթե միան ահեղ

այդ գրությունը չփակեր նրա ճամփան՝

փակցված Դրախտի մուտքի վրա,

աչքի ընկնող մի տեղ...

ԾԵՐԱՆՈՑԸ ՔԱՂԱՔԻ ԾԱՅՐԱՄԱՍՈՒՄ ԷՐ

Արդեն խորը ձմեռ էր, երբ ինչ֊ինչ

փաստաթղթեր լրացնելուց հետո

նա ալևոր հորը տարավ ծերանոց։

Հնամաշ, չտաքացվող մեքենայի մեջ

հայրն անվերջ սրթսրթալով

ու ձեռքերը շփելով աշխուժորեն խոսում էր, որ

երկրագնդի գլոբալ տաքացման հետևանքով

միգուցե հայ֊թուրքական հարաբերություններն էլ

մի քիչ ջերմանան և ձմեռները այսքան չերկարեին...

Արդեն խորը ձմեռ էր, երբ ինչ֊որ մի պանդոկում

խմելուց ու մի քիչ տխրելուց հետո վերադարձավ տուն,

ուր միայն որդին էր՝ քնած հեռուստացույցի առաջ,

իսկ էկրանից մի ծերացող տղամարդ սրթսրթալով

ու ձեռքերն անվերջ շփելով խոսում էր երկրագնդի

գլոբալ տաքացման վտանգների մասին...

Հետաքրքիր է, ինչի՞ մասին եմ ես խոսելու,

երբ այս լակոտն ինձ տանի ծերանոց,— նայելով քնած որդուն

մտածեց նա,—

երբ ձմեռն ավելի խորանա...

ՀԻՄԱ

Տեր ամենազոր,

հիմա, երբ բազում տարիներ եմ անցկացրել

քո արարած այս մոլորակի վրա

և տեսել եմ անտառներ, լեռներ, գետեր ու օվկիանոսներ,

տեսել եմ թռչուններն երկնքում,

և ձկներն եմ տեսել խորքում ջրերի,

հիացել եմ մրջյունների աշխատասիրությամբ,

ծաղիկների բազմերանգությամբ

և կատարելությամբ տերևների,

վայելել եմ լուսաբացների արարողությունը սքանչելի

և թե ինչ հանդիսավորությամբ է իջնում վարագույրը մթան,

տեսել եմ փառահեղ բազմազանությունը անձրևների

և վարպետությունը, թե ինչպես է ձմեռը փոխվում գարնան...

Եվ հիմա, Տեր իմ, երբ ժամանակն է հաշտվելու

այս ամենից բաժանվելու մտքի հետ չարագուշակ,

չընկնեմ հոգսերով և չմոռանամ հարցնել,

թե այդ ի՜նչ զորությամբ ու հմտությամբ ես կարողացել

արարել այս ամենը

ընդամենը մի շաբաթում,

որ այս էլ քանի հազար տարի է

մենք, քո իսկ հորինած մարդ֊արարածներս,

քանդում ու ավերում ենք

ու ծայրը դեռ չի երևում...

ԱՌԱՎՈՏ

Ահա, կանգնած եմ օրվա բաց դռների առաջ։

Արտասովոր ոչ մի բան՝ ծայրեծայր երևում են

օրվա բոլոր ծակուծուկերը, մինչև պատը մթության։

Ահա, գիշերային թափառումներից հոգնած,

արյունոտվելու աստիճան չանգռոտված

և ոտից գլուխ ցեխոտված կանգնած եմ օրվա

բաց դռների առաջ։

Ինձ ինչ թե որերորդ դարն է հիմա և ինչ տարբերություն

թե որերորդ առավոտն է բացվում

Քրիստոսի ծննդից հետո,

միգուցե մինչև ծնունդն Աստծու որդու,

և կամ՝ ի՞նչ է փոխվելու, եթե պարզվի, որ ոչ թե

ծովեզերքին եմ դիմավորում առավոտը, այլ՝

կենտրոնում ինչ֊որ անծայրածիր անապատի,

որի կենտրոնում ցցված բուրգի մուտքի առաջ

մի բոլորովին ողջ֊առողջ փարավոն է նստած՝

տաքացնում է հնամաշ ոսկորները

արևի առաջին ճառագայթների տակ,

քանի դեռ քնած են բոլորը, և զբոսաշրջիկները

չորս կողմից չեն շրջապատել բուրգը ճանճերի նման...

Բայց ես սիրում եմ երբ արևով են օրերը բացվում,

և հեռախոսն է զնգում արթնացած երեխայի պես,

և ում ինչ, թե որտեղ ես դու՝ փլվող շենքի՞ մեջ,

վերևի հարկո՞ւմ, կամ ալեկոծվող ծովի խորքերո՞ւմ,

և քո նավակը քեզ հետ միասին

ջրի խորքերն է սուզվելու քիչ անց...

Ահա կանգնած եմ օրվա բաց դռների առաջ։

Եվ ինչ իմանաս, գուցե թռչուն եմ,

գուցե հենց հիմա թևերս բացեմ,

թռչեմ, հեռանամ՝

ինքս իմ արարքից սաստիկ զարմացած...

ՈՒՂԵԿՑՈՂՆԵՐԸ

Կան շենքեր, օդակայանն էլ մեկն է դրանցից,

միգուցե հենց առաջինը, ուր մտնելուն պես

բոլորի դեմքերը միանգամից փոխվում են,

և նրանց, ովքեր մեկնելու են որոշակի ժամի,

և նրանց, ովքեր ճանապարհում են

անորոշ ժամանակով,

և նրանց ովքեր գալիս են դիմավորելու,

սովորաբար երկար ժամեր առաջ։

Նրանք անմիջապես մոռանում են,

թե դրսում ինչ եղանակ է,

աշո՞ւն է, թե ընդհակառակը...

Անձրև՞ է գալիս, միգուցե ձյուն կամ կարկուտ,

թեև ամենակարևորն այն է, որ նրանց բոլորի

դեմքերը միանգամից փոխվում են՝

այտերը եռում են,

իսկ աչքերը՝ տառապում այդ եռացող կաթսայի մեջ...

Ահա թե ինչու գնալով շատանում են նրանք,

ովքեր այլևս չեն դիմանում այդ տառապանքին

և տանն են հրաժեշտ տալիս հարազատներին

ու մտերիմներին, և միայնակ

թափառում են սպասասրահի լայնք ու երկայնքով՝

չարությամբ նայելով նրանց ովքեր խմբերով են՝

նա, ում ճանապարհում են, սովորաբար խմբի

կենտրոնում է,

ինչպես շուրջակալ արված որս, որը հուսահատ ու

թափառող հայացքով

ճեղք է որոնում փախչելու համար, և եթե

հաջողվում է նույնիսկ,

ապա կարճ ժամանակ անց օղակը դարձյալ

սեղմվում է նրա շուրջ,

և արդեն որերորդ անգամ կրկնվում է

նույն հարցը՝ բան չե՞ս մոռացել... Եվ բոլորը միանգամից

նետվում են ճամպրուկների և պայուսակների վրա

և ապա

մեկնողի գրպաններն են քրքրում՝ հո բան չի՞ մոռացել...

Այս շենքը մտնելուն պես բոլորը միանգամից մոռանում են,

որ բան չեն մոռացել, և հրաժեշտ են տալիս

ինչպես վերջին անգամ, թեկուզ ճանապարհելիս լինեն

ընդամենը երկու կամ երեք շաբաթով,

և վերադառնում են տուն հաշտված, հանդարտված,

պարպված, խաղաղված —

ինչպես հուղարկավորությունից հետո...

ՇԵՂՈՒՄՆԵՐ

— Ուշադրություն,— Զվարթնոց օդակայանի

սպասասրահում միանգամից լարվեց լռությունը,

երբ հնչեց զարմանալիորեն զվարթ

ձայնը հաղորդավարի,— ուշադրություն, հարգելի ուղևորներ,

ժամանակավորապես հետաձգվում է Երևան֊Տանձուտ

ավիաուղերթը՝ Տանձուտում օդակայան չլինելու

պատճառով...

— Միգուցե ոտքո՞վ գնանք,— ասացի ընկերոջս, որի հետ

պատրաստվում էինք թռչել Փարիզ, ահա թե ինչու էինք

հայտնվել Զվարթնոցում նշված ժամանակին, սակայն

հնչած տեղեկությունը շեղեց մեր ուշադրությունը և մեր

ծրագրերը հնարավորություն ստացան ընթանալու

բոլորովին այլ հունով։— Միգուցե անձրև գա, կպահվենք

մի ծառի տակ և կնայենք, թե ինչպես է հողը ոռոգվում

բոլորովին ձրի ջրով, հետո հավանաբար ձյուն կգա,

և հրաշալի տեսարան կբացվի, երբ ամեն ինչ կծածկվի

ճերմակ ձյան անթերի մաքուր սավանով, բայց ես

ամենաշատը սիրում եմ վաղ գարունը և հնարավոր է

մեր կյանքում առաջին անգամ տեսնենք, թե ինչպես են

աննկատ բողբոջում ծառերը... Իսկ ամենակարևորը,

ճանապարհին կհանդիպենք մարդկանց և կզրուցենք

նրանց հետ, ինչի մասի՞ն, ճանապարհը կհարցնենք,

իբր թե մոլորվել ենք, ես գոնե չեմ հիշում, թե երբ եմ

վերջին անգամ զրուցել մարդկանց հետ, չեմ հիշում,

թե ինչ ձայնով և ինչ բառերով են խոսում

նրանց հետ, ովքեր մոլորվել են...

— Իսկ մենք իսկապես մոլորվել ենք,— անտարբեր ձայնով

համաձայնեց ընկերս, երբ չափազանց մոտիկից

հայտնվեցին Փարիզի լույսերը և ինքնաթիռը

սահուն վայրէջք կատարեց դը Գոլի անվ.

օդակայանում։

* * *

Երջանկությունը... ինչպես խայծը թակարդում,

ինչպես աստղը երկնքում՝ աչքիդ առաջ, բայց

անհասանելի...

Սակայն հուսահատվելու համար այդքանն էլ բավական է։

Չէ որ սա քո սիրելի զբաղմունքն է,

թեման, որը թաց օճառի նման պլստալով

դուրս է նետվում մատներիդ արանքից։

Դու խուսափում ես պարզ վիճակներից —

հեռացնում ես անձրևը,

անհուսության պատերը գիշերվա,

ծերությունը, որը հետապնդում է քեզ բոլոր հայելիներից,

և մենությունը, որն այդպես էլ չհասկացար

ի՞նքն է հետապնդում քեզ, թե՝ դու նրան...

Բայց դու արագորեն բարձրանում ես երկինք,

ձեռքդ պարզած աստղին... ու երբ հասնես նրան,

երջանկությունից կնվվա հոգիդ՝

թակարդի մեջ անհուսորեն փակված...

* * *

Ի տարբերություն հեռավոր անցյալի,

երբ դեռ խակ էր ու ջահել,

նա հիմա հաճախ է մտածում.

գուցե եղել ու անցե՞լ է,

կամ՝ գուցե դեռ նո՞ր է գալու

իսկական ու մեծ երջանկությունը...

... Իսկ խոսքն ընդամենը անձրևի մի քանի

կաթիլի մասին է, որն ի տարբերություն

հեռավոր անցյալի,

երբ դեռ խակ էր ու ջահել,

հիմա ավելի հաճախ է տեսնում երազում

անապատի մի խուլ անկյունում

դառը մտքերի մեջ կծկված,

սմքած ու ծերացած

կակտուսը։

* * *

Ամեն ինչ հայտնի է և գրանցված է համապատասխան

մատյաններում՝ երբ և որտեղից է

նոր ջրհեղեղը սկսվելու,

երբ և քանի օրում է աշխարհը նորից թաղվելու

վեզուվների և էթնաների հրահեղուկ լավայի տակ,

ովքեր և հանուն ինչի են հաղթելու Երրորդ և հետագա բոլոր

համաշխարհային պատերազմներում...

Իսկ առայժմ 2010թ. փետրվարի 28֊ն է,

առավոտյան ժամը յոթը,

և բացարձակապես հայտնի չէ, թե ինչ է լինելու

ընդամենը հինգ րոպե հետո,

երբ աշխարհի մի կեսը կարթնանա քնից,

իսկ մյուս կեսը նոր է միայն պատրաստվում

քնելու...

* * *

Արդեն ուշ գիշեր է, և հորանջելով

ու ճմլկոտելով պառկում եմ մեջքի վրա

և սովորականի պես ձեռքս երկարում

և սեղմում եմ լուսնի կոճակն ու անմիջապես

երկնքի վիթխարի հեռուստաէկրանը

սկսում է լուսավորվել ու լցվել

գունագեղ պատկերներով.— հետաքրքիր է,

ի՞նչ երազ եմ տեսնելու այսօր,

որ անմիջապես մոռանում եմ

արթնանալուն պես...

ՀԵՆՑ ԱՅՆՊԵՍ ԱՊՐԵԼՈՒ ՄԻ ՔԱՆԻ ԳԱՂՏՆԻՔ

Երբեք չմտածես կյանքի իմաստի մասին,

հատկապես առավոտյան, արթնանալիս,—

և բավական չէ, որ ոչ մի խելքը գլխին

բացատրություն չես գտնի, այլև կփչանա

տրամադրությունդ, հնարավոր է երկար ժամանակով։

Երբեք չմտածես կյանքի իմաստի մասին

նաև գործի գնալիս, կամ որ նույնն է՝ վերադառնալիս,

և հեռու մնա այդ թեմայի շուրջ զրուցելուց ծանոթի

կամ մտերիմի հետ, եթե հանդիպես ճանապարհիդ,

և բավական չէ, որ խելքը գլխին ոչ մի բացատրություն

չեք գտնի ու արդարացում գոյությունն այսպես

քարշ տալու համար,

այլև կփչանա ոչ միայն քո, այլ նաև

ծանոթիդ ու մտերիմիդ տրամադրությունը,

ինչը կարող է փոխանցվել նաև նրանց

բանից անտեղյակ ընտանիքի անդամներին։

Երբեք չմտածես կյանքի իմաստի մասին, երբեք,

մանավանդ թատրոն կամ համերգ գնալիս,

և չփորձես այդ հարցի շուրջ զրույցի մեջ քաշել

արդեն բեմ մտնելու պատրաստվող դերասաններին

կամ

երաժիշտներին՝ վարագույրը բացվելուց առաջ, վստահ

եղիր, կտապալվեն թե ներկայացումը և թե համերգը,

և հանդիսատեսներն էլ քեզ հետ միասին

փչացած տրամադրությամբ կցրվեն դեսուդեն՝ այլևս

երբեք միմյանց չտեսնելու վճռականությամբ,

և ինչ իմանաս,

ինչ փորձանքի մեջ կընկնեն խռովված հոգիներով...

Մտածիր ամեն ինչի, բայց երբեք կյանքի իմաստի մասին,

բոլոր եղանակներին և հատկապես աշնանը,

երբ ինչ ուզում ես մտածիր, միևնույն է,

ձմեռ է գալիս բոլոր հարցերին ի պատասխան,

փակիր բոլոր դռներն ու պատուհանները,

բայց ցուրտն արդեն տանն է և կարոտով սպասում է քեզ,

բայց ձյունն արդեն տանն է և քիչ֊քիչ ծածկում է քեզ,

ճերմակ վարագույր, որ իջնում դանդաղ

ու փակում է քեզ,

և դու կավարտվես առանց ծափահարությունների՝

գորշ ու միապաղաղ ներկայացման պես...

ՆՈՐ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Ի տարբերություն մութ ու հեռավոր ժամանակների,

երբ մարդը չգիտեր, որ ինքն ապրում է խոր Նախնադարում,

և նույնիսկ այն շրջանում, երբ

չորսդին ամեն ինչ քարից էր՝ զենքերն ու գործիքները,

աթոռներն ու սեղանները, անտարբերությունն ու լռությունը,

և նույնիսկ սիրային նամակներն էին գրում

քարե սալիկների վրա

ու շպրտում սիրած էակի քարանձավի պատուհանից ներս,

երբեմն ծանր մարմնական վնասվածքներ

հասցնելով սիրելի էակին,

նույնիսկ այդ ժամանակ մարդու մտքով չէր անցնում,

որ ինքն ապրում է ուշ Քարեդարում,

և կամ՝ Բրոնզե, երբ ամեն ինչ բրոնզից էր

և մարզասպարեզում ամենաբարձր պարգևը բրոնզե մեդալն էր,

ինչի ավանդույթները սրբորեն պահպանում են հայ մարզիկները

մինչև այսօր...

... Եվ միայն հիմա, նոր ու լուսավոր ժամանակներում,

նայելով այն ամենին, ինչի մեջ ապրում է,

թե ինչ է ուտում և արտադրում,

նայելով նրանց, ում հետ ապրում է,

ի վերջո, նայելով խորքը իր հոգու,

մարդը վստահորեն կարող է ասել,

որ ինքն ապրում է վաղ Աղբադարում, որը փառք Աստծո,

հնարավոր է վերջինը լինի՝

Տիեզերք կոչվող այս աղբատարում...

ՀՈԲԵԼՅԱՆԱԿԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գիտեմ, տարիներ անց, իմ կիսանդրին էլ կցցվի

սահմանամերձ ինչ֊որ մի խուլ գյուղի դպրոցի բակում,

որն հապշտապ կասֆալտապատեն 100֊ամյակիս առիթով,

և գյուղապետը ելույթ կունենա հանդիսության ժամանակ

անուն֊ազգանունս խառնելով իրար,

և աշակերտների համընդհանուր քրքիջը ծածկելու նպատակով

փողային նվագախումբն արտահերթ նվագելու հրահանգ

կստանա, իսկ լեզվի և գրականության ուսուցչուհին՝ խիստ

նկատողություն՝ գյուղապետի համար գրած ելույթի մեջ

այդ աններելի սխալը թույլ տալու համար...

Մայրաքաղաքից հրավիրված պաշտոնյան կընդգծի, որ

այս պահին նշվում է երկու հոբելյան,

մեկը (ձեռքով ցույց կտա կիսանդրիս) ստիպել է մեզ

թողնել բան ու գործ և աշնան անձրևի միջով հասնել

սահմանամերձ գոտի, իսկ մյուսը (ձեռքը կպարզի

սահմանի ուղղությամբ) այն է, որ լրանում է

հայ֊թուրքական համաձայնագրի ստորագրման 35֊ամյակը,

և ուշ չէ այն օրը, երբ սահմանները կբացվեն և հայ գրողի

աչքի առաջ (նա նորից ձեռքը կմեկնի դեպի իմ կիսանդրին)

այս խուլ գյուղը կդառնա առևտրական աշխույժ,

ծաղկող կենտրոն։— Գյուղապետի նշանով հանդիսականների

բուռն ծափահարության տակ փողային նվագախումբը

կհնչեցնի փոխշահավետ առևտրական աշխույժ, ծաղկող

կենտրոնի լավատեսական հեռանկարը նշանավորող

աշխույժ, ծաղկող երաժշտություն։

Հետո հոբելյարի գրական գործունեության մասին

մանրամասն խոսք կասի ՀԳՄ վերջնական նախագահը

և մի քանի

զավեշտալի դեպք կպատմի իր և հոբելյարի համատեղ

աշխատանքային կյանքից և ապա հուզմունքով

և զարմանքով կհավաստի,

որ արդեն շունչը փչած հոբելյարի, այսինքն իմ

աչքերն ինքն է մի քանի անգամ փակել,

և դա իրոք այդպես էլ եղել է, որովհետև

ոչ մի կերպ չէի ուզում փակ աչքերով հեռանալ

այս չափազանց հետաքրքիր աշխարհից... Վերջում ՀԳՄ

նախագահը ծերունական մոռացկոտությամբ

ինձ չորրորդ անգամ

կպարգևատրի գրական վաստակի մեդալով,

ինչը ներելի է, եթե հիշենք նրա չափից դուրս

խորացած տարիքը...

... Չափից դուրս խորացած աշունը... չափից դուրս դեղնած

տերևները և չափից դուրս աշնանային

բանաստեղծություններս, որոնք գոռգոռալով կարտասանեն

աշակերտները զրնգուն ձայներով և չափից դուրս

միապաղաղ անձրևը, որը խուլ հեծկլտում է

սահմանի թե այս և թե այն կողմում...

ԱՍՏԾՈ ՊԱՐԳԵՎԱԾ ԵՎՍ ՄԻ ՕՐ

Գարնանային պայծառ առավոտ է, (մռայլ ու ամպամած

եղանակ, ջղային ու բարալիկ անձրևով) պայծառ,

որովհետև բացել ես աչքերդ և

ցնծությամբ հասկացել, որ Տերը ևս մի օր է քեզ պարգևել՝

նայելու պատուհանից դուրս, հեռվում, ծառերի արանքից

երևացող շենքերին, լուսամուտագոգին խմբված ծտերին,

որոնք նկատել են, որ բացել ես աչքերդ և սպասում են,

թե երբ ես ոտի ելնելու, սկսելու առավոտյան արարողությունդ,

որի բաղադրիչներից մեկն էլ նրանց համար լուսամուտի

նեղլիկ գոգին հացի փշրանքներ լցնելն է,

որը նախապես բարեխղճությամբ մանրում ես սափրվելու,

նախաճաշելու և սուրճ խմելու ընթացքում։

Տերը ևս մի օր է քեզ պարգևել — գուցե հասցնես այդ

ընթացքում խելքը գլխին մի ասույթ հորինել՝ կյանքիդ

վերջին պահին սերունդներին հիշատակ թողնելու համար,

ասենք, ինչպես օրինակ՝ լույս, ավելի լույս... կամ՝ այրեք

ինձ և մոխիրը ցանեք օվկիանոսների վրա... Ավաղ,

ամեն ինչ արդեն ասված ու հորինված է

և անիմաստ է նոր խոսք որոնելը և ես ամենայն

հավանականությամբ կյանքին հրաժեշտ կտամ

իմաստուն լռություն պահպանելով։

Տերը ևս մի օր է քեզ պարգևել — երևի ճիշտն այն կլինի

որ դուրս գամ փողոց և ծերունական մանրիկ քայլերով

շրջեմ այն վայրերում, որոնց հետ քաղցր հուշեր

ունեմ կապված և հրաժեշտ տամ հարազատներիս ու

մտերիմներիս, որոնց միգուցե հանդիպեմ ծանոթ

փողոցներում կամ սրճարաններում... Բայց ես

հիշեցի հանկարծ,

որ ես դրսում ոչինչ չեմ գտնի և ոչ մեկին չեմ գտնի,

ընդամենը անշարժ կաղապարներ են, որոնց միայն

մակերեսն է փոխվում ամեն պահ, և դիմակներ են շրջում,

որ կարող են խոցել հոգիդ

իրենց սառը օտարությամբ։ Իսկ հուշերը քեզ հետ են,

և պատկերներն են քեզ հետ և կապրեն քեզանից հետո,

եթե ինչ որ մեկը

խնամքով ջրի ծաղիկները գերեզմանիդ...

Տերը քեզ մի, ընդամենը մի օր է պարգևել — և դու

այդ մի հատիկ օրն ահա ապրում ես

քո ամբողջ կյանքի ընթացքում...

ՍԱՀՄԱՆԱԲԱԺԱՆ

Մի տեսակ խառնվել է ընթացքը պատմության,

և մեկ արագանում, մեկ էլ դանդաղում է պտույտը

երկրագնդի.

և սկսում ես լրջորեն կասկածել՝ չլինի՞ թե

երկնային համակարգիչն է

վարակվել վիրուսով,

և խառնվել են ծրագրերն անհուսորեն —

ձմռան կեսին անձրևներ են տեղատարափ

ձյան սովոր երկրներում,

իսկ այնտեղ, ուր ձմեռ չի եղել երբևէ,

արդեն քանիերորդ գիշերուզօրն է ինչ ձյուն է տեղում

անպարկեշտ առատությամբ...

Գետերը կորցրել են իրենց հուները դարավոր

և հոսում են քաղաքների ոչ միայն արվարձաններով, այլև

մայրուղիներով կենտրոնական՝ խախտելով

փողոցային երթևեկության կանոնները տարրական,

և նույնիսկ կանգ չառնելով լուսաֆորի

կարմիր ազդանշանի առաջ...

Չենթարկվելով բոլոր օրինաչափություններին, իրար

ետևից աշխարհը ցնցում են հարյուր տարվա համար

նախատեսված երկրաշարժերն ահավոր՝ մեկ

հարթավայրերում աշխարհի մի ծայրի և մեկ էլ

լեռնոտ ու աղքատ մի երկրում, որտեղից որտեղ

հայտնաբերելով այն աշխարհի մի խուլ անկյունում...

Շփոթահար են հատկապես սոցիոլոգները, ի հեճուկս

որոնց մարդկությունն սկսել է խառնիխուռն բազմանալ

և այնպիսի արագությամբ, որ շուտով, հատկապես

Չինաստանում և Հնդկաստանում, մարդկային բազմության

կուտակումներից և խցանումներից մայթերն ազատելու համար

ստիպված են լինելու մարդկանց պարտադիր

համարակալել ավտոների նման, և մի օր թույլատրել

կենտ համարներին դուրս գալ տանից,

հաջորդ օրը՝ զույգ... Սակայն

խնդիրն այն է, որ այդ մարդկանց զգալի մասը և

հատկապես կենտերը, անտունիներ են՝ ծնվում,

հասունանում և ընտանիքավորվում են բաց

երկնքի տակ, պարզապես փողոցներում, և նրանց

տանից դուրս չթողնելու համար նախ պետք է

ապահովել բնակարանով, գոնե մեկ սենյականոց,

թեկուզ և առանց կոմունալ հարմարությունների...

... Սակայն ամենասարսափելին այն է, որ մարդկանց

մի փոքրիկ խումբ մեր բոլորի աչքի առաջ

հարստանում է կատաղի արագությամբ և ուշ չէ այն օրը,

երբ նրանցից մեկը, թերևս գարնանային մի գեղեցիկ

առավոտ, փոխանցումով, բայց առավել

հավանական է՝ կանխիկ գումարով կգնի

բոլոր մայրցամաքներն

իրենց կղզիներով ու թերակղզիներով, հրվանդաններով

ու նեղուցներով, գետերով ու լճերով, և օրինական կարգով

ու դատական կատարածուի օգնությամբ,

չուլուփալասները կտա շալակներս ու հաշվի չառնելով

կենտ ես թե զույգ,

ռադ կանի բոլորիս մոլորակից մեր հայրենական...

* * *

... Ի վերջո, ոչ մի լավ բան չկա, ոչ մի լուսավոր էջ —

փակելով պատմության գիրքը դառնորեն եզրակացրեցի ես,

մտածելով մարդկության կենսագրության անցյալի,

ներկայի և հատկապես ապագայի մասին, որը գնալով

մշուշվում է անցյալից առավել...

Եվ իսկապես, ի՞նչ ես տեսնելու եթե շրջես աշխարհի

բոլոր մայրաքաղաքներով, ո՞ւմ ես հանդիպելու

արձանացած բարձրադիր պատվանդանների վրա՝ բռի

ու անտաշ, մարդակերպ մարդակերների՝ կատաղի

հայացքներով, հեծյալ կամ հետիոտն, թրերը վեր պարզած

և կամ հանդիսավոր բազմած բրոնզաձույլ գահերին,

գիշատիչներ, որ անգթորեն կոտորել են թե իրենց

մերձավորներին

և թե հարևաններին հեռու ու մոտիկ, և ինչքան

շատ են կոտորել ու թալանել,

այնքան շատ ավելի են հերոս և այնքան ավելի

հանդիսավոր են արձանները նրանց

և պատվանդանները՝ բարձրադիր ու շքեղ...

Եվ ի՞նչ են քեզ թելադրելու, եթե կարդաս

ձեռքդ ընկած էպոսներն ու եթե չալարես՝

նաև հերոսապատումները բազմալեզու —

ավեր ու կոտորած ծայրեծայր, պատմություն,

որի մեջ նույնիսկ փիլիսոփան մեծանուն,

գիտնականից առավել կարևորում է զինվորին այն վայրենի,

որը բարեխղճորեն սրախողխող է անում

գետափի ավազի վրա հաշվումների մեջ

խորասուզված Արքիմեդին...

Եվ եթե դու նա ես, ով տրտմեց այս տողերը կարդալիս,

եթե դու նա ես, ով դառը սրտով է կարդում

Աստծո որդու պատմությունը, որն իր

երկրային կյանքն ավարտեց խաչին գամված

արնաքամ լինելով,

ապա, հավատա, երջանիկ ես, որ չես ապրել

անցյալում, որովհետև, չկասկածես, հենց քո

մարմինը բզկտելով կանցնեին բաթուխաների

և չինգիզխաների հորդաները վայրագ,

և հրճվանքով ու թեթև սրտով հեռացիր

քո այս ներկա կոչված օրերից, ուր անցյալը

կրկնվում է գրեթե նույնությամբ,

և առավել քան երջանիկ համարիր քեզ,

որ չես ապրելու ապագայում,

օրերում, երբ արագորեն ցամաքող

ծովերն ու օվկիանոսները

լցվելու էին հենց քո արյան գետերով...

ԵԹԵ

Սկզբում անապատն էր, որի տաք ավազների մեջ

նիհար ու եռանդուն ճգնավորներ էին խլրտում,

անվերջ որոնելով այն, ինչը կորցրել են, երբ անապատը

դեռևս ծովի հատակ էր և լցված էր գունագեղ գաղտնիքներով։

Այնուհետև անտառը հաջորդեց,

ուր այնքան հեշտ մոլորվեցիր, որովհետև խուսափում էիր

ծառերի տակ խմբված մարդկանցից, որոնք

անվերջ որոնում էին այն, ինչը կորցրել են, երբ անտառը

դեռևս խորհրդավոր էր և լցված էր

թարմ ու նորածիլ առասպելներով։

Հետո երկինքը սկսվեց, որը մեկ անսահման կապույտ էր,

ավելի հաճախ մռայլ ու լցված ամպերով անտրամադիր,

և մեկ անձրև ու կարկուտ էր տեղում և մեկ էլ՝ ձյուն

նրանց գլխին, ովքեր աչքերը երկինք հառած

անվերջ որոնում են նրան, ում կորցնում են ամեն օր,

իսկ նա մեր կողքին է վաղուց,

շրջում է մեր մեջ վաղուց,

փնտրում է մեր մեջ ու չի կարողանում գտնել գոնե

մեկին, որի համար արժեր խաչ բարձրանալ

ու ամեն ինչ սկսել նորից։

* * *

Ու չնայած արդեն գարուն էր

և ջահել ծառերը խաբվել ու ծաղկել էին դեսուդեն,

բայց սթափեցնող ցուրտ էր փչում հյուսիսային կողմից,

և ձյան տակ էին սարերը հեռու֊մոտիկ,

և ծաղկած ծառերի և ձյունածածկ մազումուզի

մեջ կորած երգիչն աղեկտուր արձանագրում էր —

էլ չենք լինի քսան տարեկան, հստակորեն հասկացնելով,

որ մնացած բոլոր տարիքները կարելի է կրկնել

մեծ ցանկության դեպքում...

Եկեղեցու զանգերն ինչպես միշտ անակնկալի բերեցին

սև վերարկուների մեջ կուչ եկած ագռավներին, որոնք

ծոցատետրերի մեջ ջանասիրաբար գրի էին առնում

իրենց չափազանց դուր եկած երգի տողերը, միայն թե քսանը

փոխարինելով հարյուր քսանով...

Զանգերի առաջին իսկ ղողանջի հետ, նրանք խնամքով

ծալեցին ծոցատետրերն ու մատիտների հետ

դրեցին գրպանները և

կռա֊կռա տարածվեցին սփրթնած երկնքով մեկ

և ապա սև֊սգավոր նոտաների նման շարվեցին

լվացքի պարանի վրա հենց այն պատուհանի դիմաց,

որտեղից հնչում էր՝ էլ չենք լինի քսան տարեկան...

Եկեղեցու զանգերը երգին հյուսված համառորեն

շարունակում էին ղողանջել, համոզելով մարդկանց,

որ ամեն դեպքում հարկավոր է արթնանալ,

հարկավոր է շարժել ոտքերն ու ձեռքերը,

պոկվել երազների կպչուն թմբիրից, և վերջին

ուժերն հավաքելով թեկուզ սողալով, թեկուզ չոքեչոք

մոտենալ պատուհաններին և տեսնել, որ թեև

դեռևս ցուրտ է փչում հյուսիսային կողմից

և ձյան տակ են սարերը հեռու ու մոտիկ

և թեև, հազար ափսոս, էլ չենք լինի քսան տարեկան,

բայց մնացած բոլոր տարիքները կարելի է կրկնել,

խաբվել ու ծաղկել

մեծ ցանկության դեպքում...

* * *

Դու ուզես թե չուզես նորից ես ծնվելու,— մտածեցի ես

նայելով ծերունուն, որը ժպտալով աշխուժորեն

պտտվում էր ծաղկած ծառերի արանքում։

Դու կծնվես նորից ու նորից, այնքան, մինչև որ

մենք բոլորս կհոգնենք երկրագնդի հետ միևնույն

ուղղությամբ պտտվելուց, կհոգնենք բանակցելուց

զանազան հանձնաժողովների հետ՝ Աստծուց

ի վերուստ ստացած և հետագայում մեծ հաջողությամբ

կորցրած հողերից մի պատառը ետ ստանալու,

հարևանների փակած սահմանները բացելու,

Եվրոպա մի դռնով մտնելու և մյուս դռնով դուրս գալու

և բազում այլ հարցերի շուրջ... Կհոգնենք և ազգուտակով,

դհոլ֊զուռնայով, լացուկոծով կգնանք ու շարվեշարան

կպառկենք չինական պարսպի լայնք ու երկայնքով

և աղ ու հացը պատրաստ կսպասենք մահվան

հրեշտակին, իսկ նա ժպտալով աշխուժորեն

պտտվում է սովորականի պես ծաղկած ծառերի արանքում՝

բացարձակապես անտեղյակ, որ երկրագունդը վաղուց

դադարել է պտտվելուց և բոլոր տեսակի կառուսելները

դադարել են պտտվելուց, որովհետև ժամկետն անցել է,

իսկ բնակչությունը ուշացրել է թե առաջինի և թե

երկրորդի պտտավարձը մուծել, և Տերը մեր արդարադատ

նախապես զգուշացնելուց հետո անջատել է հոսանքը,

ինչի հետևանքով, այն ամենն ինչ պտտվում էր,

դադարել է պտտվելուց,

և միայն դու կշարունակես պտտվել ծաղկած

ծառերի արանքում, հեռու պարսպից, հեռու բոլորից

ժպտալով ու ծնվելով նորից ու նորից...

ԶԱՏԻԿ

Այն, որ տոնը մոտենում է, բոլորից շուտ

զգում են երեխաները, ինչպես որ մոտալուտ

երկրաշարժն են զգում ձկները, թռչունները, իսկ

օձերը հորդառատ վտառներով դուրս են թափվում

իրենց բներից, հայտնվելով նույնիսկ մարդաշատ

փողոցներում, սարսափի մատնելով միշտ

սարսափի մատնվելու պատրաստ տիկնանց,

ճզմվելով նախ սայլերի և ապա, ժամանակներ անց,

մեքենաների անիվների տակ։

Հանկարծ չքնեք,— զգուշացնում են երեխաներին

մեծահասակները և խառնիխուռն համբուրում են

նրանց թշերը,— հանկարծ չքնեք, բան չմնաց,— և

հուզված անցնում են սենյակից սենյակ,

անճանաչելիորեն փոխված դեմքերով և նույնիսկ

քայլվածքով, իսկ երեխաները սսկվում են անսովոր

հանդիսավորությունից, աշխատում են հեռու

մնալ, ոտքի տակ չընկնել, և աչքի տակով հետևում են

գնալով արագացող եռուզեռի ընթացքին,

չափազանց սուր զգալով, որ իսկապես բան չմնաց,

ևս մի քանի րոպե — ուր որ է հանկարծ լռություն կիջնի,

բոլորը միանգամից կհարձակվեն նրանց վրա

մոլեգնորեն կհամբուրեն թշերը

և կտանեն քնելու։

* * *

Եվ Արիոնը, որը միակն էր բանաստեղծներից,

որը փրկվեց վերահաս կործանումից և այն էլ

դելֆինների օգնությամբ,

կարող է սիրով վկայել, որ մինչ ինքը

խոսք չի եղել բանաստեղծների փրկության մասին,

և նույնիսկ հիմա էլ, դարեր անց, ոչ ոք չգիտե

և ընդհանրապես չի արձանագրված ոչ մի ցուցում

այն մասին,

թե ինչպես պետք է վարվել բանաստեղծների հետ

ասենք հրդեհի ժամանակ, կամ երկրաշարժի,

նախ պետք է պահարաններն ու դաշնամուրները հանել

շենքերից և հետո՞ նրանց, թե՞ ընդհակառակը...

Պե՞տք է արդյոք նրանց թաքցնել և որտե՞ղ,

համընդհանուր ստուգումների ընթացքում, երբ ասենք

կորած կամ գողացված իրերն են որոնում...

Բացարձակապես անհասկանալի է նրանց կարգավիճակը

ընտրությունների ժամանակ՝ ինչպես բոլորին

նրանց է՞լ է պետք ընտրակաշառք տալ, թե՞

պարզապես գիծ դնել նրանց անվան դիմաց

և գրանցել անհայտ կորածների ցուցակում...

Միայն մի բան է պարզ՝ ծանր պահերին,

ժողորդից ու բոլորից առաջ, պետք է

թողնել, որ նախ առաջինը նրանք վերանան,

իսկ մենք, ինչպես միշտ,

ամենավերջում...

ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ

... Եվ Տերը ծաղկեպսակը գլխին հանդիսավորությամբ

մտավ Երուսաղեմ՝ ավանակի վրա նստած

(ի դեպ, միգուցե դա էր պատճառը, որ տրանսպորտի

այդ տեսակը եկեղեցիների և քահանաների

հետ միասին դաժանորեն վերացվեց աթեիստական

ԽՍՀՄ֊ում, և հիմա անկախացած Հայաստանում

հուսահատ ճիգեր են անում վերակենդանացնելու այն,

հաշվի առնելով բենզինի շեշտակի թանկացումները)։

... Եվ Տերը ծաղկեպսակը գլխին անցնում էր,

համընդհանուր ցնծության, բողբոջած ուռենու

ճյուղերի և մարդկանց դեմքերին ծաղկած

ժպիտների միջով՝ ավանակի վրա նստած,

որի հետագա անբարենպաստ ճակատագրի

մասին մենք արդեն նշեցինք վերևում... Եվ հանկարծ

համընդհանուր ցնծության վրա սառը ջուր

լցրեց երեխայի լացի ձայնը՝ բարձրաձայն ու

աղեկտուր...

— Ինչո՞ւ ես լալիս,— նեղված հարցրեցին փոքրիկ

տղային, որը փողոցի անկյունում լալիս էր

ձայնը գլուխը գցած.

— Չգիտեմ,— ասաց երեխան և շարունակեց

հեկեկալ կոկորդի ամբողջ զորությամբ։

— Ինչո՞ւ է երեխան լալիս,— նեղված հարցրեցին Տիրոջը։

— Կա մի բան, որը ես չգիտեմ,— ասաց Տերը, որը գիտեր

ամեն ինչ,— և դա հենց այն է, ինչը հարցնում եք... Չգիտեմ։—

Կրկնեց, շարունակելով ժպտալ, իսկ հուզմունքից

դողացող ձեռքը աննկատ շոյում էր գլուխը

խոնարհ ավանակի, որի հետագա անբարենպաստ

ճակատագրի մասին մենք արդեն նշեցինք

վերևում...

ՍՊԱՍՈՒՄՆԵՐ

Հրեշտակներ չեկան քո հոգին փրկելու

կամ գոնե մարմինդ։

Նրանք ամուր փակեցին առասպելների դռները

և ստիպված հավատացիր, որ գոյություն չունեն նրանք։

Ծովի ընկերությունը քեզ մատուցվեց

որպես հարգանք։

Դու նայեցիր ավազին և մտածեցիր՝

ի՜նչ երկար է ճանապարհդ։

Դու հենց այդպես մտածեցիր նաև,

երբ քայլում էիր ծովի երկայնքով։

Հետո ճայերի անտանելի ձայները հասան քեզ։

Իսկապես, ի՞նչ լավ բան կա այդ ամենի մեջ։

Ներիր ինձ, ես արդեն կանոնավոր չեմ սափրվում,

չէ՞ որ դու իմ մասին ավելի մեծ կարծիք ունես։

... Բայց դու ամեն օր

բաց ես թողնում քո լուսամուտները,

որովհետև հաստատ հավատում ես,

որ կգան նրանք,

որոնց անգոյությանն էլ ես

հաստատ հավատում...

ՎԵՐՋԻՆ ՀԵՔԻԱԹ

Գրադարանները պայթում են գրքերի առատությունից։

Գուցե թե սա վերջին դա՞րն է, կամ

էլ առավել սարսափելին՝ վերջին տարի՞ն։

Իսկ քանդակագործը քանդակում է անվերջ

և արվեստանոցը բերնեբերան լցված է քանդակներով,

և տունը լցված է քանդակներով,

և կինն ու երեխաները ստիպված փողոցում են ապրում,

բայց շուտով փողոցն էլ կլցվի քանդակներով,

իսկ քանդակագործը քանդակում է անվերջ,

և ոչ մի հնար չկա նրան կանգնեցնելու։

Գուցե թե սա վերջին դա՞րն է, կամ

էլ առավել սարսափելին՝ վերջին տարի՞ն։

Բուռն շինարարություն է ծավալվել

վերջին անմարդաբնակ կղզում՝

հոթելներ, մոթելներ, բազաներ և տուրբազաներ, ամենուրեք

փոշի, վերամբարձ կռունկներ, ցեմենտ կիր ու ավազ,

և աղբահավաք մեքենան ծով է տանում լցնի ինչ֊որ

ցնցոտիներ, փալաս֊փուլուս, ռոբինզոններ և ուրբաթներ՝

թափքի մեջ բարձած...

Գուցե սա իսկապե՞ս վերջին դարն է, կամ

էլ առավել սարսափելին՝ վերջին տարին։

Իսկ հեքիաթն ընթանում է իր սովորական հունով՝

նույն թագավորի տղան և արքայադուստրը նույն,

նույն բարի հրեշտակը և նույն սատանան չար...

Միայն թե՝ լինում է, չի լինումի փոխարեն —

եղել է ու այլևս չի լինի... Իսկ հեքիաթի վերջում

երկնքից երեք նեյտրոնային ռումբ է ընկնում,

մեկն ինձ, որպես հեքիաթասացի, մյուսը՝ ձեզ,

որ համբերությամբ ապրեցիք այսքան տարիներ,

իսկ երրորդը՝ հենց այնպես,

հետաքրքրության համար։

ԺԱՄԱՆԱԿԸ, ՈՐ ՀՈՍՈՒՄ Է ՄԱՏՆԵՐԻ ԱՐԱՆՔՈՎ

Սև կամ սպիտակ աշխարհներ տանող ճանապարհների

շքեղ դարպասների առաջ

մարմարյա ոչխարներ են արածում, և խոտը ծնկահաս

կանաչ է և հյութեղ — ֆլամանդական դպրոցի անանուն

նկարչի հենց նոր ավարտած կտավ,

և ներկը դեռևս չի չորացել։ Հրավիրյալների

միայն մեջքերն են երևում, իսկ ընթրիքը շարունակվում է

խորհրդավոր կիսախավարում ծածկված։ Ամենուրեք

մահուդ, դավաճանություն, թանկարժեք քարեր և արծաթ,

և մի վիթխարի կատու, որի խոշոր ու կանաչ աչքերի մեջ,

ինչպես էլ. էներգիայի հաշվիչի էկրանին, կատաղի

պտտվում են թվերը և հասնելով իրենց սահմանին՝

ջնջվում են ու նորից սկսում են պտույտն անվերջանալի...

... Ես ահա դիմում եմ Քեզ երևի թե վերջին անգամ,

և ինչքան գեղեցիկ է արձագանքում մայրամուտի

ջրհորի խորքերում՝ բառը «վերջին»,

ես ահա դիմում եմ Քեզ շքեղ դարպասների առաջ,

դեմքով շրջված դեպի հարավ, ուր, ինչպես ջրի մեջ

նետված շաքար, քիչ֊քիչ հյուծվում են բուրգերը

փարավոնների, և ուր՝ անապատի հարթ ու անծայրածիր

էջի վրա ուղտերի քարավանն է շարվել

ինչպես մեքենագրված մի տող,

հեռու֊հեռավոր մի տող, ընդամենը մի տող,

և ընդամենը մի կյանք, դեռևս չչորացած կտավի վրա,

որն ես ապրում եմ երևի թե վերջին անգամ,

իսկ կատվի անթարթ աչքերում կատաղի պտտվում են թվերը

և շուտով, շատ շուտով կհասնեն իրենց սահմանին,

և մատները կկախվեն թուլացած...

ԿԻՍԱՏ ՕՐԵՐ

Ուշադիր նայեցի կնոջ դեմքին, և նա,

որ գնում էր մոտակա խանութ հաց առնելու,

միգուցե նաև ուրիշ բաներ, հանկարծ կանգ առավ

և շրջվեց ու վերադարձավ տուն։

Մառախլապատ օր էր, բայց պարզ

երևում էր հարևանս, որը բացել էր

ավտոտնակի դուռը, գործի էր գցել մեքենան

երևի ինչ֊որ կարևոր տեղ գնալու համար։

Բայց հանկարծ փոշմանեց, հանգցրեց

մեքենայի շարժիչը, փակեց ավտոտնակի դուռը

և մոլորված քայլերով վերադարձավ տուն։

Նույնը կատարվեց անձրևի հետ, որի

առաջին կաթիլները կեսճամփին շրջվեցին

և նորից բարձրացան երկինք

և հարմար տեղավորվեցին ամպի մեջ,

կարծես թե ոչինչ էլ չէր պատահել։

Երևի թե իսկապես էլ ոչինչ չի պատահել,

երևի թե հենց այսպես էլ պիտի լիներ,

երևի թե ես էլ մի օր կվերադառնամ

և ավարտին կհասցնեմ այս բանաստեղծությունը,

և երկրագունդը կշարունակի պտտվել հենց այն կետից,

որտեղ կանգ էր առել և ետ էր պտտվել,

երկուշաբթի սովորական մի առավոտ,

երբ հույսը լքել էր ինձ

և ձեռքերս կախվել էին հուսահատ...

ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏ

ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

* * *

Ծաղկած ծառի վրա ծաղիկները

փոքրիկ ու ճերմակ օրորոցներ են,

և ճերմակ բարուրների մեջ արթնացել են

երեխաները, երեսները բացել ու ժպտում են...

Համրացած կանգնել ու նայում եմ՝

Տեր Աստված, ի՜նչ հրաշալի ես

կրկնում անվերջ դու քո

գարունը։

* * *

Ինչ֊որ քչփչոց է լսվում թփերի միջից,

ինչ֊որ զսպված ծիծաղ։

Զգույշ ետ տար թփերն ու խոտերը,

զգույշ ետ տար —

և չարության մեջ բռնված փոքրիկ

տղայի նման աչքերը լայն բացած

վախով քեզ կնայի

մի փոքրիկ առու։

* * *

Ծաղկած ծառերի միջով,

գույնզգույն չթի շորով

մի աղջիկ էր վազում,

մի փոքրիկ, բոբիկ աղջիկ։

Ու թե ուշադիր նայես,

քիչ հետո հրաշք կլինի՝

կտեսնես աղջիկը կանգնել է,

ծառերն են վազում

գույնզգույն չթի շորերով։

* * *

Խիտ անտառի մեջ կորած

մի փոքրիկ բացատ

և մի խրճիթ՝ թաղված

խոտերի ու ծաղիկների մեջ։

Ո՞վ է ապրում այստեղ,

ո՞ւմն է այս տունը։

Գնա դուռը թակիր

և ով էլ դուրս գա, հարցրու,

և նա կասի

ինչ է երջանկությունը...

* * *

Միայնակ ծառի ճյուղին

նստեց մի թռչուն։

Եվ երգեց թռչունը

արևի մասին,

անձրևի մասին,

կապույտ երկնքի,

պայծառ ու խաղաղ

օրերի մասին...

Այնքան անուշ ու

անկեղծ էր երգը,

որ չդիմացավ ծառը ու

ծաղկեց։

* * *

Անձրև և հետո ծիածան։

Երեսնիվայր պառկիր

թաց խոտերի մեջ,

աչքերդ փակիր, սպասիր։

Եվ երբ ծաղիկների

ու խոտերի բույրից գլուխդ

պտտվի ու աչքերդ շաղվեն,

և երբ թռչունների

երգից սիրտդ սեղմվի

և մարի հոգիդ,

պարզորոշ կլսես — ինչ֊որ տեղ

մոտերքում ինչպես են դանդաղորեն

բացվում դռները Դրախտի...

ԱՄԱՌԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

* * *

Լիճը — ամռան տապին բացված պատուհան,

և զով քամին շոյում է այրվող երեսդ։

Բոբիկ ոտներով քայլիր ավազների վրայով,

նախամարդու նման մերկ և մասուրի պես

մազմզոտ։ Իսկ հենց հասնես ջրին, նետվիր

նրա ալիքների մեջ առանց երկմտելու,

նետվիր աչքերդ փակ և ձեռքերդ կրծքիդ

խաչած։ Ի՜նչ վերին հաճույք՝ թփրտալ

անսահման զովության մեջ, լողալ, մինչև

որ նվաղեն մկաններդ, և ձեռքերդ ու ոտներդ

անօգնական կախվեն։ Եվ երբ դուրս գաս ջրից,

ավազների վրա կանգնես գլուխդ խոնարհած

ներքև — կզգաս հանկարծ,

որ միամիտ ու մաքուր է

հոգիդ նախամարդու պես ու երջանիկ և արդար ես

ինչպես մասուրի թուփ...

* * *

Լճի ամայի ափին

մի քիչ իրիկուն էր։

Կլոր, ճերմակ գլխարկով

մի փոքրիկ երեխա

կլանված խաղում էր

ավազների հետ։

Իսկ դու նստած հեռվում,

թերթ ես կարդում մի քիչ,

իսկ ընդհանրապես,

նայում ես լճին

ու մտածում ես —

մի քիչ երեխա լինեիր

ու կլանված խաղայիր

ավազների հետ

մի քիչ...

* * *

Կիսամերկ կանայք լճի ափին

և մի կին՝ հագնված,

որ ավելի մերկ էր թվում

շորերի մեջ։ Նայում ես նրան

և նվաղում է սիրտդ։

Նայում ես լճի ափին,

միայն մի կին ես տեսնում

լույսերի մեջ ողողված,

և Աստծուն, որ շփում է ձեռքերը,

և Աստծուն, որ ինքնագոհ

ժպտում է քթի տակ՝

ինքն իր ստեղծածով հիացած...

* * *

Ամռան այգին ծփում է

տագնապների մեջ հասուն

և մեղավոր բույրերի,

որ կպչուն են մեղրի պես։

Թեթև քամի — և նայիր՝

աչքերը փակ շվարել,

կարկամել է դեղձենին —

չի իմանում, թե ինչպես,

չի իմանում, թե ինչով

քամու ձեռքից փախցնի

ստինքները իր շիկնած...

* * *

Թփից կախված խաժ ողկույզ՝

կլորերես, մեծ աչքեր,

դարասկզբի կինոյի արտիստուհու

սանրվածքով, օտար աչքից թաքնված

տերևների խոպոպով,

օտար աչքից թաքցրած

հմայքները կանացի,

որ հասունանում են դանդաղ,

լցվում հյութով ու բույրով...

Իսկ թե տերևն անզգույշ

բարձրացնես ու նայես,

և միամիտ ու անհոգ

հայացքդ առնի հայացքին —

հավատա, որ էլ ոչ ոք,

հավատա, որ էլ ոչինչ

փրկել չեն կարող քաղցր

կործանումից քո հոգին...

* * *

Վարդը,

որ հանկարծ բացվել է ամռան մեջ,

վարդը,

դեռատի մի աղջիկ,

որ ծնողներից թաքուն

ներկել է շուրթերն ամենավառ

կարմիր շրթներկով

և նստել է հայելու դեմ —

վարդը,

որ բացվել է ամռան մեջ հանկարծ

և չի իմանում, և չի հասկանում,

թե ինչ է կատարվում իր ներսում...

ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

* * *

Եվ մարդը,

որը սիրում էր վիճել ինքն իր հետ,

և մարդը, որը երբեմն կարոտում էր

պահարանում խնամքով կախ տված

թիկնոցն հնամաշ,—

հնազանդ, երազկոտ ու հասկացող ժպիտով

նայում էր պատուհանից դուրս։

Իսկ այնտեղ ծառն էր,

որը հայելու դեմ նստած

ծերացող տղամարդու հուսահատությամբ

պոկոտում էր գլխից

անվերջ խտացող տերևները դեղին...

Եվ մարդը,

որը սիրում էր վիճել ինքն իր հետ՝

երկար նայեց պատուհանից դուրս,

և հետո լուռ, և հետո անխոս

համաձայնվեց։

* * *

Աշնան կիրակին նուրբ էր թավշի պես,

իսկ օրը՝ թափանցիկ — ինչպես ապակին

ակնոցի, որը թավիշով սրբում էր հենց նոր

կապույտ աչքերով մի տխուր աղջիկ։

Եվ ես նայեցի նրա աչքերին,

անպաշտպան ու բաց աչքերին նրա,

ու սարսռացի —

ի՜նչ ցուրտ էր քամին,

որ փչեց հանկարծ

կապույտ լճերի ջրերի վրա։

* * *

Աշնան մեջ կա մի պատուհան

և մի աղջիկ է նստած պատուհանի դեմ,

որը թե դուրս նայի տխուր հայացքով՝

իրիկնային ցուրտ անձրև կտեղա

և հուսահատ կդեղնեն տերևները։

Ի՜նչ սև է թրջված ասֆալտը,

ի՜նչ ամուր է

պատուհանը փակված, և աշնան մեջ

ինչքան միայնակ է աղջիկը։

Եվ ես ինչքան միայնակ եմ

հանկարծ։

* * *

Եկեղեցու պատի տակ, դարավոր

փոշիների մեջ մի շուն է պառկած։

Եվ ես նայում էի նրան ու մտածում՝

ի՞նչ իմանաս, թե սա ինչ շուն է,

որ կուչ է եկել աշնան արևի տակ,

և ի՞նչ իմանա այս խեղճ կենդանին,

թե ինչ հանճարեղ մատներ են կպել

այս քարերին, որոնց անտարբեր

դեմ է արել իր փրչոտ մեջքն ու

քնկոտ աչքերով նայում է ինձ։

Իսկ շունը քնկոտ աչքերով նայում էր ինձ

ու մտածում՝ ի՞նչ իմանաս, թե ինչ

մարդ է սա, և ի՞նչ իմանաս՝ քարո՞վ

կխփի հիմա, թե՞ սովորականի պես՝

քացով...

* * *

Աշնան միապաղաղ առավոտ էր։

Այգու խորքում, ամենախորքում,

տերևների դեղին ու թաց կույտի միջից

հանկարծ բարձր զնգաց ինչ֊որ մեկի

վաղուց կորցրած զարթուցիչը։

Ինչ֊որ մեկը պիտի հիմա արթնանար,

պիտի սափրվեր, լվացվեր,

խմեր իր սուրճը, վառեր ծխախոտը

և դանդաղ քայլերով շրջեր

սենյակի անկյունից անկյուն...

Եվ փողոցում կորած փոքրիկ երեխայի նման

աշնան մեջ բարձր հեկեկում էր զարթուցիչը,

և մարդիկ լուռ ու մոլորված լսում էին նրան

և տխուր ու անօգնական

օրորում էին գլուխները...

ՁՄԵՌԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

* * *

Ծառերը՝

ոտից֊գլուխ ճերմակ վիրակապերի մեջ,

իսկ օդը սառն է, ինչպես

հայացքը հյուրանոցի տնօրենի,

որն օրորում է գլուխը և մի բառ է

ասում՝ չկա։ Եվ նորից ձյուն է գալիս

ծառերի վրա և ձյունը քիչ֊քիչ ծածկում է

նաև քեզ, որ ճամպրուկը ձեռքիդ մոլորված

կանգնել ես օտար քաղաքի անծանոթ

փողոցներից մեկի մեջտեղում

և մտածում ես —

կա՞ առավել դժբախտ մարդ,

քան նա, ով ձյան տակ,

ճամպրուկը ձեռքին մոլորված կանգնել է

օտար քաղաքի փողոցի մեջտեղում...

Եվ հետո օրորում ես գլուխդ

և մի բառ ես ասում՝ չկա։

* * *

Ձմեռն անծանոթ քաղաքում ավելի է ձմեռ

և մենությունը գորշ է ավելի, և նույնիսկ

ճնճղուկները, որ սառած արցունքների նման

կախվել են ծառերի թարթիչներից՝ առավել

դժբախտ են, եթե նրանց նայում է օտարականը

երկհարկանի հյուրանոցի պատուհանից...

... Նայում է երկար ու մտածում — զարմանալի է,

այսքան տարի ապրեցի և հիմա

ոչինչ չեմ կարողանում հիշել, որ գոնե

մատներիս ծայրերը տաքանան...

* * *

Երևի սա հենց այն ձյունն է, որի մասին

ասում են, թե իջնում է և երջանկություն է

բերում իր հետ։

Երևի սա հենց այն ժամն է,

երբ մարդիկ հանդիպում են իրար

և խոսում են կարևոր բաներից։

Երևի սա հենց այն աղջիկն է,

որին պիտի հանդիպեի առաջին ձյան

փաթիլների տակ ու պիտի խոսեինք

կարևոր բաներից։

Եվ երևի սա հենց այն երազանքն է,

որն ամենավերջինն է

երևի։

* * *

Դարձյալ նույն գույնը,

դարձյալ նույն բառը —

ետ տար վարագույրը՝

դարձյալ նույն ձյունը։

Անվերջ նույն ձյունը,

անվերջ նույն գույնը,

անվերջ նույն բառը...

Եվ տես, մի բառով,

և տես մի գույնով

ի՜նչ հեշտ, թեթև է

կերտում բնությունը

քո հազարաբառ

ու անպատմելի

այս մենությունը...

* * *

Պատուհանիս տակ ծիծաղ,

զվարթ ճիչեր ու կանչ՝

թավալ են գալիս ձյան մեջ

երկու փոքրիկ տղա։

Ելնում ու ընկնում են նորից,

թռչկոտում, վազում են, խնդում...

Իսկ դու կանգնել ես

պատուհանի դեմ,

կլանված նայում ես նրանց,

վերացած... ու չես էլ նկատել,

որ պարզել ես սառած ձեռքերդ,

տաքացնում ես սառած ձեռքերդ

նրանց ուրախ ծիծաղի,

ճիչ ու կանչերի խարույկի վրա...

* * *

Ձմեռային մթնող փողոցով

կուչ եկած վազելով անցավ

թեթև հագնված մի շուն։

Ակամա կծկվեցին ուսերդ

և ձեռքերդ ավելի խոր խրվեցին

գրպաններդ ու կանգնեցիր մոլորված՝

գիշերով, այս ցրտին

ո՞ւր էր վազում խեղճ շունը

և այս մութ ու ցուրտ փողոցով

ո՞ւր եմ գնում ես հիմա...

ՔԱՂԱՔՆԵՐ

* * *

Օտար քաղաքների մարդիկ նման են անբուժելի

հիվանդների, որոնց աչքերին խուսափում ես նայել,

որ չմեխվեն, չմնան հիշողությանդ մեջ,

որ տարիներ շարունակ

չտանջեն քեզ իրենց անբուժելի ցավով։

Օտար քաղաքների վրա ծանր երկինք է կախված

նույնիսկ պայծառ եղանակներին,

իսկ գիշերներն ուրիշ աստղեր են փայլում

խորթ անուններով։

... Մեղավորի պես կանգնած եմ ահա

ինչ֊որ անանուն օվկիանոսի մոտ, բոբիկ ոտքերով,

և ավազներն ինձ հրում են՝ գնա,

իսկ ջրերը ինձ կանչում են՝ արի

և խեղդվիր արագ

այս օտար, այս խորթ

տառապանքի մեջ։

ՃԱՄՊՐՈՒԿՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԸ

Հերթեր վաղուց չկան այս քաղաքում, բացի

այն խանութներից, ուր ճամպրուկներ են վաճառում։

Հարգի են մեծերն ու տարողունակները,

թեև միջիններն ու փոքրերն էլ չեն մնում

առանց գնորդների։ Կան ճամպրուկներ նույնիսկ

նորածինների համար։

Սիրահարները ժամադրավայր են գնում

ճամպրուկներով, որոնց մեջ կա այն ամեն անհրաժեշտը,

ինչը պարտադիր է լուրն առնելուն պես անմիջապես

ճանապարհ ընկնելու համար։ Շենքերն էլ են այստեղ ճամպրուկատեսք — իրար կողքի

խառնիխուռն շարված,

ինչպես կայարանի սպասասրահում։

Խիստ մոդայիկ են համարվում

ճամպրուկաձև հետույքով կանայք,

և տղամարդիկ՝ ուսերից մինչև հետույքը ներառյալ։

Հանգուցյալներին էլ են դնում դագաղաձև ճամպրուկների մեջ,

բարի ճանապարհ են մաղթում և խնամքով ու զգուշորեն

հողին են հանձնում ուղեբեռի պես, որոշ ժամանակ անց

անխաթար ետ ստանալու ակնկալիքով։

Իսկ երեկոյան նստում են պատուհանների մոտ, ինչպես

գնացքում կամ օդանավում, վարագույրի ճեղքից

երազկոտ հայացքով նայում են հեռու հեռվում

ուրվագծվող Մեծ ու Փոքր Ճամպրուկներին

և ցավից նվվում է նրանց հոգին,

վաղուց կորսված

այդ թանկագին ուղեբեռների համար...

ԼԱՌՈՇԵԼ

Ինձ վաղուց պատմել էին Լառոշել քաղաքի

այս փողոցի մասին։

Հենց այս փողոցի, որի պատուհանները չեն բացվում

նույնիսկ ամենատոթ օրերին, երևի երկյուղում են,

որ հին օրերի հուշերը կլքեն իրենց բնակարանները

և կհեռանան անվերադարձ։

Իսկ ձեր ինչի՞ն են պետք այդ հուշերը,— հարցրեցի

բնակիչներից մեկին, որն անզգուշորեն

հանել էր գլուխը դռնից

միգուցե տեսնելու, թե ինչպիսին են

օտար երկրից եկած մարդիկ,

ովքեր խոսում են օտար լեզուներով։

Ու թեև նա արագորեն փակեց դուռն ու անհետացավ

այդպես էլ ոչ մի բառ չարտասանելով, ես դառնությամբ

հասկացա, որ երրբեք չեմ մոռանալու այդ դեմքը,

երբեք չեմ մոռանալու։

Երբեք։

ԿԱՀԻՐԵ

Հեռվում կան ուրիշ քաղաքներ, համոզվեցի ես, երբ ինքնաթիռը

բարձրացավ երկինք, իսկ երկինքը բարձրացավ ավելի վեր։

Ներքևում ամպեր են ճերմակ, տեղ֊տեղ թուխ

երանգավորումներով և ես երկնքի ու ամպերի արանքում

անհանգիստ շուռումուռ եմ գալիս փափուկ բազկաթոռի մեջ

ընկղմված։ Ծանր է բաժանումը հողից, և առավել ծանր է

թռչել՝ երկնքի և երկրի արանքով, երբ քեզ հետ չէ Աստված։

Եվ ես որոնեցի աստղերը և տեսա, որ բոլորն էլ իրենց

տեղերում են՝ ահա Ցիցերոնը պայծառ շողերի մեջ։ Թևերը

հանդիսավոր տարածելով աջ ու ահյակ՝ խոսում էր ծերության,

բարեկամության, բայց հիմնականում պարտավորությունների մասին։

Զարմանալիորեն ուրախ էր Ջոն Կիտսը —

մեզ տեսնելով ձեռքը վեր պարզեց և կանչեց՝

ողջույն ցնծություն,

տխրություն ողջույն, սակայն ողբերգական էր Էսքիլեսի տեսքը,

կանաչ ճաճանչների մեջ էր Բորխեսը, որը երազում էր

Նոբելյան մրցանակ ստանալ, ինչից համառորեն հրաժարվում էր

Սարտրը, իսկ Բունյուելը առիթը չէր կորցնում չարախնդալ

այդ առիթով, և չկար միայն Նիցշեն — ամենաջերմեռանդը

հավատացյալներից՝ զի չես կռվի նրա հետ, ում չես տեսնում,

զի չես ատի նրան, ում չես սիրել երբևէ,

զի չես կորցնի այն, ինչը չես ունեցել բնավ...

Հեռվում կան ուրիշ քաղաքներ՝ համոզվեցի ես, երբ ինքնաթիռը

բարեհաջող վայրէջք կատարեց Կահիրեում, և օդակայանի

բարձրախոսը կանացի ձայնով խոսեց

անտարբեր ու անծանոթ լեզվով։ Եվ անցավ ևս մի օր։

ԱԹԵՆՔ

Վերջին գիշերը պիտի անցնի առանց փորձության։

Ես հետո իմացա։ Չեղան երկրաշարժեր։ Եվ ոչ մի հրաբուխ

չփորձեց խախտել խաղաղությունը համատարած։

Մի հին մեքենայի մեջ խցկված գնում էինք քաղաքից

դուրս, իսկ ճանապարհի երկու կողմերում սկավառակ էին

նետում ու գունդ էին հրում բարեկազմ, մկանուտ ու բոլորովին

մերկ տղամարդիկ։

Ինչպես նաև ծառեր, որոնք հազիվ էին զսպում աճելու

անզուսպ ցանկությունը, որովհետև գիշեր էր, որովհետև

պետք էր հանգստանալ։

Ինչպես նաև անցորդներ, գեղեցիկ ու թարմ ժպիտներով՝

բավականին հին հունական դեմքերի վրա։

Ինչպես նաև տաճարներ, բերնեբերան լցված տուրիստներով,

որոնք անվերջ լուսանկարվում էին ու անվերջ զարմանում

հույն աստվածների, կիսաստվածների խստակյացության

ու համեստության վրա, որ ահա, քանի հազար տարի ապրում են

այս չոր ու ցամաք կացարաններում՝ առանց կոմունալ

հարմարությունների, առանց էյրքընդիշնների, առանց

փոխառությունների և կարևորը՝ առանց բողոքելու,

գործադուլների — օլիմպիական հանգստությամբ։

Եվ ո՞րն է անմահության գաղտնիքը, հարցրեցի ես

մեքենայի վարորդին, որը բարեգործականի նախագահն էր,

և բժիշկ էր աշխատում բարի գործերից ազատ ժամերին։

Եվ ի՞նչ գործ ունի բժիշկն այս անմահ մարդկանց մեջ, այս

համատարած անմահության մեջ։

Բժիշկը ոչինչ չգիտեր անմահության մասին, նա մի

սովորական հրաշալի մարդ էր, որի սիրտը ցավում էր

անբուժելի կարոտից, իսկ լյարդը լցված էր քարերով,

և իր ծայրահեղ հայրենասիրության պատճառով,

ենթադրում էր, որ դրանք կարող են նաև խաչքարեր լինել...

Ինչպես նաև հայեր և համատարած կարոտ, որը ոչ մեռնում է

և ոչ էլ բուժվում այս համատարած անմահության մեջ։

ՍՊԱՀԱՆ

Քաղաքը, որն ինձ հայտնի էր 400֊ամյա պատմության

էջերից, պարզվում է իսկապես կա, և ես իմ աչքերով

տեսա, թե ինչպես են մարդիկ ներսուդուրս անում

իրենց տներից, վերուվար անում փողոցներով,

իսկ ես իմ լեզվաբան ընկերոջ հետ

շքեղ հյուրանոցներից մեկի պատուհանից

ուշադիր հետևում էինք նրանց ու մտածում.

հետաքրքիր է, գուցե կա՞ մի բան, որը գիտեն

այս քաղաքի մարդիկ և լռում են,

ինչքան էլ փորձես հարցնել։ Հետո շրջեցինք

աշխարհի ամենամեծ հրապարակով, այնքան,

մինչև որ մի բարեհոգի գորգավաճառ մեզ հրավիրեց

իր խանութ և թեյ առաջարկեց, ինչը մենք

ընդունեցինք մեծ խանդավառությամբ։ Հիմնականում

մենք խոսում էինք տարբեր լեզուներով, բայց,

ինչպես և հաճախ է պատահում, հասկանում էինք

միմյանց կես խոսքից, երբեմն նաև առանց խոսքի,

ինչը խիստ հետաքրքրեց իմ լեզվաբան ընկերոջը,

բայց ոչ նա և ոչ էլ ես այդպես էլ չհասկացանք

ամենակարևորը՝ կա՞ մի բան, որը գիտեն այս

քաղաքի մարդիկ, և լռում են, ինչքան էլ փորձես

հարցնել։ Հետո անմիջապես իջավ գիշերը,

թունդ սև, ինչպես թեյը գորգավաճառի և գունագեղ՝

նրա վաճառած գորգերի նման, իսկ մենք

հյուրանոցի պատուհանից նայում էինք

ու շարունակում էինք մտածել։ Իսկ ինքնաթիռում,

երբ վերադառնում էինք տուն, դիմեցի լեզվաբան

ընկերոջս, որը նայում էր պատուհանից դուրս.

— Կա՞ր մի բան...

— Կար, իհարկե, կար,— ասաց ընկերս,— բայց

ափսոս, դա հենց այն էր, ինչի մասին

երբեք չեն հարցնում սովորաբար։

ԱՇՆԱՆ

ՏԵՏՐԵՐԻՑ

ՍԻՐԱՅԻՆ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԳՐՎԱԾ ԱՆՊԱՏԵՀ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒՄ

Դու արդեն վաղուց չկաս

— ի՜նչ տարօրինակ զուգադիպություն,

չէ՞ որ ինքս էլ վաղուց չկամ։ Ներիր, սիրելիս,

որ նորից դառնացնում եմ քո հոգին, բայց արդեն

չեմ հիշում, թե դու երբ, իսկ ես

վերջին անգամ զոհվեցի երկրաշարժի ժամանակ,

հենց առաջին ցնցումից հետո։ Եվ երբ

գնդակը խոցեց ինձ ինչ֊որ

ցեխակոլոլ խրամատում —

դու արդեն շատ վաղուց չկայիր։

Ու թեև դեռևս տասնամյակներ առաջ

թուրքական յաթաղանը երկու կես էր արել իմ սիրտը,

որի մի կեսը ժողովրդի ցավով էր

տառապում, իսկ մյուսը լցված էր քո սիրով, բայց ամենադաժանը

երևի 37 թիվն էր, երբ ես հրաժեշտ տվեցի քեզ՝

չկարողանալով նայել քո աչքերին,

որովհետև հաջորդ օրն ինձ գնդակահարելու էին,

որպես ժողովրդի թշնամու։ Բայց, սեր իմ, հավատա,

ամենածանրը քաղցից մեռնելն է,

պատերազմից հետո, հիշո՞ւմ ես, վազում էինք

սայլերի ետևից, որոնք քուսպ էին տանում,

և սայլապանի մտրակից

ուշակորույս մարմինս ճզմվեց

ետևից եկող սայլի ծանր... թրթուրների տակ

գերմանական տանկի... բայց ոչ, դա ավելի շուտ էր,

երբ մենք հանդիպեցինք երկրորդ անգամ,

գետափին, երբ գետը դեռևս հոսում էր դեպի

ծով, ճիշտ այնպես,

ինչպես քարտեզին է նկարված՝ կապույտ,

քո շրջազգեստից ավելի կապույտ, թե՞ քո

շրջազգեստն էր ավելի...

Ներիր, սեր իմ, ես արդեն խառնում եմ ամեն ինչ,

ծերացել եմ սարսափելի, ու եթե, Աստված տա,

մի քիչ էլ շարունակվի այսպես, երևի այս անգամ,

առաջին անգամ, պատկերացնո՞ւմ ես,

ինձ հաջողվի մեռնել բնական մահով, թեև, չգիտեմ,

էլ ի՞նչ իմաստ ունի ապրելը հիմա,

երբ դու արդեն վաղուց չկաս,

չգիտեմ, էլ ի՞նչ իմաստ ունի մեռնելը մանավանդ,

երբ ես ինքս էլ չկամ վաղուց։

* * *

Ես հիմա քեզ էլ չեմ որոնում,

որովհետև գիտեմ, թե որտեղ ես,

ես հիմա քեզ էլ չեմ կորցնում՝

արդեն վաղուց եմ կորցրել։

Ինչպես հին գիրք, թերթում եմ էջերդ՝

խունացել է կազմը, հնացել,

իրիկվա այս ժամին ի՜նչ հեշտ է

տառապել անցած տառապանքները,

կրկնել տխրությունն անցած,

բաժանման դառնություններն ու ցավերը.—

ծերացած թռչնի պես հիացած

շոյում եմ վանդակիս ճաղերը...

* * *

Ո՞ւմ ես թողնում ինձ ու գնում, չես էլ ասում թե ուր,—

հարցրեցիր, երբ շատ կարճ ժամանակ էր մնացել

գնացքի շարժվելուն։

Ոչ դժոխքի ճամփան գիտեմ,— ասացի,— և ոչ էլ Դրախտի,

եսիմ ուր է տանում այս գնացքը վերջին, բայց, դե,

հոգուս խորքում դեռ հույսը չի մարել, որ գուցե

Քավարան ընկնեմ, ի վերջո, մեդալ ունեմ Խորենացու։

Ո՞ւր ես թողնում ու գնում և ինչո՞ւ չես ջղայնանում,

թե այս ցրտին ինչո՞ւ եմ տանից դուրս եկել

այսքան թեթև հագնված,—

հարցնում էիր էլի ու էլի ու փոքրիկ բռունցքներով

խփում էիր կրծքիս,

մինչդեռ օդակայանում քիչ հետո կհայտարարեն,

որ ուղևորները պատրաստվեն թռիչքի,

և ես հանկարծ հիշեցի.

նավը վաղուց սպասում է ինձ, վերջին նավը և ինքնաթիռը

վերջին, ամբողջովին բեռնված դեղին տերևներով,

անձրևներով, որ քիչ֊քիչ փոխվելու են ձյան և ապա

արցունքների, իսկ հետո

կլսվի քո լացի ձայնը, որն անվերջ կհետապնդի ինձ,

կչանգռի ու կարյունոտի սիրտս

քեզանից հեռացող բոլոր ճանապարհների վրա,

վերջին գնացքի մեջ, անհայտության մեջ,

որովհետև չգիտեմ

ոչ Դրախտի և ոչ էլ Քավարանի ճամփան

և միայն մի բան գիտեմ —

քեզանից հեռացող բոլոր ճանապարհները

Դժոխք են տանում։

ԳԻՇԵՐ

Ինչո՞ւ չեն վերցնում հեռախոսը։ Այս ո՞ւմ բբջջայինն էր

ամբողջ գիշեր անպատասխան ճռվողում պատուհանիս տակ։

Լռեց միայն առավոտյան։ Իսկ

պատահական խոսակցությունից

տեղեկացա, որ իսկական սոխակ է հայտնվել

շենքից քիչ հեռու

ինքնաբերաբար աճած փոքրիկ պուրակում։

Իսկական, փոքրիկ սոխակ։ Իսկական փոքրիկ պուրակում։

Եվ հավանաբար (ուրիշ էլ ի՞նչ), իր սիրո

պատմությունն էր անում ձայնը գլուխը գցած։ Ի՞նչ է ուզում

մեզանից այդ փետրավոր տականքը,— անթաքույց

փնթփնթում էր բնակիչներից մեկը, որի կինը,

ըստ հավաստի տվյալների,

անթաքույց դավաճանում էր ամուսնուն ոչ առանց

հիմնավոր պատճառների։ Շենքի ընդդիմադիր թևի

ներկայացուցիչը թռուցիկներ էր տարածում,

հայտարարելով, որ այս կերպ իշխանությունները

փորձում են շեղել ժողովրդի ուշադրությունը

օրվա հրատապ խնդիրներից։ Հնչեցին նաև կարծիքներ,

որ վերոհիշյալ թռչունը մեր երկիր է ուղարկվել

հավանական հակառակորդի կողմից, որը ձգտում է

զանազան սիրային գեղգեղանքներով թուլացնել

մեր բանակի մարտական ոգին։

Կրթության տեսչության ներկայացուցիչը

կտրականապես պահանջեց տեղական

իշխանություններից՝ հեռացնել սոխակին

կրթօջախներից պատշաճ

հեռավորության վրա, այլապես նրա սիրային երգերը

կարող են անդառնալիորեն աղավաղել մատաղ սերնդի

բարոյական նկարագիրը։

— Տո դու ո՞վ ես, որ մեզ բան ես սովորեցնում,—

սոխակի ուղղությամբ մոլեգնած գոռում էր մի կին,

որը մարմինը վաճառքի էր հանել, հոգին

վաճառելուց անմիջապես հետո։

— Բա դու ո՞վ ես,— հանգիստ պատասխանեց

սոխակն ու ապահով թաքնվեց թփերի մեջ,

սպասելով իրիկվան, որ շարունակի

իր սիրո պատմությունը՝ ձայնը գլուխը գցած։

* * *

Ցավ զգո՞ւմ եք,— հարցրեց բժիշկը, զարմանքով ուսումնասիրելով

ծաղիկը, որն աճել էր ուղիղ սրտիս մեջ — ճերմակ թերթիկներով

բարալիկ ծաղիկ էր, որը ես հանկարծ նկատեցի,

երբ հայելու առաջ,

մինչև գոտկատեղս մերկ, առավոտյան

սափրվում էի՝ ածելին զգուշորեն սահեցնելով

այտիս վրայով։ Կրծքիս սև մազերի միջից պարզ երևում էին

ծաղկի դալուկ թերթիկները, այնքան նուրբ,

որ վախեցա ձեռք տալ —

թերթիկները չպոկվեն հանկարծ...

Այս տարիքո՞ւմ և ձմռան այս ցրտի՞ն,— գլուխը տարուբերեց

մեկ ուրիշ բժիշկ, որին հրավիրել էին մի հեռավոր երկրից,

որտեղ, ասում են, դա սովորական երևույթ է

և փողոցներում կարելի է հանդիպել մարդկանց՝

ամբողջովին ծաղիկների մեջ կորած...

Բայց դե, այդ երկրում հավերժական գարուն է,

տաք ու անձրևոտ են եղանակները,— նկատեց

բուսաբանը և խոշորացույցով ծաղիկը մանրակրկիտ

զննելուց հետո շարունակեց.— Սա քո վերջին ծաղիկն է,

որը չպետք է թողնես թառամի,

այլապես ինքդ էլ կթառամես նրա հետ, ուրեմն,

պիտի հեռու պահես չար աչքից ու չար փշից

և պիտի ջրես օրը երեք անգամ...

... Իսկ երբ նրանք բոլորը հեռացան ու ես նորից կանգնեցի

հայելու առաջ,

սափրվելս հասցնելու ավարտին, պարզորոշ լսեցի

թե ինչպես ծաղիկն ասաց.

— Ես կթառամեմ, եթե սերը չորանա սրտիդ մեջ,

և կմեռնեմ, լսո՞ւմ ես,— ձայնը բարձրացրեց ծաղիկը,—

եթե հանկարծ ուրիշ ծաղիկ բացվի այնտեղ.

և զգուշացնում եմ՝ դու էլ կմեռնես ինձ հետ,

և մեզ կթաղեն նույն շիրմաթմբի տակ —

ամբողջովին ծաղիկների մեջ կորած։

* * *

Երևի նորից գարուն է,— մտածեցի

նայելով պատուհանից դուրս,

ծառին, որի ճյուղերին փոքրիկ

տերևներ էին հայտնվել,

թռչուններին, որոնք ջանասիրաբար

թափահարում էին թևերը, հավանաբար

օդում մնալու համար։

Երևի պայծառ օր է,— մտածեցի

նայելով ծայրեծայր կապույտ

երկնքին և արևին, որը բարեխղճորեն

լուսավորում ու տաքացնում էր բոլորին։

Երևի դու դեռ սիրում ես ինձ,— մտածեցի,

նայելով պատուհանից դուրս, աշնանը,

երբ մանր անձրև էր գալիս։

ՍԻՐՈ ԵՐԿԻՐ

Նոր երկիր գտնելու որոնումները վաղուց են սկսվել՝

արբանյակները հետախուզում են ծակուծուկերը

տիեզերքի,

և հեռու չէ այն օրը, երբ կհայտնաբերվի ևս մի

դժբախտ մոլորակ՝

մաքուր ու զուլալ գետերով ու ծովերով, անտառներով

ու դաշտերով,

պլատոններով ու արիստոտելներով, կապույտ

ու անամպ երկնքով,

արդար ու թափանցիկ ընտրություններով...

Եվ ճխտած ճամպրուկներով, իրար հրմշտելով

մարդկանց ծովածավալ բազմությունը

մորեխի նման կհարձակվի

այդ նոր երկիրը գրավելու համար...

Եվ ինչ թեթևությամբ կլքեն մարդիկ

հողագունդն իրենց հայրենի,

որին քանի ու քանի քաղցրանուշ երգեր են նվիրել,

որի ամեն մի թիզ հողի համար մարդկության

մի կեսն իր արյունը հեղել է

հանուն հայրենիքի, իսկ մյուս կեսը՝ այդ հայրենիքը

նվաճելու համար...

Կլքեն թանգարանները, ուր խնամքով հավաքել են ի ցույց՝

հիշատակներն ու գանձերն իրենց նախնիների...

Կլքեն գրադարանները, որոնք պայթում են

իմաստուն գրքերի առատությամբ, կլքեն բուրգերը

եգիպտացի փարավոնների, մագաղաթները հնամենի,

որոնք հայտնաբերել են Մեռյալ ծովի առափնյա անձավներից...

... Եվ երբ վերջին մարդը կհեռանա,

երբ, սեր իմ, կմնանք մեն֊մենակ

այս ցեխակոլոլ երկրի վրա, ես կբռնեմ ձեռքդ,

կնայեմ աչքերիդ մեջ, և ձայնս գլուխս գցած

կարտասանեմ այն բառերը,

որոնք ես պահել էի հոգուս ամենախորքում.

— Ես քեզ սիրում եմ...

Եվ մինչև սրտի խորքը հուզված երկինքը կարձագանքի

բուռն ծափահարություններով, ողջույնի որոտներով ու

կայծակներով և յոթ ցերեկ ու գիշեր տեղատարափ

անձրև կթափվի

և բուռն զարգացող արդյունաբերության թափոններից և գյուղատնտեսության քիմ. պարարտանյութերից,

ակցիզներից ու բազմազան հարկերից ու տուրքերից

վերջնականապես մաքրված երկրագունդը կպլպլա

դրախտային խնձորի նման, և հենց արևը դուրս գա,

Տերը բարեհոգաբար ժպտալով ձեռքը կդնի գլխներիս

և կասի.

— Դե հիմա, զավակներս,

ինչքան ուզում եք սիրեցեք զմիմեանս,

և առավոտից իրիկուն կերեք իմ այգու էկոլոգիապես մաքուր

խնձորները,

լավ կլինի՝ աչքից հեռու մի տեղ...

ՄԻ ՕՐ

Մի օր, մի ամպամած երկուշաբթի առավոտ,

երբ ես կհոգնեմ քեզ սպասելուց,

կնստեմ առաջին իսկ պատահած նավն ու

կհեռանամ այս ամպամած աշխարհից,

ուր ինձ այլևս ոչ ոք չի սիրում։ Մի օր,

հատկապես երկուշաբթի վաղ առավոտյան,

կնստեմ առաջին իսկ պատահած գնացքն ու

կհեռանամ, հուսահատված, որ բոլոր կիրակիներին

անխտիր հաջորդում է երկուշաբթին, իր գորշ

ու վաղ առավոտներով, երբ պատուհանի առաջ

կանգնած մտածում ես՝ ի՞նչ իմաստ ունի

սափրվելը, չէ՞ որ դու հեռանալու ես

առաջին իսկ պատահած ինքնաթիռով,

երկուշաբթիներով բերնեբերան լցված

այս աշխարհից,

ուր այլևս ոչ ոք քեզ չի սիրում։

ՀԱՐՍԱՆԻՔ

— Տե՞ր ես, որդյակս,— հարցրեց քահանան, մինչ ես

կամրջի եզրին կանգնած մտածում էի՝ հանե՞մ պիջակս

նետվելուց առաջ, միգուցե վերնաշապիկս էլ հանե՞մ...

— Տեր եմ, հայր սուրբ, անշուշտ տեր եմ,— մտախոհ պատասխանեցի,

վերջնականապես որոշելով հանել ինչ կա֊չկա հագիս

և մորեմերկ հեռանալ այս աշխարհից,

այնպես, ինչպես որ մի օր լույս աշխարհ եմ եկել։

— Տե՞ր ես, որդյակս,— շնչակտուր հարցրեց քահանան,

որն ինձ հետ միասին սուրում էր կամրջից ներքև

մենդելսոնյան հանդիսավոր մեղեդու ուղեկցությամբ,

և վայրկյաններ անց բախվելու էինք ասֆալտին,

որը նոր էին փռել ճանապարհին՝ Լինսի հիմնադրամի միջոցներով։

— Տեր էր,— ուրախացած շշնջաց վերջին պահին

ետ դարձած քահանան ականջին հարսնացուիս,

որն այս էլ քանի տարի է կամրջի վրա կանգնած

սպասում է վերադարձիս։

ԲԱՌԵՐ

Եվ բաժանվելուց առաջ զրուցեցինք երկար։

Ոմանք գարեջուր էին խմում,

ոմանք նստել էին լուսամուտի գոգին,

մյուսներն անտրամադիր ծերանում էին

երբեք չծերացող կանանց

հիացմունքից խոնավացած աչքերի առաջ։

Զրուցում էինք և րոպեն դառնում էր ժամ ու երեկո,

դրսում մերթ անձրև էր գալիս,

հետո ձյուն էր տեղում,

մերթ արևն էր ելնում ամպերի ետևից

և արագորեն դեղնում էին

ծառերը — քիչ առաջ կանաչած։

Եվ ոչ ոք չէր համարձակվում դուրս նայել պատուհանից,

ոչ ոք չէր ուզում բացել դուռն ամուր կողպված,

որն, ի՜նչ իմանաս, միգուցե կողպված չէր ամենևին։

Եվ բաժանվելուց առաջ զրուցեցինք երկար։

Եվ երբ դու հանկարծ ոտի կանգնեցիր,

(այսօրվա պես հիշում եմ, թե ինչպես շրշաց

շրջազգեստիդ բաց֊կապտավուն փեշը)

և երբ դու հանկարծ ոտի կանգնեցիր,

ժպտացիր տխուր և ինձ մեկնեցիր

հրաժեշտի պաղ, դալուկ մատներդ —

վաղուց, շատ վաղուց ես արդեն չկայի,

և գերեզմանիս թումբը պատված էր անմոռուկների

ես ինչ իմանամ, որ մի սերունդով,

և արագորեն դեղնում էին

ծառերը — քիչ առաջ կանաչած...

ՀԵՐԹԱԿԱՆ ԱՇՈՒՆ

Որ կողմից ուզում ես նայիր, վերջին մի քանի

խնձորներն են մնացել ցանցառացած ծառի

ճյուղերին կպած,

և վերջին լուսինն է մնացել, որն ուշադիր

նայում է խնձորների արանքից։

Ո՞վ է ում նայում,

ե՞ս, որ կանգնած եմ խնձորենու տակ,

թե՞ լուսինը՝ մի կերպ սոսնձված երկնքի պաստառին։

Ահա, մի խնձոր էլ ընկավ գետնին ու կորավ

չորացող խոտերի մեջ։

Քիչ հետո լուսինն էլ կընկնի։

Եվ աշունը կդառնա կատարյալ։

ԱՇՈՒՆ

Նվագում էր դաշնամուր,

իսկ լուսամուտները բաց էին

և աշուն էր։

Տերևները գունատվում ու չորանում էին,

իսկ ինքը նվագում էր։

Իսկ հետո

Մեկ֊մեկ սկսեցին

թափվել տերևները,

ինչպես գունատված բառեր,

ինչպես չորացած նոտաներ։

Ինձ թաղեցեք

վաղը չէ մյուս օրը —

անտարբեր խնդրում էր դաշնամուրը։

* * *

Փողոցներով անցնում են կույր աղջիկներ։

Նրանք գավազան ունեն ձեռքերին

և քայլում են քսվելով պատերին։

— Եթե դու ինձ սիրեիր,

ես քեզ կտայի քո կապույտ աչքերը։

Փողոցներում

առանց ամաչելու լալիս են բանաստեղծները,

նրանք գլուխները խոնարհել են,

իսկ կույր աղջիկները քայլում են

և չեն տեսնում նրանց։

— Ես քեզ կտայի քո կապույտ աչքերը,

և դու կտեսնեիր ինձ։

Փողոցներում

կամաց֊կամաց իջնում են վարագույրները,

և կամաց֊կամաց փակվում է բեմը,

և գլուխ տալով կամաց֊կամաց

հեռանում են կույր աղջիկները,

և բանաստեղծներն են հեռանում,

և վարագույրը վերջնականապես իջնում է։

Վարագույրից այն կողմ լսվում է բարձրաձայն հեծկլտոց.

վարագույրից այն կողմ

բոլորովին ուրիշ աշուն է։

* * *

Տխրությամբ է ավարտվում ամեն մի տխրություն,

և եթե ծնվել ես փողոցում —

հենց այնտեղ էլ կլինի վերջաբանը կյանքիդ։

Հիմա հնարավոր է ամեն ինչ, նույնիսկ

օրացույցն են փոխում

և փետրվարը կարող է 35 օր ունենալ

և մարդիկ կարող են դառնալ եռոտանի,

որ հեշտությամբ քայլեն սառցակալած մայթերին,

և, ի՞նչ իմանաս, ինձ էլ գուցե թե երկու սիրտ տրվի,

մեկը սովորական, գորշ օրերի համար,

մյուսն էլ, որ պայթի հրճվանք֊հուզմունքից,

երբ տարիներ անց

հանկարծ քեզ տեսնեմ փողոցն անցնելիս,

քաղաքում, որտեղ

տխրությամբ է ավարտվում ամեն մի տխրություն

և կորցրածդ երբեք չես գտնում

ոչ մի փողոցում...

ՀՐԵՇՏԱԿՆԵՐ

ՄԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ԵՐԿՆՔԻՑ

* * *

... Գիտեի, որ երկրագունդը կլոր է,— ասաց

հորեղբայրս գրենական պիտույքների խանութում,

գորովանքով շոյելով գլոբուսը, որը սիրով

պտտվում էր իր առանցքի շուրջ,— գիտեի,

որ կլոր է, բայց որ այսքա՜ն կլոր...— շարունակում էր

գլոբուսը շոյել հորեղբայրս գորովանքով

նայելով վաճառողուհու թմբլիկ կրծքերին,

որոնք թեև գլոբուսին զիջում էին իրենց չափսերով,

բայց նրանից ոչ պակաս էին հավաստում

կլորությունը երկրագնդի...

... Ու թեև հորեղբայրս քաղաքի ամենակենսուրախ ու

ամենասրամիտ մարդկանցից մեկն էր ու նաև ճանաչված

հաշվապահ, ինչպես և հայրս՝ նրա ավագ եղբայրը,

այնուհանդերձ նա էլ մեռավ, բայց ի տարբերություն

իր եղբոր, երկրաշարժից տարիներ հետո, երբ քաղաքի մի կեսը

հողի տակ էր, իսկ մյուս կեսը՝ քաղաքից ու երկրից հեռու...

Ու թեև խորը աշնանային հուղարկավորության

այդ օրը զարմանալիորեն անձրև չեկավ,

սակայն Ամերիկայից

զանգահարեց նրա միակ որդին և հեռախոսով կարդաց

այդ ցավալի առիթով գրած իր լալահառաչ

բանաստեղծությունը, որի մեջ սկզբից մինչև վերջ

անձրև էր գալիս,

իսկ կարճատև ընդմիջումներին նշվում էին համաշխարհային

տնտեսական ճգնաժամի ծանր հետևանքները, ավիատոմսերի

օրըստօրե թանկացող գները,

երկու երկրների միջև ընկած հեռավորությունը,

որը գնալով ավելի է հեռանում

և իր անսահման խորը վիշտը, որը գնալով

ավելի է խորանում...

... Լսելով նրան, արտասվում ու մտածում էի ես դառնորեն,—

հիրավի, այս կլոր երկրագնդի վրա ցավը ոչ միայն խորը,

այլև տափակ է լինում,

բայց որ այսքա՜ն տափակ...

* * *

Մի֊մի բաժակ օղի խմեցինք, որ լացը թեթև լիներ,

հետո էլի խմեցինք,

որովհետև լացը պիտի լիներ երկար,

հետո ձյուն եկավ մի ջահել կնոջ հետ, բոլորովին

մենակ մնացած մի կին, որը խնդրեց չորս

գերեզմանափոս փորել իր ընտանիքի՝ ամուսնու

և երեխաների համար, ինքը, հասկանալի է,

չէր կարող՝ ի՜նչ կնոջ գործ է

գերեզմանափոս փորելը, ձմռան սկզբին, երբ հողը

քարացել է մեր սրտերի պես, և ոչ օղին է օգնում,

և ոչ էլ դուդուկը։— Չէ,— հանկարծ ասաց կինը,— մի փոսը

հերիք է, թող բոլորը միասին լինեն, երեխեքս փոքր են,

թող հայրը հետները լինի, ինչքան չլինի երեխա են,

չվախենան հանկարծ...

... Ու ձյունը թեև կտրվել էր վաղուց, բայց կինը

շարունակում էր ճերմակել... իսկ մենք, սևացած

սրտերով կանգնել էինք նրա կողքին

և առանց ամաչելու

բարձրաձայն լալիս էինք մեր լացը,

որը պիտի շատ երկար լիներ...

ԻՆՉՔԱՆ ՀԵՌՈՒ ԵՍ, ԱՅ ՄԱՐԴ...

Երեխան լալիս է,— ասում էր հայրս։

Եվ մայրս շտապ կանչում էր ինձ տուն,

որպեսզի հայրս համոզվեր, որ

ոչինչ չի պատահել որդուն։ Իսկ

ընդհանրապես, նրա լսողությունը ծանրացել էր

պատերազմից հետո, գրեթե ոչինչ չէր լսում՝

իմ լացից բացի։ Եվ հաճախ կտրում էր հայացքը

լրագրից, լարված նայում էր լուսամուտից դուրս.

— Երեխան լալիս է,— ասում էր ու անհանգիստ

մի կերպ կանգնում էր ցավող ոտների վրա,

գնում֊գալիս էր սենյակի անկյունից֊անկյուն...

Եվ մայրս վազում էր փողոց, կտրում էր ինձ խաղից

ու բերում էր տուն, որպեսզի հայրս համոզվեր, որ

ոչինչ չի պատահել որդուն։ Թեև, ինչպես

հետագայում խոստովանեց մայրս զարմանքով,

հայրս հաճախ ճիշտ էր դուրս գալիս և հարյուրից

իննսունինը դեպքում մայրս ինձ գտնում էր աղիողորմ

ողբալիս՝ ծնկներս արյունած կամ գնդակս կորցրած...

... Իսկ երբ հետո, տարիներ անց հայրս մահացավ

և նրա դագաղի կողքին լալիս էի բարձրաձայն, մայրս

մշուշված նայելով ցավերից հանդարտված հորս դեմքին,

դառը կշտամբանքով ու տարակուսած ասում էր.

— Այս ինչքա՜ն հեռու ես հիմա դու, այ մարդ,

որ երեխան կողքիդ լալիս է աշխարհով մեկ,

իսկ դու չես լսում բոլորովին...

ՆՈՐ ՏՈՂԻՑ

Ծնվել եմ առավոտյան շուտ,

Գյումրվա մի աղքատիկ առավոտ։

Ինձ հետ ծնված քույրս մահացել է մի քանի ժամ հետո,

երբ օգոստոսի արևը վաղուց արդեն դուրս էր եկել

և անտարբեր նայում էր մեր մոլորված ընտանիքին,

որը մեկ խնդում և մեկ լալիս էր սրտակեղեք։

Հիմա մեր տանը ոչ ոք չի հիշում նրան,

քրոջս, որին ի՜նչ էին տեսել, ընդամենը մի քանի ժամ՝

ետպատերազմյան մի կիսաքաղց առավոտ...

... Միայն ես չեմ կարողանում նրան մոռանալ, և երբեմն

վաղ առավոտյան արթնանում եմ սրտիս ցավից,

և թաց աչքերով մթության մեջ պառկած

օր առ օր վերհիշում եմ այն ինն ամիսները,

որ միասին ապրել ենք

մեր կյանքի լավագույն շրջանում...

ԳՅՈՒՄՐԻ, ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ԳԵՐԵԶՄԱՆՈՑ, ՀԱՅՐԻԿԻՍ

Առաջ էլ մի կարգին չէի կարողանում քեզ այցի գալ,

իսկ հիմա արդեն՝ բոլորովին, ամեն ինչ

թանկացել է անտանելի, իսկ ես առաջվա պես

էլի քիչ եմ վաստակում, դե, գիր ու գրականությամբ

ի՞նչ պիտի վաստակես մի երկրում, ուր ոչ ոք

այլևս գիրք չի կարդում — ժամանակ չունեն՝

օրվա մի կեսը հացի հերթում են, մյուս կեսը՝

միտինգներում ու ցույցերում, և կրակոցներ են

ամենուրեք՝ հեռու և մոտիկ սահմաններում, բանուկ

ու խուլ փողոցներում, պատուհանիս տակ անմիջապես...

Եվ թաղման տխուր թափորներ են, հայրիկ, բոլոր

շեներում ու քաղաքներում,— տանում են թաղելու ջահել

ու գեղեցիկ տղաների, ու ես չգիտեմ՝ ո՞ր մեկի ետևից

գնամ ու ո՞ր մեկին սգամ, հայրիկ, ես, որ քո մահից

հետո ոչ մի ուրախ օր չեմ ապրել, ոչ մի թեթև օր...

Առաջ էլ չէի կարողանում մի կարգին զրուցել քեզ հետ՝

ծանր էիր լսում, և գոռգոռալով, մի կերպ կարողանում էի

խոսքս քեզ հասցնել, իսկ հիմա խոսելն էլ դարձավ

անհնարին, որովհետև արցունքները լցվել են

կոկորդս և խեղդում են անգամ առանց խոսելու...

Ահա, թե ինչու նամակ եմ գրում քեզ, որի բոլոր

տողերում նույն սիրտն է, որ ցավից ու կարոտից

պայթում է գոռգոռալով՝

թե այս և թե այն աշխարհում...

ԵՐԲԵՔ ՉՄԵՌՆԵՍ

Երբեք չմեռնես — մահվան մահճում թախանձագին

հորդորում էր ինձ հայրս։ Եվ նայելով ցավերից

մշուշված նրա աչքերին, ես դառնությամբ հասկացա,

թե ինչ ծանր է մեռնել ցերեկվա պայծառ լույսերի մեջ

ողողված, երբ պատուհանից պարզ երևում է դիմացի

պատշգամբը և մի կին պատշգամբի պարանից

կախ է տալիս իր մաքրամաքուր լվացքը, հետո

զնգում է սխալված հեռախոսը, և տղամարդու

մի ջահել ձայն բացատրում է, որ այն, ինչը

վերցրել է վաղուց, հենց հիմա չի կարող վերադարձնել,

որովհետև... Հետո վերևի հարկում շրխկոցով

բացվում է դուռը և երեխաների զվարթ ճիչ ու աղմուկը

լցվում է միջանցք, տարածվում աջ ու ահյակ,

այնուհետև՝ աշխարհով մեկ, և դրանից երկնքի

կապույտն ավելի է պայծառանում և ավելի է

թանձրանում դառնությունը մեռնողի աչքերում...

Երբեք չմեռնես, ահա թե ինչ կասեմ քեզ,— խնդրեց հայրս

վերջին անգամ և փակեց աչքերը վերջնականապես...

ՆԱՄԱԿԸ

Երևի տարիներ շարունակ այս պահին էր սպասել,

որովհետև պարզապես դուրս նետվեց գրքի հետ միասին,

որը հանեցի պահարանից ինչ֊որ տող ստուգելու համար։

Տարիներ շարունակ սպասել էր գրքերի արանքում

և հիմա դեղնած տերևի

նման ճոճվելով հանդիսավոր իջավ հատակին։

Ամենևին պատահական չէ այս համեմատությունը,

որովհետև տասնամյակների հնությունից դեղնած ծրար էր,

որի վրա անմիջապես ճանաչեցի հորս գեղեցիկ ձեռագիրը,

իսկ ձախ կողմում Չոկանու Վալիխանովի հուշարձանի նկարն է,

որը, թեև չգիտեմ ով է, բայց նույնպես դեղնել է հնությունից։

Հայրս վաղուց չկա։

Բայց երբ վերցրեցի նամակը, պարզորոշ զգացի,

թե ինչպես է տրոփում նրա սիրտը

այս դեղնած ծրարի ներսում...

ԻՄ ԿՅԱՆՔԸ

(վեպ)

«Շան կյանք» — հատ֊հատ տառերով

գրեց վերնագիրը,

տակը հաստ գիծ քաշեց,

ապա գլուխը դրեց

սեղանին,

ընկավ դառը խոհերի մեջ

ծեր շունը։

Հովհաննես Գրիգորյան

Երբեք չմեռնես —

Ահա թե ինչ կասեմ քեզ

բանաստեղծություններ

Երևան — 2015