Հակոբ Մնձուրի

ԿՌՈՒՆԿ, ՈՒՍՏԻ՞ ԿՈՒԳԱՍ

պատվմածքներ

Երևան — 2015

ԳՄԴ 84 ՀՍ

Մնձուրի, Հակոբ

Կռունկ, ուստի՞ կուգաս։ [Պատմվածքներ] / Հ. Մնձուրի, կազմ՝ Ս. Նադրյան, խմբ.՝ Մ. Թերզյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեցին՝ Մ. Յավրումյան, Ա. Անդրեասյան, Ա. Էլոյան, Ն. Սահակյան, Գ. Գրիգորյան, Տ. Բարսեղյան, Մ. Հունանյան, Վ. Անդրեասյան, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2015.— 82 էջ։ Հրատարակության հիմքում՝ Երկեր / Հ. Մնձուրի; Կազմ.՝ Ս. Նադրյան; Վերջաբ. հեղ.՝ Հր. Մաթևոսյան; Խմբ.՝ Մ. Թերզյան.— Երևան։ Սովետական գրող, 1986.— 541 էջ։ դիմանկ.; 22 սմ։

Հրատարակությունը ծաղկաքաղ է նշանավոր արձակագիր Հակոբ Մնձուրու (Հակոբ Իգնատիոսի Տեմիրճյան, 1886֊1978) Պոլսում հրատարակված «Կռունկ, ուստի՞ կուգաս» (1974) ժողովածուից։

ԳՄԴ 84 ՀՍ

© Հակոբ Մնձուրի, 1974

© Յավրուհրատ, 2015 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

ԱՌՋԻՆԵԿ

Մայրս միշտ կըսեր ու կըսեր. «Ա՛խ քեզի... Քչիկ մըն ալ համբերեիր՝ չէ՞ր ըլլար... Իրիկունը տուն գայիր, տունը ծնեիր՝ չէ՞ր ըլլար»։

Ես կխնդայի, «ինչպե՞ս, ինչպե՞ս» կբացականչեի։ «Ինչպեսը կա՞... գետինը, հողերուն վրա աշխարհ եկար... Վա՜յ իմ գլխուս՝ պոռացի, հիմա ես ի՞նչ պիտի ընեմ, իմ առջինեկս ես, ես բան մը չեմ գիտեր, խանձարուր չունիմ, շոր մը, լաթի մը կտոր չկա քովս, ինչպե՞ս պիտի պեճերեմ» ըսի ես ինծի։ Հացիս վալան կար։ Թաց֊թաց՝ քեզ խոտերուն վրա դրի, վազեցի վալային։ Հացերը թափեցի, քեզ մեջը փաթթեցի։ Չեղավ։ Կռնակիս սալթան հանեցի, սալթային մեջ քեզ ծրարեցի։ Չեղավ։ «Ուրտե՞ղ, ուրտե՞ղ ես ծնա»։ «Լեռը, Կապույտ Կապաններու ձորը, մեր արտին տակը» կըսեր։ «Այդքան հեռուեն ինչպե՞ս տուն բերիր իս»։ «Մի հարցներ» կըսեր ու կշարունակեր. «Աս պիտի չապրի, պիտի մեռնի,— կըսեի մտքովս,— բայց ի՞նչ ընեմ, լեռը՞ թողում... ինչ ալ ըլլա՝ պիտի տանիմ...» ու կպատմեր.

«Խոտքաղի ամսուն ծնար։ Վարդավառին Պահքին շաբթուն։ Հերկերուն, խոտերուն, էգիներուն ամիսը։ Այս երեքն ալ այդ մեկ ամսվան մեջ պետք է ընեինք։ Արտերը պետք է հերկեինք։ Հերկվորին հետ մեկն ալ ըլլալու էր, որ գուղձերուն սեզերը մաքրեր, դուրս նետեր։ Եթե ոչ՝ նորեն կբուսնեին։ Չհերկեինք՝ աշունը ինտո՞ր պիտի ցանեինք։ Հետո՝ ադ ամսուն լեռներուն, ձորերուն խոտերը կհասուննան։ Եթե չքաղեինք՝ կհավաքեին։ Խոտ չէր մնար։ Ուրիշներուն համար արդեն՝ ավելի լավ։ Անոնք կքաղեին։ Մենք մարագը ի՞նչ պիտի լեցնեինք։ Ձմեռը ախոռ մը անասուններուն ի՞նչ պիտի կերցնեինք։ Չորս ամիս պիտի ուտեին։ Հապա էգիները՞։ Ամեն օր էգիները մարդ ըլլալու էր։ Մեկ հոգին ալ չէր բավեր։ Ո՞ր մեկը պիտի ըներ։ Թութերուն ծառերը թոթվելու չէին սպասեր։ Կհասուննային, կթափեին գետին։ Նոր թութեր կբուսնեին։ Այնչափ ծառերուն թութերը չժողվեի՞նք, թողեի՞նք։ Լովասները, տախդեղները, լոլիկները փորել կուզեր։ Ու բոպկընալ, ջուրը կապել՝ ջրել այնչափ ծառերը, այնչափ խաղողները, մաշըրաները։ Առանց ջուրի կչորնային։

Ամեն օրվան պես, քու ծնած օրդ ալ՝ առտուն կանուխ պարպվեցավ տունը։

Տագրս ու հայրդ հերկը գացին։ Ներոջս մեծ աղջիկը, տալս անոնց հետ գացին։ Պապդ, ներըս, տղաքը էգիները գացին։ Դուն ադ օրը մտքերնուս չէիր անցներ, թե պիտի ծնիս։ Ի՞նչպես պիտի գիտնայինք։ «Հարս,— ըսավ մամդ,— դպրենք, մերերոնք խոտ քաղելու կերթան լեռը։ Քեզ ղրկեմ, դուն ալ անոնց հետ գնա։ Կապուտ Կապանին մեր արտին ձորին ու լեռանը խոտերը քաղե։ Արտին խոտերը մի քաղեր։ Երբ ըլլա՝ կքաղենք։ Անոնք մերն են։ Ձորն ու լեռը մերը չեն։ Ով ըսես՝ կերթա, կքաղե։ Մեկը չգացած՝ դուն գնա։ Ամենքեն առաջ մենք երթանք։ Հաց առ, մանգաղը առ, ճամբա ելիր։ Ես ցերեկեն ետքը էշը կբերեմ, կբեռնանք, կուգանք»։ «Կըլլա, կերթամ» ըսի։

Քեզմով հղի էի, վերջին շաբաթներս էին։ «Ինչպես ըլլա՝ ետքի օրերդ չեն,— ըսավ մամդ,— այսօրվան, վաղվան չես, շաբաթ մը, շաբաթեն ավելի օր ունիս»։ Ւմ հաշիվովս՝ ես ալ անանկ գիտեի։

Հաց առի, մանգաղն առի, գացի դպրենց։ Մերերոնց հասա։ Լեռը իրարմե զատվեցանք։ Արտին խոտերուն չդպա։ Ձորը իջա, սկսա քաղել։ Ձորին հողը կասկարմիր էր, ավազ էր։ Երկու կողմին կողերը անանկ ալ դարվարի էին, բայց աղեկություն մը կար, որ ոտքերս կբռնեին, չէի սահեր։ Առվույտ ու խոլորձ էին խոտերը։ Ջրարբիներուն երկայն առվույտներեն չէին։ Լեցուն առվույտ էին, զատ֊զատ թուփերու պես բուսեր էին։ Մանգաղիս բերնին անանկ աղվոր կուգային, որ ամեն մանգաղ զարնելուս՝ բուռս կլեցվեր խոտով։ Քաղածներս իրարու վրա կդիզեի, խորոմ կընեի։ Ձորին երկու կողմը երեքականեն՝ վեց խորոմ, շարեցի։ Վանդակ մը եղավ, ըսել է՝ բեռին մեկ կողմը։ Ցերեկ ըլլալուն շատ կար։ «Ալ ձորն ի վար չեմ իջնար,— ըսի մտքով,— մեկալ վանդակս լեռնեն կքաղեմ»։ Ետքն ալ կնստիմ՝ մինչև տունեն էշը գա։

Լեռը ելա։ Ցերեկդեմի արևեն աչքերս խտղտեցան։ Մինչև գագաթը հոտոցիկ էր։ Ցաներ էին՝ կըսես։ Մեր Ակին ձորին, Առվուն վրայի դեղին հոտոցիկներեն չէին միայն։ Գույն֊գույն, գույն֊գույն։ Ճերմակ, կանանչ, դեղին, կաս֊կարմիր։ Շատը կարմիր էին, նախըշ բաներ էին՝ լեռան երեսը, կըսես։ Քիչ մըն ալ աղվեսի֊պոչիկ կային։ Փունջերը անանկ քնքուշիկ կուգային մատներուդ, որ կաքավի աղվամազերուն պես, ապրշումի պես էին։ Կիջնային ու կելլեին ծաղիկներու վրա, բը՜զզ... բը՜զզ... լեռը կբզզար մեղուներե։

Խորոմ մը քաղեցի։ Մեկալ խորոմիս՝ մեջքիս ցավերը սկսան։ Կանցնի՝ ըսի ես ինծի։ «Երեկ ալ ցավեցավ, ետքը անցավ, կուգա ու կերթա»։ Չանցավ։ Քաղը չշարունակեցի։ Մանգաղը ձգեցի։ Նստա։ Չեղավ։ Ոտքի ելա։ Դպրենց նայեցա։ Մերերոնց նայեցա։ Անոնք ալ չկային։ Լեռան մյուս երեսը դարձեր են՝ մտածեցի։ Ցավերս սաստկացան։ Շունչ չէի կրնար առնել։ «Վարը՝ ձորը իջնամ» մտածեցի։

Իջա։ Դիմացս՝ գագաթը, կախմխցի էին, թեփթացի էին, քրդերուն կանչեմ ըսի։ Քիչ մըն ալ համբերեմ՝ ըսի։ Աչքերս մթնեցան։ Ձորը մթնեց։ «Ի՞նչ կըլլա, ի՞նչ կըլլամ» ըսի։ Ու դուն աշխարհ եկար։ Պորտկապղ փրթավ։ Դուն զատվեցար ինձմե։

«Ալ ի՞նչ ընեմ, ալ ո՞ւր երթամ» բացականչեցի։ «Մինակս հիմա ի՞նչ պիտի ընեմ» ըսի։ «Աս պիտի չապրի, պիտի մեռնի» ըսի։ Խորոմիս առջևը հողերուն, խիճերուն, խոտերուն վրա էիր։ Վախցա քեզի նայելու։ Կըսես՝ իմ մարմինես չես, ինը ամիս քեզ իմ մեջս չեմ պահած, զավակս չես, խըլե֊պըլե մըն ես։

Ի՞նչ ընեմ քեզ։ Հողին վրա էիր։ Շոր մը, լաթի կտոր մը չկա, չունիմ՝ քեզ մեջը փաթթեմ։ «Պիտի չապրի, պիտի մեռնի» ըսի նորեն մտքովս։ Ոտքի ելա։ Քեզ թողի։ Հացին վալային գացի։ Մեջի հացը, Վարդավառի Պահք էր, աղի բեմկի ու ընկույզ առեր էի, թափեցի գետինը։ Վալան բերի, քեզ մեջը փաթթեցի։ «Վե՜...» մը ըրիր, պոռացիր։ «Մեռած չէ... ողջ է» ըսի մտքովս։

Նորեն չեղավ։ Կռնակիս սալթան հանեցի, քեզ մեջը ծրարեցի։ Վրաս ալ ույժ չմնաց։ Ես, որ քարի պես մարմին մը ունեի, լեցուն պարկ մը ցորենը գրկելուս պես՝ բեռ կբեռնայի, թևերս կախվեցան։

«Վե՜...» ըրիր նորեն, ճչացիր։ «Պիտի չապրի, պիտի մեռնի» ըսի նորեն մտքովս։ «Մեռնի ալ նը՝ հո՞ս պիտի ձգեմ, առնեմ տուն տանիմ, մամդ՝ ի՞նչ գիտեմ՝ ե՞րբ պիտի գա»։

Գետնեն վեր առի, գրկեցի, ճամբա ելա։ Քենե հույս չունեի։ Նորեն ալ քալեցի։ Աղջի՞կ էիր, տղա՞ էիր, վախցա՝ բանալու, նայելու։

Զիավոր մը անցավ քովես։ Գլուխը ճերմակ ապրշումե փուշիով մը։ Հասանովացի՞ էր, լճացի՞ էր։

Երկու թեղուտցիներ տեսա, որ կուգային՝ երկու էշ առաջքնին։ Կուժեր բեռցեր էին։ Դեմի Կեշեն գյուղերը՝ ծախելու կտանեին։ Շիտակ ճամբով չգացի, չհանդիպելու համար անոնց։

Բլուրն ի վեր Երկու Քարուկի ուղղությունը բռնեցի։ Չուզեցի, որ մարդ տեսնե զիս։ Իջա ու իջա։ Քալեցի ու քալեցի, մարմինս՝ թաց, արյուններու մեջ։

Թևերս ույժ չմնաց։ Նստա։ «Ախ Աստված, ախ Մարիամ Մար, դուն ույժ տուր ինծի» ըսի։ Ծրարին մեջեն ձայն չհանեցիր։ Մեռա՞վ, ի՞նչ եղավ» ըսի։ Նորեն վախցա՝ բանալու, նայելու։

Նորեն ոտքի ելա։ «Հոգիս բերանս գա, ինչ ալ ըլլամ՝ պիտի քալեմ» ըսի։ Երկու Քարուկի ուղղությունը բռնեցի։ Հոնկե՝ Տերվիշի Կողերը, Փարախները, Փոսուն Բուռը, հոնկե՝ հովիտը, կալերը, Տեմուրճենց Մեծ ընկույզին ծառը, հոնկե՝ Ոչխարին Կալը, բակը, տան դուռը։

Գոց էր։ Քովի մերերոնց Թեղուտցին տեսավ իս։

— Հարս, մերերուն հետ խոտ քաղել չգացի՞ր դուն,— հարցուց։

— Գացի,— ըսի։— Մեր արտը անցա։ Անոնցմե զատվեցա։ Քաղս կես ձգեցի։ Պլիկս եղավ։ Պլիկս առի ու բերի։ Կվախնամ նայելու։ Մեռա՞վ, ո՞ղջ է։

Այլայլվեցավ։ Վազեց ինծի։ «Աղջի՛, ի՞նչ կըսես» պոռաց։ Պլիկին ծրարը գրկեց, իս իրենցը տարավ։ «Հայտի, հայտի, շուտ ընենք» ըսավ։ Նստեցուց իս։ Չուլ փռեց գետինը։ Սավան անցուց վրան։ Երեխի ավազ տաքցուց, տարածեց վրան։ Իս հանվեցուց։ Մարմինս արյուններու մեջ՝ իս պառկեցուց տաք ավազին վրա, ծածկեց ամեն կողմս։ Ալ անկե ետքը ի՞նչ եղա՝ չեմ գիտեր։

Ցերեկն որ կանցնի՝ մամդ էշը բակը կհանե։ «Մինչև հիմա հըլպեթ քաղեց։ Էշը տանիմ, բեռնանք ու գանք» կըսե ինքնիրեն։ Ճամբա կելլե։

Ծեր է։ Կրնա՞ հեծնել։ Էշը առաջքը, ինք՝ ետևեն, կերթան։ Էշն որ չհեծնես, մոտուլովդ չմոտուլես, ինք իր քեֆին ձգես, էշ ըսեր են անոր, կքալե՞։ Երկու ոտք կերթա, կկայնի։ Կամ՝ ճամբան խոտ մը, բույս մը տեսնե՝ անոր կմոտենա։ Իշու ակռաներովը բերան մը, երկու բերան պիտի խածնե, փրցնե, պիտի ուտե։ Աչքը երկու կողմն է, ուրիշ բույս մը, չողան մը, քուշմաթ մը, մկան֊ակռիկ մը, եզան֊ճակտիկ մը, ինչ կուզե ըլլա՝ ան ալ չփրցնե, չծամե, չկլլե՝ ոտք առաջ կնետե՞։ Մինչև որ քամակին ծեծ մը չուտե, պոչին տակը չարյունես, չմռմռցնես՝ դուն որքան բարձր ձայնով «չո՛» պոռաս, գիտե, որ իրեն կուղղես, չի լսել կձևացնե։

Իշու ոտքովը, իր ոտքովը, վերջապես, արտ կհասնին։ Կզարմանա։ Ես չկամ։ Ձորը կիջնա։ Վեց խորոմ քաղվեր է, մարդ չկա։ Լեռը կնայի, խորոմ մը քաղվեր է, հոն ալ մարդ չկա։ Մանգաղը կտեսնե՝ ձգվեր է գետինը։ Վալային հացերը, բեմկիները, ընկույզները թափվեր են խոտերուն մեջ։ Վալան չկա։ Կմտմտա։ «Ըճեբ փորձանք մը եկավ գլխուն» կըսե ինքնիրեն։

Դպրենց, մերերոնց կերթա, կհարցնե.

— Մեր հարսը ի՞նչ եղավ, գիտե՞ք։

— Խոտ կքաղեր,— կըսեն,— պահ մը լեռան մեկալ երեսը գացին, նորեն եկանք՝ չերևցավ, «նորեն ձորը իջավ, ձորը կքաղե զըհար» ըսինք մենք մեզի։

— Ըճեբ փորձա՞նք մը եկավ գլխուն։

— Չէ, փորձանք մը ըլլար՝ մենք պիտի չգիտնայի՞նք,— կըսեն։

Գագաթի քրդու կնիկներուն կերթա կհարցնե։

— Ձորը խոտ կքաղեր, ետքեն չգիտենք՝ ի՞նչ եղավ,— կըսեն։

Էշը առաջքը, մամդ նորեն ետ կդառնա։ Ճամբան թե կքալե, թե կմտմտա։ «Վալան չկա։ Միջի հացը, ընկուզները ինչո՞ւ թափեց գետինը» կըսե ինքնիրեն։ «Վալան առավ, գնաց, ո՞ւր գնաց։ Տուն դարձավ՝ ըսենք, ճամբան իմ դեմս պիտի ելլեր։ Մեջեն չելլվելիք բան»։

Խաչի Դար կուգա, Խնկենց Արխանը կտեսնե իրենց բակլայի արտը։

— Արխան, մեր հարսը տեսա՞ր, եկավ անցա՞վ ասկե,— կհարցնե։

— Չէ՛,— կըսե,— առտուն անցավ, խոտ քաղել կերթային մերերուն հետ։ Տեսա։ Ադ գիտեմ, ի՞նչ կա։ Ինչո՞ւ կփնտռես։ Բա՞ն մը եղավ։

— Կնիկմարդ, առտուն ղրկեցի խոտին դարը, Կապույտ Կապանը՝ խոտ քաղելու։ Ես ալ ցերեկեն ետքը էշը կառնեմ, կուգամ, կբեռնանք, տուն կբերենք։ Հիմա գացի՝ ոչ արտին տակի ձորը, ոչ վրայի լեռը՝ հարս չկա։ Խոտը քաղեր է, վեց֊յոթը խորոմ մը ըրեր է, մանգաղը կա, գետինը՝ ընկուզները, հացերը արտը թափեր է, ինք անհայտ եղեր է։ Աս ո՞ւր գնաց կըսես։ Միտքս հազար դի կերթա։

— Ըմը, հարս մը ըլլալու էր, մեկը, ցերեկին էր, Փոսուն Բուռեն եկավ, հոնկե՝ կալերը, հոնկե՝ հովիտը իջավ։ Տեմուրճենց Ընկուզին տակեն, Ոչխարին Կալեն՝ գեղ մտավ։ Ըճեբ ձեր հա՞րսն էր, կըսես։

— Մերինը ըլլալու չէ, մեր հարսը Կապույտ Կապան ղրկեցի։ Փոսուն Բուռը ինչո՞ւ գա։ Ետ դարձավ ըսենք՝ ճամբան ինծի պիտի հանդիպեր։

Մամդ գյուղ կմտնե, տուն կուգա ու կիմանա քու ծնիլդ, ամենքը, որ պատահեր է»։

Խեղճ մայրս երկու օր աչքերը չէ բացեր։ Մեր տունն ալ չեն կրցեր բերել։ Մերերոնց տունը պառկեր է։ Շունչ մը կելլե ու կիջնա։ Վախցեր են, թե կմեռնի։ Ինծի գրեթե չեն նայեր։ «Աման, թող մայրը աղեկնա, ոտքի ելլե, տղան ալ մեռնի նը՝ ի՞նչ ընենք. առջինեկ է, թող մայրը նորեն ուրիշ մը բերե» ըսեր են ամենքը։ Երկու օր իս դպրենց հարսը, մեկ ալ՝ մերերոնց հարսը եկեր, ծծցուցեր են։ Ես ալ ուտող եմ եղեր։ Առաջին վայրկյանեն, ի՞նչ կըսեք։ Ո՞վ բերանս կոխեր է ծիծը, փակեր եմ, կուռթ֊կուռթ ծծեր եմ։

Երրորդ օրը մայրս կիմանա, որ չեմ մեռեր, ողջ եմ, աղջիկ չեմ, տղա եմ։

ԹԵՓԹԱՑԻ ՂԸՄԸԼԸ

Թեփթացի Ղըմըլը՝ կըսեին ջորեպան Ղըմըլին, բայց Ղըմըլը թեփթացի չէր։ Թեփթան 28 տունով գյուղ մըն էր, Ղարապուտախի բարձունքը, ամենքն ալ ղզըլպաշ էին, իսկ Ղըմըլը քուրդ էր։ Եվ թե ան այս կողմերու քուրդերեն ալ կտարբերեր տարազովը, դիմագծությունովը։ Մեր կողմինները՝ Ղարապուտախի թե Եփրատի քարայրները ձմեռողները, Ղարասրթի թե Շաֆախի խաշնարածները, առանց բացառության, միօրինակ կարճ քրդական էնթարի կհագնեին, քովնտի չաքերով, ու այնքան կարճ, որ հազիվ մինչև իրենց ծունկերը կհասնեին։ Մեջքերնին՝ կաշիե գոտի, ու ղարախաչո եմենի, կամ փուշի կփաթթեին իրենց գլխանոցներուն բոլորտիքը։ Գեր, մսուտ մարդ ամենևին չկային իրենց մեջ, արդեն թանեն, չորթանեն զատ ի՞նչ կուտեին, որ միս կապեին։ Տուժիկի, այլ անունով՝ Տերսիմի, աշիրեթները ըսեիր՝ զազա էին, աղաներեն զատ, մյուսները՝ հագուստ ըսվելիք բան մը չունեին։ Ամառները վեց ամիս, ութը ամիս վարտիք֊շապիկով մըն էին, շատերը բոպիկ, և ձմեռը քուրձե, այսինքն՝ այծի սև մազե գործված կոճիկ մը կհագնեին։ Անոնք արշավախումբերու բազմությունով, հանկարծ, դեմդ կելլեին իրենց ձորերեն, երբեմն ալ մինակ կամ երկու հոգիով, բայց բոպիկ ըլլային, թե վարտիք֊շապիկով, շատվոր թե քիչվոր, անպայման զենք մը պիտի ըլլար յուրաքանչյուրին վրա, ծեր թե՝ երիտասարդ, կամ՝ պատանի, հնօրյա կեռ թուր մը, կամ երկայնափող շեշխանա մը՝ իրենց թիկունքեն կամ իրենց մեջքերեն։ Ոտից գլուխ քեզ կզննեին՝ կողոպտելու մտքով մը, եթե անցորդ ես, օտարական ես։ Ցորենի, գարիի հաց չունեին, կլկլի, այսինքն՝ կորեկի հաց էր իրենց կերածը, հաճախ ալ անոթի էին։ Իսկ Ղըմըլը հարավի քուրդերեն էր, Ուրֆայի, Վերանշեհիրի կողմերեն, կլոր դեմքով, մսուտ մարմինով, մեր քուրդերուն ճիշտ հակառակը։ Մինչև կրունկները իջնող լայն ու կախ շալվարով։ Սև չէր, մուխի գույն մորթով էր, անոնցմե, որոնք հինգերորդ բանակի քաղաքներեն չորրորդ բանակի քաղաքները ապրանք կփոխադրեին իրենց ուղտերու կարավաններով, ցերեկները ճաշի ժամերուն տիվանդորր կընեին, խմորե գունդեր թխմելով կարգով ծունկի չոքած ուղտերուն բերանները, որպես սնունդ։

Ղըմըլին թեփթացիությունը՝ գյուղեն կնիկ մը առնելեն եղավ։ Ոչ կինը, ոչ ալ ինք՝ իրար առնելու միտք մը ունեին. գյուղացիները ըրին։ Կինը ախոռ մը ուներ, ուր ինքն ալ կովուն ու իշուն հետ կբնակեր։ Ղըմըլը իր ջորիները, ամեն Թեփթայեն անցնելուն, գիշերները անոր ախոռը կըկապեր։ Գյուղացիները՝ «Ղըմըլ,— ըսին,— եկեք ձեզ կարգենք, աս կնիկը առ, տուն֊տեղ կըլլաք. քու կնիկդ մեռած է, անոր ալ՝ էրիկը, քեզի կընիկ մը պետք է, անոր ալ՝ էրիկ մը, ասկե աղե՞կ մը պիտի գտնես, երկու հոգի եք, տղադ ու դուն, ձեզի նայող մը պետք է, իրիկունները տաք ապուր մը եփող մը»։ Երկուքն ալ համոզեցին ու ամուսնացուցին։

Ախոռին մուտքը՝ ձախին, բարձրավանդ մը, սեքի մը, կար, գետնեն հողե աղյուսով վեր ելած։ Ամեն ախոռի մեջ կան ադ ախոռի սեքիները, ուր տերերը կբնակին։ Կինը հոդ կնստեր, հոդ կպառկեր, կելլեր։ Սենյակի մը չափ կար, առջևը բաց, առանց պատի։ Անկյունը օճախ մը ուներ, գմբեթով մը մուխը վեր քաշելու համար, ու պատերուն երկայնությունովը, ներսե ներս, մինչև խորքի մարագին դուռը՝ մսուրներ։ Կնիկը առջի էրիկեն մնացած տնային ամեն բան ուներ։ Երեք անկողին, երկուքը քուրջե էին, մեկը փափուկ բուրդե։ Երեքը մթել, քուրջե ու ծանր էին, բայց լավ կտաքցնեին։ Մազե չուլեր՝ անկողիններուն տակը փռելու, մազե պարկեր։ Երկու կուժ ջուր առնող պղնձե խալկին մը, պղնձե ամանեղեն։ Սեփ֊սև էին, երբեք թերևս կլայեկված չէին, բայց թող ըլլային, կգործածեին իրենք։ Ալյուր, կորկոտ, ձավար ալ ուներ։ Ալ ի՞նչ պիտի ունենար, տուն ըսածդ ալ ասոնցմե ավելի ի՞նչ կունենա։ Հա, մոռցա ըսելու՝ ճաշելու համար տախտակե կլոր խանջա մըն ալ ուներ։ Ղըմըլը, տղան՝ Էզիզոն, կինը կնստեին շուրջը, հացը կփշրեին ապուրին մեջ ու կդգալեին։ Խղճի պարտականություն էր, որ կենդանիները, որոնք անմեղ են, չեն կրնար խոսիլ, «անոթի ենք» չեն կրնար ըսել, ճաշի նստելե առաջ՝ անոնց կերը տրվեր։ Կինը առանց վրան լանպայի նավթի ճրագը կվառեր, մարագեն կեր կբերեր մաղով, կլեցներ ջորիներուն, ինչպես և՝ իշուն ու կովուն մսուրները։ Չոր հարդերուն, չորցած խոտերուն ու ծաղիկներուն համեմը կբարձրանար, կտիրեր ախոռին, մինչև իրենց բարձրավանդը կհասներ ու իրենք, ախորժելով, կշնչեին։ Ճաշեն հետո նավթի ճրագը կմարեին, պարապ ինչո՞ւ վառեր։ Մութին մեջ ալ կնստվեր, լույսը ի՞նչ պիտի ընեին, ու կխոսեին, մինչև պառկեին։ Կենդանիները կմիզեին, կթրքեին, բայց անոնց մեզը, ինչպես թրիքը, գարշահոտ չէ, մարդուն՝ մերինին պես չէ, օդը չապականեր։ Հարյուրյակ մը կենդանիներով ախոռի մը, հազարյակ մը այծերով քարայրի մը մեջ կրնանք շնչել, պառկիլ, քնանալ՝ առանց անհանգիստ ըլլալու, իսկ միակ մարդու մը կղկղանքի հոտին մեջ կրնա՞նք կենալ։

Կինը տասը֊տասնըերկու արտ ուներ։ Կին մը արտ չի կրնար վարել, եզ ալ չուներ, գյուղին ամենեն մոտը եղած արտերեն երկու֊երեքը ամեն տարի ուրիշներու ցանել կուտար, անոնց բերքը կառներ։ Էրիկ առավ, արտ վարելը էրիկմարդու գործ է։ Ղըմըլը պիտի ըներ, բայց քուրդը երկրագործություն կընե՞, կաշխատի՞, ինը ամիսեն բերք մը առնելու համար կհամբերե՞, քանի լեռները կան, թող հոտերը արածին, ինքն ալ՝ պառկի ամբողջ հասակովը, կամ ջորեպանությունը, որ հակեր փոխադրե, արծաթ մեճիտիեները համրեն անմիջապես ձեռքը։ Քուրդը արորին մաճը գործածել անգամ չի գիտեր, կամ եզը պիտի խոփնե, կամ արորձողը պիտի կոտրե։ Թող որ՝ թեփթացիներն ալ այնքան սիրողը չեն երկրագործության։ Ղարա Յազիին կեսը իրենց սահմաններուն մեջ է, չեն մշակեր, հեռու է ըսելով՝ արոտ կձգեն։ Ջուր մը ունին, գյուղեն քիչ վար, ջաղացք մը դարձնելու չափ չէ, բայց մեջք մը ջուրեն ալ պակաս չէ, գիշեր֊ցերեկ կվազե ու վարը Ղարապուտախին կխառնվի։ Քիչ մը աշխատին ու ջուրը արտերուն դարձնեն, շատ մը անջրդի հողերը ջրարբի կընեն, երաշտութենե կփրկեն։ Կամ եթե առվին ափովը երկուական կարգ բարտի, ուռի տնկեն՝ մինչև գետը հարյուրյակներով ծառ կունենան։ Բարտին տիրոջը կաթի ճերմակությունովը ատաղձներ կուտա, որոնք շինության համար ինչքա՜ն կփնտռվին։ Ձմեռը եթե ծանր ըլլա, ոչխարին կերը նվազի, հոտեն ոստերը ու վար թափեն, յուղոտ ըլլալուն՝ ոչխարը ինչպե՜ս կախորժի, և՝ ինչքա՜ն սնուցիչ է։ Ուռիները տարվե տարի հոտեն՝ հաստերը դարձեկ կըլլան տանիքները ծածկելու համար, ճյուղերն ալ ամբողջ եղանակի մը վառելափայտը կհայթայթեն իրենց, որ անտառ չունին, փայտ չունին։ Բռինչներեն մինչև Մոշուտ, որ նույնպես ղզլպաշներու գյուղ մըն է՝ տասը տունով, Ղարապուտախի երկու ափերը իրենցն են։ Գետը կվազե, ավազները կեռան, ով գիտե՝ քանի՞ աստիճան արևին ջերմութենեն։ Պտուղներուն բոլոր տեսակներեն մինչև խաղողը, թուզը, նուռը, որը՞ չի հասնիր, չըլլար հոն, նույնպես ալ՝ լոլիկը, սմբուկը, տախդեղը, այսինքն՝ պղպեղը, բայց իրենցմե մեկեն մեկը չի խորհիր՝ ծառ մը տնկելու, ածու մը հարդարելու, բանջարեղեն մը մշակելու։ Ջուրը քովեն ի վար կերթա, ափով անգամ կջրվի։ Ամեն աշուն գյուղացիներուն հարյուրին ինըսունը կհիվանդանան։ Գյուղերը հիվանդանոց կըլլան, հիվանդները կայրին՝ քանի աստիճան տենդեն։ Թթու կուզեն։ Միայն աղված աղիտախդեղի, կամ լոլիկով, ազատքեղով, ստեպղինով, տախդեղով խառնեն, կամ կաղամբի, ճակնդեղի։ Ղուրուչայի մյուս գյուղերու գյուղացիներուն պես, որոնք նույնպես ծառ, այգի չունին, իրենք ալ դուռ֊դուռ կպտտին՝ թթու խնդրելու, իրենց հիվանդներուն միակ փափագածը։ Կաղամբին քելեմ կըսեն, ստեպղինին՝ բիռչեկլու, տախդեղին՝ իսոթ, ճակնդեղին՝ բեզիկ, լոլիկին՝ լոլիկ։ Կթախանձեն՝ կծու ըլլան, ջուրեն շատ տան. «Էճուկ սույունտան ֆազլա ղոյ, չոխ ղոյ, իչսին, ղոնչու»1 կըսեն, ու կառնեն, կտանին, ետքն ալ կուգան՝ «Լոլիկի, իսոթը աճը, աճը յէտի, սույունտան տա՝ իչթի. խեսթե կյոզունի աչտը, էոյլե տուվա էթթի քի՝ սիզե, էոլմուշլերինիզին ճանընա»2 կըսեն։

Ղըմըլին կինը նորեն, ինչպես՝ երբ այրի էր, էրիկ չուներ, իր քանի մը արտերը ուրիշներուն վարել, ցանել տվավ, իսկ Ղըմըլ տղուն՝ Էզիզոյին հետ իր ջորեպանությունը շարունակեց։ Նավերեն ցամաք հանված վաճառականներու հակերը Ակը, Տիվրիկ, Արաբկիր փոխադրեց։ Պանդխտության ելլող կամ պանդխթուտենե իրենց երկիրը դարձող սիլաճիները տարավ ու բերավ։ Նույնքան ալ Մալաթիայեն Երզնկա գնաց ու եկավ։ Երբ ասոնք չըլլային՝ Ռուսիայեն ներածված կազ ու շաքար կբեռնար իր ջորիներուն։ Որ խանը իջնար, իսկույն խանութպանները կշրջապատեին բեռները ու տեղվույն վրա կծախվեին։ Ամառները, երբ ճամբաները կեփեին արևեն, հարավի քուրդերու իր ուռուցիկ խայտաբղետ շալվարը կհաներ, էնթարի կհագներ, սուրիացիներուն հագածներեն՝ երկայն փեշերով, փեշերը գոտին հանգրիճելով, ու մերկ, թևերը մինչև արմուկները սոթթված կքալեր իր բեռներուն ետևեն՝ Եփրատն ի վար, Տեվե Յոռանի՝ վերջը չերևցող ալյուրի գույն փոշոտ ճամբաներեն, կբարձրանար Աղուշաղի զառիվերներեն, գլուխը ետ, կզակը բարձր, կզկալը, այսինքն՝ մորուքը, միջոցին մեջ։ Ու եթե ջորիները իր առջևը չըլլային, կամ գավազանին գլուխը տապար մը ըլլար, անցորդները զինքը մխագույն մորթով քրդու շեխ մը պիտի կարծեին։

Իր իջած գյուղերուն ու քաղաքներուն մեջ ամենքը կճանչնային զինքը։ Ամենուն բարև կուտար, ամենուն բարևը կառներ։ Մարդ համոզելու համար իր նմանը չուներ. ինչ կըներ, կըներ, երդվըննալով, սուտով դիմացինը կհամոզեր։ Գիտեր, որ ատոնք ընելով՝ մեղքը չէր մտներ։ Աստված ատոնք մեղք չէր համարեր։ Տերսիմցիներուն ըրածները՝ մեղք գործել էր։ Ժայռին ետևեն հանկարծ դուրս ելլելը, ճամբան կտրելը, հրացանին փողը ուղղելով «վուրուրըմ, տավրանմա»3 ըսելով՝ ճամբորդը կողոպտելը, գյուղերուն տավարը քշել տանիլը, վաճառականներուն վրա հարձակիլ, թալանելը, Աստված ասոնց չէր ներեր։

Առուտուրին օրենքն էր, փարան ինչպե՞ս կվաստակվեր։

Զիմառայեն ելել էր։ Արզուկին խանին գծով կուգար, Արզուկին Նորտունեն կանցներ, որ տասնըյոթը֊տասնըութը տունով ղզլպաշներու գյուղ մըն էր, գյուղին տակի աղբանոցներու չոր աղբերուն վրա մաքի մը, գլուխը գետինը, պլորվեր էր։ Ղըմըլը ոտքովը մաքիին զարկավ, չշարժեցավ անգամ տեղեն։ Մարդ մը, որ դուռը կայներ էր.

— Առ տար, քեզի ըլլա, Ղըմըլ քեռի,— ըսավ,— ի՞նչ ըրինք՝ չաղեկցավ, բան չուտեր, ձգեցինք իրեն հալին։

Ղըմըլը ոտքի հանեց՝ չելավ, ականջեն բռնելով՝ քաշեց ետևեն, մինչև՝ ուր մեռնի, կտանիմ հետս՝ մտածելով։ Ձոր մը իջան, ուր աղբյուր մը կար, ջուր կվազեր փայտե փողրակե մը։ Գլուխը ջուրին տակը բռնեց։ Մաքին ոտքերուն վրա կայնեցավ, կենդանացավ, ջուր խմեց։ Միասին մինչև Ղարապուտախի ափը, Ջնդոյին քարայրը քալեցին։ Երեք֊չորս հոգի նստեր էին։ Ջնդոն էր, ուռեկցի Մեմետ էֆենտին էր, լճացի Բարնակ աղան, ակնցի Գապուլյանը։

— Ադ ի՞նչ է, ադ մաքին ուրկե՞, Ղըմըլ քեռի,— հարցուց Ջնդոն։

— Մի հարցներ,— ըսավ Ղըմըլը,— հեմ փարա տվի առի, հեմ ալ ճամբան զըղջացի առնելուս, ցեղը յաման է։ Առզավունի մաքիներուն ցեղեն է, մի նայիր՝ հիմա կնտեր են, բուրդ չունի, երկու ամիս ետքը տես՝ թե ի՞նչ բուրդ կունենա, անանկ կերկննան, որ գետինները կավըլեն. ամա դուն մաքին ի՞նչ ընես, ձերինները այծ են, մաքին այծերուն մեջ կըլլա՞, Ջնդո։

— Չէ, ես պիտի առնեմ, Ղըմըլ քեռի,— պնդեց Ջնդոն,— մեր հարսը, մեծ տղուս կնիկը՝ Տոստալցին, ամեն օր գլուխս կուտե. «Մաքի առեք, որ բուրդ ունենանք, գուլպա կուզեք՝ գուլպան բուրդով կըլլա։ Դուք առեք, մենք՝ երեք ներերս կպահենք, ձեզի բեռ չենք ըլլար»։

— Որ անանկ է՝ տամ, մեճիտիեի մը առի, մեճիտիեի մը կուտամ քեզի, շահ չեմ առներ քենե,— ըսավ Ղըմըլը,— երկու աչքերս քորնան, շահ չեմ ուզեր, Ջնդո, քենե։

Ջնդոն զարմացավ։ Մեճիտիեի մը, և՝ Առզավունի մաքիներու ցեղեն։ Մեճիտիեն տվավ, մաքիին ականջեն բռնեց, քարայր տարավ։ Երեք ներերը, երեք հարսները վազելով՝ մաքին քարայրը տարին։ Անմիջապես դաբիկով մը ջորիներուն գարիեն առաջքը դրին՝ որ անոթի է, ուտե։

Հարսները զարմացան։ Ի՞նչ ըրին՝ մաքին բերանը չբացավ ու չկերավ գարին։

Ջնդոյին լուր տվին, ան ալ եկավ, բերանը բացավ, ակռաներուն արանքեն գարիները ափովը կոխեց ներս, նորեն չկերավ։ Ետ դարձավ, Ղըմըլին եկավ, որ աղաներուն քով նստեր էր, կխոսեին։

— Ղըմըլ քեռի,— ըսավ,— աս բերած մաքիդ՝ գարի կուտանք, չուտեր։

Ղըմըլ թուրքերենով պատասխանեց, որ ամենքը իմանան։ Ճշմարտություն մը հաստատելու շեշտով մը.

— Եմենիշ քի՝ պիլե4, գարին ինչ է՝ գիտե՞ խեղճը։ Գարի ունենան ինծի ծախողները՝ իրենք, հաց կեփեն, կուտեն։ Շատ չէ, երկու օր ետքը, հեղ մը սորվի, տեսեք՝ ինտո՜ր կուտե։

Երեք ներերը, երեք ներերուն տղաքը մաքիին գլխեն չհեռացան։ Գետափի եղեգնուտներուն մեջեն ամենեն թարմ խոտերը փետտեցին, բերին առաջքը լցեցուցին, խոտը, կարելի է, կուտե՝ մտածելով։ Խոտերն ալ չկերավ։ Ջնդոյին ըսին, ան ալ.

— Յահու, խո՞տ ալ չուտեր աս քու մաքիդ, Ղըմըլ քեռի,— ըսավ։

Ղըմըլ, կզկալը իրեն ուղղելով, նորեն թուրքերեն պատասխանեց, որ աղաներն ալ հասկնան, բարկացած շեշտով.

— Ի՞նչ գլուխեն չեք զատվիր, ձգեցեք խեղճը, որ ինքզինքին գա անգամ մը, հա՞լ մնաց վրան, ուրկե բերեր եմ՝ գիտե՞ք, Քուրթլարեն, հոնկե հոս աս թեմուզին արևին շողուն գալը՝ գիտե՞ք, ինչ ըսել է։ Զատվեցեք, որ խեղճ անասունը հոգնությունը առնե։

Առտուն քովը գացին, որ մեռեր էր։ Ղըմըլը չկար։ Ըլլար անգամ՝ մեճիտիեն ե՞տ պիտի տար։

Մորթեցին, թող մեռած ըլլար։ Միսը արևը կկախեին, կչորցնեին, ձմեռը ապուրին մեջ կձգեին, կեփեին, կուտեին։ Ոչ բուրդ ուներ, ոչ ալ միս։ Ոսկորե չոր կմախք մը կար մեջտեղը։ Ի՞նչ ընեին, նետեի՞ն, նորեն արևը կախեցին, որ չորնար։

Մեր տեղահանութենեն առաջ իմ գիտցածներս են, որ կպատմեմ։ Անկե հետո՝ ո՞վ մնաց, ով ի՞նչ եղավ՝ չեմ գիտեր։ Էզիզոյին համար, որ լամուկ մըն էր այն ատենը, նշանավոր հելուզակ մը եղեր էր, ըսին։ Ղզըլտաղիեն անցիր Ղզլար Սինիսին, անցիր Պեկտաղիեն, անցիր Չենեկելլին, եկուր Ղարա Սըրթը, գնա մինչև Սարըչիչեք՝ բոլոր լեռներն ու ճամբաները իր ձեռքին մեջ եղեր են տարիներով։ Հետո անհայտացեր էր։ Եկող, պատմողները իրենք ալ չեն գիտեր՝ ի՞նչ եղեր էր։

ՍԻԼԱ

Սըլոյանը, հացագործ չմշկածակցի Ղազար աղային տեզկյահտարը, կիրակի իրիկունը գործը ձգեց։ Հայրենիք պիտի երթար։

«Կեցիր, մի երթար» կըսվե՞ր, կրնա՞ր ըսել Ղազար աղան։ Չորս տարիե ի վեր կաշխատեր, իր տեզկյահտարն էր։ Ա՞լ մնար։ Սիլաճի չըլլա՞ր, սիլա մը չընե՞ր իր երկիրը։ Բայց Սըլոյանին պես մեկը ո՞ւր պիտի գտներ։ Ադ կմտածեր։ Նույնիսկ անկե քիչ մըն ալ պակաս գործունյա ըլլար, նորեն գոհ էր։

Իրեն պես վարանոտ չէր։ Առաջ նետվող, հանդուգն էր։ Ուրիշ հատկություններ ալ ուներ։ Գիր մը կգրեր որ կսքանչանայիր։ Վայրկենական ալ կգումարեր, կբազմապատկեր։ Հաշիվ մը կհաներ։ Հաճախորդներուն տետրակները ան կբռներ։

Թաղերը, տուները հաց տանող թապլաքյարներուն, հացի խանութներուն, ճաշարաններուն, նպարավաճառներուն փարաները ան կգանձեր։ Արագագործ ալ էր։ Տեզկյահը ցատկել ելլել մը, ցատկել իջնալ մը, փուռը մտնել մը, ելլել մը ուներ որ Ֆերիտիեին Չոպանօղլուի փողոցի դրացիները, խանութպաններ կհիանային։

Փուռին տերը, վարպետը ինքն էր։ Բայց իր գործը, իր փուռը ան փայլեցուց, ան անվանի դարձուց։ Ինք ի՞նչ կըներ։ Ղալաթիա, Խավիար խանը ալյուրի հրապարակը իջնալ մը, ալյուր ղրկել մը գիտեր։ Աժան, երկրորդական տեսակներեն պիտի առներ, տափակ, սմքած, մեջը խոնավ խմոր հացեր մը պիտի հաներ։ Հինգ բերան, այսինքն՝ հինգ փուռ հաց կելլեր, չէր ծախվեր։ Չորսի իջեցուցին, նորեն ամեն օր հարյուր, հարյուր հիսուն հաց կմնար։ Հաջորդ օրը պազար կտարվեր, երեսուն, քսանըհինգ փարայի կտրվեր։ Ան պնդեց, ստիպեց, առաջին կարգի ալյուրներ առնել տվավ, փուռին համբավը տարածվեցավ ամեն կողմ։

Երկրորդ Սիլան էր, որ կըներ Սըլոյան։ Անգամ մը եկած, գացած էր Ըստանպոլ՝ իր տղայությանը։ Երկիրը, ամեն տղու պես, տասնըվեց տարեկանին կարգեր էին զինքը։ Երկու տարի մնացեր էր հարսին հետ։ Տասնըութնին Իսթանպուլ ղրկեր էին։ Սկյուտար Ղզլար Աղասիի փուռը աշկերտություն ըրավ։ Փուռը Արխանյանին էր։ Իրենք ալ երկիրը Արխանյաններուն կնքահայրն էին։ Տեզկյահտարն ալ Կասմացի Զաքար աղան էր։

Ամբողջ երկու տարի շալակի կողովով հաց կրեց Ահմետիեի, Չավուշ Տերեի, Աթպազարի նպարավաճառներուն, շուկայի ու նավամատույցի ճաշարաններուն։ Փուռին ներսը, դուրսը մաքրեց։ Իրիկունն ալ օթեկ հացերը Ատլամա Թազիի պազարը տարավ, տասը փարա պակասով՝ «օթուզ փարա՜, օթուզ փարա՜» պոռալով, ծախեց։

Աշկերտներուն շաբաթականը 35 ղուրուշ էր։ Կնքահոր տղան ըլլալով՝ իրենը 40 ղուրուշ ըրին։ Ադ դրամովը թե պիտի ուտեր, թե երկու ամիսը անգամ մը տասը մեճիտիե, այսինքն՝ երկու հարյուր ղուրուշ հավաքելով, երկիր պիտի ղրկեր։ Եթե ոչ՝ ինչո՞ւ ճամբեր էին, ինչո՞ւ եկեր էր։ Առտու֊ցերեկ տասը փարայի հելվա, կամ ձիթապտուղ, կամ պանիր կառներ, հացով կուտեր։ Կերակուր եփելն ալ իր վրա էր։ Կերակուրն ալ՝ ամառ֊ձմեռ, ամեն օր, չոր լուբիա մըն էր։ Դիմացի նպարավաճառեն երկու օխա լուբիա կառներ, կմաքրեր, մինչև շրթները ջուրով խորունկ սանին մեջ կլեցներ, կկուտակեր տակը՝ կրակով, օճախին վրա կը դներ։ Սոխով պիտի ըլլար։ Օխա մը սոխը կը մանրեր, տախդեղով, այսինքն՝ պղպեղով պիտի ըլլար, բուռ մըն ալ կարմիր փոշի տախդեղ կը խառներ մեջը, հայրենիքին պես։ Ձեթ չկար, ձեթեն չէին ախորժեր, «ծանր հոտ մը ունի» կըսեին։ Կթողեր, որ եփեր, շատ եփեր։ Կրակ՝ շա՜տ փուռը։ Պոլսեցիներուն կերածին պես՝ հատիկ լուբիա պիտի չըլլար։ Կծու ալ ըլլալու էր։ Քիմքերուն դպելու էր, քրտնցնելու էր։ Օթեկ հացերը կբրդեին՝ մեջը դգալ չմտնելու աստիճան։ Ու Զաքար աղան, ինք, գործավորները, Ածպտերցոնց տղաքը, հացեփը, յոթը֊ութը հոգի կբոլորվեին գետինը, ու կդգալեին։ Հատնելու ըլլար հացը, նորեն հաց կբերեին, նորեն կբրդեին։ Մարդու փորը կշտացնողը հացն է։ Առանց հացի որքան ուտես՝ չես կշտանար, կամ քիչ վերջը նորեն կանոթենաս։ Ամեն իրիկուն աս էր կերածնին։ Փարա չէին տար։ Վարպետեն էր։

Ամբողջ երկու տարի երկիրին լաթերը հագավ։ Ոտքերը Երզնկայի չետուկները, ճերմակ բուրդե հաստ գուլպաներ, մեջքը՝ կարմիր գոտի, կապույտ կտավե սալթա՝ կռնակը, սրունքները՝ կապույտ շալվար ու Արաբկիրի մանուսայե մինթան մը, սատափե կոճակներով։ Երբ քսան տարեկան եղավ, երկիրեն գրեցին, որ ճամբա ելլեր։ Կբավեր։ Մեղք էին։ Ճահել էին։ Հարսն ալ, ինքն ալ՝ իրար չվայելեցին։

Սկյուտարի Արասթա փողոցի պիթ֊բազարեն գործածված հագուստ ծախող մը, որ իր հաճախորդն էր, ամեն իրիկուն երկու֊երեք օթեկ հաց կգներ, երեսուն փարանոցներեն, զույգ մը կոշիկ, զույգ մը գուլպա, ճերմակ շապիկ մը, բաճկոն մը, բաճկոնակ֊տաբատ, ամենուն հիսուն ղուրուշ ուզեց։ Առավ։ Ամենքն ալ մեծ եկան իրեն։ Թող ըլլար։ Նեղ չըլլային։ Իր հիները նետեց, անոնք հագավ։ 650 ղրշ. ուներ։ Տեզկյահի աշակերտ պատանի մը ամեն երկու ամիսը անգամ մը տանն ալ տասը մեճիտիե կղրկեր, ատկե ավելի ի՞նչ կրնար ունենալ։ Կիրասոն ելավ։ Ջորեպան ալ չվարձեց։ Ատ փարայովը, քալելով, երկիր գնաց։

Վահան էր անունը։ Սըլոյենց Վահանը։ Սըլոյենց Պետրոս ամուին տղան։ Հայրը իրեն հաջորդեց։ Ան Ըստանպոլ եկավ։ Սկյուտար՝ Արապա Մեյտանին Շեխճամիին առջևը խանութ մը բռնեց։ Կերավաճառ եղավ։ Գարի, հարդ, թեփ, խոտ ծախեց։

Չորս տարի մնաց հարսին հետ։ Տարիները ի՜նչ ալ շուտ կանցնին։ Նորեն պանդխտելու, նորեն Ըստանպոլ երթալու կարգը իրեն եկավ։ Եղբայր մը ուներ, փոքր էր, տասնըերկու տարեկան էր, ան չէր կրնար երթալ։ Ինք պիտի երթար ու հայրը պիտի ղրկեր։ Հիմա քսանըչորս տարեկան էր։ Վահան չէին կանչեր այլևս, իր մականունովը՝ Սըլոյան կկանչեին։ Հիմա, ինչպես գավառին յոթը հայ գյուղերու երիտասարդությունը, միայն իրենց մականունները կգործածեին, միայն Սըլոյան էր, պեխերը ոլորուն, ծայրերը վեր, ինչպես ամեն արու, ամեն երիտասարդ։

Ճամբա ելավ, Ըստանպոլ եկավ։ Երիտասարդության ամենեն ուժական տարիներն էին։ Արյունը կեռար։ Պատանությանը այնքան չազդվեցավ։ Հիմա շատ ծանր եկավ իր կնոջմեն բաժնվիլը։ Զիմառայի աղջիկ էր, Զիմառացի էր, Արեգնազ էր անունը, Արեգ կկանչեր, իր Արեգեն բաժնվիլը։ Բայց ի՞նչ պիտի ըներ։ Դրամ չկար երկիրը, հետին տասնոց մը անգամ։ Նամակ մը մեկ ղուրուշ էր։ Ադ մեկ ղուրուշը չկար։ Այգիներու պահապանին կոտ մը ալյուր ու երկու ղուրուշ պիտի տրվեր տարեկան։ Ըստանպոլեն փարա գա, որ երկու ղուրուշը տային։ Պետության տուրքերը հապա՞։ Ամեն տուն, չունևորները անգամ, չորս, հինգ, ունևորները՝ տասը, տասնըհինգ և ավելի ոսկի տուրքի մը ենթակա էին։ Որո՞վ, ինչո՞վ պիտի հատուցանեին։ Հարկահանությունը ամենեն դժնդակն էր տեսարաններուն։ Պետք էր պանդխտել, դրամ հասցնել։ Բերքերը ուզող չկար, որո՞ւ տային։

Ֆերիտիեի Չոպան Օղլուի փուռը տեզկյահտար եղավ։ Ստիպեց, համոզեց վարպետը ու ամենեն խաս ալյուրները առնել տվավ։

Այս պատմությունը 1890֊1894 տարիներունն է։ Այդ թվականներուն, ինչպես անկե առաջ՝ դարերով, հացագործությունը Եգեական կղզիներու հույներուն ձեռքն էր։ Հայերը շատ վերջերը, նախորդ դարու սկիզբները, հունական ապստամբութենեն հետո, երբ հույները քաշվեցան, անոնց տեղերը գրավեցին, ինչպես հիմա ալ՝ քաղաքին ամբողջ հացագործները սևծովցի լազերը, հեմշինցիներն են։ Հայերն ալ արմտանցի, զիմառացի, կասմացի, հետո չմշկածագցի ու արաբկիրցիներն էին։ Այս վերջինները պետության Խասգյուղի նավարանին, Գասըմփաշայի, Րումելի Գավագի, Պահրիեի փուռերուն հացերը կհանեին։ Իսկ քաղաքին ու արվարձաններուն հացագործությունը հայերը ու հույները կվարեին։

Երկրին մինչև միապետության վերջավորությունը Ըստանպոլ իր հացերուն ալյուրը Վառնայեն, Իպարյիլեն, Օտեսայեն կներածեր։ Սև ծովեն կուգար։ Իր ներքին գավառներեն, նույնիսկ՝ ամենեն մոտականերեն, անկարելի էր ապրանք փոխադրել։ Ճամբա չկար։

Ղազար աղային փուռը Օտեսայի ուքրանական ամենեն խաս ալյուրը սկսավ բանիլ։ Երկրորդական ալյուր մը չխառնեցին մեջը։ Աչքերնուդ առջև բերեք խոշոր ձմերուկ մը, այնքան մեծ հացեր ելան փուռեն։ Դյուրաբեկ կեղևով, եփուն, մեջը ամենևին խոնավություն չկա, վրայեն մատովդ ճնշես՝ կիջնա ու, մեկեն, վեր կելլե։ Եվ ինչքա՜ն ճերմակ։ Բանտիսբանիա կարծես թե կուտես, այնքան ախորժելի, դյուրամարս, կլուծվեր ուտողին բերնին մեջ։ Ֆերիտիեի փուռին համբավը տարածվեցավ շրջակա թաղերը։ Մինչև Այազփաշա, Ճիհանկիր, մինչև Թեփեպաշի, Այնալը Չեշմե տուները Ղազար աղային փուռին հացերը կպահանջեին իրենց նպարավաճառներեն, թապլաքյարներեն։ Գիշեր֊ցերեկ ամեն երեք ժամը փուռ մը հաց կելլեր։

Առավոտեն մինչև երեկո ալ ափսե կուգար՝ եփվելու համար։ Մանավանդ՝ շաբաթ, կիրակիները։ Ֆերիտիեի բնակչությանը հայ ու հույն ըլլալով, կաղանդներուն, հայերու Ծնունդին, Բարեկենդանին, Զատիկին, հույներուն Ծնունդին, Բարեկենդանին ու Զատիկին հնդկահավերուն, մսեղեններուն, խմորեղեններու ափսեներուն տեղ բանալու համար տեզկյահին հացերը ետ կքաշեին, իրարու վրա կդիզեին։ Մեղուները իրենց պարսերուն՝ ինչպե՞ս իրար կանցնին, անդադար փեթակ կմտնեն, դուրս կելլեն, կիներ, այրեր, պատանիներ՝ եփված կամ եփվելիք ափսեները երկու ձեռքով բռնելով, մեկ֊մեկու ետևե փուռ կմտնեին կամ փողոց կելլեին։ Հույներու տուներեն կամ հույն ճաշարաններեն եկած ու եփված ձկնեղեններուն համեղ հոտերը ամենուն ախորժակները կգրգռեին։ Զատիկեն ետքը հայերուն բեյնիրլի բիտեները կեփվեին հավկիթով, պանիրով, ազատքեղով ու սիպերիական յուղով փայլփլուն։ Մայիսներուն, Խըտըրելեզներուն ամբողջական գառներ կբերվեին ու կտարվեին անցորդերուն աչքերուն առջևեն։

Սըլոյանը կնայեր այս ափսեներուն։ Տեզկյահտարին պարտականությանը չէր, հացեփերուն գործն էր։ Բայց երկուքն ալ քնատ կըլլային, գիշեր֊ցերեկ ոտքի վրա ըլլալով, քնանալու կերթային, ու ան՝ փուռը կքշեր, կեփեր, կհաներ։

Ըստանպոլի բոլոր փուռերուն տեզկյահտարներուն շաբաթականը վաթսուն ղուրուշ էր։ Ղազար աղա 100 ղուրուշ ըրած էր։ Եփողչեքները երեքի կբաժնեին։ Տեզկեհեն երեք ոսկի կառներ, չորս ոսկի, երբեմն՝ ավելի ալ։ Եփողչեքներեն յոթը ոսկիի կուգար իր ամսականը։ Այդ թվականներուն մեծ գումար մըն էր։ Պեյօղլըի Ալթընճը Տաիրեի գայմագամի մը հավասար ամսական մը։

Գործեն ելած օրը 150 ոսկի ուներ, հինգ մահմուտիե, հինգ րուպիեի զարդոսկի, երեք ալ հինգըմեկնոց ոսկիներ, որոնք իր կնոջը՝ Արեգին համար էին։ 150֊րն 30֊ը, 40֊ը հայրենիք տանելիք ապրանքներուն, սիլային ծախսեր, 110֊120 ոսկի ալ տուն կմտներ։ Այդ փարան երկիրը չորս տարի կբավեր իրեն, կավելնար անգամ։

Ամենքը յոթը հոգի էին սիլաճիները. Վեվեյանը, Բերդիկյանը՝ Մեծ Արմտանեն, երկուքն ալ համետագործ, Թոփգափուեն, չորսն ալ՝ իր գյուղեն, Պզտիկ Արմտանեն։ Երկուքը պատանի էին, դպրոցական էին, Պերպերյանեն, Կեդրոնականեն. նշաներ էին, պիտի կարգեին, Հակոբ Հայրանյանը, Հակոբ Լուսինյանը։ Երկուքը տարեց էին՝ Կորջայենց Մինաս Պապան, Շեխենց Նիկողոս Աղան, մեկը տեզկյահտար էր Արխանյանին Շաթըրի փուռը, մյուսը կերավաճառ էր Ենի Ճամիի կիցը։ Երկուքն ալ՝ Սկյուտարեն։

Այդ երկուշաբթի Սըլոյանը ճամբու պատրաստություններու սկսավ։ Այս սիլան իր քսան տարեկանի տղայության սիլային պիտի չնմաներ։ Կիրասոնեն քալելով երթալուն, 650 ղուրուշով տուն մտնելուն։ Հիմա Սըլոյենց տղան չէր, Վահանը չէր, մականունովը կը կանչվեր՝ Սըլոյան էր, երկիրը, թե՝ Ըստանպոլ իր հայրենակիցներեն։ Հիմա տանը պետը ինք էր, տունը իրմե կսպասեր ամեն ինչը։

Կան մարդիկ որոնք շատ կանուխ ինքզինքնին հանգստյան կկոչեն, ամեն բանե կքաշեն իրենց ձեռքը։ Իր հայրը անոնցմե եղավ, թեև ծեր ալ չէր ըսվեր դեռ։

Քանի՞ բեռով պիտի երթար։ Իր հաշիվով՝ երեք ջորիով, այսինքն վեց բեռով ամենքը կտարվեր։ Ջորի մըն ալ իրեն հեծնելու, չորս ջորի։ Բայց Սկյուտարեն իր սաները, Արխանյանները լուր ղրկեցին, որ երկու բեռ պիտի տային իրեն, իրենցմե այս տարի երկիր գացող չկա։ Կըմերժվե՞ր։ Ընդունեց։ Կընդուներ։ Ինք ընելիք մը չուներ որ, արդեն, ատոր մեջ։ Կրնային էմանեթճիի միքոցով ալ ղրկել, եթե ինք չուզեր։

Ասմա Ալթը պարսիկ Աբբասեն վեց պարկ առավ։ Խարար էին, ամենեն երկայններեն, զույգ պարկերու մեծությունով։ Գյուղն ալ կգործածեին՝ կալերեն մարագը հարդ կրելու համար։ Խանութին աշկերտին հետ Ղալաթիա Կյումրյուկ խանին անպարը էմանեթճիին՝ Սահակ Աղային հանձնեց, որ Կիրասոնի Թոքաթլյան Մաթոս էֆենտիին ներկայացուցիչն ու ընկերն էր։ Բեռները ան պիտի կապեր ու Կիրասոն ղրկեր։

Առաջին գործը շաքարն էր։ Թախթագալե գնաց՝ շաքարագործներեն շաքար առնելու։ Ինչքա՞ն պիտի առներ։ Իր հաշիվով՝ հինգական օխանոց երկու տուփ, երեքական օխանոց՝ քսան տուփ, երկուական օխանոց՝ տասը տուփ։ Ամենը ինըսուն տուփ։ Թրքական բենիր շեքերեն առավ։ Երկիրը ասոնց վարժված էին, ատոնք կսիրեին։ Բերանը հալելու էին։ Աքիտե շաքարը չգիտեին, տանելու ալ ըլլար՝ պիտի չսիրեին։ Հետո երեքական օխանոց ալ երկու տուփ շերպեթի կարմիր շաքար առավ։ Ասոնք ուտվելու չէին։ Տղաբերքի համար էին։ Կհալեցնեին, շերպեթ կշինեին, տղաբերողին կտանեին, ազգական ըլլար, թե չըլլար, նույնիսկ անծանոթ մը, օտարական մը ըլլար։ Օգնություն մըն էր, որովհետև ջուրի տեղ շերպեթ խմելու էր, ալյուրով եփելու էին, ադ ուտելու էր։

Ամենքը ինըսունըվեց օխա եղավ, կշռեցին, տախտակե հաստ ու կլոր տուփերու մեջ դրին, գամեցին՝ ճամբան չբացվելու, չկոտրելու համար։ Ըստանպոլեն գացող ամեն սիլաճիե ամենեն առաջ շաքարի կսպասեին։ Ամեն սիլաճի այսքան չէր տաներ, բայց կային որ ասկե ա՛լ ավելի բեռնով ալ կերթային։ «Քերվան կուգա՝ ի՜նչ խումաշի բեռներով, արանիս ալ ի՜նչ ծովերով, լեռներով»։ Սըլոյան չէր ուզեր անփառունակ սիլա մը ընել։ Բեռներով գյուղ մտնելու էր։ Պիտի խոսվեր, պիտի խոսեին։

Այսքան շաքարը միայն իր տանը չէր տաներ։ Մեծ տուփերը, հինգական օխանոցները, երեքական օխանոց շերպեթի շաքարները, մյուսներուն ալ փոքր մեկ մասը իրեն պիտի մնային, մյուս ամբողջը նվեր պիտի տար երեք գյուղերու իր ազգականներուն, բարեկամներուն։

Գիտեր, որ ամեն հայրենակից մեկ, նույնիսկ երկու, երեք տուփ պիտի բերեր իրենց տուներուն համար։ Կըլլա՞, որ ետ դարձներ։ Ոչ։ Ամեն օր դուռ֊դուռի, երես֊երեսի կնայեին։ Իրենը պիտի ձգեր նույնիսկ, անոնցինը պիտի ընդուներ։

Ամբողջ օրը այս շաքարով զբաղեցավ, մինչև որ շաքարագործներու աշկերտներուն հետ կրելով՝ Սահակ աղային անպարը տարին։

Հետևյալ օրը, երեքշաբթի, Գոց Շուկայի մեջ հալեպցիներու շուկան մտավ։ Կարգով խանութներ էին, սուրիական հյուսվածեղեններ կծախեին։ Առաջին խանութին առջևը կեցավ, ներս հրավիրեցին։ Պատերու երկայնքին, բաց դարակներու մեջ ցուցադրեր էին կեռմեսուտները, սեֆայիները, յանարսեոներները, ղութնիները, մանուսաները։ Կեռմեսուտ ու սեֆայի ուզեց։ Դարակներն իջեցուցին, տեզկյահին վրա իր առջևը դրին։ Ի՜նչ փայլփլուն գույներ տվեր էին հալեպցի վարպետները այս կերպասներուն։ Կեռմեսուտին կասկարմիրը, սեֆայիին գոց կանանչը այնպես փռփռալով կշողային, որ Սըլոյանին աչքերը խտղտացուցին։ Ոսկիի ցոլքեր տեսավ։

Կեռմեսուտեն՝ հինգ էնթարիցու իր կնոջը, տանը քրոջը, հարս գացած երկու քրոջը, աղջկանը՝ Մարանիկին, սեֆայիեն՝ էնթարիցու մը մորը համար ուզեց։ Խանութպանները գիտեին էնթարիի մը չափը, իրենց Հալեպի կանգունովը չափեցին, կտրեցին, ծրարեցին։

Կարմիր ու գոց կանանչ չուխա ուգեց ճյուպպեի ու սալթայի համար։ Երկու չուխաներն ալ վար առին, տեզկյահին վրա իր առջևը դրին։ Կարմիր չուխայեն՝ չորս ճյուպպեցու ու սալթացու կնոջը ու քույրերուն, գոց կանանչ չուխայեն՝ մեկ ճյուպպեցու ու սալթացու մորը առավ։ Գիտեին չափերը, կտրեցին ու ծրարեցին։

Սրմա առավ։ Այս սրման կնոջական գլխարկներու վրա պիտի բանեին։ Ոսկեգույն խայթան առավ։ Այս խայթանը էնթարիներուն, ճյուպպեներուն, սալթաներուն գրպանները, քղանցքները, թեզանիքները, ոսկեգույնով երիզելու համար էր։

Արյունի գույն, զմրուխտի գույն, ոսկիի գույն բուլ, թրթըռ, թաթիկ, ուլունք առավ։ Յուրաքանչյուրեն՝ երկու հարյուրական տիրեմ, այսինքն՝ կեսկեսական օխա։ Ասոնք քյոսթեկներուն վրա պիտի ասեղնագործեին քույրերը։ Քյոսթեկները ճյուպպեներու ետևը, կոնքե֊կոնք պիտի կապվեին՝ փեշերը ամփոփելու համար։ Այս չորս գույները պիտի ցոլցլային ամեն քայլափոխին։

Երկրորդ խանութը մտավ։ Սև թավիշե հինգ գլխարկ առավ, հինգ ալ՝ լաչակ, չորսը՝ վարդագույն, մեկը՝ մանիշակագույն։ Այս լաչակները գլխարկներուն վրայեն մինչև թիկունքները պիտի իջնային։ Հինգ ալ լայն, Թարապուլուսի գոտի առավ, էնթարիներու երկու փեշերը, իրարու բերելով, կապելու համար։

Չետուկ ծախողին խանութը մտավ։ Հալեպի գործ հինգ դեղին մորթե, հինգ ալ Ըստանպոլի գործ կաշիե չետուկ առավ՝ մեծերուն համար։ Երկերկու զույգ չետուկ՝ աղջկանը ու տղուն, մեկ֊մեկ զույգ ալ հորը ու եղբորը առավ։

Կտավեղեններու խանութը մտավ։ Վուշի գույն քթան առավ՝ մարմինին վրա հագնվելիք քթանե շապիկ շինելու համար։ Լման հակ մը սուրիական բամբակե կտավ առավ՝ անկողինի սավաններու ու ճերմակեղեններու համար։ Ծրարները ինչքա՜ն ալ ծանր էին։ Երկուքը գունավոր տորունի կարմիր կտավ էին։ Արտերը, լեռները պառկելու, վերմակները սավանելու համար։ Ճերմակները կաղտոտեին գետիններեն։

Հորը, եղբորը ու տղուն հագուստ առավ Սուլթան Համամ՝ հանդերձեղեններու վաճառատունե մը։ Դարձյալ Սուլթան Համամ՝ մզկիթին փողոցը, հայու մը նեղ խանութե մը, մկրատ, դանակ, զմելի կծախեր՝ կնիկ մարդու զմելի ուզեց։ Երկիրը կիներուն համար պահանջ մըն էր զմելի մը։ Տարվան ութը ամիսը, մարտեն մինչև հոկտեմբեր, տունը չէին, դուրսն էին, այգիները փորելու, ջրելու, բերք հավաքելու, լեռը՝ կանկառ, ձորերը՝ ծնեբեկ ժողվելու, լեռները՝ խոտ քաղելու, արտերը՝ արտ քաղելու, ուր երթային կամ ըլլային, գրպանը զմելի մը ունենալու էին։ Աղջիկ մը տասներկու տարեկան եղա՞վ, զմելի կուզեր։ Ամեն Ըստանպուլեն եկողե մը կնիկմարդու չախու մը կակնկալեին։ Անկե չերչիները կբերեին՝ չէին հավներ, փայտե կոթով էին, աղվոր չէին։ Խանութպանինը տափակ կոթով, մեկ շեղբով, շատ սուր, անգլիական «Շեֆիլտ» էին, կոթերն ալ՝ մետաղե, արծաթի պես կփայլեին։ Օղակ մըն ալ ունեին։ Տասնըհինգ հատ առավ։

Տունը կա՞ր, թե՝ չէր մնացեր, չէր գիտեր, Մըսըր Չարշըսըեն երեք օխա հինա առավ։ Թող գտնվեր։ Սըլոյան այդ օրը չորս անգամ Գոց Շուկայեն, Սուլթան Համամեն էմանեթճիին, Սահակ աղային, ամպարը գնաց ու եկավ։

Չորեքշաբթի իր սանահայրը՝ Արխանյան հաճի Վարդան աղան եկավ, ամառ֊ձմեռ կարմիր դեմքովը, մատնեմատը ոսկի մատանիովը, բաճկոնակը ոսկի շթայովը ու ոսկի ժամացույցովը։ Երեք եղբայրներեն երրորդն էր։ Իրմե մեծը՝ հաճի Հարություն աղան էր։ Իրմե կրտսերը՝ հաճի Ճիվան աղան էր։ Այս Արխանյանները գերդաստանով հաճի էին, մահտեսի էին, Երուսաղեմ գացեր էին։ Իրենց հայրը, որ գյուղն էր, հաճի էր՝ հաճի Սահակ աղան։ Իր երեք տղաքը հաճի էին, իր թոռները, իր երեք տղոցը, երեք եղբայրներուն տղաքը, հաճի Գալուստը, հաճի Կարապետը, հաճի Գևորգը նույնպես Երուսաղեմ գացեր, իրենց պապուն, իրենց հայրերուն պես հաճի եղեր էին։ Իրենց կիներն ալ հաճի էին։ Հաճի Սահակ աղային կինը հաճի Նախունթն էր։ Երեք եղբայրներուն կիները՝ հաճի Ելպակը, հաճի Խույաթը, հաճի Ղըլըճն էին։ Անոնք հաճի եղեր, գյուղ դարձեր էին։ Միայն այս երեք կեսուրներուն հարսները և անոնց մանուկները հաճի չէին։ Սկյուտար փռապան էին, չորս փուռ ունեին, չորսն ալ կբանեցնեին. Տեվեճիօղլուի փուռը, Ղզլար Աղասիի, Շաթըրի, Թեքքեգափուի փուռերը։ Հարուստ էին։ Ինչքան հարցնեիր փուռերու գործավորներուն՝ գումարը ոչ ոք գիտեր, համրելը անկարելի էր, այնքան շատ ոսկի ունին, կպատասխանեին։ Եթե ուզեին՝ Սկյուտարի ամբողջ Իճատիեն, Ենիմահալլեն կգնեին, բայց իրենց հայրը՝ հաճի Սահակ աղան, որ երկիրեն կկառավարեր իր տղաքը և անոնց գործերը, չէր արտոներ, որ թաղերը բնակին և իրենց կիները Ըստանպոլ տանին, ըստանպոլցի ըլլան։ Իրենց փուռերը պիտի պառկեին, հերթով պիտի գային՝ երկու֊երեք տարին անգամ մը իրենց կիներուն հետ պիտի մնային, սիլա մը պիտի ընեին, նորեն ամենուն պես պիտի դառնային, պիտի պանդխտեին։ «Ի՞նչ գործ ունին մեր կիները Ըստանպոլ։ Անոնք մեր տուները շենցնողներն են, տուներուն հիմերն են։ Առանց անոնց մեր տուները կգոցվին։ Կփլին։ Մենք գյուղացի ենք, քաղքցի չենք։ Անոնք ալ, մենք ալ՝ չենք հարմարիր Ըստանպոլի նիստ ու կացին, վարք ու բարքին։ Ո՞վ պիտի կթե մեր այսչափ կովերը, այսչափ ոչխարը, ո՞վ պիտի տնտեսե անոնց կաթն ու կիթը, ո՞վ պիտի քաղե մեր արտերը, կալերը, մեր էգիները, պիտի բոպըկնա ջրե, թութերը, խաղողները շահանցընե։ Այս ամենը՝ մեր կիները, մենք՝ էրիկմարդիկս պիտի ընենք։ Նայեցեք, ձեզի օրինակ, Ակի Ժամկոչյանը, Տիվրիկի Հայրանյանը, Արաբկիրի Հանեսյանը, Չմշկածագ՝ Կարմիրյանը, Գարահիսար՝ Այնաճյանը, Երզնկա՝ Տեր Ստեփանյանը այնքան հարուստ են, ինչո՞ւ չեն գաղթեր։ Տուն մը ծառի մը կնմանի։ Ծառ մը հանես, ուրիշ տեղ մը տանիս դնես՝ հարյուրեն մեկը կբռնե, ինըսունինը կչորնա։ Մենք մեր տունը չենք չորցներ, չենք գոցեր։ Կանիծվինք, գերդաստանը ցանուցիր կըլլա, կմարի» կըսեր ու կգրեր հաճի Սահակ աղան, իրենց հայրը։

Սըլոյանը հաճի Վարդան աղան փուռին դեմի սրճարանը տարավ, նստան.

— Ես մեր երկու տենկերը մեր տունը չեմ ղրկեր, կնքահայր,— ըսավ հաճի Վարդան աղան,— Լիճքին ու Կասմային քույրերուսն են, անոնք պիտի գան, մեր տունեն առնեն։ Քեզի քսան մեճիտիե կուտամ՝ հորս համար է, երկու ոսկի ալ կուտամ՝ էմանեթճիին ու ջորեպանին դրամը։ Ես մեր Օհաննես վարպետն ու տղա մը կղրկեմ, մեր բեռները թող պատրաստեն, էմանեթճիին ամպարը հանձնեն։ Ես երթամ, կնքահայր։ Դուն ճամփորդ ես, քեռ առնել նստեցնել չըլլար։ Աշունը մեծ եղբայրս՝ հաճի Հարության աղան պիտի գա, կարգը իմս է, գալ տարի ես հայրենիք պիտի երթամ, սիլա մը պիտի ընեմ։ Հոն ամեն օր իրար կտեսնենք։ Մնաս բարով։ Ե՞րբ ճամբա կելլեք։ Ո՞ւր կգտնեմ ձեզ, որ երթաք բարով ըսելու գամ։

— Կիրակի ցերեկ ժամը վեցին նավը ճամբա կելլե։ Մենք ածպըտերցիներուն՝ Չախո քեհյային սրճարանը կըլլանք,— ըսավ Սըլոյանը։

Այդ երկու օրը իր տենկերը, Արխանյաններուն տենկերը, մյուս վեց ուղեկիցներունը կապվեցան, բերանները կարվեցան։ Էմանեթճին ամենը առավ, նավ տարավ, ուրբաթ ապրանքները գացին։

Ածպըտերցիներուն Չախո քեհյային եղբորը՝ Շիրինին, բանեցուցած աշխարովացիներուն սրճարանը, Կյումրյուկ խանին ամբողջ տարածությունը, գետնահարկ մըն էր։ Առավոտյան կանուխ ժամերուն Սըլոյանը, Մինաս պապան, Նիկողոս աղան միայն կային։ Վեվեյանը, Բերդիկյանը, երկու Հակոբները դեռ չէին եկեր։

Ամենքեն առաջ, ինչպես միշտ, Վոսփորի առաջին շոգենավով Պեյքոզի փուռին վարպետը՝ Գևորգ աղան, Գանլըճայի փուռին վարպետը՝ Նիկողոս աղան եկան։ Անոնց ետևեն Սարըյարի փուռին տեզկյահտարը՝ Նաղաշյանը, Պյույուքտերեի, Ենիգյուղի, Էմիրկյանի փուռերուն վարպետները՝ Պողոս աղան, Թորոս աղան, Աստուր աղան եկան։ Աղաները տարեցներն են, մականուններովը երիտասարդներն են։ Դեռ նստած չէին, սիլաճիները՝ խումբով, ու Աթպազարի համետագործները՝ Ակոբ աղան, Մարգարյանը, Խերյանը, Պետրոսյանը եկան։ Անոնք ալ դեռ չնստած՝ Ավետյանը, Սըլոյանին քենեկալը, Կոչյանը, Թևոյանը, Սըլոյանին քեռայրները եկան։ Սկյուտարեն Արխանյան երկու եղբայրները, հաճի Վարդան, հաճի Ճիվան աղաները ներս մտան։ Անոնց ետևեն Սկյուտարի Պալապան փուռին, Քեպապճիլարի փուռին Քերոբ աղան, հաճի Բարսեղ աղան եկան, միասին՝ Գևորգ էֆենտին, որ թե Պալապանի փուռը տեզկյահտար էր, թե հուգուգ կհաճախեր, փաստաբան պիտի ըլլար։ Անոնց ետևեն Սկյուտարի կերավաճառները Ճորտիկանց Սարգիս ամուն, Ճորտյանը եկավ։ Հետո Էյուպի, Չյոմլեկճիլերի, Գատի Յոռանի փռապանները՝ Նահապետյանը, Չեպիճյանը, Կոկանյանը, Ագսարայի, Ալթը Մերմերի, Ավրատ Բազարի Կոբյանը, Սալամանյանը ներս մտան։

Այս գյուղացիներուն սովորություններեն էր՝ ամեն հայրենիքեն եկողները դիմավորել, ամեն հայրենիք գացողներուն ողջերթ մաղթելը։ Կմեղադրվեին, եթե չգային։ Արդեն միայն հայրենակիցներ չէին։ Գրեթե ամենքը ազգականներ էին իրարու։ Փեսա, աներ, աներորդի, քեռի, քեռորդի, քեռայր, խնամի, հորքուրայր, մորքուրայր, հորքուրորդի, մորքուրորդի։

— Ակոբ աղա, դուն ե՞րբ պիտի երթաս,— ըսավ հաճի Վարդան աղան։

— Երկիրը փարայով կերթացվի, որո՞վ պիտի երթամ, ծերացա հաճի պեկ։

— Քսանըհինգ տարին ալ անցավ, Աթպազարը եկար՝ ալ մնացիր։ Տղա ունեցար, տղադ կարգեցին, թոռ ունեցար, ոչ տղադ ոչ ալ թոռդ չես տեսեր, չես ճանչնար։

— Ամեն անգամ կըսենք՝ աղբար, ճամփուդ փարան մենք տանք, նավը դնենք քեզ, երկիր ղրկենք,— ըսին իր արհեստակիցները,— չերթար։

— Մեկն ալ մեր Կատարենց Գևորգը չէ՞, ինձմե ալ մեծ է, Սելամսըզի հույնին փուռը աշկերտ է, ադ տարիքովը շալակը հաց կկրե խանութները։ Առած փարան ի՞նչ կընե՝ չես գիտեր, ոչ երկիր կերթա, ոչ ալ տունը փարա կղրկե, ոտքը ոտնաման չկա,— ըսավ հաճի Ճիվան աղան, իր ծանր առոգանությունովը։

— Երկրացի մը տեսնե՝ կպահվի, չտեսնելու կուտա,— ավելցուց Նիկողոս աղան։

— Իբր թե՝ իմ ալ քեռիս է,— ըսավ Ճորտյանը,— լավ որ տղան մեծցավ, սազանտար եղավ, ձայնն ալ աղվոր է, Ղոշկիրիի Մուստաֆա փաշային ղոնախն է, տանը ան կնայի։

Ավետյանը, որ դիմացի նստարանին ամենեն ծայրը Վեվեյանին հետ կխոսեր, հանկարծ ընդհատեց, ներշնչվեցավ, երգելու պես, երկրին հարսներուն՝ իրենց պանդուխտ էրիկներուն հարենները սկսավ արտասանել։

«Զարկիր, կրակ տվիր, աղաս, կերիմ, կվառիմ,
Ջուրի պես ծարվցեր եմ, աղաս, ճամբուդ կնայիմ»։

«Քներ եմ խոշ եմ եղեր, աղաս, սիրույդ սերխոշ եմ եղեր,
Հերու շատ աղեկ էի, աղաս, աս տարի ի՞նչ եմ եղեր»։

«Հաներ եմ կապույտս, աղաս, հագեր եմ ալը
Ես քենե կարոտ եմ, աղաս, ի՞նչ ընեմ մալը»։

«Շըլլե ես չըլլայի, աղաս, քու սիրած յարը,
Շըլլե իս չի բերեր աղաս, իս բերող մարը»։

«Տուն եկուր աղաս, ելիր տուն եկուր,
Արմուղանդ չեմ ուզեր, աղաս, արևդ առ եկուր»։

Թուրքերենները շարունակեց.

«Պու կեճե ույմամիշըմ, աղաս, պաշ յերե գոյմամիշըմ,
Կեչմիշ յարըն քերվանը, աղաս, ույումուշ կյորմեմիշըմ»5։

«Քարշըմա կել քի՝ կյորեմ, աղաս, էլին ուզաթ՝ կյուլ վերեմ,
Արամըզտա քառլը դաղ, աղաս, պեն սենի նա՞սըլ կյորեմ»6։

Այս հարենները Արմտանի հարսներուն ստեղծագործություններն էին։ Անոնք կհավաքվեին ու կհորինեին։ «Աղա»֊ն, որ Պարսկաստանեն եկեր է մեզի, ուր ամենամեծ տիտղոս մըն է, մենք որևէ տարեցի մը ի հարգանս կգործածենք, միակ տառի մը հավելումով շեշտը կփոխվի։ Մեր հարսներուն «աղաս»֊ը կամ Անջրդիի, Ակընիկի, Բազմաշենի ղզըլպաշ կիներուն «աղամ»֊ը երիտասարդներուն, քսանեն մինչև քառասուն տարեկան իրենց էրիկներուն միայն կարտասանվին։ Կարոտի, պաշտամունքի հավասար սիրո մը արտահայտությունն է։

— Ան ո՞վ է մեր հարսներան հարենները կըսե, կնքահայր,— հարցուց հանի Ճիվան աղան։

— Թեղուտցի է, Ավետյանն է,— ըսավ Սըլոյանը խնդալով,— քենիս առած է, քենեկալս է։ Երկիրեն խոսք բացվի, երկիրը միտքը ինկնա, մեր հարսներուն հարենները կկանչե։

Կոչենց Սարգիսը, Կոչենց Պետրոսը, Պառվենց Թադոսը եկան, բարևեցին, Սըլոյանին առաջքը կայնեցան։ Սարըյարեն վար, Րումելի Գավաքեն կուգային։ Պահրիեին փուռը կաշխատեին։ Աշկերտ էին։

— Երկուական մեճիտիե, մեկ֊մեկ ալ՝ կնիկմարդու զմելի բերինք, մերիններուն կուտաս, չըլլա՞ր,— աղաչեցին Սըլոյանին։ Կամըչնային՝ հարսներուն «մեր կիներուն» ըսելու։

— Օր առաջ ինչո՞ւ չբերիք, բեռներուն մեջ կդնեինք,— ըսավ Սըլոյանը։

— Մեր տեզկյահտարը՝ Սերոբ աղան չձգեց,— ըսին տղաքը,— ասօր թողուց, որ եկանք։ Բան մը ըրե, ինչ կըլլա, գրպաններդ դիր։

— Տվեք նայիմ,— ըսավ Սըլոյանը,— Թադոս, դուն նոր եկար, քու փարադ ուրկե՞ է։

— Փոխ առի, շաբաթականես վար պիտի դնեն։

— Ինչո՞ւ եկար, մեկ տարվան կարգվա՞ծն ալ կուգա։ Տարի մըն ալ թող կենայիր։ Առածդ ո՞վ է, որո՞ւ աղջիկ է։

— Վարի գեղեն է, Քարամենց Կոնխիկ պապային, ուր է՝ Խրիմյան Հայրիկ կկանչեն, անոր թոռն է, հայրը Վառնա է։

— Ան պըտըլիկ աղջիկ մըն էր, Մասուր ձորի մեջ էգիեն գիտեմ, ե՞րբ մեծցավ ու հարս եղավ։

— Է՛հ, մեծցավ քիչ մը,— ըսավ։

— Թադոս ծո,— իր տեղեն Ավետյանը ձայնեց,— մեծցավ քիչ մը՝ ի՞նչ ըսել է, մեծցավ՝ ըսե։

Ամենքը խնդացին։

— Է՜հ... դուն ալ... լեզվիս անանկ եկավ, անանկ ըսի,— բարկանալով պատասխանեց ու ավելցուց,— փարան մորս չտաս, հարսը փարան ի՞նչ պիտի ընե՝ կըսե, ու չի տար։

— Երեքիդ փարան հարսներուն կուտամ, հոգ մի ընեք։

— Վարպետնիդ ո՞վ է,— հարցուց հաճի Վարդան աղան տղոցը։

— Արաբկիրցի է, Ճիզմեճյան Ակոբ աղա կըսեն։

Ու վախնալով, թե նավը կփախցնեն, երեքը իրարու ետևե վազելով, գացին։

— Սըլոյան, Վիվեյան, չելլեք՝ չերթա՞ք։ Ճամբորդը ճամբան ըլլալու է։ Ժամը չորսը անցավ։ Վեցի՞ն պիտի երթաք, որ նավը տեղ չգտնեք, ձեզ ամենեն տակի ամպարը իջեցնեն,— ըսավ Ավետյանը, Սըլոյանին քենակալը, տղոցը երթալեն ետքը։

— Այո՛, այո՛,— ձայնեցին ամենքը։

Ու սրճարան մը բազմությունը ոտքի ելավ։ «Երթաք բարո՜վ... բարի ճանապարհ... մեր բարևները տարեք ամենուն, մեզ հարցնողներուն, հայրենիքին լեռներուն, ձորերուն» ըսին ճամբորդներուն։ Ասոնք ալ՝ «Մնաք բարով՝ ամենուդ... տարոսը ձեզի, որ դուք ալ գաք» պատասխանեցին ու բաժնվեցան։

Կյումրյուկ խանին աշխարովացի Չադոյին, Շիրինին սրճարանը պարպվեցավ։ Կիրակի էր։ Գործի օր չէր, արմտանցիներն ալ որ գացին՝ ո՞վ կմնար։

Չորս օրեն նավով Կիրասոն ելան։ Յոթը օրեն ալ՝ հայրենիք հասան։ Կապուտ Լուսի Քարս աղբյուրը եկան։ Տեղացիներուն՝ Մանզուր Պապա Տաղլարը, մեզ, հայերուս՝ Մրզա լեռը, Մնձուրի լեռը երևցավ, որ Քեմախեն շարունակվելով Պեհրե Պելի, Խոսգա Պելի կիրճերովը Չմշկածագի բարձունքներեն հարավ Ակնո ուղղությամբ կընթանա։ Ջորիներուն վրա երեք անգամ խաչակնքեցին։ Երկիր եկեր էին, իրենց ճամփորդությունը վերջացեր էր։ Երկու գյուղին երիտասարդությունը իրենց կսպասեր, նախընթաց օրեն սիլաճիներուն գալը գիտեին։ Մյուժտեն գացած էր։

Արմտանցիներուն Քարս աղբյուրը նման բազմություն մը չէր տեսած։ Մեծ Գյուղեն Էլպակյան մը, Նահապետյան մը, Պզտիկ Գյուղեն Արխանյան մը հարուստ էին, Ըստանպոլի մեջ փուռերու տեր էին, վեց, յոթը, ութը ջորեբեռերով կուգային երկիր, կխոսվեին միայն։ Սըլոյան մը ի՞նչ էր, փուռի մը տեզկյահտար մը, բայց թե Ըստանպոլ՝ հայրենակիցներու միջև, թե հայրենիքը, յոթը հայ գյուղերու մեջ, ոչ մեկը անոր ժողովրդականությունը ուներ։ Ամենուն սիրելին էր։

«Բարի՜ եկաք, ամենքդ ալ, բարի եկա՜ք» պոռացին, «Բարի եկար, Սըլոյան» կրկնեցին ու զինքը շրջապատեցին։

Ջորիներեն վար ցատկեցին, իրար գրկեցին, իրար համբուրեցին, քրտինքները վազեցին ամենուն ճակատեն։

Կարավանին զանգակներուն ձայները հնչեցին, ծփացին միջոցին մեջ, տարածվեցան ճամբաներուն վրա, թնդացուցին լեռները, ձորերը, դողացուցին սրտերը, երկու գյուղին աչքերը Կապուտլուս նայեցան։ Դաշտ իջան։ «Տղաք, մենք ձեզի ինչպե՞ս շնորհակալ ըլլանք» ըսավ Սըլոյանը։ «Ինչո՞ւ շնորհակալություն պիտի ընեք... կեցցե՛ Սըլոյանը» պոռացին, պատասխան մը տված ըլլալու համար։

Վեվեյանը, Բերդիկյանը Մեծ Գյուղեն էին։ Թերզոնց, Խարիպենց դռներեն թեքվեցան։ Սըլոյանը իր չորս ընկերներով արտերու ճամբան ելավ։ Ինչքա՞ն հեռու էր, արդեն իր գյուղը, Պզտիկ Գյուղը։ Նա՜... դեմն էր, տասը վայրկյան չկա, յոթը վայրկյան։ Ճամբուն երկու կողմը՝ աջը, ձախը, դեպի վեր, դեպի վար, մինչև շուրջանակի բլուրներու ստորոտը ցանված էին, ափ մը պարապ գետին չկար։ Ամբողջ ցորենի արտեր էին։ Մեջ ընդ մեջ գարիի ու վիկի, այսինքն՝ վայրի ոսպի։ Ամենքն ալ մաս֊մաքուր էին, ամենուն ալ քաղհանքը եղած էին, մեկ հատ խոտ չկար։ Բայց դեռ կափկանաչ էին, ամիսեն ավելի կուզեր հնձվելու համար։ Վիկերը կհնձեին։ Ոչ մեկին մեջ այր կար։ Վիկը կամ խոտ քաղելը կիներուն գործն էր, այրերը արտերը կհերկեին, աշունը ցանվելու համար։ Ճամբուն առաջին արտերը Մեծ Գյուղինն էին, հետո խառն էին, երկու գյուղինն էին, ավելի անդին՝ Պզտիկ Գյուղինն էին։ Սըլոյանը ճամբուն ձախը իր արտին քովեն անցավ։ Մեջը մտավ, ցողունները մինչև կուրծքը թաղեցին, հասկ մը քննեց, մեջի ալյուրը թույլ էր։ Ճամբուն աջը, բայց՝ հեռուն, երկու արտ ունեին, անոնք ալ ցորեն էին։ Գարին հողին ուժը կառնե կտկարացնե, վիկը կը պարարտացնե։ Հետևցուց, թե Առվտակի արտերը այս տարի վիկի հատկացուցեր էին ուժովցնելու համար զանոնք։

Վիկ քաղողները ամենեն հեռուներեն անգամ վազեցին ըստանպոլվորները տեսնելու համար։ Աղջիկ, աղջնակ, ու հարս էին։ Չհամարձակեցան խոսիլ, միայն դիտեցին։ Պարտեզները եկան։ Ճամբու ձախը, վարեն առաջին պարտեզը Սըլոյանինն էր։ Փայտե սողնակը քշված էր, դուռը գոց էր։ Պատեն նայեցավ, ծառերուն տակի խոտերը քաղած ու տարած էին։ Թթենիներուն թութերը ճերմակեր հասեր, գետինները թափեր էին։ Մոլերը կը կքեին թութերու ծանրութենեն, ծիրանները, սալորները խոշորցեր էին, խակ էին, չէին ուտվեր, խնձորները մանր էին, չէին խոշորցեր անգամ։

Գյուղին երեք փողոցներուն առաջքը եկան։ Մաղիկանց տուներունը, կեդրոնի Գալենց տուներունը, երրորդը՝ Սուրբ Եղիայի առջևեն դարձողը։ Սըլոյանին տունը գյուղին վերի գլուխն էր։ Ընկերներեն զատվեցավ, երրորդ փողոցով գնաց։

Բակին երկու մասով դուռը երկու կողմին վրա բացեր էին։ Զանգակներուն ձայները ավետեցին գալուստը։ Մայրը՝ Աննուն, երեք քույրերը՝ Ագապին, Նարոն, Մարոն վար վազեցին։ «Վահան, եկար... աղբար, եկար...» գոչեցին ու գրկվեցան։ Վրայի տունը կբնակեին։ Ջորիները հողե սանդուխեն ախոռին երդիքը ելան, հայրենական դռան առաջքը բեռերը վար առնվեցան։ Ագապին՝ մեծ քույրը, Նարոն՝ իրմե պզտիկը, բեռերուն երկու ծայրերեն բռնելով ներս տարին։ «Ի՞նչ ալ ծանր է» ըսավ Նարոն։ «Դուն ինծի ձգե, Նարո, կեցիր ես բռնեմ» ըսավ Սըլոյանը, քույրերը չթողին։

Ամենքեն առաջ Ակոբիկը՝ տղան, աղջիկը՝ Մարանիկը ներս մտան, զարմացած աչքերով իրենց հորը նայեցան։ Իրենց ետևեն ալ գեղեզերքը, Խորունկալը, Խասաղբյուրը տղա, աղջիկ, քանի հատ կային՝ բերին, մեկ֊մեկու ետևե, իրարու փակելու պես՝ կայնեցան։

— Ո՞ւր էիր ծո...— ըսավ մամը Ակոբիկին,— իրիկունն ալ կպարծենայիր, հայրիկին առջևը պիտի երթամ՝ կըսեիր... Ա՞ս էր երթալդ... Ավըզնին Ձորը թթու սալորները ուտելու գացիք... Չպագնե՞ք հայրիկին ձեռքը։

— Անոնք թթու չեն, անուշ են, դեղին սալորները թթու են,— ըսավ Ակոբիկը։

— Աս ի՞նչ վրա գլուխ է, հողերուն մեջ, ոտքերնին բոպիկ, կոշիկ չունի՞ն ասոնք, չլչլներ տվեր եք ոտքերնին, անոնց ալ կեսը կա, կեսը չկա, նետեցեք ասոնք վաղը,— ըսավ հայրերնին, ու ոտքի ելավ, բեռի մը բերանը բացավ, շաքարի տուփ մը հանեց։ Մարոյին դարձավ. «Մարո, ուրագնիդ ո՞ւր է» ըսավ, Մարոն ուրագը բերավ, տուփը բացավ։

— Եկեք նայիմ,— ըսավ տղոցը։ Շրթունքնին սեղմած, իրարու փակած տղաքը մեկ֊մեկ զատվեցան եկան, յուրաքանչյուրին երկուական բուռ Ըստանպոլի շաքար տվավ։— Հայտի՛ գացեք,— ըսավ։

— Ո՞ւր պիտի երթան,— ըսավ մայրը,— իրիկուն է, ալ աս ատեն ո՞ւր պիտի երթան, հայտի՛ տղաք, դուք տուներնիդ գացեք,— իր թոռներուն ալ,— դուք ալ կեցեք, որ ճաշեք ու պառկիք։

Դրացիները՝ Կատարենց Հայանը, Ահարոնին Մարոն, Դպրենց երկու տուներուն երկու ներերը՝ Ուգգա Մարոն, Բրոնը, իրենց ետևեն՝ Մինասենց երեք տուներուն Մարգրիտը, Քնարը, Հայոցը եկան։ Մորը տարեկիցներն էին։ «Աչքդ լուս Գալենց Աղջիկ, տղադ եկավ... բարի եկար, Վահան» ըսին ու արմտանցի կիներուն բարևելու կերպովը՝ բթամատը, ցուցամատը, միջնամատը միացուցին, Սըլոյանին ձեռքին դպցուցին իրենց բերնին ու ճակատին տարին։ Չնստան։ Իրիկուն էր, կովերը, ոչխարը արոտեն եկեր էին, պիտի կթվեին, ընթրիք պիտի պատրաստեին, որովհետև չմթնած, լուսաչքով կճաշեին։

Վարի թաղեն Մաղիկանց, Թումասենց փողոցներուն կիներն ալ եկան, մորը աչքը լուսեցին ու գացին։ Անոնցմե վերջը գերդաստանին երեք տուներու մեծերը, պապերն ու մամերը ներս մտան։ Սըլոյանին պապն ու մամը մեռած էին։ «Մեր հարս... Գալենց Աղջիկ... Աչքդ լուս... Վահանը եկավ։ Բարի եկար Վահան» ըսին ու նստան։ Գրեթե նույն պահուն Տեր Պողոսը, Տեր Պապը, որ Սըլոյանին մամուն եղբայրն էր, Տեր Քեռի կկանչեին, ու մորը եղբայրը, իր քեռին ու քեռկինը եկան ու նույնպես նստան։

«Ապաշխարանք ըլլայ» ըսին, որ պանդխտութենե դարձողներուն կըսվի, իրենց տղաքը ու Ըստանպոլ իրենց տղոցը պես պանդուխտ բոլոր տղաքը հարցուցին ու հետաքրքրվեցան։ Ամենեն քիչ խոսողը Սըլոյանին հայրը եղավ։ Ամենքը խոսեցան, ան մտիկ ըրավ։ Քովը բնավ չեկողը իր կինը՝ Արեգնազն էր։ Չէր կրնար գալ։ Անպատշաճ էր։

Գրիգորը՝ Սըլոյանին փոքր եղբայրը, օղի, սեր ու մեղր հրամցուց։ Հարս ու կեսուր և տանը աղջիկները ճաշ պատրաստեցին։ Յուղ հալեցուցին, հոտը տարածվեցավ տունը, հավկիթով ջրվրա ու փիլավ եփեցին, սոխրացը յուղին մեջ կարմրցուցին ու փիլավին խառնեցին։ Աթոռակի մը վրա պղնձե սինին դրին, խոշոր թասերով թան բերին։ Էրիկմարդիկը բոլորվեցան, կերան։ Կիները հաջորդեցին, անոնք ալ կերան։ Ամառ էր, չարդախը, տանը ամենեն ընդարձակ մասն էր, հոն կնստեին, հոն կճաշեին։ Մթնեց։ Երկու տեղ լույս վառեցին ու դրին։ Սիլաճիին Ըստանպոլեն բերած բեռերը պիտի բացվեին՝ ամենեն մոտ ազգականներուն ներկայությանը։

Շաքարի բեռերեն պիտի սկսվեր։ Փայտե կլոր տուփերով էին, ամենքն ալ կափարիչովը գամված։ Ամենուն վրա տերերուն անունը գրված էր։ Սըլոյան տուփ մը բացավ որուն շաքարները առաջին անգամն էր, որ կտեսնեին։ Գունավոր էին, կարմիր, կանանչ, դեղին, խմորի պես ալ՝ կակուղ։ Թե կերան, թե ըսին. «Աս ի՜նչ աղվոր շաքարներ են, չծամած՝ կլլե, հալեցան բերաննուս մեջ»։ «Անուշ ըլլա, հրամմեցեք» ըսավ Սըլոյանը, ու մեկ֊մեկ, մեկ֊մեկ տուփերը հանեց։ «Անոնք մերն են,— ըսավ, կինը՝ Արեգնազը կանչեց,— ներսը սնտուկներուն սենյակը տար»։ Երկերկու գրկեց ու տարավ կինը։ Տասնըհինգ տուփ նորեն հանեց։ Երեքական օխանոց էին։ «Ասոնք ալ՝ մերն են, երկու հատը՝ շերպեթի կարմիր շաքար են,— ըսավ, կինը առավ որ պիտի տաներ,— ամենքը մի տանիր, սա հինգ հատը՝ Տեր Քեռիին, Միքայել քեռիին, երեք պապերուս առջևը դիր, իմ նվերներս են» ըսավ։ Երրորդ անգամ ինչքան կար՝ հանեց, պարպեց պարկը։ «Ամենքը մերը չեն»։ Զատեց։ «Աս երկու տուփը լճացի Գալպետենցն է, աս երեքը լճացի Արտակենցն է, աս երկուքը լճացի Համլենցն է։ Աս երկուքը Դարգլոխի ղզըլպաշ Տետեին է, Մարո, դուն ալ ասոնք սա պատին տակը շարե, մյուսները՝ ներս, սնտուկներուն սենյակը տարեք»։ «Դուն Դարգլոխի ղզըլպաշներուն Տետեին ո՞ւրկե կնանչնաս» հարցուցին։ «Տղան կճանչնամ, Աբբասը, մեր փուռին փողոցը խանի մը օտապաշին է, բերավ, աղաչեց, ի՞նչ պիտի ընես, մերժե՞ի»։

Երկրորդ բեռը բացավ, բոլորը դուրս հանեց։ «Արեգ, աս մերն է ըսեմ՝ ներս կտանիս, մեր չեղածներն ալ, Մարս, հոս կդնես» ըսավ ու սկսավ. «Աս հինգ տուփը վարպետիս՝ Ղազար աղային է, վաղը մյուս օր Չմշկածագեն կուգան, կտանին, աս երկուքը մերն են, աս երեքը Մեծ Արմտանու Թերզոնց Քերոբ աղային է։ Աս երկու մեծերը Զիմառացիներուն է, Մարտենց Ակոբ աղային է, անոնք ալ կուգան կտանին»։ «Ինչքան ալ ծանր է» ըսավ Մարոն։ «Ութնական օխա է, ծանր է, տասնըութը հոգի են տունը, ադչափ մարդուն շաքա՞ր կդիմանա» ըսավ Սըլոյանը։ «Աս երկուքը՝ մերն է։ Աս երեքը Թեղուտի քրոջդ է։ Աս ալ, Արեգ, ներս տար։ Աս երկուքը՝ Խաշմանենց է։ Այս երեքը՝ Թեղուտի Նաղաշենցն է։ Աս Ապուշտայի Մարգարենցն է։ Աս ալ՝ Ապուշտայի Նշանինն է։ Աս՝ մերն է, աս չորսն ալ՝ մերն է։ Աս՝ Թումասենց մորքուրին է։ Աս՝ Մաղիկանցն է։ Աս երեքը Բարնակ աղային է։ Աս երեքը Կախմըխցի Էզիզոյին է։ Աս երեքն ալ՝ Պապիի ղզըլպաշներուն Տետեինն է։ Մնացածը ամենքն ալ մերն են,— ըսավ։— Աս Պապիի Տետեն Արաբկիրի, Ակի, Տիվրիկի, Ղուրուչայի ամենեն մեծն է։ Ես չեմ ճանչնար, տղան՝ Խուրշիտը կճանչնամ, Ղալաթիա խանի մը օտապաշին է, Աբբասին հետ բերին, աղաչեցին։ Էզիզոն կճանչնաք։ Արտդ արտին քովն է, դրացի ենք, վաղը, արտքաղին, քուրտերուն կնիկներուն հետ գիշեր֊ցերեկ միասին պիտի ըլլանք, մերժեի՞» ըսավ Սըլոյանը։

Երրորդ բեռը բացավ։ «Ամբողջը կտավ է։ Հալեպի կտավ է,— ըսավ Սըլոյանը։— Կտավնիս չմնաց, հատավ չըսեք։ Նայեցեք՝ ի՜նչ դիմացկուն, ի՜նչ ճերմակ է»։ «Քթան ալ առի՞ր, շապիկցու քթան ալ կա՞» հարցուց մայրը։ «Առեր եմ,— պատասխանեց Սըլոյանը,— ծրարներեն երկուքը կարմիր կտավ է, ճերմակ չէ, արտերը, էգիները, լեռը պառկելիք վերմակներուն կանցընեք, չեն աղտոտիր հողերեն, խոզաններեն»։

Հալեպի կերպասներուն բեռը բացավ, կարմիր կեռմեսուտները, կարմիր չուխաները, գոց կանանչ սեֆայիները, գոց կանանչ չուխաները, էնթարի, ճյուպպե, սալթա շինելու համար, սև թավիշե գլխարկները, վարդագույն լաչակները, գլխարկներուն վրա կրելու համար, ոսկեգույն սրմաները, խայթանները, էնթարիները, սալթաները, ճյուպպեները ոսկերիզելու համար, արյունի գույն, զմրուխտի գույն, ոսկիի գույն, արծաթի գույն բուլերը, թաթիկները, թրթըռները, ուլունքները, քյոսթեկները ասեղնագործելու համար, թարապուլուս գոտիները, Հալեպի գործ դեղին մորթե, Ըստանպոլի գործ սև կաշիե չետուկները։ Աղջիկները հավաքվեցան, բռնեցին, մատներով շոշափեցին, հիացան. «Ի՜նչ աղվոր են, աս ի՜նչ աղվոր են» բացականչեցին, ցնծացին։ «Սըլոյենց աղջիկներ, մի կենաք ու խնդացեք» ըսին մամերն ու պապերը։ Սըլոյանին կինը, Արեգնազը ամենը կրեց, սնտուկներուն սենյակը տարավ։ Անոնք տանը աղջիկներն էին, չէին քաշվեր, ինք հարս էր, տանը հարսն էր, կեսրոջը կեսուրներուն, կեսրայրներուն առջևը կրնա՞ր ուրախանալ։

Զմելիներուն կապոցը հանեց։ Քույրերը հեռացեր էին, քովը եկան, քակել տվին, մեկ հատը առին, նայեցան, քննեցին, շեղբը բացին։ «Աս ի՜նչ աղվոր է, ի՜նչ սուր է՝ ածելիի պես, երեսն ալ օղակ կա, կոթն ալ արծաթի պես կփայլի։ Ակեն, Երզնկայեն կբերեն՝ խենթ֊մենթ զմելիներ են» ըսին։ «Աղբար, աս մեկը ես կառնեմ, հիմա կառնեմ» ըսավ մեծ քույրը, Ագապին։ «Մենք ալ կուզենք» ըսին մյուս քույրերը։ «Ես ալ կուզեմ, Վահան,— ըսավ Նարվերցի մամը,— իմ զմելիս՝ մեր Ներոն պոռաց, կանչեց, ձեռքես առավ, տարավ՝ կորսնցուց»։ Սըլոյանը երեք մամերուն, քեռկինին մորը, երեք քույրերուն մեկ֊մեկ զմելի տվավ, յոթը հատ մնաց, անոնք ալ կնոջը տվավ, որ տանի։

Հինայի ծրարն ալ տվավ, որ տանի։ Ամենեն ետքը՝ պարկին տակը երկու տոպրակ կային, անոնք հանեց։ Մեկը մեծ ու ծանր էր, մյուսը փոքր ու թեթև էր։ «Աս մեկը՝ հինգ հարյուր մեճիտիե,— ըսավ,— երեք գյուղի, երեսուն տան փարա կա ասոր մեջ։ Իրենց տուներուն պիտի տամ։ Աս փարաներուն մեջ դուք ալ, ամենքդ ալ, աղջիկներ՝ դուք ալ, տասնական մեճիտիե ունիք, տղաքը տվին։ Մեջը տուն մը հիսուն մեճիտիե կա։ Գիտցեք նայիմ՝ ո՞վ ղրկեց։ Ո՞ր տունն է»։ «Արխանե՞նց» հարցուցին։ «Ո՛չ»։ «Գալե՞նց»։ «Ոչ»։ «Բարնակ աղայի՞»։ «Ոչ»։ Մորը դառնալով՝ «Մորքուրարիդ՝ Թումասենցն է, մորքուրորդիներդ՝ Սարգիսն ու Հարությունը տվին, եզ չունին, երկու եզ պիտի առնեն»։

«Աֆերիմ տղաք, մորքուրս եկավ ու գնաց, գիտնայի՝ աչքը կլուսեի» ըսավ մայրը։ «Աս պզտիկ տոպրակն ալ զարդոսկի է, 125 Րուպիե, Մահմուտիե է, հարսերուն աչքը լուս, էրիկներնին ղրկեցին, մեջը քսանըհինգը Ավետյանը տվավ, Թեղուտի քրոջն է» ըսավ կնոջը։

«Հա՛...— շարունակեց Սըլոյանը,— գրպաններս երկուական մեճիտիե ու մեկ֊մեկ զմելի կա, Կոչենց Սարգիսն ու Պետրոսը, Պառվենց Թադոսը տվին։ Ճամբա ելեր էինք, նավ կնստեինք, բերին հասցուցին, օր մը առաջ բեռերը ղրկեր էինք, վրաս առի, աղաչեցին, ի՞նչ պիտի ընես։ Միայն թե զմելիները, փարաները կեսուրներուն պիտի չտաք, հարսերուն պիտի տաք, ադ ալ՝ Թադոսը աղաչեց, մորս չտաս՝ ըսավ, հարսը փարան ի՞նչ պիտի ընե՝ կըսե, չտար»։ «Նայե, նայե,— ըսին պառավները,— ի՜նչ յաման տղա է, գնաց֊չգնաց կնկանը՝ Քարամենց աղջկանը, փարա ղրկեց»։ «Տուր ինծի,— ըսավ քույրը, Նարոն,— ես զմելիներն ալ, փարաներն ալ հարսներուն կուտամ, կեսուրներուն չեմ տար»։ Եղբայրը Նարոյին տվավ։

«Աս երկու բեռերն ալ,— ավելցուց Սըլոյանը,— մեկը գորգ ու կապերտ է, մեջը երկուքը մերն են, մյուսը վարպետիս՝ Ղազար աղային է, Չմշկածագ պիտի երթա. պիտի գան ու տանին։ Մյուսը խահվե ու խահվեի հինգական օխանոց քելլե շաքար է, մեր ու ձեր հինգ տուներուն է։ Սնտուկ մը ճերմակ ըսբառմաչեթ մոմ ու խունկ է, ժամուն բերի։ Երկու սնտուկ ալ՝ «Մայրենի լեզու», քերական, հեգարան, տետրակ, գրիչ են, դպրոցի տղոցն է, փարա հավաքեցինք ու առինք»։

Պապերը, քեռիները ոտքի ելան։ «Աչքերնիդ լուս, Պետրո՛ս, Գալենց աղջիկ, Վահանը եկավ... Վահան, բարի եկար, ապաշխարանք ըլլա» ըսին։ Մամերն ալ՝ «օրերնին շատ ըլլա, ղրկողներուն ալ, բերողին ալ» ըսին ու գացին։

«Քերվան եկավ, աղաս, ի՜նշ ղումաշի բեռներով,
Արանիս ալ, աղաս, ի՞նչ ծովերով ու լեռներով»։

«Աս գիշեր չեմ քնացեր, աղաս, գլուխս գետին չեմ դրեր,
Անցեր է յարիս քերվանը, աղաս, չեմ տեսեր, չեմ իմացեր»։

Ամենքը պառկեցան։

— Մենք երկուքս մնացինք,— ըսավ Սըլոյանը։

— Այո,— ըսավ կինը խնդալով,— այս սենյակը քեզի տվին, հոն պիտի պառկիս։

Չարդախին ձախը էրիկմարդոցը սենյակն էր։ Կինը լույսին մեկը մարեց, մյուսը ձեռքը՝ բացավ դուռը, ներս մտան։ Ամառ ըլլալով՝ գորգերը վերցուցեր էին։ Կինը արագացուց շարժումները, կապերտ մը փռեց մեջտեղը, գետինը, բուրդե դոշակ մը բերավ, երկրորդ մը ևս, վրա վրայի դրավ, սավանով մը սավանեց։ Գլուխը երկու բարձ դրավ ու հյուրերու համար պահված գինեգույն երեսով վերմակով մը ծածկեց անկողինը։ Երկու֊երեք վայրկյան տևեց։ Սըլոյան բաճկոնը հանեց, բաճկոնակին կոճակները քակեց, մեջի գրպանեն ոսկի շղթայով մը երեք հատ հինգըմեկնոց զարդոսկիները կնոջը տվավ։

— Քեզի՝ իմ նվերս,— ըսավ,— տեսնեմ՝ պիտի ուրախանա՞ս։

— Ա՜...ա՜...— բացականչեց Արեգ,— ասոնք ինծի բերի՞ր, ի՜նչ յարս ես, ախ քու նմանդ չկա,— փաթթվեցավ, առավ ձեռքեն։

— Մինակ ասոնք չեն, երկու ոսկի ապարանջան, ոսկի մատնի մըն ալ բերեր եմ քեզի,— ըսավ։

Արեգ չզսպեց իր ուրախությունը, հափշտակվեցավ ոսկիներեն, որոնք ճրագին լույսեն կփռփռային ձեռքին մեջ։ Սըլոյան հանվեցավ, երկնցավ անկողինին վրա, հետևեցավ կնոջը ցնծություններուն, ու ամենեն վերջը ըսավ.

— Ալ հերիք նայիս, հերիք խաղաս ոսկիներուն հետ, չգա՞ս, չհանվի՞ս, լույսը չմարե՞ս, Զառա֊Զիմառա֊Թամզարա — իլլե Զիմառա... զիմառցիություն մի ըներ, արմտանցիություն ըրե։

Կինը խնդաց։

— Մեկ մըն ալ՝ մեկալները, ապարանջանները, մատնին տեսնեի՝ կըսեմ, ո՞ւր են, գրպանե՞րդ են, ըսե՛ ո՞ւր դրեր ես, ըսե տեղը՝ երթամ, գտնեմ։

— Անոնք ալ վաղը կտեսնես,— ըսավ Սըլոյանը, ոտքի ցատկեց, լույսը մարեց, ու նորեն երկնցավ անկողինին վրա։

— Ի՞նչ անհամբեր ես,— ըսավ կինը։

ԸՍՏԱՆՊՈԼ

Եմիշը մեծարմտանցի համետագործ Այլայենց Ավետիս Աղան կամ, ինչպես այդ թվականներուն գավառին հինգ գյուղերուն երիտասարդությունը կսիրեր այրերը լոկ իրենց մականուններովը կանչել, Այլայանը այդ տարի ամեն նամակին հորը գրեց. «Ես հայրենիք չեմ կրնար գալ, սիլա մը ընել, ես հոս Եմիշը խանութ մը բռնեցի, Դշխուին աղբերորդուն՝ Մկրչին ալ արհեստս սորվեցուցի, քովս առի, դուն հարսդ՝ Դշխուն, կուզեմ, որ ղրկես՝ գա։ Զիմառցի Ճորտյանը իր կինը՝ Սիման ու տղան բերել կուտա, Մեծ Խաչին մյուս երկուշաբթին ճամբա պիտի ելլեն, անոնց հետ ճամբորդ ընես»։

Հայրը՝ «Աղեկ կըլլա Ավետիս,— պատասխանեց տղուն,— չորս տարին անցավ քու ղուրպեթությունդ, սիլա մը ընելդ պետք է, քանի որ չես կրնար գալ՝ հարսը կղրկենք քեզի։ Բայց մենք հոս ի՞նչ պիտի ընենք, ինչպե՞ս գլուխ պիտի հանենք մեր գործերը. մայրդ, ես՝ ադ կմտածենք։ Պզտիկ հարսը՝ Թառոն, մինակ պիտի մնա։ Երկուք էին ու չէին կրնար հասնիլ, Դշխուն ալ որ ղրկենք՝ ինչպե՞ս պիտի ընենք։ Գրել պետք չէ, դուն գիտես՝ մեր արտերը շատ են, դաշտը թե լեռը, գեղը՝ քանի տեղ, պարտեզ ունինք։ Չայը քանի հատ էգի ունինք. ասոնք մարդով կըլլա։ Հայտի, աղբարդ՝ Թորոսը, արտերը կհերկե, կցանե, կվարե, լեռնեն տունը վառելիք փայտը կբերե։ Բայց այնչափ արտերը մեկ հարսով կքաղվի՞։ Աղջիկները, տղաքը կան, այո, բայց անոնց քաղածը կըլլա՞, մայրերնին ալ որ գլոխնին չըլլա՝ անոնք ինչքա՞ն գործ կհանեն։ Նույն օրը, կպատահի որ՝ թե գյուղին, թե այգիներուն ջուրին կարգը մեզի կուգա. մեկ հարսը ո՞ր կողմը պիտի վազե։ Հերթին չգտնվինք՝ կարգերնիս կկորսնցնենք։ Էգիները գիշերը պիտի պառկվի, պիտի կեցվի, առուն պիտի մտնվի՝ ջրվի, այնքան ծառերուն թութերը պիտի հավաքվի, պիտի փռվի ու չորցվի. ո՞ր մեկը թվեմ։ Հապա խոտը՞։ Երկուքն ալ որ չըլլան, մինակ հարս մը որչա՞փ խոտ կքաղե։ Մարագը լեցվիլ կուզե։ Ձմեռը ի՞նչ պիտի ուտեն եզնիքը, կովերը, ոչխարը։ Տղոցմեն սպասենք՝ անոնք քանի՞ մը խոտ կրնան քաղել, դուն ըսե»։

«Գիտեմ,— Այլայանը գրեց հորը,— աչքիս առջևն են քու գրածներդ։ Դշխուն ալ որ գա՝ Թառոն մինակ կմնա, ո՞ր մեկին պիտի վազե։ Տարեկանով կնիկ մը բռնեցեք, կին մշակ մը։ Թառոյին հետ թող աշխատի։ Մեր հինգ գյուղերեն չգտնեք՝ քրդու, ղզլպաշի, թուրքի կնիկ մը թող ըլլա՝ Կախմըխիեն, Չայլուեն, Կոստըկայեն։ Ես անոր փարան բացեն կղրկեմ ձեզի։ Շատ֊շատ երկու տարի մը պետք պիտի ունենաք կնկան մը։ Ես նորեն Դշխուն կղրկեմ, որ գա ձեզի։ Մենք մեր հարյուրներով տարվան պապենական տունը պիտի չավըրենք։ Մենք ըստանպոլցի չենք կրնար ըլլալ։ Մենք գերդաստանով ենք, շատվոր ենք, այսչափ մարդով մենք ըստանպոլցի չենք կրնար ըլլալ։ Մեր ուզելովը չենք կեցեր հոս, բայց ի՞նչ պիտի ընենք, երկիրը փարա չկա, գիշերը կաշխատիք, ցերեկը կաշխատիք, նամակի մը փարա, քառսուն փարա չունիք, ձեռքերնիդ չանցնիր։ Այնչափ ցորեն, գարի, այնչափ խաղող, ընկույզ, թութ, այնչափ օղի, գինի կհանեք, առնող մը կա՞, տասը փարա տվող մը կա՞։ Ո՞վ կառնե։ Մենք մեզի ինտոր ըլլա նը՝ կըլլանք, բայց Երզնկայեն տուրքերու հավալլե մը գա, հարյուրապետ մը ձիավոր զաբթիաներով գան, գեղը պաշարեն, նստին, մարդ, անասուն չթողուն, որ դուրս ելլեն, սալյանը, պետելը, յոլ փարասին, աղնամը որ ուզեն՝ ի՞նչ պիտի տաք»։

Օրերը իրարու ետևեն արագորեն կուգան ու կանցնին, ժամերը, րոպեները կանգ կառնեն։ Դշխուն Ըստանպոլ պիտի երթա։ Աղան, էրիկը ուզեր է։ Գեղով ամենքը գիտեն։ Գեղեզերքին աղբանոցները աղբերուն հետը խաղցող տղաքը, աղջիկները անգամ գիտեն։ Ի՜նչ լեռներե պիտի անցնի, ետքն ալ նավ պիտի նստի ու երթա։ Այն ջորեպաններուն ջորիներուն վրա, ով որ նստեր ու գացեր է, քանի՞ն ետ դարձեր է։ Գնալ կա՝ գալ չկա, գալ կա՝ տեսնել չկա։ Կնիկները Ըստանպոլը չգիտեին, հիմա անոնք ալ կերթան։ Մեծ Խաչին երկուշաբթին չէ, մյուս երկուշաբթին ճամբա պիտի ելլե։

Դշխուն այդ ամառ ալ մինչև ծունկերը բոպիկցավ, առուն մտավ, բահը ձեռքը կավառ դարձուց, կավառ փոխեց, առվին երթին ուղղություն տվավ։ Ծառերը, խաղողներուն թուփերը, բանջարեղեններուն մաշրաները ջրեց։ Թութերուն ծառերուն վրա ելավ, ծառերը թոթվեց, այնչափ թութերը ժողվեց, փռեց արևը, որ չորնային։ Թառոյին հետ լեռները խոտ քաղեցին, երդիքները, կալլերը փռեցին, չորցուցին ու մարագը լեցուցին։ Ամբողջ ամիս մը դաշտին ու լեռան արտերը քաղեցին, գիշերները լեռը մնացին, տուն չեկան, տաք խոզաններուն վրա պառկեցան, աստղերուն նայելով՝ քնացան։ Վարդավառը եկավ ու անցավ, Աստվածածինը եկավ ու անցավ, Խաչն ալ եկավ, այդ շաբթուն խաղողները կթեցին։ Ամիսներուն, շաբաթներուն օրերը համրեց Ըստանպոլ երթալու, աղան տեսնելու համար, սիրտը թռվռաց, ամչցավ, իր մեջը պահեց, մարդու չհայտնեց։

Եվ երբ Խաչեն ետքը երկրորդ երկուշաբթի առտուն եղավ, Զիմառայեն Ճորտյանին կինը՝ Սիման ու տղան ջորինները հեծած եկան, իր ջորին իր ջորեպանը դուռը բերավ, երբ իր ջորիին ու զիմառացիներուն ջորիներուն վիզերեն մեկ՝ մեծ, վեց՝ փոքր, զանգակներուն ձայները փողոցեն հնչեցին, Դշխուն ցնցվեցավ, ոտքերեն մինչև գլուխ տեսակ մը եղավ, ատանկ բնավ չէր եղեր, կրավորական վիճակ մը առավ, ինք չկար, ինք չէր, որ կշարժեր, կշարժեին զինքը։ Ամեն առտու, իբր տան մեծ հարսը, օճախին վրա ինք կեփեր փիլավը. կեսուրը եփեց, սոխրացն ալ ինք չկարմրցուց, կեսուրը կարմրցուց։ Աթոռակին վրա սինին ինք չդրավ, չթողին, որ բերեր, Թառոն բերավ ու դրավ։ Սեղանին ինք չսպասարկեց։ Մեծ ունկվրայով փիլավը, մեծ ուսկուրա թասով թանը Թառոն բերավ, հացը ամենուն առջևը ան բաժնեց, դգալնոցեն դգալները ան ամենուն տվավ։ Չթողին, որ ինք բան մը ըներ։ Ինք հյուր էր, ինք այլևս տունեն չէր։ Ամենքը նստան սինիին բոլորտիքը, ինք չուզեց, նստեցուցին զինքը։ Ամենքը կերան։ Սիման ու տղան ալ հոն էին, անոնք ալ կերան, իր ջորեպանը, զիմառցիներուն ջորեպանը նույնպես կերան։ Ինք հազիվ երեք դգալ առավ փիլավեն, թանին դգալ չդպցուց. վար չէր երթար։ Կեսրայրը, կեսուրը պնդեցին՝ «ճամբա պիտի երթաս, կանոթենաս» ըսին, «կեր» ըսին, ոչ, չկրցավ։

Սեղանը ինք չվերցուց, քովի տանը Մարոն վերցուց։ Կիներուն սենյակը տարին զինքը, չետուկները հանել տվին ոտքերեն, ջուխտ մը նոր տրեխ բերին. «Չետուկներով ջորին չնստվիր, ճամբա չերթցվիր» ըսին, էնթարին, ճյուպպեն հանեցին. «Պահեններդ, խասերդ ծրարեցինք, բեռանգ մեջը դրինք, Ըստանպոլ ելլես նը՝ խասերդ կհագնիս» ըսին։ Ամենօրյաներեն՝ մանուսա էնթարի մը, տիմիեն ճյուպպե մը կռնակը անցուցին։

«Երթաս բարով» ըսելու եկեր էին՝ էրիկմարդերով, կնիկմարդերով, տունը, դուռը, շվաքը ոտքի վրա մնացին, նստելու տեղ չկար։ Կեսրայրին, կեսրոջը, հորքուրներուն, մորքուրներուն, հորքուրայրներուն, մորքուրայրներուն, թե իր, թե՝ աղային քեռիներուն, քեռկիններուն, ոտքի եղողներուն ամենուն ձեռքերը պագավ։ Իր տղոցը, իր աղջիկներուն, ներոջ տղոցը, աղջիկներուն երեսները պագավ։ Սիման ու տղան իրենց ջորիները հեծան ու առաջ անցան։ Իր ջորեպանը իր ջորին դռանը առջևը կեցուց։ Գիշերները պառկելու համար կապերտ մը, վերմակ մը, ճամբուն պաշարը, ցանը, բերքերեն նվերները, Ըստանպոլ ելլելուն հագնելու համար իր պահենիները բեռցան ջորիին, ջորեպանը օգնեց, իբր թե՝ ինք չէր կրնար հեծնել, ջորիին վրա բարձրացուց։ Ու՝ որքան էրիկմարդ, կնիկմարդ կային, ամեն բերնե՝ «Դշխո, մեզ չմոռնաս», «Դշխո, նորեն գաս, տղոցդ վրա ըլլաս», «Դշխո, Ըստանպոլ չմնաս, ըստանպոլցի չըլլաս»։ Թեև գիտեին, որ Ըստանպոլեն եթե փարա չղրկեին, փարա չգար, ի՞նչ պիտի տային Երզնկայեն հարյուրապետը, զաբիթիաներով, դուռը գար՝ սալյանը, պետելը, աղնամը ուզեր, և Ըստանպոլը անիծեցին, «Ըստանպոլը մի գովեք, երկիրը վար է, լեռները մշուշ են, ճամբտին քար է։ Ըստանպոլը շինողին վարպետը ոռնա, ով որ հոն կերթա՝ մեզի կմոռնա» ըսին։ Ու բարևներ, բարևներ, բարևներ ղրկեցին Դշխուին հետ իրենցիններուն։

— Բարևները՝ ինչ որ է, լա՜վ, աս ամենուն ըսածները մտքերնիս պիտի մնա՞,— ըսավ Դշխուն ջորիին վրայեն, երբ բաժնվեցան գյուղեն, իրենք իրենց մնացին։

— Ինծի ալ՝ մեր գյուղացիները հարյուրներով բաներ ըսին, իմ հետս ալ ամեն մարդ բարև ղրկեց,— պատասխանեց Սիման, նույնպես՝ ջորիին վրայեն, որ Դշխուին առաջքեն կերթար։— Ո՛վ տեսնենք, ով գա քովերնիս՝ կըսենք։

Հռիփսիմե էր անունը, Սիմա կկանչեին, որ ավելի դյուրին ու կարճ էր։

Դաշտեն Դշխուին արտերուն եզերքեն անցան։ Կզնակին արտին աղբյուրները նորեն ավազով լեցուցեր էր գուռը։ Ջուրերր ավազներուն երեսեն կվազեին։ «Ես կերթամ, ո՞վ պիտի մաքրե գուռը, Թառոն մինակը ո՞ր գործին պիտի հասնի» ըսավ յուրովի։ Թառո չէր, Անթառամ էր անունը, գեղով Թառո կկանչեին. բուն անունը ըսելը դժվար կուգար ամենուն։ Ճախինին արտին նայեցավ։ Ճախինները նորեն բուսեր էին. «Հըմեն ալ կբուսնին, կքաղենք, կնետենք, նորեն ալ երևան կելլեն։ Ծղրիթները, աշուն եկավ, նորեն արթնցեր են, ձայներնին բռներ է աշխարհքը»։ Սարդխին արտին նեղացավ։ Ալոճին ծառին տակը ու արտին երեսը քարերով ծածկեր էին։ «Աս մեկ ալոճին ծառեն ալ չունենայինք։ Աս որչա՞փ քար նետեր են։ Ծառին վրա տերև չեն ձգեր։ Մոլերը անգամ կոտրեր, գետինն են։ Աման աս տղաքը, աս էրիկմարդիկը, աս ամեն տարի է, կտրենք ծառը՝ ըսի կեսրոջս, չթողուց։ Նայե՛, նայե՛,— ըսավ Սիմային, մատովը ցուցունելով,— երկու ալոճ մնացեր է սա մեկ մոլին վրա, չե՞ն տեսեր, թե՞ չեն կրցեր վար ձգել։ Քանի մը եղավ՝ արտերը քաղելը։ Ամիս մը չեղավ։ Ե՞րբ ամիս մը, որ մենք աս արտերը քաղեցինք։ Գիշերները սա խոզաններուն վրա պառկեցանք։ Ան ալ ինչո՞ւ արտերը կպառկեինք։ Գյուղ չերթալ֊գալու, ժամանակ չկորսնցնելու, օր մը առաջ քաղը լմնցնելու համար։ Սա աջ ձեռքիս ափը, ձախին ալ փայտե մատնոցներուն տեղերը՝ հետքերը չեն անցեր»։

— Հե՜յ, Սիմա...— ավելցուց Դշխուն, ջորին քշելով, ինքնիրեն խոսելով, բայց խոսքերը Սիմային ուղղելով, որ միշտ իր առաջքեն կերթար,— ան ալ գրվեր է մեր ճակատը, որ Ըստանպոլ պիտի երթանք։ Քու մտքեդ կանցնե՞ր... իմինես չէր անցներ։ Շիտակը ըսե՞մ, ջորիները հեծեր ենք, կերթանք յա, ինծի սուտ կուգա, թե՝ գեղեն ելեր ենք։ Օր մըն ալ նորեն պիտի դառնանք՝ գեղ պիտի գա՞նք, կըսես։

— Հիմա ելեր ենք մեր էրիկներուն կերթանք, չե՞ս ուրախանար, սիրտդ չի թրվռար,— ըսավ Սիմա։

— Ատոր, հարկավ, կուրախանամ,— ըսավ Դշխուն,— չորս տարին անցավ՝ իրար չենք տեսեր։

— Երբ տղաս գրեց, թե արմտանցի Այլայանին Դշխուին հետ ճամբա պիտի ելլես,— պատմեց Սիման,— չգիտցա թե՝ դուն ես։ Երբ ըսին, թե տեսած ես, Մարտենց Եզեկին հարսնիքին եկավ, չգիտե՞ս, հարսնևոր էր. Զիմառայի մեջ աղվորությանդ անունը ելավ, ամեն մարդ քու աղվորութենեդ խոսեցան, երեկվան պես՝ միտքս ես, հիշեցի։ Ուրախությունս մեկ մըն էր, երկուք եղավ, թե՝ մեկտեղ Ըստանպոլ կերթանք։

— Հե՜յ, Սիմա,— Դշխուն ընդհատեց Սիմային խոսքը,— ետիդ դարձիր ու սա քերվանին նայե, հե՜յ, աս ինչքա՜ն ճամբորդ ու ջորի են, տես, տես, չորս հատ ալ կնիկ կերևան ջորիներուն վրա։

Կապույտ Լույսի լեռան Քարսաղբյուրի առաջքը կեցան, մինչև կարավանը միացավ իրենց։ Ակեն, Չմշկածագեն, Ակեն վար՝ Անջրդիեն, Արաբկիրեն կուգային։ Գիշերը Հասան֊Ավանը7 պառկեր էին։ Սարըչիչեքցի քուրդերեն էին ջորեպանները, հաստավիզ ջորիներ ունեին։ Կիներե երկուքը տարեց էին, սյուննի հավատացյալներ, սև ֆերաճիներու մեջ փակված, մյուս երկուք երիտասարդ էին, բաց երեսներով, կարմիր ու դեղին փայլփլուն էնթարիներով, որոնք, առանց իջնելու իրենց ջորիներեն, շիտակ Դշխուին եկան ու անմիջապես բարեկամացան։

— Ձեզ երկուքդ տեսանք, ձեզ հետ պիտի ճամբորդենք,— ըսին,— մենք ան կնիկները չենք սիրեր։ Մենք երեսնիս չենք պահեր, ճամի չենք երթար, չենք ծնրադրեր, նամազ չենք ըներ՝ իրենց պես, չեն ախորժիր մենե։ Թող չախորժին։ Անոնք մեզի ղզըլպաշ կըսեն, այո, ղզըլպաշ ենք, մենք ալ անոնց՝ պողազը խարա կըսենք։ «Չըղըրսընլար տուրսունլար, պիզ թութթուղումուզ յոլը էոյլե թութմուշուղ քի»8։

— Որտեղացի՞ եք,— հարցուց Դշխուն։

— Անջրդիեն։ Ես Ակընիկեն եմ, անունս Գոհար է։ Մենք ալ, ձեզի պես, Գոհար անունը ունինք։ Ասոր անունն ալ Նևրուզ է։ Նևրուզին հայրը հարուստ է։ Աբբաս Էֆենտի կըսեն։ Ըստանպոլ է։ Խոսքը անց մարդ է, իմ ու Նևրուզին էրիկները գործի դրեր է Օսմանլը Պանքասրին մեջ, չեն կրնար իրենց գործը ձգել ու սիլա գալ, խատեմե են, մեզ ուզեցին, մենք կերթանք։ Մենք երկուքս ալ Ըստանպոլ չենք եկեր, չգիտենք՝ պանքան ի՞նչ է խատեմեն ի՞նչ է, լսած չենք։ Մեր աղաները նավը պիտի գան, մեզ պիտի առնեն ու տանին։

— Մենք ալ ձեզի պես ենք,— ըսավ Դշխուն,— մենք ալ Ըստանպոլ չենք եկեր, չգիտենք։ Մեր էրիկներն ալ սիլա չեն կրնա գալ, մեզ ուզեցին։ Իմ աղաս Եմիշը սեմերճի է, Սիմային աղան ալ՝ Սկյուտարը, Պալապանը հացագործ է։ Մենք երկուքս ալ Եմիշը ո՞ւր է, Սկյուտարը, Պալապանը ո՞ւր է՝ չենք գիտեր։ Մեր աղաներն ալ մեզ նավեն պիտի առնեն ու տանին։

Գոհարին ու Նևրուզին ջորիներն ալ Դշխուին ու Սիմային ջորիներուն հետևեցան։ Մեկ գծի վրա, մեկը մյուսին ետևեն, ջորիներու երկայն շարան կազմվեցավ, կարավանը, հարյուրավոր զանգակներու զանգահարությունով, ճամբա ելավ։ Ջրկորուսի, Կապույտ Կապաններու, Կապույտ Լույսի լեռները ետև մնացին, ալ չերևցան։

Յոթը օր կարավանի ոտքով գացին։ Առուտները երեսը լվացողը կցատկեր ջորիին վրա։ Նախաճաշը ճամբան՝ ջորիի վրա կընեին։

Ծարավցողը աղբյուր մը կիջնար, ջուր կխմեր, նորեն կհեծներ իր ջորին։ Չիջնողներուն թասով ջուր կտրվեր, ու գնացքը կշարունակվեր։ Ցերեկները կարավանը տիվանդորր կըներ։ Աղբյուրի մը, վտակի մը եզերքը կիջնեին, կճաշեին, մրափ մը կառնեին, հետո երթը կվերսկսեր։ Իրիկունները խաները կգիշերեին։

Չիթի լեռնադաշտի քուրդ գյուղերեն անցան։ Զարմացան։ Իրենց տեղերը արտերը քաղեր, կալերը կամներ, մարագները լեցուցեր էին, հոս արտերը նոր քաղել սկսեր էին։ Աղքատ արտեր էին, ցորեններուն հասկերը իրենց ծունկերուն հազիվ կհասնեին։ Հողերը բարեբեր չէին։ Երկանիվ սայլերով քուրդ սայլապաններու հանդիպեցան, որոնք քսանական՝ խումբերով կդառնային լեռներեն։ Փայտ կփոխադրեին։ Սայլերը՝ եզները կքաշեին։ Եզները փոքր, կովերու չափ էին։ Բայց ի՜նչ ճռնչացող ձայներով կանցնեին իրարու ետևե։ Խլացան իրենց ականջները։

Գըզլ Տաղիի հարավի փեշերեն, քուրդ գյուղի մը՝ Բաճիի ստորոտեն անցան։ Գըզըլըրմաքի ակը հող էր, Գըզըլ Տաղըրեն կառներ իր անունը։ Թևի մը չափ կար, չկար՝ լեռնեն բխածը, սկզբնավորությունը։ Կրնայի՞ր ըսել, թե ահավոր գետ մը պիտի դառնար՝ ի վերջո։ Խմեցին ակեն։ Ղարաքյութուկի անտառը մտան։ Անտառ չկար, չէին տեսեր իրենց գյուղերը։ Չալը Յուրտեն, Պուլտուրի Չայեն, Հապեշի լեռներուն նայելով՝ Յուզենկին Տյուզին իջան։ Գացին ու գացին, գացին ու գազին, ի՞նչ կըսես՝ չհատավ Տյուզը։ Հոգնեցան ջորիներուն վրա նստելեն։ Իջան, քալեցին՝ սրունքներուն թմրությունը վանելու համար։ Նորեն հեծան, նորեն գացին։

Առղավիսին աղբյուրը առղավիսցի կիներուն մերկ սրունքներով, մերկ ոտքերով լաթ լվալը տեսան։ Ատանկ լվացք իրենք չէին տեսած։ Ճերմակ սալահատակի մը վրայեն առատորեն հոսող ջուրերուն մեջ շուտ֊շուտ կթնթեին լաթերը, կծռեին, կդարձնեին, նորեն կսկսեին թնթել, տասը֊տասնհինգ մերկ սրունքներուն անդադար ելլելը, իջնալը տեսան։ Աշխարօվան մտան։ Բուրգը, Քրդանոցը, Մշակնոցը, Ալամոնիկը ձգեցին իրենց ետևը, Գըզըլ Տաղիին հյուսիսի փեշերեն, երկու Ածպտերներու վարեն գետը՝ Գելկիթը անցան։ Հարենը, հովվերգությունը հիշեցին. «Գելկիթ օ յանա տյուշեր, Զիլիֆ կերտանա տյուշեր, օ նասը՞լ պաշ պաղլամաք, հեր կյուն պիր յանա տյուշեր»9։ Դշխուին, Սիմային ի պատասխան, Գոհարը, Նևրուզը, «Տիարպեքիր օճաղտըր, Մարտին յըղը լաճաղտըր, Մարտինտեն ղըզ ալանլար՝ Ճեննեթի կյորեճըղտըր»10 ըսին։

Շապին Գարահիսար եկան, խաները իջան՝ դուրս չելան, ներսը մնացին։ Կայպանվեին, ամոթ էր՝ կիներուն քաղաքը, շուկան շրջագայելը։ Կարավաններու եղանակին կարավաններու քաղաքին մեջ ի՞նչ գործ ունեին անոնք՝ փողոցները։

Թամզարայեն անցան, այգիներու ավանեն։ Աշունը կսկսեր։ Ածուները քանդեր էին՝ սոխերուն, սխտորներուն, արևին փռեր էին, որ չորնային։ Սոխ կհոտեր, սխտոր կհոտեր միջոցը։ Ծառերեն պտուղները առեր էին։ Բռունցքի մը չափ ու ավելի խոշոր, մութ կարմիր, գինիի գույնով պահենի խնձորները կային միայն խնձորենիներուն վրա ու դեղին սերկևիլները, որոնք ավելի վերջը պիտի քաղվեին։

Թամզարայի կիները տեսան՝ բաց դռներու սեմին, իրենց գեղեցկությունովը համբավավոր։ Զառա֊Զիմառա֊Թամզարա, իլլե՝ Թամզարա։ Թամզարայինները ամենքեն գեղեցիկ էին։ Երեքական հոգիով իրարու դիմաց Թամզարայի պարն ու պարերգը հիշեցին։ «Թամզարանըն թանտըրլարը, պեյազ֊պեյազ պալտըրլարը11, լե֊լե, լե֊լե, Թամզարա»։

Սև Ծովուն կմոտենային։ Հույն գյուղե մը՝ Ասարճուխեն, լեռը՝ Էյրիպելը բարձրացան, ցերեկ եղավ, ցերեկը անցավ՝ իրիկուն եղավ, դեռ գագաթը չելան։

Թամտերե եկան, հետո Յուչ Սու, հետո Ղուլախ Ղայա։ Հողերը, բուսականությունը, դեմքերը փոխվեցան։ Թուրքեր, լազեր, հույներ տեսան հոս։ Անտառներե անցան, գացին ու գացին ձորի մը շրթեն, որ չհատավ, ջորիներու վրայեն ահուդողով վար նայեցան։ Գահավեժները տեսան ու պապային պատմությունը հիշեցին։ Պապա մը զառիթափի մը նեղ շերտի մը վրա, արտի մը՝ կորիի չափ կա֊չկա, շիշուրագովը հողը կփորե, եգիպտացորեն կտնկե։ Կին մը, իրմե վեր, բարձունքի մը վրա՝ կայներ է, պարանով մը կապեր է պապային մեջքեն, ամբողջ ուժովը ամուը մը բռներ է, միգուցե՝ թուլցնե, կամ թողու պարանը՝ պապան պիտի չկրնա կեցնել ինքզինքը, անդունդը պիտի գլորի։ Դեմեն, ձորի շրթեն մարդ մը կերթա, սոսկումով կնայի. «Պապա, ի՞նչ կընես հոդ»։ «Եգիպտացորեն կտնկեմ, որդի»։ «Պապա, կկեցվի՞ ադ գահավեժին վրա, պիտի սահիս փսոր֊փսոր պիտի ըլլաս անդունդը։ «Ի՞նչ ընեմ, որդի, վաթանս է» կպատասխանե։

«Հե՛յ... յըմ պեոյլե վաթանը տե, իփի թութանը տե, պեոյլե վաթա՞ն մը օլուր»։ Մարդը կը հայհոյե ասանկ հայրենիքին ալ, պարան բռնող կնոջն ալ, կհեռանա։

Այ Թեփեսի հասան։ Կարավանը ճամբորդության վերջին տիվանդորրը ըրավ։ Ճամբորդները հանգչեցան, մրափեցին։ Նևրուզը, որ ոտքի ելավ՝ բլուրե մը շուրջը դիտելու, հանկարծ ծովը տեսավ՝ վարը, շատ վարը, ջուրերու անհուն տարածությունովը։ Պոռաց բոլոր ուժովը. «Ղըզ անա՜... ղըզ Դշխու՜... ղըզ Սիմա՜... ղըզ Գոհա՜ր... տենի՜զ...»12։ Երեքն ալ վազեցին, անոնք ալ տեսան ծովը։ Վախցան. «Վա՜յ մեզի, ինտո՞ր պիտի երթանք աս ջուրերուն վրայեն» ըսին։ Սև զանգված մը նշմարեցին ծովուն վրա, բացը, մինակը, անշարժ։ «Վափոռը, նավը ըսվածն ալ՝ աս է, ըսել է, ասով պիտի երթանք» ըսին։ Կիրասոն իջան։

Չորս օր նավով ճամբորդեցին։ Ամեն ազգե՝ բոլոր ճամբորդները, իրենց գույքերովը, երկու անպարները իջեցուցին։ Նավը բոլոր նավահանգիստները հանդիպեցավ։ Ամենուն պես՝ իրենք ալ իրենց կապերտները, վերմակները տարածեցին։ Չորս օր պառկեցան, ելան նստան, երկնցան ու ճաշեցին իրենց գրաված տեղերուն վրա։ Ու ուրիշ ի՞նչ պիտի ընեին, խոսեցան։

— Էլտե ղըզ օլայիտին, պիզտե՝ կելին13, ի՜նչ աղվոր աչքեր, հոնքեր ունիս, ղըզ,— կըսեր Գոհարը Դշխուին,— արտ քաղելե՞ն եկար, լեռներուն արևն ալ ի՜նչ աղվոր գույն մը տվեր է մորթիդ։ Մանգաղիդ, էլլիկներուդ՝ մատնոցներուդ, տեղերը չեն անցեր, հայտնի են։ Ես ալ արտերս քաղեցի ու եկա։ Նևրուզը արտ չքաղեց։ Անոր հայրը, էրիկը հարուստ են, փարայով քաղել կուտան։

— Ինչու՞ էրկան գացի, ինչու՞ էրիկ առի. պիտի նայի ինծի,— կըսեր Նևրուզը։— Ինչո՞ւ արևին ճակատը պիտի այրիմ, արտ պիտի քաղեմ։ Թող փարայով քաղել տան։

— Թեմպել եմ, ծույլ եմ՝ չես ըսեր, կվախնաս քի՝ միսերդ կհալին,— կպատասխաներ Գոհարը։— Ըստանպոլը ճիշտ ու ճիշտ՝ քու տեղդ է, թեմպելներուն տեղը։ Ըստանպոլի կնիկներուն պես՝ մի աշխատիր, շնթռկե, պառկե մինչև ցերեկները, մինչև արևը պորտիդ վրա ցաթե, ելիր պտտե, խանըմություն ըրե, անոնց էրիկներուն պես՝ էրիկդ թող աշխատի ու բերե, որ դուն ճթկիս, ուտես։ Ինչի՞ օգուտ ունիս։ Սաթան սաթմըշ, վա՜յ ալանըն պաշընա14։

Նևրուզը, որ ելլել ու նստելեն չէր ախորժեր, սրունքները փռելով կպառկեր ու կխոսեր, օր մը առաջ ըսավ՝ անգամ մը Գոհարը չեխեց, նորեն խոսքին մեջ խոսք բերավ ու կրկնեց.

— Ղըզլար, աղջիկներ, մեր էրիկները առանց կնիկի մնացեր են, հիմա մեզի անանկ անոթեցեր են, որ մեզ պառկեցնեն ու մեր վրա ելլեն՝ մեզ հում֊հում պիտի ուտեն ու հատցնեն։ Հիմակվնե պատրաստ եղեք՝ արմտանլը Դշխու, զիմառալը Սիմա, մեզ պիտի կճեն, պիտի պոռացնեն, մեր կողերուն ոսկորները իրար պիտի անցընեն։ Ես գիտեմ՝ էրիկմարդ մը, որ մեզի անոթենա, ի՞նչ կդառնա։ Երկաթները կկրծե։ Լավ որ մեջի կրակը չի տևեր, կանցնի, կմարի, կհանդարտի, մեզ կձգե։

— Հե՜յ, Ալլահըմ, պու ղըզըն էլինտեն, հե՜յ, աղզըն խուռույա ղըզ15, դուն չե՞ս ամըչնար, դուն ուրիշ խոսք չունի՞ս խոսելիք, չգիտե՞ս։ Ադ ըսածներդ ըսվելիք խոսքե՞ր են, որ կըսես,— պոռաց Գոհարը՝ այնչափ բարձր ձայնով, որ անպարին բոլոր ճամբորդները իրար նայեցան, թե՝ ի՞նչ պատահեցավ։— Այըբ չէ՞, մինակ ինծի ըսեր նը՝ ինչ որ է, ձեր քովը, ով ըլլա քովը՝ կըսե։ Իր երեսեն իմ վրա ալ պիտի խոսին, զիս ալ պիտի մեղադրեն, ղզըլպաշ կնիկները ար, նամուս չունին, խիպ, ամոթ չգիտեն, չեն ամչնար՝ պիտի ըսեն։

— Ինչո՞ւ կբարկանաս, կըսեմ, պիտի ըսեմ,— պատասխանեց Նեվրուզը,— մեզի ըլլալիքները, մեր գլխուն գալիքները ըսի, սո՞ւտ են, պիտի չըլլա՞ն աս ըսածներս, պիտի չընե՞ն։

— Սու՛ս...— սաստեց Գոհարը,— մեր ըլլալիքները ըսեր է... Ատանկ է նը, վաղն ալ՝ էրկանդ հետ գիշերը ինչե՞ր ես ըրեր, քանի՞ անգամ ըրեր ես, ատոնք ալ պատմե ամենուն։

— Անոնք ալ կպատմեմ,— ըսավ Նևրուզը։

— Դուն աղեկ մը կատղեցար,— պոռաց նորեն Գոհարը։— Գեշանոցներուն կնիկները անգամ քու ադ ըսածներդ չեն ըսեր։ Երեկ ըսիր՝ չձգեցի, հիմա նորեն կըսես։ Մարդ չկա, կեսուր չկա գլխուդ վերև, ամենուն պատմե՝ ինչ որ մտքեդ կանցընես։ Մայրդ իմանար, որ դուն ասանկ անվայել խոսքեր կընես, բերանդ կպատռեր։

Դշխուն բեռեն պահենիները հանեց, առաջքը բաց, առանց կոճակի, արծաթ խայթաններով եզերված սուրիական էնթարին հագավ, որ մինչև կրունկները իջավ... Կողմերը միացնելով, Թարապուլուս գոտին կապեց։ Վրայեն՝ սալթան, անոր վրայեն՝ ճյուպպեն հագավ, երկուքն ալ՝ Շամու կարմիր չուխայե ու նույնպես՝ արծաթ խայթաններով։ Ճյուպպեին քյոսթեկը կոնքե կոնք ամրացուց։ Սև թաղիքը գլուխը դրավ, վրայեն լաչակը առավ, ոսկեգույն սրմասաչախներով, որոնք շրջանակեցին ճակատը քունքե քունք ու երկու այտերուն կիսաբոլորակները։ Հալեպի դեղին մորթե չետուկները անցուց ոտքերը։ Դշխուն Ըստանպոլ կմտներ, աղային կերթար։

Ամուսինը՝ Այլայանը, եղբորորդին Մկըրչը նավ եկան՝ առնելու համար զինքը։ Ամուսինը նոր ածիլվեր էր, պեխերը վեր ոլորեր էր։ Նույնը գտավ, ճիշտ ինչպես վերջին անգամ գյուղը ղրկած նկարին մեջ կերևար։ Մկըրչը խնդաց, հորաքրոջը ձեռքը պագավ։ Գույքերը առին, երկու պարկ էր արդեն, երեքը միասին քարափ ելան։

Այլայանը մոտակա թեյարան մը տարավ։ Քանի մը հաճախորդ միայն նստեր էին, առտուն այդ ժամուն ո՞վ կըլլա։ Դշխուին նայեցան։ «Դշխու, բան մը կերե՞ր ես, անոթի չե՞ս» հարցուց ամուսինը։ «Կերեր եմ» ըսավ։ Թեյ մը խմեցին։

Ամենքեն առաջ, Վոսփորի առջև, շոգենավով Ենիգյուղեն Թորոս աղան եկավ։ Դշխուին մորքուրայրն էր։ Նավ հանդիպեր էր՝ չէր գտեր, թեյարան եկավ։ Ետևեն Նիկողոս աղան եկավ՝ Պեյքոզեն, փռապան էր, ամուսինին հորքուրայրն էր։ Ետևեն, Գանլըճայեն, Գևորգ աղան եկավ։ Նիկողոս աղային եղբայրն էր, փռապան էր, Դշխուին հորքուրայրն էր։ Անոնց ետևեն Արութն ու Միքայելը եկան՝ Սկյուտարեն, Ղզլար Աղասիեն, Արխանենց փուռեն, խմորը կբանեին, Դշխուին տալերը առած էին, Այլայենց փեսա էին։ Աթպազարեն Նշանը, Ակոբը եկան, սեմերճի էին, ամուսինին մորքուրորդիներն էին։ Ավրատ Պազարըեն, Ալթըմերմերեն՝ Կարապետը, Սարգիսը եկան, կերավաճառ էին, խոտ, գարի, հարդ կծախեին, Այլայանց գերդաստանին մյուս տուներեն էին, ամուսինին հորեղբոր որդիներն էին, Էմիրկյանեն՝ Թորոսը, Կոզիկը, Մաքրիգյուղեն՝ Գասպարը, Գատըգյուղեն՝ Տիգրանը, Սիրքեճիեն՝ Բարսեղը եկա՜ն ու եկա՜ն, սեմերճի կըսես, խմորը բանող կըսես, կերավաճառ կըսես... արդեն արմտանցիները, թեղուտցիները, զիմառցիները ուրիշ ի՞նչ կըլլային։ «Բարի եկար, Դշխու, ապաշխարանք ըլլա» ինչպես երկիրը ճամբորդութենե եկողներուն կըսեին։ «Ավետիս, աչքդ լուս» ըսին տարեցները։ «Այլայան, աչքդ լուս, Դշխու, բարի եկար» ըսին երիտասարդները։ Ցորենին բերքը հարցուցին, խաղող շատ կա՞ր, հարցուցին, թութերը շատ թութ տվի՞ն, հարցուցին, ընկույզ շատ կա՞ր, հարցուցին, անձրև եկա՞վ, հարմունք եղա՞վ, հարցուցին, ամենքն ալ՝ «աղե՞կ ես» հարցուցին։ «Ոտքի վրա այսչափ կըլլա, ետքեն կուգանք կխոսինք» ըսին ու մեկնեցան։

Սըլոն, Մեվլուտը, քարափի խաներեն մեկը բեռնակիր էին։ Սըլոն քուրդ էր, Կախմխցի էր. մշակ եղած էր իրենց տունը, Կախմըխիին արտերը, Արմտանի արտերը խառն էին, իրարու կից էին։ Մեվլուտը արմտանցի էր, թուրք էր, «Դշխու հարսիկ» կկանչեր իրեն։ Ենիչերոնց տղան չէր, կըսես, այլայանց տղան էր, այլայանց հացովը մեծցած էր։ Դշխուի գալը իմանալով, վազելով եկան։ «Աղա, աչքդ լուս, բարի եկար Դշխու քուրու» ըսին, երկուքն ալ ջուրերու պես հայերեն կխոսեին, «մենք պարկերը կտանինք» ըսին, երկու պարկ էր արդեն, շալկեցին։

Սըլոն, Մեվլուտը՝ առջևեն, Դշխուն, ամուսինը, Մկըրչը, երկու փեսաները, Արութն ու Միքայելը խումբով՝ ետևեն, քալեցին։ Ճամբան, կամուրջը չդարձած, Նևրուզին, Գոհարին հանդիպեցան, որոնք իրենց էրիկներուն հետ կերթային։ «Ղըզ Դշխու, նորեն իրար տեսանք, մեր էրիկներուն հետ աղայիդ խանութը կուգանք, կհասկանանք քու տունդ, Գոհարին հետ քեզ տեսնել կուգանք օր մը» ըսին։ «Ասոնք ո՞վ են, աս ղզըլպաշի կնիկները ուրկե՞ կճանչնաս, աս մեկն ալ հա՞յ է, ի՞նչ է, Գոհար կըսե» հարցուցին ամուսինն ու փեսաները։ «Հայ չէ, ան ալ ղզըլպաշի կնիկ է, անոնք ալ Գոհար անունը ունին, Անջրդիեն են, մեկը Ակընիկեն է, մյուսը՝ Բազմաշենեն, ճամբան մեկտեղ եկանք, տասնհինգ օր մեկտեղ նստանք, ելանք, պառկեցանք» ըսավ Դշխուն։ «Յաման կերևա Նևրուզ ըսածդ, աչքերը ինտոր կփայլեին» ըսավ Միքայելը։ «Ինտո՞ր ալ հասկցար,— ըսավ Դշխուն,— յաման է, քաշվիլ չունի, ով կուզե ըլլա՝ միտքը ինչ կա, համարձակ կխոսի» ըսավ Դշխուն։

— Սըլո,— ըսավ Դշխուն, երբ կամուրջեն սկսան քալել,— Խաճճեթ էնթարի մը կուզե քենե, աղաչեց ինծի, որ ըսեմ քեզի։ Մոշուտցի Բիր Սուլթանին, Խելմըկացի Աղային Տղաքը, Դարգըլոխցի Թեմիրը իրենց կնիկներուն ղրկեր են, անոնց էնթարիեն։

— Անոնք Դարգլոխցի Թեմիր, Խելմըկացի Աղային, Մոշուտցի Բիր Սուլթանին տղաքն են, ես ի՞նչ եմ, ես համալ մըն եմ,— ըսավ Սըլոն։

— Ի՞նչ կա, ձի մը, ջորի մը չէ՝ քենե ուզածը,— ըսավ Դշխուն,— ճահել մըն է, կփափաքի, դուն ալ էրիկն ես, քու տունդ կդարձնե, արտերդ կքաղե, քու տղաքդ կմեծցնե։ Հելե մեկ տարվանդ, լաճդ, որ արթննա ու մայրը քովը չըլլա՝ մեկ ձայն կպոռա։ Կապույտ Կապանի ձեր արտին քովը մեր արտը քաղեցինք, երկու գիշեր հոն մնացինք։ Մեկ անգամուն մայրը քովը չկար, արթնցավ, լացավ, ես գացի «Ի՞նչ կըլլաս» ըսի, պըռկըները սեղմեց, նայեցավ ինծի, մեկ մըն ալ անանկ ձայն մը ձգեց, պոռաց, որ ես վախցա, փախա, «հիմա պիտի ճաթի» ըսի, մինչև որ մարը հասավ, ծիծը բերանը դրավ, որ ձայնը կտրեց։ «Հիմակվընե հայտնի է, խոշոր քուրդ մը պիտի ըլլա, մեր Ս. Գևորգի, ձեր Կախմխիի քուրդերեն չէ, Տուժիկի քուրդերեն, Ղուռեշանցի, Հայդարանցի քուրդերեն»։ Սըլոն խնդաց։

Մեվլուտին ալ, որ Սըլոյին հետ կքալեին.

— Մեվլուտ,— ըսավ Դշխուն,— հարըդ, մարըդ էգիեն վեր չեկան։ Անոնք մինչև ձյուն չգա՝ տուն կուգա՞ն։ Աղվորակ մայրդ քուրդ կարգեց, հարս ըրավ, Քեմախու Վերի Ուխտիկը Էյուպ աղա մը կա, շատ ունևոր է եղեր, անոր տվավ։ Վաթսուն տարեկանեն ալ ավելի է՝ կըսեն, քենե չէ, ինձմե ալ մեծ տղա ունի։

— Կարգելը գրեր էին, ըմը ծեր ըլլալը չէին գրեր,— ըսավ Մեվլուտը։— Հարս, մարս խելք ունի՞ն։ Տըլլիկին մեկն են երկուքն ալ։ Անշա մորքուրիս մարիֆեթն է։ Ինք քեմախցի էրիկ առավ, քուրս ալ հոն տարավ։ Ես հոն ըլլայի՝ կթողեի՞,— ու ավելցուց,— ես քու Ըստանպոլ գալեդ լուր չունեի, Դշխու հարսիկ, չէ նը կգրեի, որ Ջերմայի էգիներու շամամներեն հատ մը հետդ բերեիր։ Իմ աշխատած խանիս տերը շատ հարուստ է, խան մըն ալ Սիրքեճի ունի, հայ է։ Անցած տարի մեր շամամներեն հատ մը ուներ, ո՞վ էր տվեր՝ չեմ գիտեր, օրը մինչև իրիկուն ձեռքեն չէր ձգեր, կհոտվտար, շատ կսիրեր։ Անոր համար բերել պիտի տայի։

— Ես երեք հատ բերի, մորքուրարս ուզեր էր, բեռի մեջն է։ Մեկ հատը քեզի տամ,— ըսավ Դշխուն։ Մեվլուտը ուրախացավ։

Ենի Ճամիին կամարեն անցան, Մըսըր Չարշըսիին դռնեն քալեցին։ Կետիկ փաշա պիտի երթային։ Այլայանը տուն մը վարձած էր, հոն պիտի տանեին Դշխուն։

— Ի՞նչ ալ գեշ կնային ինծի աս ըստանպոլցի մարդիկը,— ըսավ Դշխուն։

— Թող նային,— ըսավ Միքայելը,— մեր Արմտաններու հագուստները չեն տեսեր, կզարմանան։

— Դշխու, դուն ալ,— ըսավ Արութը,— հարսևորի պես հագվեր ես։ Շիվերուդ, ճակտիդ րուպիեներդ, ձեռքերուդ հինան պակաս են։

— Էգին թութ ժողվելո՞ւ, ջրելո՞ւ, թե՞ լեռը խոտ քաղելու լաթերովը գար։ Հարկավ, Ըստանպոլ՝ պահենիները պիտի հագվեր ու գար,— ըսավ Միքայելը։

ՄԵՐ ՄԱՅՐԵՐԸ

Մենք մեր մայրերուն «մայր» կամ «մայրիկ» չէինք ըսեր։ Սորվեցուցած չէին, չէինք գիտեր։ «Հարսիկ» կըսեինք։ Մեր հարսիկներն էին անոնք։ Մեր տեղաբարբառին մեջ հարսիկը՝ պզտիկ հարս ըսել չէր, ինչպես՝ հայրիկը, մայրիկը՝ պզտիկ հայր, պզտիկ մայր ըսել չեն։

Մենք խոսիլը մեր մամերեն կսորվեինք։ Անոնք մեր մայրերուն «հարս» կկանչեին, մեզի ալ՝ «հարսիկդ Է» , կվարժեցնեին։ «Հարսիկդ եկավ, հարսիկդ գնաց» կըսեին։ Կմեծնայինք, տասը, տասնհինգ տարեկան կըլլայինք խելքերնիս կհասներ, գիտեինք, թե անոնք մեր մայրերն են. բերաննիս հեղ մը վարժված էին, նորեն՝ հարսիկ կկանչեինք։ Մամա ալ չէինք ըսեր։ Մաման ի՞նչ էր։ Մամա՝ մենք պառավներուն կըսեինք։ Եթե մեր մայրերնուն «մայրիկ, մայր» կանչեինք, կգլգլային խնդալեն, չլսված բան մը լսած ըլալնուն համար։

Մեր մամերը մեզ կմեծցնեին։ Մեր մայրերուն պարտավորությունը՝ մինչև մեզ կաթե կտրելը ծծցնելն էր։ Կմոտենային, կսպասեին, որ ծծեինք, ու իրենց ծիծերը կքաշեին մեր բերաններեն։ Վայրկյան մը իսկ չէին կենար, կհեռանային, կըսես ոչ թե իրենց, այլ անծանոթի մը երախաներն էինք։ Երբ հետզհետե սկսեինք ճանչնալ զիրենք, թռվռայինք, իրենց գիրկը երկննալ ուզեինք, անտարբեր կմնային։ Կամչնային մեզ սիրելու, փայփայելու։ Տանը մեջ կեսուրներու ու ուրիշներու ներկայությանը մեզ չէին գրկեր, մեզ չէին առնիր ու նստեր։ Կքննադատվեին, կայպանվեին. «Տղան գիրկը առեր ու նստեր է» պիտի ըսեին։ Առտուն կանուխ կելլեին, մինչև իրիկուն ոտքի վրա կըլլային։ Դիցուք թե՝ տունը կամ դուրսը ընելիք մը չէր մնացած, ամանները լվացեր, աղբյուրեն ջուր բերեր, բզուկները լեփլեցուն էին, ու տնեցիները մեղքնային, «նստե, հարս» ըսեին, ան պետք էր մերժեր, չնստեր, նույնքան իր արժանիքները կավելնային, ամենքեն կգովվեր, իսկ երբ շատ ստիպեին, մեկուսի կնստեր, ծնկածալ ու հանցավորի մը պես։

Մեր մայրերուն տարիքը նկատի չէին առնվեր։ Քսան տարեկան ըլլային, թե քառասուն՝ հարս էին նորեն, ինչքան ատեն իրենց կեսուրները իրենց գլխին վերևն էին։ Մեզ կարգելեն, իրենք ալ հարս մը առնելեն, կեսուր ըլլալեն հետո՝ հարս ըլլալե կդադրեին։

Մեր ամենը մեր մամերը կընեին։ Երբ արթննայինք՝ մեր օրոցքեն կհանեին, կհագվեցնեին, մեր փորը կկշտացնեին՝ եթե կաթե կտրած էինք, իսկ եթե կաթնկեր էինք՝ մեր մայրերը կկանչեին, որ գային ու մեզ ծծցնեին։ Օրոցքը՝ բարակ ու մաղված ավազի վրա մեզ կպառկեցնեին, շոր մը փռելով մեր տակր։ Ձմեռը ավազը կտաքցնեին ու կբարեխառնեին, ամառը առանց տաքցնելու կպառկեցնեին, վրա֊քաշիկով մը մեզ կապելով, որ մեջեն չիյնայինք, ու երեսծածուկով մը մեր աչքերը գոցելով, որ լույսը չտեսնեինք։ Եթե ավազը թրջած էինք, թացը կնետեին ու չորը կփռեին, ու շորերը մեր մայրերուն կուտային, որ աղբյուրը տանեին ու շոր լվալիք գուռերուն մեջ մաքրեին։ Մեր մամերը մեզ կլոգցնեին, կսանտրեին, մեզ կկայնեցնեին ու մեր վրա էնթարի, կրծիկ, շապիկ, սալթա կձևեին ու կկարեին ու մեր պատռածները կկարկտեին։

Մեր մայրերը ատոնցմով չէին զբաղեր։ Մենք երախային՝ «պլիկ» կըսեինք։ Անոնք պլիկ բերելու, այսինքն մեզ ծնելու, երկրորդ ալ՝ տունը, թե դուրսը՝ ուժեղ բազուկներով բան բանող մը ունենալու համար, մեր հայրերուն կառնեին։ Բայց երջանիկ չէին ըլլար մեր հայրերը, ոչ ալ, մանավանդ, մեր մայրերը։ Ամուսնութենեն տարի մը ետքը մեր հայրերը կձգեին մեր մայրերը, պանդխտելու կելլեին։ Մենե շատերը դեռ աշխարհ եկած չէինք ըլլար կամ մեկ֊երկու ամսվան հազիվ կըլլայինք։ Եվ այս պանդխտությունը կշարունակվեր իրենց կյանքի տևողությանը։ Կուգային 4֊5 տարին անգամ մը, տարի մը կկենային, նորեն կերթային։ Քսանեն՝ վաթսուն, քառասուն տարվան մեջ ընդամենը հինգ կամ տասը տարի մեր հայրերը գյուղը կըլլային, երեսունհինգ, քառասուն տարի այրիի կյանք մը կապրեին մեր մայրերը։

Ինչո՞ւ կպանդխտեին։ Որովհետև՝ դրամ չկար գյուղը։ Ամենեն ունևորները ճակատի և շիվի զարդոսկիներ մը ունեին՝ կիներուն համար։ Իմ գավառս, ինչպես Եփրատի ենթակա մյուսները՝ Քեմախը, Չմշկածագը, Ակը, Արաբկիրը կամ՝ Տիվրիկը, այրերը պանդխտության ղրկող գավառներեն էր։ Մեր բերքերը ո՞վ կառներ։ Իմ տունս, օրինակ, մեզի բավելեն ավելի ցորեն կհանեինք։ Շատ ընկույզ ունեինք։ Ամպար մը ընկույզ, կարասներով չոր թութ, րուպ, օղի, գինի, վաթսուն կթոց կողով խաղող կունենայինք, որո՞ւ պիտի ծախեինք։ Չորս տեղ այգի ունեինք, պահապանի դրամ երկերկու ղուրուշ այգի գլուխ ու մեկ֊մեկ կոտ ալ՝ ալյուր։ Ալյուրը կուտայինք, ութը ղրուշը՝ Պոլիսեն դրամ պիտի գար, որ տայինք։

Մեր ամեն երգերը պանդխտութենե կառնեին իրենց թեմաները։ Մեր օրորներեն շատ քիչը իրավեն օրոր էին։ Շատը, շատ֊շատը, անհատնումը՝ պանդուխտին ուղղված, բացական կանչելու համար շինված էին։ Մեր մայրերը պանդուխտի երգեր կանչելով մեզ կքնացնեին։ Մենք պատրվակներ էինք՝ իրենց կարոտները, հուզումները պարպելու համար։

Քներ եմ, խոշ եմ եղեր,
Սիրուդ՝ սերխոշ եմ եղեր,
Հերու ի՜նչ աղեկ էի,
Աս տարի գեշ եմ եղեր։

Կամ՝

Խաչին, լուսունկին նորուն՝
Յար, ես քու ճամբադ կնայիմ,
Յար, ես՝ տղա, դուն տղա,
Մեր սիրուն չաղերն են հիմա։

Շատ ալ թուրքերեններեն կային, բայց չկարծեք, թե թուրքերը հորինած էին։ Հայերուն ստեղծագործություններն էին, հայու զգացումներով, գեղջուկ, նախնական։ Մենք, հայերս կկանչեինք.

Ղուրշումա կել քի՝ կյորեմ,
Էլին ուզաթ՝ կյուլ վերեմ,
Արամըզատ ղարլը տաղ՝
Պեն սենի նա՞սըլ կյորեմ16։

Կամ՝

Ինտիմ՝ սուտան իչմեյե,
Օրախ ալտըմ պիչմեյե,
Տետիլեր՝ աղան կելտի,
Ղանատ ալտըմ ուչմայա17։

Երրորդ մը՝

Տութ աղաճր պոյումճա,
Տութ, յէմետիմ՝ տոյումճա,
Աղամ, աղզըմ ղուրույա,
«Տար» տեմետիմ՝ տոյումճա18։

Աղան պարսկերեն է։ Ամենամեծ տիտղոս մը։ Շահին փոխանորդներուն կըսեն։ Մի նայիք՝ հոս աննշաններու կըսենք։

Մեր մայրերը ի՜նչ ներսեն, ի՜նչ խորունկեն, ի՜նչ տարվելով, ի՜նչ քնարերգությունով կկանչեին։ Զարմանային հոն է, որ մենք՝ երախաներս ալ կուզեինք, մտիկ կընեինք, ընդհատելու ըլլային՝ կպոռայինք, որ կանչեին։

Դուք աշխարհին վրա ասանկ օրորներ լսա՞ծ եք, կըլլա՞ն։ Մեր պանդխտությունը ձեզի պատմելուս՝ ասոնց նմանները ըսած էի։

Երեկոներն էին օրորներու պահը։ Սևքարի լեռան կատարին առջև աստղը ելած չէր ըլլար։ Երախաները պիտի քնացնեին, որպեսզի հավաքվեին, ճաշի նստեին։ Բոլոր տուներեն, ամեն փողոցներեն կբարձրանային այս օրորները։ Իմ գավառիս գյուղերը համերգ կսարքեին ամեն երեկո, մենք երախաներս համերգով կքնանայինք։ Դուք գիտե՞ք, լսա՞ծ եք՝ Սըհակ թռչունը, որ ատենոք աղջիկ եղեր է, իր աղբարիկը՝ Սըհակը կորսնցուցեր է, թռչուն եղեր է, հիմա ամեն գիշեր կալերուն, երդիքներուն վրայեն թռելով կերթա֊կուգա՝ Սըհակը կփնտռե։ Մեր մայրերն ալ ամեն երեկո իրենց յարը, իրենց աղան կկանչեին։

Ամառ որ ըլլար՝ մեր մայրերը մեզ կշալակեին, Կարմիր հողերուն ու Խառիծակի այգիները կտանեին։ Թթենիե թթենի մը կամ ծիրանիի մը կախօրան մը կհարմարցնեին, կպառկեցնեին մեզ մեջը։ Օրելու պետք չկար, ճամբան գալեն հոգնած ըլլալով՝ իսկույն աչքերնիս կգոցվեին։ Կուրախանային, որովհետև իրենք շատ գործեր ունեին ընելիք։ Գետին ջուրը պղպեղներուն, լոլիկներուն ածուները պիտի դարձնեին, այգետան ետևը ավազներուն վրա փռված թութերը, ծիրանները չորցեր էին, իրիկունը տուն տանելու համար հապիկային աչքերը պիտի լեցնեին, վարունգնոցեն վարունգները պիտի փրցնեին, ու ժողվելով գլուխ չելլելիք գործը՝ ծառերուն տակի թութերը պիտի ժողվեին։ Հազար֊հազարներով թափեր էին բոլոր թթենիներուն տակը, առուին ագուդաներուն վրա, քովնտի ածուներուն մեջը։ Մինակ նայեիր վրան՝ աչքերդ կառնեին։ Ասոնք մեկիկ֊մեկիկ ժողվել կուզեր։

Բայց գետին դիմացի ափեն պոռալու ձայնե մը, այգիե այգի անցնողներու բարձր խոսակցութենե մը, մոտակա մեղվընոցե մը պարս ելլող մեղուներու երաժշտութենե մը, թութի մը՝ «փը՛թ...», մեր երեսծածուկին վրա իյնալե մը՝ մեկեն կարթննայինք։ Գլուխնիս շարժելով, մեր երեսծածուկը կձգեինք, քիչ մը կնայեինք թութերուն, քիչ մը ականջ կուտայինք ժիժիներուն ժի՛֊ժի՛֊ժի՛֊ժի՛... կանչելուն, կպոռայինք, որ գային, մեզ հանեին օրոցքեն։ Մեր մայրերը կվազեին։

— Ծո՛, ինչո՞ւ արթնցար, ծո՛, քչիկ մըն ալ քնանայիր՝ ի՞նչ կըլլար։ Ինչե՞ն արթընցար։ Մեղուներու ձայնե՞ն, խոշոր֊խոշոր խոսելով անցան քովեդ՝ անոնցմե՞, կախօրանիդ վրա թութիկ ինկեր է՝ թութիկներե՞ն։

— Ա՜խ, հարսիկդ ի՞նչ ընե քեզ... ադ սևուկ֊սևուկ, վըլի֊վըլի նայող չամիչ աչուկներդ սիրեմ... կեռասի պես կարմրուկ ադ բերանիկդ, զատկվան հավկիթի պես կարմրուկ այդ երեսիկներդ սիրեմ... Ա՜խ, ինչո՞ւ արթընցար՝ կըսեմ։

— Ը՛հ... կընեինք։

— Ելլե՞ս... ծո հանեմ քեզ՝ ի՞նչ ընեմ... պլիկ ես... շատ պըտըլիկ ես, վարդավառին՝ յոթը ամսվան պիտի ըլլաս... չես կրնար մինակդ նստիլ... Ձեռքս֊ոտքս կապեցիր... խենթ պիտի ըլլամ ես... տահա թութիկ մը չէ ժողվեր հարսիկդ... հինգ ծառին թութերը ե՞րբ և ինտո՞ր պիտի ժողվեմ, արևը պիտի փռեմ, որ չորնան, վաղը նորե՞ն պիտի գանք... ծո մամդ ի՞նչ պիտի ըսե. ասոր, անոր հետ խոսքի բռնվեցար, գործդ տեղը մնաց՝ պիտի ըսե...

Խոտին դարը կտանեին մեզ, քուրդ Կախմըխիի ետևի արոս արտերը։ Արոսներուն խոտերը պիտի քաղեին։ Ծառ չկար։ Չողանի մը շուքը որչա՞փ կըլլա. գետինը, հողերուն վրա մեզ կպառկեցնեին, կքնացնեին, ու մանգաղը ձեռքերնին, մեր մայրերը, թե կքաղեին, ու թե՝ արոսին մեջ կառաջանային։ Կախմըխցոնց ձորերը կիջնային, ուր առատ խոտ կըլլար։ Հեռուեն եկող ձիի մը խրխնջյունեն, չողանի մը թուփին վրա թառող թռչունի մը ճվճվոցեն կարթննայինք։ Ձեռքերնիս կապված էին, գլուխնիս երերցնելով՝ կհաջողեինք երեսնիս բանալու, մեկ ձայն կուլայինք։ Մեկ կուլայինք, երկու կուլայինք, երեք կուլայինք, մեր մայրերը չէին գար։ Ո՞ւր էին։ Լացերնիս ավելի կսաստկացնեինք։ Մեր լացերեն՝ քրդու կնիկները կուգային, ձեռքերնին վրանիս կդնեին, օրելու պես՝ փը՜շ֊փը՜շ կըսեին։ Մեր հարսիկներուն չնմանող կնիկները տեսնելով՝ ալ ավելի կբարձրացնեինք մեր լացերը։ Կերթային, կկանչեին։

— Ղը՜զ, չոճուխըն աղլըյոր, ղո՛շ...19

Մեր մայրերը կվազեին։

— Չորնա ու քոռնա հարսիկդ, ինչո՞ւ կուլաս, գիտցար թե՝ հոս չե՞մ... ձորը աղվորիկ հոտոցիկեր տեսա, դեղնուկ֊դեղնուկ, անոնք քաղեմ ըսի... Չորնամ, ալ մի՛ լար, ալ մի՛ լար, ես եկա, նայե՛։

Կփայփայեին մեզ։

— Աչքերդ կոկան֊կոկան եղեր են, ալ մի լար, հա՜, նայե, ես քովիկդ եմ, տեղ չեմ երթար, ալ ձորը չեմ երթար... սրտիկդ վեր֊վեր մի՛ ըներ։ Ետքեն քչիկ մըն ալ կքաղեմ, բեռներս կլմննան, իշուն կբեռնանք, մեկտեղ տուն կերթանք։

Արտոցը արտերը քաղելու կտանեին մեզ։ Ամիս մը արտ կքաղեին, արտերը կպառկեինք գիշերները, տուն չէինք գար։ Շաբաթ իրիկունները միայն կուգայինք, կիրակի իրիկունները նորեն արտերը քաղելու կերթայինք։ Երեք ձողերե եռոտանիով մը տաղան մը կշինեին, մեջը կախօրան մը կկապեին, արտե արտ կտանեին մեզ, կպառկեցնեին։ Արտքաղը, երեք տուն միանալով, 25֊30 հոգիի բազմությունով մը կընեին։ Մեր մայրերը միայն կծծցնեին մեզ, անոնք մեզմով չէին զբաղեր։

Ասոնք մեր մայրերուն պատմություններն են։ Ինչեր որ քաշեցին անոնք՝ սուրբերը չքաշեցին. Հռիփսիմեները, Գայանեները ավելի չչարչարվեցան՝ սուրբ ըլլալու համար։

ՏՅՈՒԿԵ ՄԱՄՈՒՆ ԵԶԸ

Քորճայենց Նախունթը, կամ Նախունթ հարսիկը, ինչպես կկանչեին իր տարեկիցները, կամ իրմե տարիքով փոքրերը, իրենց գետափը վարունգ ու տախդեղ՝ պղպեղ կտնկեր։ Ընդարձակ տեղ մը չէր այգիին այդ վերջամասը։ Ամենքը կալի մը չափ կար ու չկար։ Գետին վախեն՝ սել մը կուգար, իրենց տնկածները կքանդեր՝ ըսելով, թափուր ձգեր էին։ Բայց քանի՜ տարիե ի վեր գետը իրենց կողմեն ալ չէր երթար։ Սելը դեմի կապույտ քռաներուն դին դարձուցեր էր, անոնց տակեն՝ Գողուն ձորեն, Մասուր ձորին այգիներուն քսվելով, կհոսեր, զիրենք ազատեր էր։ Անկե ի վեր մոշիները, փշատիները մեծցեր, գոցեր էին իրենց առաջքը։ Ըլլար, որ նորեն սել մը գար ու գետը նորեն իրենց կողմը դարձներ։ Թող ըներ։ Թող ավազով ծածկեր իրենց տնկածները։ Ատոր համար չմշակե՞ին, թափո՞ւր ձգեին գետինը։

Այս տարի Նախունթը ձմեռվընե միտքը դրեր էր։ Գարուն եղավ, Զատիկն որ անցավ՝ ալ չսպասեց, ներոջը՝ Մխրոնց Աղջկանը հետ բահեցին, գուղձ, քար, խոտ չթողին, մաքրեցին, հարդարեցին, երեք խոշոր մաշըրա ածու եղավ։ Քառակուսեցին, բաշերով բաշեցին, երկու ծրար բերեր էին՝ մեկը վարունգի, մյուսը՝ տախդեղի հունտով։ Վարունգինը քակեց, գոգնոցը լեցուց, տնկել սկսավ, շիշուրագին ծայրովը հողը փորելով, երկուական հունտ դնելով, վրան ծածկելով ու առաջանալով։ Հողերն ալ անանկ մանրվեր էին, որ հինա դարձեր էին։ Հեղ մը վարունգը լմնցներ, որ տախդեղին սկսեր։ Արևը կայրեր գետինները։ Ճյուպպեն, սալթան հաներ էր, էնթարիով մը, գոտիով մըն էր, նորեն ալ լաչակին տակ մազերը քրտնեցան։ Հողերը մայրության պատրաստվող վիճակ մը առեր էին։ Տնկելը վերջացներ, ջուր մրն ալ տար, մինչև բաշերը ողողեին. մեկ մը հողերը ջուրը ծծեին՝ երեք օրեն առաջին ծիլերը վարունգներուն, տախդեղներուն ածուներուն արգանդեն պիտի արձակվեին։

Ականջին ձայն մը եղավ։ Մարդո՞ւ էր, թե գետին ձայնն էր։ Գետը չէր թողուր, որ հասկնար։ Փորելը կեցուց, շիշուրագը ձեռքը՝ ականջները լարեց ու սպասեց։ Գետին ձայնը կար, բայց մեկն ալ գիտես, թե.

— Նախո հարսի՜կ, Նախո հարսի՜կ,— կկանչեր։

Գլուխը վերցուց ու շտկվեցավ։ Գետին դիմացը նայեցավ։ Լուսնիկանց հարսը՝ Եղիկանց Աղջիկն էր։ Կապույտ քռաներուն բարձունքը կեցեր էր, իրեն կպոռար.

— Ի՞նչ է, ի՞նչ է, ի՞նչ կա,— պատասխանեց, նույնպես պոռալով, գետին ձայնը գերազանցելու ճիգով մը։

— Տյուկե Մամուն եզը մեռեր է՜, Տյուկե Մամուն եզը մեռեր է՜... Եզնոցը չոպանին տղաքը լուրը բերի՜ն, եզնոցը չոպանին տղաքը լուրը բերի՜ն...

— Ղափլան Ղայա՜ն, Ղափլան Ղայա՜ն...

— Ինըսունըիննին ձորը՜, Ինըսունըիննին ձորը՜...

— Տոստալցոնց եզնոցը խառնվեր է... Տոստալցոնց եզնոցը խառնվեր է...

— Ղոչվտեր ձորը ձգեր ե՜ն... Ղոչվտեր ձորը ձգեր ե՜ն...

— Ես գետեն չեմ կրնար անցնի՜լ... Ես գետեն չեմ կրնար անցնի՜լ...

— Ջուրերը շատ ե՜ն... Ջուրերր շատ ե՜ն...

— Հասկցա՞ր, դուն լուր մը ղրկե՜... Հասկցա՞ր, դուն լուր մը ղրկե՜...

— Ի՞նչ կըսես, ի՞նչ կըսես... չհասկցա՜... չհասկցա ... չհասկցա՜...— պատասխանեց իր բոլոր ուժովը պոռալով։— Ամա՜ն, սա գետիկ ձայնն ալ՝ չթողուր, որ բան մը հասկնաս, Տյուկե Մամային կըսե, ի՞նչ կըսե՝ չի հասկցվիր որ։

Լուսնիկանց հարսը, որ նույնպես էնթարիով, գոտիով մրն էր, բարձունքեն նորեն սկսավ պոռալ.

— Կըսեմ քի՜... Կըսեմ քի՜...

— Տյուկե Մամուն եզը մեռե՜ր է... Տյուկե Մամուն եզը մեռեր է՜...

— Ղոչվտեր ե՜ն... Ղոչվտեր ե՜ն...

— Ինըսունըիննին ձորը՜, Իննրսունըիննին ձորը՜...

— Կըսե՜մ... Կըսե՜մ...— պատասխանեց։

— Ի՞նչ կա, ի՞նչ եղեր է,— հարցուց Մկըրչենց Զարմանր,— դեմե դեմ կպոռայիք իրարու, եզի մը վրա կըսեիք.— իր էգիեն լսեր էր, բայց լավ մը չէր հասկցեր։

— Կոչենց եզը։ Տյուկեին եզը մեռեր է, «գեղ գնա, լուր տուր» կըսե, մեղք են, թեք եզ մը ունեին, ան ալ ձեռքերնեն ելավ, տուն մը մարդը ադ մեկ եզով էին, ես ինտո՞ր երթամ։

— Դուն ինչո՞ւ երթաս, քուրը Անծեզկա է,— ըսավ Զարմանը,— իրենց էգին են, առտուն աղջիկն ալ, մարն ալ հետս եկան, գնա, ըսե, թող լուր մը ղրկեն։

— Ադ աղեկ ըսիր,— հարեց Նախունթր,— երթամ՝ ըսեմ, թող իմացնեն։

Գործը ձգեց, գետն ի վեր, էգիե էգի, էգիե էգի անցնելով՝ Խաշմանին էգիին հավասարությանը եկավ, ջուրին ափը կեցավ։ Գետը հոդ նեղ ու խորունկ էր։ Հանդին բոլոր էգիներուն պես բարտիներով, փշատիներով ցանկապատված էր։ Երկու ափերը իրարու դիմաց շատ մոտ էին, երեք կանգուն կային֊չկային։ Բայց գետը իր ահավոր ձայնովը կլեցներ միջոցը, պետք էր՝ ինչքան կրնար՝ պոռալ, որպեսզի հաղթեր գետին կատաղությանը։

— Խաշմա՜ն... Խաշմա՜ն...— կանչեց։

Փշատիներուն, բարտիներուն արանքեն աղջիկը եկավ, ետևեն՝ մայրը։

— Ի՞նչ է... Ի՞նչ է,— պատասխանեցին երկուքը միասին։

— Կոչենց քրոջդ եզը մեռեր է... Կոչենց քրոջդ եզը մեռեր է՜...

— Ղափլան Ղայա՜ն... Ղափլան Ղայա՜ն...

— Իննըսունըիննին ձորը՜... Ինըսունըիննին ձորը՜...

— Ղոչվտե՜ր են... Ղոչվտե՜ր են...

— Քրոջդ լուր տո՜ւր... Քրոջդ լուր տո՜ւր...

— Հասկցա՜... Հասկցա՜...— պատասխանեց Խաշմանը։

Գետն ի վար, նորեն եկած էգիներեն անցնելով, իր էգին հասավ, շիշուրագովը շարունակեց վարունգին հունտերը տնկել, թե եզին վրա ցավելով ու թե նույն ատեն՝ գոհունակությունովը, որ իրեն տրված պարտականությունը կատարեր էր։

Խաշմանը աղջկանը՝ Հեղնոյին դառնալով.

— Ինտո՞ր ընենք,— ըսավ,— մորքրոջդ լուր մը ղրկենք։

Թառան Մաման լայնածավալ կապույտ լաչակներով գլուխը առաջքը կախեր, իշուն ետևեն, իշուն ի՞նչ բեռցեր էր՝ հայտնի չէր, վերեն, հանդին կամուրջեն անցեր էր, գյուղ կերթար.

— Թառո Մամուն կանչենք, թող երթա, իմացնե,— ըսավ Հեղնոն։

Ու առանց սպասելու, որ մայրը խոսեր, ինք իր ձայնին բոլոր ուժովը պոռաց իրարու ետևե ու հատ֊հատ.

— Թառո Մամա՜... Թառո Մամա՜...

Թառո Մաման էշը կեցուց ու մտիկ ըրավ։

— Գեղ երթաս նը՝ ըսե՜... Գեղ երթաս նը՝ ըսե՜...

— Տյուկե Մամուն ըսե՜... Տյուկե Մամուն ըսե՜...

— Իրենց եզը մեռեր է՜... Իրենց եզը մեռեր է՜...

— Ինըսունըիննին ձորը՜, Ինըսունըիննին ձորը՜...

— Ղոչվտեր ե՜ն... Ղոչվտեր ե՜ն...

— Հասկցա՞ր... Հասկցա՞ր...

— Հասկցա՜... հասկցա՜...— պատասխանեց։

«Ըմը, ես աս իշուն ոտքովը մինչև գեղը երթամ՝ օրը կտարաժամի, ե՞րբ պիտի հասնիմ, ե՞րբ պիտի ըսեմ»,— մտածեց Թառանը։ Անունը Անթառամ էր, Թառան, Թառո կկանչեին։

— Չո՛...— պոռալով, ձեռքի մոտուլովը էշը մոտուլեց ու առաջացան։ Նույն պահուն Ջերմայի հանդին էգստանեն Խառիծակի հանդը ելան Հարոնը, կինը՝ Մարոն, աղջիկը՝ Կզտանը։

«Աս աղեկ հանդիպեցավ,— մտածեց Թառանը,— ասոնց կանչեմ, թող լուր տան»։ Ինք ալ Խառիծակի տափարակը ելավ։ Գետին ձայնը չէր լսվեր այլևս, բայց նորեն պոռալ պետք էր, որովհետև անոնք Կապանները հասեր էին։

— Աղջի Կզտա՜ն, աղջի Մարո՜, Մչու Հարո՜ն...

Երեքն, ալ կեցան, ետև դարձան։

— Գեղ երթաք նը՜... Գեղ երթաք նը՜...

— Ըսեք Տյուկեի՜ն... ըսեք Տյուկեի՜ն....

— Իրենց եզր ղոչվտեր և մեռեր է՜.... Իրենց եզը ղոչվտեր և մեռեր է՜...

— Ղափլան Ղայա՜ն... Ղափլան Ղայա՜ն...

— Ինըսունըիննին ձորը՜... Ինըսունըիննին ձո՜րը...

— Հասկցա՞ք... Հասկցա՞ք...

— Կըսե՜նք, կըսե՜նք... Հասկցա՜նք, հասկցա՜նք...— պատասխանեցին։

«Թեք եզ մը ունեին, Բարիկանց Լըքին, Մանուկանց Շորին եզանը հետ կլծեին (անոնք ալ՝ մեկ֊մեկ եզ ունեին), արտերնին կվարեին, կալերնին կկամնեին, ան ալ մեռավ... Հերկն ու կալը որո՞վ պիտի ընեն» ըսին իրարու Մարոն ու Հարոնը. անունը Ահարոն էր, Հարոն կկանչեին, իսկ աղջկան անունը Շուշան էր, կզակը քիչ մը տձև ըլլալուն Կզտան կըսեին։ «Հիմա երթանք ըսենք, Տյուկե Մամը դուռը նստած է, պիտի փեքռտվի, պիտի ծեծկվի, ըմը՝ ի՞նչ ընենք, պիտի ըսենք»։

Շուտ հասնելու համար՝ երեքը միասին ոտքերնին արագացուցին, Կապաններեն Աղիջրակ իջան, վերելքներուն տվին ինքզինքնին։ Մամային Աղբըրնոցեն, Պարանհողքեն, Խաչքարեն, Պանտրծակեն, Սուրբ Եղու առաջքեն գյուղ մտան։ Ինչպես միշտ՝ Տյուկե Մամը դռանը շեմը նստեր էր։

— Տյուկե Մամ,— ըսին,— աղեկ լուր մը չենք բերեր, ամա՝ պիտի ըսենք, եզները Ղափլան Ղայան, Տոստալցոնց եզնոցը հետ ղոչվտեր են, ձեր եզը դարին գլուխեն գլորեր են, Իննըսունըիննին ձորը ինկեր ու մեռեր է։ Կերևա քի՝ ձորին կտումն է եղեր, ինքզինքը չէ կրցեր բռնել։

Տյուկե Մամուն դեմքը փոխվեցավ, լայնցավ, գունատեցավ, գոչեց հեծկլտալով.

— Վա՜յ գլուխս, ալ ի՞նչ ընեմ, ո՞ւր երթամ,— լաչակները քակեց, ծեր, նոսրացած մազերը թափեց աչքերուն,— աղջի հա՜րս, աղջի Գալենց Աղջի՜կ, դուրս եկուր, նայե՝ ի՞նչ սև լուր բերին մեզի։

Հարսը, որ լսած էր, եկավ փղձկելով, արձանացավ քովը, ու՝ ինչպես մահտուները եղերամայրը բոլորելով, ծունկի կուգան մահվոր կիները, լաչակները քակելով, աչքերուն թափելով, եղանակավոր բառերով մահվան բայաթիները կերգեն, մեռնողին հանցանքները կներեն, կենսագրությունը, բարեմասնությունները կգովեն, «վայլըմե՜, վայլըմե պավե, վայլըմե՜, պապո՜», քրդական հանկերգները կկրկնեն, լացավ ու ըսավ.— «Ալա ե՜զ, ալա ե՜զ, աս ի՞նչ է՝ ըրիր մեզի, ի՞նչ սև ձյուն բերիր մեր գլխուն, արևդ առիր ու գացի՜ր, ես քեզ տունես հասցուցի, հորթուկ մըն էիր, մեծցուցի, մոզի մը ըրի... Մոզի մը եղար, մեծցուցի՝ եզ մը ըրի. ուր աղվոր առվույտ մը, աղվոր խոլորձ մը, աղվոր կորճնա մը կար, փեթտեցի, քեզի բերի ու կերցուցի, գեղին եզնոցը մեջ ամենեն պոյովը եղար, կոտոշներդ լեռան եղնիկներուն կոտոշներեն ալ բարսըցան, փաշա մը դարձուցի քեզի, ալա ե՜զ, ալա ե՜զ, վայլըմե պավե՜, որո՞ւ չար աչքը դպավ քեզ. դուն ինտո՞ր թող տվիր ինքզինքդ, ես քեզ չէի թողեր, որ վարդը հոտվտայիր, ինտո՞ր հիմա սև հողին տամ ու պառկեցնեմ, ինտո՞ր լեռը ղրկեցի քեզ, լեռը գլոխդ կերավ, ես ինչո՞ւ տունը քեզ չպահեցի, մարգերուն թումբերը կտանեի, քեզ կկշտացնեի, արոտ֊արոտ կպտտեի՝ գիշերվան խոտդ կբերեի, մսուրդ կլեցնեի, ալա ե՜զ, ալա ե՜զ, վայլըմե՜, պապո՜, հիմա ի՞նչ պիտի ընենք մենք, տանը էրիկմարդը՝ Խորենս ղրկեցինք, էրիկմարդ չունինք. մենք մնացինք դռանը ետև, հարսս ու ես, երեք մանուկներով, տուն մը մարդ՝ քու հացդ կուտեինք, քու վարած արտերուդ, քու կամնած կալերուդ, ցորենին հացը, ալա ե՜զ, ալա ե՜զ, վայլըմե պավե՜, վա՜յ մեզի...»։

Լեռը փայտեն դարձող տղաքը, տուներուն կնիկները, շրջապատեցին դուռը։

— Ալ հերիք ծեծկվիս,— ըսին ամեն կողմեն,— լալով եզը կողջաննա նը՝ մենք ալ հետդ նստինք ու լանք, ի՞նչ ընենք, դուն ողջ եղիր, աստված տղադ, հարսդ, թոռներդ ողջ պահե։ Մենք մեր եզնիքը կլծենք, արտերդ ալ կվարենք, կալերդ ալ կկամնենք։

Միքայել քեռին, որ ամենեն վերջը եկավ, իր իշուն բեռը վար չառած՝ իմացավ պատահածը.

— Ես կգրեմ Խորենին, նոր գնաց, գիտեմ, վաստակի չելավ, թող պարտք ընե, եզի մը փարա ղրկե, եզ մը կառնենք քեզի,— ըսավ։

Կոստըկացի Մոլլա Էոմերը, որ թերքի մը ուսը, ամեն օր հայերուն գյուղերն էր, կով, եզ, էշ կբերեր, կծախեր, ամեն տան մեծը, պզտիկը կճանչնար, ով ի՞նչ ուներ, ի՞նչ կար֊չկարը գիտեր.

— Աղլամա, Տյուկե խաթուն. աղլամա, Մեքերթմտե իքի էոքյուզ վար, սահապը սաթիյոր, սանա ալըրըզ20,— ըսավ։

— Նե՞ինեն ալըրըզ, Մոլլա ղարտաշ21,— պատասխանեց Տյուկե Մամը։

— Ճանըմ, Տյուկե խաթուն, փարասընը կյուզին վերիրըզ, թեքե ղաթըմընտա, Ավարա այընտա, օ վախըթա ղատար տա Խորեն փարա ղավուշտուրուր22,— ըսավ։

— Հայտի տղաք,— ըսին Դպրենց Պողոսն ու Տանձեցի մշակ Ովակը,— թող Տյուկե Մամը լա, լալով եզը չողջննար, մենք Ղարթալ Ղայա երթանք, եզը քերթենք, միսն ու կաշին առնենք, բերենք, գիշերվան մնալու ըլլա՝ գայլերը, ղարթալները եզին ոսկորները անգամ չեն ձգեր։

Ու հարսին դառնալով.

— Դուն ալ, Գալենց Աղջիկ, էշը դուրս բեր, հապիկա մը ձգե վրան, դուն ալ մեզի հետ եկուր, երթանք, ինչ կա֊չկա՝ բերենք։

— Ես ալ պիտի գամ,— ըսավ Օննոն՝ հարսին մեծ տղան։

— Դուն ի՞նչ պիտի ընես՝ գաս,— սաստեց մայրը,— հարսնի՞ք կերթանք, չլչլներովդ, կեսը կա, կեսը չկա, լեռները պիտի գաս... ճիվերդ չետուկ անգամ չունիս։

— Չէ, պիտի գամ,— պնդեց Օննոն,— թող չլչլներով ըլլամ, չլչլներս ալ կհանեմ, ձեռքս կառնեմ, բոբիկ կքալեմ։

— Կարմիր Հողերով երթանք,— ըսին իրարու,—ամենեն կարճն է, գետեն չենք կրնար անցնիլ, Անծեղկայով պիտի երթանք։

Երկու ժամեն հասան։ Ձորը չիջած, չոպանին մեծ տղան, որ քրդու գույնզգույն մինթանով, վարտիքով ու շապիկով մը կայներ էր բարձունքը, չոպանի երկայն բիր մը ձեռքը ու գյուղին տղոցը պես հայերեն կխոսեր, պոռաց.

— Ետ դարձե՜ք, ետ դարձե՜ք...

— Մի՛ գա՜ք, մի՛ գա՜ք...

— Ձեր եզը ողջ է՜, ձեր եզը ողջ է՜...

— Մեռնողը Տոստալցոնց եզն էր՜...

— Անոնք եկան, տարի՜ն... Անոնք եկան, տարի՜ն...

— Աղբարներս ձեր եզը գիտցեր ե՜ն... Աղբարներս ձեր եզը գիտցեր ե՜ն...

— Հասկցա՞ք, հասկցա՞ք...

— Աչքդ լուս, Գալենց Աղջիկ,— ըսին Պողոսն ու Ովակը,— աչքդ լուս, ձեր եզը չէ եղեր։

Գալենց Աղջիկը չհավատաց.

— Ես պիտի երթամ, աչքովս տեսնեմ մեր եզը, որ հավատամ, հեմ՝ գեղ պիտի տանիմ, որ կեսուրս ալ տեսնե ու ալ չլա։

Բարձունքը ելան։ Ինչքան եզ կար՝ ցրվեր էին, տափաստաններուն վրա կարածեին, մեծ ախորժով փրցնելով ու ուտելով խոտերը։ Ջինջ միջոցին մեջ համեմներուն բույըը կար, որ խոտերեն, արոտներեն կբարձրանար։

Գալենց Աղջիկը տեսավ աչքովը իրենց եզը, որ երկու ամսվան մեջք լեռը արածելեն, իր երևակայածեն ավելի բարձրացեր էր, հոյակապ կոտոշներով եղեր էր։ Տղոցը հայրը՝ Իպոն չկար, մայրերնին՝ Ղըճե Զուլալը ու երեք տղաքն էին, որոնք շրջապատեցին զիրենք։ Մեծ եղբայրը նորեն հանդիմանեց մյուսները՝ սխալ լուր տանելնուն, ու ըսավ.

— Ինչո՞ւ պիտի տանիք եզը, մենք ալ պիտի գանք, երեք օրեն եզնիքը պիտի բերենք, հերկը սկսելու համար։

Բայց Գալենց Աղջիկը առանց եզի չուզեց դառնալ, կեսուրը իր աչքովը տեսնելու, ուրախանալու համար։ Ու եզն ու էշը պարապ հապիկայով առջևեն, իրենք՝ ետևեն, քալեցին։ Երկու ձեռքերը չլչլներով Օննոն բոբիկ, վազեց մամուն լուրը տանելու։

Տյուկե Մամը, անունը Ռեհան էր, Տյուկե կկանչեին՝ ճակատը, երկու քունքերը, աչքերը տյուկեի՝ երինջի, շատ նմանելուն, ուրախության արցունքներով դիմավորեց եզը, ոտքի ելավ, ափերը բացավ, աստված փառաբանեց երեք անգամ, երեք անգամ խաչակնքեց, երեք անգամ եզին ճակատը, երկու երեսները համբուրեց.

— Արևդ սիրեմ, մեզ վախցուցիր, փաշա եզս,— ըսավ։

Երկու տղաքը, Օննոն ու անկե փոքրը՝ Եսոն, անունը Եսայի էր՝ Եսո կկանչեին, վազելով գացին աղբյուրին բլուրեն դեղին հոտոցիկ, քուշմաթ, եզան ճակտիկ, մկան ակռիկ, ինչքան անուշ խոտեր կային, փետտեցին, բերին՝ եզին մսուրը լեցուցին, որ ճամբա եկած էր, գիշերը ուտեր, երեք օր ալ, մինչև եզնիքը լեռնեն գյուղ գային, եզը պիտի տանեին, արածեին մոտակա Ավազանի ձորին, Մեղվընոցին բլուրները, որմե հետո հերկը պիտի սկսվեր։

ՍԻ ՓԱՐԱ ՀՈԹՈՒԶ ՓԱՐԱ

Իր այծերովը մեր Ղարապուտախի քարայրները բնակող Ջնդոն ջորին հեծավ, Զիմառու ջաղացքը ալյուր առնելու եկավ։

Մեր Ղարասրթի քուրդերը, որ մեզի պես երկրագործ չեն, խաշնարած են ու Ղարապուտախին Եփրատ թափած անկյունադարձին քարայրները կձմեռեն, ամեն առտու քարայրներու բերանը իրենց կնիկներուն՝ խմոր բանալով, օճախին վրա եփած հացին ալյուրը իրենք չունին, մեր ջաղացքներեն կհայթայթեն, կամ՝ իրենց յուղը, պանիրը մեր գյուղերը կբերեն, մեր ալյուրին հետ կփոխանակեն։ Անոնք մեր ըրած երկրագործությունը չեն սիրեր ու չեն գիտեր։ Արտ վարելը֊ցանելը սորվեցնես ալ՝ հոգինին չուզեր, որ սորվին. «Էհո՜» կըսեն, ուսերնին վեր կընեն։ Անոնք խաշնարած են թեև՝ կով, մաքի չեն պահեր։ Կով մը իրենց երեք, չորս այծին կաթը կուտա, մաքին ըսես՝ թե իրենց այծերեն ավելի կաթ կուտա և թե՝ բուրդ ունի։ Իրենց կնիկները, հարսներր ինչո՞վ գուլպա կհյուսեն, բայց դյուրի՞ն է անոնց նայելը, հինգ վեց ամիս զանոնք ներսը պահել ու կերցնել պետք է, կեր չունին, մարագ չունին, ինչ պիտի կերցնեն։ Իսկ դուրս հանեն, արածելու տանին՝ չեն դիմանար, կմսին։ Մաքիները, մանավանդ, բուրդով ալ են, բայց աղբյուր մը ղրկեն, որ ջուր խմեն, իսկույն պաղ կառնեն, կհազան, քիթերնին կվազե։ Իրենց խաշնարածության միակ հարմարողը այծն է։ Ամառ, ձմեռ կարածի դուրսը՝ սարերը, ձորերը, գետափները. իրենց պես՝ ցուրտեն չի մսիր։ Ձմեռը, ամիսներով, երկիրը սառի՝ իրենցմե կեր չուզեր, քարայրը չի բանտվիր, դուրս կփախի ու սառին տակեն, ձյուներուն մեջեն գետերուն, սառած եղեգնուտներեն իր փորը կկշտացնե, կամ եթե ծառ մը, թուփ մը տեսնե, ետևի սրունքներուն վրա ուղղաձիգ կկայնի, կերկննա մինչև ծառին ճյուղերը, թուփին ցախին գագաթները, ակռաներովը շաքար կոտրելու պես՝ խըբըռ֊խըբըռ ոստերը, ոստերուն կեղևները, չթափած տերևները կուտե։ Հանկարծ, խոտի մը համար, մինչև ժայռի մը գլուխը կբարձրանա, կկենա, մարգարեական մորուքը միջոցին մեջ՝ քարոզիչի մը պես, իր նայվածքը կպտտցնե հեռավոր տարածություններուն, խոտը կփրցնե, կուտե ու ոստոստելով, խաղեր ընելով, վար կիջնա։ Մեր քուրդերուն այծը, հապիկայի պես կախված ստինքներով, ծանրաշարժներեն չէ, և ամենևին բան մը չեն տար անոր։ Մեղուին պես է, ո՞վ իր մեղուներուն բան մը կուտա։ Մեղուն սարերեն, մարգագետիններեն թե ինքզինքը կկշտացնե և թե իր մեղրը կուտա տիրոջը։ Մեր խաշնարածները ի՞նչ կուտան այծերուն։ Բան մը չեն տար։ Մինչդեռ, ամեն տարի, որձերը կզատեն, Ակը, Արաբկիր, Երզնկա կտանին, մսավաճառներուն կծախեն։ Էգերն ալ կպահեն հոտը բազմանալու ու անոնց յուղովն ու պանիրովը իրենց պարենը, բոլոր կարիքները ապահովելու համար։ Գիշերն ալ, նույն քարայրին մեջ, միասին, կողք֊կողքի կքնանան, իրենք՝ իրենց մթելներուն տակ, անոնք ալ, ծնկածալիկ, կորոճան ցերեկվան կերածնին, մինչև աչքերնին ծանրանան ու գոցվին։ Քարայրր, որ մինչև հազար այծ ներս կառնե, բաղնիքին պես տաք կըլլա ամենուն շունչեն։ Դուրսը աշխարհը կործանի՝ լուր չեն ունենար, այնքան բարձրաբերձ լեռներուն տակն են իրենք։ Ոչ տանիք կա, ոչ լող, ոչ լողել կուզե, ոչ կկաթե։ Առտուն միասին կարթննան, գետը՝ Ղարապուտախը կտեսնեն, որ, հոսելով, Եփրատին կխառնվի իրենց աչքերուն առջև, ու կարգով քարայրներուն ոգևորությունը, ծուխերը օճախներուն, որոնց վրա կիները հաց կեփեն, հոտերուն դուրս խուժումը, մեկնումը։

Հարսերուն պարտականությունն է՝ հոտերուն ընկերանալով, արածելու տանիլը։ Յուրաքանչյուրը ձեռքին քարման մը, կամ բուրդմանիկ մը, թե կդարձնե, բուրդ կմանե և թե հոտին ետևեն քայլ֊քայլ կընթանա։ Վախ չունին, ինչե՞ն, կամ ինչո՞ւ վախնան, իրենց լեռներն են, ո՞վ կհամարձակի՝ իրենց ցանկալով նայելու։ Առհասարակ, ամենքն ալ՝ ցուրտեն, հովերեն արևներեն այրած մուգ դեմքով են։ Ձող մը, ձող ալ եթե չունիք՝ ձողունի ավելի երկայն կոթ մը ունի՞ք, վրան էնթարի մը հագցուցեք, գունավոր լաթերեն գլուխ մը շինեցեք, ճակատը կարմիր պղինձե դրամներ կարգով կարեցեք, աջ ռունգը ծակեցեք, կարմիր գինդ մի կախեցեք՝ քրդու հարս մը կըլլա ձեր դիմացը։ Մորթ ու ոսկորեն է։ Ոչ յուղ կա, ոչ միս՝ վրան, ոչ փոր ունի, ոչ կորություններ։ Հղի անգամ ըլլա՝ չեք կրնար գիտնալ։ Սև ու սուր, մինչև ներսդ թափանցող աչքերով, շեշտակի կնայի քեզի, ոչ թուրք կնոջ մը պես ճերմակ սավանի մը մեջ կջանա չերևնալ, ոչ ղզլպաշ կնոջ մը պես՝ երկայն ու կասկարմիր քողը ուսեն թիկունքը կնետե ու անտարբերություն կեղծելով, փարտվելով, կքալե, ոչ հայ հարսերու պես կկարմրի՝ իրեն նայելու ըլլաս։

Կաթերը եռացնելը, յուղ֊պանիր պատրաստելը կեսուրներուն գործն է։ Տղամարդիկն ալ ջորեպանություն կընեն։ Ամեն քարայր հինգ֊վեց երիտասարդ կա, ծերերեն զատ։ Խաշնարածության մեջ ուրիշ ի՞նչ զբաղում կա իրենց համար ընելիք։ Մինչև Հալեպ, Շամ կերթան, մինչև Խարբերդ, Երզնկա, Էրզրում ապրանք կփոխադրեն։ Ամեն քարայր ութը֊տասը ջորի կա։ Ջորին բեռ մը չէ, եկամուտ մըն է իրենց։ Ջորիի վաստակին մեկ քառորդը ճամբաներեն, խաներեն գարի, կեր գնելով, անոր կկերցնեն, երեք քառորդը՝ իրենց կմնա։ Մաշլախ, զենք կգնեն իրենց համար, պերճանքի պահանջներ՝ կիներուն համար. մայրերը հինա կուզեն՝ իրենց մազերը հինայելու, հարսերը՝ իրենց ձեռքերը հինայելու։ Թարապուլուսի փայլփլուն գոտի, սև թավիշ՝ բարձր կոնաձև գլխարկներ շինելու համար, արծաթ ու պղինձ զարդադրամ՝ գլխարկներուն ճակատը քունքե֊քունք կարելու, ապրշում, արծաթ ու ոսկեգույն սրմա՝ գրպաններն ու էնթարիները երիզելու, դեղին ու կարմիր մորթե կանացի չետուկ, կարկեհանի ու սուտակի գույն վարտիքցու, սնդուս ու թավիշ՝ իրենց մեջքերեն մինչև կրունկները իջնող ակնահմա վարտիքներուն համար, որպեսզի ամեն քայլափոխի երևան էնթարիներու քովնտի չաքերուն բացվածքներեն։

Ջնդոն ջաղացքին դուռը ջորիեն իջավ, ներս մտավ որ՝ ջաղացպանը՝ Պապոն, ադ օրը զատենց ցորենին գալուն կսպասեր աղալու, երկանաքարերը քանի ատեն է՝ չէր կռանած, խոշոր կաղային, վար իջեցուցեր, կռանովը կռաներ, աղալու պատրաստ ըրեր էր, ու երեսը գետինի երկանաքարերուն դարձուցեր, աթոռակին վրա նստեր էր մինակը։ Կքնանա՞ր, թե արթուն էր, հայտնի չէր։

Չէր քնանար, ինչու որ՝ իր ներս մտնելուն վրա ետին դարձավ։ Ջնդոն քովը գնաց, նստավ, որպիսությունը հարցուց ու ըսավ, թե ալյուր առնելու եկեր էր, քանիի՞ պիտի տար։

— Երկու ղուրուշ,— ըսավ Պապոն։

— Օ՜... շատ, շատ ըսիր Պապո,— ըսավ Ջնդոն,— ես ադ գնով ալյուր կրնա՞մ առնել Պապո, Թորոս հուսթա, ղուրպան ըլլամ։

Պապոն, Ջնդոյին ճիշտ հակառակը, պաղարյունով.

— Շատ չըսի, օխան երկու ղուրուշ ըսի ատկե վար չըլլար, Ջնդո,— ըսավ,— ջորևոր ես՝ ցատկե ջորուդ վրա, ուրիշ ջաղացքները գնա, հասկցիր։

Ջնդոն գիտեր, որ նույն գինը պիտի ըսեին՝ ուր որ երթար.

— Չէ՛... երկու ղուրուշը շատ է, հոգիդ սիրեմ, Պապո, Թորոս հուսթա,— ըսավ բողոքելով։

— Ջորին տակդ է,— կրկնեց Թորոս հուսթան,— Լեռնոն մարդդ է, գնա Թեղուտի ջաղացքը, հասկցիր։ Թեղուտը Զիմառայեն ալ մոտ է քեզի։ Մեծ Արմտանին Խաշմանենց Աղային գնա, Պզտիկ Արմտանին Փիլիկին ջաղացքը գնա։ Որը՞ ըսեմ։ Լիճքը դիմացդ է, Ֆռաթին կամուրջը անցնիլ մը ունիս, Սանախսիկի ջաղացքը մտիր, ավելի աժան գտնես նե՝ անոնցմե առ։

Ջնդոն գիտեր, որ ամեն ծախող միշտ երկու անգամ գինը կպահանջե իր ապրանքին։ Կան, որ գիները չեն գիտեր, չորս, հինգ անգամն ալ կպահանջեն։ Ինք, Մալաթեն, այսինքն՝ Մալաթիայեն սև չամիչ, Երզնկայեն՝ լեպլեպի կբերե, կամ՝ պանիր, յուղ, որ կտանի ու կծախե գյուղերը, նույնը չընե՞ր։

— Հելե դուն մեկ մը՝ երկու ղուրուշ մի ըսեր, մեկ ղուրուշ ըսե՝ ալյուրին,— ըսավ Ջնդոն։

— Ինչո՞ւ մեկ ղուրուշ պիտի ըսեմ, երկու ղուրուշ է ալյուրս,— ըսավ Պապոն։

— Չէ՛, պիտի ըսես։ Հելե դուն մեկ մը՝ մեկ ղուրուշ ըսե,— պնդեց Ջնդոն։

— Ամա ինչո՞ւ ըսեմ, օխան երկու ղուրուշ է, ինչո՞ւ մեկ ղուրուշ ըսեմ։

Ջնդոն գիտեր, որ անմիջապես պիտի չընդուներ, պիտի ընդդիմանար, համառեր։ Առուտուրի օրենքն է։ Ան նույնիսկ պիտի երդնուր։ Երկու աչքերս կուրնան՝ պիտի ըսեր, աստծո վրա երդում պիտի ըներ։ Երդումը աստված մեղք չէր համարեր։ Ինչքան կրնաս՝ սուտ խոսե, ան ալ մեղք չէր։ Ինք պետք է չթուլնար, Թորոս հուսթան պետք է համոզեր։

— Հելե դուն մեկ ղուրուշ մը ըսե, նայե՝ քեզի ես ինչ պիտի ըսեմ,— ըսավ Ջնդոն։

— Ո՛չ, չեմ ըսեր, ինչո՞ւ ըսեմ,— պատասխանեց Պապոն։

— Մեկ մը մեկ ղուրուշ ըսե, մեկ մը ըսե, ի՞նչ կըլլա։ Ես, նայե, քեզի ի՞նչ պիտի ըսեմ։

Թորոս հուսթան հավանեցավ։

— Հայտե ըսեմ, մեկ ղուրուշ, ի՞նչ պիտի ըսես նայիմ։

Ջնդոն կտրուկ շեշտով ու ուրախությունով.

— Սի փարա, հոթուզ փարա կուտամ ես ալ, դուն մեկ ղուրուշ ըսիր, ես ալ՝ տասը փարա մինակ կկտրեմ։ Այո, սի փարա, հոթուզ փարա պիտի տամ։

— Ճանըմ, դուն զոռ ըրիր, նայե քեզի ինչ պիտի ըսեմ՝ ըսիր, ես ալ ըսի,— ըսավ Թորոս հուսթան։

— Չէ, սի փարա, հոթուզ փարա կուտամ, դուն մեկ ղուրուշ ըսիր, ես ադ ըսածդ կընդունիմ, ես ալ տաս փարադ կտրեցի,— գոչեց Ջնդոն։

Զատենց ցորենները եկան։ Գևորգ աղան ալ եկավ։ Ջնդոն ալ բռնեց եզերքներեն, երկանաքարերը վերցուցին անպարին առջևը, իրենց տեղերը զետեղեցին։ Ջրամբարին ջուրը Պապոն անվատուն դարձուց, երկանաքարները սկսան դառնալ, ցորենին անպարներին բերանը բացավ, աղացվող ալյուրը հոսիլ սկսավ քարերուն տակեն՝ առաջքի ալյուրին անպարը։ Պապոն հոսող ալյուրը մատներուն տակ ճզմեց, խոշոր չկար, լավ էր։ Պապոյին հոնքերը, թարթիչները ճերմկեցան աղոնեն բարձրացող ալյուրին փոշիեն, ամեն շնչառութենեն ամենուն ռունգերը գոցվեցան, Ջնդոյին ու Պապոյին սակարկությունը շարունակվեցավ։ Պապոն երկու ղուրուշ կըսեր, Ջնդոն սի փարա, հոթուզ փարա կուտար։

Գևորգ աղան միջամտեց Պապոյին հայերեն.

— Ասոնց հետ առուտուր ընես նը՝ ասանկ կըլլա, ծո, աղբար, Թորոս աղբար, տուր՝ երթա, մի հակաճառվիր հետը։

— Չեմ տար, Ղարապուտախի, Ֆռաթի մաղարաները որչափ քուրդ կա, ամենուն ալ կըսե. «Ես եռսուն փարայեն առի»։

— Գան ուզեն նը՝ չունիմ, հատավ, չմնաց՝ չե՞ս կրնար ըսել,— ըսավ Գևորգ աղան, ու դարձավ Ջնդոյին, պատվիրեց. «Ով որ հարցնե՝ չըլլա, թե երեսուն փարայեն ըսես», «Երկու ղուրուշեն առի» պիտի ըսես։

— Հաշա, Գեվեր աղա, դուն ինծի աղեկություն ըրիր, հաշա, ես կմոռնա՞մ քու աղեկությունդ։ Մարդու չեմ ըսեր, տղոցս անգամ չեմ ըսեր։ Ով հարցնե, երկու ղուրուշեն առի կըսեմ, Գեվեր աղա։

Կշռեցին հարյուր օխա ալյուրը։ Ջնդոն կապույտ լաթե ծրարե մը երեք մեճիտիյե, երեք արծաթ քառորդ հանեց, իր քրդախառն թուրքերենովը համրեց երեք մեճիտիյեն, քսանականեն՝ վաթսուն ղուրուշ... շիլ ղուրուշ ըսավ, երեք քառորդին ալ՝ պիր չորիկ, հյուչ չորիկ, դեհուփենճ ղուրուշ ըսավ, հեմիսի հաֆթե փենճ ղուրուշ, հեթմիշպեշ ղուրուշ ըսավ, Թորոս հուսթային տվավ։

Ջնդոն երկու պարկ ալյուր ջորիին բեռցավ, կարճ, մինչև ծունկերը հասնող քրդական էնթարիին երկու փեշերը վերցուց, գոտին կոխեց, մինչև կրունկները գոցող ուռուցիկ վարտիքովը ճամբա ելավ։

— Ալ մեկ մըն ալ՝ ադ գինով ալյուր չեմ տար,— ըսավ Թորոս հուսթան։

— Չէ, մեկ մըն ալ պիտի գամ, մեկ մըն ալ պիտի գամ, հիքի տեֆա տահա23,— ըսավ Ջնդոն։

— Կտեսնե՞ս,— ըսավ Թորոս Պապոն Գևորգ աղային։

— Անգամ մըն ալ կուտաս, անկե ետին՝ ալ չունիմ կըսես,— պատասխանեց Գևորգ աղան։

ԽԱՂՑԵՔ ԳԱՌՆՈՒԿՆԵՐՍ, ՈՒԼԻԿՆԵՐՍ, ԽԱՂՑԵՔ,

ՄԱՐԴՆ ԱԼ ԳՆԱՑ, ՏԵՐՏՆ ԱԼ ԳՆԱՑ, ԽԱՂՑԵՔ

Կըլլա, կըլլա, Կոչենց Տյուկե Մամային պես, քուրդ Յուսուբ Մամային պես լայն երեսներով Մամա մը կըլլա։

Աս Մաման տասը մաքի, հինգ այծ կունենա, ամենքն ալ ծներ են, տասը գառ, հինգ հատ ալ ուլ բերեր են։ Հովիվը ամեն առտու մաքիներն ու այծերը արոտ կտանի, իրիկունը կբերե։ Գառներն ու ուլերը կմնան գոմը։ Մե՜... մե՜... մե՜... մե՜... կմայեն մինչև իրիկուն, մայրերնին կուզեն։

Մաման ի՞նչ ընե ասոնց։ Խոսքե չեն հասկնար, որ խրատ մը տա, «մայրերնիդ իրիկունը պիտի գա, ձայներնիդ կտրեցեք» ըսե։ Սիրտը կհատնի, քանի անոնց ձայնը կլսե։

Մարտը կանցնի, ապրիլ է, աղվոր օդ մը կա դուրսը։ «Ասոնք տանիմ, Ավազանին ձորը պտտցնեմ, թող վազեն, խաղան, ձայներնին կտրեն» կխորհի։ Ցախերուն մեջեն բիր մը կառնե, բուրդն ու քարմանը հետը, գոմին դուռը կբանա, ուլերը, գառները կթափին դուրս։ Անոնց ուզածն ալ ադ էր արդեն՝ ներսը չմնալ։ Ալ չեն մայեր, կվազեն մեկ մը՝ վեր, մեկ մը՝ վար։

Մաման ձեռքի բիրովը կհավաքե, առաջքը կձգե, գեղեզերքը՝ Խորուկալ կտանի։ Հոն ալ երկու, երեք օր առաջվանին չի նմանիր. աղբանոցներուն վրայեն ձյուները գացեր են, արևին մեջ դեղին֊դեղին կփայլին աղբերը։ Հավերը, աքաղաղները խումբ֊խումբ հավաքվեր են, աղբերը կքրքրեն իրենց ոտքերովը, ուտելիք գարի կփնտրեն։ Ուրիշներ ալ հեռացեր են մինչև Մինասենց, Դպրենց պարտեզները, Տեմուրճենց ընկուզի մեծ ծառին տակը գացեր են, ի՞նչ կընեն՝ չես գիտեր։ Աղբյուրին ճամբան, կալերը, կալերուն պատին տակերը, հովիտին արտերը չոփ֊չոր են։ Մինակ Մազիկանց արտին մեջ քչիկ մը ձյուն կերևա, ան ալ՝ հատնելու վրա է։ Կաքվուկին քարը, իր ժայռերովը, մեծ կաշեպատ Ասմավուրք մըն է, կըսես, որ կեցուցեր են բլուրին գագաթը, Մեծ Պահքին իրիկունները ժամը կկարդան, որ ժողովուրդը մտիկ ընե ան՝ Ասմավուրքին պես։

Մաման բլուրը կելլե իր գառներովն ու ուլերովը, ձորին շուրջը կերթա ու... բերանը բաց կմնա, հավատալը չի գար։ Ամառը եկեր է ձորը։ Դարվար, մինչև վարը, հողերը լվացվեր են գիտես թե, բայց թաց չեն, անանկ չորուկ, անանկ տաքուկ են, որ Մամային ոտքերը կտաքնան չետուկներուն մեջ։ Ամեն կողմ գետինները կանաչցեր են, մկան ակռիկներու, եզան ճակատիկներու, խործնաներու ծիլերը դուրս ելեր են։ Գառները, ուլերը հապա՞։ Մեկեն ի՞նչ եղան, չի հասկնար։ Մե՜... մե՜... պոռալը մոռցան։ Հողերը կուտեն։ Հողերը կուտվի՞։ Բերաննին կառնեն, փո՛ւֆ կընեն, կփչեն, իրարու ետևե կփռթկեցնեն։ Խործնաներու, եզան ճակտիկներու ծիլերը կփրթցնեն, ուտել գիտե՞ն, բերաննուն մեջ կդարձնեն, կթափեն գետին։ Ատոնք կթողուն, իրարու վրա կցատկեն, իրար կպառկեցնեն, կելլեն, կվազեն դարվար, դարվեր, ետքն ալ երկու տոտիկներուն վրա կկենան, բարև բռնելու պես կընեն, ճակատ֊ճակատի կուգան, ճակատ֊ճակատի կշարվին, ճակտիկ կընեն։

Մաման կուրախանա, կխնդա՝ քանի անոնց կնայի։

— Խաղցեք ուլիկներս, գառնուկներս, խաղցեք, ձեզ ամեն օր հոս կբերեմ, աղվոր, աղվոր կխաղաք,— կըսե, քարմանը դարձնելով, բուրդը մանելով։

Ձորին առուն կիջեցնե։ Առվին ջուրերը այնպես շատցեր են, որ երկու ափերուն մեջ չեն սեղմվիր։ Տերպապային շինած երեք աղբյուրներուն գուռերը հորդեր են, առուն կվազեն։ Լեռան կուրծքի Գոռչանեն ջուրերը կնետվին վար՝ իրենց բոլոր ուժովը, իսկ առուին սկզբնավորությանը, վերը, երկու ուռիները անշարժ կսպասեն, գլուխնին մեկ կողմ ծռած ու տերևազուրկ։

Առուն տեսան, զարմացան գառները, ուլերը։ Ջուրին մոտեցան ու նայեցան։ Խմելը չէին գիտեր որ... բերաննին դպցուցին ու ետ փախան, ետքն ալ սկսան բերաննին առնել ու իրարու երեսին, իրարու աչքերուն նետել։ Չէին սորվեր որ՝ ջուրը ի՞նչ կընեն։

Առուն ի վար կակկուռիկներ տեսան։ Հինգ֊վեց հատ մը կային, երկայն ցողուններով, մեջը ծուծով։ Չոփ֊չոր էին դեռ։ Մեկը միայն քիչ մր կանչցեր էր։ Մաման.

— Կակկուռիկներ, յարերնիդ մեռեր են,— կըսե խնդալով։

Կակկուռիկները լսեցին, ամենքը դարձան, իրեն նայեցան։

Ուլերը, գառները շիտակ քալել գիտե՞ն։ Պարտեզներ տեսան, պատերեն ներս ցատկեցին։ Ավլված, հարդարված չէին։ Աշունը ինչպես ձգեր էին, այնպես կմնային ածուներուն մեջ թափած տերևներով, սոխի փուրելով։ Հոս կան սոխեր, ազատքեղեր նորեն բուսեր էին, իսկ անկյունները, պատերուն եզերքի մորմենիները, փշատիները չէին արթնցեր դեռ, խորունկ քունի մեջ էին։ Ուլերը, գառները շարունակեցին ցատկել ածուե ածու, պարտեզե պարտեզ։ Մաման, քարմանը ձեռքը, աչքը անոնց.

— Խաղցեք ուլիկներս, գառնուկներս, խաղցեք, ալ զափթիե չի գար, ձիավոր չի գար՝ փարա ուզելու, մարդն ալ գնաց, տերտն ալ գնաց, խաղցե՛ք,— ըսավ։

Պարտեզի մը մեջ նշենի մը ծաղկեր էր, գետինեն մինչև գագաթը՝ մեկ կարմիր֊մեկ ճերմակ, մեկ կարմիր֊մեկ ճերմակ, մեկ կարմիր֊մեկ ճերմակ ծաղիկներով կփռփռար արևեն։

Գառները, ուլերը վազեցին նշենիին։ Պիտի ավրեին, պիտի թափթփեին ծաղիկները։ Մաման չթողուց, պարտեզներեն հանեց, դարձուց դարվերները։

Բամբուսիկ մը բուսեր էր, մեկ հատ մը, մինակը։ Մաման գիտեր, որ ան պահակ էր, ուրիշներն ալ պիտի ըլլային ան մոտերը, խումբով, շատ։ Անոնք կպահվեին, չէին երևար, կքաշվեին։ Իրավ ալ, փնտրելով՝ գտավ, ավելի անդին, երկու֊երեք գծի վրա՝ կարգով տասը, տասներկու հատ մը. բամբուսիկներուն պես ալ աղվորիկ ծաղիկ կա՞ աշխարհիս վրա։ Պտտիկ։ Քանի՞ մը ըսեմ։ Հոգեհանգիստներուն ժամը մոմեր կբաժնեն ժողովուրդին, անոնց չափ կա ու չկա։ Բայց ամչկոտ, ամչկոտ։ Կդողան՝ շատ նայելու ըլլաս վրանին։ Վարդերուն անունը ելած է։ Անոնց անանկ մետաքսավետ, լուսեղեն կարմիրը ունի՞ն վարդերը, անոնց բաժակներուն լուսեղեն դեղին հոտոցիկները ունի՞ն։ Եվ բույրերը։ Ոչ մեկ բույրի հետ կփոխես։ Մաման չթողուց, որ գառները, ուլերը մոտենային, թնթեին։ Պիտի մեռցնեին, մեղքը պիտի մտնեին։ Արդեն որչա՞փ կապրին։ Քսան, քասնըհինգ օրվան հարսնություն մը ունին, հետո կթոշնին։

Դարվերները նորեն մեկ պահակի, նորեն երկու֊երեք գծերով՝ տասը, տասնըհինգ բամբուսիկներու հանդիպեցան։ Մաման չթողուց, որ ուլերը, գառները մոտենային։

Ու քալեցին դարվերերն ու դարվարիները։

Հանկարծ ամպ մը հայտնվեցավ ու իսկույն մեծցավ ու մեծցավ, սևցուց երկինքը՝ ամեն կողմովը։ Ձյուն մը սկսավ։ Միասին ալ՝ մրրիկ մը։ Մրրի՜կ մը, ձյո՜ւն մը, որ ձմռան մը մեջտեղն ալ անանկ եղած մը չուներ։ Աչք աչքի չէր տեսնվեր։

Դո՞ւն էիր, խաղցեք գառնուկներս, ուլիկներս ըսողը, դո՞ւն էիր՝ ամեն օր ձեզ հոս կբերեմը ըսողը։ Մաման շվարեցավ, անճըրկեցավ։ Գառները, ուլերը մեկ բերան՝ մե՜... մե՜... մե՜... մե՜... պոռացին։ Մաման ի՞նչ ըներ։ Գյուղեն շատ հեռացեր էին, մոտ չէր, որ տուն դառնային։ Ժայռ մը կար, կռնակը ժայռին տվավ ու նստավ։ Գառները, ուլերը մեկ բերան շարունակեցին լալ՝ մե՜... մե՜... մե՜... Ձյունը տեղաց ու տեղաց, մրրիկը փչեց ու փչեց։

Մաման ձյունե մամա մը եղավ։ Ուլերուն, գառներուն լացերը դադրեցան։

Գյուղացիները չհասկցան Մամային ուր երթալը, ինչ ըլլալը։ Գիշերը ձյունը դադրեցավ, հանդարտեցավ օդը։ Առտուն գյուղ մը ժողովուրդը ելավ՝ Մաման փնտրելու։ Ու, վերջապես, գտավ։ Ժայռին առջևը երկու թևերը ծալեր, մնացեր էր։ Մեռեր էր։ Ձյունե գունդիկ մը եղեր էր, քարմանն ալ՝ առաջքը։ Ուլերն ու գառներն ալ առջևը սառեր էին։ Ձյունը թաղած էր անոնց մանրիկ սրունքներն ու մանրիկ գլուխները։ Արդեն քսան, քսանըհինգ օրվան ծնածներ էին։

Մաման ժայռին առջևը թաղեցին։ Ուլերն ու գառներն ալ անմիջապես վարը։ Անոնք հող եղան։ Ամեն ապրիլին՝ պահակ բամբուսիկ մը, ավելի վերը, երեք գծի վրա, տասնըհինգ բամբուսիկներ կբուսնին իրենց հողակույտերուն վրա։ Հիմա մենք հոն չենք. հիմա ալ բամբուսիկները նորեն կբուսնի՞ն, արդյոք, կըսեք։

ԼԵՌԱՆ ՏԱՆՁ

Այս ամենը՝ տղաքը մինչև Գինինա, լեռան տանձ պիտի ուտենք ըսելով, տանողը Ղլնճին Գաբոն եղավ։

Տղաքը,ամեն օրվան պես, ցերեկվան ճաշերնին գացին կերան ու եկան։ Կալերը պարպվեր էին. կոթինքը, տեղ֊տեղ մնացած հողերը, ավազը անգամ ավլեր, տարեր էին, մեջը ցորեն կըլլա, հավերը կպճռքեին, կուտեին ըսելով։ Տղաքը պիտի խաղային։ Ոմանք «քռնա» ուզեցին, ուրիշներ՝ «գալիպարան»։ Երբ Գաբոն Բեկցի մամուն Դավիթին հետ եկավ՝

— Տղաք,— ըսավ,— ո՞վ մեզի հետ կուգա լեռան տանձ ուտելու՝ Գինանա լեռը։ Շատ հեռու չէ՝ հոսկե մինչև Ապուզտայի մեր գեղին արտերը ։ Այնչափ անգամ չէ։ Հոսկե մինչև վերի Չայլուն կա ու չկա։ Իրիկուն չեղած՝ նորեն մեր տուներն ենք։ Տասը, տասներկու ծառ կա։ Գինանցոց տղաքը մեզի ըսին։ Տանձերը թափեր են ծառերուն տակը։ Ոչ ուտող կա, ոչ ալ՝ ժողվող։ Անանկ հասունցեր են, որ վրան ելլել, թոթվելու գործ չկա։ Իրենք իրենցմե փըթ֊փըթ կթափին, վար կիյնան։ Մեղր եղեր են, մեղր։ Տեր չունին, ըսին։ Կերեք, որչափ կրնաք։ Կուզեք ժողվեցեք, տուն տարեք։ Մարդ բան չըսեր։

— Դուք գաք, չգաք, մենք երկուքս կերթանք,— ավելցուցին։

— Ես կուգամ,— ըսավ Եսիկանց Թորոսը, Գաբոյին խոսածներեն ոգևորվելով։

— Ես ալ կուգամ,— ըսավ Ավետենց Մկըրչը։

— Մենք ալ կուգանք,— գոչեցին, տասնըերեք տղա էին, ամենքը միասին՝ ոտքի ելլելով։ Մեջերնին երկուքը պզտիկ էին, մյուսներուն պես կապույտ կտավե շալվար ու սալթա չէին հագեր դեռ, իրենց մայրերուն կարած էնթարիով էին։

— Մենք ալ ձեր հետ կուգանք,— ըսին,— մենք չենք հոգնիր, ձենե աղեկ կքալենք։

Գաբոն չուզեց, որ տուներուն լուր տային։ Թող չգիտնային։ Կըլլա, որ կարգիլեին, չէին ձգեր երթալու։ Ինք ու Դավիթը առջևեն, խումբով Վերի Լեղաղբյուր իջան։ Մարդ չկար։ Արտքաղեն հետո ո՞վ կըլլար հոն։ Ճակատի մեծ ու երկու կողմի երկու փողրակներեն ջուրերը ի՜նչ ուժգնությամբ կնետվեին երեք կարգի երեքական գուռերուն մեջ, անոնցմե ալ՝ ձորը, հոնկե ալ՝ ո՞ւր կերթային, ո՞վ գիտեր։

— Տղաք, մինչև Գինանա՝ ճամբան ջուր չկա, գիտցած եղեք,— ըսին Գաբոն ու Դավիթը։

Թող չըլլար։ Տղաքը մոտեցան փողրակներուն, խմեցին ու խմեցին, լեղի֊մեղի, ինչ կուզեր ըլլար. քիթերնեն, բերաններնեն դուրս հորդելու աստիճան՝ փորերնին ջուրով լեցվեցան, տավուլ դարձան։ Վրա֊գլուխնին ալ ջուրերեն ցայտքերեն խխում եղան, բայց ամառ էր դեռ, կչորնային։

Շատերը մեկ անգամ խմելեն չգոհացան, քիչ եկավ, նորեն ծարավցան, նորեն խմեցին, հակառակ Ավետենց Մկըրչին ազդարարության.

— Տղաք, մի խմեք, լեղի ջուր է, ներսիդինիդ կփրփրի, բերանիդ կչորնա։

Գաբոն ու Դավիթն ալ խմեցին։ Ո՞վ մտիկ կըներ Մկըրչին ըսածներուն։

Դաշտ ելան։ Հուլիսի պես տաք կըլլար։ Քաղված արտերուն խոզաններուն դեղինը արևին ճառագայթներեն՝ խտղտացուց ամենուն աչքերը։ Ճը՜ռռ... ճը՜ռռ... ճը՜ռռ... կկանչեին ծղրիթները դաշտին բյուրավոր անկյուններեն ու ամեն քայլափոխի՝ մարախներ կցատկտեին խումբին առջևեն։

— Ծո՜...— պոռաց Արսենը։

— Ի՞նչ կա,— հարցուցին տղաքը։

— Սունկ մը, սունկ մը բուսեր է արտին թումբը, չե՞ք տեսներ։

— Ան սունկ չէ, քար է, ճերմակ քար մըն է,— ըսին տղաքը, չհավատալով։— Ամառը սունկ կըլլա՞, սունկը գարունը կըլլա։

— Չքալե՞ք, ծո՛,— պոռաց Գաբոն՝ հրամայող շեշտով մը, երբ ետին դարձավ ու տեսավ, որ տղաքը կեցեր են ու կվիճաբանին։

Մինչև լեռանը փեշը վազեց Արսենը։ Չէր սխալած։ Իրավցնե՝ սունկ մըն էր, նուրբ ու երկայն ցողունով մը, որ, տեղը ջրուտ ըլլալուն՝ ինչպե՜ս թե բուսեր էր, զգուշությունով մը, որ չփշրվի, բերավ ու ամենուն ցուցուց։

Ճամբան շատ փոշոտ ըլլալուն՝ տղաքը խոզաններուն մեջեն քալեցին, ցրված խումբերով։ Տեր Գենարին արտին մեջ Օհանը աղվոր բիր մը գտավ։ Ամենքն ալ ուզեցին, որ իրենց տար, բայց Օհանը կուտա՞ր, ինք պիտի գործածեր։ Արտի մը մեջ ալ՝ այդ առտու իրենցմե առաջ նստող ու ճաշողներ եղեր էին, նետված սոխի կեղևներեն ու մնացորդներեն կհասկցվեր։ Քովն ալ ծխախոտի տուփ մը մոռցեր էին, մինչև կափարիչը ծխախոտով լեցուն, սիկարի թուղթով, աբեթով, կայծքարով, հրահանով միասին։ Առաջին տեսնողը Նշանը եղավ։ «Պապուս կտանիմ» ըսավ ու առավ։ Բայց տղաքը կթողե՞ին իրեն, որ պապուն տաներ։ Ամենքը հավաքվեցան, տուփը քաշեցին ձեռքեն ու բացին։ Ճիկառաներ փաթթեցին, հրահանով վառեցին ու ծխելով քալեցին։ Ու պարպված տուփը Նշանին տվին, որ ինչ կուզեր՝ ըներ։

— Տղաք,— ըսավ Ավետենց Մկըրչը,— կուզե՞ք, որ երթանք ու ծառերուն տակը տանձ չգտնենք։

— Հայտի պե,— ըսին ամեն կողմեն, ու ատանկ ենթադրության վրա խորհիլ անգամ չուզեցին։

Անկյունադարձե մը Գինանա լեռը ու տանձերու ծառերը երևցան։ Ոգևորվեցան։ Ւնչպե՜ս պիտի ուտեին, անգամ մը որ՝ հոն հասնեին։ Բայց դեռ շատ քալել պետք էր։ Իսկ ամենքը ծարավցած էին, կայրեր ներսիդինին, կպապակեին։ Լեղաղբյուրի ջուրը ըրավ այս ծարավությունը։ Ի՜նչ անխելքություն ըրին ու խմեցին։

— Տղաք, ես ծարավութենես կմեռնիմ,— ըսավ Սլոյենց Վարդանը,— ալ չեմ կրնար քալել։ Ես Քարսաղբյուր պիտի իջնամ ու կուշտ ու կուռ մը խմեմ, ինչքան հեռու կուզե ըլլա։ Ես կերթամ։

— Շատ կուշանանք,— ըսավ Գաբոն։

— Թող ուշանանք,— պատասխանեց,— տասնըհինգ հոգի ենք, ինչե՞ն պիտի վախնանք։ Հում֊հում կուտենք մեզի ծուռ նայողը։

Ո՞վ, որը՞ ծարավ չէր տղոցմեն։ Ամենքը, քալելով չէ՝ վազելով, Քարսաղբյուրի ձորը իջան, որ մութ, կապարագույն ժայռերու մեջեն երկու տեղե, երկու ակերե կբխեր։ Ափով պետք էր որ խմեին։ Ափով ինչքա՞ն ջուր կխմվեր, որ գոհացներ իրենց ծարավը։ Պառկեցան իրենց փորերուն վրա՝ ակերուն բոլորտիքը, ու՝ խմեցին ու խմեցին, ու խորունկ օ՜խ մը քաշելով, խմողը լեռը ելավ, ծառերուն ուղղությունովը։

Մկըրչին խորհրդածությունր ճիշտ ելավ։ Տանձ չկար՝ ոչ գետինը, ոչ ծառերուն վրա։ Թող չորցած մը, փտած մը ըլլար, թող կեսը կերված մը, նետված մը ըլլար, թող քարտանձ մը ըլլար։ Այծերուն աղբեն, սև սպլտուրներեն զատ՝ բան չէր երևնար ծառերուն տակը։

— Ասո՞նց համար մեզ մինչև հոս բերիր, Ղլնճին տղան։ Ասո՞նք են տանձերդ,— ըսին տղաքը Գաբոյին։ Ու հայհոյեցին։

— Գինանցոց ջան ձագերը մեզ խաբեցին, որքան հայհոյեք՝ իրավունք ունիք,— ըսավ Գաբոն։

Իրիկուն եղավ։ Արևը մարեցավ Ուրանիկի լեռներուն ետին։

— Հիմա ինտո՞ր գյուղ պիտի դառնանք, ատոր վրա խորհինք,— ըսին ամենքը։

— Շուտ հասնելու համար՝ լեռներեն, աճեբ, չե՞նք կրնար երթալ,— ըսին քանի մը հոգի։

— Ճամբա չես գիտեր՝ ինտո՞ր կերթաս,— պատասխանեցին։

— Հիմա գյուղը, մեր տուները ի՞նչ կըլլան մեզի համար՝ որ ուշացանք,— ըսին։

Ջորիի մը վրա նստած ջորևոր մը, կզկալ մը, այսինքն՝ մորուսավոր մը, եկավ, ու տղոց բազմության վրա նայելով, զարմացավ։

— Ալլա՜հ, ալլա՜հ, այսչափ տղաք, գիշերով, այս լեռան գլուխը, այս ծառերուն տակ եկեր եք, ի՞նչ կընեք, չոճուխլար, դուք ո՞ւրտեղացի եք։

— Մենք թեղուտցի ենք,— ըսին և՝ ինչու ու ինչպես հոս գալերնին պատմեցին։

Ղաֆուռցի էր, ղզլպաշ էր կզկալը։

— Ձեր մեջ հեչ խելք ունեցող մը չկա՞,— ըսավ,— Ղաֆուռին, Թափուռին, Գինանային, երեք գյուղերուն չոպանները ամեն օր հոս են, տանձ կթողո՞ւն աս ծառերուն վրա։ Եվ թե՝ լեռնեն մի երթաք, ճամբա չեք գիտեր, գիշերով ինտո՞ր կերթաք։ Մեղք եք, մեկ տեղերնիդ՝ կիյնաք, կկոտրեք, դուք նորեն ձեր ճամբովը գացեք։

Տղաքը նորեն իրենց եկած ճամբան իջան, քալեցին ու քալեցին, և ի՜նչ արագ֊արագ, գյուղ հասնելու համար։ Ամենեն պզտիկները անգամ՝ Եսիկանց մեկալ տանը Ճանոն, Եշտենց Աղան, Պետենց Պեկոն, տասը տարեկան ալ չկային, ոտքերնին ալ կոշիկ չկար, չլչլներովը էին, չլչլները ձեռքերնին առին, բուճերով՝ այսինքն գուլպաներով, մեծերեն աղեկ կքալեին։

Սուրբ Օհանին առջևն որ եկան, Թոսունենց Կողիկը դիմացնին ելավ, որ իր գյուղը կդառնար։

— Ծո՛, տղաք, ո՞ւր էիք մինչև հիմա, ի՞նչ եղաք, ո՞ւր մնացիք,— ըսավ,— գեղը ձեզի համար ելավ, ելավ ու իջավ, տակնուվրա եղավ։ Գեղով ամենքը ոտքի վրա են, ոչ նստան, ոչ ճաշեցին. կնիկները «աս տղոցը գլխուն փորձանք մը եկավ անպատճառ» ըսելով կծեծկվին, կուլան ու կողբան ձեզի համար։ Երկու Արմտանները, Ապուշտան, Զնզնուտը, երկու Աղըլտերեները, երկու Չայլուները, Ուրանիկը, Ղարապապան, Ղարակապանը, ալ աշխարհքը տեղ չձգեցին ու մարդ ղրկեցին, ուր գացին՝ «հոս չկան, չգիտենք» ըսին։ Մեկերնիդ առաջ վազեցեք, լուր տարեք գյուղը, ըսեք, թե՝ հոս ենք, կուգանք ամենքս ալ։

— Տղաք, փառավոր ծեծ մը պիտի ուտենք գեղեն այս գիշեր,— ըսավ Ավետենց Մկըրչը։— Ամենեն փառավորը քուկդ է, Ղլնճին տղան։

Գաբոն գլուխը փարտեց.

— Հը՜, հը՜,— ըրավ։

— Հը՜֊հըդ՝ ի՞նչ է,— շարունակեց Մկըրչը,— Կեռո Գևորգը, Հայթան, Շերպեթենց Մքայելը՝ դուք ժողովուրդը դռները ձգեցիք, ըսեն ու ծեծեն նե՝ ի՞նչ պիտի ընես, ի՞նչ պիտի ըսես, ծո՛։

— Մեկ մը որ՝ չքալեցին, պիտի ըսեմ։ Լեղաղբյուրը կեցան, ջուր խմեցին, «նորեն ծարավցանք» ըսին, ելան մինչև Քարսաղբյուրը գացին, ջուր խմեցին, ճամբտին կեցան։ Անկե ետքը՝ թող չգային, պիտի ըսեմ, զոռո՞վ առի, հետս տարի։ Ես ու Դավիթը պիտի երթայիք։ Իրենք ալ ոտքի ելան, հետերնիս եկան։ Մենք ի՞նչ ընենք։ Ես հոս հանցանք ունի՞մ, պիտի ըսեմ։

— Լեռան տանձին տեղ ծեծը ուտենք տե, քեզի ալ՝ «մեջերնին մեծը դուն էիր, աս պզտիկներուն երկու տարիքն ունիս» ըսեն, դուն նորեն՝ լեզվիդ տուր։

ԱՐՄՏԱՆԻ ԱՅԳԻՆԵՐԸ

Այստեղը ձոր է։ Այս տեղերը ձորեր են։ Այս ձորերը արտ կըլլա՞։ Արտ կշինվի՞։ Այստեղը լեռ է։ Շրջապատող լեռներ են։ Գլուխդ վերցուր՝ երկինքը կտեսնես միայն։ Այս ստորոտները եզ կբերվի՞։ Կլծվի՞։ Այս ձորերեն գետը՝ Ղարապուտախը կանցնի։ Այս գետափերը արոր կբանի՞։ Ակոսներ կշարվի՞ն։

Կան տեղեր՝ արտ կըլլան։ Հոսկե վար՝ գետին ափը, Ամըրքարի մողեստանը կա։ Նետե, մաքրե մողերեն։ Արտ ըրե։ Հոսկե վեր՝ Թեղը կա։ Գետին ձախ ափը, խիճերու անապատ մըն է։ Ամըրքարին չորս անգամն է, մինչև Սուրբ Գևորգին լեռները կերկարի։ Խիճերը մակերեսն են, հոն ալ արտ կըլլա։ Երրորդ՝ լեռ մըն ալ կա։ Թեղեն վեր է։ Ապուշտայեն անցիր, անոնց ուխտատեղին՝ Աստվածամարն ալ անցիր։ Ավազուտները։ Գետին երկու ափերը կղմինդրի գույն ավազներու տարածություն մը։ Այնքան մեծ է, որ՝ ձի վազցուր ամեն ուղղությամբ։ Աչքերդ կխտղտի՝ քանի նայիս անսահման ամայությունը։ Գետը կկորսնցնես։ Ո՞ւր է գետը, «հոս գետ չկա» կըսես դուն քեզի, մինչև որ ափերուն մոտենաս։ Քանի տասնյակներով արտեր կըլլան հոն։

Ցանե ցորենդ՝ այս երեք տեղերեն ուր որ կուզես։ Կբուսնին, բայց չեն բարձրանար։ Մինչև ծունկերդ հազիվ կհասնին։ Ծունկթաղ մը հազիվ կըլլան։ Թզուկ բերք մը կառնես։ Հասկերուն երկու կողմերը չորսական, հինգական հատիկներով։ Անոնց ալյուրն ալ վտիտ է, ուժ չունի։ Խմորն ալ չերկննար, չի բացվիր, չի տարածվիր րապաթին վրա։ Մեր բարձրավանդակի Կապույտ Լույսի, Քարսաղբյուրի, Կապույտ Կապաններու կամ Ջրկորուսի, Վերնաղբյուրի, Երիցաղբյուրին արտերուն արևագույն հունձքերը՞ կուզես, որ մինչև ուսերդ ելլեն։ Հասկերը՞, մոնը՝ ոսկեփոշին, վրան։ Հատիկները տասնըութական, քսանական՝ մարգրիտի պես շարված։ Ամենքն ալ՝ ալյուրով լեցուն, մատովդ պատյաններուն ճնշես՝ ալյուրը դուրս կցայտե։ Կամ անոնց հացը՞, որ հացեփը ակիշին ծայրովը թոնիրին կողեն քաշե, հանե, գետինի վալաները նետե, գոլորշին բաղնիք դարձնե հացատունը։ Եփված հացերուն հոտը, ամենեն համեղը, ամենեն ախորժագրգիռը հոտերուն, թաղը պաշարե։ Առջևդ սեր ըլլա, մեղր ըլլա, կաքավի խորոված, եղնիկի խորոված ըլլա, սերն ալ, մեղրն ալ, խորովածներն ալ ձգես, չդիմանաս, ծայրեն պատառ մը փրցնես և ուտես, չգոհանաս, մեկ մըն ալ, երրորդ մըն ալ փրցնես։

Այս ձորերը արտ ըլլալիք տեղ չկա։ Քռա են։ Քռաներու վրա արտ կըլլա՞։ Այս քռա ըսածս ալ՝ ավազ է։ Բայց ավազը փափուկ է, քայլերդ կթաղին մեջը, հետքերդ կշարվին վրան։ Իսկ քռաները, իրարու միացած, միակտուր եղած, քարացած են։ Ոչ կփրթին, ոչ կփշրին։ Փորձելու ալ ըլլաս՝ բրիչդ կբթացնեն, մինչև որ կոտրի։ Ասոնց վրայեն կքալենք՝ կարձագանքեն մեր ոտքերուն տակը։ Աղի գույն ճերմակ են։ Ուրիշ տեղ մը՝ գորշ գույնով են։ Շատ տեղ ալ՝ սեփ֊սև են, ածուխի պես։

Անծեղկայի դիմացը, գետին աջ ափը, լեռ է։ Ինչպե՜ս ցից է։ Ոտքերդ չեն բռներ, կվախնաս ելլելու։ Լեռան երեսը, մինչև ուր երկինքին կհասնի, ժայռեր են։ Կարգ֊կարգ։ Ամենքն ալ իրարու քով են, բայց ամենքն ալ իրարմե զատ են։ Ամենքն ալ գետնեն վեր ելեր են։ Ամենքն ալ մարդու հասակով, ուրիշներ՝ կարճ մարդու հասակով։ Չհամրվիր, որ համրես, ինչու որ՝ իրարու ետին կայնած են, կշփոթեցնեն քեզ։ Հիսուն, վաթսուն, յոթանասուն կհամրես, կսխալիս, կշվարիս, կձգես համրելը։ Բանակի մը զինվորներուն կնմանցնես, որոնք քարացեր են, կըսես։ Բայց ոչ, երբեմն ալ, իսլամներու գերեզմանատան մը գերեզմանաքարերուն կնմանցնես։ Անոնց պես կանգուն են, գետինը ինկածներ ալ կան, ինչպես անոնցինը։ Քարե քար բռնելով, մինչև գագաթը կելլվի, բայց ելլես՝ ի՞նչ պիտի ընես։ Երկրորդ, երրորդ մըն ալ կա՝ բարձրավանդակը հասնելու համար։

Նույն ճամբուն կարգին՝ Կապանները կան։ Կիրճ մըն է։ Բարձրավանդակին այգիները իջնելու համար հոնկե պիտի անցնիս։ Կիրճին երկու կողմն ալ վայրի, ահեղ տեսարաններով են։ Երկու կողմն ալ երկաթի գույնով մթին ապառաժներ են։ Միակտուր և իրարու վրա, մինչև Մաշաթի լեռան հավասարությանը։ Չես սիրեր, մինչև որ ընտելանաս։ Ճամբա չունի՝ ոչ ստորոտեն, ոչ բարձունքներեն։ Մենք, մեզի ու մեր անասուններուն համար, ժայռերուն երեսը ճամբա շիներ ենք։ Ծռիս, վար նայելու ըլլաս՝ ջուրի գիծ մը կտեսնես, որ գետը կերթա։

Կապաններեն Ջերմայի քարայրները կուգաս։ Երկուական հարկով են, մեկը՝ տակը, մյուսը՝ վրան։ Գետաքարերով շաղախված են, թե ներսը և թե դուրսի երեսները։ Ո՞վ գիտե՝ քանի հազարավոր դարեր առաջ, Ղարապուտախը այդ բարձրութենեն ընթացեր է, մինչև որ հիմակվան անկողինը իջեր է։

Հոսկե՝ Կարմիր Քարն ես։ Իրարու վրա ելած ժայռերու լեռ մըն է։ Շատ բարձր չէ։ Ոտքերու տեղեր կան, մինչև գագաթը ելիր։ Համայնապատկեր մըն է առաջդ՝ գետին երկու ափերու լեռներուն, ձորերուն, ու մաս մը հանդերուն։ Ամբողջ լեռը կասկարմիր է։ Վարի տարածությունը, նույնպես, կասկարմիր է։ Գետինները ավազ չկան։ Քռա ալ չեն։ Կարծր ալ չեն։ Փիլավի ձավարի մանրուքին մենք «ձնիկ» կըսենք, անոնց կնմանին հողերը։ Մինչև քովնտի Ճերմակ Քարտակի ձորը այդ կարմրությունը կշարունակվի։

Գետին դեմի ափը, Սուրբ Գևորգի հանդիպակացը, Քաջտանին քարը կա։ Աս ալ, ինչպես մյուսները, միակ քար մը չէ։ Հարյուրավոր ապառաժներ են՝ իրարու միացած, կամ իրարու վրա կանգնած, որոնք պարիսպի մը պես կերկարին Կարմիր Կապաններու ուղղությամբ։ Հեռուեն կապույտ կերևնան, քովը կուգաս որ՝ կապարագույն են։ Փեշերեն վեր կնայիս՝ քարայր, քարայրներ կան, ոտքերու տեղեր կան, մինչև գագաթը ելլելու համար։

Բերդ֊հովիտի առաջքը Գողուն ձորի, Մասուր ձորի բարձունքներու քարերուն առատությանը կզարմանաս։ Ամեն ուր նայիս՝ քար կա։ Խոշոր ալ չեն։ Մեր հերկի արտերուն գուղձերուն չափ են։ «Երկինքեն քար թափեր են»՝ կմտածես։ Թե քարերը, թե հողերը, չորցած արյունի՞ մը ըսեմ, չոր սոխի կեղևի՞ մը ըսեմ, գույնով են։

Վարը, Մասուր ձորը, խճաքարերու խավով մը ծածկված է. «Ջուրի տեղ՝ քարերու հեղեղ մըն է, ոը մինչև գետը հասեր է, հանկարծ կանգ առեր է»՝ կըսես դուն քեզի։ Կասկապույտ կփայլին խճաքարերը։ Անոնց կեցած տեղեն կարմիր ու ճերմակ ավազ մը կշարունակվի։ Եվ այնքան նուրբ, այնքան փափուկ է, որ վրան ընկողմանիլդ, կռնակի վրա պառկիլդ կուգա, կամ ձեռքերդ եթե թաց են՝ չորցնելդ։

Ամըրքարի դիմացը, գետին ձախը, այսինքն Իննըսունիննին զառիվերը ու անոր բարձունքը Ղափլան Ղայասին կա։ Գետափեն մինչև զառիվերին գագաթը իննըսունիննը քայլ է, ատկե ալ՝ անունը տված են։ Ապառաժներ են։ Մեկը, ամենամեծը, կատաղի վագրի մը կնմանի, որ բերանը բացեր է։ Վարեն աս ալ կապտագույն կերևա, քովը կհասնիս որ՝ կապարագույն է։

Այս քարերուն, լեռներուն բուսականությունը մեր բարձրավանդակի սարերունը չէ։ Խոտավետ չեն։ Խիտ ու բազմաճյուղ չեն։ Նոսր են ու երկայն ցողուններով։ Համեմավոր են։ Ծաթրին կբուրեն, կգրգռեն ռունգերդ։ Վայրի սխտորներ կան, այնքան կծու են, որ բերանդ կայրեն։ Անոնց մեկ պճեղը մեր ածուները մշակած սխտորներուն տասը պճեղին դեմ են։ Այս տեղերու խոտերեն այծերը շատ կախորժին։ Կվազեն դարվեր, դարվար, խոտ մը, ցողուն մը, ծիլ մը, կամ ծառի մը տերևները ուտելու համար։ Եվ կամ՝ թուփի մը հասնելու համար անանկ գահավեժի մը եզերքը կկենան, ուր մենք կզարհուրինք։ Երբեմն ալ կսոսինձեն, կարծես, իրենց կճղակները՝ ժայռերուն։ Ինչպես արիշի մը ողկույզները՝ կկախվին պարապին մեջ, կռնակնին վար, բերաննին, փորերնին վեր, կապույտ ծաղիկներով ծաթրին մը փրցնելու, խըբըռ֊խըբըռ ծամելու, կուլ տալու համար։

Օձ շատ կա այս ձորերը, մանավանդ՝ ցերեկի ժամերուն։ Երբ արևը կհրդեհե այս երկաթագույն ժայռերը, սեփսև քռաները, սպիտակ ավազները, իրենց բուներեն դուրս կսողան։ Կգրգռվին, վրադ նետվելու պատրաստ։ Բնությունը իր բոլոր գույները թափեր է անոնց վրա։ Դեղին օձեր կան, քրքրումի գույնովը։ Սեփսևեր կան, եռացող կուպրի գույնովը։ Ոսկիի, շողակնի պես վառողները կան՝ կարմիր բիծերով։ Խայտաբղետները կան՝ կանաչ ու կապույտ օղակներովը, երկճյուղ բերաններով, դժնե աչքերով, որոնք քեզի կնային, սուր ատամնաշարով, ասեղի պես վերջավորող լեզուներով։ Լեղապատառ կըլլաս, երբ հանկարծ կհայտնվին թուփի մը տակեն, քարերուն արանքեն։ Կամ երբ մինչև ծունկերդ կմերկանաս, գետեն կանցնիս։ Եղեգնուտներուն մեջեն ջուրը կցատկեն քեզ հետ միասին։ Պարծենկոտներուն մի հավատաք, որոնք «մենք չենք վախնար» կըսեն։ Կստեն։ Աստիճան մը պաղարյունդ կպահես, կհավասարակշռես ինքզինքդ, երբ կանխավ կնշմարես, կպատրաստվիս։ Բոլո՛ր ոտնավորները կսոսկան անոնցմե։ Ես կտեսնեի, թե ինչպես էշ մը, ջորի մը, ձի մը ահազանգի կմատնվի, երբ գլուխը տոպրակը իր կերը կուտե, կամ կարածի, ու օձ մը կտեսնե։ Եզերը, կովերը կցնցվեին, կֆշային, ետ կքաշվեին՝ ճամբա տանելու, որ երթա։ Այծերու, մաքիներու ամբողջ հոտը կփախեր ահաբեկ՝ դաշտին կամ ձորին հեռավորությունները։ Ոզնին ու կրիան չէին ազդվեր։ Չէին փախեր։ Ապահով էին։ Ոզնին իր փուշերը կցցեր։ Կրիան իր ոսկորե պատյանը կքաշվեր։ Օձը ի՞նչ կրնար ընել։

Ես ալ կայլայլեի, երբ դեմս ելլեր։ Կդողայի։ Շատ ալ կհանդիպեի, հակառակ ամեն զգուշության։ Անգամ մը՝ այգիներեն կուգայի։ Ամառ էր։ Լուսնկա գիշեր մըն էր։ Ինչպես ամենուն, ինծի ալ կերևնային լեռները, ձորերը։ Փարախները եկա։ Ճամբուս այդ մասը բուռ էր, ալյուրի պես ճերմակ էր։ Կծիկ մը տեսա առաջքս, սեփսև։ Կովու կամ եզի թրիք մը կարծեցի։ Թրիքեն զատ ի՞նչ կրնար ըլլա։ Վրան չկոխեցի։ Ոտքերս իրար անցան։ Կապվեցան։ Ցատկեցի, ցատկեցի։ Տեսա՝ օձ մըն էր։ Փախավ։ Ես ալ փախա։ Ալ աշխարհը տեղը չէր գտեր, եկեր էր, ճամբուս մեջտեղը պլորվեր, պառկեր էր։

Օձեն չսկսիս։ Պատմությունները անհամար են։ Իրարու ետևեն կուգան։ Անգամ մըն ալ, առտու մը կանուխ, այգիները կիջնայի։ Մեր կարմիր հողերու այգիները։ Բարիկանց ձորի վրան էի։ Անոնք բարտեստան մը ունեին ձորը։ Ճամբուս այդ տեղերը պարանի մը պես էր, նեղ էր։ Անկյուն մըն էր։ Վարը ձոր էր։ Զգուշությունով պիտի դառնաս, չսահելու համար։ Լեռը անհամար կանաչ չողաններով կետկիտված էր։ Խշրտուք մը լսեցի։ Լեռն ի վեր նայեցա։ Եվ ի՜նչ տեսնեմ։ Օձ մը։ Բայց ի՜նչ օձ։ Ես անանկ օձ չէի տեսեր կյանքիս մեջ։ Չորս մատերնիդ միացուցեք՝ այնչափ լայնքով, տափակ, տորունի կարմիր։ Երեք մեթր կար։ Ալ ավելի, ի՞նչ գիտնամ։ Դարվեր կսողար։ Գլուխը կատուի մը գլուխին չափ կար։ Ինչպե՜ս պոռացի։ Ինչպե՜ս ես զիս ձորին տվի։ Կգլորիմ՝ թող գլորիմ, օձին կծելեն ալ նախընտրելի չէ՞ր։ Լավ որ ձորն ի վար ավազ էր, չգլորեցա, առանց իյնալու վար իջա։ Լավ որ նաև՝ ճամբես անցեր էր, ինձմե վեր էր։ Ետ չէր կրնար դառնալ ու հարձակիլ ինծի։ Օձ մը, արդեն արագ չի կրնար դառնալ։ Առաջքը ըլլաս՝ պետք է շիտակ չփախչիս, ճուկ ու մուկ պիտի վազես, ան չի կրնար հետևիլ քեզի։ 1913֊ին պատահեցավ ինծի։ Օձերը շատ կապրին, կըսեն։ Արդյոք հիմա ալ ո՞ղջ է։ Աս պատմությունը անգամ մը պատմեցի ձեզի «Օձի վախ» պատմվածքիս մեջ։ Հիմա ալ կկրկնեմ՝ այգիներու վրա խոսելուս պատճառով։

Իմ տղայությանս, իմ գյուղս, անգամ մը միայն օձեն մեռնող մը եղավ։ Լուսիկանց երեցկինը։ Գիշեր մը էգետանը դուռը կգոցե։ Չըլլա որ՝ մարդ մտնե։ Բանալին դռանը դեմի որթատունկի մը տակ կպահե։ Վարի հանդին էգին պիտի երթա ու գա։ Վերադարձին, մութին մեջ, կծռի որ բանալին առնե։ Ձեռքովը կփնտրե։ Ինչպե՞ս գիտնա, թե օձ մը պլորվեր է բանալիին քովը։ Ափովը կսեղմե։ Օձը կկծե մատը։ Կպոռա։ Կարմիր հողերուն հանդը որչափ մարդ կա՝ կվազե։ Բոլոր հանդերեն կվազեն։ Չի թողուր, որ մատը կտրեն։ Էշ մը կհեծցնեն, տուն կբերեն։ Ուռեցավ, մեռավ։ Արգիլեցին մեզ, որ քովը երթայինք։

Ի՜նչ տաք կըլլային մեր ձորերը։ Եփրատին անմիջապես կիցն էին, ձախը։ Մենե վար՝ Ակը, Ակեն վար՝ Կապանն էր, հիմակվան անունով Քեպանը, ուր երկրին մեծագույն ամբարտակը՝ պառաժը, կկառուցվի։ Մինչև Ուրֆաները, Հալեպները, Միջագետքերը՝ ամենեն տաք տեղերեն էր։ Մեր շապիկները կփակեին մեր միսերուն։ Մենք կիսամերկ, մեր կիները՝ էնթարիով, գոտիով մը կբանեինք։ Մեր ճակատներեն, աչքերեն քրտինքներ կհոսեին։ Ես՝ օրը քանի անգամ, տրեխով ըլլայի, թե չետուկով, ոտքերս գետը, առուները կկոխեի՝ զովանալու։ Բայց որքա՞ն կտևեր, իսկույն կչորնար։

Ի՞նչ չէր բուսեր այդ տաքին, այդ ջուրերու առատությանը մեջ։ Մեր նախնիքները արտ չէին ըրեր։ Տարածություն չկար։ Բայց գետափերը, ձորերը, ուր քռա չէր, ավազ էր, հողերը հարստացուցեր էին իրենց ախոռներու, գոմերու աղբերովը։ Եվ հեղեղներու բերած տիղմերովը։ Գետիններուն ամենեն բարեբերը դարձուցեր էին։ Կորիի մը, ածուի մը վրա ցորեն չի ցանվիր, կես կորիի մը, ածուի մը վրա, նույնիսկ հողի շերտի մը, հողի ժապավենի մը վրա քանի֊քանի պտուղի ծառեր, որթատունկեր կհասնին, կմշակվին։ Մեր նախնիքը տասներկու հանդեր ձգեր էին մեզի։ Գետին աջը Լեղիակի, Խառիծակի, Կապաններու, Ջերմայի, Կարմիր հողերու, Վարեհանդի էգիները, ձախը՝ Եղիակի, Անծեղկայի, Գողուն ձորի, Մասուր ձորի, Պեքիրցիքի էգիները։ Առուներու ցանցով մը շրջապատեր էին բոլոր հանդերը, յուրաքանչյուրը քսանըհինգեն մինչև ութսուն, հարյուր այգիներովը։

Մինչև՝ նուռը, մեր այգիները բոլոր պտուղները կուտային մեզի։ Ծառերը կճաղային։ Խառիծակի սերկևիլները անվանի էին։ Կհալեին բերնիդ մեջը։ Եվ ի՜նչ հոտավետ էին։ Մասուր ձորի դեղձերը բերանդ չէր մտներ, ակռաներդ բանեցնեիր մեջը՝ ի՜նչ անուշ, ի՜նչ անուշ մեղրաջուրով կլեցվեր բերանդ։ Անծեղկայի ծիրանները կթափեին իրենք իրենցմե, ծառերու տակը։ Մրջյունները կվազեին վրան։ Չէիր կրնար բռնել, կբացվեին մատներուդ վրա, և եթե իսկույն բերանդ չտանեիր, կիյնային ձեռքեդ, իրենց մեղրովը միասին։ Ջերմային շամամները համբավավոր էին, Քուչակյան տաղերու երգած շամամները. «Յարս այ շարժոցու լայըխ— Շարժոցու, շամամ ծծերու լայըխ»։ Խնձորի մը չափ։ Խնձորեն քիչ մը ավելի մեծ։ Բարակ մաշկով։ Դեղին, դեղին գույնով։ Մեղրին դեղնեն ալ դեղին։ Չէին ուտվեր։ Ափդ առնեիր՝ կդողային ափիդ մեջ։ Դեմքդ կցոլացնեին՝ նայեիր վրան։

Հոտը անմահական էր։ Տունդ մեկ հատ մը դիր՝ հոտը կբռներ բոլոր տունդ։ Օ՜... խ... մը ըսել կուտա քեզի։ Պատերուն, Եղիակին խնձորները՜... Նշանավոր էին։ Գինիի գույն կըլլային։ «Փեսի խնձոր» կըսեինք։ Զոքանչները իրենց փեսին նվեր կղրկեին։

Թուզ չունեինք։ Հանդերուն մեջ մեկ, երկու այգի միայն կային։ Բնությունը ինք իր թուզերը կուտար։ Բայց ծառ չէին։ Արմատներ էին։ Ձորերուն խիճերուն մեջեն քիչ մը վեր ելեր էին։ Լեռներու խոլորձներուն պես, քսան և ավելի ցողուններով, աստղաձև, կտարածվեին խիճերուն մակերեսը։ Շատ չէին մեծնար անոնց թուզերը։ Երբ կհասուննային՝ ինչպե՜ս սև և ի՜նչ անուշ, ի՜նչ անուշ կըլլային։ Քաղաքներու թուզերը անոնց քով՝ ջուրի համ կունենային։ Ես տեղ մը տեսա՝ քսան, երեսուն մը կային։ Եփրատի գետուղիին ձախ ափը։ Մարդու ոտք չի բանիր, լաստանավով կանցնիս առաջքեն։ Ակը չգացած։ Հիմա ուր կամուրջ մը շինված է, շոգեկառքը վրայեն կանցնի, Եփրատին դեմը, Բինկյանին կողմը. հիմա մնացի՞ն, չմնացի՞ն, չեմ գիտեր։ Մեր Խառիծակի այգիեն խել մը վերը, ձորը, ես ալ հատ մը ունեի։ Ժայռի մը ետևն էր։ Չէր տեսնվեր։ Ես ալ պատահմամբ տեսա։ Մարդու չէի ըսեր։ Ամեն տարի, երբ հասուննար, կթառեի վրան։

Պտուղներու կարգին, ես դեռ չըսի՝ մեր թութերն ու խաղողները։ Շրջակա, կամ, նույնիսկ, հեռավոր գավառներու մեջ՝ մերինները ամենեն անվանիներն էին։ Միայն պտուղ չէին անոնք։ Մեր մառաններուն պահեստիներն էին։ Մեր ամենօրյա սնունդին մասերն էին անոնց արտադրությունները։ Թթենիներու թութերեն մենք դիրքերով քացախ, դիրքերով օղի, ձմեռի ընկույզին հետ ուտելու համար՝ բղուկներով չոր թութ, կպատրաստեինք։ Եվ ուրուպ, այսինքն՝ պեքմեզ։ Քանի՞ աման, քանի կճիկ։ Ասոնց պեքմեզը նախ սև կըլլար, հետո կդեղներ, դեփ֊դեղին կըլլար, կշաքարոտեր, կկարծրանար, դանակով կկտրեինք, սեղան կբերեինք։ Այնքան կանուշնար, որ կայրեր մեր ներսը։ Շատ աղի, շատ կծու բան մը կուզեինք ուտել, հակազդելու համար անուշին. կծու սոխ մը, կծու, աղի տախդեղե թթու մը (այսինքն՝ աղ դրած պղպեղի թուրշու մը), լեզունիս այրող, ալքերնես արցունք բերող տեսակեն, նորեն շարունակելու համար պեքմեզ ուտելը։

Մեր թթենիները հինգ ամիս բերք կուտային։ Մայիսի առաջին շաբաթները կճերմկնային, հունիսին կանուշնային։ Հուլիսին, օգոստոսին անանկ կըլլային, որ մեղր կդառնային, մատերնիս իրար կփակցնեին։ Օգոստոսին վերջավորությանը, սեպտեմբերին՝ չամիչ կըլլային։ Ճյուղերը կմնային, կամ, գետին կթափեին։ Չամիչներեն ալ անուշ։ Մինչև Վարագա խաչերը՝ թե իրենք իրենցմե կիյնային, թե նորեն կբուսնեին։

Բայց մենք կխնամեինք մեր թթենիները։ Մայիսեն առաջ կհարդարեինք ծառերուն տակը։ Խիճ մը, խոտ մը պիտի չմնար։ Ծեփիչով կծեփեինք։ Լողով կլողեինք։ Ագուգաներով կծածկեինք առուներու ցանցը։ Այսինքն՝ գետեզերքի մողիներու, ուռիներու, եղեգներու ճյուղերով կգոցեինք։ Հողով կծեփեինք։ Փապուղի կընեինք, որպեսզի թութերը առուները չիյնան ու գետը չերթան։ Կաղբեինք արմատերը, ամեն յոթը օրը կոռոգեինք, ջուրով կողողեինք։

Թութերը կիյնային վար՝ առանց թոթվելու։ Այգիներու երեսը, ծառերուն տակը, ագուգաներուն վրա, ածուներուն մեջ։ Ամեն երեք օրը ծառերը կելլեինք, կթոթվեինք։ Կարկուտի պես կտեղային թութերը, թթենիներուն տակը ճերմակ սավաններու պես կերևային։ Մինլև ցերեկները ժողվելով՝ մեջքերնիս կթմրեին։ Կելլեինք, կշտկվեինք՝ ցավը անցընելու համար։ Չէր անցներ, նորեն կծռեինք, շարունակելու համար։ Ինչքա՞ն կրնայինք ուտել՝ իբր պտուղ, եթե չոր թութ, եթե պաստեղ, եթե քացախ, եթե պեքմեզ չշինեինք։

Խաղող ալ ունեինք։ Սև էին, բայց անուշ էին։ Ամեն այգիի մեջ ամենեն շատ տեղը կբռնեին որթատունկերը։ Պարան֊պարան, այսինքն՝ կարգ֊կարգ։ Որքան ընդարձակություն ունեին։ Կարմիր Հողերու Վարի հանդին խաղողները ամենեն անուշներն էին։ Թութերու պես չէին, անշուշտ, չորս, հինգ ամիս բերք չէին տար։ Այգեկութքը Մեծ Խաչին երկուշաբթիեն կսկսեր, երեք օր կտևեր։ Էշերուն բեռնալով, հնձանները կկրեինք։ Որչա՞փ կրնայինք ուտել։ Մեր մառանները անոնց արտադրություններով կլեցնեինք։ Պաստեղ, բլիթ, ընկույզ շարոց կշինեինք։ Բղուկներով գինի կլեցնեինք։ Թարխանա կշինեինք, խաղողի թարխանա։ Շիրան ալյուրով եփելով, մալեզ կընեինք։ Մլեզին կորկոտ կխառնեինք, կեփեինք։ Բոլորելով, արևին կչորցնեինք։ Բոլորակները պարանները կշարեինք, մառաններու պատերեն կկախեինք։ Թանե թարխանան ուտիքներուն, շիրայինները՝ պահքերուն կուտեինք։ Կաղանդի անուշապուրներու պես կըլլային։

Ժիժիներուն ամենակալության ամիսներն էին։ Կխենթեցնեին մեր հանդերը՝ երգերով։ Բյուրերով էին անոնք։ Շատը, ամենաշատը՝ թթենիներուն կփակեին։ Ծառերը ծառ չէին որ, ժիժի էին։ Ժիժիե ծառ կըլլա՞։ Հանդերը կհպատակեին անոնց։ Միակ նոտայի մը վրա՝ ժի՛֊ժի՛֊ժի՛֊ժի՛֊ժի՛... Վերջը չէր գար, վերջ չուներ, արևածագեն մինչև արևամուտ, և ամեն օր՝ մինչև օգոստոսի կեսերը։ Մանավանդ՝ երբ Քաջտանի Քարը, երբ Բերդհովիտը, երբ Անծեղկայի ժայռերը, երբ Կապանները, երբ Կարմիր Քարը, երբ Ղափլան Ղայասին արևեն կայրեին, տաքը կտեղար, կբռնկցներ ձորերը։ «Գլուխը՝ մեծ, մեջքը՝ բարակ, մեզի ըսին՝ անոթիներ...», իբր թե մրջյունները ըսեր են։ Ատկե կկատղեին։

Մենք ի՞նչ կըլլայինք։ Մի հարցնեք։ Օրը քանի՜ անգամ մեր ականջները կխլանային ու կբացվեին։ Հանկարծ կգոցվեին։ Չէինք լսեր։ Լեցվեցա՞ն, թմրեցա՞ն, ալ չէինք լսեր։ Ինչե՞ն կըլլար՝ չէինք հասկնար։ Քանի՞ րոպե կտևեր։ Եվ հանկարծ, մեկեն, նորեն կբացվեին մեր ականջները՝ ժի՛֊ժի՛֊ժի՛֊ժի՛֊ժի֊ժի՛ միակ նոթային վրա։

Մեր հայրենի հեթանոս աստվածներն ու աստվածուհիները. Տեր ամենակալ Աստված Աբրահամու, Իսահակա և Հակոբա, և ամենայն արդարոց Իսրայելի Մի Աստվածը օրհներ էին մեր այգիները։

Մենք Արմտյաց գավառն էինք, հին հիշատակարանի մը մեջ հիշված։

Մենք Անդաստանին մեջ եկեղեցիին երգած պտղաբերության «Հարավային կողմն Աշխարհի»֊ն էինք։

Բայց աս ալ ավելցնեմ։ Պետք է, որ ավելցնեմ։ Փարա չէին ըներ մեր բերքերը։ Մեկ ղուրուշը ի՞նչ է՝ մեկ ղուրուշ չէին բերեր։

Հանդը պահապան ուներ։ Այգի գլուխ՝ տարեկան երկու ղուրուշ և կոտ մը ալյուր։ Ալյուրը անպարեն կուտայինք։ Դյուրին էր։ Երկու ղուրուշը չունեինք։

Արտածում չկար։ Առնող չկար։ Մենք մեզ կարտածեինք, կպանդխտեինք՝ Իսթանպուլ, Վառնա, Պուքրեշ, Օդեսա, փարա հասցնելու հար մար մեր տուները։

Հիմա շոգեկառքը դեմի ափեն կանցնի՝ Եփրատեն, Լիճքեն։ Հիմակվան անունով՝ Ըլըճեն։ Պոռանք՝ մեր ձայնը հոն կհասնի։ Հիմա մենք ափարթման կշինեինք, հարկեր կգնեինք՝ Իսթանպուլի մեջ։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Մի քիչ ավելի լցրու ջրից, շատ լցրու, թող խմի, դրացի (թուրք.)։

2 Լոլիկը, պղպեղը կծու֊կծու կերավ, ջրիցն էլ խմեց հիվանդը, աչքերը բացեց, այնպես աղոթեց ձեզ, որ... ձեր մեռածներու հոգու համար (թուրք.):

3 Կխփեմ, չշարժվես (թուրք.):

4 Չի կերել, որ իմանա։ Այսինքն՝ չի կերել, որտե՞ղից իմանա (թուրք.):

5 Այս գիշեր չեմ քներ, աղաս, գլուխս գետնին չեմ դրեր,
Յարի կարավանն է անցել, աղաս, քնած եմ եղել, չեմ տեսել (թուրք.)։

6 Եկ դիմացս, որ քեզ տեսնեմ, աղաս, երկարի ձեռքդ՝ վարդ տամ
Մեր միջև ձյունոտ լեռ կա, աղաս, ես քեզ ինչպե՞ս տեսնեմ (թուրք.)։

7 Հասան֊Ավան — Հասանովայի հայկականացված ձևը։

8 Թող կանչվռտին կենան, մենք մեր բռնած ճամբան անանկ բռներ ենք որ (թուրք.)։

9 Գելկիթը այն կողմ է ընկնում,

Խոպոպը կրկնակզակին է ընկնում,

Այդ ինչպիսի՞ ծամ կապել է,

Ամեն օր մի կողմ է ընկնում (թուրք.)։

10 Դիարբեքիրը կենտրոն է,

Մարդինը փուլ է գալու,

Մարդինից աղջիկ առնողները,

Տեսնելու են դրախտը (թուրք.)։

11 Թամզարայի թոնիրները,

Ճերմակ, ճերմակ ազդրերը,

Լե֊լե, լե֊լե, Թամզարա (թուրք.)։

12 Աղջի, մայրի՜կ, աղջի Դշխո՜ւ... աղջի Սիմա՜... աղջի Գոհա՜ր... ծովը՜... (թուրք.)։

13 Էլին, ուրիշին տանը աղջիկը, մեր տանը հարսը ըլլայիր (թուրք.)։

14 Ծախողը ծախեր է, վա՜յ առնողին գլուխին (թուրք.)։

15 Հե՜յ, Աստվածս աս աղջկան ձեռքեն քաշածս, հեյ բերանդ չորնա, աղջիկ (թուրք.)։

16 Առաջս եկ, որ տեսնեմ
Ձեռքդ երկարիր՝ վարդ տամ,
Մեր միջև ձյունոտ լեռ,
Ես քեզ ինչպե՞ս կտեսնեմ (թուրք.)։

17 Իջա՝ ջրից խմելու,
Մանգաղ առա՝ հնձելու,
Ասացին՝ աղադ եկավ,
Թևեր առա՝ թռչելու (թուրք.):

18 Պահիր ծառը հասակիս համար,
Պահիր, չեմ կերել մինչև հագենալս
Աղաս, բերանս չորանա,
«Յար» չեմ ասել մինչև հագենալս (թուրք.):

19 Աղջի, երեխադ լալիս է, վազիր (թուրք.)։

20 — Մի լա, Տյուկե խաթուն, մի լա. Մեքերթմեում երկու եզ կա, տերը ծախում է, քեզ համար կառնենք (թուրք.):

21 — Ինչո՞վ կառնենք, Մոլլա եղբայր (թուրք.):

22 — Ջանըմ, Տյուկե խաթուն, դրամը աշնանը կտանք, այծերի միավորման շրջանին, Ավարայի ամսին, մինչև այդ ժամանակ էլ Խորենը դրամ կհասցնի (թուրք.):

23 Երկու անգամ էր (թուրք.):

Հակոբ Մնձուրի

Կռունկ, ուստի՞ կուգաս

պատվմածքներ

Երևան — 2015