Գևորգ Տեր֊Գաբրիելյան

ՅԱԹԱՂԱՆ ՍԻՆԴՐՈՄ

Gevorg Ter-Gabrielyan

The Yatagan Syndrome

Геворг Тер-Габриелян

Синдром Ятагана

Երևան, Yerevan, Ереван — 2016

ՀՏԴ 891.981֊8 Տեր֊Գաբրիելյան
ԳՄԴ 84Հ

Տեր֊Գաբրիելյան, Գևորգ

Յաթաղան սինդրոմ։ [Պատմվածք, եռալեզու] / Գ. Տեր֊Գաբրիելյան։ Թարգմ. անգլերենի.՝ Նազարեթ Սեֆերյան, թարգմ. ռուսերենի.՝ Նունե Դիլանյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, շապիկները՝ Մ. Դիլանյանի «Իկարոս», «Գա՞մ հետ», «Հեքիաթ», «Կոմպոզիցիա» (2015) կտավների հենքի վրա.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2016.— 98 էջ։

Մասսայական բռնությունը, ում կողմից, երբ, ինչու էլ արվի, տխուր հետևանքներ ունի: Դրանք չեն ճանաչում բռնարար թե զոհ, վերաբերում են բոլորին: Կապում են իրար սերունդներին, ընկերներին, միմյանց սիրողներին: Բռնությունը հասկանալն անհնար է: Հասկանալու փորձերից խուսափելը՝ նույնպես: Եվ դրանից ծնվում է հայտնագործություն, որը, սովորականի պես՝ ծանր է ճանապարհ հարթում աշխարհում...

ԳՄԴ 84Հ

eISBN 978֊9939֊0֊1803֊4

© Գևորգ Տեր֊Գաբրիելյան, 2016

© Յավրուհրատ, 2016 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Ter-Gabrielyan, Gevorg

The Yatagan Syndrome / G. Ter-Gabrielyan. Translated from the Armenian by Nazareth Seferian.— Yerevan: Yavruhrat Publishing, 2016.— 98 pp.

Mass violence, irrespective of when, for what reason it was perpetrated and by whom, has sad consequences. They don’t distinguish between the perpetrator and the victim, they affect everybody. They connect generations, friends, and people who love each other. It is impossible to understand violence. But it is also impossible to avoid the need to try and understand it. From that, a discovery is born, which, as is usually the case with such discoveries, has difficulty being accepted in the world...

eISBN 978-9939-0-1803-4

Copyright © 2016 by Gevorg Ter-Gabrielyan

Copyright © 2016 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Тер-Габриелян, Геворг

Синдром Ятагана: [Рассказ] / Г. Тер-Габриелян, пер. с арм. Нуне Диланян.— Ер.: Издательство «Яврурат», 2016.— 98с.

Массовое насилие, кем бы, когда бы, почему бы оно ни осуществлялось, имеет грустные последствия. Они не признают разницы между насильником и жертвой, затрагивают всех. Связывают друг с другом поколения, друзей, любящих друг друга. Понять насилие невозможно. Не пытаться понять—тоже. Из этого рождается открытие, которое, как тому и надлежит, с трудом прокладывает себе путь в мире...

eISBN 978-9939-0-1803-4

© Геворг Тер-Габриелян, 2016

© Издательство «Яврурат», 2016

Все права защищены.

Произведение предназначено исключительно для частного использования.

Никакая часть данной публикации не может быть воспроизведена, сохранена в поисковой системе или передана в любой форме и любыми средствами, электронными, механическими, путем копирования, записи или иным способом, без предварительного письменного разрешения издателя.

ՅԱԹԱՂԱՆ ՍԻՆԴՐՈՄ

— Հիմա՞ ինչ եք մտածում։

— Հիմա ես մտածում եմ աշխատանքիս մասին,— ասաց պացիենտը։

— Իսկ ա՞յժմ,— բլոկնոտում նշումն անելուց հետո հարցրեց Միքայելը, աչքերը կրկին հառելով լոգոֆիլի ցուցիչներին։

— Այժմ ես մտածում եմ, որ եթե նկարիչ լինեի, լուսամուտի ետևի այս ճյուղերի նախշը կնկարեի։

Միքայելը գոհ գլխով արեց։ Լոգոֆիլն աշխատում էր անթերի։ Էկրանի վրա պացիենտի յուրաքանչյուր միտքն արտացոլվում էր որպես հստակ նախշ, իսկ երբ պացիենտը բարձրաձայն կրկնում էր իր միտքը, նախշը կրկնվում էր ոչ նույնությամբ, բայց այնպես, որ հասկանալի էր, որ նույն միտքն է արտահայտվել։

— Հիմա՛ էլ ասեք, եթե կարելի է,— ասաց Միքայելը։

— Հիմա ես մտածում եմ Նվարդի մասին։ Արդեն քսան տարի է ամուսնացած ենք, բայց չգիտեմ ինչու հենց որ նրա մասին մտածում եմ, սիրտս քնքշանքով է լցվում։

Էկրանի վրա, պացիենտի խոսքերին համապատասխան, գծագրվեց պոչերով իրար միացած երկու դեղնակարմիր տանձ հիշեցնող հիերոգլիֆը։ Միքայելը նախորդ հարցումներից արդեն գիտեր, որ դա պացիենտի կնոջ՝ Նվարդի պատկերն է, որն արտահայտվում է, հենց որ պացիենտը մտածում է նրա մասին։

— Հագնվեք,— Միքայելը վեր կացավ ու լոգոֆիլը կտրուկ անջատեց։

— Բժիշկ, որևէ բան հասկանալի դարձա՞վ։

— Ձեր լացի վերաբերյա՞լ։ Մի անհանգստացեք, դա զուտ տարիքային ռեակցիա է։ Տարիքի հետ տղամարդիկ սենտիմենտալ են դառնում։ Մի քաշվեք դրանից։

Միքայելը ռետինե ձեռնոցները հանեց, կոլոլեց, հանձնեց երիտասարդ ասիստենտին, որպեսզի վերջինս կծիկն աղբարկղ նետի, ու դուրս եկավ բուժարանից։

Ճաշարանում նա բալի հյութ էր ըմպում, երբ Յաթաղան Օսմանչին մտավ ներս։

— Ահա,— ասաց Յաթաղանը, գունավոր գրաֆիկները շպրտելով սեղանին։— Նա իհարկե ձախ կիսագնդի տեմպէմոց ունի։

— Նվա՞րդը։

— Այո։ Իսկ ամուսի՞նը։ Նայեցի՞ր։

— Բան չտեսա,— մտազբաղ ասաց Միքայելը, դիտելով գունավոր սիմվոլների հավաքածուն։— Տեմպէմոցն այնքան էլ վտանգավոր չէ։

— Դե հա,— ասաց Յաթաղանը։— Ես նրան Էնցեֆալոֆեն դուրս գրեցի։

Սեղանին շպրտված գրաֆիկների վրա ամեն գույնի ու տեսքի սիմվոլներ էին։ Դրանք նման էին երեխայի թոթով նկարների կամ հանճարեղ, թեև անճանաչ, աբստրակցիոնիստի կտավների։ Կարմիր ծովեր, կանաչ երկինքներ, ինչ֊որ երեքգլխանի էակներ...

Հանկարծ Միքայելը քիչ մնաց բալի հյութով բաժակը ձեռքից բաց թողներ։ Ձեռքը դողաց, հյութը թափվեց սեղանին։

— Զգույշ,— ասաց Յաթաղանը, հազիվ մի կողմ քաշելով գրաֆիկները։

Միքայելը չպատասխանեց։ Նա նայում էր նկարներից մեկին՝ պոչերով իրար կապված երկու տանձանման դեղնակարմիր պատկերներին։ Կասկած չկար. նույն պատկերն էր։ Նա քիչ առաջ տեսել էր այն իր լոգոֆիլի էկրանին։ Միքայելը թերթեց թղթերի տրցակը։ Մի տասը էջ այն կողմ պատկերը կրկնվում էր։ Նա նայեց ներքևի աջ անկյունում դաջված ժամին. տասն անց երեսուներկու րոպե քառասուն վայրկյան։ Առավոտ։

Միքայելը վեր թռավ և վազեց իր բուժարան։ Յաթաղանը զարմանքով նայում էր, ինչպես է նա վազում միջանցքով, ճեղքելով միջանցքով հանդիսավոր կերպով ճեմող թևանցուկ բուժքույրերի զույգերը։ Նրանց սպիտակ խալաթների փեշերը զարմացած փողփողում էին նրա բարձրացրած քամու ետևից։

Բուժարանում Միքայելը միացրեց լոգոֆիլն ու սեղմեց «պրինտ» կոճակը։ Չնայած կարող էր և չանել. նա արդեն գիտեր, թե ինչ է տեսնելու։

Տասն անց երեսուներկու րոպե քառասուն վայրկյանին Միքայելի պացիենտը տեսել էր նույն պատկերը, ինչ նույն պահին Յաթաղանի բուժարանում տեսել էր պացիենտի՝ երկրորդ լոգոֆիլով զննում անցնող կինը՝ Նվարդը. քիչ հետո պացիենտը Միքայելին հայտնել էր, որ մտածում է Նվարդի մասին։

* * *

Դոկտոր Միքայել Պետրոսյանը քառասուն տարեկան էր, երբ վերջապես ավարտեց բոլոր ինտերնատուրաներն ու օրդինատուրաները (վերջինը՝ Վաշինգտոնի հանրային հոսպիտալում) և դարձավ աշխարհի յոթ բժիշկներից մեկը՝ մասնագիտացած նորածին մանկանց պաթոլոգիկ էնցեֆալոգոսի վիրահատություններում։ Դա մի բնածին հիվանդություն էր, որ ունենում էր մարդկանց զրո ամբողջ երեք հարյուրերորդական տոկոսը, և որը նախկինում հանգեցնում էր հանկարծամահության՝ քսանյոթ տարեկանում։ ԱՄՆ֊ում վերջին տարիներին մի շարք հայտնագործություններ էին արվել այդ ասպարեզում։ Գիտնականները հասկացել էին, որ եթե գլխուղեղի մեջ ֆիզիկապես միջամտել ծննդից երեք շաբաթից ոչ ուշ՝ հիվանդությունը կարելի է բուժել։ Ախտորոշման նպատակով ստեղծվել էր նույնիսկ հատուկ սարք՝ կոչված լոգոֆիլ, մանկիկների պրոտոմտագործունեության փոթորկացումներն արձանագրելու համար։

Լոգոֆիլ կար շատ հիվանդանոցներում, բայց քիչ վիրաբույժներ կային, որոնք մասնագիտացել էին էնցեֆալոգոսի վիրահատության մեջ, քանի որ դա շատ բարդ օպերացիա էր։ Այն պիտի կատարվեր անհապաղ, հիվանդության հայտնաբերումից անմիջապես հետո, իսկ հայտնաբերել էնցեֆալոգոսը հնարավոր էր ծննդից երկու շաբաթ հետո միայն։

Միքայելն արդեն մի քանի տարի, լրացնելով իր օրդինատուրան, վիրահատում էր ինքնաթիռի մեջ։ Վիրահատական սարքերը թանկ էին և շատ հիվանդանոցներում չկային։ Հենց որ դիագնոզը դրվում էր՝ նա հատուկ բժշկական ինքնաթիռով թռնում էր այն քաղաքը, որտեղ հայտնաբերվել էր հիվանդ երեխան, երեխային բերում էին ինքնաթիռ, և Միքայելը նրան տեղնուտեղը վիրահատում էր։ Միքայելը սիրում էր իր գործը։ «Նշտա՛րը», խրոխտ ձայնով ասում էր նա վարժ բուժեղբորը և, առանց նայելու, պարզում ռետինե ձեռնոցով ձեռքի ափը։ Եվ վարժ բուժեղբայրն առանց վարանելու նրա ափի մեջ էր դնում միկրոսկոպիկ էլեկտրոնային նշտարը։

Միքայելն արդեն արել էր մի քանի տասնյակ վիրահատություն, իսկ այժմ պիտի անցներ մշտական գրաֆիկի, որոշելով, թե ո՛ր հիվանդանոցի առաջարկն ընդունի՝ դառնալու նրանց պրոֆեսորը։ Աշխարհում կար յոթ հիվանդանոց, որոնք ունեին բժշկական ինքնաթիռ՝ էնցեֆալոգոս վիրահատելու սարքավորումով։ Միքայելը հակված էր ընտրելու Կլիվլենդը։

Սակայն արդեն մի քսանհինգ տարի կլիներ ինչ նա, սովորելով և աշխատելով զբաղված, չորս օրից ավելի իրար ետևից չէր հանգստացել, և մտածում էր՝ իսկ գուցե մեկնի մի որևէ լավ տե՞ղ, ասենք Տիմբուկտու, և գոնե մի երկու շաբաթ նվիրի հանգստանալո՞ւն, մինչև կրկին գործի անցնելը։

Այդ մտածմունքների պահին նրան զանգահարեց քեռի Գևորգը, Երևանից։

Քեռի Գևորգն անընդհատ ինչ֊որ ծրագրեր էր իրականացնում, թեև դա նրան առանձնապես հաջողություն կամ ապահովություն չէր բերում։ Հիմա էլ նա շատ արագ անցավ իր զանգի բուն նպատակին։

Պարզվեց, որ մի սփյուռքահայ Երևանի մի հիվանդանոցի անհատույց տվել է երկու լոգոֆիլ։ Սակայն դրանցից օգտվելու համար մասնագետներ չկան։ Քեռի Գևորգն առաջարկում էր Միքայելին գալ Հայաստան գոնե երկու շաբաթով՝ սովորեցնելու, թե ինչպես օգտվել լոգոֆիլից։ Սփյուռքահայ բարերարը Միքայելի ծախսերը կփակեր, թեև Միքայելը պիտի աշխատեր անվճար։ Դա նրա ներդրումն էր լինելու՝ հայրենիքի զարգացման մեջ։ Գևորգն ասաց, որ կա մի թուրք մասնագետ՝ Յաթաղան Օսմանչի, նույնպես ԱՄՆ֊ից, որն արդեն համաձայնել է գալ, բայց լավ կլիներ, եթե Միքայելն էլ գար։

Քեռի Գևորգը տեղյակ չէր, որ Միքայելը նաև լոգոֆիլի մասնագետ է։ Սակայն նա ուներ մոտավոր պատկերացում Միքայելի մասնագիտության վերաբերյալ, և մտքովն անցել էր Միքայելի հետ խոսել։ Համենայն դեպս։ Եվ, իրոք, փայլուն միտք էր անցել իր մտքով։

Միքայելը, իր համար էլ անսպասելի, համաձայնեց։ Իհարկե, հոգու խորքում նա գիտեր, որ Տիմբուկտուի և Գոայի գաղափարների կողքին փայլատակել էր նաև Հայաստան վերջապես այցելելու կարճ միտքը, բայց այն երբեք չէր գիտակցվի, մանավանդ՝ դառնա որոշում, եթե չլիներ քեռի Գևորգի զանգը, այդ երջանիկ զուգադիպությունը։

Միքայելը համաձայնել էր, չնայած որ պիտի աշխատեր մի մարդու հետ, որի անունն էր Յաթաղան։ Միքայելը վաղուց էր լսել այդ եռանդուն, տաղանդավոր երիտասարդի մասին։

Երևանում հանդիպեցին։ Պարզվեց, Յաթաղանը շատ հաճելի անձնավորություն է. նա իսկույն ասաց, որ ընդունում է ցեղասպանության մեջ իր նախնիների մեղքը, և որ իրեն այդպես են անվանել՝ քանի որ իր ծնողները, ապրելով Ադանայում, ուզում էին իրեն ապահովել ցանկացած ագրեսիայից՝ տեղացիների կողմից։ Յաթաղանի ասելով, իր տոհմը եկվոր էր ինչ֊որ մի անհայտ տեղից՝ Օսմանյան կայսրության ծայրամասերից, և նա հաստատ գիտեր, որ իր տատը թուրք չէր, բայց թե ինչ ազգ էր՝ տատն անհայտ էր պահել մինչև կյանքի վերջ։ «Շատ հավանական է, որ հայ էր,— ասում էր Յաթաղանը տխուր ժպիտով։— Որքան հարցրինք՝ էդպես էլ չպատմեց ու մեռավ»։

Միքայելն առանձնապես ուշադրություն չէր դարձնում այդ ասածներին. հայ տատ ունենալը մոդայիկ էր դարձել թուրքերի շրջանում։ Ոմանք դա ասում էին մոդայի պատճառով, ոմանք՝ քաղաքավարությունից դրդված, կամ էլ պարզապես հայերին ու նույնիսկ միջազգային հանրությանը հաճոյանալու համար։

* * *

Երևանում պարզվեց, որ էնցեֆալոգոսով հիվանդ հայաստանցի երեխաներ գրեթե չկան։ Լոգոֆիլը մեծ մասամբ պարապ էր։ Ինքնաթիռը՝ վիրահատական սարքավորումով, որ սփյուռքահայ բարերարը վարձել էր ու հսկայական օրավարձ էր մուծում Հայաստանում անցկացրած նրա ամեն օրվա դիմաց՝ չվեց, վերադարձավ ԱՄՆ։ Իսկ Միքայելը որոշեց մնալ, ինչպես և խոստացել էր Գևորգին ու ինքն իրեն, ուղիղ երկու շաբաթ։ Նա որոշումները դժվար էր փոխում։

Առաջին շաբաթվա վերջում Միքայելն ու Յաթաղանը որոշեցին, որ երբ լոգոֆիլը զբաղված չէ, այն կարելի է օգտագործել նաև մեծահասակների ուղեղները քննելու համար՝ տեսնելու, թե ինչպիսի պատկերների ձևով են արտահայտվում նրանց մտքերը, ինչը շատ օգնում էր նևրոզներ և այլ նյարդային հիվանդություններ բուժելիս։ Ավելին. նրանց հարցեր տալով՝ կարելի էր նույնիսկ որոշակի, թեև ոչ շատ ճշգրիտ, «այբուբեն» ստեղծել, որը ցույց կտար, թե ո՛ր մտապատկերն ինչպե՛ս է արտահայտում լոգոֆիլը։

Նրանք սկսեցին կրթել երիտասարդ տեղացի բժիշկներին՝ ինչպես օգտվել լոգոֆիլից, և, թեև Միքայելը չէր ողջունում իր «պարապուրդը», այսինքն այն, որ չկար նորածին՝ էնցեֆալոգոսի ախտանշմամբ, բայց շատ կարևոր էր համարում իրենց իննովացիան՝ մեծահասակներին բուժելը։ Իսկ մեծահասակները, որոնք կարիք ունեին բուժման՝ անհամար էին։ Եվ երբ Նվարդն ու իր ամուսինը եկել էին, երկուսն էլ գանգատվելով, գործն արագացնելու համար Յաթաղանն ու Միքայելը որոշել էին զուգահեռաբար անցկացնել լոգոֆիլիան, քանի որ երկու սարքն էլ ազատ էին այդ պահին։

* * *

Նվարդն ու իր ամուսինը լոգոֆիլի միջոցով արտահայտել էին նույն պատկերը — և ուրեմն ունեցել էին նույն միտքը — զուգահեռաբար, նույն պահին, կես ժամվա ընթացքում հինգ անգամ, միմյանց մասին մտածելիս։ Չորս դեպքերում կար ժամանակային խոտորում՝ մեկից երկու վայրկյան, իսկ մեկ դեպքում՝ հենց այն, որը Միքայելն առաջինն էր նկատել՝ նույնիսկ վայրկյանի տասնորդական մասերն էին համընկնում։

Շշմած, Միքայելը նայում էր գրաֆիկներին, երբ ներս մտավ Յաթաղանը։

— Ի՞նչ է եղել։

— Տարօրինակ զուգադիպություն է։

Միքայելը ցույց տվեց գրաֆիկները։

— Այո,— ասաց Յաթաղանը։— Սա այն պահն է, երբ Նվարդ հանըմն ասում էր իր ամուսնու մասին։

Ստուգելու համար Յաթաղանը կանչեց իր ասիստենտին։ Քանի որ հայերեն չգիտեր, նա ասիստենտին էր հանձնարարում հարցերը տալ և թարգմանել։ Ասիստենտը հաստատեց։

— Երկար են միմյանց հետ ապրել,— ծուռ ժպտալով ասաց Միքայելը։— Զուգահեռաբար են մտածում։

— Միգուցե, միգուցե,— ասաց Յաթաղանը մտազբաղ։— Պետք է ստուգել։

— Ի՞նչը ստուգել։

— Ամեն ինչ։ Արդյոք նրանց մոտ դա կրկին կստացվի՞։ Արդյոք սարքերը նորմալ վիճակո՞ւմ են։ Միգուցե նրանց միջև կարճ միացո՞ւմ է եղել։ Եթե ոչ՝ պետք է տեսնել այլ պացիենտների դեպքում կկրկնվի՞ ֆենոմենը, թե ոչ։

— Ինչ ես ասում,— ասաց Միքայելը։— Ինչպե՞ս կարող է զուգադիպությունը կրկնվել։

— Ի՞նչ զուգադիպություն։ Սա զուգահեռ մտածողության մաքուր դեպք է,— ասաց Յաթաղանը։— Մի՞թե դու չես հասկանում։ Աչքերդ բացի՛ր։ Ոգևորվի՛ր։ Այսպիսի դեպքեր հարյուր տարին մեկ են պատահում։ Մենք պիտի հիմա ձեռնարկենք լայնածավալ հետազոտություն։

— Ես չորս օրից պիտի վերադառնամ ԱՄՆ,— ասաց Միքայելը։

— Ի՞նչ ԱՄՆ,— ասաց Յաթաղանը։— Գի՞ժ ես։ Պետք է ստուգել։ Պետք է հրավիրել մարդկանց, զույգ֊զույգ, որոնք միմյանց ճանաչում են, համաձայն են լոգոֆիլիա անցնել զուգահեռաբար, և ստուգել նրանց գրաֆիկները։ Պետք է ստիպել նրանց մտածել միմյանց մասին և նաև՝ ստուգել այն դեպքերը, երբ նրանց չենք հրահրում մտածել միմյանց մասին, բայց նրանք սպոնտան կերպով մտածում են։ Պետք է ստուգել ամուսնական զույգերին, քույրերին, եղբայրներին, քույրուեղբայրներին, ծնող ու զավակներին, ընկերներին, ֆեյսբուքյան ընկերներին և նույնիսկ միմյանց չճանաչողներին՝ միայն եթե նրանք միմյանց մասին լսել են։ Պետք է ստուգել տարբեր տարիքի մարդկանց... Տարբեր ազգերի... Պետք է երկու լոգոֆիլների միջև տարբեր հեռավորություններով անել էքսպերիմենտը՝ տեսնելու, թե արդյոք որևէ փոփոխություն կլինի, թե ոչ...

Երեկոյան, քեռի Գևորգի հետ «Ցենտրալ» սրճարանում նստած, Միքայելը պատմեց այդ տարօրինակ դեպքի մասին։ Քեռի Գևորգի հետ զրույցի արդյունքում նա որոշեց երկարացնել իր այցը Հայաստան։

* * *

Անցավ երկու շաբաթ։ Ստուգումները ֆենոմենալ արդյունքներ բերեցին։ Չնայած մանր խոտորումներին՝ մեծ քանակությամբ մարդիկ, ովքեր միմյանց ճանաչում էին, կրկնում էին տիկին Նվարդի և նրա ամուսնու էֆեկտը. եթե մեկը մտածում էր մյուսի մասին՝ մյուսն էլ էր մտածում նրա մասին։ Փորձվողների վաթսունհինգ տոկոսի մոտ երևույթը դրսևորվում էր հստակորեն։ Մերձավորության աստիճանն այնքան էլ կարևոր չէր. թեև մերձավորների մոտ երևույթն ավելի հստակ էր արտահայտվում՝ բայց առկա էր նաև պարզապես ծանոթների մոտ։

— Մենք ստացանք Նոբելյան մրցանա՛կ,— գոռում էր Յաթաղանը, փորձերի միջև կարճատև ընդմիջման ընթացքում մեծ քայլերով քայլելով Միքայելի բուժարանի մի անկյունից մյուսը։— Այ ապրե՛ս, ագրեգա՛տ,— նա գորովանքով շոյում էր լոգոֆիլի փայլուն կորը։

— Սպասիր,— ասում էր Միքայելը.— ախր մենք ունենք առնվազն քսան դեպք, երբ մտքի ոչ մի զուգահեռություն չի նկատվել։

— Բայց մենք ունենք հարյուր հիսունից ավելի դեպք, երբ նկատվե՛լ է։

Իրոք. քսան զույգ չդրսևորեցին զուգահեռ մտապատկերի ֆենոմենը. նրանք հատուկ հավաքագրվել էին այլազգիների շրջանից՝ ամերիկացիների, ֆրանսիացիների, բելգիացիների, ղազախների... Եվ նրանցից ոչ մեկի մոտ երևույթը չարտահայտվեց։ Միայն մեկ ռուս զույգ նույն երևույթը դրսևորեց...

— Գուցե սա զուտ հայկակա՞ն երևույթ է,— ասաց Յաթաղանի ասիստենտը դողացող ձայնով։

— Ինչ ես ասում,— բարկացավ Միքայելը.— էլի դուք ձեր հայկականությունն եք ուզում կենսաբանացնել... Հերիք չի այդ բոլոր շառլատանները լցվել են դաշտ՝ թե իբր հայի գեն կա, էս, էն... Հիմա ուզում ես մեզ է՞լ շառլատան դարձնել։

— Ես իհարկե հաճույքով կհավատայի, որ դա հայկական ֆենոմեն է, ու կանվանեի սա «հայի սինդրոմ»։ Եթե կա հայկական հիվանդություն, ինչո՞ւ չի կարող լինել նաև մեկ այլ՝ հայկական ֆիզիոհոգեկան ֆենոմեն,— դիպլոմատիկ տոնով ասաց Յաթաղանը։— Սակայն չէ որ մենք ստուգել ենք նաև եզդիների, ասորիների, հրեաների և նույնիսկ մի զույգ ռուսների՝ և նրանց մոտ դա արտահայտվել է։

— Հայկականություն,— մտազբաղ ասաց Միքայելը։— Ի՞նչ է դա նշանակում։ Դա անորոշ հասկացություն է։ Արյա՞մբ է արդյոք դա որոշվում։ Թե՞ մարդու որոշմամբ՝ որ ես հայ եմ։ Պատկերացնենք, որ ազգի կենտրոնում կա երկու խումբ՝ «զտարյունները» և «կամավորները»։ Արվարձաններում՝ «խառնածիններն» ու «անվճռականները», կամ «չհետաքրքրվածները»։ Իսկ եթե անվճռականը զտարյուն է... Դա նրան հա՞յ է դարձնում։ Իսկ եթե զտարյունն է չհետաքրքրված... Մենք չենք չափում, թե ով որքան հայկական արյուն ունի։ Իսկ մեր տատիկները... Օ, այդ մեր տատիկները... Նրանք այնքան գաղտնապահ ու պրպտող էին...

— Իմ տատիկը զտարյուն հայ էր,— առարկեց ասիստենտը։

— Գուցե մենք պիտի տվյալներ հավաքագրենք՝ թե ո՛ւմ ծնողները, նույնիսկ տատուպապն ովքե՛ր են եղել,— առանց նրան լսելու՝ շարունակեց Միքայելը։

— Դա էր պակաս,— ասաց Յաթաղանը։— Այդքան ժամանակ որտեղի՞ց։ Հետո՝ ինչո՞ւ։ Ինչո՞ւ, ասում եմ, հենց այդ հատկանիշը։ Ի՞նչ ես ուզում դրանով որսալ։ Գուցե մենք պիտի աչքերի գո՞ւյնը վերցնենք որպես հատկանիշ։ Դա ավելի հավանական կլիներ... Չէ՞ որ աչքերի գույնը, գիտությունը պարզել է, հաստատ ազդում է մարդու բնավորության, այսինքն հոգեկանի վրա... Ե՛վ դեպի ներս, և՛ դեպի դուրս՝ դիմացինի...

—Կներեք,— ասաց բուժքույրը, միջանցքից ներս նայելով,— հաջորդ զույգը պատրաստ է։

— Գնացինք, գնացինք,— քրթմնջաց Յաթաղանը և, լեբլեբիջիների քայլերգը շվշվացնելով, գնաց դեպի իր բուժարան։

Ասիստենտը հետևեց նրան։

Միքայելի բուժարան մտավ մի հաճելի տիկին, իսկույն երևում էր, որ սլավոնական ազգի։

— Բարև ձեզ։ Պառկեք խնդրեմ,— ասաց Միքայելը ռուսերեն։

Տիկինը հնազանդ պառկեց։ Միքայելը մետաղյա օղերը նրա քունքերին, կոճերին ու դաստակներին հագցրեց։ Միացրեց լոգոֆիլը։

— Ի՞նչ եք մտածում հիմա։

Կես ժամն անցնում էր տաղտկալի։ Կինը պատասխանում էր հեշտ ու հաճույքով։ Լոգոֆիլը նկարում էր հանճարեղ նկարներ։ Միքայելն անտրամադիր էր։ Ձեռքը քոր էր գալիս և ցնցվում. նշտարի բացակայությունը զգացնել էր տալիս, Միքայելը վախենում էր որակավորումը կորցնել էնցեֆալոգոսի վիրահատություններին այդքան երկար ընդմիջում տալու պատճառով։

Միքայելը թողեց, որ գործի մեծ մասն անի ասիստենտը։ Ինքը խորասուզված նայում էր պատուհանից դուրս՝ դեղնող տերևներին։ Մերձավորությունը խթան է, դա արդեն հասկանալի է։ Բայց ինչո՞ւ որոշ դեպքերում երևույթն այդքան ցայտուն է, որոշ դեպքերում՝ սվաղված, իսկ որոշ դեպքերում՝ բացարձակապես բացակա։ Ուրիշ ի՞նչ օրինաչափություն կարող է լինել։ Ասենք թե՝ երևույթը ցայտուն է մերձավորության պատճառով՝ գումարած մեկ այլ հանգամանք։ Այդ դեպքում երևույթը բացակա է, եթե հանգամանքը ներկա չէ, և կամ սվաղված է, եթե հանգամանքը թույլ է արտահայտված... Իսկ ինչպես կարող է նա թույլ արտահայտվել... Ասենք, մեկի մոտ առկա է, մյուսի մոտ՝ ոչ...

— Մտածեք...

— Հիմա մի՛ մտածեք...

— Բժիշկ, ես չեմ կարող չմտածել։ Պատանի տարիքում կարողանում էի, վաղուց կորցրել եմ ունակությունս...

— Փորձեք չմտածել որքան կարող եք... Մտածողությունդ պահեք... Մի քիչ էլ... Մի քիչ էլ... Դե լավ, մտածեք։ Հիմա այս կողմով մտածեք։

— Իսկ այս կողմով մտածելիս ցավ զգո՞ւմ եք...

Նա դժգոհ էր, որովհետև համարում էր, որ Յաթաղանն իրեն թույլ չի տալիս մտածել այնքան՝ որքան նա ուզում է, և որքան անհրաժեշտ է՝ ֆենոմենը հասկանալու համար։ Բանն այն է, որ Յաթաղանը սիրում էր երեկոները գնալ թատրոն կամ համերգ։ Նա հաճախում էր երևանյան բոլոր ներկայացումներին, թեև դրանք հայերեն էին, և մեծ հաճույք ստանում։ Իր ամերիկյան կյանքի ընթացքում՝ Միքայելը գրեթե երբեք թատրոն կամ համերգ չէր այցելել։ Իսկ հիմա ստիպված ուղեկցում էր գործընկերոջը՝ որ նրան միայնակ չթողնի։ Եվ երանի տալիս բախտին, որ Յաթաղանը չի պահանջում թարգմանել բոլոր ներկայացումները։ Դե, ասենք, նա դրանք կարող էր կարդալ իր լեզվով՝ մեծ մասամբ դրանք կլասիկ բաներ էին՝ «Համլետ», «Օթելլո» և այլն։ Ներկայացումից հետո նրանք քայլում էին երևանյան փողոցներով՝ զրուցելով ողբերգության ժանրի մասին։ Յաթաղանը՝ անտրակտին անպայման թատրոնի բուֆետում ընդունած ռակիից հետո ակտիվ և եռանդուն, Միքայելը՝ որ չէր խմում, մտահոգ ու դժգոհ։ Արդյունքում Միքայելը քիչ էր քնում և, ինչպես ինքն էր համարում, չէր հասցնում կենտրոնանալ։

— Վերջացրինք,— ասաց ասիստենտը։

— Շնորհակալություն,— ասաց Միքայելը։— Դուք այստե՞ղ եք ապրում։

— Այո,— հաճույքով պատասխանեց կինը։— Ամուսինս դեսպանությունում է աշխատում, զլմների գծով հանձնակատարն է։ Ես շատ սիրում եմ Արմենիան։ Իհարկե, ձեզ մոտ դժվարություններ կան, այնպես չէ, ինչպես սովետական տարիներին էր՝ երբ բոլորս միասին էինք...

Միքայելը մտաբերեց սովետական իր մանկության խունացած տարիները՝ ինչպես որ ինքն էր հիշում. միս չկար։ Հայրը համարում էր, որ ինքը պիտի պարտադիր միս ուտի։ Ինքը, իրոք, սիրում էր միս ուտել։ Հայրը գնում էր ձմեռվա գիշերով հերթ պահում, որ առավոտյան կարողանա միս առնել։ Հերթի անդամները հերթապահում էին հաջորդաբար՝ որ չսառեն։ Հերթապահները կրակ էին վառում խանութի դռան առջև՝ կարծես տրնդեզ պիտի խաղային։

— Իսկ սովետական տարիներին ամեն ինչ լա՞վ էր,— ասաց Միքայելը։

— Օ, իհարկե,— ասաց կինը։— Հիշում եմ՝ հայրս ինձ տանում էր դաչա՝ Բարվիխա, և այնտեղի գյուղական խանութում ինչ ասես չկար՝ պաղպաղակից սկսած մինչև սև ձկնկիթ... Եվ գները, գները... Պապս էլ, երբ դեռ Նովոսիբիրսկում էինք ապրում՝ ես այն ժամանակ փոքր էի, նա աշխատում էր անվտանգության համակարգում՝ և գործուղումներից ետ գալիս բերում էր իր հետ ինչ ասես՝ էլ կզաքիս, էլ նույնիսկ, երբեմն, ոսկի, որն ինքը պարզապես գտնում էր, գիտե՞ք, Սիբիրում թափառելիս՝ ոճրագործներին հսկելիս՝ ոտքերի տակ թափված՝ անտառում։

Միքայելը հիշեց նախորդ ռուս պացիենտին. սա նույնպես պատմում էր իր պապի մասին՝ որին գնդակահարել էին երեսունյոթ թվականին, և այդ իսկ պատճառով Միքայելը համակրել էր նրան, նրանք արագ էին ընդհանուր լեզու գտել։

«Այս կնոջ պապը վերտուխայ էր, իսկ այն մարդունը՝ զեկ»,— մտածեց Միքայելը։

— Իսկ դուք ո՞ւմ հետ եք եկել,— հարցրեց Միքայելը։

— Ընկերուհուս հետ։ Նա ձեր գեղատեսիլ կոլեգայի մոտ է։ Նա գերադասում է այդպիսի պարթև հարավցիների. նրա հայրը ծառայում էր Վրաստանում։ Իսկ ես՝ ձեզ պես ինտելիգենտների,— կոկետաբար ասաց կինը։

— Ցտեսություն ձեզ, հաջողություն եմ ցանկանում,— բարեկրթորեն ասաց Միքայելը։

Հետո ստուգեց, Յաթաղանից հարցնելով. այս դեպքում զուգահեռությունը բացակա էր։ Նաև ճաշակների հարցում։

Հաջորդ օրը նա երկմտանքը հաղթահարեց ու զանգահարեց տիկնոջը։

— Ա, այդ դո՞ւք եք,— ասաց տիկինը։— Լսում եմ։ Ուզում եք ինձ հրավիրել ժամադրությա՞ն։

— Կներեք, իսկ դուք ճանաչո՞ւմ եք պարոն Օռլովին։

Օռլովն այն մարդն էր, որի պապը գնդակահարվել էր։

— Իհարկե,— ասաց տիկինը,— չէ որ նա էլ է աշխատում դեսպանությունում։

— Կհամաձայնեի՞ք մեկ անգամ ևս մասնակցել էքսպերիմենտին՝ նրա հետ։

— Խնդրեմ,— ասաց տիկինը մի քիչ չորոտ։— Չեմ ասի, որ նրան շատ եմ համակրում, բայց ձեր և Արմենիայի գիտության խաթր՝ խնդրեմ։

Հաջորդ օրը կինն ու Օռլովը կրկին անցան լոգոֆիլիական զննում, այս անգամ՝ միասին։ Այս անգամ էֆեկտը կար, բայց շատ թույլ։ Ուրեմն մարդ մի դեպքում այն ունի, մյուսում՝ ոչ։ Ուրեմն առանձին վերցրած մարդը չէ հարցը... Այսինքն նա էլ... Չափից դուրս շատ փոփոխականներ կան այս հավասարման մեջ...

«Հատկանիշ, հատկանիշ,— մտածում էր Միքայելը։— Մի դեպքում՝ թույլ, մի դեպքում՝ ուժեղ, մի դեպքում՝ բացակա։ Հայրն ու դուստրն են զուգադիպում... Մայրն ու որդին...»։

— Հատկանիշը գենդերայի՞ն է,— հանկարծ բացականչեց նա բարձրաձայն և, վախեցած, աչք ածեց շուրջը. այդ բառն արգելված էր Հայաստանում Պուտինի հրամանագրով, ճիշտ ինչպես «ցեղասպանություն» բառը՝ Թուրքիայում։ Այդ մասին նրան նախազգուշացրել էր քեռի Գևորգը՝ հենց որ Միքայելն ինքնաթիռից ցած էր իջել։ Տեղական ադաթները պետք է հարգել, դա Միքայելը լավ գիտեր։

Բարեբախտաբար, բուժարանը դատարկ էր այդ պահին. Միքայելի ասիստենտը դուրս էր եկել միջանցք՝ մոբիլայինով զրուցելու, քանի որ իրեն զանգահարել էր ԱԱԾ֊ից իր շեֆը։

Միքայելը հասկանում էր, որ ինչ֊որ բան բաց է թողնում։ Երբ ասիստենտը վերադարձավ՝ միասին նայում էին նկարները. «Տե՛ս, սա կարծես ծիածանագույն նշտար լինի,— ասում էր Միքայելը։— Սա՝ համեմատաբար թույլ զուգադիպությունն է, բայց դեռ ոչ ամենաթույլ։ Ամենաթույլն այս մեկն է, սա կարծես ընդամենը մի փոքրիկ մետաղագույն նշտարիկ լինի...»։ «Եվ այստեղ էլ նույնն է»,— ասում էր ասիստենտը, նայելով զուգահեռ նկարին։

— Նրանք բոլորը միշտ նույնն են,— ասաց Միքայելը։— Եթե նրանք կան, կրկնվում են՝ ապա նրանք նույնն են։

— Իսկ սա, ահա, ակնհայտորեն ուժեղ դեպք է,— ասաց ասիստենտը։— Սա արդեն ոչ թե նշտար է, այլ մի ամբողջ... լազուրե յաթաղան։— Ասիստենտն ամաչկոտ ծիծաղեց։— Միայն եկեք չասենք մեր թուրք ընկերոջը։

Այդ պահին ներս մտավ կատաղած Յաթաղանը։ Կատարը տաք էր։ Երևում է, գործն ավարտել ու իսկույն ռակիին հուպ էր տվել։

— Որքա՛ն կարելի է,— գոռաց նա։— Դու ասացիր արի ստուգենք ևս հարյուր հոգի՝ ես համաձայնեցի։ Բայց մենք արդեն ստուգեցինք ևս երեք հարյուր... Պետք է հրապարակել, ինչպես դու չես հասկանում, լոգոֆիլը դեֆիցիտ չէ, ուրիշներն էլ ունեն, հենց որ բամբասանքը տարածվի՝ մեզնից առաջ կանցնեն...

— Ինչպես կուզես, եղբայր,— ասաց Միքայելը։— Համարում ես, որ ժամանակն է՝ արի հրապարակիր։

— Ինչպես թե։ Իսկ դո՞ւ։

— Ես դեռ համոզված չեմ...

— Ես առանց քեզ չեմ հրապարակի։

— Դե լավ, իմ անունն էլ կարող ես դնել վերնագրի տակ։ Բայց քոնը՝ առաջինը։

— Ինչո՞ւ։ Չէ՞ որ դու ես հայտնաբերել երևույթը։

— Բայց եթե դու չլինեիր՝ մենք այն չէինք հետազոտի։

— Բայց դու հասկանո՞ւմ ես, թե սա ինչ է նշանակում. մարդիկ, դու մի ասա, մտովի հաղորդակցվում են միմյանց... ուղղակի ոչ ոք չի իմացել ու չի ստուգել սա մինչ այժմ... Երբ ես մտածում եմ քո մասին, հարյուրից մի վաթսունհինգ դեպքում դա նշանակում է, որ դու էլ մտածում ես իմ մասին... Սա նոր քայլ է՝ մարդկության պատմության մեջ... Ինչ հնարավորություններ...

— Որտե՞ղ ես հրապարակելու. «Յահրբուխ ֆյուր փսիխոանալիտիկո՞ւմ»։

— Չէ ինչ ես ասում, էնտեղ երկար պետք է սպասել։ Արի նամակ գրենք «Նեյչըրին»։

— Դու գրիր, ես կստորագրեմ։

— Իսկ ինչպե՞ս անվանենք։ «Հայի սինդրո՞մ»։

— Արի անվանենք պարզ,— ասաց Միքայելը,— «Նվարդի սինդրոմ»։

— Չի կարելի,— ասաց Յաթաղանը,— խեղճ կինն անտեղյակ է, սխալ կհասկանա։ Սա ի՞նչ է,— Յաթաղանը հակվեց նկարներին։

— Սա ռուս կնոջ և իր ծանոթի նկարներն են, մոռացե՞լ ես։

— Հիշում եմ,— ասաց Յաթաղանը։— Այդ ծանոթը երկրորդ անգամ էր եկել։ Իսկ առաջին անգամ նա քեզ մոտ էր։

— Այո,— ասաց Միքայելը։

— Իսկ ինձ հետ նրա հայ ընկերն էր,— ասաց Յաթաղանը։— Շատ լավ մարդ դուրս եկավ ծերուկը։ Պատկերացնո՞ւմ ես, թուրքերեն գիտեր։ Ասում եմ՝ որտեղի՞ց գիտես։ Ասում է՝ պապս է սովորեցրել։ Պապը Թուրքիայից էր դու մի ասա։ Հետո ապրել էր Լիբանանում, հետո գաղթել Հայաստան ու... աքսորվել Սիբիր։ Բայց հետո վերադարձել էր ու թոռանը նույնիսկ հասցրել մի քիչ թուրքերեն ուսուցանել։

— Եվս մեկ զեկ,— ասաց Միքայելը։

— Զեկն ի՞նչ է։

— Հեչ, բացատրելը երկար կտևի։

— Մենք էլ ենք ասում «հեչ»,— ասաց Յաթաղանը։— Ամեն ինչ մեզնից եք վերցրել։

«Եվս մեկ հեչ»,— մտածեց Միքայելը։

— Ի՞նչ ես մտածում,— ասաց Յաթաղանը։

— Որ «հեչն» այս աշխարհում շատ է,— ավտոմատ կերպով իսկույն արձագանքեց Միքայելը. այդ կանոնը՝ որ երբ հարցնում են «ինչ ես մտածում» պետք է անհապաղ արձագանքել, ինքն էր ստեղծել՝ լոգոֆիլի վրա պացիենտների հետ աշխատելու համար։

— Տեսնես ինչպե՛ս կպատկերվեր «հեչը»,— ասաց Յաղաթանը մտազբաղ։— Ես այն պատկերացնում եմ որպես սև մի բազմաճյուղ լաքա, որի մեջ՝ ոսկեգույն և կարմիր առկայծող պուտեր։ Արի ստուգենք՝ լոգոֆիլի տակ պառկենք երկուսով։ Տեսնենք ում «հեչն» ինչպիսին է։

— Լրջացի՛ր,— ասաց Միքայելը։— Ֆանտազիադ սիրեմ։ Շատ ես խմում։

Հայտնագործության հարմար անուն նրանք չգտան։ Նամակը, որ հինգ օրից հրապարակվեց «Նեյչըրի» վեբկայքում՝ երևույթն անվանում էր «զուգահեռ մտապատկերման սինդրոմ»։ Այն ստորագրել էին երկուսն էլ։ Բայց Միքայելը պնդեց, որ առաջինը Յաթաղանի անունը լինի, քանի որ նա հյուր էր Հայաստանում։ Որոշ գիտնականներ փորձեցին հետո երևույթն անվանել «Օսմանչի֊Պետրոսյան սինդրոմ», բայց անունը չկպավ։ «Էկոնոմիստի» «թեթև ձեռքից» էր, որ երևույթն անգլերեն աշխարհով մեկ սկսեցին անվանել «Յաթաղան սինդրոմ»։ «Եթե հայտնագործությունը հաստատվի,— գրել էր «Էկոնոմիստը»,— այն կարող է դառնալ ամենախոշոր թռիչքը մարդկության՝ լուսին իջնելուց հետո»։

Հոդվածը զայրույթ առաջացրեց հայերի շրջաններում. նրանք համարում էին, որ հայտնագործության մեջ Միքայելի դերը հոդվածում նսեմացված է։ «Յաթաղանը հաղթեց Միքայելին, ինչպես յողուրթը՝ մածունին»,— գրում էր «Առավոտ» թերթը։

* * *

Անցավ մեկ տարի։ Այն հաջողություն չբերեց գործընկերներին։ Միքայելն իր առանձնասենյակում նստած՝ Կլիվլենդի հիվանդանոցում, աչք էր ածում անկյունում դիզված փաթեթներն ու արղկերը։ Նրան գործից հանել էին ԱՄՆ Գիտական էթիկայի հանձնաժողովի որոշմամբ՝ այն բանի համար, որ նա, առանց մարդկանց տեղյակ պահելու, նրանց ենթարկել էր մտավոր էքսպերիմենտի, և որ օգտագործել էր բժշկական գործիքը ոչ ըստ նպատակի, այդպիսով չարաչար խախտելով բժշկական էթիկան։

«Իրոք, ինչպես կարող էի ես ինձ դա թույլ տալ,— մտածում էր Միքայելը։— Խեղճ Նվարդն ու իր ամուսինը չգիտեին, ինչն էինք մենք դիտարկում, նրանց էքսպերիմենտի համար օգտագործելիս։ Ոչ էլ Օռլովը կամ այն ռուս կինը։ Ոչ ոք այդ հարյուրներից։ Միգուցե եթե նրանք իմանային՝ նրանց դա պետք գար։ Միգուցե դա նրանց կյանքը փրկեր ինչ֊որ պահի։ Յաթաղանը ինչ, նա թուրք է, նա գուցե գենետիկորեն սովոր է պացիենտներին մանիպուլյացիայի ենթարկել, յաթաղանով գիտություն զարգացնել։ Բայց ինչպես կարող էի ես դա աչքաթող անել»։ Լոգոֆիլը ոչ իր նպատակի համար օգտագործելը, սակայն, նա մեղք չէր համարում և գտնում էր, որ այդ պատճառով իրենց հետապնդելը զուտ գիտական բյուրոկրատիզմի արտահայտություն է։ Լոգոֆիլը մասնավոր էր, պատկանում էր հայ բարերարին, նրա գործածումը վնասակար հետևանքներ չուներ, և ոչ մի արգելք չկար՝ այն օգտագործելու որևէ ա՛յլ լավ նպատակի համար, ա՛յլ մարդկանց բուժման, թեկուզև էքսպերիմենտալ, եթե էնցեֆալոգոսով հիվանդ երեխա շրջակայքում այդ պահին չկար։

Սկզբում, երբ հանձնաժողովի հետաքննությունը սկսվեց, հիվանդանոցը Միքայելի աշխատավարձն ու պաշտոնը կրճատեց։ Միքայելը ստիպված էր ետ հանձնել տունը՝ որ ապառիկ առել էր Կլիվլենդի մոտակայքում, քանի որ այլևս չէր կարող վճարել ամենամսյա մուծումները։ Իրերը տեղափոխել էր իր առանձնասենյակ՝ որն իրեն էին հատկացրել հիվանդանոցում մինչև հետաքննության ավարտը։ Գիշերում էր այնտեղ։ Լոգոֆիլին մոտենալ նրան այլևս թույլ չէին տալիս։ Վիրահատել էլ չէին վստահում։ Վեց վիրահատական ինքնաթիռները սավառնում էին ԱՄՆ երկնքում՝ այսուայնտեղ տեղափոխելով մանկանց կյանքեր փրկող մնացած վեց վիրաբույժներին, իսկ Միքայելը ապաորակավորված էր, և նրան հատկացված ինքնաթիռը ժանգոտում էր Կլիվլենդի օդակայանում, օրական հարյուր հազարավոր դոլարների վնաս բերելով հիվանդանոցին։

Յաթաղանը՝ որ մինչ այդ Միսսուրիի համալսարանում էր աշխատում, իրերը հավաքել ու վերադարձել էր հարազատ Թուրքիա՝ որտեղի բազում համալսարաններից մեկում նրան գրկաբաց էին ընդունել։ Միքայելը գիտեր, որ ինքն էլ կարող է վերադառնալ Հայաստան, նույնիսկ արդեն քաղաքացիություն ուներ, բայց գնա այնտեղ ի՞նչ անի։

Քաղաքացիությունը նրան տվեցին այն օրերին, երբ իրենց նամակը գնաց «Նեյչըր»։ Յաթաղանի ասիստենտը հանրապետական կուսակցության անդամ էր։ Հերթական կուսակցական նիստի ժամանակ նա չէր դիմացել ու ընդմիջման պահին պատմել էր ունիկալ էքսպերիմենտի մասին կրթության և գիտության նախարարին։ Նախարարն էլ, միշտ պատրաստ նախագահին ուրախացնելու՝ նրա հետ դեպի ելքը գնալիս նրա ականջին էր փսփսացել, շարժելով այլ մերձավորների նախանձը։ Նախագահը, ոգեշնչված, հրահանգել էր Միքայելին կանչել և հանդիսավոր պայմաններում նրան էր հանձնել հայկական անձնագիր, որից Միքայելը չէր հրաժարվել։ Հետո սկսել էր Միքայելին հրավիրել տարբեր հանդիսավոր արարողությունների, նույնիսկ որոշ հարսանիքների։ Բայց Միքայելն արագ էր հոգնում նման ժամանցից, հազիվ էր հրաժարվել՝ առանց նախագահին վիրավորելու, պատճառաբանելով հայտնագործության վրա շարունակաբար աշխատելու կարիքը։ Նախագահի հետ ժամանցի համեմատ՝ նույնիսկ Յաթաղանի հետ երեկոները թատրոն գնալը, «Համլետի», «Կորիոլանի» կամ այլ կլասիկ գործերի ժանրերը քննարկելը գերադասելի էին։

Նախագահին Միքայելը պետք էր, որպեսզի կարողանա աշխարհին ասել, որ հայաստանցին է «Նեյչըրում» նամակ հրապարակել, առավել ևս՝ թուրքի հետ, թեկուզև ամերիկյան, քանի որ նախագահը փնտրում էր հնարավորություն՝ վերակենդանացնելու վաղուց մեռած թուրք֊հայկական բանակցությունները։ Բացի այդ՝ նա ուզում էր ցույց տալ այն սփյուռքահայ բարերարին, որը նվիրել էր լոգոֆիլները՝ որ դրանք ունիկալ օգտագործման են դրվել, որպեսզի կրկին փող ու նվեր տա սփյուռքահայը Հայաստանին։ Ավաղ, Միքայել֊Յաթաղան դեպքը սփյուռքահայ բարերարին չէր համոզել ու գոհացրել, քանի որ վերջինս հայտնաբերել էր, որ բացի երկու լոգոֆիլից՝ մնացած ամենը, ինչ ինքը տվել էր Հայաստանին՝ անհետացել էր։ Եվ նա հրաժարվել էր այսուհետ օգնել Հայաստանին ու հեռացել Կալիֆորնիա, պահանջելով նաև, որ իր լոգոֆիլներն իրեն վերադարձվեն, ու իր ողջ ունեցվածքը կտակել էբոլայի դեմ պայքարին։

Դա նշանակում էր, որ Միքայելին և Յաթաղանին այլևս Հայաստանում պահելու իմաստ և փող չկար։ Նրանք վերադարձել էին ԱՄՆ։

«Նեյչըրի» նամակից հետո նրանք մի ավելի մեծածավալ ու մանրամասն հոդված գրեցին։ Սակայն այն աղմուկը, որն այդ ամենն առաջացրեց, գործին օգուտ չտվեց։

Մի շարք գիտնականներ աշխարհի տարբեր ծայրերում փորձեր արեցին, հիմնականում՝ կա՛մ անհաջող, կա՛մ անորոշ արդյունքով։ Ուղեղագետների միջազգային ասոցիացիայում Միքայելի պրեզենտացիան ջախջախիչ հարված ստացավ պրոֆեսորներ Բուռլյաևի, Բեռնշտեյնի, Կամենևի, Մանդելշտամի և նրանց միացած տարեց Արմենակ Հարությունյանի՝ լոգոֆիլի սովետական պրոտոտիպի ստեղծողի կողմից։ Հատկապես ճարտասան էր պրոֆեսոր Բեռնշտեյնը, որը ծաղրեց Միքայելին և Յաթաղանին՝ իրենց գրառումները կատարելիս բլոկնոտ օգտագործելու համար. «Լոգոֆիլի դարում,— ասաց նա,— դուք բլոկնոտի մե՞ջ էիք կատարում ձեր գրառումները»։

Պրոֆեսոր Արմենակ Հարությունյանն էլ ավելացրեց հեգնանքով. «Իսկ ասացեք խնդրեմ, թանաքո՞վ էիք գրում, իսկ միգուցե դուք սագի փետուրո՞վ էիք գրում, այն թաթախելով թանաքամանի մե՞ջ։ Դա ավելի կլասիկ կլիներ»։

«Իսկ եթե լուրջ խոսենք,— շարունակեց պրոֆեսորը,— ասացեք խնդրեմ, եթե, ասենք, ես մտածում եմ միանգամից երեք մարդու մասին, ապա այդ երեքն էլ պարտադիր ի՞մ մասին են մտածում։ Միաժամանա՞կ»։

Հանձնաժողովի անդամները սկսել էին քահ֊քահ ծիծաղել։ Նույնիսկ Միքայելը չէր կարողացել զսպել ծուռ ժպիտը։

«Դուք այդպե՞ս էիք կտրտում ձեր խեղճ մանկիկներին,— շարունակեց պրոֆեսորը։— Նշտարն է՞լ էիք թաթախում թանաքի մեջ»։

Կրկին ծիծաղ։ «Նրան նշտար պետք չէ, նա ունի իր յաթաղանը»,— տեղից ասաց մի կին բժշկուհի։ Հանձնաժողովը, թամաշայից գոհ՝ ձայնակցում էր։ «Ես հենց սկզբից զգացի, որ այստեղ ինչ֊որ բան խորապես այն չէ,— ասաց «Նեյչըրի» գլխավոր խմբագիրը։— Ճապոնիայում ձեր պես գիտնականները, եթե գոնե մի կաթիլ ազնվություն ունեն պահպանած, խարակիրի են գործում նման դեպքերում։ Մանավանդ՝ յաթաղան էլ ունեք, ասում են...»։

Բայց Միքայելը չէր ուզում խարակիրի գործել, և իր Յաթաղանը հեռու էր։

Նիստից հետո Միքայելը մոտեցել էր պրոֆեսոր Հարությունյանին և դողդոջուն ձայնով ասել. «Պրոֆեսոր, ես ուզում էի ձեզ շնորհակալություն հայտնել ձեր սկզբունքայնության համար... ես շատ բան հասկացա այսօր...»։ «Տղաս,— ասել էր պրոֆեսորն ու հայրաբար թփթփացրել նրա ուսը,— գիտությունը գիտական ֆանտաստիկա չէ։ Հերիք է այդ հայկականությունը փողհարենք։ Սա տրնդեզ կամ զուռնա չէ։ Դուք հասկանո՞ւմ եք, որտեղ եք գտնվում։ Դու հասկանո՞ւմ եք, որ ձեր նմանները խայտառակում են մեր տառապած ռեսպուբլիկան։ Բայց ոչինչ, դուք դեռ երիտասարդ եք, սա ձեզ դաս կլինի»։ «Ես... այո... իհարկե ես հասկանում եմ... բայց... իհա՛րկե սա ֆանտաստիկա չէ, տրնդեզ ու զուռնա չէ, հայկականություն չէ... ես էլ նույնն էի ասում»,— թոթովել էր Միքայելը, բայց պրոֆեսորը, արդեն առանց լսելու, առաջ էր անցել, որպեսզի թևանցուկ անի նոբելյան դափնեկիր Ստիվըն Բրյունին, որի հետ պայմանավորվել էին, հանդիպման առիթից օգտվելով, լանչի գնալ մոտակա «Պիցցա Հաթ»։

Նորվեգիայում պրոֆեսոր Էկկըլհարստի թիմի փորձերն արդյունք չտվեցին։ Իտալիայում՝ բացարձակապես ոչ մի արդյունք։ Ոչ էլ Հունաստանում։ Իսպանիայում որոշ արդյունքներ կային, բայց անբավարար։ ԱՄՆ֊ում նույնպես՝ շատ քիչ արդյունք, միայն Հարավում որոշ դեպքեր։ Ողջ Օկլահոմա նահանգում՝ միայն մի դեպք արձանագրվեց, այն էլ այնտեղ մնացած միակ հնդկացիական ռեզերվացիայում։ Իսրայելում, ճիշտ է, մի բժիշկ՝ Ռոստովից այնտեղ տեղափոխված, արձանագրեց բավական դեպքեր «Յաթաղանի սինդրոմի», ինչպես հրեաների, այնպես էլ պաղեստինցիների մոտ։ Սակայն պարզվեց, որ նա կեղծել էր իբր Սովետական Միությունում ստացած իր բժշկական դիպլոմը, և նրան ձերբակալեցին։

Ադրբեջանական կառավարամետ զլմները պրոպագանդիստական քարոզարշավ սկսեցին Միքայելի և Յաթաղանի դեմ, մեղադրելով նրանց հերթական փորձի մեջ՝ իբր հայերի արած հայտնագործություն արձանագրել, հիշեցնելով «Արմենիկումի» դեպքը և պնդելով, որ հայերը, ինչպես միշտ, խաբեբա են, իսկ Յաթաղանը՝ իր արյան դավաճան և երևի թաքնված հայ կամ ծախված, ազգի դավաճան թուրք։ Թուրքիայում նույնպես Յաթաղանի դեմ հալածանքներ սկսեցին, սակայն նրան հյուրընկալած համալսարանը դեռ դիմադրում էր, քանի որ նրա ռեկտորը Թուրքիայի նախագահի համադասարանցին էր։

Ռուսաստանում ազգայնականները շարժում սկսեցին ի պաշտպանություն Յաթաղանի և Միքայելի, հայտարարելով, որ տեղի է ունենում հերթական հրեա֊մասոնական դավադրությունը՝ հանճարեղ հայտնագործությունը վերացնելու նպատակով։ Նրանց միացավ հայտնի հրապարակախոս Յուլիա Լատինինան։ Դա շատ վատ տպավորություն թողեց միջազգային զլմների վրա։ «Էկոնոմիստը» առաջին հոդվածից կես տարի հետո հրապարակեց մեկ այլ հոդված, որտեղ գրված էր, թե իբր Պուտինը երկու գիտնականներին հրավիրել է Դոնբասում ապրելու և աշխատելու՝ քանի որ «Յաթաղանի սինդրոմն» ի հայտ է գալիս միայն ռուսական գաղութներում և կամ չճանաչված կրիմինալ հանրապետություններում։ Հոդվածի տակի նկարը պատկերում էր Յաթաղանին և Դեպարդյեին՝ թևանցուկ։ Հոդվածի վերնագիրն էր. «Պուտինի խամաճիկների թիվը կարող է ավելանալ ևս մեկ կատակերգակով»։ Դրանից հետո Ռուսաստանցի արևմտամետները հարձակվեցին մեր հերոսների վրա, և հենց նրանք էին, որ հարց բարձրացրին, թե ի՛նչ իրավունքով էին երկու գիտնականներն օգտագործում սարքավորումն ուրիշ նպատակներով և տեղյակ չպահում պացիենտներին իրենց գործի իսկական էության մասին։ Այդ հարցն արդեն ամերիկյան գիտական և ակադեմիական իսթեբլիշմենթը չէր կարող շրջանցել, ստիպված մեր հերոսների հարցը սկսեցին լրջորեն քննել և ի վերջո նրանց դատապարտեցին գիտական օստրակիզմի։

... Միքայելը չէր սիրում այդ ամենը վերհիշել։ Նա մոտեցավ առանձնասենյակի անկյունում կիտված իր արկղերին և բացեց ամենամոտիկը։ Մեջը հին ձեռագրեր էին, ինչ֊որ գրքեր, որոնց մեջ նա հանկարծ նկատեց նաև պապիկի օրագիրը։ Քեռի Գևորգն էր այն տվել Միքայելին, խնդրելով, որ եթե կարողանա՝ թվայնացնի և հրապարակի ԱՄՆ֊ում։ Ինքը փող չուներ դա Հայաստանում անելու։ Մինչ այսօր, իհարկե, դրանով զբաղվելու ժամանակ չէր եղել։ Միքայելն ընդհանրապես չէր սիրում առանձնապես անցյալը, հուշեր և այլն։ Նա վերցրեց հին, մեկդարյա պատմություն ունեցող հաստ տետրն ու սկսեց թերթել։ Մի անգամ, շատ վաղուց, արդեն կարդացել էր, դժվարությամբ տարբերակելով պապիկի ձեռագիր նախադասությունները՝ արևմտահայերենով գրված։ Հաճընի հերոսամարտի մասնակից էր պապը։ Միքայելը բացեց մեջտեղի էջերը։ Պապը, որի անունով Միքայելին անվանել էին, պատմում էր, թե ինչպես Հաճընի վերևի սարի վրա փորած խրամատում, սոված֊ծարավ, մարտի արանքում հանկարծ մտածել է իր մոր մասին, ետ է նայել՝ և տեսել մորը՝ մոտեցող։ Գլխի կողքով այդ պահին վժժացել է թշնամու գնդակը. եթե նա ետ չնայեր՝ խփվելու էր։ Կարծել է՝ ուրվական է, պատրանք, եկել է իր կյանքը փրկելու, հետո հասկացել՝ ոչ, մայրն իրոք եկել է որդուն ուտելիք բերելու։ Պապ Միքայելը բարկացել է, գոռացել է մոր վրա, թե ինչու է նա եկել... Հետո գրկել... Մայրն արտասվել է, ուտելիքը թողել ու հեռացել, վերադարձել տուն, և նրանք այլևս երբեք չեն տեսնվել... Կրա՛կ, խրոխտ ձայնով հրահանգել է Միքայել պապն իր քչաքանակ դեռ ողջ մնացած ընկերներին, առանց ետ նայելու։

Միքայելը չէր սիրում այդ հուշերը։ Քաղցր, զուտ, անիմաստ, լացացնող, լացկան, ճեպանկար, անբացատրելի, կարծես լերդացող արյան գետ, կեսարյան հատման սև սպի... Առաջին անգամ կարդացել էր տարիներ առաջ՝ երբ դեռ Երևանում էր, տասը տարեկան... Նա դրանք չէր հասկանում։ Ինչու, օրինակ, նրանք տնից չեն փախել՝ պապ Միքայելի մայրը, հայրը, կրտսեր եղբայրը, քույրը... Ինչու, երբ առաջին անգամ փախել էին Հաճընից, հետո նորից, 1918֊ին, ետ են վերադարձել... Միթե պարզ չէր որ կոտորվելու են... Ինչու Հաճընի պայքարն ու պարտությունը կցկտուր նկարագրելուց հետո, իր ողջ մնացած կյանքից պապը պատմում է միայն երևանյան բացօթյա կաֆեում իր անիմաստ զրույցների մասին՝ հատուկենտ այլ արևմտահայ ծերուկների հետ։ Չի պատմում իր կյանքը Սովետական Հայաստանում, աշխատանքը, նույնիսկ այն, որ 1948֊ին իրեն աքսորեցին, նույնիսկ այն, որ իր կինը՝ Միքայելի տատը, քաղցկեղ հիվանդացավ և հետո տարօրինակաբար ապաքինվեց, որից հետո ունեցավ Միքայելի մորը... Միքայելը հիշում էր մեռած տատի մերկ որովայնը՝ կեսարյան հատման սև կիսալուսնաձև սպիի լայն գոտիով ծայրեծայր պարուրված, ասես յաթաղանի հարվածով։ Քեռի Գևորգին, որը տոհմում ավանդաբար հուղարկավորությունների կազմակերպչի դերն էր ստանձնում, աղաչել֊պաղատել էր. «Չէ՞ որ ես բժիշկ եմ դառնալու, պապս է պատվիրել», համոզել՝ ինը տարեկանում, որ քեռին տանի իրեն դիահերձարան ու տատի դին ցույց տա։ «Ինչո՞ւ է այսքան լայն սպին։ Նշտարը հա՞ստ էր, բժիշկը փռթե՞լ է»։ «Այստեղից քո մայրն է ծնվել,— ասաց քեռի Գևորգը, ցից բեղերը սղալելով։— Այսինքն՝ նաև դու, մանչս։ Բժիշկ է եղել, որը դա արել է։ Որ դու լինես։ Երբեմն կան իրադրություններ, երբ բժիշկները շատ պետք են։ Նշտա՛րը չէր հաստ՝ վիրահատությո՛ւնն էր դժվար»։

Ողբերգությունն ավարտվո՛ւմ է ողբերգությամբ։ «Ռոմեո և Ջուլիետը», «Համլետը»... Իսկ պապի կյանքի պատմությունը՝ սկսվե՛լ էր ողբերգությամբ... Ժանրը ո՛րն է այդ շուռ տված ողբերգության... Կատակերգության պես բան է ստացվում... Ծաղրուծանակ...

Էհ պապ, պապ, գոնե գրում էիր՝ մի կարգին գրեիր, բան հասկանայինք... Նա փոքր էր, երբ պապը մեռավ, և չհասցրեց պապից գոնե բանավոր պահանջել՝ այդ հարցերը պարզաբանել։ Պապն էր իրեն ասել. «Բժիշկ դարձիր, բոլոր իրադրություններում բժիշկը պետք է գալու մարդկանց էլ, իշխանություններին էլ»։ Պապի պատճառով էր նա մինչև քառասուն տարեկան սովորում։ Պապի պատճառով էր, ուրեմն, այս իրավիճակում հայտնվել։ Պետք չեկավ բժիշկը։ Կան իրադրություններ՝ երբ բժիշկը պետք չէ, դու մի ասա։ Իսկ չէ որ կարող էր լինել... Ինչ ասես որ չէր կարող լինել։ Երբ նորանոր տեղեկություններ էին հասնում, որ ընդամենը մի քանի դեպք է հայտնաբերվել իրենց սինդրոմի, իսկ հիմնականում դեպքերը չեն հաստատում սինդրոմը՝ Յաթաղանն ասում էր. «Ախր ինչ կարևոր է, թե քանի դեպք է, ինչպես չեն հասկանում, որ դա չէ՞ որ հրաշք է, հրաշք — մարդիկ, դու մի ասա, թեկուզ որոշ մարդիկ, թեկուզ քչաքանակ, բայց միմյանց հետ մտովի խոսում են ու իրենք էլ չգիտեն, որ ստացվում է...»։

Մոբիլայինը զրնգաց։ Յաթաղանն էր։ Միքայելը զարմացավ։ Արդեն քանի ամիս է չէին խոսել։ «Յաթաղանի սինդրոմի» ֆիասկոյից հետո առանձնապես խոսելու բան չէր մնացել։ Գուցեև միմյանցից, իրենք իրենցից էլ թաքուն, խուսափում էին... Դժվար է ողջ գիտական հանրույթին դեմ գնալ, նրա զայրույթին ու ծաղրին դիմակայելն ու աննկուն մնալը։

— Բարև, Միքայել,— ասաց Յաթաղանը։— Փողոցում էլի ցույց է՝ մեր ջահելները պահանջում են ձեր ապրիլի 24֊ը ճանաչել։

Թուրքիայում լինելով՝ Յաթաղանը զգուշանում էր «ցեղասպանություն» բառը գործածելուց, մանավանդ հեռախոսով, թեև այլ հանգամանքներում ազատորեն արտաբերում էր։

— Մտքովս մի անհեթեթ բան անցավ, ասացի կիսվեմ, դուրըդ կգա,— շարունակեց Յաթաղանը։— Երբ ողբերգություն է լինում՝ սկզբում լինում է կյանք, հետո՝ ողբերգություն... «Ռոմեո և Ջուլիետի» պես։ Իսկ դուք՝ հայերդ, սկզբում ունեցաք ողբերգություն՝ իսկ հիմա դեպի ո՞ւր եք ապրում։ Շուռ տված ողբերգության ժանրը ո՞րն է։ Հեքիաթները վերջանում են հերոսի ամուսնությամբ... Երեք խնձոր է ընկնում երկնքից... ձեզ մոտ էլ... մեզ մոտ էլ... Մնացյալը հետաքրքիր չէ։ Իսկ ձեր՝ հայերիդ հեքիաթը սկսվում է այդ բանով։ Ապրիլի 24֊ով։ Հետաքրքիր է, չէ՞։

Այդպես բլբլում էր Յաթաղանը, երևի՝ կատարն էլի տաք էր, ռակի խմած կլիներ, իսկ Միքայելը՝ հայացքը հառած առանձնասենյակի մութ անկյունում բացված արկղին՝ հանկարծ գլխապտույտ զգաց մտքերի տարափից. «Հատկանիշ, որ երկուսն էլ ունեն։ Հրեա և պաղեստինցի։ Կամ՝ մեկը ունի, մյուսը չունի։ Զեկ կամ վերտուխայ։ Կամ՝ երկուսն էլ չունեն։ Գրեթե ամբողջ ԱՄՆ-ն՝ բացի, ասենք, այն հնդկացի կանանցից՝ Օկլահոմայի ռեզերվացիայում»։ Եվ մութ առանձնասենյակը կամաց֊կամաց լուսավորվում էր նրա աչքերի առաջ։

— Տատդ, ասում ես, էդպես էլ չասե՞ց, ինքը ով էր,— կտրեց նա Յաթաղանի խոսքը։

Նրա ձայնը փոխվել էր. դա կրկին այն խրոխտ ձայնն էր, որով նա ժամանակին ինքնաթիռի մեջ հրահանգում էր վարժ բուժեղբորը. «Նշտա՛րը»։ Բայց հաջորդ պահին այդ ձայնն էլի խռպոտեց.

— Հա՜ստ է նշտարը, Յաթաղա՛ն,— խոսափողին խոր հոգոցով, հազիվ լսելի ասաց Միքայելը։

Նոյեմբեր 26, 2014

The Yatagan Syndrome

“What are you thinking about now?”

“I’m thinking about my work now,” said the patient.

“What about now?” Mikael asked, after making a note in his pad, his eyes once again fixed on the logophile indicators.

“Now, I’m thinking that if I were an artist, I would paint the pattern of those branches behind the window.”

Mikael nodded contentedly. The logophile was working flawlessly. Each of the patient’s thoughts was showing up on screen as a distinct pattern and if the patient mentioned that he had the same thought, the pattern would repeat – not identically, but enough to understand that the same thought was being expressed.

“Tell me your thoughts now, please,” Mikael said.

“I’m thinking about Nvard now. We’ve been married for twenty years already – I don’t know why, but when I think of her, affection still fills my heart.”

On screen, matching the patient’s words, a symbol of two yellow and red pear-like shapes appeared, their stems joined together. Mikael already knew from his previous questions that this was the symbol for the patient’s wife, Nvard, and it would come up as soon as he thought of her.

“You may get dressed,” Mikael got up and abruptly switched off the logophile.

“Doctor, did that help clarify anything?”

“About your bouts of crying? Don’t worry about it, that is simply an age-related reaction. As men grow older, they become more sentimental. Don’t let it embarrass you.”

Mikael took off his rubber gloves, rolled them up and handed them to the young assistant for him to dispose of in the trash can, after which he left the clinic.

At the cafeteria Mikael was drinking cherry juice, when Yatagan Osmanci1 walked in.

“Here you go,” said Yatagan, throwing a paper with colorful graphs on the table, “She definitely has a tempeme2 of the left cerebrum.”

“Nvard?”

“Yes. What about her husband? Did you examine him?”

“I did not find anything,” Mikael said pensively, looking at the parade of colorful symbols facing him, “A tempeme is not that serious.”

“No, it’s not,” said Yatagan, “I prescribed her some encephalophen.3”

There were symbols of all shapes and colors on the graphs strewn on the table. They were like the stammering drawings of a child or the paintings of an ingenious, but unknown, abstractionist. Red seas, green skies, strange three-headed creatures…

Suddenly, Mikael nearly dropped his glass of cherry juice. His hand trembled and some of the juice spilled on the table.

“Careful,” said Yatagan, barely managing to move the graphs away in time.

Mikael did not respond. He was looking at one of the images – a symbol of two yellow and red pear-like shapes, their stems joined together. Mikael leafed through the sheaf of papers. Around 10 pages later, the image repeated. He looked at the time stamped in the bottom right corner of the sheet – ten thirty-two and forty seconds. In the morning.

Mikael jumped up and ran to his clinic. Yatagan stared after him in surprise, seeing him tear down the corridor, cutting between pairs of nurses along the way.

In his clinic, he switched the logophile on and pressed the “print” button. He did not need to do it – he already knew what he was going to see.

At ten thirty-two and forty seconds Mikael’s patient had seen the same image that the second logophile in Yatagan’s clinic had produced when it was examining Nvard, the patient’s wife. A few seconds later, the patient had told Mikael that he had been thinking about his wife.

* * *

Doctor Mikael Petrosyan was forty years old when he finally completed all his internships and residencies (the last one being at Washington Public Hospital) and became one of only seven doctors in the world to be specialized in Neonatal Pathologic Encephalogos4. This was a congenital disease that occurred in 0.03% of the human population and earlier led to sudden death at the age of twenty seven. A number of important discoveries had been made in the USA in this area. Scientists had come to understand that an operation in the brain no later than three weeks after birth can cure the disease. Even a new piece of equipment, called a logophile, had been invented in order to diagnose the disease by registering the protocognitive activities whirling in newborns’ heads.

There were logophiles in many hospitals but very few neurosurgeons specialized in the encephalogos operation, because it was a very complicated surgical procedure. It had to be conducted immediately after the disease was diagnosed, and confirming a diagnosis was only possible two weeks after the baby’s birth.

Mikael had already been operating in an airplane for a few years, having completed his residency. The surgical equipment was expensive and not available in many hospitals. As soon as the diagnosis was confirmed, he would fly in with a special medical airplane to the city where the child was located. The patient would be brought to the plane and Mikael would operate on the spot. Mikael liked his work. “Scalpel,” he would say in an imposing voice to the experienced male nurse and hold out the palm of his rubber gloved hand, without looking in the latter’s direction. And the experienced nurse would not hesitate in putting the microscopic laser scalpel in his hand.

Mikael had already conducted tens of such operations and was preparing to move to a more regular schedule. He had received offers from various hospitals to become their professor, and now he had to decide which one to choose. There were seven hospitals in the world that had a medical airplane containing the equipment for encephalogos surgery. Mikael was leaning towards Cleveland.

But it had already been around twenty five years that he had been studying and working very hard, without taking more than four consecutive days off at any given point. He was considering whether it was worth travelling somewhere, like Timbuktu, and letting himself relax for at least a couple of weeks before getting back to work.

It was during these thoughts that he got a phone call from his uncle Gevorg in Yerevan.

Uncle Gevorg was always planning things and taking various actions, although this did not usually bring him any success or material security. He quickly got to the reason for his phone call.

It turned out that a Diaspora Armenian had donated two logophiles to a hospital in Yerevan. But there were no specialists who could work the machines. Uncle Gevorg was suggesting that Mikael could come to Armenia for at least a couple of weeks to train people to use the logophile. The Diaspora philanthropist would cover Mikael’s travel costs, but Mikael had to agree to work for free. This would be his contribution towards the development of his country. Gevorg said that there was a Turkish specialist, Yatagan Osmanci, also from the US, who had already agreed to come, but it would be good for Mikael to be there as well.

Uncle Gevorg did not know that Mikael was also a logophile specialist. But he did have a general understanding of Mikael’s area of specialization and had thought of speaking to him on this topic. Just in case. And it had indeed been a brilliant idea on his part.

Mikael agreed, surprising even himself. Of course, he knew deep down that along with his thoughts of going to Timbuktu or Goa, the idea of finally visiting Yerevan had also briefly sparked in his mind, but it would never have been acknowledged—much less transformed into action—if not for Uncle Gevorg’s phone call, a happy coincidence.

Mikael had agreed, although he would have to work with a man whose name was Yatagan.5 Mikael had been hearing about that talented and passionate young man for a long time.

They met in Yerevan. Yatagan turned out to be a very pleasant man. He immediately said that he acknowledged his ancestors’ guilt in the genocide and that he had been thus named because his parents, having lived in Adana, wanted to protect him from any aggression on the part of the locals, because they were newcomers themselves6. According to Yatagan, his forefathers consisted of immigrants from an unknown place on the outskirts of the Ottoman Empire. And he was certain that his grandmother had not been a Turk – she had hidden her true identity right up to the end of her life. “It is very likely that she was an Armenian,” Yatagan said with a sad smile. “She would never tell us, no matter how much we asked, and then she died.”

Mikael did not pay much attention to these words – having an Armenian grandmother had become fashionable of sorts among the Turks. Some were saying so because it was a fad, some felt that it was a polite thing to say, or simply wanted to please the Armenians or even the international community.

* * *

In Yerevan, it turned out that there were hardly any children with encephalogos. The logophile remained largely unused. The airplane with surgical equipment that the Diaspora philanthropist had rented—he had been paying an enormous sum for every day it spent in Armenia —left the country and flew back to the USA. Mikael decided to stay—as he had promised Uncle Gevorg and himself—for exactly two weeks. He tended to stick to a decision once he made it.

At the end of the first week, Mikael and Yatagan decided that when the logophile was free, it could also be used to examine the brains of adults in order to see the images associated with their thoughts, which could be very useful for the treatment of neuroses and other neuropsychological diseases. Additionally, by asking the patients questions, one could even build a sort of “alphabet” or “script”—though not a very detailed one—to predict the images the logophile would use to express specific thoughts.

They began to train young Armenian physicians in using the logophile and although Mikael did not welcome his “idleness”—that is, the fact that there were no new diagnoses of encephalogos—he considered their innovation to treat adults very important. And the number of adults who needed treatment was immense. When Nvard and her husband had both come in with symptoms, Yatagan and Mikael had decided to speed up the examination by running the logophile sessions in parallel, because both devices had been free at that time.

* * *

Nvard and her husband had expressed the same image through the logophile—and had therefore had the same thought—in parallel, at the same moment, five times within half an hour, thinking about each other. In four cases, there was a time difference of one or two seconds, and in one case—the one that Mikael had first noticed—the times matched perfectly down to one-tenth of a second.

Baffled, Mikael looked at the graphs when Yatagan walked in.

“What is going on?”

“A strange coincidence.”

Mikael showed him the graphs.

“Yes,” Yatagan said, “This is the moment when Nvard hanım7 was talking about her husband.”

Yatagan called in his assistant, just to be sure. He did not speak Armenian, so it was his assistant’s job to ask questions and translate the responses. The assistant confirmed everything.

“They have been living together for a long time,” Mikael said with a crooked smile, “They are now thinking in parallel.”

“Perhaps, perhaps…” Yatagan said thoughtfully, “We need to check.”

“Check what?”

“Everything. Will it happen again with them? Is the equipment working well? Maybe there was a short circuit somewhere. If not, we need to check if this phenomenon occurs with other patients as well.”

“What are you saying?” Mikael said, “How can this coincidence repeat itself?”

“What coincidence? This is a pure case of parallel thinking,” said Yatagan, “Don’t you understand that? Open your eyes. Get excited. Such cases occur once in a hundred years. We have to start an expansive study right now.”

“I have to return to the States in four days,” Mikael said.

“The States?” Yatagan exclaimed. “Are you crazy? We need to check this. We need to invite pairs of people who know each other and agree to being examined by the logophile in parallel, and then check their graphs. We must try to understand the etiology of the phenomenon and its occurrence – is it a generalized pattern related to the entire cortex or only to some neuron clusters? We must make them think about each other and compare them to control cases, where this occurs spontaneously. We must study married couples, sisters, brothers, sister and brother together, parents and children, friends, Facebook friends and even people who are unacquainted but have only heard of each other. We have to study people of different ages… different ethnic backgrounds… We must run experiments with the logophiles placed at varying distances from each other in order to see if there are any changes…”

In the evening, while sitting with Uncle Gevorg at Café Central, Mikael told him about this strange incident. After talking it over with Uncle Gevorg, he decided to extend his stay in Armenia.

* * *

Two weeks went by. There was no shortage of visitors. Based on a request by Mikael and Yatagan, doctors would recommend the brain test free of charge to patients coming in for regular checkups. Most of them were quite interested in trying this novelty and being examined by doctors of international renown.

The examinations produced phenomenal results. With only minor deviations, a large number of people who knew each other produced the same effect seen in Mrs. Nvard and her husband – when one of them thought of the other, the latter would think of the former as well. Sixty five percent of those studied showed this effect clearly. It did not matter how close the couple was—although when two people were closer to each other the effect was more pronounced—it occurred even in people who were simply acquaintances.

“The Nobel Prize is ours!” Yatagan shouted as he paced with large steps from one end of clinic to the other, between experiments. “Great job, you wonderful piece of machinery!” he affectionately caressed the shining curve of the logophile.

“Wait,” Mikael said, “we have at least twenty cases where there has been absolutely no parallelism in thinking.”

“But we have more than a hundred and fifty cases where it has occurred.”

Indeed. Twenty couples had not displayed the phenomenon of parallel thinking. They had been especially recruited from a base of foreigners – Americans, the French, Belgians, Kazakhs… And none of them featured the phenomenon. It had occurred only in a Russian couple…

“Perhaps it is purely an Armenian phenomenon?” Yatagan’s assistant asked with a quivering voice.

“What are you saying?” Mikael was angry. “You and your Armenianness again… Don’t we have enough charlatans on the street claiming the existence of an Armenian gene, an Armenian this, an Armenian that… Now you want us to become charlatans as well?”

“Naturally, I would believe with pleasure that this is an Armenian phenomenon, and I would name it the Armenian syndrome. After all, if there is an Armenian Disease,8 why can’t there be an Armenian neuropsychological phenomenon?” Yatagan said diplomatically. “But we did also examine Yezidis, Assyrians, Jews and even a Russian couple – the phenomenon occurred in all of them.”

“Perhaps it is related to synapses and protoplasmic fibers? Could it be hormonal in nature?” the assistant was thinking out loud when Mikael interrupted him.

“Armenianness…” Mikael said thoughtfully. “What does that even mean? It is an unclear term. Is blood the deciding factor? Or is it a decision that someone takes – one decides to be Armenian. Suppose there are two groups at the core of a nation – the “purebloods” and the “volunteers.” The fringes of the nation consist of the “mixed bloods” and the “undecided” or the “uninterested.” What if an undecided person is of pure blood… Would that make him an Armenian? Or if a pureblood is uninterested… We do not measure who has how much Armenian blood. But our grandmothers… Oh, our grandmothers… They were so secretive and curious…”

“My grandmother was a pure-blooded Armenian,” the assistant protested.

“Maybe we should be collecting data on the parental backgrounds of the people we study, even their grandparents,” Mikael said, ignoring the assistant.

“That’s all we need now,” Yatagan said, “Where do we get the time? And then again, why? Why focus on that feature? What would it tell us? Maybe we should focus on eye color as a deciding feature. That sounds more probable… After all, science tells us that the color of one’s eye is related to one’s personality, and so to one’s thinking… both inwardly, and outwardly, projecting to the other person…”

“Excuse me,” said the nurse, popping in from the corridor, “the next couple is ready.”

“Let’s go, let’s go,” Yatagan muttered and, whistling the leblebi9 vendor’s song,10 walked towards his clinic.

His assistant followed.

A pleasant woman, clearly of Slavic descent, walked in to Mikael’s clinic.

“Hello. Lie down, please,” Mikael said in Russian.

The lady obediently lay down. Mikael placed metal rings on her temples, ankles and wrists. He switched on the logophile.

“What are you thinking about now?”

It was a boring half hour. The woman answered easily and with pleasure. The logophile drew ingenious images. Mikael was in a bad mood. His hand itched and twitched, feeling for the absent scalpel. He was afraid of losing his license because of this long interval without encephalogos operations.

Mikael allowed his assistant to conduct a large part of the work. He looked out the window, submerged in the yellowing leaves on the trees. Being close to someone was a contributing factor – that much was clear. But why is the phenomenon so marked in many cases, blurred in others and completely absent in some? What other explanation could there be? Let’s say the phenomenon is notable in cases of proximity combined with one other factor. Then the phenomenon is absent if that other factor is not present, or it is not remarkable, if that other factor is expressed weakly… But how can the factor express weakly… could it perhaps be present in one person and absent in another?

“Think.”

“Don’t think now…”

“I can’t not think, doctor. I could when I was young, but I have long lost that ability…”

“Try not to think, to the extent that you can… hold any thoughts… a little longer… a little longer... all right, think. Now think with this part.”

“Do you feel any pain when you think with this part?”

He was not happy because he felt that Yatagan was not allowing him to think as much as he wanted and as much as was needed to understand the phenomenon. Yatagan liked to go to the theater or to a concert in the evenings. He attended all the performances in Yerevan—even though they were in Armenian—and gained a lot of pleasure in doing so. In America, Mikael had almost never gone to the theater or a concert. Now, he was forced to accompany his colleague so that the latter would not be left alone. And he considered himself lucky that Yatagan would not ask him to translate the performances. Well, he could read some of them in his own language – most of them were classics like Hamlet, Othello and so on. After the performance, they would walk the streets of Yerevan and talk about the genre of tragedy. Yatagan would be active and energetic following the rakı he had consumed at the theater cafeteria during the intermission, while Mikael—who did not drink—would be pensive and irritable. As a result, Mikael would not sleep well and felt that he had trouble concentrating.

“We have finished,” said the assistant.

“Thank you,” said Mikael, “Do you live here?”

“Yes,” the woman replied with pleasure. “My husband works here as a journalist. I really like Armenia. Of course, there are difficulties, it is not the same as it was in Soviet times, when we were all together…”

Mikael recalled the faded years of his Soviet childhood as he remembered them. There was no meat. His father thought that meat was a mandatory part of his diet. And he really liked to eat meat. So his father would go and stand in line all night, so that he could buy meat in the morning. In winter times, to avoid freezing, the people in line would take turns during the night. Those whose turn it was would keep warm by lighting a fire in front of the shop, as if in preparation for Trndez.11

“Was everything that good in Soviet times?” Mikael asked.

“Oh, of course,” the woman replied, “I remember how my father would take us to a dacha in Barvikha, and you could find anything you wanted in the village shop there – from ice-cream to black caviar… And the prices, oh, the prices… My grandfather—this was back when we lived in Novosibirsk, I was little—he worked in the security apparatus, and would bring back all kinds of things when he came back from business trips – furs, and even, sometimes, gold, which he would simply stumble upon somewhere, you know? Walking around in Siberia, overseeing the criminals kept there, he would happen upon it, scattered through the forest.”

Mikael recalled his previous Russian patient, who also told stories about his grandfather, who had been killed by firing squad in nineteen thirty seven, during Stalin’s purges. Mikael had liked that patient for this reason and they had quickly established a rapport.

“This woman’s grandfather was a vertukhay,12 while that man’s was a zek,13” Mikael thought.

“Who have you come with?” Mikael asked.

“My girlfriend. She is with your handsome colleague. She prefers swarthy southerners like him, her father had served in Georgia in the Soviet army. I prefer intellectuals like you,” she said coquettishly.

“Goodbye, I wish you the best,” Mikael said politely.

When he checked with Yatagan later, there were no matches in this case. None in taste either.

The following day, he overcame his doubts and called the woman.

“Hello? Oh, is that you?” the woman said. “Yes? Would you like to ask me out on a date?”

“Sorry, do you know Mr. Orlov?”

Orlov was the man whose grandfather had faced the firing squad.

“Of course,” the woman replied, “he is a cameraman, works with my husband from time to time.”

“Would you be willing to be part of the experiment again, this time with him?”

“Yes,” the woman said, a bit dryly, “I can’t say that I like him very much. But for your sake, and for the sake of science in Armenia – yes.”

The next day, the woman and Orlov were once again examined by the logophile – at the same time, on this occasion. The effect existed, but it was very weak. So the same person can show the effect in some cases, but not in others. So the deciding factor is not an individual… or perhaps the individual as well… there were too many variables in this equation…

“A factor, a factor,” Mikael kept thinking, “weak in one case, strong in another, absent in some. Fathers and daughters match… Mothers and sons…”

“Is it a gender-specific factor?” he suddenly exclaimed out loud, then looked around nervously. The g-word was banned in Armenia14 through an order by Putin, just as the word “genocide” was prohibited in Turkey. Uncle Gevorg had warned Mikael about this as soon as he had gotten off the plane. One had to respect local customs, Mikael knew that well.

Fortunately, the clinic was empty at that moment. Mikael’s assistant had stepped out into the corridor to take a call on his mobile, because his boss from the National Security Service had called.

Mikael felt that he was missing something. When his assistant returned, they began to look at the images together. “Look, this appears to be a rainbow-colored scalpel,” said Mikael. “This is a relatively weak match, but not the weakest we have seen. This one here is the weakest – it looks like a small metallic scalpel…”

“And it is the same here,” said the assistant, looking at the parallel image.

“They are all always the same,” said Mikael, “If they are there, if they repeat each other, then they are the same.”

“But this one here is obviously a good match,” said the assistant, “This isn’t just a scalpel, this is a whole… azure yatagan.” The assistant giggled embarrassedly. “But let us not tell our Turkish colleague about this.”

At that moment, an angry Yatagan walked in. The blood had rushed to his head, it seemed. It looked like he had finished his work and immediately gulped down some rakı.

“How many more?” he asked, “You said that we should examine another hundred people and I agreed. But we have examined another three hundred… We should publish this, how can you not see that? There is no shortage of logophiles, others have them too. As soon as word gets out, they will beat us to it…”

“Do as you wish, brother,” Mikael said. “If you think that it is time, go ahead and publish.”

“What do you mean? What about you?”

“I am still not convinced…”

“I will not publish without you.”

“All right, you can put me down as an author as well. But your name must be first.”

“Why? You discovered the effect, after all.”

“But we would never have studied it, if not for you.”

“But do you understand what this means? People can telepathically communicate with each other… except that they don’t know about this and nobody has studied this, until now… When I think about you, in sixty five percent of cases, that means that you are thinking about me too… This is a new stage in human history… The possibilities…”

“Where will you publish? Jahrbuch für Psychoanalytische?”

“No, are you serious? We would need to wait too long to publish there. Let us write a letter to Nature.”

“You write it, I’ll add my signature.”

“What should we name the effect? The Armenian Syndrome?”

“Let’s give it a simpler name,” Mikael said, “Nvard’s Syndrome.”

“We can’t do that,” Yatagan said, “The poor woman does not know about any of this, she would misunderstand. What is this?” Yatagan asked, looking at the images.

“These are the images from the Russian woman and her acquaintance, remember?”

“I remember,” Yatagan said, “This was the second time that acquaintance is being examined. You had examined him the first time.”

“Yes,” Mikael said.

“And his Armenian friend had been with me on that occasion,” Yatagan said, “The old man turned out to be a great person. He spoke Turkish, can you imagine that? I asked him how he knew the language. He said that his grandfather had taught him. His grandfather was from Turkey, it turned out. He had then lived in Lebanon, immigrated to Armenia and… was exiled to Siberia. But he had returned from there and even managed to teach his grandson a little Turkish.”

“Another zek,” Mikael said.

“What is a zek?”

“Hech.15 It’s a long story.”

“We use the word hech too,” Yatagan said. “You get everything from us.”

“Yet another hech,” Mikael thought to himself.

“What are you thinking?” Yatagan asked.

“That there is a lot of hech in this world,” Mikael replied automatically and immediately. He had created that rule—that when you are asked “what are you thinking?” you need to reply immediately—while working with patients on the logophile.

“I wonder what the image of hech would look like,” Yatagan said thoughtfully, “I imagine it as a black and branched stain, with gold and red shimmering spots in it. Let’s try it. Let’s both hook ourselves up to the logophile. Let’s see what each of us thinks of hech.”

“Get serious,” Mikael said, “You have some imagination! You drink too much.”

They ended up without a suitable name for the discovery. The letter, which was published five days later on the Nature website called it the Parallel Thinking Syndrome. It bore both their signatures. But Mikael had insisted that Yatagan’s name be first, because he was a guest in Armenia. Some scientists then tried to call it the Osmanci-Petrosyan Syndrome, but that name did not stick. It was The Economist that gave it a name which spread throughout the English-speaking world – the Yatagan Syndrome. “If this discovery is confirmed,” The Economist wrote, “It could be one of mankind’s greatest leaps, after landing on the moon.”

The article caused anger among the Armenians. They felt that Mikael’s role in the collaborative effort had been diminished in the article. “Yatagan defeated Mikael just as yoghurt beat matzun16,” the Armenian daily Aravot wrote.

* * *

A year passed. It did not bring the collaborators any success. Mikael sat in his office at the Cleveland Hospital, looking at the bags and boxes stacked in the corner. He had been fired through a decision by the US Research Ethics Committee which had found that he had subjected people to psychological experiments without their prior knowledge and consent, and that he had used medical equipment for ends other than their intended purposes, thus committing a major violation in medical ethics.

“Indeed, how could I have let that happen?” Mikael thought. “Poor Nvard and her husband did not know what we were looking at, when we were using them in experiments. Neither did Orlov and that Russian woman. None of those hundreds of people knew. Maybe if they had known, that information could have been useful to them. Maybe it could have saved their lives at some point. Why would Yatagan care? He’s a Turk, he is probably genetically coded to manipulate his patients, to advance science through the blade of a yatagan. But how could I have neglected that side of things?” Mikael had started his musings about Yatagan as a joke, and then realized that the same prejudiced thought must have been running through the head of the average Armenian who had read the news about the investigation against them. He was surprised at the prejudice that had awoken within him – had he spent too much time in Yerevan?

Nevertheless, he did not consider using the logophile for other purposes to be a mistake, and thought those charges against him to simply be an expression of scientific bureaucracy. The logophile was personal property and belonged to that Armenian philanthropist. Its usage did not have any negative consequences and there was no reason not to use it for another beneficial purpose, for the treatment of others, albeit experimental, if there were no children with encephalogos around at the time.

When the investigation of the Committee had first begun, the hospital had demoted Mikael and reduced his salary. Mikael had been forced to give up the house he had bought on mortgage near Cleveland, because he could no longer make the monthly payments. He moved his things to the office which the hospital had provided him before the investigation had ended. He would spend his nights there. They no longer allowed him to use a logophile. They did not trust him with surgery either. Six surgical planes soared in the skies above the United States, transporting six other surgeons here and there to save children’s lives, but Mikael had been deprived of his license, and the airplane that had been at his disposal was now turning to rust at the Cleveland airport, at a daily cost of hundreds of thousands of dollars to the hospital.

Yatagan, who had earlier been working at the University of Missouri, had packed his things and returned to his native Turkey, where one of the numerous universities had welcomed him with open arms. Mikael knew that he too could return to Armenia—he had even gained citizenship—but what would he do there?

He had been granted citizenship in the days when the letter had been published by Nature. Yatagan’s assistant had been a member of the ruling party. At the next party session, he had been unable to resist and, during a break, had told the Minister of Education and Science about the unique experiments they were conducting. The Minister—always jumping at a chance to please the President—had whispered it in the latter’s ear as they walked together to the exit, causing the envy of others close to him. The President had enthusiastically summoned Mikael and organized an official ceremony during which he handed him an Armenian passport, which Mikael had not refused. The President had then started to invite Mikael to various official events, and even to some weddings. Mikael tired quickly of such proceedings, however, and had barely managed to refuse the invitations without offending the President by citing the need to keep working on his discovery. Compared to spending time with the President, he even preferred going to the theater with Yatagan in the evenings and discussing classic works like Hamlet and Coriolanus.

The President needed Mikael so that he could tell the world that an Armenian had published a letter in Nature—with a Turk, no less, albeit of American origin—because the President was looking for opportunities to revive the Turkish-Armenian negotiations that had died a long time ago. He also wanted to show the Diaspora philanthropist who had donated the logophile that they had put it to unique use, so that he could once again ask for money and donations for Armenia from that Diaspora Armenian. Alas, the Mikael-Yatagan story had not convinced or caused joy to the philanthropist, who had discovered that, apart from the two logophiles, everything else that he had donated to Armenia had disappeared. He had refused to support Armenia any further and gone to California, demanding also the return of his logophiles and bequeathing his whole estate to the battle against Ebola.

That had meant that there was no longer a budget or a purpose to keep Mikael and Yatagan in Armenia. They had returned to the United States.

After the letter in Nature, they wrote a larger and more detailed article. But the noise that their work had made did not help their cause.

A number of scientists in various parts of the world ran experiments that were either unsuccessful or inconclusive. At the International Association of Cerebrologists, Mikael’s presentation was struck a severe blow by professors Burlyayev, Bernstein, Kamenev and Mandelstam who were joined by the elderly Armenak Harutyunyan, the Armenian creator of the logophile’s Soviet prototype. Professor Bernstein was particularly eloquent as he mocked Mikael and Yatagan for using a writing pad while taking down notes during their study. “You have failed to back your clinical findings with a clear etiology or pathogenesis – we don’t even know if this is a somatic condition”, he said. “But what is clear is that in the age of the logophile you still take notes on a writing pad!”

Professor Armenak Harutyunyan added with sarcasm, “Did you use ink? Or perhaps you used a goose feather quill, dipping it in an ink bottle? That would have been more classic.”

“But, seriously,” the professor continued, “What happens if, say, I think of three people at once? Are they all also definitely thinking of me? Simultaneously?”

The committee members had guffawed loudly. Even Mikael had been unable to suppress a crooked smile.

“Is that how you would cut into the children during surgery?” the professor continued. “Did you dip your scalpel in ink as well?”

More laughter. “He does not need a scalpel, he has a yatagan of his own,” a female doctor exclaimed from her seat. The committee, happy with the unfolding drama, joined in. “I knew straightaway that something was profoundly not right here,” the editor-in-chief of Nature said. “In Japan, scientists such as you commit hara-kiri right away, if they have a drop of integrity left in them. And they say you already have a yatagan, so…”

But Mikael did not want to commit hara-kiri and his Yatagan was far away.

After the session, Mikael had approached Professor Harutyunyan and said, in a quivering voice, “Professor, I wanted to thank you for your principled approach… I learned a lot today…”

“Son,” the professor had said in a fatherly manner, thumping his shoulder, “Science is not science fiction. Enough with trumpeting our Armenianness. This is no Trndez or zurna17 show. Do you understand where you are? Do you understand that it is people like you who end up humiliating our tortured republic? But, never mind. You are still young, let this be a lesson to you.”

“I… yes… of course I understand… but… of course, this is not science fiction, Trndez or a zurna show, it is not Armenianness… I was saying the same thing,” Mikael had stammered but the professor had already walked on without listening so that he could grab the arm of Nobel Laureate Steven Bruni, with whom he had earlier agreed to lunch at Chik-fil-A, taking advantage of the opportunity they had had to meet.

The Simultaneous Thinking experiments by Doctor Ekklharst’s team in Norway had not produced results. Absolutely no results had been found in Italy either. Nor in Greece. There were some results in Spain, but they were insufficient. There was very little in the US as well, there were only a few cases in the South. One case was registered in a remote Native American reservation called Osceola. In Israel, it was true, a doctor who had moved there from Rostov had registered a number of cases of the Yatagan Syndrome, both among Jews and Palestinians. But it turned out that he had forged the medical degree he had supposedly received in the Soviet Union, and he was fired and eventually arrested.

Azerbaijan began a propaganda campaign against Mikael and Yatagan, accusing them of the latest attempt in claiming a major discovery by the Armenians. The Azerbaijani pro-government media reminded everyone of the Armenicum18 story and insisted that the Armenians, as always, were swindlers, while Yatagan was a traitor to his blood and was either a hidden Armenian or a treasonous Turk who had sold himself to the enemy. Yatagan was persecuted in Turkey as well, but the university which hosted him managed to resist these protests because its Rector had been a classmate of the President of the country.

In Russia, nationalists began a movement in support of Yatagan and Mikael, saying that they were up against the latest Judeo-Masonic conspiracy that aimed to eliminate a great new discovery. Popular publicist Yulia Romanova joined their ranks. This left a very bad impression on the international media. The Economist published a second article half a year after they had written the first one. They claimed that Putin had invited both scientists to live and work in the Donbass19 region because the Yatagan Syndrome allegedly only occurred in Russian colonies or unrecognized criminal republics. The photograph below the article showed Yatagan arm-in-arm with Depardieu.20 The article was titled “Another Comedian Might Join Putin’s Cast of Puppets.” The surviving liberals in Russia attacked our heroes and it was they who raised the question of whether the two researchers had any ethical right to use the equipment for other purposes and keep the patients in the dark about the real objective of their work. The American research and academia establishment could no longer avoid this issue and was forced to launch a serious investigation into our heroes’ work, finally condemning them to scientific ostracism.

… Mikael did not like recalling all this. He walked up to the boxes that were stacked in the corner of his office and opened the one closest to him. There were old notes inside and some books, among which he spotted his grandfather’s diary. Uncle Gevorg had given it to Mikael asking him to digitize and publish it in the US, if he could. He did not have the money to do it in Armenia. Of course, Mikael had not had the time to get that done. In general, Mikael did not have a fondness for the past, memories and so on. He picked up the aged, century-old notebook and began to leaf through it. He had read it once, a long time ago, identifying with difficulty the sentences that his grandfather had written in Western Armenian.

His grandfather had been part of the resistance struggle at Hajin.21 Mikael opened the middle section of the diary. His grandfather, in whose honor Mikael had been named, was writing about how he was lying hungry and thirsty in a trench dug up in the upper quarter in Hajin, when he suddenly began thinking of his mother. He had then looked back to see his mother approaching. An enemy’s bullet had whizzed past him at that moment – he would have been struck by it had he not looked back. He thought that she was a ghost or illusion that had come to save his life, but then realized that it was really his mother, who was bringing her son something to eat. Grandfather Mikael had grown angry and shouted at his mother, asking her why she had come… Then he had hugged her. His mother had cried, left the food and gone, returning home. They never saw each other again… “Fire,” Mikael’s grandfather had ordered in a powerful voice to his few remaining fellow soldiers, never looking back.

Mikael did not particularly like these kinds of memories. Sweet, pure, senseless, touching, weepy, sketchy, inexplicable, like a river of congealing blood, like the black scar from a Cesarean section… He had first read those memoirs years ago, when he was ten years old and still living in Yerevan… He did not understand them. Why, for example, had they not run away from home – Grandfather Mikael’s mother, father, younger brother, sister? Why, when they first escaped from Hajin, did they return there in 1918? Didn’t they know that they would be massacred? After his disjointed narration of the resistance of Hajin and their defeat, why did his grandfather dedicate the rest of his diary to writing about his pointless conversations with a few other Western Armenian old men in the open-air cafés of Yerevan?

He did not write about his life in the Soviet Union, about his work, not even about the fact that his wife, Mikael’s grandmother, got cancer and then miraculously recovered, later giving birth to Mikael’s mother… Mikael recalled the bare abdomen of his deceased grandmother, covered from side to side with a black, crescent-shaped C-section scar, as if caused by a yatagan. At the age of nine, he had asked Uncle Gevorg, who usually took on the role of funeral organizer for the members of his extended family. “I’m going to be a doctor, right? My grandfather told me to become one.” He had convinced his uncle to take him to the morgue and show him the body. “Why is the scar so big? Was the scalpel thick? Did the doctor make a big incision?” “This is where your mother emerged from,” Uncle Gevorg had said, rubbing his pointy moustache, “And, by extension, you as well, my boy. There was a doctor who did that. So that you could come to be. There are incidents sometimes, when you really need a doctor. It wasn’t the scalpel that was thick, it was the operation that was complicated.”

A tragedy ends in tragedy. Romeo and Juliet, Hamlet… His grandfather’s life story had begun in tragedy… What do you call the upside-down genre when the story begins in tragedy? It is almost a comedy of sorts… Jeering…

Oh grandpa, grandpa… If you wanted to write, why didn’t you write in a way that would help us understand? Mikael was little when his grandfather had died and did not get the chance to ask him for at least a verbal answer to his questions. It was his grandfather who had said, “Become a doctor. Both regular people and rulers, in any regime, will always need a doctor.” His grandfather was the reason he had kept studying up to the age of forty. Thus, in a way, his grandfather was the reason he had ended up in this situation. So, in Mikael’s case, it looked like there was no need for a doctor after all. It turns out that, in some cases, people don’t need a doctor. But it could have been different… Anything could have happened. When they had just started getting information that only a few cases of their syndrome had been confirmed and that most studies were unable to support the discovery, Yatagan had said, “But does it matter that there are only a few cases? That does not make it any less of a miracle… a miracle… People, it turns out—even if it is only some people, just a few of them—can mentally connect with each other and they don’t know that they can do that…”

His mobile phone rang. It was Yatagan. Mikael was surprised. They had not spoken in a few months. There was nothing left to talk about, after the fiasco of the Yatagan Syndrome had played out. Perhaps they were avoiding each other, even unaware of this as they were doing it… It is difficult to go up against the whole scientific community, to remain unsubdued as you face its anger and taunts.

“Hello, Mikael,” Yatagan said. “There is a protest in the streets again. Our youth are demanding the recognition of your April 24.”22

Even with people now protesting in Turkey for recognition, Yatagan was still looking over his shoulder. He avoided using the term “genocide,” especially on the phone, although he would freely pronounce that word in other circumstances.

“Something crazy just crossed my mind. I thought I would share it with you, you’ll like it,” Yatagan continued. “In most works of tragedy, there is life at first, then tragedy… like in Romeo and Juliet. But you Armenians first had tragedy – where is your life going now? What do you call the genre of an upside-down tragedy? The characters live happily ever after at the end of fairy tales… Three apples fall from the sky – this is how your fairy tales end, as do ours. The rest does not matter. But the tale of you Armenians begins with that – with April 24. Isn’t that interesting?”

Yatagan kept babbling like this, he was warmed up again, he had probably drunk some rakı, but Mikael kept staring into an open box in the dark corner of his office, the flood of thoughts filling his mind, making him dizzy.

“A factor that both of them possess – Jews and Palestinians. Or, one of them has it, while the other doesn’t – a zek or a vertukhay. Or neither of them have it – the whole of the US except for rare cases such as those Native American women from the Osceola reservation.” And the dark office slowly lit up before his eyes.

“You say your grandmother never revealed who she was ethnically?” he interrupted Yatagan.

His voice had changed. It was that same imposing voice, with which he would command the experienced nurse on the surgical plane – “scalpel.” But that voice grew gravelly at the very next moment.

“The scalpel is too thick, Yatagan,” Mikael sighed deeply into the phone, in a barely audible voice.

December 2014

Синдром Ятагана

– О чём вы думаете?

– О своей работе думаю, – сказал пациент.

– Ну а сейчас? – спросил Микаэл, отметив что-то в блокноте и вновь впиваясь глазами в экран логофила.

– А сейчас думаю о том, что, будь я художником, непременно вывел бы кистью силуэт тех ветвей, что за окном.

Микаэл довольно кивнул. Логофил работал исправно. Каждая мысль пациента высвечивалась на экране причудливыми узорами, а стоило пациенту повторить мысль вслух, как появлялся тот же узор. Правда, не абсолютно идентичный, но было понятно, что прозвучала та же мысль.

– Так, а сейчас? Можно узнать, о чем вы сейчас думаете? – сказал Микаэл.

– Можно. Сейчас я думаю о Нвард. Надо же – двадцать лет как женаты, а как подумаю о ней, волна нежности накатывает…

На экране, словно отзываясь на слова пациента, появился иероглиф, напоминающий две сцепленные хвостиками груши – жёлтую и красную. По предыдущему опросу пациента Микаэл знал, что это знак Нвард, жены пациента, который появлялся всякий раз, как он думал о ней.

– Одевайтесь, – Микаэл поднялся и резко выключил логофил.

– Ну что, доктор, что-то прояснилось?

– Относительно ваших слёз? Не волнуйтесь, это всего лишь возрастная реакция. С возрастом, знаете ли, мужчины становятся сентиментальными. Так что, гоните от себя тревожные мысли.

Микаэл стянул с рук резиновые перчатки, скатал в комок, передал молодому ассистенту, чтобы тот бросил их в урну, и вышел из лаборатории.

Он сидел в столовой и пил вишнёвый сок, когда появился Ятаган Османчи.

– Ну вот, – сказал Ятаган, швырнув на стол цветные диаграммы. – Ясное дело – темпоральный эмотизм левого полушария.

– У Нвард?

– Да. А что с её мужем? Осмотрел?

– Осмотреть-то осмотрел, да ничего не нашёл, – сказал Микаэл, задумчиво разглядывая испещренные разноцветными символами графики. – Темпоральный эмотизм, говоришь? Ладно, не так уж и опасно.

– Угу, – согласился Ятаган. – Я ей энцефалофен назначил.

Разбросанные по столу графики пестрели разнообразием и разноцветьем символов, похожих то ли на незатейливые детские рисунки, то ли на полотна гениального, но никому не известного абстракциониста. Были там и красные моря, и зелёные небеса, и даже какие-то трёхглавые существа. В общем, много чего было.

И вдруг… Микаэл чуть было не выронил из рук стакан с вишнёвым соком. Рука дрогнула, сок пролился на стол.

– Осторожно, – сказал Ятаган, едва успев отгрести графики.

Микаэл не отвечал. Он не отрывал глаз от рисунка с грушевидными изображениями – красным и жёлтым – со сцепленными хвостиками. Вне сомнений, это была та же картинка. Совсем недавно он видел её на экране своего логофила. Микаэл принялся судорожно листать стопку. Где-то на десятой странице картинка повторялась. Он перевёл взгляд в правый нижний угол, где было обозначено время: 10 часов, 32 минуты, 40 секунд. Утро.

Микаэл вскочил как ужаленный и помчался в лабораторию. Ятаган недоумевающе смотрел, как он несётся по коридору, прорываясь сквозь пары бродивших под ручку медсестёр.

В лаборатории Микаэл включил логофил и нажал кнопку «принт». Хотя мог и не делать этого – и так знал, что увидит.

В десять часов, 32 минуты, 40 секунд утра пациент Микаэла мысленно представил себе картинку, которую в то же самое время увидела его жена Нвард, проходившая обследование на втором логофиле в лаборатории Ятагана. Спустя несколько секунд пациент Микаэла сообщил ему, что в тот момент он думал о Нвард.

* * *

Доктору Микаэлу Петросяну было сорок лет, когда он наконец окончил все возможные интернатуры и ординатуры (последнюю в государственной больнице Вашингтона) и стал одним из семи нейрохирургов мира, специализирующихся на операциях по устранению патологического энцефалогоса. Эта врожденная болезнь обнаруживалась у ноль целых трёх сотых процента новорожденных. В прошлом люди, страдавшие этой болезнью, едва дотягивали до двадцати семи лет. В последние годы в США было сделано несколько открытий в этой области. Учёные обнаружили, что болезнь всё же можно преодолеть, если вовремя прибегнуть к хирургическому вмешательству. Проблема заключалась в том, что оперировать новорожденного можно было лишь до достижения им трёхнедельного возраста. Для установления диагноза был создан специальный прибор – логофил, который фиксировал все перепады подкорковых процессов у малюток.

Логофилы были во многих больницах, но мало было хирургов, специалистов по сложнейшей операции—устранению энцефалогоса. Её надлежало проводить сразу же по обнаружении болезни, а точный диагноз можно было поставить лишь спустя две недели после рождения ребёнка.

Уже несколько лет Микаэл набирал свои ординаторские часы, оперируя в самолётах. Хирургическая аппаратура для проведения операций по устранению энцефалогоса стоила больших денег, и во многих больницах её не было. Как только поступала информация о больном ребенке, Микаэл вылетал к нему на медицинском самолёте, специально оборудованном для проведения операции. Ребёнка доставляли в самолет, и Микаэл сразу же приступал к работе. Он любил свою работу. «Ланцет!» – звучал его уверенный и требовательный голос, обращённый к опытному медбрату. Не глядя, ладонью вверх протягивал Микаэл руку в резиновой перчатке. И опытный медбрат, не мешкая, клал ему на ладонь микроскопический электронный ланцет.

Микаэл провёл уже несколько десятков операций. Пора было переходить на постоянный график и остановить свой выбор на какой-либо из больниц, предлагавших ему должность профессора. В мире было семь больниц, располагавших медицинскими самолётами с оснащением, предназначенным для оперирования энцефалогоса. Микаэл склонялся к выбору кливлендской.

За двадцать пять лет неустанной учёбы и работы ему так и не удалось выкроить для отдыха больше четырёх дней сряду. Он подумывал о том, не сорваться ли недельки на две в какое-нибудь приличное место, скажем, в Тимбукту, и насладиться отдыхом, прежде чем снова погружаться в работу.

Он пребывал в размышлениях об отпуске, когда раздался телефонный звонок. Звонил дядя Геворг. Из Еревана. Дядя Геворг постоянно претворял в жизнь какие-то проекты, хотя, если честно, ни особого успеха, ни особого достатка они ему не приносили. Дядя сразу перешёл к делу. Оказалось, что некий заграничный армянин подарил одной из ереванских больниц два логофила. Подарить-то подарил, вот только специалистов, умеющих пользоваться ими, в Ереване не было. Дядя предлагал Микаэлу приехать в Ереван хотя бы на две недели и показать местным, что делать с этими логофилами. Благодетель брался оплатить расходы Микаэла, но не более того. Работать ему надлежало бесплатно. Дескать, пусть это станет его вкладом в развитие отечественной науки. А ещё дядя сказал, что больница приглашала и других специалистов из Штатов, и что один из них, некий Ятаган Османчи, вроде турок, уже дал своё согласие, но было бы чудесно, если бы и Микаэл приехал.

Дядя Геворг не знал, что Микаэл отлично управляется с логофилом, однако он имел примерное представление о том, чем занимается племянник, вот и надумал поговорить с ним. На всякий случай. Мало ли? А на поверку оказалось, что очень даже…

Неожиданно для самого себя Микаэл согласился. Когда он думал об отпуске, был, конечно, момент, когда наряду с идеями отправиться в Тимбукту или в Гоа мелькнула мысль поехать, наконец, в Армению, однако мысль эта так и не созрела бы и тем более не переросла бы в решение, не будь счастливого совпадения – звонка дяди Геворга.

Микаэл согласился, несмотря на то, что ему предстояло работать с человеком по имени Ятаган. Он был наслышан об этом неистовом и талантливом молодом учёном.

Встретились они уже в Ереване. Ятаган оказался на редкость приятным человеком. Он начал знакомство с того, что объявил, что безоговорочно признаёт вину своих предков в геноциде армян в Османской империи. Затем рассказал, что родился он в Адане, и, поскольку в этих краях его семья была пришлой, родители назвали его Ятаганом, дабы, якобы, уберечь от наездов и от сглаза местных. Предки его были откуда-то из Богом забытых задворков Османской империи, и он точно знал, что бабушка его была не турчанкой, хотя так до конца жизни и не призналась, каких она была кровей. «Может, и армянских, – заключал он с печальной улыбкой. – Мы и так, и эдак, а она всё отмалчивалась. Так и не раскололась».

Микаэл не особо вникал в эти истории Ятагана. Он знал, что в последнее время в Турции стало модным рассказывать байки про армянских бабушек. Кто-то делал это из желания соответствовать веяниям времени, кто-то из вежливости, а то и просто – чтобы угодить армянам или мировой общественности.

* * *

В Ереване выяснилось, что в Армении почти нет детей, страдающих энцефалогосом. Логофил по большей части бездействовал. Арендованный благодетелем самолёт с медицинским оборудованием был вскоре отправлен обратно в Штаты, чтобы не пришлось платить баснословную неустойку. Микаэл же решил задержаться, но ровно на две недели – как обещал дяде Геворгу и себе самому, да и просто потому, что не любил отказываться от принятых решений.

К концу первой недели Микаэл с Ятаганом надумали использовать часы простоя логофила для диагностики состояния мозга взрослых пациентов. Было любопытно понаблюдать, в каких образах выражаются их мысли, и использовать результаты анализа при лечении неврозов и других нервных заболеваний. Более того, на основе задаваемых пациентам вопросов и данных логофила они надеялись создать некий, пусть даже и не очень точный «словарь» этих самых образов.

Они приступили к обучению молодых армянских врачей. Хотя Микаэлу был вовсе не по душе «простой», вызванный отсутствием новорожденных с диагностированным энцефалогосом, он придавал большое значение придуманному ими инновационному методу лечения взрослых. К тому же, взрослых пациентов, которые нуждались в серьёзном лечении, было не счесть. Поэтому, когда Нвард и ее муж обратились к ним со своими жалобами, Микаэл с Ятаганом решили ускорить процесс и, воспользовавшись тем, что оба логофила были свободны, провести параллельную логофилию.

* * *

При обследовании Нвард и её мужа на экранах логофилов одновременно, буквально секунда в секунду, пять раз в течение получаса высветились идентичные узоры, говорившие о том, что, думая друг о друге, они мысленно представляли одни и те же образы. В четырёх случаях наблюдалось совсем незначительное временнóе несовпадение – в одну-две секунды, а в одном случае – именно в том, который первым привлёк внимание Микаэла – совпадали даже десятичные доли секунды.

Микаэл сидел, ошеломлённо уставившись в графики, когда в комнату вошёл Ятаган.

– В чем дело?

– Ну просто немыслимое совпадение.

Микаэл протянул ему графики.

– Да, – сказал Ятаган, – это именно тот момент, когда Нвард-ханум говорила о своём муже.

Но всё же решил удостовериться и позвал на помощь своего ассистента. Он не знал армянского, поэтому задaвать вопросы и переводить ответы поручалось ассистенту. Всё верно, сказал ассистент.

– Немудрено, – криво улыбнулся Микаэл, – сто лет живут вместе, вот и думают параллельно.

– Возможно, возможно, – пробормотал Ятаган, думая о чём-то своём. – Надо бы проверить.

– Проверить? Что именно?

– А всё. Получим ли ту же картинку при повторном эксперименте? В исправности ли оборудование? Может, короткое замыкание произошло? А если нет, то надо проверить, повторится ли этот феномен у других пациентов.

– Ну что ты такое говоришь? – возмутился Микаэл. – Как может повториться совпадение?!

– Совпадение? Как бы не так! Да это же типичный случай параллельного мышления, – сказал Ятаган. – В чистом виде. Не доходит? Да очнись же ты! Протри глаза! Где твоё вдохновение? Такое ж раз в сто лет случается. Надо начинать широкомасштабные исследования.

– Мне через четыре дня в Штаты возвращаться, – сказал Микаэл.

– Какие к чёрту Штаты! – вскипел Ятаган. – Ты что, спятил? Надо всё проверить. Надо пригласить супружеские пары, людей, которые знакомы друг с другом, тех, кто согласится пройти параллельную логофилию, а потом сверить их графики. Да, ещё надо заставить их думать друг о друге. И не забыть проверить те случаи, когда не заставляешь, а они всё равно думают друг о друге. И обязательно супругов, сестёр, братьев, братьев и сестёр, родителей и детей, друзей по жизни, друзей по фейсбуку, знакомых и даже незнакомых, но знающих друг о друге понаслышке. Что ещё? Да, разные возрастные группы… разные этнические группы… Надо менять расстояние между логофилами и смотреть, влияет ли это на результаты…

Вечером, сидя с дядей Геворгом в кафе «Централ», Микаэл рассказал ему о странном дневном происшествии. Поговорили и сошлись на том, что он продлит своё пребывание в Армении.

* * *

Прошло две недели. Результаты превзошли все ожидания. За исключением незначительных отклонений, у всех знакомых друг с другом и проходивших параллельное обследование участников эксперимента был обнаружен феномен Нвард и её мужа – одновременные мысли друг о друге и идентичные образы. У шестидесяти пяти процентов испытуемых синдром проявлялся со всей чёткостью. И хотя степень близости играла определённую роль, аналогичные результаты были получены и в тех случаях, когда люди были просто знакомы друг с другом.

– Ну всё, Нобелевская премия у нас в кармане! Ай да агрегат! Мощага! – не унимался Ятаган, в перерывах между экспериментами большими шагами вымеривая лабораторию Микаэла и ласково поглаживая сверкающий изгиб логофила.

– Не гони, – говорил Микаэл, – не забывай, что по меньшей мере в двадцати случаях мы не обнаружили никаких совпадений.

– А в более чем ста пятидесяти случаях обнаружили. Скажешь, мало?

У двадцати пар феномен параллельных мысленных образов действительно не был выявлен. Это были специально отобранные иностранцы – американцы, французы, бельгийцы, казахи… И ни у кого из них ничего подобного не наблюдалось. Разве что, у одной русской пары.

– Может, это чисто армянское явление? – робко вставил ассистент Ятагана.

– Ну что ты такое несешь? – разозлился Микаэл. – Сколько можно молоть эту чушь о какой-то биологической армянскости?… Армянские гены они, видите ли, обнаружили… Ещё чего?... Мало тебе неучей от науки, теперь давай и нас в шарлатаны записывай…

– А знаешь, я готов поверить, – дипломатично вмешался Ятаган. – Слушай, а вдруг это и вправду армянский феномен? Назвали бы его «армянским синдромом». А что? Есть же армянская болезнь, так почему же не может быть другого психофизического феномена… Хотя, если подумать, мы ведь и езидов проверяли, и айсоров, и евреев, и даже пару русских… у них он, вроде, тоже был обнаружен.

– Армянскость, – угрюмо пробурчал Микаэл. – Ну и что это такое? Неопределённое понятие. Что в его основе? Кровь? Или решение человека: я, мол, армянин – и всё тут. Давайте представим, что центр нации образуют две группы – «чистокровки» и «добровольцы», а периферию – «полукровки» или «разнокровки» и «неопределившиеся» или «непричастные». А что если «неопределившийся» – это самый что ни на есть «чистокровка»? Он что, сразу становится армянином? А «непричастный чистокровка»? Стоит ли измерять, в ком сколько армянской крови? А что скажете о наших бабушках?... О наших таинственных, скрытных, пытливых бабушках?…

– Моя бабушка была чистокровной армянкой, – не выдержал ассистент.

– Может, нам стоит собрать данные об их родителях, близких и далёких предках, – продолжал Микаэл, не слушая его.

– Ещё чего! – взорвался Ятаган. – Нет у нас на это времени. Да и с какой стати? С какой стати нам брать именно этот признак? И что мы будем с этого иметь? А почему не цвет глаз? В конце концов наукой доказано, что цвет глаз влияет на характер человека, а точнее – на его психику... и на внутренний мир влияет, и на внешний – на всё влияет…

В дверном проёме показалась голова медсестры.

– Простите, что прерываю, но следующая пара уже готова...

– Пошли, пошли, – фыркнул Ятаган и, насвистывая марш «Леблебиджи»23, направился к своей лаборатории.

Ассистент послушно поплёлся за ним.

В лабораторию Микаэла вошла женщина весьма приятной наружности, наверняка славянских кровей.

– Здравствуйте, – сказал Микаэл по-русски. – Ложитесь, пожалуйста.

Женщина послушно легла. Микаэл пристегнул метеллические кольца к ее вискам, лодыжкам и запястьям. Включил логофил.

– О чём вы сейчас думаете?...

Полчаса текли в нудном ожидании. Женщина отвечала охотно и непринуждённо, а логофил выдавал гениальные картинки. Микаэл был не в духе. Рука чесалась и подрагивала, а всё потому, что долгое время не держала ланцета. Он опасался, что столь долгий перерыв скажется на его квалификации.

Микаэл позволил ассистенту проделать бóльшую часть работы. Сам отрешённо уставился на желтеющие листья за окном. Допустим, в качестве вероятного стимула принимаем родственные отношения… Но почему тогда в одних случаях синдром проявляется весьма отчетливо, в других – смазанно, а порой и вовсе отсутствует? Какая же ещё может быть закономерность? Предположим, отчётливость обусловлена родством плюс чем-то ещё. В таком случае феномен не проявляется, если это что-то отсутствует, или проявляется в смазанном виде, если оно слабо выражено… Что значит слабо выражено?... Ну, скажем, у одного из пациентов оно есть, а у другого – нет…

– Подумайте о чём-нибудь.

– Хорошо, а сейчас ни о чём не думайте.

– Но я не могу не думать, доктор. В юности получалось, а сейчас я, кажется, потеряла эту способность…

– Попытайтесь… сколько получится… Задержите мысль. Ещё немного. Ещё чуть-чуть. Ну ладно, можете думать. Теперь другой стороной…

– Когда думаете этой стороной, больно?

Микаэл был недоволен. Он считал, что Ятаган не даёт ему думать столько, сколько надо, чтобы во всём разобраться. Вечерами Ятаган пропадал в театрах или на концертах. Он ходил на все ереванские спектакли и, хотя они были на армянском, получал огромное удовольствие. Микаэл за всю свою американскую жизнь так и не побывал ни в театре, ни на концерте. А теперь вот считал своим долгом сопровождать коллегу, чтобы не оставлять его одного, и благодарил судьбу за то, что тот хоть не требует от него перевода. Впрочем, Ятаган вполне мог знать пьесы, которые шли в армянских театрах. В основном это была классика – «Гамлет», «Отелло»...

После спектаклей они долго бродили по ереванским улицам, рассуждая о жанре трагедии. Ятаган, неизменно посещавший в антрактах театральный буфет, чтобы опрокинуть стопку-другую ракии, бывал активным и полным энергии, а непьющий и с трудом скрывающий досаду Микаэл старался отмалчиваться, погружался в собственные мысли. В результате этих походов Микаэл постоянно недосыпал и полагал, что именно по этой причине не может собраться с мыслями.

– Ну всё, – сказал ассистент, – закончили.

– Спасибо, – сказал Микаэл. – А вы здесь живёте?

– Да, – охотно откликнулась женщина. – Муж работает в посольстве, отвечает за связи со средствами массовой информации. Мне очень нравится ваш Айастан. Конечно, у вас есть свои сложности – не то, что в советские годы, когда мы жили одной семьёй…

Микаэл мысленно вернулся к почти стёршимся из памяти годам своего детства. Мяса не было – это он помнил точно. Отец считал, что он непременно должен есть мясо, да он и сам, если честно, был не прочь. Отец по ночам выстаивал длиннющую очередь, чтобы к утру купить замороженного мяса. В очереди на улице люди сменяли друг друга, чтобы не замёрзнуть. Дежурившие разводили костёр перед дверью магазина, чтоб согреться – совсем как в праздник Сретения, только вот прыгавших через огонь влюблённых пар не бывало.

– А что, в советские годы было хорошо? – спросил Микаэл.

– Ещё бы, – сказала женщина. – Помню, отец возил меня на дачу в Барвиху, так там в обычном сельском магазинчике было всё, что душе угодно, начиная с мороженого и кончая чёрной икрой… О ценах уж не говорю. Да и дед мой… Помню, мы тогда в Новосибирске жили, я совсем крохой была, а дед мой работал в госбезопасности, так он из командировок столько всякой всячины привозил – и куниц привозил, и даже золото… Это когда в Сибири преступников ловил. Представляете, это самое золото в тамошних лесах аж под ногами валялось.

Микаэл вспомнил одного из своих пациентов. Тоже русского. И тот тоже рассказывал о своём деде, которого в тридцать седьмом расстреляли. Микаэл проникся к нему симпатией.

«Надо же, – мелькнула мысль, – дед этой женщины был вертухаем, а того парня – зеком».

– А с кем вы сюда пришли? – спросил он.

– С подругой. Она сейчас у вашего симпатичного коллеги. Ей больше по душе такие, как он, вальяжные южане, её отец когда-то служил в Грузии. А я вот предпочитаю интеллигентов вроде вас, – кокетливо заключила она.

– Всего доброго, желаю удачи, – вежливо откланялся Микаэл.

Затем порасспросил Ятагана. Данные не совпадали. Впрочем, как и вкусы.

На следующий день, немного поколебавшись, он позвонил ей.

– А-а, это вы? – сказала она. – Слушаю вас. Хотите пригласить на свидание?

– Извините, я спросить хотел. Вы знакомы с господином Орловым?

Орлов был внуком того, расстрелянного.

– Конечно, – сказала она, – ведь он тоже работает в посольстве.

– А не согласились бы вы еще раз поучаствовать в эксперименте, но на этот раз в паре с ним?

– Можно, – в голосе женщины послышались сухие нотки. – Не скажу, что он мне симпатичен, но так и быть, соглашусь. Исключительно ради вас и во имя армянской науки.

На следующий день они с Орловым прошли повторное обследование, на сей раз в паре друг с другом. Эффект высвечивался, однако весьма слабо. Значит, в одном случае у одного и того же человека он в наличии, в другом – нет. Значит, дело не в отдельном человеке. Однако и в нём тоже… Нет, слишком много переменных в этом уравнении.

«Что же это за признак? – ломал голову Микаэл. – В одном случае слабый, в другом – сильный, в третьем – никакой. У отца с дочерью совпадает… у матери с сыном...»

– Неужто гендерный?– выкрикнул он неожиданно для самого себя и тут же начал испуганно озираться по сторонам. В Армении по указу Путина это слово было под запретом. Совсем как слово «геноцид» в Турции. Это было первое, о чём дядя Геворг предупредил Микаэла, едва тот сошёл с трапа самолета. А местные традиции следовало уважать, так Микаэла учили в американской школе.

К счастью, в лаборатории никого не было. Ассистент недавно вышел в коридор – ответить на звонок своего шефа из Службы национальной безопасности.

Микаэл понимал, что упускает что-то важное. Ассистент вернулся, и они стали вместе изучать снимки. «Взгляни-ка на это, – говорил Микаэл, – похоже на ланцет, расцвеченный всеми цветами радуги. Здесь совпадение едва различимо, но всё же есть. А здесь вот оно самое слабое… видишь? Видишь этот маленький серебристый ланцетик»? «Да, и здесь то же самое», – говорил ассистент, рассматривая параллельный снимок.

– Они всегда одни и те же, – сказал Микаэл. – Если они есть, если повторяются, то всегда одни и те же.

– А тут вот явный случай чёткого совпадения, – сказал ассистент. – И это уже не ланцет, а целый ятаган. – Ассистент смущённо заулыбался. – Лазурный ятаган. Только давайте не станем говорить об этом нашему турецкому другу.

В этот момент в лабораторию ворвался Ятаган. Взбудораженный и поддатый. Видно, покончил с делами и тут же заправился.

– Ну сколько можно!... – завопил он. – Ты мне что сказал? Давай еще хоть сотню человек осмотрим, сказал. А я что сделал? Я согласился. Но мы проверили уже три сотни.... Всё, надо публиковаться. Пойми же ты, не только у нас есть логофилы. Не доходит? Стоит поползти слухам – и всё! Пиши пропало! Не мы, так другие опубликуют…

– Как знаешь, дружище, – сказал Микаэл. – Считаешь, что время, – давай, публикуй!...

– Что значит «публикуй»? А ты?

– Я всё ещё сомневаюсь...

– Да не стану я без тебя.

– Ладно, можешь и мою фамилию вписать под своей.

– Что так? Это ж твоё открытие...

– Да, но не будь тебя, не было бы и исследования.

– Ты только представь, что это значит!.. Оказывается, люди мысленно общаются друг с другом... Просто до сих пор никто об этом не догадывался и не проверял... Получается, что, когда я думаю о тебе, в шестидесяти пяти случаях из ста и ты думаешь обо мне… Это же прорыв в истории человечества... А какие перспективы!...

– И где ты собираешься всё это публиковать? В «Ярбух фюр психоаналитик»?

– Ну что ты! Там же целый век ждать. Давай в «Нейчур» напишем.

– Ладно, пиши, а я свою подпись добавлю.

– А назовём-то как? «Армянский синдром?»

– Давай попроще, – сказал Микаэл. – «Синдром Нвард».

– Да нет, нельзя, – сказал Ятаган. – Бедняжка понятия не имеет, чтó мы тут наворотили, может всё превратно истолковать… А это ещё что такое? – Ятаган склонился над графиками.

– Не узнаёшь? Снимки той русской и её знакомого.

– Узнаю, – сказал Ятаган. – Он же уже приходил к нам. В тот раз ты его принимал.

– Да, – сказал Микаэл.

– А у меня друг его был, – сказал Ятаган. – Армянин. Чудесный старик. Представляешь, по-турецки говорил. Как, спрашиваю, откуда? Дед научил, говорит. Дед, оказывается, родом из Турции был. Потом жил в Ливане, оттуда перебрался в Армению и… угодил в Сибирь. Сослали. Но успел вернуться и даже внука немного обучить турецкому.

– Ещё один зек, – сказал Микаэл.

– А что такое «зек»?

– Долго объяснять. Ерунда.

– Вот и мы говорим «ерунда»24, – сказал Ятаган. – Всё вы у нас переняли.

«И снова ерунда», – подумал Микаэл.

– О чём думаешь? – спросил Ятаган.

– О том, что больно много ерунды на этом свете, – сразу и почти автоматически отозвался Микаэл. Он давно уже взял за правило моментально отзываться на этот вопрос. Ему казалось нечестным самому не делать того, что он требовал от пациентов.

– Знать бы, как эта самая «ерунда» себя на логофиле проявит, – мечтательно промурлыкал Ятаган. – Я вижу её эдаким разлитым пятном с искрящимися золотистыми и красными крапинками. А давай-ка проверим. А что? Ляжем под логофил и посмотрим, что за ерундистика у нас с тобой…

–Уймись, – сказал Микаэл. – Тоже мне фантазёр. Пить надо меньше…

Они так и не нашли подходящего названия для своего открытия. В короткой статье, которая через пять дней была опубликована на вебсайте журнала «Нейчур», феномен был назван «Синдромом параллельных мысленных образов». Подписали оба, но Микаэл всё же настоял на том, чтобы первой шла фамилия Ятагана – ведь он как-никак был гостем в Армении. Некоторые учёные попытались переименовать эффект в «синдром Османчи-Петросяна», но это название не прижилось. А вот с лёгкой руки «Экономиста» мир узнал об этом феномене как о «Синдроме Ятагана». «Если открытие подтвердится, – писал «Экономист», – оно может стать самым крупным прорывом после высадки человека на луну».

Статья вызвала негодование среди армян, считавших, что роль Микаэла принижена. «Их Ятаган обскакал-таки нашего Микаэла, – писала газета «Аравот». – Совсем как их йогурт обскакал наш мацун».

* * *

Прошёл год, но коллегам он так и не принёс успеха. Сидя в своём кабинете кливлендской больницы, Микаэл то и дело поглядывал на сваленные в углу коробки и свёртки. Решением Комиссии США по Научной этике он был отстранён от работы за то, что проводил опыты на людях, не ставя их в известность о цели эксперимента, и использовал медицинское оборудование не по назначению, таким образом совершая грубое нарушение врачебной этики.

«Как же я мог позволить себе такое? – думал Микаэл. – Бедные Нвард с мужем понятия не имели, что мы с ними вытворяли, с какой целью использовали. И Орлов не знал, и та русская не знала. Люди приходили сотнями – и никто не знал. А может, знай они об этом, были бы только рады? Может, им бы всё это пригодилось? А что если в какой-то момент это спасло бы их от смерти? Что с Ятагана взять?, – полувсерьёз, полувшутку продолжал он про себя. – Он ведь турок, они небось генетически предрасположены манипулировать пациентами, ятаганом себе прокладывать путь в науке. Но я-то? Хорош, ничего не скажешь». Как бы то ни было, за использование логофила не по назначению он себя не винил, считая затеянную по этой причине травлю чистой воды бюрократизмом. В конце концов, логофил был частной собственностью, был передан в дар больнице меценатом-армянином, никто от него не пострадал. С какой стати нельзя было использовать его в благих целях? Детей, страдавших энцефалогосом, в тот момент не было, а нуждавшихся в помощи взрослых было хоть отбавляй.

Когда комиссия начала расследование, кливлендская больница первым делом сократила зарплату и штат Микаэла. Он вынужден был отказаться от купленного в рассрочку дома в окрестностях Кливленда, поскольку ежемесячные выплаты были ему уже не по карману. Вещи перенёс в кабинет, великодушно оставленный ему больницей до окончания расследования. Там же и ночевал. К логофилу его больше не подпускали. В операциях тоже отказали. В небе над Штатами парили шесть операционных самолётов с шестью хирургами, доставляя их в разные точки земли – спасать новорожденных, а Микаэл был дисквалифицирован, и самолёт, предназначенный для его операций, ржавел, простаивая в аэропорту Кливленда и ежедневно принося больнице убытки в сотни тысяч долларов.

Ятаган, прежде работавший в университете Миссури, собрал манатки и вернулся в родную Турцию, где его с распростёртыми объятиями приняли в один из многочисленных университетов. Микаэл знал, что и он может вернуться в Армению, он и гражданство успел получить, но что ему было там делать?

Гражданство ему дали ещё в те дни, когда они отправили письмо в «Нейчур». Ереванский ассистент Ятагана был членом правящей республиканской партии. На одном из партийных заседаний он не выдержал и, едва дождавшись перерыва, рассказал об уникальном эксперименте министру образования и науки. Ну а министр, всегда готовый выслужиться перед президентом, на выходе из здания стал тому что-то на ухо нашёптывать – к вящей зависти остальных приближённых. Президент, воодушевлённый услышанным, распорядился вызвать к себе Микаэла и в торжественной обстановке вручил ему армянский паспорт, от которого Микаэл не стал отказываться. Потом президент начал приглашать Микаэла на всякие мероприятия – вплоть до свадебных церемоний. Но Микаэла подобные сборища быстро утомляли, и он, не желая обидеть президента, вынужден был искать отговорки, в основном объясняя свой отказ тем, что не мог прерывать работу над экспериментом. Его не тянуло на времяпровождение с президентом. Уж лучше было ходить с Ятаганом в театр и обсуждать «Гамлета», «Кориолана» и прочую классику.

У президента был свой интерес. Он хотел, чтоб весь мир узнал, что «Нейчур» опубликовал письмо армянина, да ещё гражданина Армении, да ещё в соавторстве с турком, пусть даже американским. Он искал возможность возобновить печально известные армяно-турецкие переговоры, а заодно и показать закордонному благодетелю, какой фантастической цели послужили подаренные им логофилы – а вдруг тот не поскупится и еще что-нибудь отстегнёт Армении от щедрот своих.

Увы, история Микаэла и Ятагана не вдохновила благодетеля, так как он обнаружил, что, за исключением двух логофилов, всё, что им было подарено Армении, бесследно исчезло. Благодетель всё бросил и уехал в свою Калифорнию, зарёкшись впредь помогать Армении и затребовав обратно свои логофилы. А всё своё состояние завещал пустить на борьбу с эболой.

После всего, что случилось, уже не имело смысла удерживать Микаэла и Ятагана в Армении, да и денег на это не было. И они вернулись в США.

После письма, отправленного в «Нейчур», они написали новую, более пространную и подробную статью. К сожалению, вызванные открытием толки делу не помогли.

В разных странах мира ученые приступили к экспериментам, но результаты были либо неопределёнными, либо никакими. На презентации в Международной ассоциации неврологов Микаэл получил сокрушительный удар от профессоров Бурляева, Бернштейна, Каменева, Мандельштама и примкнувшего к ним престарелого Арменака Арутюняна – автора советского прототипа логофила. Особо неистовствовал профессор Бернштейн, то и дело отпускавший ехидные шуточки в адрес Микаэла и Ятагана по поводу того, что те во время работы делали пометки от руки. «Это ж надо, – злорадствовал он, – заводить блокноты в век логофила».

«А позвольте полюбопытствовать, чем вы писали? – поддакивал ему профессор Арменак Арутюнян. – Чернилами? А может по старинке – гусиным пером писали? Вот это была бы классика!»

«Ну а если серьёзно, – продолжал профессор, – скажите-ка на милость, а что если я думаю сразу о трёх людях? Что тогда? Эти трое тоже непременно думают обо мне? Одновременно со мной думают?».

Да, повеселилась тогда комиссия. Даже Микаэл не смог сдержать кривую улыбку.

«Вы и новорожденных своих так резали? – не унимался профессор. – А? Вы и ланцет макали в чернила?»

Снова хохот. «А на что ему ланцет, у него свой ятаган есть», – бросила с места какая-то женщина.

И тут комиссия запела в унисон – видно, зрелище пришлось ей по вкусу.

«Я с самого начала почувствовал, что здесь что-то неладно, – сказал главный редактор «Нейчура». – В Японии, знаете ли, учёные вроде вас, если в них остаётся хоть капля достоинства, совершают харакири. Тем более, у вас, как я слышал, уже и ятаган есть».

Но Микаэлу вовсе не хотелось делать себе харакири, да и Ятаган его был далеко.

После заседания Микаэл подошел к профессору Арутюняну. «Хочу поблагодарить вас за вашу принципиальность», – сказал он с дрожью в голосе, – сегодня я многое осознал».

«Сынок, – сказал профессор, по-отечески похлопывая его по плечу, – наука и научная фантастика – две разные вещи. И хватит трубить о какой-то армянскости. Это вам не зурна с дудуком… Вы хоть осознаёте, где находитесь? Вы хоть понимаете, что такие, как вы, позорят нашу многострадальную рэспублику? Ну да ладно… Вы ещё молоды, пусть эта история станет для вас уроком на всю жизнь».

«Да… конечно, понимаю… но ведь… нет, ну конечно не фантастика, не армянскость, не зурна с дудуком… Вот и я говорил об этом», – начал было мямлить Микаэл, но уже не слушавший его профессор стал пробираться сквозь толпу к Нобелевскому лауреату Стивену Брюну, с которым ещё загодя договорился, пользуясь случаем, посидеть за ланчем в ближайшем «макдональдсе».

В Норвегии за эксперимент взялась группа профессора Экклхарста, но успеха так и не достигла. В Италии – ноль результатов. В Греции – тоже провал. В Испании что-то проклюнулось, но этого было недостаточно. В Соединенных Штатах тоже мало что было обнаружено, разве что несколько случаев на Юге. Во всей Оклахоме был зарегистрирован только один случай, да и то в единственной сохранившейся там индейской резервации. В Израиле, правда, какой-то врач, переехавший туда из Ростова-на Дону, обнаружил немало случаев с «Синдромом Ятагана», причём как среди евреев, так и среди палестинцев. Но его почему-то арестовали. Ходили слухи, что из-за фальшивого диплома врача, много лет назад купленного им в Советском Союзе.

В азербайджанских СМИ, естественно, развернулась кампания против Микаэла и Ятагана. Дескать, всё это не что иное, как жалкая попытка раскрутить очередное «армянское открытие». Все, мол, знают, что армяне ловкачи и обманщики – вспомнить хотя бы пресловутую историю с «арменикумом»25. А что до Ятагана, так он точно армянских кровей, но скрывает это. Или просто предатель и продажная шкура.

В Турции тоже началась травля Ятагана, но приютившему его университету удалось отстоять его, поскольку ректор оказался одноклассником президента.

В России националисты организовали протестное двжение в защиту Ятагана и Микаэла, заявив, что имеет место очередной еврейско-масонский заговор, устроенный с целью загубить гениальное открытие. К ним присоединилась известный публицист Юлия Латынина, что вовсе не понравилось международным СМИ.

Примерно через полгода после первой статьи в «Экономисте» появилась еще одна, в которой говорилось, что Путин, якобы, пригласил опальных учёных жить и работать в Донбассе, так как «Синдром Ятагана» проявляется либо в российских колониях, либо в непризнанных криминальных республиках. Под статьёй была помещена фотография со стоявшими в обнимку Ятаганом и Депардье, а заглавие статьи гласило: «Число путинских марионеток может пополниться ещё одним шутом». Из-за всей этой шумихи на наших героев наскочили российские западники. Мало того, разорялись они, что эти горе-учёные использовали приборы не по назначению, так они ещё и не удосуживались ставить своих пациентов в известность об истинной цели опытов. Здесь уже подключилась американская научная и академическая элита. Начались нудные расследования, пространные обсуждения, и в результате Микаэл с Ятаганом подверглись научному остракизму.

… Микаэл не любил вспоминать обо всём этом.

Он подошёл к груде коробок в углу кабинета и открыл ту, что была поближе. В ней оказались старые рукописи и какие-то книги. Взгляд Микаэла задержался на одной из них. Это был дневник деда. Когда-то дядя Геворг передал ему этот дневник с просьбой оцифровать его и опубликовать в Штатах. На публикацию в Армении у дяди не было денег, а у Микаэла по сей день не было времени на то, чтобы заняться этим, да и, по правде говоря, он не очень любил всякие воспоминания и мемуары. Он взял в руки толстую тетрадь столетней давности и принялся листать её. Когда-то, очень давно, ему с трудом удалось преодолеть этот дневник, написанный от руки, да ещё на западноармянском языке. Дед был родом из Турции и участвовал в героической битве при Аджне26. Микаэл наугад открыл рукопись. Дед, чьё имя он носил, рассказывал, как однажды, во время затишья между боями, сидя в окопе, голодный, с пересохшими от жажды губами, он вдруг подумал о своей матери, оглянулся и увидел, что она приближается к нему. Не оглянись он именно в этот миг, его бы убила просвистевшая мимо головы пуля. Поначалу решил было, что мама ему пригрезилась, явилась как призрак, чтобы спаси его, а потом понял – нет, это она, живая, во плоти, просто принесла сыну поесть. Дед Микаэл разволновался, даже прикрикнул на неё – куда, мол, тебя несёт… а потом обнял. Та поплакала, попричитала, оставила еду и ушла. Домой пошла. Больше они не виделись. Дед не стал провожать её взглядом. «Огонь!» – пророкотал его медный голос, обращённый к горстке его ещё оставшихся в живых товарищей…

Нет, не любил Микаэл читать мемуары. Во всём этом была какая-то елейность, азбучность, наивность, плаксивость, душещипательность, разорванность, необъяснимость, всё это текло рекой застывающей, свёртывающейся крови, чернело рубцом кривого кесарева сечения… В первый раз он прочитал этот дневник много лет назад, ещё в Ереване, когда ему было лет десять. Тогда он мало что понял. Не понял, к примеру, почему они не бежали – мать и отец деда, его младший брат и младшая сестра. Один раз их уже погнали из Аджна, и им чудом удалось избежать смерти. Так что же заставило их всего через пару лет, в девятьсот восемнадцатом, снова вернуться туда? Ведь ясно было, что погибнут… Почему, обрывочно описав борьбу и падение Аджна, дед из всей остальной прожитой им жизни вспоминает только вечер, проведённый в одном из открытых ереванских кафе в бессмысленных беседах с несколькими стариками, перекочевавшими в Советский Союз из Османской Турции, как и он? Почему не рассказывает о своей жизни в Советской Армении, о работе, о том, что в 1948 году был арестован, или о том, что его жена – бабушка Микаэла, заболела раком, но чудодейственным образом излечилась и родила маму Микаэла... Микаэл помнил голый живот умершей бабушки с резко проступающим, огромным, словно рассеченным ятаганом рубцом-полумесяцем от кесарева сечения. Тогда он умаслил-таки дядю Геворга, по семейной традиции бравшего на себя роль организатора похорон, уговорил взять его с собой в морг, показать тело бабушки: «Я ведь врачом собираюсь стать, – канючил девятилетний Микаэл, – мне дед наказал…»

– А почему шрам такой широкий? – спросил Микаэл уже в морге. – Ланцет был толстый, да? Это врач так искромсал её?

– Отсюда твоя мать родилась, – сказал дядя Геворг, приглаживая кончики своих торчащих вверх усов, – а значит, и ты, сынок. И да, это сделал врач. Чтобы ты у нас был. Временами без врачей не обойтись. Нет, сынок, не ланцет был толстый – операция была сложной.

Трагедия – это когда история заканчивается трагедией. «Ромео и Джульетта», «Гамлет»... А история жизни деда началась с трагедии... Каким жанром назвать эту перевёрнутую трагедию?... Что получается?... Комедия?... Ха-ха…

Эх ты, дед, уж если решил взяться за перо, написал бы хоть что-нибудь стоящее, чтобы и нам стало понятно, что к чему…

Когда дед умер, Микаэл был ещё ребёнком, не успел, не умел требовать у него ответов на свои вопросы. Это дед ему наказал стать врачом. «Врач – он всегда нужен, – говорил дед. – И людям нужен, и любым властям нужен, в любые времена». Это из-за деда ему пришлось аж до сорока лет учиться. Вот и получается, что из-за деда он оказался в данной ситуации. Когда врач не нужен. Бывают, оказывается, такие ситуации, когда врач не нужен. А ведь могло бы быть так, что… Да всё что угодно могло бы быть… Когда до них доходили всё новые и новые слухи о том, что синдром обнаруживается лишь изредка, а в основном не подтверждается, Ятаган горячился: «Да неважно, как часто он обнаруживается! Как же они не понимают, что это чудо! Самое настоящее чудо! Разве не чудо, что люди, пусть даже немногие, пусть даже единицы, мысленно общаются друг с другом и понятия не имеют о том, что у них это получается…».

Зазвонил мобильник. Звонил Ятаган. Микаэл был удивлён. Они уже несколько месяцев не общались. Собственно, после фиаско с «Синдромом Ятагана» им особенно не о чем было разговаривать. А может, они, сами того не сознавая, избегали друг друга. Нелёгкое это дело – пойти наперекор научному сообществу, выдержать его нападки и издёвки, выстоять, не сломаться.

– Привет, Микаэл, – сказал Ятаган. – Знаешь, у нас тут молодёжь снова на улицы вышла, требует признать ваше 24 апреля.

Находясь в Турции, Ятаган избегал произносить слово «геноцид», особенно в телефонных разговорах, хотя в прочих ситуациях это не составляло для него труда.

– Я тут вот о чём подумал, – продолжал между тем Ятаган, – может, и вздор, но вот решил с тобой поделиться – тебе, думаю, понравится. Послушай, ведь прежде чем случиться трагедии, случается жизнь. Понимаешь? Сначала бывает жизнь, а потом трагедия... «Ромео и Джульетта», «Гамлет»... А у вас, у армян, сначала случилась трагедия, а что сейчас?... Куда вы идёте сейчас? Каким жанром назвать эту перевёрнутую трагедию?.. Сказки заканчиваются женитьбой героя… Что потом? С неба падают три яблока… и у вас падают… и у нас падают… всё остальное неважно. А у вас, армян, с чего начинается сказка. С двадцать четвертого апреля. Скажешь, не так?

Ятаган всё болтал и болтал, взволнованно, разгорячённо – видно, опять был под мухой – а Микаэл всё стоял и стоял, вперив взгляд в раскрытый в тёмном углу кабинета ящик, пока голова его не закружилась от внезапно нахлынувших мыслей.

«Признак, который присущ обоим – еврею и палестинцу. Или так: у одного он есть, у другого – нет, как у зека и вертухая. Или вовсе отсутствует – как у тех, кто живёт в Штатах, кроме единиц, к примеру, двух индейских женщин из оклахомской резервации». И постепенно у него на глазах тёмная комната озарялась светом.

– Так ты говоришь, бабушка твоя так и не призналась, каких она была кровей? – прервал он Ятагана изменившимся голосом. Прежним, зычным, командным голосом, который звучал в самолёте, когда он требовал: «Ланцет!», обращаясь к опытному медбрату. Но в следующий миг голос вновь сделался хриплым.

– Ланцет толстый, Ятаган, слишком толстый, – еле слышно пробормотал Микаэл в мобильник.

Ереван, ноябрь 2014

Notes

1 The correct Turkish spelling of this name is Yatağan Osmançi. However, for the convenience of the English reader, we have avoided the use of foreign letters in the spelling.

2 A light fictional illness.

3 A fictional medicine.

4 A fictional pathology.

5 A type of short saber used by the Ottomans and referred to symbolically as the instrument of the Armenian Genocide.

6 It is a common ancient tradition in many cultures to name the child so that his/her name reverts the family destiny. For instance, girls could receive male names if too many girls were born in one family, with a hope that the trend would change. In the same vein, threatening words were used as human names to add to the security of the child and the family. Hence 'Yatagan'.

7 A polite reference to a woman in Turkish.

8 Familial Mediterranean Fever is often locally referred to by this name in Armenia.

9 A snack made from roasted chickpeas, popular in Turkey and some other Middle Eastern countries.

10 A song from a famous operetta by great Armenian composer Tigran Chukhajyan, the first opera writer in Ottoman Empire.

11 A holiday the Armenian Church celebrates in February, originally pagan in origin. It involves lighting a bonfire, over which newly married or engaged couples jump for good luck.

12 A Russian derogatory term for a guard in the Gulag camps.

13 A Russian derogatory term for a prisoner in the Gulag camps.

14 This is a literary exaggeration stemming from the fact that, in 2014, the Armenian population began to mistakenly associate the word ‘gender’ with all things existing in the West that they subjectively consider “bad,” including LGBT issues etc. The popular hatred towards this term was being cultivated and used by retrograde forces in propaganda against the West, and was being capitalized upon by pro-Russian forces as well.

15 A word used equally in Armenian and Turkish to mean “nothing.”

16 Yoghurt was popularized in the United States by Armenian immigrants Sarkis and Rose Colombosian, who called their product matzoun, using its Armenian name. But the name soon changed to yoghurt, which comes from the Turkish word for the product, because the latter was the common language of the many Middle Eastern ethnic groups that consumed the item at the time.

17 A shrill trumpet-like instrument, popular at Armenian weddings and celebrations.

18 In 1998, Armenian researchers claimed to have developed an effective cure for HIV infection, which they called Armenicum. It caused great interest in government and business circles in Armenia, but eventually did not produce any consistent results, with the buzz dying down within a couple of years.

19 Another term for the Donets Basin, the territory where there was conflict in 2014-2015 between the Ukrainian Government and Russian speakers, with the former claiming that Russian President Vladimir Putin covertly supported the latter.

20 A reference to French actor Gerard Depardieu, who moved to Russia (allegedly to avoid the higher taxes in Europe) and was awarded Russian citizenship by President Putin in 2013.

21 During the period of the Armenian Genocide in the early 20th century, some Armenian communities, like the ancient town of Hajin, had fought back against the regular and irregular forces that the Ottoman leadership had sent to massacre them.

22 April 24 is Genocide Memorial Day in Armenia and an occasion for various states and international players to express their recognition of the Armenian Genocide. It is historically the day when tens of Armenian intellectuals were arrested and killed in Constantinople, which was one of the first steps in the Ottoman’s genocidal plan.

Примечания

23 Марш из популярной оперетты Тиграна Чухаджяна, великого армянского композитора 19-го века, основателя оперного жанра в Османской империи.

24 В оригинале – հեչ [hech] – ничто, нуль (по-турецки – hiç).

25 В 1998 году армянские учёные объявили, что нашли средство против спида, которое было названо «арменикум». Правительство и бизнес-круги сильно заинтересовались этим открытием, однако в итоге клинических испытаний средство не показало чётких результатов. Вскоре заваруха вокруг него заглохла.

26 Армянский город в Османской Империи, недалеко от Аданы. В 1918-1919 г.г. там произошли ожесточённые бои между армянскими жителями и армией младотурков.

Գևորգ Տեր֊Գաբրիելյան

Յաթաղան սինդրոմ

Gevorg Ter-Gabrielyan

The Yatagan Syndrome

Геворг Тер-Габриелян

Синдром Ятагана

Երևան, Yerevan, Ереван — 2016