Գևորգ Տեր-Գաբրիելյան

ԱՆԱՍՏՎԱԾ

ԿԻՆՈ

ԹԱՏՐՈՆ

Երևան 2018

ՀՏԴ 821.19-3 Տեր-Գաբրիելյան
ԳՄԴ 84(5Հ)-4

Տեր-Գաբրիելյան, Գևորգ

Անաստված կինո թատրոն։ [Արձակ, էսսե] / Գ. Տեր-Գաբրիելյան, խմբ.՝ Մ. Յավրումյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի), շապիկը՝ Տ. Եսայանի, գրքի տպագիր տարբերակի ձևավորումը և էջադրումը՝ Ա. Թովմասյանի։ Շապիկին արտապատկերված է ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ, քանդակագործ Սարգիս Բաղդասարյանի «Մեղեդի» քանդակը։ Երկրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն.– Եր.։ Յավրուհրատ, 2018.– 596 էջ։

Գիրքը պարունակում է Գևորգ Տեր-Գաբրիելյանի 2012-2017 թթ. գրված և մասամբ հրապարակված ստեղծագործությունները:

Кино Театр Безбожник / Г. Тер-Габриелян

Книга содержит прозу и эссе Геворга Тер-Габриеляна, написанные в 2012-2017 г.г. и частично опубликованные в прессе.

The Godless Movie Theater / Gevorg Ter-Gabrielyan

The book contains fiction and essays by Gevorg Ter-Gabrielyan, written in 2012-2017 and partially published in the on-line media.

ԳՄԴ 84(5Հ)-4

ISBN 978-9939-0-2695-4

eISBN 978-9939-0-2696-1

© Գևորգ Տեր-Գաբրիելյան, 2018

© Յավրուհրատ, 2018 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

ՀԱՄԼԵՏԻ ՀՈՐ ՈՒՌԱԳԱՆԸ

Համբարձումյան Արեգիկի տունը կռիվ էր ընկել:

– Էխինակոկի բույն է, – ասում էր մայրը:

– Օրը երեք անգամ ով պիտի դուրս տանի, – ասում էր հայրը։ – Չտանենք՝ կգժվի:

– Դու փոքր ժամանակ ալերգիա չունեի՞ր, – ասում էր մայրը:

– Էս տանը բա մեղք չի՞ փակված մնա, – ասում էր հայրը:

– Տնից հոտ է գալու, – ասաց մայրն ու հեկեկաց:

– Գիտե՞ս ինչ արժի, – ասաց հայրը։ – Լավ, ուզում ե՞ս... – մնացածն Արեգիկը չլսեց, հայրը մորը գրկեց, մայրը երեսը հոր ուսի մեջ թաղեց:

– Ծյոմին ասեմ...

Մնացածն էլի չլսվեց:

Արեգիկն ավտոների հետ էր խաղում: Շատ չէր խորանում: Գիտեր, իր մուրազն էին քննարկում: «Քանի որ Արեգիկը քույրիկ կամ ախպերիկ չունի, – մի շաբաթ առաջ ասել էր, – ուրեմն խնդրում է շունիկ կամ փիսիկ բերեք: Արեգիկն էլ է ուզում մեծ ախպեր լինել, արդեն չի դիմանում այլ կերպ»:

Առավոտյան հայրն Արեգիկին ասաց, որ վերջինս այսօր նախադպրոց չի գնալու, մայրիկը հիվանդ է: Տարավ Արեգիկին Ամալյա տատի տուն: Դրսում արև էր, քայլում էին արագ:

– Հոյակապ եղանակ է, – ասաց Արեգիկը, – մայրիկը շուտ կլավանա:

– Այո, – ասաց հայրիկը:

Արեգիկին թողեց տատի մոտ, ինքը ետ դարձավ՝ մայրիկին հիվանդանոց տանելու:

– Էսօր տոլմա ենք անելու, հետո միասին «Համլետն» ենք նայելու, – ասաց Ամալյա տատը։ – Համլետի հոր ուրվականին տեսե՞լ ես:

Տատը տոլմա էր փաթաթում, Արեգիկն իր սիրած հեքիաթներն էր նայում այփադի վրա: Սկզբում կարմրամաշիկ Մաշայի մասին, հետո՝ որ իշխանը մատը կտրում է, վրան աղ ցանում, որ մռմռա ու ինքը գիշերը չքնի, դևին բաց չթողնի: Արեգը չէր հասկանում, ինչպես կարելի է մի գիշերվա կամ դևի խաթր մի ամբողջ մատ կտրել: Թեկուզև ոչ ամբողջությամբ, թեկուզ ծայրը, ասենք՝ մինչև առաջին հոդը: Հետո ինչպե՞ս պիտի կրակես: Բայց գուցե իշխանը ճկույթն էր կտրում: Հեքիաթը դա չէր պարզաբանում. իշխանի մատը սկզբում կար, հետո ուղղակի փաթաթված էր լաթով, իսկ թե ո՛ր մատը՝ արագ մուլտագիրքը ցույց չէր տալիս:

Գնաց տատու մոտ հարցուփորձ անելու: Տատն ասաց, որ «մատը կտրել» նշանակում է դանակով մի փոքր վերք անել: Դա տատի հետ արդեն կատարվել էր սոխ կտրտելիս. ցուցամատը լաթով պինդ փաթաթած էր: Արեգը հուզվեց, առաջարկեց օգնել, տատն ուրախությամբ համաձայնեց, Արեգը կոլոլված թթու-աղի տերևներն էր խնամքով բացում, դարսում կաթսայի եզրին, տատը տոլման փաթաթում էր, անխոս մրցում էին, ով ավելի արագ կաշխատի. Արե՞գը տերև կբացի, թե՞ տատը կփաթաթի, խնամքով կդարսի, գալարաձև, կաթսայի մեջ հարկ առ հարկ, համբերատար կսպասի, մինչ Արեգը ևս մեկ տերև բացի-տրամադրի: Անկախ տերևի չափսից՝ տատի տոլմաները համաչափ էին ստացվում, ասես ռոբոտի թխած: Մեկ-մեկ Արեգը տատից առաջ էր անցնում ու հավելյալ տերևներ դարսում կաթսայի եզրին իրար վրա, եթե բախտը բերում էր ու տերևները շատ կոլոլված չէին լինում: Արդար մրցույթ: Թթու դրած տերևի հոտը կալել էր Արեգի քիթը, ուզում էր հում տերև ծամի, տատը թույլ չէր տալիս: Վերջին լցոնը ճշգրիտ հաշվարկով փաթաթեց վերջին տերևի մեջ, կաթսան դրեց կրակին, սեղանին դրեց լավաշ-պանիր, դուռում արեց, հում տոլմայի բույրով շաղախված, Արեգիկը կերավ:

Եկավ Վրեժ քեռին, տատենց պատշգամբը շուշաբանդ դարձնելու: Շորերը փոխեց, սպիտակ, ժանյակավոր վերնաշապիկով դուրս եկավ: «Տեսնու՞մ ես այս վերնաշապիկը, – ասաց, – սա Դամասկոսի իմ տոնական վերնաշապիկն է, տոներին էի հագնում: Իսկ այժմ այժմ եմ հագնում», – ասաց: Արեգիկը չհասկացավ՝ շուշաբանդ շարելը տո՞ն էր քեռու համար, Դամասկոսից գալուց հետո այստեղ Վրեժ քեռին ուրիշ վերնաշապիկ չունե՞ր, թե՞ մաշվել էր տոնականը, էլ ափսոս չէր: Բոլորը միասի՞ն: Վրեժ քեռին պատմեց, որ իրենց հարևանի կատուն յոթ բալիկ է ունեցել, անցավ գործի:

Ցերեկվաքուն մտնել կտրականապես հրաժարվեց: Գնաց հեռու սենյակը: Վալենտինան քննության էր պատրաստվում: Նրան խանգարել չէր կարելի, միայն կողքը լուռ նստել: Արեգիկն իհարկե մի քիչ խանգարեց: Վալենտինան լափթոփի էկրանին հետաքրքիր նկար ուներ. երեխան, մեծ գլխով, օղակի միջով էր անցնում, պորտը՝ երկա՜ր, գալա՜ր: «Այս ինչ ես դու ուսումնասիրում», – ասաց Արեգիկը: Վալենտինան բացատրեց. երեխայի ծնվելը: Արեգիկը հասկացավ. երեխան ծնվելուց գլուխ չունի, օղակի միջով անցնելիս՝ գլուխ է ձեռք բերում, գլուխը ձև է ստանում: Որ Արեգիկը չխանգարի, Վալենտինան իր զարդերի տուփը դատարկեց հյուրասենյակի բազմոցի վրա, թույլ տվեց Արեգիկին զարդերով խաղալ: Մեջները թիթեռ կար, բզեզ, սկյուռիկ: Եկան Վալենտինայի ընկերուհիները, միասին քննության պատրաստվելու: Վալենտինան նրանց սուրճ հյուրասիրեց խոհանոցում: Արեգը վազելով հյուրասենյակից գալիս էր խոհանոց, զարդերը մեկ առ մեկ բերում ցույց տալիս, հետո այփադը բերեց, ծիածանի միջով անցնող Արեգնազանին ցույց տվեց: Արեգը սիրում էր այդ հեքիաթը: «Արեգիկը եթե աղջիկ ծնվեր՝ անունն Արեգնազան կլիներ», – ասաց: «Մի խանգարիր, աղջիկները պիտի պարապեն», – ասում էր տատը, նրա ձեռքից բռնելով ու ետ տանելով հյուրասենյակ: Աղջիկները սակայն չէին շտապում պարապել, շաղակրատում էին: «Ախչի, չես վախու՞մ բռոշկեքդ տալիս ես էրեխուն»: «Ինքն Արեգնազան ա, բռոշկա սիրում ա»: «Ախչի, նոր հարցնում էր սերվիքսն ինչ ա», – ասաց Վալենտինան: Արեգը՝ տատի ձեռից պոկվելով, կրկին վազելով եկավ խոհանոց ու հայտարարեց. «Արեգիկն այժմ գիտի թե երեխայի գլուխն ինչպես է առաջանում. սկզբում երեխան գլուխ չունի, իսկ հետո այն օղակի միջով է անցնում ու գլխի ձև է ստանում»: «Այ տղա, դու բժիշկ ե՞ս դառնալու», – ասաց ընկերուհիներից նա՝ ով Արեգին ավելի էր դուր գալիս, մազերը ձիապոչ արած Ալվինան: «Արեգիկը դեռ համոզված չէ», – ասաց Արեգիկը:

«Էս ինչ զգայուն երեխայա», – ասաց Ալվինան: «Անտեննայա, անտեննա», – ասաց Վալենտինան: Հանկարծ դուռը նորից զանգ տվին. հայրն էր վերադարձել:

– Մայրիկն իր Արեգիկին կարոտել է, ուզում է տեսնել, – ասաց հայրը։ – Շորերդ հագիր՝ գնանք մոտը:

– Հիմա պիտի շալակես, քարշ տաս տանես էնտե՞ղ հասցնես, – ասաց Ամալյա տատն ու շուրթերը սեղմեց: Հետո իրարից անջատեց ու ասաց. – Թող զանգ տա էլի:

– Չէ, – ասաց հայրը, – զանգ տալ չի ուզում, ուզում է տեսնել: Գնացինք: Համ էլ ես գործ ունեմ էնտեղ:

– Բա տոլմե՞ն:

– Էլի ետ կբերեմ, ես հետո պիտի էլի գործի գնամ:

Կռացավ ու սկսեց Արեգիկին կոշիկները հագցնել:

– Գոնե առողջ չլիներ, ասեի հա, – ասաց Ամալյա տատը:

– Գոնե առողջ լիներ, ասեի հա, – ասաց Վալենտինան:

– Մարդ կա՝ տարիներով երազում ա, – ասաց Ալվինան:

– Հիմա էդ արդեն էլ պրոբլեմ չի:

– Ախչի, տարին հիսուն հազար դոլար ա պետք, ու տենց՝ մի երեսուն տարի:

– Ախչի, հո տանը չի մնալու, ինչ երեսուն, – Վալենտինան ձեռքը տարավ բերանին:

– Որ մենք էդ դոլարը չունեինք, բա ո՛նց էր:

– Ձեր ժամանակ ուրիշ էր, Ամալ մորքուր: Այսինքն, ձեր ժամանակ էլ էր նույնը:

– Ախչի, մի չափազանցրու, տաս-քսան հազարն էլ ա բոլ:

– Իմ մարմինն ինձ է պատկանում, – ասաց Վալենտինան, – էկեք էդ բաղերը չմտնենք, մարդու իրավունք է:

– Մնում է ասես՝ կույրաղիքի պես բան է:

– Ախչի, իսկը ոնց որ կույրաղիք լինի, – ասաց մյուս ընկերուհին, ձեռքերն իրար զարկելով, – կանա՜չ... Կտրած ճկույթ:

– Ախչի գիժ ե՞ս, սուս:

– Ճկույթը չեն կտրում, – ասաց Արեգիկը, – դանակով մի թեթև վերք են անում՝ որ վրան աղ ցանեն, գիշերը չքնեն: Որ դևը գա՝ արթուն լինեն:

– Էդպես էլ մեր գլուխը կերան, էն ա լավ ապրում էինք, – ասաց Վրեժ քեռին, պատշգամբից ներս մտնելով, որ ջուր խմի:

– Դու քո գործին կաց, էլ ավելորդ մի խոսիր, – ասաց Ամալյա տատը շատ դժգոհ:

Հայրն Արեգին գրկեց, դուրս վազեցին: Հենց որ դուռն իրենց ետևից փակվեց՝ տոլմայի բույրը կորավ, ասես չէր եղել:

* * *

Հիվանդանոցի շենքերից մեկի տակ լիքը մարդ կար, տարբեր հարկերի պատուհաններից խալաթներով կանայք էին նայում, երբեմն՝ մանկիկներ ձեռքներին: Ժխոր էր: Որոշ մանկիկներ աղիողորմ մլավում էին:

– Դու այստեղ ես ծնվել, – ասաց հայրը, շենքի կողքով անցնելիս:

– Արեգիկը հիշում է, – ասաց Արեգիկը, թեև համոզված չէր:

Աղմկոտ շենքը շրջանցեցին: Մյուսի շուրջն ամայի էր: Հայրը հեռախոսը հանեց, զանգահարեց.

– Կարող ե՞ս դուրս նայել:

– Նայիր, – ասաց հայրը, – մայրիկը բարև է ասում:

Արեգը նայեց վեր՝ բայց շատ բարձր էր նայել, արևը կուրացրեց: Հայրը ձեռքով փորձում էր ուղղությունը ցույց տալ՝ չէր ստացվում, Արեգի հայացքը փախչում էր հարկերի ու պատուհանների վրայով, աչքերին երկու կարմիր լաքա էր նստել, ոչ մի պատուհանում մայրիկ չէր երևում. վերջը նայեց հայրիկի ձեռքի ուղղությանը, մատի երկայնքով հայացքը տարավ, խնամքով արևին նայելուց խուսափեց, ու մայրիկին տեսավ չորրորդ հարկի պատուհանում: Մայրիկի հագի խալաթը կարմիր էր, կամ էլի կարմիր լաքան էր Արեգի աչքին պտտվում, թույլ ժպտալով, մայրիկը ձեռքով էր անում, հետո շուրթերը շարժեց:

– Ի՞նչ, – ասաց հայրիկը, – բարձր ասա:

– Էնտեղ եղել ե՞ս, – ասաց մայրիկը:

– Չէ, բայց բերել եմ, – ասաց հայրիկը, – հազիվ հասանք, հեսա միասին կգնանք:

– Արեգիկ ջան ոնց ես, – ասաց մայրիկը:

– Արեգիկը լավ է, – ասաց Արեգիկը խոժոռ։ – Գիտես, երեկոյան Ամալյա տատի հետ Համլետի հոր ուռագանն է նայելու: Տոլմա է սարքել:

Հայրիկը հանկարծ դեժավյու ապրեց. թվաց՝ դա ինքն է, իր հոր հետ, շենքի ներքևը կանգնած, լուսամուտից նայող մորն ինչ-որ բան ասում, երբ մայրիկը, տասնյակ տարիներ առաջ, խորհրդավոր պատճառներով հիվանդանոց էր ընկել: Այն ժամանակ մոր հիվանդության առեղծվածը լուծել չէր էլ փորձում, ուղղակի մեջն էր պահել:

Հայրիկի ոտքերը հանկարծ թուլացան, բայց պարզել հնարավոր չէր, չկային իր ծնողները, հետո՝ ի՛նչ պարզելու բան էր, որ: Ջրհորի պես՝ կարծես գլխակորույս թաղվեր ծնողների գաղտնի կյանքի հորձանուտ: Գլուխը պտտվեց: Տղայի ուսիկից մի պահ բռնվեց, լավ է՝ կար, արդեն բռնվելու տեղ կար, տղայիկը ճոճվեց, զարմացած նայեց, հայրն իրեն ուղղեց, նայեց վեր:

Մայրը լուսամուտից շուռ եկավ, կտրուկ անհետացավ: «Գնացինք, – ասաց հայրը։ – Գործ ունենք»: Շենքը շրջանցեցին, մտան ընդունարան: Արծյոմ քեռին իջավ. մրրկի պես աշխույժ, բոյով, սիրուն, սպիտակ խալաթով, գանգուր գլխով, մաքուր ու ազնվազարմ օծանելիք բուրալով:

– Գրիգ ջան, դոբռիի մեջ: Նի ա չյոմ նի բիսպակոյսյա, պադայձի կ Նառըչկե՝ անա վսյո զձելայիտ: Վսյո խառաշո, զավտռա պրիձյոտ դամոյ:

Ուզեց մաքուր, սպիտակին տվող, ասես կավճոտ ձեռքի ափով, երկար մատներով Արեգիկի գլուխը շոյել: Արեգիկը ետ-ետ գնաց: «Սկո՞լկո յիմու: Դա, մայեմու Գամլեծիկու տոժե»: Տեղում պտտվեց ու անհետացավ:

– Է՛ստեղ համեցեք, – ասաց օրիորդն ու անցավ պատուհանիկի այն կողմը:

Հայրը մոտեցավ պատուհանիկին:

– Ոսկանյան Մարիա, – ասաց:

– Երեք հարյուր հազար, – ասաց օրիորդը, թղթերի մեջ նայելով։ – Առծյոմ Գամլետովիչն ասել է՝ բուժման համար զեղչ եք ստանում, էնպես որ դեղորայքի հետ այսքան: Ամբողջը հիմա՞ եք վճարելու:

– Եթե կարելի է՝ մաս-մաս, – ասաց հայրը:

– Ինչքա՞ն եք ուզում հիմա վճարել:

– Հարյուր հիսուն, – ասաց հայրը։ – Մնացածը՝ հաջորդ շաբաթ:

– Դուք մեր հաճախորդն եք, պրոբլեմ չկա, – ասաց օրիորդը։ – Մինչև ամսվա վերջ երբ ուզում եք, վճարեք:

Հայրը թղթադրամի խրձիկը գրպանից հանեց, մի երկու անգամ հաշվեց, վրիպում էր, նորից սկսում, վերջը հաշիվն ավարտեց, փողը պարզեց պատուհանիկի միջով՝ օրիորդին: Ստացականին նայեց, մտածեց, ճմլեց, գցեց աղբարկղը: Հետո կռացավ, աղբարկղից հանեց, մտազբաղ դրեց շալվարի գրպանը:

– Ձեռքդ լվա, – հրահանգեց Արեգիկը, խորշելով նրա ձեռքը բռնելուց:

Ետ էին գալիս քաղաքի կենտրոնով, հայրը շտապում էր, Արեգիկի քայլքին համբերատար հարմարվում: Արևոտ օր: Հյուսիսային պողոտայով որ անցնում էին, Արեգիկը տեսավ սալարկին դրված երկու կարմիր փոքրիկ կոշիկ:

Արեգն աչքերը հոր վրա բարձրացրեց ու էլի վրիպեց, արևն էլի աչքը մտավ, մինչև կարողացավ հորը տեսնել՝ աչքի առջև պարում էր մի զույգ կարմիր կոշիկ:

– Հայրիկ, սա Մաշայի կարմիր կոշիկն է՞, հեքիաթ ե՞ն ցույց տալիս:

Մի քիչ հեռու էլի կարմիր կոշիկի զույգ էր դրված սալարկին:

– Զանազան, Զարմանազան, – ասաց Արեգիկը:

Մի քանի օրիորդ կանգնած ելույթ էին ունենում:

– Ես չկա՛մ, – գոչում էր մեկը:

– Եթե ես լինեի՝ տոնածառ կունենայի, – գոչում էր մյուսը:

– Թե Արեգիկն Արեգնազան լիներ, ինքն էլ այսպիսի կոշիկ կունենար, – ասաց Արեգիկը:

– Ցույց են անում, գործ չունենք, – հայրն Արեգիկին գիրկը վերցրեց ու արագ թողեց գնաց:

Դունչը հայրիկի ուսին՝ Արեգիկը ետ էր նայում գոռգոռացող օրիորդներին: Լավ չէին երևում. աչքի առաջ երկու բոցիկ էր. աչքի մեջ վառած արևի ծակեր թե կարմիր մաշիկներ:

* * *

Գիշերն ուշ քնեց: Անսովոր էր. մայրը տանը չէր: Ամալյա տատի տոլման, ինչ խոսք, համով էր: Համլետի կինոն լրիվ չէր նայել Արեգիկը, բայց Համլետի հոր ուռագանը տեսել էր: Որ սկսեցին ցույց տալ, Ամալյա տատը կանչեց, թե՝ տես, Համլետի հոր ուռագանը: Արեգիկը դոփդոփալով վազեց-եկավ հեռուստացույցի մոտ ու տեսավ փոթորկի մեջ փողփողացող թիկնոցով մութ կերպարանք, քայլում էր ու խոսում արձագանքող ձայնով: Երեսի փոխարեն երկաթե դիմակ, աչքերը՝ ծակ, դիմակի տակ՝ երեսի տեղը, դատարկ: Արեգիկը թողեց-գնաց, հրաժարվեց ֆիլմը դիտել: Անկողնում պառկած, ունկնդրում էր քամուն, որ իրենց նոր բնակարանի պատշգամբի ծակերից սվսվում էր, վսվսում, ոռնում: Թվում էր, Համլետի հոր ուռագանն է, ուռագանը դև էր դառնում, պատշգամբի ծակերից ներս սողոսկում, ննջարանով քայլում, երկարաճիտք կոշիկներով ոտքերը բարձր-բարձր վեր-վեր անելով, դիմակի տակ՝ դատարկ երես: Արեգիկն ուզում էր մատին դանակով վերք անի, աղ ցանի՝ հանկարծ չքնի, ուռագանը Մարինային՝ իր գաղտնի երազանքների ընկերուհուն, չառևանգի: Մարինային ինքը ստեղծել էր վաղուց. միասին միակնանի հեծանիվներ էին քշում, երբեմն սավառնում էին այդ հեծանիվներով աշխարհի վրայով, ընկերություն անում, իսկ միմյանց տուտուզիկների հետ չէին խաղում:

Հայրը եկավ ստուգելու: Շոգած քնած էր: Ոտուգլուխ շուռ էր եկել քնի մեջ, վերմակը շպրտել: Հայրը շրջեց իրեն, ճիշտ տեղը դրեց, վերմակով ծածկեց:

Անցավ երկու օր: Արեգիկին մայրը նախադպրոցից տուն բերեց ու էլի շտապ գնաց աշխատանքի, ստիպված Արեգիկին մենակ թողնելով: Արեգիկն արդեն երբեմն մենակ մնում էր, ոչինչ: Հաց կերավ, այփադը չբացեց, հպարտորեն դասագիրքը բացեց՝ բանալու ձայն լսեց: Հայրն էր, հետը՝ Վրեժ քեռին, ձեռքներին երկու կատվի ձագ, մեկը շեկ՝ մյուսը սևուկ:

– Ո՞րն ես ուզում:

Արեգիկը վարանեց:

– Սրան, – ասաց, շեկին մատնացույց անելով:

– Հիմա երկուսին էլ պահիր, Վրեժ քեռին գնա գա՝ մյուսին կտանի:

Թողեցին կատվիկներին, հեռացան: Կատվիկները փախան պահարանի տակի նեղ արանքը, Արեգն ինչ անում էր՝ դուրս չէին գալիս: Մածուն առաջարկեց, երշիկ: Մերժեցին, աղիողորմ մլավում էին:

Հետո Շեկոն՝ որն իրենն էր լինելու, ի վերջո համոզվեց, դուրս սողաց: Իսկ սևուկն էդպես էլ դուրս չեկավ: Արեգիկը կռանում, ժամանակ առ ժամանակ նայում էր պահարանի արանքից ներս: Մթության մեջ կատվիկի մութ կերպարանքը չէր նշմարվում, տեսնես կա՞ր: Իսկ գուցե ոչ մի կատվիկ էլ չկա՞ր: Իսկ Շեկոն, երբ հայրն ու Վրեժ քեռին վերադարձան՝ արդեն մանրամասն հետազոտում էր իր այսուհետ բնակավայրը:

– Կարող ե՞նք հանել պահարանի տակից, – ասաց Վրեժ քեռին:

Արեգը պառկեց գետնին, սողալով մոտեցավ պահարանի արանքին: Գլուխը գետնին քսելով, տակնիվեր նայեց ներս: Հայրը ետևից լույս էր գցում: Երկու աչք փայլատակեց. Արեգիկի աչքերին երկու կարմիր լաքա մնաց՝ երկու գիսավոր, դանդաղ հանգչող հետք: Սակայն Արեգիկը չվարանեց, կուչ եկած կատվիկին մարմնից զգուշորեն բռնեց, դուրս հանեց: Սևուկը կծում էր ու ճանկռում, բայց դեռ փոքր էր, ցավոտ կծել-ճանկռել չգիտեր: «Թող մռմռա», – մտածեց Արեգը. ինքն արդեն մեծ եղբայր էր, իր կատվիկին ուներ՝ Շեկոյին, ճար չկար, պիտի արդեն որոշումներ կայացներ, ռիսկին ու մռմռոցին չնայած՝ գործեր գլուխ բերեր, գրեթե հայրիկի պես: «Ցտեսություն, մանկություն», – թեթև հոգոցով մտածեց Արեգիկը:

– Յոթը ձագ էին, – ասաց Վրեժ քեռին, սևուկին վերցնելով, – տարան առուն կորցնեն՝ հազիվ կանգնեցրի, ասացի մեկին Նարինեիս համար վերցնեմ, հետո լավ հիշեցի՝ դուք էլ էիք ուզում:

Արեգիկը պատկերացրեց առուն ի վար լողացող տաշտակ, մեջը՝ աղիողորմ մլավող հինգ կատվիկ, օղակից նոր դուրս ծլած գլուխներով: Առվի եզրին՝ Մարինան, կարմիր մաշիկները հագին, ցիցը ձեռքին՝ փորձում է տաշտակը մոտեցնել ափին: Որ գիշերով Համլետի հոր ուռագանը չգա ձագերից մեկի գլուխը կտրի, ով գիտի որի:

2014

ԺԻԶՆԵՆՆԻ

Դպրոց գնալս ուշ ստացվեց... այսինքն՝ ավելի բարդ. պիտի վեցուկես տարեկանում դպրոց գնայի, որ յոթուկեսում չգնայի, որ չավարտեի տասնյոթուկես ու միանգամից, առանց ընդունվելու երկրորդ շանսի՝ բանակ: Ու արդեն ընդունել էին ինձ քաղաքի հայտնի դպրոցներից մեկը, բայց գլանդներիս օպերացիայի հարց բացվեց, ու սեպտեմբերի սկզբին դպրոցի փոխարեն գնացի հիվանդանոց: Համոզմունք կար, որ անգինայի պատճառը գլանդներն են: Երկու օր հիվանդանոցում պառկելուց հետո մի առավոտ ինձ խաբելով տարան վիրահատելու: Ես իհարկե իսկույն հասկացա, բայց մտածեցի ով գիտի, գուցե էլի ինչ-որ հերթական պրոցեդուրա է: Ձեռքերս կապեցին, կոկորդս սրսկեցին, ու հարգարժան Բորիս Միրոնովիչը բերանս մտավ: Էնքան էլ չէր ցավում: Մի քիչ հետո ինչ-որ բան կտրեցին դուրս գցին, ասացի (կարողացա նույնիսկ խոսել). «Էս է՞ր ձեր օպերացիան»: Մի մեծ բան չէր: Հետո հանկարծ Բորիս Միրոնովիչը լրջացավ, բուժքրոջն ասավ հլա մի էստեղ նայի, բուժքույրն ինչ-որ բան ասավ, ես կարծեցի վերջն է պրոցեսի՝ մեկ էլ ասցին էլի մի քիչ սպասիր, ու էդ մի քիչը լավ երկարեց, ու հանկարծ մի՛ ցավացրին, մի՛ ցավացնել ցավացրին... Դու մի ասա՝ գլանդներիս կողքին հսկայական ադենոիդներ էին հայտնաբերել, ու բժիշկը որոշել էր միանգամից հեռացնել, իսկ դա ցավոտ է, ի տարբերություն գլանդների: Գլանդն ուրեմն կոկորդում է, ադենոիդը՝ քթում, քթի նյարդն ուղեղին անմիջական է կապված, ու քթիս մեջ էին մտել, ու ես սկսեցի գոռգոռալ: Հայհոյել, քրֆել սկսեցի նրանց իմ մանկական բառապաշարով, սրիկաներ, գոռում էի, ես ձեզ ցույց կտամ, չհամարձակվեք, ես ձեր քթից կբերեմ, խաբեբաներ, ախ դուք էդպես՝ դե լավ... Եթե միայն գլանդներս հեռացրած լինեին, այն, որ խաբել էին ու չէին ասել որ հիմա վիրահատելու են՝ ներած կլինեի, բայց այդ սուր ցավից հետո կատղեցի մի ուրիշ ձև... Հետո ապակյա ամանիկի մեջ խնամքով դրած երկու կտոր միս ցույց տվին՝ որ նման էին աղացած մսի բոլորակների՝ ու ասցին ահա, տես ինչ ենք հանել քո միջից, հանգստացիր, էսքան բան: Բայց դա ինձ չհանգստացրեց: Հորդորում էին, ասում չի կարելի գոռգոռալ, վնաս է, բայց դե էլ ուր: Գոռում էի, հետո ձեռքիս կապանքն ազատեցի։ Տեղիցս վեր թռա, հետևներից ընկա, սրբիչը ձեռք գցեցի՝ ու տուր թե կտաս բժշկին ու, հատկապես, դեղձ բուժքրոջը, խառը էնպես, որ վազելով ինձնից փախնում էին միջանցքով, ես էլ սրբիչը ձեռս հետևներից ընկած: Բուժքույրն ասաց պապայիս կասեմ կգա քեզ կծեծի՝ նոր ես ինձ թույլ տվի թուլանալ, մեծերին թույլ տվի որ ինձ տանեն պալատ:

Մայրս իրար էր խառնվել, ամաչում էր, բժիշկը չնեղանա հանկարծ: Բայց բժիշկը թող խաբած չլիներ: Դուք բոլորդ խաբեբա եք, բոլորդ, բոլորդ, գոռում էի. բոլորդ ստոր եք ու սրիկա:

Էլի ինչ-որ հայհոյանքներ ասացի՝ թունդ, էնպես որ զարմացան որտեղից գիտեմ այդպիսի բառեր, իսկ ես գիտեի մեր տակի նկուղում ապրող քուրդ բակապանի աղջիկներից. տաս երեխա ուներ, մի ութը աղջիկ, հետները բակում փչացած հեռախոս էինք խաղում, մեջտեղի մասն իմ տարիքի էր, կային շատ ավելի մեծեր ու փոքրեր, իմ տարիքինն ու մեծերը մեզ բակում փիս-փիս բառեր էին սովորեցնում, չէին էլ ամաչում իրենց աղջիկ լինելուց, ընդհակառակը, հպարտանում էին, ինձ, օրինակ, հիշում եմ, սովորեցրին «փուրջ» բառը: Թե էլ ինչ էին սովորեցրել, չեմ հիշում, բայց քանի դեռ դպրոց չէի գնացել՝ ինչ էլ որ ասցի դեղձ աղջկան ու Բորիս Միրոնիչին՝ քուրդ էդ աղջկերքից էի սովորել:

Երկար ժամանակ զարմանում էի, որ մարմնի ներքևում աճող մազերի համար առանձին բառ կա, չնայած «փրջոտ» (նույնիսկ «փռչոտ») բառը լավ էլ ընդունված էր՝ կենդանիների կամ մարմնին առատ մազ ունեցող տղամարդկանց մասին խոսելիս: Չէի հավատում որ էնտեղ ինչ-որ նշանակալի մազ կարող է աճել, չէ որ ես չունեի: Տարիներ հետո արդեն տեսել էի բաղնիքներում, ասենք, ուրիշ տղամարդկանց մոտ (կանանց՝ ոչ, որտև տկլոր կին չէի տեսել, իսկ կլասիկ նկարներում բոլորը թրաշած են, դրա համար որ կյանքումս առաջին անգամ տեսա՝ շատ զարմացա, կարծում էի փուրջ միայն տղամարդն ունի), տասնչորս տարեկան էի՝ ինձ մոտ դեռ գրեթե չկար, մի երկու երկար մազ, չնայած սափրս արդեն կամաց-կամաց գալիս էր, իսկ իմ սիրելի ընկեր, հասակակից երկվորյակներ Բուլիկ ու Լուլոյից Լուլոյի մոտ արդեն դու մի ասա լավ էլ կար: Մի անգամ իրենց դաչայում գնում ենք լողալու իրենց ջրավազան՝ ամաչում է իմ ու ախպոր դեմ շորերը փոխի, լողավարտիք հագնի, մայրն ասում է ինչու ես ամաչում, չի ասում, Բուլիկն ասաց դրա պատճառով, հետո իրենց մայրը սենյակից դուրս եկավ՝ ես ու Բուլիկը համոզեցինք, որ ամաչելու բան չկա, ես էլ ասցի մի հատ ցույց տուր, էլի, մի խոսքով համոզեցինք՝ Լուլոն ցույց տվեց, տրուսիկն իջացրեց նայեցի, հետո բարձրացրեց, իրոք լիքը խճճված մազ ուներ էնտեղ՝ կյաժ: Որ եկան՝ իմն էլ էին սկզբում կյաժ, հետո մուգացան, իսկ հիմա արդեն մեջը սպիտակ մազ էլ է հանդիպում: Լուլոն արդեն բժիշկ էր պատրաստվում դառնալ, ասաց ոչ մի արտառոց բան չկա, ուղղակի ես ձեզնից շուտ եմ սկսել առնականանալ, ինքն արդեն սափրվում էլ էր, հետո գնացինք լողավազան լողալու ու ես ոտնաթաթս շշի ապակու բեկորի վրա դրեցի, արյունոտվեց, իմ նուրբ ոտնաթաթը, ստիպված տարան հիվանդանոց կարեցին, հետո երկար թոփալ էի, բայց մեղավորը ես էլ էի. երեկ երբ շիշը կոտրվեց ավազանի ափին՝ Բուլիկ-Լուլոյի մայրն ասաց հավաքեք՝ իրենք ծուլացան բայց ես էլ տեղիցս չշարժվեցի, մտքովս չանցավ որ ինքս եմ տուժելու, կարծեցի կհիշեմ որ էդտեղ ապակու բեկոր կա, բայց իհարկե Լուլոյի փրջից հետո ավազան վազելիս մոռացա: Էդպես արդեն փաստորեն երեկ գիտեի որ նուրբ ոտնաթաթս ապակու կտորով խոր կտրվելու է, հետո որ արյունն արդեն կտրվել էր ու վիրակապը փոխում էի՝ մեջը սպիտակ փոս էր, հետո կամաց-կամաց լցվեց, սպիացավ:

Էդպես ես ստելու համար խեղճ Բորիս Միրոնովիչին հայհոյեցի, հետո ինձ տարան պալատ, քնեցի, հետո մի քանի օր էլի հիվանդանոցում էի: Կողքս պառկած էր մի մեծ տղա, քսանյոթ տարեկան, անունը Սերգեյ, իրեն էլ էին արել նույն վիրահատությունից, չգիտեմ, խաբելով թե ոչ, երևի ոչ, որտև ինքն արդեն իբր մեծ էր, բայց ես արդեն վազվզում էի՝ իսկ ինքը դեռ անշարժ պառկած էր, կոկորդից արյուն էր գալիս, ասում էին մեծերը դժվար են այդ օպերացիան տանում, հետո մի օր տեսնեմ՝ չկա, պազվեց՝ մահացել է: Չգիտես ինչն է լավ, մեծ լինել՝ որ չխաբեն, թե փոքր՝ որ չմեռնես: Չնայած Բորիս Միրոնովիչին հայհոյած լինելս՝ գալիս ինձ սիրով նայում էր ամեն օր, ամեն ինչ լավ է, ասում էր, և շատ լավ կլինի, ամեն ինչ ուղղակի հոյակապ կլինի, փառահեղ, ասում էր, գնալով ավելի ու ավելի լավ, բայց ահա, Սերգեյին էլ էր նույնն ասում, բայց փաստորեն էլի խաբում էր, հետո արդեն չէր ասում, օրեցօր ավելի խոժոռ էր՝ Սերգեյին քննելիս, ու ի վերջո փրկել չկարողացավ: Ես մեծերի հիվանդանոցում էի, որ Բորիս Միրոնովիչի մոտ ընկնեմ, որովհետև ինքն էր համարվում ամենալավ բժիշկ, հետո իմացա որ բոլոր բժիշկներն այդպես անուն հայրանունով են, ուրիշ ձև սովետահայ մեր երկրում չէր լինում, լինեին ռուսախոս թե հայախոս՝ կապ չուներ, իսկ ինչու վիրահատությունս ձգձգվեց՝ նաև որովհետև երբ եկա հիվանդանոց՝ առաջին երկու օրը շատ աղմկոտ էի, վազվզում էի բակի այգում, մեկ էլ ինչ-որ մի տղայի հետ բռնոցի խաղալիս խոտի միջով վազելիս քիթս ցավոտ կպավ մի բանի ու ոռնալով տեղս նստեցի: Պարզվեց մետաղալար էր սև ձգված խոտերի միջով՝ մի ծառից մյուս, չէի նկատել, դե ասենք նկատելու բան էլ չէր. չնայած հաստ ու սև, բայց օդում հազիվ նշմարելի լար էր ձգված եղել: Եկել ամբողջ թափով քիթս խփել էի, քիթս կոտրվեց, կեռիկ առաջացավ, որ քթիս կուզը շոշափում ես՝ ոնց որ ժանիքիկ լինի, ձախ կողմից երևում է, աջից՝ ոչ, բայց այդ ժամանակ դեռ չգիտեին որ կոտրվել է, կարծում էին ուղղակի քերծել եմ, կամ որոշեցին ուշք չդարձնել, որովհետև ասենք թե բոլորս հասկանայինք, որ կոտրել եմ, ի՞նչ էինք անելու, որ... Ստիպված մի քանի օր սպասեցին, մինչև մի քիչ գոնե անցնի, որ նոր գոնե օպերացիա անեն, ու օպերացիայից հետո որ տուն եկա, էլի պիտի մի քանի օր տանը մնայի, իսկ դպրոցը վաղուց սկսվել էր, դրա համար պիտի տանը պարապեի՝ որ հասցնեի, դրա համար դպրոցից մի լավ ուշացա:

Քիթս էդպես կոտրված էլ մնաց, այսինքն այդ հիվանդանոցում մսի կտորներ թողնելուց բացի նաև քիթս վնասեցի մեկընդմիշտ, էնպես որ ադենոիդների հանելն էնքան էլ չօգնեց շնչակտուր չլինելուս, մեկ է լինում էի, որտև քթանցքներիցս մեկն էդպես էլ կիսափակ մնաց, բայց դե թքած, էլ ոչինչ այդ առումով չարեցինք, էսքան ապրել եմ՝ մինչև վերջ յոլա կտանեմ: Քթիս մի թերությունն իբր վերացվեց՝ մյուսն արմատավորվեց, ինչը հաստատում էր իմ զգացողությունը, որ աշխարհը բալանսի մեջ է ու մարդուց ոչինչ կախված չէ, այլ ինչ-որ ուրիշ բաներից, ու որ մարդիկ բոլոր գործողություններն անում են սին հավատից դրդված՝ թե ինչ-որ բան կարող են փոխել, բալանսը խախտել, բայց իրականում դա անհնար է, ուրեմն ոչինչ էլ անել չարժե, մանավանդ՝ վիրահատության պես կոպիտ բան, ներխուժող, մեծ մասամբ ինչ որ լինելու է՝ թող լինի, չհաշված կոնկրետ մարդու կյանք փրկելը, որը նույնպես մեծ բան չէր լինի որտև աշխարհում ինչն ա շատ՝ մարդը, շնից հաստատ ավելի շատ, բայց նաև ինչ-որ անհասկանալի պատճառով շատ ավելի արժեքավոր ա համարվում, քան շունը, չնայած հարցն այն չէ որ շնից արժեքավոր է, այլ այն՝ որ իր քանակից ավելի արժեքավոր է, այսինքն իր որակն ավելի կարևոր է, քան քանակը, ի տարբերություն շան, չնայած շան որակն էլ մի վատ բան չի, բայց մյուս կողմից՝ անտեր փողոցային շների մեջ շատ էլ լավ արարածներ են պատահում, վայ թե հաճախ ավելի լավ՝ քան տոհմիկների ու մարդկանց, դե պարզ է, էդ տոհմիկներին մարդն է դուրս բերել ու հատուկ արել էնպես, որ շատ լավը չլինեն: Ու գուցե այդ որակական առավելության պատճառը մարդու բարդ կառուցվածքն է, այն՝ որ այդ կառուցվածքն իրեն հնար է տալիս աշխարհը դիտել, այսինքն աշխարհին հնար է տալիս՝ ինքն իրեն դիտել, փորձել հասկանալ, շանը՝ իր ձևով, մարդուն՝ իր ձևով, ու նաև՝ որովհետև իսկական մարդ մեծացնելն իսկական չարչարանք է, եքա աշխատանք, հսկայական, հրաշք է ամեն մարդ՝ որ մեծացել է ու ճամփին չի մեռել, Սերգեյի պես, խեղճ ու հանկարծակի, անիմաստ, ու մանավանդ եթե մարդ է դարձել, իսկական մարդ, ուրեմն մարդիկ շատ արժեքավոր են, դրա համար իրենց կյանք փրկելն արժի, իսկ հակառակը՝ չարժի, բայց ուրեմն բժիշկների հետ զգույշ պետք է լինել, որտև իրենք կարող են ինչպես անել ա-ն՝ այնպես էլ բ-ն... Ու նաև՝ իրենք սիրում են քաղաքական գործիչ դառնալ և կամ գործչի, ասենք, զոքանչ, ու դա էլ է վտանգավոր, մարդու մեջ մեխանիկորեն մտնելով՝ իրենք սովորում են աշխարհի մեջ էլ մեխանիկորեն մտնել, ու դրա համար եթե լավ բժիշկ է լինում՝ քիչ է մնում գետինը համբուրես իր ոտքերի տակ, իսկ եթե բժիշկ է պետք՝ եղածը թվում է պիտի աստվածացվի, եթե միայն հանկարծ չես հասկանում՝ որ զահրումար է, ոչ թե բժիշկ, քո համադասարանցին է՝ ում հայրիկն իր թվանշաններն առնում էր բժշկականում՝ ուր նա ընդունվել էր քառասունհինգ հազար ռուբլի կաշառք վճարելուց հետո՝ ու որն ավարտելով նա հետո քնաբեր էր վաճառում տակից՝ ու ինքն էլ օգտագործում՝ ու հետո թալանելու նպատակով՝ պարտքերի մեջ էր որտև խրված քնաբերի պատճառով ու նաև ղումարի, որ սկսել էր խաղալ հուսալով որ կկրի ու քնաբեր կառնի իր համար՝ թալանելու նպատակով իր կնոջ հետ միասին իր կնոջ եղբորն էին սպանել, սկզբում որոշել էին քնեցնել ու կողոպտել՝ բայց քանի որ կայֆի տակ էին եղել՝ անուշադիր էին եղել ու ի վերջո սպանել էին, հետո մի շաբաթ էդպես դիակի կողքը կուչ եկած ապրել, ղումար խաղացել միմյանց հետ ձանձրույթից, հետո այդ պատմությունը դուրս էր եկել աշխարհի երես ու մեր դասարանի Դունչը՝ որ կինն էլ բերդ չընկնի ու երեխեքը լրիվ որբ չմնան՝ իր վրա էր վերցրել ողջ մեղքը, ճիշտ էլ արել էր, գնաց բերդ նստեց մի տասը տարի, դուրս եկավ, թողեց գնաց, հիմա Ուկրանյայում լավ էլ պատվավոր բժշկի համբավ ունի:

Էդպես մարմնիս տարբեր մասեր իրենց առանձնահատկությունն ունեին, ասենք աջ ոտնաթաթիս մատները դեպի ներքև լավ չէին ծալվում, գուցեև էն ապակու բեկորի պատճառով, ձախինը շատ էր ծալվում՝ աջինը քիչ, սկզբում շատ էի անհանգստանում, երբ պառկում էի փորի վրա քնելու՝ ձախս հանգիստ տեղավորվում էր՝ ոտնաթաթը ծալած, աջս տնկված էր մնում մատներիս ծայրերին, որ հարմար քնեի՝ պիտի ոտս կախ գցեի անկողնու ծայրից, սկզբում, երբ փոքր էի, դա անհանգստացնում էր, հետո սովորեցի, մոռացա, երբևէ ոչ մեկին չեմ ասել, չգիտեմ, երևի բնական մանրիկ արատ էր: Նույն կերպ էլ ասենք մեջքս՝ կուզիկ էի համարվում, համարվում էի թույլիկ ու իբր սպորտով չզբաղվող, թեև ամեն տեսակ սպորտով մի քիչ մի քիչ զբաղվել եմ, բայց չէի սիրում առանձնապես, ու ուրեմն էդ ծանր դպրոցական պայուսակների պատճառով կուզիկ էի համարվում, բայց երբ մեծացա՝ էդ կուզիկությունս չանցավ, իհարկե, բայց ոչ թե կուզիկ եմ՝ այլ ինքս ինձ համարում եմ շարժուն ողնաշարի տեր, կուզեմ կուղղեմ կուզեմ ծուռ կթողնեմ, դա ավելի լավ է, որոշակի տեսակետից, քան թե զուտ ուղիղ ողնաշար ունենալը: Իհարկե, ողնաշարիս ճկունությունը զուտ բառիս բուն իմաստով էր, ոչ փոխաբերական, փոխաբերական՝ վայ թե լավ էլ անճկուն էր, մինչև հիմա ինձ հորդորում եմ՝ որ նույնիսկ առանց արժանապատվություն կորցնելու՝ զուտ քաղաքավարության համար ավելի լավ կլիներ ավելի ճկուն լինել, բայց հաճախ մոտս չի ստացվում:

Էդպես մարմնիս նկատմամբ վերաբերմունքս միշտ ինձ հետաքրքրում էր, բայց չէի հասցնում շատ կենտրոնանալ, օրինակ՝ երկար տարիներ երբ փռշտում էի՝ դնչիս մեջտեղն ու մեջքիս մի կետ սկսում էին անասելի քոր գալ: Ինչ-որ կարճ միացում էր լինում, երևի ինչ-որ հատուկ նյարդեր կային այդ կետերում իրար միացած, իրար միացած ինչ-որ օրգաններ կառավարող վայ թե: Հետո դնչիս քորն անցավ, ու մեջքիս այդ կետն էլ էլ չի քոր գալիս փռշտալուց, բայց այդ կետը ոչ մի տեղ չի կորել, մինչև հիմա էլ կա, հաստ մաշկիս մեջ երևի ինչ-որ նյարդերի կոնգլոմերատ է, մաշկի գույնն այդտեղ մի քիչ սևացած, վրան մազափունջ է աճում, ինչ-որ բան է կառավարում, ու հաճախ շատ ուժեղ քոր է գալիս, տանջվում եմ, ձև եմ գտնում քորելու, կամ կնոջս եմ խնդրում որ քորի անխնա: Տեսնես ինչ է այդ կետը ղեկավարում: Նույն կերպ՝ աչքերիս մեջ պղպջակներ կային միշտ, ինչքան հիշում եմ ինձ՝ լողում են աչքերիս մեջ, հայացքս որ շարժում եմ՝ մի կողմ են լողում, հետո՝ մյուս, սկզբում վախենում էի, կարծում որ մի օր մի բան կպատահի աչքերիս, ասենք աչքաթաղանթի տարրաշերտավորում (կամ չգիտեմ «расслоение сетчатки» ինչպես են ասում), ընկերներիցս մեկն այդպիսի բանի էր ռաստ եկել, բայց մի օր բժշկուհի մորաքրոջս՝ Լիաննա մորաքրոջս հարցրի, ռիսկ արի՝ ասաց բան էլ չկա, ես էլ ունեմ աչքերումս, ու միշտ էլ ունեցել եմ, սիրում եմ երբեմն հետևել, էդ պղպջակները ոնց են շարժվում, լողում, գնում-գալիս, այս կողմ-այն կողմ: Փաստորեն, էսօրվա կոմպյուտերշչիկների խոսքով ասած՝ ինքը բացատրեց որ այդ բոլոր մանր-մունր թերությունները ոչ թե «վիրուս» են՝ այլ, էսպես ասած, հատկանիշ, ոչ թե «բագ»՝ այլ «ֆիչըր»: Իր այդ հանգստացնելուց հետո հանգստացա:

Լիաննա մորաքույրս մանկական բժիշկ էր, ես նրան շատ էի սիրում, դե ասենք ով չէր սիրում, դե ասենք դա ինձնից առանձնապես ճիգ կամ ծառայություն չէր պահանջում՝ էդպես պարզապես ջինջ սիրելը, էնքան ուրախ մարդ էր, երբ հիվանդանում էի՝ մամային ասում էի Լիաննա մորաքրոջը կանչիր, հատուկ հիվանդանում էի՝ որ նա մեր տուն գար: Բայց մի օր բարկացել էր, որ իր ամուսինն իր աչքի առջև նստած ոտքերի եղունգներն է կտրում, ամուսինը մեզ հյուր էր եկել ու պատմում էր, ասում էր ես ինձ համար լողացել, մաքուր-մաքուր, նստած ոտքերիս եղունգներն եմ կտրում՝ Լիաննան ասում է չես ամաչում իմ առջև ոտքի եղունգ ես կտրում, ես էլ ասում եմ ինչից ամաչեմ այ կնիկ, մաքուր-մաքուր իմ համար դուրս եմ եկել վաննայից ու իմ մաքուր ոտքն իմ մաքուր ձեռքով պահել՝ իմ հալալ տան իմ ննջարանի իմ անկողնու վրա նստած՝ եղունգներս եմ կտրում, դու էլ իմ կնիկն ես, հետո եթե դուրըդ չէր գալու՝ ինչի ես քսան տարի լռել նոր հիմա ասում, չէ ասում էր Լիաննա մորաքույրը, դա զուգարան գնալու պես բան է, պետք չէ ուրիշի դիմաց անել, ծիծաղից մեռնում էինք, հետո Լիաննա մորաքույրը մի օր գնաց զուգարան, խռխռաց ու ընկավ, իր աղջիկը՝ իմ մորաքրոջ աղջիկ Բիանկան, ասեց մամ ջան ինչ եղավ, հանեց նրան զուգարանից, քարշ տվեց, լացեց, ուշքի բերել փորձեց, բարձրացրեց պառկեցրեց մահճակալին, մարդ կանչեց, տարան հիվանդանոց, բայց զվարթ բժշկուհի Լիաննա մորաքույրս թողեց գնաց, ես էդ ժամանակ Մոսկվա ասպիրանտուրա էի, մեկ էլ մայրս զանգահարեց (հեռախոսները հանրակացարանի հարկի վրա էին՝ հերթապահի մոտ, երբ մեզ զանգում էին՝ հերթապահը զանգ էր զնգացնում՝ որը սենյակի մեջ էր, վազելով գալիս էինք հեռախոսը վերցնում), թե Լիաննա մորաքույրն է մահացել, մայիս ամիսն էր, արևոտ, յասամանների բույր ու գույն Լենինյան գորկեքում, տոմսի փող ձեռքիս կար, ասցի ես գալիս եմ, մայրս ասաց պարտադիր է որ, ասցի չէ, չի կարող պատահի որ չգամ, ես գիտեի որ տենց պետք է անել, էն ժամանակ ես բավական եսասեր երիտասարդ էի, Լիաննա մորաքրոջ դստրերին էլ՝ իմ քրերին, համակրում էի շատ բայց առանձնապես շատ-շատ մոտիկ չէի հետները, մեկ մեկի հետ էի մոտիկ՝ մեկ մյուսի, երբեմն մոտիկ էի լինում՝ երբեմն ոչ, բայց ինձ էն ժամանակ թվում էր, որ պետք է վեր կենալ ու գալ, թեկուզ մամայիս համար, մամաս համոզում էր որ սեր կա աշխարհում՝ անշահ սեր, մաքուր, վճիտ, հարազատությունը սեր է, ու համոզիչ էր համոզում՝ իր էությամբ, պառկեցի քնեցի, շորերս հավաքեցի ու մյուս առավոտ ուղևորվեցի օդակայան, ճամփին տեսնեմ (առավոտ յոթն էր)՝ Մոսկվայի համալսարանի հսկա շենքից՝ էսպես կոչված Գեզեի (ГЗ – Главное Здание) շենքից դուրս գալիս՝ մի կիսածանոթ հայ մարդ տեսա, յասամանների բույրի ու գույնի մեջ, ինքն ինձ ճանաչեց, ես արդեն քեզ երեկ նկատել էի, ասաց, ես արդեն մի չորս օր է էս շենքում եմ, դու ինձ չէիր նկատել, ու՞ր ես գնում, օդակայան, ես էլ, արի միասին գնանք՝ տաքսին էժան կլինի, փողը հեչ, մորաքույրս է մահացել՝ տոմս չունեմ բայց պիտի թռնեմ, բայց իհարկե արի միասին գնանք, էդպես էլ զուգադիպություն կլինի, էս վիթխարի շենքից էս ժամին Երևան գնալ հանկարծ որոշած էս երկու հայը ոնց իրար ռաստ եկան, ես քեզ կօգնեմ, միասին տաքսի վերցրինք ու գնացինք Դոմոդեդովո թե Վնուկովո, էդ պնդուկ հասուն տղամարդն ու վտիտ ես, տոմսն էն ժամանակ զոռ էր, սկիզբ ութսունականներն էին, այդ մարդը՝ որ հայրիկիս լավ էր ճանաչում ու չգիտես ինչ կոնֆերանսի թե ինչի առիթով էր եկել Մոսկվա համալսարան, անունը կարծեմ Հակոբ էր, գնաց մխրճվեց տոմսարկղի հերթի մեջ՝ հետո դուրս սողաց ու ասաց մոտեցիր, քեզ են սպասում, բայց իմացիր. ասել եմ որ մայրիկդ է մահացել, թե չէ մորաքույրը քիչ է առանց հեռագրի անհերթ տոմս ստանալու համար, բավարար «լեգիծիմ» չէ, մտածեցի էդ ինչի է տենց բան ասել, լեզուդ կապ ընկնի, այ Հակոբ, էստեղ էլ ուրեմն պետք է խաբել ու՝ տենց խաբե՞լ, էդ ա էլի որ անծանոթների օգնության վրա հույս ես դնում, որտեղ է այդ երիտասարդը որ թաղման է գնում, ասաց վաճառողուհին, հայերի խտացած քրտնաբույր, քարե քրտնքից հոտավետ ամբոխը տեղ տվեց՝ Հակոբն ասում էր տեղ տվեք, բան է պատահել, ու տեղ էին տալիս, ես էլ սովորում էի այդ լեզուն, այդ ոճը. բան է պատահել. մոտեցա պատուհանիկին, փողը տվեցի, տոմսը տվեց վաճառողուհին, շատ շնորհակալ եմ, ասացի նրան ու Հակոբին, հետո պարզվեց ինքն այդ ռեյսով չէր թռնում, կորավ... Կյանքիցս կորավ, մինչև մի քանի տարի հետո իմացա՝ Ղարաբաղի կռիվների թունդ մասնակիցներից է, հայտնի դաշնակ... Դե, մտածեցի, դաշնակի համար ինչ մեր հիմիկվա Հայաստան, ինչ Արևմտյան Հայաստան՝ նույն բան, հայրենիք, էրգիր, ինչ մայրիկ, ինչ մորաքույր՝ նույն բան, ոչինչ, Լիաննա մորաքույրն էլ էր ինձ ինչ-որ իմաստով մայրիկ, ոչինչ, մայրիկիս հրեշտակը չի նեղանա, իմ մեղքն էդտեղ չէ: Բայց որ ինքը պարզվեց չի թռնում Երևան, շատ զարմացա, իհարկե, թե ինչու էր առավոտն ինձ ռաստ եկել ու հետս եկել հասել Դոմոդեդովո թե Վնուկովո, կասկած առաջացավ մեջս, որ Լիաննա մորաքրոջ հրեշտակն էր, թե ինչ էր, երևի մորս հրեշտակի հետ վայ թե պայմանավորվել էին նախօրոք, որ ես գամ հասնեմ, հասած լինեմ, ուրեմն իրենք իրենց մեջ որոշել էին, համաձայնեցրել, ինչ ասեն, մայր թե մորքուր: Հետո Հակոբին էդպես էլ չտեսա, բացի այդ լուրից՝ Ղարաբաղում իր կռիվների, պատերազմի վերջից հետո ուրիշ որևէ հստակ լուր չունեցա: Մեկ ասում են մեռել է, մեկ ասում են Լիբանան, մեկ Սիլիկոնյան հովիտ, մեկ Ազատագրված Տարածք, Մոսկվա, մեկ բարեգործություն է անում մեր ստարտափների համար: Ով գիտի:

Թռա եկա Երևան, տուն՝ մերոնք Լիաննա մորաքրոջ տանն էին, զանգեցի, եկել եմ, եկել ե՞ս, բալ ջան, ասաց մամաս, լողացա ու շտապ գնացի այնտեղ: Այնտեղ ես արդեն մի անգամ թաղմանը եղել էի՝ երբ մորաքույր Լիաննայի մայրը՝ Մարիամ տատն էր մահացել, դե նա մեծ էր, գիմնազիստկա էր եղել մինչ հեղափոխությունը, անգլերեն լավ սովորելու համար իրեն նվիրել էին կարմիր կազմով հաստ Աստվածաշունչ, արևմտահայերեն ուղղագրությամբ, բայց աշխարհաբար, դա իմ շրջապատում եղած միակ Աստվածաշունչն էր, գալիս իրենց տանը քիչ-միչ կարդում էի, հետո մի օր երբ հարգանք ձեռք բերեցի ու ռիսկ հավաքեցի, խնդրեցի որ Մարիամ տատը տա՝ տանեմ տուն կարդամ, ոսկեզօծ երիզ ուներ հաստ գիրքը՝ 1895-ին հրատարակված, մի չորս ամիս մոտս պահեցի, բայց էդքան շատ չկարդացի ինչքան կուզեի. ծանր էր գնում. էդպիսի գրքեր կան՝ Ջոյս, Պրուստ, Աստվածաշունչ, ուզում ես ավելին կարդալ քան հավես է արվում, մի շրջան մահճակալիս կողքն էր, քնելուց առաջ մի-մի թիզ կարդում էի, բայց էլի հերիք չէր, ուզում էի դրա բոլոր լեգենդներն իմանալ, որ հասկանայի աշխարհում ով ինչ է ցիտում, ճիշտ ինչպես Կունի հունահռոմեական առասպելները լավ չգիտեի, եղբայրս անգիր գիտեր՝ իսկ ես մոռանում էի, խառնում իրար, մի օր եղբորս հարցրի ոնց դրանք կարդամ բնագրով, որ չորուցամաք Կուն չլինի՝ ասաց լավագույնը Օվիդիուսի «Մետամորֆոզներն» են, սկսեցի կարդալ ու էլի չկարողացա, նաև էդպես Դանթեն չեմ կարողացել մինչև վերջ կարդալ, թեև «Ոդիսականի» ու «Իլիականի» հիմնական մասերը, օրինակ, լավ գիտեի, հատկապես «Ոդիսականը», նաև որովհետև լավ կինոներ կային, հետո նաև Պազոլինիի «Մեդեան», իսկ «Իլիականն» էլի խառնում էի, էլի ասենք որևէ Կլիտեմնեստրա կամ Իֆիգենիա իրար եմ խառնում մինչև էսօր ու երևի էդպես էլ կմնա մինչև կյանքիս վերջ, ու նաև ամբողջ կյանքս նախանձում էի նրանց, ով լատիներեն ա անցել, թեև մի առավելություն ունեի՝ որ գրաբար էի անցել, բայց լատիներեն էլ առանձին բառեր լիքը գիտեի, դե անհնար է չիմանալ, բայց նախանձում էի այդ ամբողջ անգլո-սաքսոն ու ռոմանո-գերման աշխարհին, որ լատիներեն են անցնում, մեկ էլ բժիշկները, բայց հատկապես էդ եվրոպացիները, մեջները նստած է, Աստվածաշունչն էլ, լատիներենն էլ, միֆերն էլ, իսկ ես չէի անցել... Կարծես բազմապատկման աղյուսակը ժամանակին սերտած չլինես... Պակաս ես, դա արդեն «ֆիչըր» չէ, «բագ» է: Հետո մեծացա, փորձեցի Վիքիպեդիայով գոնե նայել՝ էլի չստացվեց, էլ չի հիշվում, միջի կապերը լղոզվում են, խորհրդանշայնությունն ու համակարգը՝ իրարից կախվածությունը պատմությունների՝ կորում, պիտի փոքր ժամանակ սովորած լինեիր, որ ամբողջ էդ աշխարհը մեջդ միանգամից ընդգրկեիր, Բրոդսկու պես, ինչպես ասենք վրացերեն եթե փորձեի հիմա սովորել՝ չէր ստացվելու վայ թե, թեև շատ եմ ուզում: Բայց վրացերենը սիրուն, արժեքավոր լեզու է, իսկ առասպելների մեջ միգուցե ինչ-որ մի բան կա, որ ինձ դժվարությամբ է կապում, միգուցե նրանք այնպիսի մարդկանց, այնպիսի տիտանների ու աստված-կիսաստվածների մասին են՝ որոնք ինձ խորթ են, որոնք այնպես չեն մտածում, ինչպես իմ կարծիքով մարդ պիտի մտածի, թե փոքր ժամանակ սովորած լինեի՝ պատմությունը կհիշեի, իսկ մեկնաբանությունը հետո կվերարժեքավորեի, իսկ էսպես՝ կարդում ու մտածում եմ. իմը չէ: Եվ անգլո-սաքսոններին թեև այդ առումով գովում եմ, որ գիտեն՝ բայց նաև քննադատում, երբ ցանկացած պատերազմ, ասենք, Փուկիդիդեսով են բացատրում, երբ առանց քննադատական մոտեցման էնպես են կյանքը մեկնաբանում, ասես էդ անտիկ աշխարհից անմիջապես հետո այսօրն է ու ոչինչ չի փոխվել:

Մարիամ տատն անգլերենի մասնագետ էր, ինձ անգլերեն էր սովորեցնում, բայց հիմնականում այն ժամանակվա անգլերենը pioneer, engineer, factory, morning star բառերն էին, դուրըս չէր գալիս, չսովորեցի, շատ ավելի ուշ սովորեցի: Մարիամ տատի թաղմանը հանկարծ պարզվեց, որ քույրերս՝ իր թոռները՝ Բիանկան ու Նինվեն, որոշել են չգնալ գերեզմանատուն ու փոխարենը սեղանը պատրաստել, ու իրենց փեսացուներն ու ընկերուհիները՝ նույնպես, ու ես էլ չգնացի, ու էդպես էլ չլսեցի՝ ինչպես էր կարդում Ավետարանը տատի հին ազգականներից մեկը, մեր տոհմում մամայիս կողմից այդպես Ավետարանական եկեղեցու, բողոքականների ներկայացուցիչներ կային, որոնց ես չէի ճանաչում, նույնիսկ մի լեգենդ կար, ինչպես մամայիս պապը ջրհեղեղի ժամանակ Սարի թաղի պես բարձր կղզյակ մի բլրի վրա լիքը ժողովրդի հետ հավաքվել է՝ իսկ ջուրն ավելանում էր՝ ու ժողովուրդը շատ լիքն էր, հուզվում էր ու քիչ էր մնում ջուրն ընկնեին, ու ոմանք ընկան ու հորձանուտն իրենց տարավ, ու մամայիս պապն ասաց հիմա բոլորս չոքում ենք ու աղոթում, ու չոքեցին ու սկսեցին աթողել, ու էնքան աղոթեցին մինչև ջուրն իջավ:

Բիանկան ու Նինվեն իրենց փեսացուների ու ընկերուհիների հետ սեղանները կազմակերպեցին դրեցին, հետո կրտսերը՝ Բիանկան, որ իր ակտիվ բնավորությամբ էր հայտնի՝ ասաց ես սուրճ եմ ուզում, է՛լ ով է ուզում, ու բոլորն ուզեցին, ու նստեցինք սեղանների շուրջ ու թաղումից եկողներին սպասելով՝ սկսեցինք սուրճ խմել, ու մեկ էլ ինչ տեսնեմ՝ ծիծաղում են, խնդում, կատակ անում, կյանքից խոսում, չնայած Մարիամ տատի մահվանը... Մանթրաշ ընկա, չգիտեի որ այդպես կարելի է, մտածեցի՝ կիսաանպատկառություն է սա, կիսա էլ՝ մանթրաշից դուրս գալու ձև, խեղճ աղջիկները շփոթվել են, իրենց շրջապատն էլ իրենց է հարմարվում, ես այդ օրերին՝ լինելով դեռահաս՝ քիչ ու ամոթով էի մորաքրոջս հասուն աղջիկների հետ շփվում, մի տեսակ խորթացել էինք, ու հիմա տեսնելով ինչպես են իրենք իրենց փեսացուների հետ ազատ՝ ու ինչպես են այդ փեսացուներն իրենց այդ տանն ազատ զգում՝ մի քիչ խանդեցի, բայց նայում սովորում էի վարվելաոճեր:

Հիմա մտածում էի՝ մորաքրոջս թաղմանը եկած լինելով՝ էլի այդպիսի մի բան կլինի, բայց ոչ: Հիմա այդ Բիանկան, որ այն ուրախ աղջիկն էր, որ նույնիսկ իր տատի մահվան օրն էր ծիծաղում՝ էլ չէր ծիծաղում: Ինքն էր մայրիկին զուգարանից հանել, հասկացել որ մեռած է, կողքը մնացել՝ մինչև ինչ-որ մեկն օգնության գար, հույս ունեցել՝ որ չնայած մեռած է՝ բայց շտապօգնությունը գուցե մի բան անի, գուցե հանկարծ կենդանանա, հիվանդանոցում գուցե օգնեն, հույսը կորցրել...

Էդ փեսացուները մշտական չէին: Էդ սերիան փոխվեց, Բիանկան մի ուրիշ փեսացուի հետ ամուսնացավ, հետո բաժանվեց, մի երեխա ունենալուց հետո: Ամուսնացավ մի երրորդ փեսացուի հետ՝ իրենից տարիքով շատ մեծ: Գնաց Ամերիկա: Էնտեղ սրանից էլ բաժանվեց ի վերջո: Հիմա գալիս է մեկ-մեկ Հայաստան՝ ասում է շատ եմ սիրում, ուզում է ետ գալ մնալ, բայց արդեն էլ ուր, էն բնակարանը չկա, ուր մահճակալին նստում էր իր հայրն ու իր մաքուր ձեռքով իր մաքուր ոտքի եղունգները կտրում, ես էլ էի մեկ-մեկ քնում այդ մահճակալին, բայց եղունգ այնտեղ կտրած, իհարկե, չկամ, հետո դրա վրա պառկած էր Մարիամ տատը երկար ժամանակ, երբ արդեն հիվանդ էր, արնաքամ էր լինում կամաց-կամաց, դուստրն ու թոռնուհիները մեկ իր ճակատի քրտինքն էին մաքրում, մեկ իր տակի արյունը, իսկ մի անգամ երբ ես շատ փոքր էի՝ այնտեղ պիտի քնեի ու կողքս էլ պառկել էր Նինվեն, այդ նույն մեծ, ամուսնական մահճակալին, ես Նինվեին շատ էի սիրում, ինձնից երեք տարի մեծ էր, մեկ էլ տեսնեմ՝ անհանգիստ շուռումուռ է գալիս, ինքն իր մեջ եփվում, կարծես լարած խաղալիք, ինչ է եղել, ասում է չես նեղանա եթե մի հատ գլուխկոնծի տամ, չէ ասում եմ իհարկե չեմ նեղանա, էս քո տունն է, ինչ ուզում ես արա, ու մտքիս մեջ ուրախանում եմ, մեկ էլ տեսնեմ Նինվեն վերմակի տակից դուրս եկավ ու երկար գիշերանոցի մեջ կոլոլված՝ գլուխկոնծի տվեց, հետո հանգստացավ, բավարարվեց ու պառկեց տեղը, իսկ հաջորդ առավոտ Բիանկան գնաց վաննա լողանալու, մեկ էլ էնտեղից ասում է Հայկ, արի ներս, բան ունեմ ասելու, ես էլ զարմացա բայց դե որ կանչեց՝ միամիտ-միամիտ ներս մտա, մեկ էլ տեսնեմ վաննայի մեջ տկլոր նստած օճառվում է, ես էդպես վաննայի հատակին նստելու սովորություն չունեի, վայ թե ոտքերս էլ դժվար էդպես ծալապատիկ տակս տեղավորեի, նկատեցի որ աղջկերքի ոտքերն ուրեմն շատ ավելի ճկուն են (հետո հասկացա որ երևի ծննդաբերելու համար), հետո տեսա որ շատ փոքրիկ բայց արդեն սիրուն ծիծիկներ ունի, ու ինչ-որ անկարևոր բան հարցրեց ինձ, ինչպես օրինակ, ասենք, իսկ դու պաղպաղակ սիրում ե՞ս, չհասցրի պատասխանեմ, մեկ էլ Լիաննա մորաքույրը ներս խուժեց, էս ինչ խուժանություն եք անում, ինչի ես ներս մտել, ասում եմ ինքն ինձ կանչեց ես էլ ներս մտա, ասում է ինքն աղջիկ է, կկանչի, բա դու տղա ես, չգիտես, որ ներս գնալ չի կարելի, դու՛ ինչ ես խելքիցդ դուրս բաներ անում, ասաց քրոջս, ու դուրս եկա, մի պահ մտովի նրա հետ ամուսնանալուց հետո, շատ էլ լավ արեց, որ կանչեց ներս, մտածեցի, մենակ էն տեսա՝ որ իր փրջերի տեղը ոչ մի փուրջ էլ չկար, մի հատ գիծ էր գնում ոտքերի արանքում կորում, չհասկացա էդ ինչ գիծ էր, կլասիկ նկարներում էդ էլ չկար: Ուրեմն նրա հետ այդօր ամուսնացա մտովի, իսկ մեծի հետ՝ նախորդ, գլուխկոնծի տալու գիշերը: Էնպես որ իրենց փեսացուներին խանդում էի, ամուսիններին՝ սիրում հարազատի պես, մինչև նրանց բաժանվել կամ դախանալը, երեխեքին՝ դե քեռու պես պիտի սիրեմ էլի:

Էդպես ես իմ քույրերին շատ էի սիրում, Նինվեն երբ դպրոցը փոխեց երաժշտականի՝ մի ամբողջ տարի սպասում էր որ հանրակրթականի նույն տարուն հասնի, հանրակրթական դասեր չէր վերցնում, լիքը ազատ ժամանակ ուներ, դասերից հետո գալիս էր մեր տուն, մեր տունը երաժշտականին մոտիկ էր, միասին գնում էինք ման գալու, կինո, հրաձգարան, տասնչորս տարեկան էի, ես կյանքումս տենց աղջիկ չէի տեսել որ կրակել էդքան սիրեր, Լալայանցի նրբանցքի ու Տերյանի խաչմերուկում մի հատ տենց հրաձգարան կար, մեր հաշվին էր ապրում, կինո «Մոսկվայի» էդ տարվա բոլոր կինոները մեկիկ-մեկիկ նայեցինք, մեր դասարանի տղերքն ինձ նախանձում էին, թեև գիտեին որ մորաքրոջս աղջիկն է՝ բայց նախանձում էին մեկ է, հո իրենց մորաքրոջ աղջիկն էլ չէր, իսկ էդպիսի սիրուն աղջիկ մեր տղերքի շրջապատի հետ շփվող էդ ժամանակ չկար, էդպիսի սիրուն աղջիկ ամբողջ քաղաքում քիչ կար, մանավանդ՝ կողքդ կանգնած, չնայած իր փեսացուն արդեն կար, արդեն իրեն կառավարում էր, հոյակապ դաշնակահար էր, հիմա էլ է, Ամերիկայում դաշնամուր է նվագում, էդպես սկզբում ամուսնացան, երեխա ունեցան, հետո գնացին Ամերիկա, իսկ քանի որ Լիաննա մորաքույրս չկար՝ նաև հայրիկին իրենց տարան իրենց հետ, հիմա այնտեղ է ապրում՝ ծերանոցում, բնակարանն էլ վաճառեցին, որը աղմկոտ Խանջյան փողոցի վրա էր, տրամվայները որ գնում էին ու հանկարծ գիշերը նրանց բանալու անցք հիշեցնող եղջյուրը զրնգոցով լարից ընկնում էր ու օդում դեսուդեն ճոճվում ծանր, շռնթալով խփվելով լարին ու կայծակ կայծի խուրձ ճթճթալով՝ աղմուկից արթնանում էի, թե այնտեղ էի գիշերելիս եղել:

Նինվեն նաև մի հոյակապ հավաքածու ուներ փոքրիկ ուղղանկյուն օրացույցիկների, ու ես մի օր, ինը տարեկան էի, էնպես հավանեցի այն, որ որոշեցի գողանալ, հավաքեցի նրանք, որ դուրըս գալիս էին, մնացածները՝ ոչ, դրեցի գրպանս դուրըս եկածները, որոնք էին երևի հավաքածուի մեկ երրորդը: Նինվեն որ տեսավ կորել են՝ լաց եղավ, տրամադրությունը սարսափելի ընկավ, բոլորը փնտրում էին, թե ուր են կորել, ես էլ հետները, ձև էի թափում թե շատ շփոթված եմ, ասում էի եկեք Շեռլոկ Հոլմսի պես դեդուկցիա կիրառենք, հիմա կգտնենք, ասում էի, երևի՝ այս անկյունն են ընկել, երևի՝ այն անկյունը, հետո գնացի տուն: Նինվեն մի անկյունում ներամփոփվել իր օրացույցիկների փրկված մասն էր շոյում: Հետո Մարիամ տատը մորըս զանգեց, մայրս մոտեցավ ինձ ասաց օրացույցները մոտդ ե՞ն, մեղք է Նինվեն, հանիր, գնացի պահարանից թաքուն տեղից հանեցի, հետո Մարիամ տատն եկավ մեր տուն: Ասաց Շեռլոկ Հոլմս ջան, ապրես դու, գտար օրացույցները, ինչ ասում էիր՝ արեցիր: Նինվեն հիմա կուրախանա: Արդեն չէի սիրում էդ օրացույցները, բայց ուրեմն աշխարհում ամեն ինչ բոլորին չէր հերիքում. իմ սիրած բանը թե ես ունենամ՝ մեկնումեկը պիտի տխրի: Ասաց ես այնպես կանեմ որ ինքը կգտնի: Հետո Նինվեին որ տեսա՝ ասաց գտնվեցին գիտես օրացույցներս: Տատիկը տեղը հաշվարկեց, ասեց գնա ստուգիր, ու ճիշտ դուրս եկավ՝ մահճակալի ու պատի միջև էին ընկել: Բայց թե ոնց էին ննջարան հասել: Ուրախ ե՞ս արդեն, ասացի:

Էս մեկն է իմ գողությունների պատմություններից, փոքր ժամանակ հաճախ էի գողություն անում, ամեն դեպքը շատ հետաքրքիր էր, մինչև հիմա չեմ հասկանում, ինչու էի անում, երևում է մեջս կար, իսկ հիմա շատ քիչ է պատահում, որ անեմ, հիմա աշխատում եմ նույնիսկ չխաբել, բացի այն դեպքերից, երբ խաբվողի խաթր եմ իրեն խաբում (ինչպես, իբր, Բորիս Միրոնիչն էր անում), թեև դա էլ չեմ ասի որ լրիվ ստացվում է, ոչ խաբելը, ոչ էլ խաբելու դեպքում՝ հանգստություն նվիրելը խաբվողին, ու ի վերջո խաբելն ու գողությունն իրար շատ մոտ բան են, գողությունն առանց խաբելու, ճշմարտությունը թաքցնելու չի լինի, բայց հակառակն էլ է ճիշտ. խաբելիս ճշմարտությունն ես գողանում մարդուց, ուրեմն քանի որ մեծ դժվարությամբ չխաբել սովորեցի՝ կարելի է ասել, որ, թեև ակնառու գողություններ չեմ անում այլևս՝ բայց մեջս էդ քրեականությունը կա: Ամբողջ էությամբս անընդհատ պայքարում եմ, որ չխաբեմ ու բան չգողանամ, որ սուտ չասեմ ու անճշգրիտ բան չասեմ, որտև անճշգրիտ բանն էլ է սուտ և ուրեմն խաբեություն և ուրեմն գողություն, ճշմարտության գողություն: Կանտն ասում էր՝ պատկերացրեք գյուղի վաճառողին. ինքը հոգու խորքում գող է, բայց ամբողջ կյանքն ազնիվ է սպասարկում, որովհետև վախենում է, որ եթե բռնեցին անազնվության համար՝ իր առևտուրն ընդմիշտ կխափանվի: Ուրեմն նա ի՞նչ է, գո՞ղ, թե՞ ազնիվ մարդ:

(և փռշտում եմ շատ ուժեղ)

Էդքան էլ ղորթ։

2013

ՓՈՂՓՈՂԱՆ ԱՌԱԳԱՍՏՆԵՐ
կամ ԵԹԵ ԱՇԽԱՐՀԻ ԲՈԼՈՐ ՀԵՌՈՒՍՏԱՑՈՒՅՑՆԵՐԸ

Մաս Ա
ՓՈՂՓՈՂԱՆ ԱՌԱԳԱՍՏՆԵՐ

Հայտնություն և զգուշություն

Կիսելյովը դուրս եկավ Ազգային ժողովի շենքից ու, հրաժարվելով նստել իր տրամադրության տակ դրված ջիփ լեքսուսը՝ քայլեց դեպ Սիրահարների պուրակ, վարորդ գեներալին հրահանգելով գոյատևել մոտակայքում:

Շաբաթ օր էր, և Սիրահարների այգին լի էր ամուսնացող զույգերով, որոնք լուսանկարվում էին այստեղ ու այնտեղ: Աշնան ոսկե արևի տակ՝ մայրիկներն ու պապիկները զբոսնում էին երեխաների հետ, կամ, նստարաններին նստած, դիտում, ինչպես են փոքրիկները խաղում ավազակույտի մեջ:

Գլխավոր Վերլուծաբանը Կիսելյովին վերջերս հետազոտություն էր ուղարկել, ըստ որի՝ նրա դեմ էր ժողովրդի ընդամենը տասը տոկոսը: Նա դա արել էր ձրի, որպես նվեր Կիսելյովին: «Սա է իմ աուդիտորիան, – մտածեց Կիսելյովը: – Ինչ էլ լինի՝ սրանց պիտի հեղափոխեմ: Սրանց սրտները շուռ տամ»:

Վարժ հայացքով՝ նա ժողովրդին խմբերի բաժանեց, առայժմս բացառելով երեխաներին:

«Եվ այսպես՝ տասը տոկոս: Ջահել հաստակաքամակ մայրիկները, որոնք իրենց փոքրիկների հետ միասին թավալվում են ավազակույտում, գրավելով մի չորս փոքրիկի տեղ: Բացօթյա սրճարանի մի բուռ ուսանող ու ուսանողուհին, որ սանդվիչ են ուտում ու շաղակրատում, և նրանց ճռվողյունը գումարվում է ագռավների երգին ու հարսանիք նկարահանող ռեժիսորի հրահանգներին.

– Հիմա այսպե՛ս կանգնեք. դիրքը փոխի՛ր. մեկ քայլ առա՛ջ գնա:

Տեսնես սրանցից ո՞վ է թաքուն դիսսիդենտ: Ամուսնացող զույգե՞րը. տղաները՝ ոչ, հաստատ պարզ ու միամիտ, մի քիչ արդեն ցմփորիկ հայ տղամարդ են: Աղջիկնե՞րը. նրանք էլ են թվում նորմալ, խելոք ու հնազանդ, բայց նրանց հոգու խորքում ինչ ասես թաքնված կարող է լինել. ինչ-որ մի բան կա նրանց ներսում, որ նրանց պարանին շոր փռել թույլ չի տալիս, վերջին պահին պլստում են:

Ուսանողների մեջ երևի ամենաշատը կլինեն այդ տասը տոկոսից. մայրիկների մեջ էլ կարող են լինել թաքնված. ծերուկների՝ ոչ, նրանք բոլորը սովետին հավատարիմ զինվոր են»:

Երբ եկավ Հայաստան՝ սկսեց ծանոթանալ իրադրությանը: Պետք էր արագ ծրագիր մշակել անելիքների: Թվում էր, ամեն ինչ լավ է գնում: Կիսելյովն ուսումնասիրել էր հայի հոգին:

– Ի՞նչ է հայը, – հարցնում էր նա հավատարիմ հայ քաղաքագետներին:

Նրանք բացատրում էին, նշում աղբյուրները, Խորենացուց սկսած, Նարեկացու, Քուչակի միջով, մինչև Դեմիրճյանի հանրահայտ էսսեն ու վերջին շրջանի ստեղծագործությունները:

– Ի՞նչն է մեր թուլությունը, – հարցնում էր Կիսելյովը։

Մի չաղ քաղաքագետ թե քաղաքապետ, որի անունը նա անընդհատ մոռանում էր, որը սակայն երկար տարիներ արդեն ի խորոց սրտի ծառայում էր Կիսելյովյան Գաղափարին, ասաց. «Հայն ուրիշ է»:

– Դա ի՞նչ է նշանակում, ի՞նչ նկատի ունեք, – բարկացավ Կիսելյովը:

– Այ, օրինակ, եթե դուք Ռուսաստանում ասեք հեռուստացույցով, որ բոլորը պիտի գնան ու գազար ուտեն, ի՞նչ կկատարվի:

– Դե, երեսուն տոկոսն իսկույն կգնա գազար առնելու, բայց տասնհինգ տոկոսը կառնի ու կմոռանա, ինչու են առել. քսան տոկոսը կմտածի՝ գազար տանը չկա, բայց կալարի գնալ առնել, – ասաց Կիսելյովը հպարտորեն, որ այդքան լավ գիտի իրեն վստահված հանրությունը։ – Մնացածների տասնհինգ տոկոսը կորոշի երբևէ գազար չուտել:

– Այ, տեսնու՞մ եք, – ասաց քաղաքագետը. – իսկ մեզ մոտ՝ բոլորը կասեն մենք գազար շատ ենք սիրում, բայց ուտել...

– Չի կարող պատահել: Այդքան թերահավա՞տ: Դա ի՞նչ ժողովուրդ է: Ո՛չ մի դիսցիպլինա չկա:

– Սա գալիս է մեր ողբերգական պատմական անցյալից, – ասաց քաղաքագետը:

Մնացած ներկաներն էլ, գլուխները տմբտմբացնելով, պաշտպանեցին.

– Սա կոչվում է նաղդ, – ասացին:

– Նարդի՞:

– Ոչ, նա՛ղդ, – բացատրեցին:

– Դալսյա վամ էտըտ նագդ:

– Ի՞նչն է հայի սրտին ամենամոտը, – ասաց Կիսելյովը:

– Երեխան, – ասացին խմբովին:

– Ա՜, շա՛տ լավ: Երեխա՞ն: Հը՜մմ, երեխա՜ն... Մի՞թե երեխան... Ի՞նչ կարելի է անել երեխայի հետ: Մի՞թե ոչ ձեր կարիերան, փողը, ցավի վախը գոնե...

– Ոչ, երեխան:

– Դե լավ, երեխան՝ թող լինի երեխան: Իսկ ի՞նչն է հայի սրտին ամենատհաճը:

– Հայի բախտը, – ասացին:

– Էլի սկսեցիք դուք ձեր անկապ-անկապ հասկացություններն առաջ բրդել, – սրտնեղեց Կիսելյովը։ – Էսքան խելոք, հնազանդ, տաղանդավոր, կռվարար, հնադարյան ազգ եք իբր՝ ու էսքան ոչ պրոֆեսիոնալ... Բա՞խտս որն է... Մարդ ի՛նքն է իր բախտի դարբինը:

Ու խորհրդակցությունն ավարտեց:

Մինչև հիմա ստրեսը չէր փարատվել, աշխատում էր չհիշել, ինչպես, երեք ամիս առաջ, Պուպսոդենտը1 կանչեց իր առանձնասենյակ և, ֆշշացնելով փոշեկուլի շլանգի նման վերջավորություններով, ասաց մեղմորեն, որ որոշել է Կիսելյովին գործուղել Հայաստան:

Պուպսոդենտի անսքող, ոչ տրոլլագանդիստական2 տեսքին Կիսելյովը վաղուց էր սովոր: Գլուխը շլանգով խորանարդ մետաղյա մի սարքի կպած, ձեռքերի ափերը՝ բարակ մատներով վերջացող, ձեռնոցի պես հագցված նույնպես շլանգների, որոնք կրկին մտնում էին խորանարդ սարքի՝ մեխանիկական մարմնի մեջ: Ոտքերը՝ փայլուն կոշիկից ու պարծյանկայի վրա խնամքով քաշած լավ ձիգ ֆիռմա մետաքսե գուլպայից վերև՝ զսպանակներ, որոնք բարձրանում էին վեր ու կորչում զրահապատ տրուսիկ հիշեցնող շարժական թիթեղի մեջ, որը, ինժեներների ասելով, պաշտպանում էր նրա ամենակարևոր մասը՝ այն, ինչ, մի քիչ ցինիկաբար, ինժեներներն իրար մեջ անվանում էին «պուպսոդենտության ձվեր»:

Կիսելյովն արդեն տասնհինգ տարի է ինչ շփվում էր այդ կերպարանքի հետ, և առաջին անգամվանից հետո, երբ գիշերվա երեքին նրան արթնեցրին և ասացին, որ Պուպսոդենտն ուզում է իրեն տեսնել, հանգիստ էր դրան վերաբերվում:

Պուպսոդենտն, իհարկե, այս հանդիպմանն էլ նրան գովեց ու ասաց, որ վերջին ծրագրի տակտիկական խնդիրը լուծված է: Կիսելյովին հերթական գաղտնի շքանշանը հանձնեց հատուկ ծառայությունների համար, ի լրումն օֆիցիալի, ֆշշացնելով շարժելով իր շլանգ-շոշափուկները: Անձամբ կպցրեց այն Կիսելյովի կրծքին, որը վերջինս աշխատում էր ցցել որքան կարելի է շատ, արտաքնապես՝ որպեսզի ցույց տա իր հավատարմությունը, հոգու խորքում, գուցեև ինքն իրեն էլ չբացահայտելով՝ աշխատելով, որ անմարդկային շոշափուկները հեռու մնան իր մարդկային, թեև գեյռոպինդցիների կողմից տասնհինգ տարի առաջ գենետիկորեն վերափոխված սրտից, որի փոխարեն, ինչպես իրեն ասել էին, տեղադրվել էր երկաթյա կրակե մի շարժիչ:

Թաքցներ դա Պուպսոդենտը թե ոչ՝ հասկանալի էր. Կիսելյովին արտաքսում են: Ինչու՞: Ի՞նչ սխալ էր գործել Կիսելյովը: Հավատարիմ ծառայել էր, և ահա...

... Տասը տոկոսը մնացել էին, դարանած, չէին ինքնաբացահայտվում, գաղթե՞լ էին, իսկ ինչու՞ իմ սահմանապահներն ինձ չեն զեկուցում... Ու՞ր են իմ փղերը, իմ մահարաջաները... Ի՞նչ անել, ի՞նչ անել, մտածում էր Կիսելյովը՝ քայլելով Սիրահարների այգու արահետիկներով: Ո՞վ է մեղավոր:

Ժողովուրդը, նրան տեսնելիս, ճամփա էր տալիս ու բարի հայացքով նայում նրա աչքերի մեջ: «Ես արկածախնդիր չեմ, – մտածեց նա: – Պետք է այնպիսի գործողություն, որը վտանգավոր չէ: Պետք է խոդ կանյոմ: Չի կարելի միանգամից: Պետք չէ խաղալ բախտի հետ: Պետք է նախապատրաստական աշխատանք: Այսպես մի պոստմոդեռնիստական քայլ: Փափուկ, փափուկ... Որ բոլորի լեզուն կապ ընկնի»:

Նա ուշի ուշով ուսումնասիրում էր պատմական դասերը. Ուշու, Շտայնեռ, Վանդա, Ջունա, Կաշպիռովսկի, Կոելռո, Աբդուլ Համիդ, Երիտթուրքեր, Շահ Աբաս, Մուղդուսի, Միկոյան, Գուրջիև, Բլավատսկայա, Ռերիխ... Սակայն պատմական այս պահն անկրկնելի էր, ոչ մի դասական դաս չէր սազում:

Թու՞րքիա: Մեր բարեկամներն են: Ադրբեջա՞ն: Ջինը կարող է շշից դուրս գալ: Ա՛, Վրաստա՛ն: Բայց... չէ. դա չափազանց գեոպոլիծիկ կլիներ, սկզբում Պուպսոդենտից հրահանգ է պետք: Իսկ գուցե Իրա՞ն: Բայց չգիտեր ինչու նա վախենում էր Իրանին ձեռք տալ: Ամերիկա՞: Չարժի. մեկ էլ հանկարծ Ամերիկան ու Պուպսոդենտը հիմա լավ են իրար հետ:

Հանկարծ դմբուզը մտովի խփեց ճակատին. «Ավստրա՛լիա: Իհա՛րկե Ավստրալիա: Սանկցիաներին մասնակցում է, կարծեմ ցեղասպանությունն էլ ճանաչել է, էս երկրում դեսպանություն էլ չունի»:

Նա կրնկի վրա շուռ եկավ ու քայլեց դեպ իրեն աչքերով ուշադիր հետևող ջահել ու խրոխտ գեներալը: Ճանապարհին տեսավ մի ծանոթ կերպարանք. Աբսողոմն էր՝ Գլխավոր Վերլուծաբանը: Կիսելյովն ուրախացավ, քանի որ եռում էր գաղափարը կիսելու ցանկությունից: Ափսոս նրան նախօրոք չհանդիպեցի, մտածեց:

Բարևեցին. միասին քայլեցին:

– Ուզու՞մ եք, ես ձեզ թեստ անեմ, – հարցրեց Աբսողոմը:

Նա սիրում էր մարդկանց կանգնեցնել ու հանկարծ անել Լյուշեռի և կամ, վատագույն դեպքում՝ գոնե Այքյուի թեստը:

– Հիմա ժամանակ չկա, – ասաց Կիսելյովը:

Ճռվողյուն լսվեց. մի հարսնացու, երեսի սպիտակ քողն առագաստի պես փողփողացնելով, վազելով ու տռճինկ տալով քարերի վրա՝ ճողոպրեց: Փեսացուն՝ սև կոստյումով, շվարած կանգնած մնաց նույն դիրքում, ինչ որ մի րոպե առաջ լուսանկարիչը խնդրել էր: Հարսնացուի ետևից վազեց մի քանի տղա, իսկ փեսացուի շուրջ հավաքված կանայք ճողոպրյուն բարձրացրին:

– Կադրը փչացրիք, կա՛դրը, – գոռաց նյարդայնացած ռեժիսորը:

Բայց նրան լսող չկար:

– Ի՞նչ է կատարվում, – հարցրեց Կիսելյովը:

– Աղջիկ են փախցնում: Հարսնացու, – բացատրեց Վերլուծաբանը:

– Ձեզ մոտ է՞լ կա այդ ծեսը: Բայց չէ՞ որ ինքն է փախչում:

– Այո: Մեզ մոտ օրենքով Կանանց և Տղամարդկանց Հավասարություն է, – ասաց Վերլուծաբանը:

– Եվ ի՞նչ:

– Եվ՝ ոչինչ. դա ինքնափախցնոցի է, հին հայկական ծես. ահա նա չհամաձայնեց ու փախավ:

– Վերջին պահի՞ն:

– Ոչ՝ նշանակում է «ոչ», – ասաց սկզբունքային Աբսողոմը։ – Ո՛ր պահին էլ այն ասվի:

Կիսելյովը գլուխն օրորեց ու քայլեց դեպ հետիոտների անցումը: Համհարզ գեներալի կողքից անցնելիս՝ «Մեր խումբը կանչիր, – հրահանգեց. – կես ժամից խորհրդակցություն է»:

– Դու էլ եկեք, խնդրեմ, – քաղաքավար՝ դիմեց Աբսողոմին:

Անցման ասֆալտը, չգիտես ինչու, պլստան էր:

– Փողոցը զգույշ անցեք, – անհանգստացած ասաց գեներալը։ – Ձեթ են թափել անշնորհքները:

Կիսելյովը նայեց աջուձախ:

– Ոչինչ, մեքենա չկա:

– Ոչ մեքենա կա, ոչ տրամվայ, – ասաց Աբսողոմը:

– Տրամվա՞յ: Իսկ ինչու՞ տրամվայ չկա:

– Վերջին Տրամվայն այս փողոցով անցել է հազար ինը հարյուր յոթանասուներկու թվականի հունիսի հինգին, – ասաց Աբսողոմը։ – Հայ մեծ նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը նկարել է այս փողոցով անցնող Առաջին Տրամվայը:

Գլուխն օրորելով, Կիսելյովը փողոցը զգուշորեն, ոտքերը քստքստացնելով անցավ: «Շատ զգույշ է պետք լինել, շատ զգույշ: Սա կարծես ականապատված դաշտ լինի»:

Կամպանիայի ծրագիրը

... Երեք ժամ հետո նա դեռ, նախկին ցեկայի քարտուղարի իրեն հատկացված առանձնասենյակում, նկարագրում էր հավաքվածներին իր ծրագիրը:

«Նոամ Չոմսկին ասել է, – իր ճառը վերջացրեց Կիսելյովը. – եթե աշխարհի բոլոր հակագեյռոպինդիստները...»։

– Իսկ դուք գիտե՞ք ինչ է ասել Մարշալ Մակլուհանը, – ասաց Գլխավոր Վերլուծաբանը:

– Ես չգիտեմ, թե ինչ է ասել ձեզ այդ շատ դուր եկող, երևում է, այդ գեյռոպինդ մարշալը, – ծուռ քմծիծաղով ասաց Կիսելյովը, ձև թափելով, թե չգիտի ու չի էլ ուզում իմանալ, ով է Մ. Մ.-ն։ – Փոխարենը ես գիտեմ, թե ինչ է ասել մարշալ Ռոկոսո՛վսկին:

Այդ պահին մեջ մտավ պատմաբանը.

– Իսկ ես կարող եմ ասել, թե ինչ է ասել մարշալ Բաղրամյա՛նը:

Բոլորը մի պահ ոտքի կանգնեցին: Սակայն, տեսնելով պատուհանից, որ Բաղրամյանը սովորականի պես իր ձին հեծած անշարժ է դիմացի մայթին՝ նորից նստոտեցին իրենց տեղերը:

Աբսողոմի կողքը նստած մի էռոծիկամազ ժուռնալիստուհի կիսաձայն նրան հարցրեց. «Կներեք, պարո՛ն լուծույթաբան, իսկ ի՞նչ է ասել այդ ձեր ասած մուշմուլլան»:

– Նախ՝ ոչ թե լուծույթաբան, այլ վերլուծաբան, – ասաց Աբսողոմը։ – Երկրորդը՝ ոչ թե մուշմուլլա՝ այլ Բրեչմուլա: Իսկ Մարշալ Մակլուհանն ասել է. «Եթե աշխարհի բոլոր հեռուստացույցները...»։ (Նրա ասածի մեջտեղն աղջնակը չլսեց, քանի որ պատմաբանն էլի սկսեց խոսել, բայց աղջնակն անհարմար զգաց կրկին հարցնել, մանավանդ որ իրեն թվաց, որ Աբսողոմն անթարթ նայում է շորի տակ թաքնվել չկարողացող իր կրծքին): Իսկ դա ի՞նչ է նշանակում: Որ մարդս ունի վերլուծաբանական կամք... բայց, փառք աստծո, մեր երկրում դա անհնար է...

«Ժուկովսկին ասել է, որ եթե բոլոր հեռուստացույցներն ունենան կամք, մարդս կունենա կյանք, – խնամքով գրեց աղջնակն այփադում, – ասում է մեր դասական վերլուծաման, մարշմելլոու Բարդուղիմեոս Փոխինձյանը»:

Պատմաբանի խոսքը կտրելով, Կիսելյովը ժուռնալիստներին դուրս հրավիրեց, հետո աչք ածեց շուրջբոլորը նստածներին.

– Իսկ հիմա՝ լուրջ: Կարծիքնե՞ր:

– Իմ կարծիքով, – ասաց մի պառավ պառլամենտական. նրանց անունները նա լավ չէր կարողանում հիշել, դժվար էին, համ էլ ինչ տարբերություն, սրանն էլ շորի ինչ-որ ատրիբուտի էր նման. Վզկա՞պիչ. Փողկա՞պիչ, – եթե արագ սկսենք՝ դա դեռ չի նշանակում, որ դանդաղ կանենք։ Եվ ողջ հայ ժողովրդի անունից ձեզ և պարոն Պուպսոդենտին անձամբ իմ խորին շնորհակալությունն եմ հայտնում՝ որը մենք կանենք:

– Ի՞նչ պրոբլեմներ կարող են լինել, – գոհունակ հարցրեց Կիսելյովը:

– Երբեմն լույսի անջատումներ են լինում տարերային, – ասաց «Հայ-ռուսական գազային բարեկամություն» ՀԿ-ի նախագահը:

– Ես դա հաշվարկել եմ, – ասաց Կիսելյովն անփութորեն. – ըստ սոցիոլոգիական տվյալների՝ դա լուրի ազդեցությունը կփոքրացնի երեք տոկոսի համար՝ երեք տոկոսով ընդամենը: Կխնդրենք լույս անջատող նախարարին, որ այս օրերին ձեռնպահ մնա:

Սկսվեց թեժ քննարկումը:

– Ատոմակայանը եղբայրական կոնտրակտ կկնքի թուրքականի ու իրանականի հետ, կլինի միջուկային եռանկյունի, կտա կանցնի իրենց բերմուձյանին, ոչ թե պարզապես օֆշոր կլինի, այլ մի ողջ օֆ ներքնաշոր:

– Գազի ու էլեկտրականության թանկացումները պիտի լինեն շախմատաձև, շատ լավ է, որ այդ առարկան ընդգրկել եք ձեր դպրոցներում:

– Պետք է նաև բուծել Պրժևալսկու մուստանգ, եղբայրական վիետնամական զեբրա:

– Կովկասյան վա՛գր:

– Եվրասիական դալար բարդի՛:

– Կրասնայա Լադա Կալի՛նա:

– Գաղթարբայտերները պիտի փոխարինվեն տրանսֆերծիտերո՛վ:

– Գեյռոպան խաբելու է վիզաները վազելով վազ անի, վզներիցդ հանի ու վզակոթներիդ տա՛:

– Գոտեպնդվե՛ք, քանի չեն արձակել մեր փափուկ փորատակի գեոպոլիծիկ ղաիշն ու թափել փորոտիքը, լավ է էդպիսի ավանդական խաղ ունեք՝ լխտի, թե՞ ռշտի: Պարող պարկեշտ կանաչ մարդուկները պետք են, բայց տվյալ գեոէկոնոմիկ պահին անհնարին:

Ներսուդրսի նախարարությունը նշեց, որ տուրիզմը գնաց ներքև, ոչինչ, փոխարենը մենք կզարգացնենք տրյուիզմը: Սևանից թաքունով կդուրսծծենք ադրբեջանական նավթն ու Գեյդառապինձիան կմնա ձեռնունայն:

– Լրիվ ճիշտ եք ասում, պարոն Կիսելյով, – ասաց մի տարեց վերլուծաբան. – իզուր ընդե էն ջուրը լիքը, անտեր, թափում ենք, թափում՝ չի պրծնում, էն ա նավթը տակը լիքը, փորենք չորցնենք՝ դուրս գա: Կիսելով էլ կգնանք, կեսը ձեզ՝ կեսը մեզ:

– Ահա և քեզ, տատիկ, ռազմավարական հարաբերություններ, – ուրախ ձայնակցեց Կիսելյովը, – ամեն մեկի հետ դա չես ունենա, քիթդ կարճ ա, դու նա՞վթ ունես, դե սպասիր:

Խորհրդակցությունը փակ էր, այնպես որ նա չէր վարանում մի քիչ դուխ տալ տեղացիներին, հանգիստ լինելով, որ եղբայրական Ադրբեջանի դեմ իր թեթև ֆռոնդան բարեկամ Ադրբեջանին չի հասնի, իսկ ինչ էլ հասնի՝ պաշտոնական չի լինելու:

– Բջջայինները կարելի է հովհարային անջատումների ենթարկել, – ասաց մի երիտասարդ մարկետոլոգ Հայ-Ռուսական համալսարանից, – ֆրանսացիները մեր թաքուն դաշնակիցն են, կհամաձայնեն...

Կիսելյովն աչք ածեց ժողովը: Ներկաները մարսում էին գաղափարը: Հեռուստակայանները մտածում էին, ինչ օգուտ կարող են քաղել այս պլանից: Ռեյտինգ դիտող կազմակերպության ղեկավարն ինչ-որ բան էր հաշվում թղթի կտորի վրա: Ներքին ԵՎ Արտաքին Գործերը (վերջերս կազմավորված նախարարություն) բջջայինի մեջ բան էր գրում: Ինչ-որ մեկը սելֆի էր անում Կիսելյովի ֆոնին: Միայն Գլխավոր Վերլուծաբանն էր, որ, գանգուր մազերը ցից՝ թերահավատ էր նայում իր պաղ, փոքրիկ աչքերով:

– Բա՞ն եք ուզում ասել, – դիմեց նրան Կիսելյովը:

– Չի աշխատի, – արհամարհանքով ասաց Աբսողոմը, գլուխը թափահարելով:

Գանգուր երկար մազերը շաղ եկան իր ազնվազարմ երեսն ի վար:

Իսկույն երևում էր, որ նա կարդացել է ոչ միայն Օգյուստ Կոնտ, այլև Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոցը»:

Դահլիճով հառաչանք անցավ:

Կիսելյովը զարմացավ: «Պիտի համաձայնեի, որ ինձ թեստ աներ, – մտածեց նա, տխրելով։ – Բաց թողեցի մարդու հետ ընկերանալու հնարավորությունը»:

– Ինչու՞ չպիտի աշխատի, – ասաց նա։ – Նրանք ուղիղ կգնան այնտեղ, ուր ես նրանց կուղարկե՛մ. ա՛յ, կտեսնե՛ս: Նրանք կլսեն իմ խոսքն ու կանեն, ինչ որ պե՛տք է:

– Ձեզ չե՞ն ասել, որ հայերն ուրիշ ժողովուրդ են, – հանդարտ ասաց Աբսողոմը, անթարթ նայելով Կիսելյովի աչքերի մեջ։ – Պարզապես չի աշխատի և վերջ:

– Ես գնահատում եմ կոնստրուկտիվ կրիտիցիզմը, – ասաց Կիսելյովը, հայացքը փախցնելով։ – Բայց ես չեմ գնահատում դեստրուկտիվ դիդակտիզմը:

– Ախր դուք համ նալին եք խփում, համ... – սկսեց Աբսողոմը, բայց տարեց պատմաբան ակադեմիկոսը վաստակի իրավունքով ձեռքը մեղմորեն դրեց նրա ուսին, ու նա ձայնը կտրեց:

– Միգուցե ես մի նկատառում ասեմ, – ասաց ակադեմիկոսը. – նույնպիսի իրադրություն էր 1073 թվականի հունիսի երեքին՝ Եփեսոսում: Այնտեղի հայ համայնքի միայն երեսուներեք տոկոսը գործեց այնպես, ինչպես հրահանգված էր: Այն ժամանակ, իհարկե, հեռուստացույց չկար... Եվ դուք չկայիք...

– Սկեպտիցիզմը լավ բան է, բայց մարդ պիտի ունենա: Դա չպիտի խանգարի, որ մենք մեր գործը լավ անենք: Կիսելյովյան Գաղափարը կհաղթանակի՛, – ասաց Կիսելյովը, խորհրդակցությունը եզրափակելով։ – Իսկ այժմ՝ բոլորս դեպի նավամատույցներ: Չլինեմ չիմանամ որևէ մեկդ հոռետես բաներ է ասել ձեր անձնակազմներին: Մեզ պետք է միա՛յն հաղթանակ, և մենք գնի առջև չե՛նք վարանի:

Անձնակազմները գործի անցան: Օրուգիշեր, օրնիբուն՝ նրանք կամաց-կամաց լցնում էին ժողովրդի համբերության բաժակը:

Երեկոյան լուրերի թողարկմանը Կիսելյովը, ի թիվս այլ լուրերի, ասաց.

– Մեր չճշտված տվյալներով՝ օպոզիցիային հարող մի օլիգարխ բոլոր բարդիները բիրիկ վաճառել է Ավստրալիային:

Ի պատասխան իսկույն ստեղծվեց Հակաավստրալական Լիգան հետևյալ կարգախոսով. «Ոչ մի բարդի՝ ավստրալական թշնամուն»:

Կիսելյովը հայտարարեց, թե բարդիները, դու մի ասա, ոչ թե հայկական են, այլ շուռ տված ավստրալական, այսինքն անտիպոդ, և նրանց կատարն իրականում արմատն է՝ որ անամոթաբար վեր են տնկել, գեղատեսիլ կատարն էլ՝ ընդհակառակը, թաղելով գետնի տակ:

Հետաքննող մի ժուռնալիստ պարզեց, որ դա արել էր ժամանակին Անաստաս Մռավյանի կողմից մերկացված մի տրոցկիստ քաղաքապետ. բերել էր տվել Ավստրալիայից այդ բարդիներն ու հրամայել շուռ տված տնկել Հայաստանով մեկ, այն էլ այնպես խորամանկորեն, որ նույնիսկ Չարենցը կամ չէր հասկացել, կամ էլ հասկացել էր բայց վախեցել էր դա իր բանաստեղծության մեջ ակնարկել, նույնիսկ որպես ակրոստիքոս:

Այդպիսով՝ գլխիվայր շուռ տալով ազգային ծառն ու իրար խառնելով ներքևն ու վերևը, կեղտոտն ու մաքուրը, աստվածայինն ու սատանայականը՝ Հայաստանում, ըստ «Քծնողական կոմիտե» կոչված կազմակերպության, սկիզբ էր դրվել գենդերային պրոբլեմածիկան ու, հետևաբար՝ ընտանեկան բռնությունը:

Լիգան ման էր գալիս փողոցներով, հենց որ բարդի էր տեսնում՝ հատում էր այն ու, տխուր երգելով՝ դագաղի պես մի քանի հոգով շալակած, արմատն առաջ գցած՝ տանում ծախում էին տեղական օգտատերերին, հետո գնում տուն ու պատուհանից ինչ զիբիլ կար-չկար՝ դուրս շպրտում:

Ի պատասխան գոյացավ մի սոցիալական չՇարժում՝ «Մենք դեմ ենք բարդիների մարգինալացմանը» կարգախոսով (որ չքաղաքականացնեն՝ Ավստրալիայի անունը չէին ընդգրկել անվան մեջ):

Այն ստեղծեցին երկու կիսասփյուռքահայ տղա, թաքուն մի գիշեր մի մութ խաչմերուկում երբ հանդիպեցին. երկուսն էլ տպած վեպ կարդացող էին (դա հատուկ այդպիսի ակումբ էր՝ տպած հաստ գիրք կարդացողների, որոնց հետևում էին ծպտյալ ոստիկաններն ու որտեղ հանդիպեին՝ ծեծում, դրա համար ակումբը թաքուն էր գործում) ու որոշել էին փոխանակել. մեկը մյուսին տվեց «Սևանի ափին» վեպը, իսկ սա առաջինիս՝ «Վերջին ափին» վեպը՝ Ավստրալիայի մասին:

Տղաներն անուն չունեին, որ հանկարծ չբռնվեն: «Շարժում եթե ստեղծենք՝ կջարդեն», – ասել էր նրանցից մեկը: Դրա համար որոշել էին ստեղծել չՇարժում:

Դա անհանգստացրեց Կիսելյովին.

– Ու՞մ եմ ես զանգում չՇարժումում, – հարցնում էր նա գեներալներից:

Նա չէր ցանկանում հասկանալ, որ չՇարժումում զանգող չունի: «Ինչպե՞ս թե, – ասում էր նա, – չէ՞ որ նրանք բոլորը մոբիլային ունեն»:

Սակայն նրանց պարագլուխները թաքուն էին մնում ու հրաժարվում էին իրեն հանդիպել: Հայաստանի դեմոկրատիայի մակարդակը նրան խելքահան էր անում:

«Մենք շատ ենք ծեծ կերել, ամեն ինչ տեսել ենք, ոչ մի կազմակերպված ընդվզում», – ասում էր չՇարժումը:

«Ինչն է ավելի լավ. չՇարժումն արյան մեջ ջնջխե՞լը, թե՞ հլու-հնազանդ հպատակությունը: Եթե չկա գլուխ՝ այն չի կարելի կտրել»:

«Մենք զուտ բարդիների հարցով ենք, մի քաղաքականացրեք մեզ, – ասում էր նա: – Մենք գառնուկների պես աննկատ կողքներովդ կանցնենք, կպայքարենք՝ դուք չեք էլ նկատի»:

«Եթե չկա գլուխ, կտրեք չՇարժումը», – ասաց Կիսելյովը վերջապես, հոգնելով այդ ամենից, երբ չՇարժումն արդեն երկու շաբաթ է քեֆ էր անում, կարծելով, թե երկիրն իրենն է, և հրամայեց ջարդ կազմակերպել: 1798 ու կես մարդ ծեծի ենթարկվեց, կեսը մի կատու էր, որը սխալմամբ ընկել էր չՇարժման շարքերը և դժբախտաբար նույնպես ծեծի ենթարկվեց, որովհետև ծպտյալ ոստիկան Սաքոյի քույրը փոքր ժամանակվանից զզվում էր կատուներից, քանի որ Սաքոն կատակով քնած քրոջ վրա էր շպրտել մլավող կատու՝ ճանկերը սարսափից բաց թողած՝ երբ քույրը երեք տարեկան էր, իսկ Սաքոն՝ հինգ, ու այդ օրվանից Սաքոն, որ իր քրոջը սիրում էր, սոլիդարությունից ելնելով՝ նույնպես ատում էր կատուներին: Տանել չէր կարողանում: Հիսուներեք կոնկրետ զոհ եղավ, որից 32-ը՝ ծպտյալ ոստիկան (որ ցեղասպանություն չհամարվի), շատ չէր միջազգային տեռռորիստական չափանիշներով: Լավ է լրիվ չմեռան։

Տասնվեցերորդ շարասյունը

Երեխաների ստեղծագործականությունից խրախուսված՝ Ալտերնատիվ գրողների միության նախագահը գալիք իրադարձությունների առիթով արձանագրեց հետևյալ ստեղծագործությունը, որն առաջին անգամ արտասանեց հայ-ճապոնական գրողների խնջույքի ժամանակ (ճապոնացիներին փորձում էին համոզել՝ դավաճանել իրենց ավանդական բարեկամ Ավստրալիային. Հայաստանն այդ հարցում մեկուկես մակարդակի քաղաքացիական դիվանագիտության, ինչպես նաև մարդուց մարդ կոնտակտների կարևոր դեր էր կատարում, քանի որ Ռուսաստանի հետ Ճապոնիան չուներ).

Կիսացույցը կիսելացույց

Հեռուստակեսը կզաքիս

Միշտ քեզ հետ եմ ես իմ քիս-քիս,

Դու իմ Ավստրալիա իմ բիզ-բիզ,

Ուղուց շեղված դու ռաբիզ,

Կեսը ինձ տուր իսկ քեզը՝ քիզ,

Ախ ջրային դու իմ պիզ-պիզ:

Կիսելը կես, ու իմը ինձ,

Իսկ քեզը՝ քեզ,

Ու ինձը իմ, իսկ ընձուխտը՝ թշնամիին:

Կիսելը Լյով, իսկ կեսը՝ կով,

Կհասնենք Լվով, ջհանդամը Լվիվ,

Կծու, թթու, ծծմբաթու,

Ա՜խ, իմ ազգի դու համբավով

Ամբախ-զամբախ իմ համբակով

Ինչպե՞ս պիտի քայլես մթոմ,

Դու Կիսելյո՛վ Սեմիռամիդ...

Աբիսողոմ... Աբիսողոդ... Աբիսողիդ...

Խմբագիրն առաջարկել էր գրել «մթում», ոչ թե «մթոմ», բայց համառ ստեղծագործողն առարկել էր:

Բայց, որքան էլ տարօրինակ է, առաջին մրցանակ ստացավ մեկ այլ գործ: Մի երիտասարդ պոետ փռթկաց ու արտասանեց ճապոներեն իր գրած՝ է՛լ ավելի ուժգին մի շռնդալից տաղանդավորություն, վերնագրված՝ «Դեգային».

Մարդը ծիկում է կանանց բաղնիքի պատի ծակերից... պիտի զեկուցի իր վերադասին...

Գուցե շպիո՞ն է նա...

Բոզ մերկությա՛ն չէ, որ հետևում է հայացքս (ավա՞ղ).

Պարտքի՛ս ազգային...

Գրականագետը հետագայում գրեց այս խիզախ ազատաշունչ գործի մասին իր «Դժվար ժամանակների անողորմ ֆիքսացիա» վերնագրով հոդվածում, որն ուներ «Ի խորոց ինտերնետի՝ խոսք ընդ ֆրանսացուն» ենթավերնագիր (հույս ուներ Ֆրանսիայից փող ստանալ գիրք հրատարակելու համար).

«Արդյո՞ք դա արվեստ է, չէ՞ որ չափազանց կոնտեքստային է... Սակայն ինչ էլ լինի՝ այս նրբագեղորեն էռոծիկ և անաքրոնիկ ստեղծագործության հայացքի գամվածությունը ոչ միայն և ոչ այնքան ազգային պարտքին է, այսպես ասած՝ «ճիտին», որքան նաև, ըստ երևույթին, այն ամոթին և անելանելիությանը, որ քնարական հերոսը զգում է՝ ստիպված ծառայելով և, երևի, գործ տալով օտար ուժին, պատմական իրադրությունից ելնելով, որի ստինքները ճոճվում են հենց իր քթի տակ, սակայն խաղողը խաբուսիկ է ու կանաչ: Նա գնում է կոմպրոմիսի, փորձելով արդարացնել այն ավելի մեծ, ազնվազարմ պատմական նկատառումներով, սակայն հաջողվու՞մ է դա արդյոք նրան: Այդ առումով այս գործը կարող է համեմատվել հանրահայտ ռուսական հնադարյան դասական բանաստեղծական տողին և կամ նույնիսկ համեմվել նրանով. «не корысти ради, а токмо волею пославшей мя жены»...

«Какую биографию делают ай да сукину Киселёву!», կարդալով այդ հոդվածը, բարի նախանձով ասաց ռուս մի գրականագետ, որն աշխատում էր «Ռուս սովետահայ մատնագրության էռոծիզմը» դիսերտացիայի թեմայի վրա ու այդ առիթով գործուղվել էր Հայաստան՝ Մատենադարանում պահված կագեբեի արխիվների որոշ տասներկուերորդ դարի ձեռագրերի ծանոթանալու համար. ասում էին, նրանց թվում կային կագեբեի նկուղների պատերից քերած մերկ կանանց ֆրեսկոներ:

Միա՛յն առաջ

Մինչդեռ այդ նույն երեկոյան Կիսելյովը հեռուստատեսությամբ իր սովորական ելույթի ժամանակ հայտարարեց, որ Ավստրալիայի դատարանը դատապարտել է մի զտարյուն հայի տասնհինգ տարվա ազատազրկման՝ իր հինգ տարեկան բկլատ որդու վրա գոռալու համար:

Այդ լուրը քննարկելիս հաջորդ հաղորդման մեջ վերլուծաբաններից մեկն ակնարկեց, որ Ավստրալիան մի շարք այդպիսի սադրանքներ է կատարել պատմականորեն, նաև՝ Գալլիպոլիի ճակատամարտին մասնակցելով՝ փաստորեն խամրեցրել է հայոց ցեղասպանության պատմական նշանակությունը:

«Անջախ իր նավատորմի առագաստներն էր փողփողացնում», – քինախնդրորեն ավելացրեց վերլուծաբանը:

Երբ հարց բարձրացավ, որ ախր Ավստրալիան ճանաչել է ցեղասպանությունը, բնականորեն վերլուծաբանի պատասխանն այն էր, որ դա անտիպոդության տակ քողարկված Գեյռոպինձիայի երեսպաշտության արգասիք է, և ճանաչել է հենց նրա համար՝ որ ազատորեն իր հակահայ գործունեությունը շարունակի իրագործել՝ Հայաստանի աչքից հեռու, Հնդկաստանի ետևը պատսպարված:

– Նաև, – հաջորդ օրն օնլայն լրատվամիջոցներում ավելացրին տրոլլագանդիստները, – Հայաստանում կան և պատմականորեն եղել են մի շարք մարդիկ, որոնք ընդունել են թաքուն թշնամու քաղաքացիությունը և գաղթել այնտեղ, հատկապես՝ ամուսնանալով այնտեղի ֆեմինիստ կանանց հետ, մանավանդ որ վիզա, պարզվում է, չի պահանջվում: Ինչպիսի՛ օձություն:

– Ա՛յ, դա իսկական դավաճաններն են, – ասվեց հեռուստացույցով մեկ, որից հետո Ազգային ժողովը հեշտությամբ գրեթե միաձայն օրենք ընդունեց այն մասին՝ որ ով որ Ավստրալիա գնա՝ համաշխարհային ճանաչում ստացած կլասիկ գերմանական պոետ, մտածող, արձակագիր, փիլիսոփա և պետական գործիչ է:

Պետությունների Ակադեմիան շուտափույթ կերպով կամավոր կերպով, առանց որևէ հրահրման, հրապարակեց Ավստրալիայի բնիկներին նվիրված նոր հետազոտությունը, որի հիմքում ընկած էր այն թեզը, որ նրանք թաքուն կերպով պատկանում են թյուրքական ցեղերին, կրիպտոթուրք են, և հատուկ են հորինել իրենց ցեղասպանությունը, որպեսզի հակակշռեն հայկականը, իսկ իրականում՝ մերվելով սպիտակ բնակչությանը՝ գենեծիկորեն հասել են իշխանության և դավեր են դյութում Հայաստանի դեմ:

Մի երիտասարդ ռազմավարագետ հրապարակավ հայտատարեց, որ գաղտնի զրույց է ունեցել Կիսելյովի հետ, որի ժամանակ վերջինս Ավստրալիան քննադատել է նրա համար, որ այն չի բնակեցնում իր միջնամասը, թեև այն ավելի լեռնային չէ, քան մեր սիրելի Ղարաբաղը, որը, սակայն, չնայած իր դատարկությանը՝ նույնիսկ մնում է ավելի խիտ բնակեցված, քան Ավստրալիայի միջնամասի որոշ լայնատարած գրավյալ (ազատագրված) տարածքներ: Արդյունքում նրա ափերիզին բնակչությունը չափից խիտ է, ինչը բերում է դեմոգրաֆիկ խճողման և մարդիկ դրանից դրդված հաճախ ծովն են նետվում և խեղդվում, խախտելով իրենց իրավունքները: Մինչդեռ Հայաստանը, եթե ծովից ծով լիներ, երբեք այդպես չէր վարվի իհարկե, իբր, ավելացրել էր հայասեր Կիսելյովը:

Հինգ երեսառած երեխա դուրս եկավ ցույցի քաղաքապետարանի դեմ, վանկարկելով, որ իրենք չեն հանդուրժի անտիպոդների պախարակումը, և նշելով, որ սա դավադրություն է վաղուց Ավստրալիա գաղթած պարուհի Մետաքսյա Աբլեպիխյանի դեմ, որը ձեռնարկել է Ադրբեջանը՝ որպեսզի միանգամից մի քանի թիրախ վնասազերծի.

ա) Մետաքսիայի դստերը՝ կառավարող կուսակցության կարկառուն անդամ Ծիծակին վնասազերծելու միջոցով հարվածի ներկայիս իշխանությանը.

բ) նրա հորաքույր, դաշնակցության կարկառուն գործիչ Համբույր Խանումյանին դիպչելու միջոցով՝ հարվածի դաշնակցությանը.

գ) իսկ նրա եղբայր հանճարեղ տարեց կինոռեժիսոր, ՀԱԿ-ի հետ պատմականորեն սիլիբիլի արած Ծիրան Աբլեպիխյանին դիպչելու միջոցով՝ հարվածի Լևոն Տեր-Պետրոսյանին և Կինոգործիչների ողջ Միությանը, ինչպես նաև նրանց միացած Մատենադարանին:

Սակայն երթի մասնակիցներն իրենց պաստառների վրա խառնել էին Ավստրալիան Ավստրիայի հետ, որը նույնպես ճանաչել էր ցեղասպանությունը: Դա ցույց տվեց Սիենենը, արդյունքում խառնաշփոթ ստեղծվեց ու երթի նշանակությունն ի չիք դարձավ, իսկ Արտաքին ԵՎ Ներքին նախարարը ստիպված Փարիզից թռավ Վիեննա կոմպլեմենտարությունը վերականգնելու առաքելությամբ:

Սակայն վախեցած Վիեննան է՛լ ավելի խորացրեց ցեղասպանության ճանաչումը՝ պարտադրելով իր դպրոցականներին ոչ միայն կարդալ, այլև անգիր անել առնվազն երեք էջ Վերֆելի վեպից, սկզբից, մեջտեղից ու վերջից, ինչը բերեց կրկին ավստրո-հունգարական սկանդալի, որի արդյունքում Թուրքիան առաջին անգամ լրջով ուշադրություն դարձրեց նրա վրա, թե ինչ է կատարվում Հայաստանում, գլուխը թեքեց Հայաստանի կողմը, իսկույն զորավարժություններ կազմակերպեց Նախիջևանում ու մյուս կողմից՝ առաջարկեց այս անգամ էլ բոբսլեյային բանակցություններ, հաշվի առնելով, որ երկու թիմերն էլ այդ մարզաձևում շատ առաջադիմած դեռ չկան:

Հայաստանը համաձայնեց, քանի որ հույս ուներ, որ մրցույթը կկայանա Արարատի ստորոտներին:

Ավելին, «Հետամուտ» թերթը նյութեր հրապարակեց այն մասին, որ Կինեմատոգրաֆիստների տունը Դիլիջանում վաճառվել է հենց այն նպատակով, որպեսզի ռազմավարական հակակշիռ ստեղծեն Դիլիջանի հանրահայտ դպրոցին, իսկ արդյունքում Կոմպոզիտորների տունը մնացել է չնորոգված, և էլի հայտնի է թե ում պատկանող «Բեստ վեստերնը»՝ նրա տակը կառուցված, նրա արևը փակում է և ողջ հասույթն ինքն է ստանում:

«Մանրադիտակ» թերթը մի սկանդալային նյութ տեղադրեց, ըստ որի Ծիծակը քվեարկել էր ավստրալաքոչի դեմ օրենքի օգտին, չնայած իր մոր հանգամանքին, և որքան էլ Ծիծակը հերքեց ու դատի տվեց «Մանրադիտակին», որքան էլ վերջինս պնդեց, որ ինքը պարզապես վերամանրադիտակել է մի նյութ՝ տրոլլային մի կայքից՝ այդ հարցը մնաց չլուծված:

Միակ բանը որ դատարանն իրոք արեց՝ որոշեց «անտիպոդ» բառն արգելել, հավասարեցնելով «գենդեռ» բառին, որն արգելված էր չնայած գենդեռային օրենքին, կամ հենց դրա պատճառով, իսկ մի այլ տրոլլային վեբկայք՝ երևի Գեյռոպինձիայի կողմից ֆինանսավորվող, գրեց, որ այս պատմությունը ոտնձգություն է հին հայկական տոհմածառերի նկատմամբ:

Մաս Բ
ԱՌԱՋ ԱՌԱՆՑ ՀԱՌԱՉԻ

Ծիցիա պեծիցյա ռեպեծիցյա

Որոշեց էքսպերիմենտ ձեռնարկել, ճշտելու համար հաջորդ քայլերը: Կիրակի երեկոյան՝ երբ նորմալ երկրում բոլորը հեռուստացույց են նայում, նա հրահանգեց ժողովրդի կողմից ամենասիրված հեռուստավարողին՝ որ սա ազդարարի, թե իբր վաղը խրախճանք է լինելու. համբուրելու են Կիսելյովի՝ հրապարակում կախած դիմանկարի ծայրը, ու տակով անցնեն: Ով լավ համբուրեց՝ ստանալու է անձամբ իր՝ Կիսելյովի ձեռքից նրա ավելի փոքր, Ա3 չափսի դիմանկարը, անձնական մակագրությամբ, որ իր խրճիթի կարմիր անկյունում փակցնի:

Հաջորդ օրը Հանրապետության հրապարակում եռուզեռ էր: Ինչ-որ տղաներ բարձրախոսի մեջ հրահանգներ էին տեղում, տուրիստները նկարահանվում էին Կիսելյովի պորտրեի ֆոնին, ժողովուրդը դուրս էր եկել զբոսանքի՝ երեխաների հետ, որոնց ձեռքին փուչիկներ էին, որոնց վրա գրված էր ռուսերեն. «Վախ մամա ջան վոտ կակայա դոլյա կիսելյովսկայա»: «Այս ամենը դու՞ք եք կազմակերպել», – հարցրեց Կիսելյովն իր թիկնապահին: «Չէ, ինչ եք ասում, սա ինքնաբուխ է», – հպարտորեն պատասխանեց երիտասարդ գեներալը և իսկույն վազեց դեպի խմբերից մեկը, բջջայինի մեջ հրահանգներ տեղալով. «Ա՛ջ գնա, իսկ դուք՝ ձախ, մոռացա՞ք էլի»:

Հրապարակի մեջտեղը՝ վերևում, փողփողում էր հսկա պաստառի վրա՝ Կիսելյովի անծայրածիր դիմանկարը: Հաստ պարաններից ներքևիններն այն կապում էին մեկը՝ շատրվանին, մյուսը՝ մի աննկատ ցցի, որ մնացել էր նախկին Լենինի արձանի պատվանդանի տեղում: Իսկ վերևի պարաններից մեկը կապվել էր Կառավարության շենքի ժամացույցին մոտիկ մի տեղից, մյուսը՝ Պատկերասրահի վերին հարկերից: Դիմանկարը լավ չէր ստացվել ու այնքան մեծ էր, որ ամբողջությամբ այն տեսնելն անհնար էր, եթե ուղղաթիռով վերից չնայեիր: Ուղղաթիռը, սակայն, այսօր չէր աշխատում, փչացել էր: Բայց Կիսելյովը հարմարվեց այդ անհարմարություններին՝ հանուն Իր Գաղափարի, հասկանալով, որ գործն ավելի կարևոր է, քան իր կապրիզները: Փոխարենը դռոն ուղարկեց, որ վերից լուսանկարի ամրությունները:

Մարդիկ մոտենում էին դիմանկարի ձախ ներքևի ծայրին ու համբուրում այն, հետո՝ նկարի ներքևի երիզի տակով կռացած անցնում, ամեն մեկն աշխատելով որոշակի օյինբազություն դրսևորել այդ սուրբ արարողության պահին, ասենք՝ գլուխկոնծի տալ կամ բլդուղ անել մոտիկ կանգնածին: Ժյուրին՝ բաղկացած մի չաղ աղջկանից, մի խոպոպիկներով աղջկանից՝ որ պես-պես գունավոր շորեր էր հագել, ու մի տղայից՝ որն ականջօղ ուներ ականջում, թեև գիտեր, որ Կիսելյովս այդպիսի բաներ չի սիրում (իսկ վերջինս իր ականջօղը հանել էր հենց այն գիշերը՝ տասնհինգ տարի առաջ, երբ Պուպսոդենտն առաջին անգամ հրավիրեց իր մոտ. ականջինը հանել էր, իսկ պորտի միջինը՝ թողել, թեև լավ գիտեր, որ Պուպսոդենտի կայազորի ռենտգենը դա վաղուց բացահայտել է, բայց նաև հասկանում էր, որ եթե քիչ թե շատ ֆռոնդա չդրսևորի, ձև չթափի, թե Պուպսոդենտից էլ գաղտնիք ունի՝ Պուպսոդենտն իրեն չի վստահի այնպես, ինչպես վստահում է), – ժյուրին, ուրեմս, քննարկում էր, թե ո՛վ ավելի լավ համբուրեց կամ ու՛մ բլդուղն էր ավելի համոզիչ: Եվ մոտավորապես հինգից մեկին տալիս Կիսելյովի դիմանկարը՝ իր անձնական ստորագրությամբ, որ վերջինս ողջ գիշեր դրել էր, արտադրելով մոտավորապես տասը հազար բնագիր, ինչի պատճառով չէր քնել, սակայն թիկնապահի առաջարկը՝ ստորագրությունն ավտոմատացնել, ռետինե կնիքով փոխարինելով, մերժել էր: Նաև մերժել էր էլեկտրոնային ստորագրություն ստեղծել, շատ բարկացնելով մի ՀԿ-ի ղեկավարի. ՀԿ-ն այդ զբաղվում էր էլեկտրոնային կառավարման զարգացմամբ, և նրա ղեկավարը հույս ուներ, որ գոնե ա՛յդ ծրագրի համար Կիսելյովը փող կտա, բայց ահա, փուստ էր կրակել: Կիսելյովն ասել էր, որ հայ ժողովրդին չափազանց շատ է հարգում, որպեսզի շինծու պարգևներ բաժանի նրան, և հրահանգել, որ իր այդ ասածը բերնեբերան տարածվի, որպես բամբասանք՝ «ամենավերևից»: Նա գիտեր, որ այդպիսի բամբասանքներն ամենամեծ նշանակությունն են ունենում տրոլլագանդիստական կամպանիաներում, դրանք տորթի կտորի վրայի բալի իսկական թարմ հատիկի պես կարևոր են:

Եվ ահա ժյուրիի հրահանգով մի կարմիր բերետավոր հանձնում էր պարգևները շահածներին, իսկ չշահածները տխուր-տրտում մի կողմ էին քաշվում, իրենց երեխաներին բացատրելով, որ այստեղ էլ, ինչպես և ամենուր, ամեն ինչ ծախված է: Ոմանք հոխորտալով խոստանում էին հախիցը գալ էդ ժյուրիի, եթե կարմիր բերետավորներով պաշտպանված չլիներ, հատկապես էդ ականջօղով տղայի, որը երևի Գեյռոպինձիայի շպիոն էր՝ սողոսկած նույնիսկ կիսելյովյան ազդեցության սրբություն սրբոցը՝ Կիսելյովի պորտրե համբուրելու արարողության կազմկոմիտե: Աղջիկն էլ պակասը չէր. այնպես էր հագնված, որ իսկույն երևում էր, ով է ու ինչ: Ու, չնայած նա պարբերաբար տեղից վեր-վեր էր թռչում և հայրենասիրական բանաստեղծություններ արտասանում, այն էլ հայերեն ու հայկական, հայ պոետների՝ Իսահակյանի, Նաիրի Զարյանի, Շիրազի և այլոց՝ Ստալինին և Մայր Հայաստանին նվիրված, որ կրքերը փոքր-ինչ հանդարտվեն՝ մեկ է իրեն վստահող չկար: Մեկ-մեկ էլ՝ թաքուն՝ անհայտ մի բանաստեղծի էր մեջբերում, որին գնդակահարել էին վերջերս. «Մարտիրոսին Աղասն երգեց, Պողպատյանին՝ Ֆիդային, Գեյռոպինձիան ներկվեց արյան ծովով գեբեի»:

Ամբոխը հագած էր, երբեմն, հայ կոզակների համազգեստ, և երբեմն՝ կապած ուներ կարմիր վզկապ, նույնիսկ ծերուկները: Դե, այսինքն հենց իրենք էին ժամանակին եղել հավատարիմ պիոներ: Ու մի քանի կարմիր դրոշ ուներ ձեռքին. համենայն դեպս, Կիսելյովը խնդրել էր, որ ավելի ժամանակակից պարաֆերնալիա չլինի ամբոխի ձեռքին կամ վրան, Սիենենին ու Մերկելին հավելյալ բամբասանքի նյութ չտալու համար: Կարմիր բերետավորները, եթե տեսնում էին մեկնումեկի դոշին կոլորադ՝ անխնա պոկում էին, գցում գետնին, կատաղի կոխկռճում սապոգատակերով, իսկ հետո հատուկ փոշեկուլներով ներծծում, իսկ կրողին էլ մի լավ ծեծում: Որ իմանա, համենայն դեպս, և Հայաստանի անկախության ու սուվերենության վրա ոտնձգություն չկատարի: Հատուկ փոշեկուլները հատուկ այդ նպատակով գնվել էին, համաձայն տենդեռի, Կիսելյովի քիրվու որդու քրոջ սիրածի զարմիկի ֆիռմայի կողմից, շտապ, տասնապատիկ գնով Փարիզից՝ Էմիրատների համար արտադրվող հատուկ անվտանգ փոշեկուլների մոնոպոլիստ հայ օլիգարխից. դա թույլատրելու մասին հատուկ օրենք էր ընդունել Ազգային ժողովը: Այդ փոշեկուլների անվտանգության համակարգն ուներ հետևյալ ֆիչըրը. եթե մարմնիդ որևէ մաս ներս քաշեր՝ հատուկ ֆիլտր էր դրած, որ ծայրը խնամքով կտրի, «հալալ» ձևաչափով:

Կիսելյովն, իհարկե, սպասում էր, որ կլինեն ընդվզողներ, գոնե մի երեք հոգի, ու անընդհատ շուրջն էր նայում, հաշվետվություն պահանջում գեներալից, բայց... չկային: Ու՞ր են նրանք, մտածում էր Կիսելյովը: Փողը վերցրել ու չե՞ն եկել: Քցե՞լ են: Նա այնքան միամիտ չէր, որ կարծեր, թե այդպիսիք չեն մնացել: Նա գիտեր, որ կամ Հայաստանի կառավարությունը թաքուն նրանց հետ ինչ-որ ակցիա է պատրաստում, որ իրեն հասարակական կարծիքի բալանս ցույց տա, կամ՝ նրանք առանց կառավարության գիտության ինչ-որ անիրավ գործի նախապատրաստությամբ են զբաղված: Բայց ինչո՞վ: Եվ ովքե՞ր: Բոլոր հնարավոր գեյռոպինդ ՀԿ-ներն ու այլ հաստատությունները նախապես քննվել էին, ազգային անվտանգությանը ծառայող նրանց աշխատակիցները գրել էին առանձին հաշվետվություններ՝ հենց այդ թեմայով, և սակայն ոչ մի հստակ ինֆորմացիա ձեռք չէր բերվել. այնպիսի տպավորություն էր, որ հայ ժողովրդի գիտակից մասը թքած ունի Կիսելյովի պորտրե համբուրելու ու դրա տակով անցնելու արարողության վրա: Իսկ չէ որ այդպես չէր կարող լինել, որովհետև այդպես լինել չէր կարող պատահել երբեք քանի որ երբեք այդպես չէ ոչ մի դեպքում:

Վերջապես մի փոքրիկ, նիհար կիսասփյուռքահայ աղջնակ հայտնվեց, հետը ծանր մի երաժշտական գործիք քարշ տալով սև պատյանի մեջ: Էռոծիկ դիրքով նստելով գունամուզիկ շատրվանի լճակի շրջանակ բազրիքին՝ նա հանեց գործիքը, որը թավջութակ էր, խրեց ջինսե ոտների արանքը (որ կուլտուրական լինի) և սկսեց նվագել այնքան սրտաճմլիկ, ասես արջերը մլավեին: Կիսելյովի աչքերն արցունք լցվեց: Թավջութակին գունավոր տառերով գրված էր. «Հարվածենք արվեստով տոտալիտարիզմի բկանը»: Ոմանք մոտենում ու ուշադիր կարդում էին, երկար ժամանակ փորձելով գուշակել այն տառերը, որոնք պտտվել ու գրվել էին թավջութակի ետևի մասում՝ աղջկա մարմնով գաղտնված: Մարդիկ կարդում, գլուխներն օրորում, լեզուները ծպծպացնում ու հեռանում էին, գլխիկոր ու մտամոլոր:

Աղջնակը մենակ էր: Նրա բոլոր ընկերները, երևի, գաղթել էին Գեյռոպինձիա: Նա երեկ ֆեյսբուքով ճիչ էր արձակել, ստացել հազարավոր լայքեր, բայց այժմ ոչ ոք չէր եկել նրա կողքին դամ պահելու: Նրան մոտեցավ հաղթանդամ գեղեցկադեմ կարմիրբերետավորը, միասին սելֆի արեցին, դրեցին ֆեյսբուք, հետո կարմիրբերետավորը նրան վերկացրեց ու տշեց, թավջութակը թափահարելով ու ուղղաթիռակերպ պտտելով գլխավերևում, կարծես Բարոն Պամպան, Իլյա Մուրոմեցը կամ Մըսրա Մելիքը՝ իրենց երկկոթ թրերը: Տշված աղջիկը վեր կացավ, ջինսը թափ տվեց, նրան մոտեցավ մեկ այլ հաղթանդամ ու բարետես կարմիրբերետավոր՝ սուր վեր տնկված ծայրերով բեղերով՝ ինչպես մշեցիներն ու սասունցիներն են կրում, ու, բրդբրդելով նրան, սկսեց դուրս մղել հրապարակից: «Թավջութա՛կս», – թախանձում էր աղջիկը, հրվելով, իսկ կարմիրբերետավորը նրան հրում էր ու ականջին ինչ-որ բան փսփսում (դա կասկածելի թվաց Կիսելյովին), և աղջիկը նրան պատասխանում էր երբեմն, սակայն քանի որ կարճահասակ էր՝ նրա բերանը երբեմն հպվում էր կարմիրբերետավորի՝ ռետինե համազգեստի մեջ պարուրված հաստ ու պիրկ, մազոտ ուսին, ինչը, սակայն, կարծես երկուսին էլ դուր էր գալիս, թեև ռետինի համն այնքան էլ հաճելի բան չպիտի լինի որ, և հակառակը, պռոշի համը՝ ռետինի համար: Ուսի մազոտությունն, իհարկե, չէր երևում, քանի որ թաքնված էր ռետինե համազգեստի տակի ուսապարծյանկայի տակ: «Փեսացուն է», – Կիսելյովի ականջին հանգստացնող տոնով փսփսաց երիտասարդ գեներալը:

Այդ էպիզոդն այդպիսով կարծես թե վերջացավ, սակայն կրկին ինչ-որ իրարանցման հոտ սկսեց գալ մեկ այլ կողմից: Լսելով աղմուկ, Կիսելյովը կարծեց, որ վերջապես իսկական ընդդիմադիրները հանդես կգան: Գեներալն այնտեղ ուղարկեց իր հավատարիմ գնդապետին: Պարզվեց, աղմուկն ընդդիմադիրների հետ կապ չունի, ընդհակառակը: Վերադառնալով, գնդապետը զեկուցեց, որ հայտնաբերված է սրիկա, որը Կիսելյովի կեղծ ստորագրությամբ դիմանկարներ էր վաճառում ընդամենը հինգ հազար դրամով, այն էլ փինաչու գործ, ստորագրությունը՝ ծուռմռտիկ, իր իրական ստորագրությանը ոչ էլ նման. այդ դիմանկարներն առնում էին նրանք, ով չէր ստացել պարգև, և կամ նույնիսկ նրանք, ով երբևէ չէր էլ մասնակցել դիմանկարի տակով անցնելու և այն համբուրելու ծիսակատարությանը, փորձելով այդ պրիմիծիվ միջոցով խուսափել արարողության պարտադրանքից:

Սրիկային բերեցին Կիսելյովի աչքի առաջ. ցնցոտի հագած մարդ էր, հիսունհինգ տարեկան, մաշված, բայց աչքերի մեջ հանդգնություն կար:

Վտանգ, սպառնալիք, հանճար ու ծով

Կիսելյովն ուրախացավ. մի՞թե վերջապես այլախոհի է բռնել, այն էլ ինչպիսի՛ այլախոհի՝ կիսելյովյան հպատակության սուրբ ծեսը կեղծող:

– Դու գիտե՞ս, որ քեզ կգնդակահարեն, – ասաց:

– Դե իհարկե, թե մարդ հակագեյռոպինդ բարեկամությունից դրդված քո հավելյալ դիմանկարներն է վաճառում՝ պետք է նրան գնդակահարել, – ասաց վաճառողը մեծամտորեն։ – Այն էլ՝ վաճառում նրանց, ով, քոռուփոշման, դիմանկարդ համբուրելուց հետո անպարգև է մնացել, քո իսկ քծիբության պատճառով, ու սխալ է տրամադրվում քո ու մեր Մեծ ու Սուրբ Աշխարհ Հայրենիքի և նույնիսկ Անձամբ իր Քաղաքականության դեմ: Ես Պուպսոդենտին անձա՛մբ նամակ կգրեմ, սաբոտա՛ժնիկ...

Իրադրությունը բարդանում էր: ԶԼՄ-ներն արդեն խռնվել էին նրանց շուրջ ու լսել վաճառողի վերջին խոսքը: Այժմ նրան սխալ կլիներ կախել:

Հոխորտանքը ժողովրդի մեջ ավելի ու ավելի լսելի էր դառնում: Գեներալը, սև սապոգի մեջ թաքնված իր հոտավետ մատնածայրերի վրա ելնելով (հոտը, չնայած չէր երևում՝ զգացվում էր, երբ գեներալը շատ էր ձգվում մատնածայրերի վրա. երևում է, պարծյանկան ներսում բացվել էր)՝ տագնապած հայացքով նայում էր հեռուն, ժողովրդի անծայրածիր ալիքին, որը կամաց-կամաց ավելի ու ավելի էր խմբվում Կիսելյովի, վաճառողի ու կարմիրբերետավորների շուրջ: Նրանց գլխավերևում քամու պինդ հարվածներից առագաստի պես բմփալով փողփողում էր պորտրեն: Երբեմն քամին բոքսում էր պորտրեն, ու Կիսելյովի հսկա դեմքը ներս էր ընկնում, ճիշտ կարծես ըստ ռուս պոետի ասածի. «այնտեղ, որտեղ մարդկանց մոտ ուռուցիկ է՝ նրանց մոտ գոգավոր է»: Լավ է պարանները դեռ դիմանում էին ու չէին պոկվում: Կիսելյովը հատուկ պահանջել էր ստուգել, որ տեխնիկական անակնկալներ չլինեն, թե չէ նա լավ գիտեր այդ պրովինցիալ Արմենիաները, երբ խոստանում են որ ամեն ինչ լավ կանցնի՝ ու մեկ էլ տեսար, ամենագլխավոր պահին, հենց որ Պուպսոդենտը եկավ՝ լույսն են կտրում:

– Ի՞նչ է լինելու, – փոքր-ինչ տագնապած հարցրեց Կիսելյովը գեներալին:

– Ձերդ պայծառափայլություն, – պատասխանելու փոխարեն հառաչեց խրոխտ գեներալը, ողջ մարմնով ձգվելով։ – Նայեցե՛ք այս ամբոխին: Ի՞նչ է այն ձեզ հիշեցնում:

Կիսելյովին այն հիշեցնում էր իր մանկությունը. երբ մի անգամ շալվարը թրջել էր ու վախենում էր, որ հայրիկը կհայտնաբերի ու ծեծ կտա: Բայց նա դա, իհարկե, չասաց գեներալին, անհարմար զգաց այդպիսի ինտիմ մանրամասներով կիսվել: Դե, ասենք, վերջինս չէր էլ սպասում պատասխանի. նրա հարցը զուտ հռետորական էր:

– Արդյոք չի՞ հիշեցնում այն ձեզ ծովն անծայրածիր, – շարունակեց գեներալը, մեղմիկ հուշելով Կիսելյովին, թե ինչ պիտի հիշեցնի իրեն ամբոխը։ – Ոնկնդրե՛ք նրա հռնդյունը. մի պահ այն ալեկոծվում է – և այդ պահին թվում է, որ հիմա-հիմա այն, ափերից դուրս գալով, տակնուվրա կանի ձեզ ու ամենն աշխարհում, կարմիր ներկելով այս կանաչ-կապույտ աշխարհը: Իսկ հաջորդ պահին՝ ասես կախարդական փայտիկի օգնությամբ՝ այն խաղաղվում է, բոսորը չքանում նրա մակերևույթից, բորբոսը դուրս լողում ու հանգիստ ճողփում խաղաղ մակերեսին. ե՞րբ է դա լինում:

– Ե՞րբ, – հարցրեց տարակուսած և հետաքրքրված Կիսելյովը:

– Երբ նա լսում է սիրո ձայնը, շե՛ֆ, – ասաց գեներալը։ – Երբ նա զգում է, որ իրենից չես վախենում, որ հարգում ու սիրում ես իրեն, որ իրեն ընդառաջ ես քայլում խրոխտ, իր ալիների մեջ ընկղմվելով, ըմբոշխնելով իր աղի համը, կուլ տալով իր ջուրը՝ որ հազարամյակների ընթացքում լիացել ու հարստացել է ջրիմուռների, ջրային պիզպիզների և այլ մոգական հրեշավոր արարածների դիակներով, կղկղանքներով և կենսագործունեության արտաթորանքներով: Օ՜, ինչպե՛ս է մոլեգնում Տիեզերքի Մեծ Խառնարանի այդ հորձանուտապտույտը, – շարունակեց ոգեշնչված գեներալը։ – Երբ դու զգում ես կյանքի մի՛սը, հարձակվում նրա վրա, ժանիքներդ խրում նրա մեջ և կրծու՛մ անդադրում...

Գեներալի խորախորհուրդ դատողությունը գոտեպնդեց Կիսելյովին: Նա կանգնեց ոտքերի ծայրիկների վրա, փորձելով գեներալի խրոխտ ուսի վրայից դիտարկել ծովից ծով Հայաստանը՝ այդ ամպած ու անդառնալիորեն անձրևել պատրաստվող հզոր խառնամբոխը, որն օղակն ավելի ու ավելի էր սեղմում իր, գեներալի, մի քանի այլ թիկնապահների ու մարմնավաճառների, ԶԼՄ-ների և ստահակ սպեկուլյանտի շուրջ:

Հռնդյունն ուժգնանում էր, իրոք հիշեցնելով օվկիան: Եվս մի քանի վայրկյան՝ և տրորելու էին իրեն էլ, գեներալին էլ, ստահակին էլ: Գեներալն անհանգիստ ինչ-որ բաներ էր մռթմռթում բջջայինի մեջ, բայց ի՞նչ. ոչ լսվում էր, ոչ էլ իմաստ ուներ մռթմռթալ. արդեն ուշ էր: Ջրային իսքյանդառներն ու թնդային գիշերանոթները՝ լի ամենաթարմ կղկղակնքներով, որ նախատեսված էին ամենաթունդ հպատակ թշնամիներին խաղաղեցնելու համար ու անողոք կերպով անվերապահ խաղաղություն պարտադրելու (որ Պուպսոդենտը վերջերս էր մեծահոգաբար նվիրել Հայաստանին), ուշացել էին: Եթե նրանք ուշացած չլինեին՝ հիմա նախ և առաջ նրանց հոտից բոլորն այս ու այն կողմ կփախչեին. և հենց դրա համար էր Կիսելյովը համենայն դեպս ստիպել գեներալին, որ սա վերցրած լինի իր հետ մի քանի հակագազ: Ավաղ, դրանք պետք չէին գալու, և տրորվելու էին մնացյալ ամեն ինչի, իրենց բոլորի ու իր հսկա պորտրեի հետ միասին...

Նախ և երկրորդ՝ թնդային գիշերանոթների թնդյունից բոլորը կխլանային. չէր մնա ո՛չ ծովի հռնդյուն, ո՛չ ամբոխի բողոք ու մորմոք, ո՛չ թնդանոթի մեղմիկ մտերմիկ ճողփյուն, և ո՛չ պոետների գռեհիկ համազարկեր. ամե՛նը կծածկվեր մոռացության խաղաղ շղարշով, մեկընդմի՛շտ:

Կիսելյովը հիշեց, ինչպես էին գեներալը և նրա մեծամեծները պաղատում, որ ջրային իսքյանդառներն արագ ստացվեն: Եվ ի՞նչ: Նրանք ստացվել էին: Բայց ու՞ր էին: Ախ, այդ գոլովոծյապստվոն այս խաղաղ հարավային ժողովրդի... Կարճատես... Քյանդրբազ, բեզոարյան, քյանդարար, դառը ճակատագիր ունեցող, փոխանակ՝ իսքյանդար...

Իսկ հիմա... Վայրկյաններ էին մնում, որ Կիսելյովի չարաբաստիկ կարիերան իր ողջ գեոպոլիծիկ խորհրդով հանդերձ հանդիպեր անսպասելի ու ողբերգական վախճանի, այդպիսով լրիվ անհաշվարկելի կերպով ազդելով կծկվելով, հևիհև դարերն ի վեր մագլցող պատմության կածանի քառուղիների վրա:

Այդպիսի պահերին Կիսելյովը լրջանում էր և դառնում փայլատակող: «Սերունդները մեզ չեն ների, – մտածեց նա հանկարծ: – Ու չեն մոռանա»:

Եվ հանկարծ Կիսելյովի գլխով մի հանճարեղ միտք անցավ: Մտովի, նա դմբուզը խփեց իր իսկ սեփական, Հիմլերի սանրվածք հիշեցնող կատարին և մտքում բացականչեց. «Կա՛ դեռ վառոդ այս վառոդապարկում»: Հետո պրոֆիլը թեքեց դեպ ԶԼՄ-ները, ինչպես սիրում էր անել թեման կտրուկ փոխելիս, ու բացականչեց, դիմելով ժողովրդին.

– Հարգելիներս, ներողություն եմ խնդրում, որ թերագնահատել եմ ձեր հավատարմությունը դեպ իմ նսեմ անձը:

Վաճառողին.

– Ապրե՛ս, մահկանացու՛, տու՛ր այստեղ քո դիմանկարները, ես դրանք բոլո՛րն եմ առնում: Վճարե՛ք նրան տասը հազար դրամ յուրաքանչյուր իմ դիմանկարի համար՝ Հայաստանի բյուջեից, – ասաց նա գեներալին և շշուկով ավելացրեց. – որից հետո կմորթեք: Դանդաղորեն: Ուկրանյայում մարզված սպա-լարախաղացի կողմից:

Ժողովրդին.

– Եկեք այստեղ, բոլորդ, բոլո՛րդ եկեք. ես անձա՛մբ կստորագրեմ այս նկարները. ո՛չ ոք անպորտրե չի հեռանա, ո՛չ ոք անպորտրե չի մոռացվի:

Գեներալին.

– Մի գրիչ տուր:

Ու սկսեց ստորագրել իր ֆառշ պորտրեները:

Ժողովուրդն ալեկոծվեց: Մի քիչ էլ սպասեցին, նայեցին, մի քիչ էլ գռմռացին ու սկսեցին ցրվել: Փոխարենը մեկիկ-մեկիկ մոտենալ սկսեցին՝ ստորագրված դիմանկար ստանալու: Սկզբում մոտեցան Ռուս-Հայկական Ռազմավարական Ուսումնարանի ուսանողները, հետո՝ Եվրասիական Կոնսերվատորիայի տեղական մասնաճյուղի սաները, հետո կամաց-կամաց, տեսնելով, որ նա բոլորին անխտիր դիմանկար է տալիս և կամ եղածը թարմ ստորագրում ֆառշի ուղիղ երեսին՝ մյուսներն էլ:

Մեկը նույնիսկ փորձեց համբուրելուց հետո ծամել փողփոփացող պորտրեի պաստառի հաստ ծայրը: «Շա՛տ եմ սիրում է՛ էս պորտրեն, շատ, շատ... Նենց եմ սիրում շտո կուշած մագու»: Նրան հազիվ պոկեցին պաստառից. ատամները սեղմել էր ու բաց չէր թողնում: Համենայն դեպս, հաջողացրեց պաստառից մի աննշան կտոր պոկել ու, արագ-արագ ծամելով, խեղդվելով կուլ տվեց:

Մի աղջիկ հիստերիկայի մեջ ընկավ.

– Ինչպե՛ս չեք ամաչում. ի՛նչ եք դուք դարձնում մարդկանց... տեսնու՛մ եք ինչպես են նրանք տառապում, իսկ դուք... Փոխանակ այնքան պորտրե մատակարարեք, որքան պետք է...

– Դեֆիցիտն են վերադարձնում, – ատամների արանքից ասաց մի տարեց քննադատ, ստամոքսի խոցից մեկընդմիշտ աղավաղված դեմքով, նրանցից՝ որոնք բոլոր ամբոխներում էլ պատահում են:

Կիսելյովը գրեթե ուրախացավ. – Ահա՛, ահա՛ տասը տոկոսայինները, – մտածեց մտքում:

Բայց կրկին բռնկվող կոնֆլիկտը սկսեց հանգել-մարել, երբ ինչ-որ բանով ձմեռպապի նման մի ջահելոտ ծերուկ մոտեցավ՝ դոշի առատ մեդալները զրնգացնելով: «Ես համբուրում եմ այս պաստառը հանուն Մեծ Հայրենականում մեր համատեղ զոհերի...», – խորիմաստ ասաց ծերուկը, վարժ կռանալով ու, պաստառի տակով անցնելուց հետո՝ ծայրը համբուրելով:

– Ապրե՛ս, հալիվոր, – քաջալերեց գոհունակ Կիսելյովը: Ծերուկը նրան աչքով արեց ու հեռացավ: Կիսելյովը հասկացավ, որ ծերուկը ծպտյալ մերոնքականներից էր: Դժվար էր կողմնորոշվել այդ քաոսում: Ոչ մեկին վստահել չէր կարելի: Նույնիսկ ամենաանկեղծ համբուրողին: Կամ՝ մանավանդ: «Նույնիսկ ինքս ի՞նձ», – մտածեց Կիսելյովը, պրոբլեմատիզացված:

– Այ այսպիսի՛ զինվորներ են մեզ պետք Նովոռոսիայի համար, – իր տարօրինակ մտքերին զուգահեռ՝ շարունակեց Կիսելյովը։ – Օրինա՛կ վերցրեք սրանից, երիտասա՛րդ, – ասաց նա ստամոքսի խոցովին... – Եվ Ղարաբաղի, – քիչ մտածելուց հետո, ավելացրեց Կիսելյովը. այդ բառերը հազիվ թե հասնեին Ադրբեջան, և արժեր այս պահին ռիսկել՝ էլ ավելի աչոկ հավաքելու համար:

«Այ դրա՛ համար եմ ես ինքս ինձ սիրում, – մտածեց Կիսելյովը, գժի պես շարունակելով ստորագրել նկարները։ – Այ այդ հանճարեղ պոռթկումների՛ս համար»:

Այդպես ավարտվեց այդ վտանգավոր, բայց փառահեղ էպիզոդը՝ մի քանի օր առաջ:

Չնախատեսված հանգամանքներ

Վերջապես, հայտարարվեց հանրաքվեի օրը: Հանրաքվեն փորձնական էր ու պարտադիր չէր՝ սահմանադրությունը փոխելու համար, սակայն Հայաստանի բնակչության կարևոր ստուգատես էր լինելու Կիսելյովի տեսակետից:

Հարցը շատ պարզ էր ձևակերպված. «Արդյո՞ք դուք համաձայն եք, որ Ավստրալիայի նկատմամբ Եվրասիական տնտեսական միության անդամ Ռուսաստանը սանկցիաներն ավելացնի՝ եղբայրական Ուկրանյայի նկատմամբ Ավստրալիայի ֆաշիստական վերաբերմունքի պատճառով, այդպիսով աղավաղելով մեր ազգային ճշմարտությունը, նկարագիրը, ինքնությունն ու անվտանգությունը»:

Վերջին պահին հարցը մոդիֆիկացվել էր, քանի որ Թուրքիայի զորավարժությունների պատճառով որոշվել էր, որ ուղղակիորեն Հայաստանի կողմից սանկցիաներ առաջադրելու հարցը կավելացնի տարածաշրջանային լարվածությունը:

Մի փակ խորհրդակցության ժամանակ նույնիսկ առաջարկվեց Ավստրալիան փոխարինել «Աստրալիայով», բայց այդ ձևակերպումը Եկեղեցու ճնշման պատճառով չանցավ:

Արագ ժամանեց Կուրղինյանը: Թեև Կիսելյովի հետ նրանք հարաբերություններ վաղուց չունեին՝ Կիսելյովը չէր կարող առարկել, որ նա էլ ինչ-որ դեր կատարի, քանի որ երևի թե նրան էլ էր Պուպսոդենտն ուղարկել, կամ համենայն դեպս Պուպսոդենտի աշխարհազորի պահակախմբի սերժանտ Ավանեսովը:

Ավանեսովը շատ կարևոր դեր էր կատարում Ռուսաստան-Հայաստան բարեկամական համագործակցության մեջ: Վիկիպեձիան ասում էր, թե սերում է հին հայկական ծագումով տոհմից՝ ցեղասպանությունից մազապուրծ. ծնվել է Հայաստանի նախկին Չփլուբուլախ, հետո Գորձզագետ, այժմվա Կիսելյովկա գյուղում. մեծացել է, իհարկե, Թիֆլիսում. քսանհինգ տարի առաջ արտագաղթել է Սանկտ Պետերբուրգ:

Իր հայրենի գյուղում Կիսելյովի կիսանդրին վերջերս էին տեղադրել հանդիսավոր կերպով, և դրա տեղադրմանն էլ եկել էին Ավանեսովը, Կիսելյովը, Կուրղինյանը, կիսանդրիի հեղինակ, ֆրանսահայ հայտնի քանդակագործ Բուռնաշը (Բուռնազ Շմավոնյան) և նույնիսկ մի արաբական շեյխի կին: Ավանեսովը Ռուսաստանում ազգանունը փոխել էր, շշուկներ կային, թե Ավանակյան է եղել ժամանակին, և մինչ այժմ իր հարազատ գյուղում, որտեղ նա փառահեղ եկեղեցի էր կառուցել՝ ամենամեծը շրջակա տասնհինգ քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրա, բնակվում էին իր բազմաթիվ ազգականները:

Բուռնաշը քանդակի իրավունքը գնել էր՝ վճարելով երեք միլիոն դրամ հիսունհինգ լումա, որպեսզի հնարավորություն ունենա իր պատմական հայրենիքում գոնե մեկ արձան տեղադրել, և քանի որ հրաժարվել էր վճարել քառասունհինգ միլիոն Երևանի համար՝ իրեն հատկացրել էին այդ տեղը, բայց նա՝ խորամանկը, տրոլլագանդիստական գիտությունների մարշալ Կիսելյովի կիսանդրին քանդակեց այնպես՝ ասես Կիսելյովն Ավանեսովը լիներ:

Պատմական այդ խիզախ քայլը՝ երբ հայրենիքի դժվար, օրհասական պահին էլ համախմբված ժողովուրդը կարողացավ շողոքորթի փոխարեն իր ազգի հերոսին կերտել, ընդմիշտ մտավ ապագայի պատմության դասագրքեր:

Կիսելյովը զգում էր, որ Ավանեսովը տեղյակ էր Կուրղինյանի այցից: Ինքը Կուրղինյանի գործերին չէր խառնվում, սակայն, որպեսզի վերջինս համոզվի, որ ինքը լավ է գործում՝ կրկին հրավիրեց խորհդակցություն, հանրաքվեին ընդառաջ, ու նրան էլ հրավիրեց: Բայց վերջինս չկարողացավ գալ: Ինչու՞: Կիսելյովն անհանգստացած էր ու զարմացած:

– Դժբախտ պատահար է պատահել, – շշնջաց գեներալը նրա ականջին:

Կիսելյովի սիրտը տրոփեց:

– Ի՞նչ պատահար:

– Հեռուստացույցի տակ է ընկել:

Հանճարեղ լուծումներ, ստեղծագործ մոտեցումներ

Պարզվեց, եռանդուն ծերուկը որոշել էր սեփական քարոզարշավն իրագործել, ու գնում էր տնից տուն, բնակարանից բնակարան՝ քարոզելու համար, որ, իբր, հանրաքվեի հարցին ժողովուրդը կողմ քվեարկի (դա դեռ պետք էր նրան պարզաբանել՝ թե ինչ էր նա այնտեղ իրականում քարոզում): Եվ ահա, շենքերից մեկից դուրս գալուց հետո, դժբախտ պատահարի զոհ էր դարձել. հինգերորդ հարկից մի մարդ շպրտել էր հեռուստացույցը, որը, ընկնելիս, երկար անտեննայի ծայրով դիպել էր Կուրղինյանի ականջին ու վերջինս քերծել:

Կիսելյովն անհանգստացավ. ինչու՞ է այդ մարդը հեռուստացույցը շպրտել:

Գեներալը բացատրեց, որ հետաքննություն է գնում, որ մարդը կարծես թե Կիսելյովին հավատարիմ քաղաքացի է, սակայն իր տղան դպրոցում ռուս կրոնի պատմությունից երեք էր ստացել, դա իրեն բարկացրել էր, ինքը որոշել էր պատժելու համար հեռուստացույցը շպրտել տղայի վրա, ինչպես որ կարգն է, սակայն վրիպել էր ու փոխարենը հեռուստացույցն ընկել էր պատշգամբից, ջարդելով պատուհանի ապակին:

«Ես այդքան միամիտ չեմ, որ հավատամ դրան, – ասաց Կիսելյովը: – Պահանջում եմ, որ ինձ զեկուցեն, թե ժամը քանիսին է դա եղել»:

Զեկուցեցին: Պարզվեց, որ հենց այն ժամին, երբ ինքն էր ելույթ ունենում:

«Ահա՜, – ասաց Կիսելյովն ինքն իրեն: – Ես այլընտրանք չունեմ, բացի եզրակացնելուց, որ.

ա) սա ոչ թե պարզապես դաստիարակչական ակցիա է եղել, այլ դավադրություն՝ իմ քաղաքականության դեմ, և

բ) հարգարժան պարոն Կուրղինյանն էլ էր, անհերքելիորեն, դավադրությանը մասնակցում՝ բնակարաններ այցելելով հենց այն ժամին՝ երբ բոլորը, ինքն էլ հետները, պիտի, օրենքով, գամված լինեին հեռուստաէկրանին:

Ամո՛թ ձեզ, ուզում էիք ինձնից թաքցնե՛լ: Բայց չէ՞ որ ես փորձված եմ», – եզրափակեց Կիսելյովն ինքն իր հետ խորհրդակցությունն ու խիստ վերջնական նկատողություն տվեց վարորդ գեներալին՝ անձնական գործի մեջ գրառմամբ հանդերձ:

«Իսկ Կուրղինյանին շուտափույթ կերպով տարեք ռեանիմացիայի բաժին ու այնպես խնամքով բժշկեք, որ մինչև հանրաքվեի հաջորդ օրը լրիվ ապաքինված լինի: Շտապել պետք չէ: Թող երկար պառկի, բայց լրիվ առողջ դուրս գա: Նրա առողջությունը թանկ է հայրենիքին: Իսկ հեռուստացույց շպրտողին կախեք իր տղայի հետ միասին օրենքի ողջ անողոքությամբ՝ հանրային սեփականությունը պղծելու համար»:

Գեներալը պաղատեց, որ երեխային չկախեն, քանի որ դա վատ տպավորություն կարող էր թողնել: Բարեսիրտ Կիսելյովն ի վերջո համաձայնեց: Բայց հորը հրամայեց չխնայել:

Դժվարություն առաջացավ այն առումով՝ որ հեռուստացույցը մարդու սեփականն էր: Կիսելյովը ձրի վարձեց մի ձեռներեց իրավաբանի՝ իրեն նվիրված, որն ապացուցեց, որ.

ա) գետինը, որին ընկավ հեռուստացույցը և կոտրած ասֆալտն է՛լ ավելի վնասեց՝ հանրային սեփականություն է։

բ) հանրային սեփականություն է, այն էլ ինծելեկտուալ, նաև Կուրղինյանն ինքը, որպես հրապարակախոս, փիլիսոփա, գործիչ ու թատերական ռեժիսոր, ներառյալ իր տուժած ականջը: Այն էլ՝ այլ երկրի, այսինքն՝ միջազգային հանրության սեփականություն, ինչը միջազգային տեռռորիզմի հարցով հարց էր բացում Ինտերպոլի մասնակցության: Չէ որ Հայաստանում դեռ, սխալմամբ, միջազգային օրենքը գործում էր:

գ) նաև հանրային սեփականություն է հեռուստաալիքը՝ որով Կիսելյովը խոսում էր, երբ հեռուստացույցը շպրտվեց, էլ չասած իր ռեխը, սֆաթը, իր էության արտաքին հոգեկան ծածկույթը, իր այն մասը՝ որն այդքա՜ն սիրելի էր դարձել վերջերս ողջ աշխարհքին:

Բայց Ինտերպոլին մեջբերել այս անգամ պետք չեկավ դեռևս. ազգային անվտանգության նկատառումներից ելնելով՝ Հայաստանը միջամտեց, խնդրելով, որ դա այդպես չդիտարկվի, առանց այն էլ հանցագործները հրապարակայնորեն կգլխատվեն: Հայաստանը տուժած կողմին պաղատեց, մի բանաստեղծուհի բաց նամակ գրեց, «Չէ՞ որ դուք ի վերջո հայ եք, պարոն Կուրղինյան» վերնագրով, որ հարցն այդ ուղղությամբ չտարվի, և, որպես մեծահոգություն՝ Կուրղինյանը համաձայնեց, ռեանիմացիայից հատուկ երկտող գրեց Կիսելյովին:

Վերջինս, երկտողը ստանալով, կարդաց, «ծը-ծը-ծը» ասաց և, մի շարք ռազմաքաղաքական և գեոգյուղական նկատառումներից ելնելով, բայց հատկապես՝ որ ցույց տա իր մեծահոգությունը դեպ այս չարաճճի երկիրը, այդ գծին ընթացք չտվեց, նշելով, որ ամեն ինչ կախված կլինի հանրաքվեի արդյունքներից: Բայց անհասկանալի էր, թե նա ինչ նկատի ուներ:

Տրոլլագանդիստներն իհարկե ուրախացան ու թվիթերային շարժում սկսեցին «Հա՞յ եք դուք արդյոք, պարո՛ն Կուրղինյան, թե՞...» վերնագրով: Շոյված Կուրղինյանը մեկ ասում էր հա, մեկ ասում էր չէ: Մեջ մտավ Ժիրինովսկին, ասաց, որ ինքն էլ է մի քիչ հայ: «Մենք բոլորս մի քիչ հայ ենք», – ասաց նա Հնդկաստանում՝ ոտքերը Գանգեսի արծաթե ջրերում պարզաջրելուց հետո, երբ դուրս եկավ ու, ոտքերից թափ տալով Գանգեսում այրված մեռելների մոխիրը, ձյունաթույր թարմ պարծյանկաները սկսեց փաթաթել (տեղացիների կողմից աղուհացի հետ միասին իրեն մատուցված), մի սուրբ կովի դեմը պպզած:

Մի հանրահայտ երգչուհի հատուկ մի երգ նվիրեց նրան, «Հայ եմ ես, հայ ես դու, պադամ, պադամ, պադամ» կրկներգով:

Մի ռուսական նացիոնալիստական կայք գրեց այդ մասին. «Հայը հային հեծած հայ է քշում»:

Մյուսը ձայնակցեց. «Հայը հային լվանում է»:

Երրորդը հրապարակեց ծրագրային մի հոդված. «Խաչիկների արշավանքը»:

Չորրորդը սկսեց համարից համար հրապարակել մի գաղտնի փաստաթուղթ «Արարատյան իմաստունների արձանագրությունները» վերնագրով:

Մերձբալթների կողմից մի ֆիլմ նկարահանվեց. «Հավերժ թռչող արկածախնդիր Արմինիակուսը» վերնագրով, որը Միխալկովի կողմից ստացավ գլխավոր մրցանակը, և դա քաղաքական մեծ իրադարձություն էր, որը ցույց էր տալիս հայերի միավորող միջազգային ուժը:

Առօրյա

Դատարանում շատ հետաքրքրիր քննարկում գնաց, թե եթե մարդն ուրիշ ալիք միացրած լիներ կամ ընդհանրապես միացրած չլիներ հեռուստացույցն այդ երեկո, արդյո՞ք գ) մեղադրանքը կիրառելի կլիներ: Սակայն մնացածներն էլ հերիք էին, որ մարդուն կախեին հենց դատարանի դահլիճում՝ ի ցույց բոլորի:

Ալիքները խառնելու հարցը բացառելու համար՝ Կիսելյովը հիշեց անդրոպովյան ժամանակների իմաստությունն ու հեռուստացույցից պահանջեց, որ իր ելույթի ժամերին բոլոր ալիքները դա՛ հեռարձակեն, իսկ հետո՝ Պուպսոդենտիայի հիմնը։

Հեռուստացույցն ասաց թե մասնավոր սեփականության, գլոբալիզացիայի և դիջիտալիզացիայի պայմաններում դա տեխնիկապես անհնարին է, սակայն Կիսելյովի «աչքն ալմաստ» էր. նա արդեն նկատել էր, որ գիշերվա տասներկուսին հայոց հիմնը բոլորն են հեռարձակում, և այդ բլեֆը չանցավ: Նրան այդքան էլ հեշտ չէր «մատի շուրջ» ֆռցնել:

Թեև ծերացած, բայց դեռ առույգ Ջորջ Սորոսի կողմից ֆինանսավորվող հանրային փաստաբանը հսկայական ճիգեր գործադրեց մեղադրյալին արդարացնելու համար: Նա երդվյալ ատենակալներին տարավ էքսկուրսիայի այդ մարդու ապրած թաղամաս և ցույց տվեց, որ այնտեղ բոլոր հարևաններն են վերևից ամեն ինչ նետում ներքև:

Դատավորը հրաժարվեց մասնակցել դատական այդ էքսպերիմենտին, սակայն ատենակալներն ականատես եղան, ինչպես հենց ինքը՝ փաստաբանը, տուժեց իր քննչական էքսպերիմենտից, քանի որ հենց ամբաստանյալի շենքից շպրտված աղբն ընկավ ուղիղ իր գլխին: Սակայն նա չտխրեց, այլ դա որպես օրինակ բերեց, փորձելով ապացուցել, որ հանցակազմ չկա, քանի որ բոլորն են այդպես վարվում, և հատկապես՝ որ ամբաստանյալը հեռուստացույցը շպրտել է ոչ թե որպես «հեռուստացույց»՝ այլ որպես «ցանկացած իր»:

Այստեղ սակայն Կուրղինյանի փաստաբանն ուրախացավ ու ի չիք դարձրեց այդ ապիկար պաշտպանությունը, նշելով.

– Հարգելի երդվյալ ատենակալներ, խնդրում եմ ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ փաստորեն ամբաստանյալի փաստաբանն է՛լ ավելի է խորացնում իր պրոտեժեի մեղքը, քանի որ նրա պնդումից կարելի է հետևություն անել, թե ամբաստանյալը հեռուստացույցն աղբ էր համարում, ինչից հստակ ոտնձգության հոտ է գալիս տիրող Կիսելյովակարգի նկատմամբ:

– Էլ ավելի մի՛ ծանրացրեք ձեր խեղճուկրակ հովանավորյալի մեղքը, ավստրալոպիծե՛կ հայբոլվան, – հայհոյեց նա հեռուստացույց շպրտած մարդու փաստաբանին, խորամանկորեն շրջանցելով «անտիպոդ» բառի արգելքն ու միանգամից երկու արժեքավոր հոմանիշ առաջադրելով հանրությանը:

Ամբաստանյալի փաստաբանը քոռուփոշման նահանջեց, մտքում հպարտություն զգալով, որ իր երկրի իրավաբանական լեզուն այդքան հարստացել է անկախության տարիների ընթացքում, շնորհիվ անկախ դատարանի սուվերեն զարգացման:

Խորապես անհանգստացած այդ միջադեպից, Կիսելյովը պահանջեց բոլոր վիճակագրական տվյալները պատուհանից բան շպրտելու վերաբերյալ: Գելլապը շուտով դրանք ներկայացրեց: Պարզվեց, որ այդ տվյալներն ուղղակի կապ ունեն ծառ կտրելու հետ. որքան ավելի ակտիվորեն է մասնակցում տվյալ թաղամասը «Մաքրել երկիրն ավստրալական բարդիներից» շարժմանը՝ այնքան շատ է նույն թաղամասը պատուհաններից բան-ման շպրտում:

Դա Կիսելյովին մի քիչ հանգստացրեց, քանի որ փաստորեն ստացվում էր, որ հենց իսկական հայրենասերներն են բան-ման շպրտում, և հեռուստացույցների քանակն այդ շպրտվող բան-մանի թվում մեծ տոկոս չէր էլ կազմում:

Համենայն դեպս, Կիսելյովը հրավիրեց խորհրդակցություն ու պահանջեց, որ շտապ օրենք ընդունվի հեռուստացույց շպրտելն արգելելու վերաբերյալ:

– Չի օգնելու, – գանգուր գլուխը ճոճեց Գլխավոր Վերլուծաբանը:

– Ինչպե՞ս թե չի օգնելու:

– Այ կտեսնեք, հայի հոգին խորն է, – խորհրդավոր՝ ասաց Աբսողոմը:

Կիսելյովը քիչ էր մնում ասեր «Արի գնանք թեստ արեք ինձ», բայց չգիտես ինչու չասաց:

Այն ծեր պառլամենտականն էլ ասաց, որ չեն հասցնի օրենք ընդունել, քանի որ առաջիկա մեկ շաբաթը՝ հանրաքվեին ընդառաջ, Հանրային Կապերի և Ինքնագործունեության նախարարի բոզի որդու միջնեկի հարսանիքն է, որին հրավիրված է ողջ իսթեբլիշմենթը, բացի մի քանի թափթփուկներից, և ուրեմն նիստ չի լինելու:

Կիսելյովն իրեն չկորցրեց ու, հետաձգելով այն հարցի քննությունը, թե արդյոք սա պառլամենտական բունտի յուրօրինակ տարատեսակ չէ՞, պահանջեց.

– Այդ դեպքում որպես ձեր երկրի բարեկամ խնդրում և պահանջում եմ շտապ կարգով ընդունել ենթաօրենսդրական ակտ:

Ակտը հոժարական կերպով ընդունվեց նորաստեղծ Արտաքին ԵՎ Ներքին Գործերի նախարարության կողմից: Կիսելյովին բոլորը շնորհավորեցին՝ այդպիսի պայծառամիտ գաղափար հղանալու կապակցությամբ:

Այդ կապակցությամբ Արտաքին և Ներքին գործերի նախարարությունը նրան պարգևատրեց գաղտնի մեդալով՝ «Հակաավստրալական սկզբունքներին աննկուն ծառայելու համար», և դարձրեց նրան Պետությունների Ակադեմիայի Թռուցիկ Անդամ՝ ցմահ առհավետ թոշակ նշանակելով ամսական երեսունհինգ դրամ երեք լումայի չափով:

Ակտը հրաման էր տալիս կարմիր բերետավորներին՝ առանց քննության գնդակահարել ցանկացածի, ով դուրս կշպրտի հեռուստացույց:

– Գլխավորն այն է, որ նրանք հպատակվեն այսօր՝ այս հրամանին, վաղը՝ հակառակ, – բացատրում էր Կիսելյովը տրոլլագանդիստների թրեյնինգ կուրսին։ – Ոչ մի դեպքում չի կարելի թույլ տալ, որ նրանք տրամաբանություն հայտնաբերեն պուպսոդենտության վարքագծում: Տրամաբանությունն ի՞նչ է:

– Թու՛-լու՛-թյու՛ն, – վանկարկեց աուդիտորիան:

– Նորից, բա՛րձր. ի՞նչ է տրամաբանությունը:

– Ա՛-նիշխա՛-նությու՛ն, – գոռաց պուպսոդենտորիան:

– Տրամաբանությունը դա ուժ է Գեյռոպինձիայի ձեռքին՝ աշխարհը հնազանդ պահելու համա՛ր, – ասաց Կիսելյովը։ – Սովորե՛ք: Այն ստեղծել են ժիդոմասոնները անտիկ ժամանակաշրջանու՛մ: Մենք ո՞ր լոզունգով ենք առաջնորդվում:

– Այսօր չես ենթարկվի հրամանին՝ վաղը թշնամու կոֆե խմել էլ կսովորես, – գոռաց պուպսոդենտորիան ողջ ուժով:

– Է՞լ որ լոզունգով ենք մենք առաջնորդվում, – սպառնալից խոսեց Կիսելյովը:

– Էլ ոչ մի, էլ ոչ մի, – վախեցած՝ ձեռքները թափահարեցին հարցվողները:

– Ուրիշ էլ ի՞նչ լոզունգով, հը՞, – Կիսելյովը, աչքերն ահասարսուռ առաջացնող կերպով պտտեցնելով ակնակապիճներում, աչք ածեց լսարանը:

– Ուրի՞՜շ:

– Տռիր դու այսօր, իսկ ես վա՛ղը, – հանկարծ՝ տեղից գոռաց մի ջահել ու անվախ գերազանցիկ տրոլլագանդիստ:

– Ազա՛տ, – հրահանգեց բավարարված Կիսելյովը։ – Պառկե՛լ: Ոտքի՛: Պառկե՛լ: Ոտքի՛:

Ակտը Կիսելյովին բավարարեց, թեև անհանգստությունը՝ ծնված Աբսողոմի խոսքերից, մնում էր: Նա հետևում էր իր և իր թիմի ելույթների ռեյտինգներին: Դրանք վայրիվերում էին, սակայն կարծես թե գոհացուցիչ էին:

– Ես անհանգիստ եմ, – հայտարարեց նա հավատարիմ գեներալին:

– Եթե ձերդ պայծառափայլությունը ցանկանար... – ասաց գեներալը:

– Ասա, ասա:

– Եթե, ասում եմ, անարժանիս խորհուրդը լսեիք...

– Լսում եմ, խոսիր:

– Եթե համաձայն եք՝ գիշերվա տասներկուսին ես ձեզ հրավիրում եմ «Սերպուխովսկի Ցենտրալ – Կարմիր Կալգոտկա» պանդոկի շոուին:

Մաս Գ
ԵԹԵ ԱՇԽԱՐՀԻ ԲՈԼՈՐ ՀԵՌՈՒՍՏԱՑՈՒՅՑՆԵՐԸ

Գլամուռ

Պանդոկը գտնվում էր քաղաքի ծայրին, նախկին մի ԱԳԼՃԿ-ի ներսում: Կիսելյովի քամակը ցավում էր ջիփի՝ ասֆալտի փոսերի վրա թռվռալուց: Մթության մեջ ծիկրակում էր վարդագույն նեոնը: Երբ Կիսելյովը ներս մտավ, հաճույքով նկատեց կարմիր պաստառը՝ ձգված միջանցքի մի ծայրից մյուսը. «Ձեռքներդ հեռու՛ Կիսելյովշչինայից ու մեր հայրենիքի Ճանապարհային ոստիկանությունից»:

Նրան ծանոթացրին պանդոկի տիրոջ, երեք գողերի, մի օլիգարխի և մի բարձրաստիճան ոստիկանի հետ: Կար ևս մեկը՝ եկեղեցական հագուստով, որին բոլորը հարգանքով կոչում էին «Պղծո»: Նա հաճույքով խաչակնքում էր բոլորին, Կիսելյովին էլ խաչակնքեց, հետո սկսեց խմել գարեջուր:

Հավաքույթը լուռ, անժպիտ դիտում էր ներկայացումը, երբեմն միայն խոր հառաչելով, ասես «Համլետը» դիտելիս լիներ: Երբ աղջիկներից մեկը մյուսի կոկորդը կծեց և ներկայացումն ավարտվեց՝

– Սիրուն աղջիկներ են, – ասաց Կիսելյովը:

Նրան հատկապես մեկը դուր եկավ, մի քիչ քոսոտ, բայց մի աչքը՝ կանաչ, մյուսը՝ կապույտ: Ինչ-որ անպաշտպան բան կար այդ աղջնակի մեջ:

– Անունն ի՞նչ է, – ասաց:

– Նատաշա, – ասացին. – Վանա ուկրանյուհի է. վերցված է, Պղծոյինն է: Անտալիայում են ծանոթացել: Ուրիշին ընտրեք:

– Մնացածին հատուկ ձեզ համար ենք բերել, – քմծիծաղով, ասաց օլիգարխը։ – Ուկրա՛նյա: Ղրի՛մ: Բալակլա՛վա: Կռռասատա՛:

Կիսելյովը խեթ նայեց նրան:

– Դուք ի՞նչ էիր ուզում ասել: Դու ակնարկում եք սրբապիղծ «Կատվիկների ապստամբությու՞նը»:

Բարձրաստիճան ոստիկանը, որ մինչ այդ քնած էր, տեղում շարժվեց ու սկսեց արագ-արագ ասել.

– Արա բայց դե դու գիդես չէ՞ դու ուր ես ընգե ապե: Մենք կռված տղերք ենք ապե: Ձեր աղջկերքը որ չըլնեին է... Մե խատ գենեռալ ունեիք՝ Գուլպարինը, ձեր էն մինիստրը, որ իմանաս հետը քանի յաշշիկ արաղ ենք տշշե... Հեյ գիդի հա՛ վախտեր: Մե յաշշիկ արաղ՝ մե խատ պուշկա, ապե: Վաձյանո: Սքյանդարուն: Բա, ըտենց էր: Էս ի՞շ դառանք, տո: Մի ժի վաշ խառոշ խածիմ, տո, վի ժի տոժի լյուձի, տո...

Բարձրաստիճան ոստիկանը հայերեն էր խոսում, այնպես որ Կիսելյովն ասածը չհասկացավ, բացի «Գուլպարին», «յաշշիկ» և այլ ռուսերեն բառերից, ինչպես օրինակ՝ «խառոշ»: Սակայն այնուամենայնիվ Կիսելյովը զայրույթից կարմիր էր կտրել:

– Շտո գավարի՞տ:

– Գավարիտ, ս Գուլպարինիմ մնոգո վոդկի պիլի: Չուլկինովա իմեյետ վ վիդու: Ի ձևկի ու վաս կռասիվիե, գավարիտ, – դիվանագիտաբար թարգմանեց իր տրամադրության տակ դրված գեներալը:

Կիսելյովի զայրույթը զգալով, բարձրաստիճան ոստիկանն է՛լ ավելի սթափվեց.

– Ասածս ի՞նչ ա, – շարունակեց. – ասածս էն ա՝ որ պիտի մե քիչ խորքով, իրար հասկնալով, ազգի բոյ բուսաթ, մենք ախր ախպեր ազգ ենք, քուր ու ախպեր ազգ, քու սապոգը լզեմ, պառծյանկիդ մուրազ, ազգի դավաճան խոմ չենք, մենք էլ մարդ ենք, չէ, մեր դեմ ախշա չկա, ապե, ինչ Գեյդառապինձիա, ինչ Ավստրյա-մավստրյա: Յա ադմիռալ Բաբկե՛ն: Կավո խոշ սպռասի, սկաժի «Բաբկենա զնա՞յիշ», սկաժուտ «զնաա-յեմ»: Ադմիռալա զնաա՞յիշ: Զնաա-յեմ... Մեկը թող ասի չգիդի՝ ղալաթ կանի, էդ ասածն իրա վերջի ասածը կըլնի, կտանք շանսատակ կանենք, բռնաբարված հանդը կքցենք կկորի, ծծկեր սիբարիտը: Խաթրով, ապե, խաթրով: Բա, տենց բաներ: Ադմիռալ Բաբկե՛ն: Սլուշա՛յուս:

Դա ասելուց հետո՝ բարձրաստիճան ոստիկանը հանկարծ կրկին մրափեց: Որպեսզի ստեղծված անհարմարությունը կոծկեն՝ գողակույտը որոշեց արագ գործի անցնել. գլխավոր գողը՝ նորակառույց Սիկտիրդար թաղի նայող Տորժոկցի Փղձկոն (նրան այդպես էին անվանել, որովհետև Բուտիրկայում տեղի-անտեղի փղձկալու մի տարօրինակ հատկություն էր ձեռք բերել, որը բացատրում էր իր քնքուշ սրտով), թավ հոնքերի տակից նայեց Կիսելյովին, փղձկաց ու ասաց.

– Հանրաքվեից հետո դու հատկացնում ես Մյասնիկյանի արձանի տարածքը:

– Դա ո՞րն է, – զարմացավ Կիսելյովը:

– Այն կարմրավուն մարդը՝ շինելով, – անհամբեր մեջ մտավ օլիգարխը:

Կսիելյովը զգաց, որ հիմարանում է:

– Բայց ինչու՞: Չէ՞ որ դա բելառուսական բոլշևիկ է:

– Այնտեղ եղել է հայկական մայդանփորձ, – ասաց Փղձկոն անողորմ։ – Տիրոջդ ասա, այդ տեղը պիտի վերացվի: Ինքը կհասկնա:

– Կողքն էլ Գեյռոպինձիայի սանձարձակ դեսպանակույտերն են, – մեջ մտավ Պղծոն։ – Զուր չէ, որ շրջակայքում ծաղկում էր գենդերիզմը, մինչև արմատախիլ չարինք այդ աղտավոր ախտը:

– Նրանք պիտի իմանան, թե ով է այս քաղաքի տերը, – խորիմաստ ասաց Փղձկոն:

– Շատ անշնուռոկ տեղ ա, – ասաց բարձրաստիճան ոստիկանը, արթնանալով. – չի սազում: Ըդենց դադարգ, կանանչ... մե քանի բոյով բուսաթով շենք տնգցրեք՝ քաղքը դառնա քղաք, տո տնաշեն: Հլը թե կարաք մեջը մե խադ էլ եգեղձի խցկեք՝ ձե մալոչ:

– Այնտեղ կտեղավորվի տասներեք գլենդեյլյան բարձրահարկ, – ձայնակցեց օլիգարխը:

– Իսկ դու՞ք ինձ ինչ կտաք, – հարցրեց Կիսելյովը:

– Մե՞նք, – զարմացավ գողականը։ – Իսկ ի՞նչ պիտի մենք տանք:

– Դե, ինչի դիմաց եմ ես ձեզ այդ տերիտորիան տալու:

– Իմ սիրուն աչքերի դիմաց, – պատասխանեց Փղձկոն, փղձկալով և իր սիրուն աչքերը ֆռռացնելով, ու հավաքույթը հռհռաց:

– Ես կմտածեմ, – ասաց Կիսելյովն ու վեր կացավ:

Հավաքույթը մի անկյունում հավաքվեց ու խորհրդակցեց: «Բիրիկով չպառկի...», «Նատուռի քյար ա...», իր անկյունից լսում էր գեներալը խմբից ելնող բացականչություններ:

– Լավ, ախպեր, – ասաց Փղձկոն, դառնալով արդեն գնալ պատրաստվող Կիսելյովին։ – Մի բան էլ կարանք քեզ առաջարկենք. Լեննագանը կվերանվանենք Ալեքսանդրապոլ: Շեֆդ կհավանի՞:

– Իսկ ինչու՞ ոչ Պուպսոդենտոպոլ, – հետաքրքրվեց Կիսելյովը:

Վարորդ գեներալը սարսռաց ուրվագծվող հեռանկարից:

– Չի կարելի, – ասաց նա, – «Տոպոլը» պետական գաղտնիք է:

– Ամեն ինչ կախված կլինի հանրաքվեի արդյունքներից: Կհանդիպենք հանրաքվեի օրվա ավարտին՝ գիշերվա տասներկուսին, – չոր՝ ասաց Կիսելյովն ու դուրս եկավ, հպարտորեն՝ հայացք անգամ չնետելով ներս մտնող բարձրահասակ պարուհիների ծիծիկներին: Երբ ուզում էր՝ նա կարող էր իրեն տիրապետել:

– Բանկետն էստեղ կկազմակերպեմ, – հուզված՝ ասաց օբեկտի տերը, չայեվոյը տալով վարորդ գեներալին:

Կիսելյովն անշեղորեն քայլում էր դեպ իր բախտը: Վարորդ գեներալն անհանգստացած վազեց նրա ետևից:

– Էս ուր ենք հասել, է, էս ուր ենք հասել... Ամենաջյուսի կտորներին են ուզում թաթները գցել... Օ՛ տեմպորա, օ՛ Բորխես... Օ՛ Մյասնիկյան, օ՛ Սորոս... Էս ինչ խառն ա էս աշխարհն էսօր... Ոնց որ կինո լինի... Մաքուր ֆեյս... Չմեռանք էդ էլ տեսանք...

– Իսկ նրանք սովետակա՞ն մարդիկ են, – հարցրեց Կիսելյովը:

– Լրիվ, – ասաց գեներալը։ – Չկասկածեք: Եթե ասել են՝ կանեն: Արեգակ կշպրտեն դեսուդեն, բան...

– Էդպիսի մի հարյուր մարդ լիներ՝ Օդեսան հիմա մերն էր, – ասաց Կիսելյովը:

– Կազմակերպե՞մ, – հարցրեց գեներալը:

– Ես կհարցնեմ, – ասաց Կիսելյովը մտազբաղ:

– Համենայն դեպս դուք գո՞հ եք:

– Նրանք մարդ են տալիս, իսկ ինձ պետք է հոգի:

– Ես ձեզ կարող եմ ավելի լավ բան առաջարկել, – ասաց գեներալը։ – Ձեզ հրավիրում են եկեղեցական ժողովի: Կգնա՞ք:

Կիսելյովը մտածմունքի մեջ ընկավ: Տեսած եկեղեցականն աչքերի առջև եկավ:

– Կմտածեմ:

Հետո, ամեն բառ հատ-հատ արտասանելով, ավելացրեց այն, ինչ իրեն սովորեցրել էր իր Ուսուցիչը՝ Պուպսոդենտը.

– Մենք պիտի օգտագործենք բոլո՛ր միջոցները: Եթե սատանայի հոտ է գալիս՝ մենք իրավունք չունենք մեր գլուխներն ավազի մեջ ջայլամաբար թաքցնելու: Մենք պիտի դրանք հանենք ավազի միջից ու իսկույն ֆշշացնե՛նք: Այնպես, որ աշխա՛րհը սարսռա:

Կիսելյովը փոքրիշատե հոխորտում է

Հաջորդ օրը մի մարդ եկավ, որին գեներալն առաջարկեց ընդունել: Կիսելյովը դժկամորեն համաձայնեց: Մարդս առաջարկեց պիլոտային կոպերածիվ հանրաքվե անցկացնել զուգահեռաբար, իբր որ եթե օֆիցիալը լավ չգնա՝ իրենց տվյալներով փոխարինեն: Խոստանում էր հարյուր քսան հազար դրամի դիմաց շատ լավն անցկացնել: Կիսելյովը հրաժարվեց: «Չկպավ, – մտածեց գեներալը: – Մարդ չի, էլի, մարդ չի: Ամեն ինչ մերժում ա: Բա լավ ղեկավարն ամեն ինչ կմերժի՞...»:

Բայց պիլոտայինն առաջարկած մարդը համենայն դեպս ստեղծեց իր շտաբն ու սկսեց իր կողմից տրոլլագանդել հանրաքվեն, ու Կիսելյովը չէր հասկանում, արդյո՞ք նրան Գեյռոպինձիան է ֆինանսավորում, թե՞ Սորոսը:

Իր հարցումները՝ Պուպսոդենտի գրասենյակ, պատասխան չէին բերում, մինչև որ վերջապես դեսպանության պահակի զարմիկը՝ մի երեկո, երբ իրենք արդեն լավ նստել ու խմել էին մի ՀԿ-ականի հետ, շշուկով իրեն ասաց, որ դա Ավանեսովի ծրագիրն է, «համենայն դեպս»: Եթե հանկարծ իր՝ Կիսելյովի մոտ ինչ-որ բան այնպես չգնա:

Ֆեյսը գրեց, որ մի քանի կրիմինալ հեղինակություն Կիսելյովի հետ փորձել են հանդիպում կազմակերպել ընտրակաշառք կորզելու նպատակով: Դա ազդեց ռեյտինգի վրա, և այն սկսեց նշանակալի կերպով իջնել: Որ տակից դուրս գա՝ Կիսելյովը հայտարարեց, որ էլեկտրականությունը չի թանկանա մինչև հանրաքվեն: Դա մի քիչ լավացրեց ռեյտինգները, թեև էլեկտրականության շեֆն իսկույն բողոքեց Պուպսոդենտին, և վերջինս անձամբ (սի՛ք) զանգահարեց Կիսելյովին:

– Ի՞նչ կա չկա, – հևալով, խռպոտ՝ հարցրեց Պուպսոդենտը, որի ամեն խոսքի հետ լսվում էր ինչ-որ ճռռոց, երևի արհեստական թոքերի մխոցն էր ժանգոտել ու նայողները մինչև հիմա լայաղ չէի արել յուղել, կամ նման մի բան:

Կիսելյովը պարոն Պուպսոդենտին զեկուցեց, որ հարցն ինքը կլուծի, և կանչեց էլեկտրականության շեֆին իր մոտ՝ կարպետի վրա, ձև թափելով, թե ինքն այդքան իշխանություն ունի, փաստորեն օգտագործելով Պուպսոդենտի զանգը (որի մասին ինքն այնպես էր արել, որ էլեկտրականության շեֆի շպիոններն իսկույն իմանան) որպես քարտ բլանշ:

– Երբ Ղրիմը գրավում էին, բանաստեղծները լուռ էին, – ասաց Կիսելյովն էլեկտրականության շեֆին։ – Պիտի դիմանաս: Աշխարհում փողից ավելի կարևոր արժեքներ կան:

Ու, որպես հաշտեցում, թույլ տվեց, որ իր պարծյանկայից նա հոտ քաշի, պարծանքով պատմելով, որ հենց այդ պարծյանկայով էր ներկայացել Պուպսոդենտին վերջին անգամ, երբ վերջինս նրան գործուղեց Հայաստան, ու ինքն այդ օրից այդ սիմվոլիկ պարծյանկան չի փոխել, քանի որ այն հաջողություն է բերում (բայց, փառք աստծո, խաբում էր):

Վերջում պայմանավորվեցին, որ հանրաքվեից հետո էլեկտրանակությունը կթանկանա ոչ թե մեկ լումայով, այլ միանգամից՝ երկու, և այդ երկրորդ լումայից ստացված շահույթը կբաժանվի հետևյալ կերպ. մի մասը՝ Կիսելյովին, մյուսը՝ Պուպսոդենտին, երրորդը՝ հայոց պետականության այն գործիչներին և նրանց այն ազգականներին՝ որոնք հատկապես աչքի կընկնեն հանրաքվեի ժամանակ, որպես քաջալերում, իսկ եթե տակը բան մնաց՝ դա էլ կգնա էլեկտրականության շեֆին՝ որպես տուժած կողմ:

Սակայն Կիսելյովը կատաղած էր այդ վիկիլիքսությունից: Մարզադահլիճում վարժություն անելիս՝ նա գեներալին կանչեց իր մոտ ու հրամայեց.

– Ասա՛, ո՞վ է մեր ռազմավարական թշնամին:

– Թո՛րքը, – անվարան պատասխանեց գեներալը:

– Ո՛չ, հիմա՛ր, դու պիտի ասեիր՝ Ավստրա՛լիան, – բարկացավ Կիսելյովը:

– Իսկ ո՞վ է այդ դեպքում Ավստրալիան:

– Մեր ռազմավարական թշնամի՞ն, – կասկածելով ասաց գեներալը, մի քիչ շվարած:

– Ո՛չ, հիմա՛ր: Դու չե՛ս կարող հասկանալ, թե ով է Ավստրալիան, մինչև չհարցնես: Պառկե՛լ:

Գեներալը հնազանդ պառկեց:

– Ո՞վ է Ավստրալիան:

– Մեր ռազմավարական գործընկերը, – տատամսելով, զեկուցեց գեներալը:

– Հիմա՛ր, – ասաց Կիսելյովը, – չէ՞ որ ձեր դասականն է ասել, որ պետությունը չունի մշտական բարեկամ ու մշտական թշնամի: Այդ էլ հո ե՞ս չեմ ասել: Ոտքի՛: Ո՞վ է Ավստրալիան:

– Պառկե՛լ:

– Ոտքի՛:

– Պառկե՛լ:

– Ոտքի՛:

– Գործընկե՛րը:

– Թշնամի՛ն:

– Բարեկա՛մը:

– Գործընկե՛րը:

– Գնացքից թռչելու ժամանա՛կը:

– Ո՛չ: Կրվեցի՛ր: Իսկ հիմա՞:

– Դու՛ վերցրու:

Գեներալը հոգնեց ու թոշնեց: Նա իր արժանապատվությունը խորապես խոցված էր զգում իրեն: «Ես կադրային գեներալ եմ, – մտածում էր նա: – Իսկ ինչո՞վ եմ զբաղված: Իսկ կյանքն, ահա, անցնում է կողքներովս, – մտածում էր նա, քանի որ վարժ պառկելիս ու ոտքի ելնելիս հանկարծ հիշել էր հերվա պարուհիներին: – Ու՞ր է շնորհակալությունը, ու՞ր է հարգանքը: Որոշված է. այս առաջադրանքն էլ կատարեմ՝ ու գաղթում եմ Իսլամական Պետություն: Կամ՝ Նովոռո՛սիա: Այնտեղ գիտե՛ն, թե ինչպես գնահատել կադրայիններին»:

Նա որոշեց կենտրոնանալ ու տակից դուրս գալ, ավելի խորամանկ գտնվել: Եթե ես ասեմ «թշնամին է», ինքը կասի «գործընկերն է», մտածեց գեներալը: Իսկ եթե ասեմ հակառակը՝ ինքը կասի հակառակը: Ինքը հիմա սպասում է, որ ես կասեմ հակառակը, բայց հասկանում է, որ ես դա հասկանում եմ, ու կասեմ «թշնամին է»: Ու քանի որ ես դա հասկանում եմ, ինքը սպասում է, որ ես կասեմ «բարեկամն է»: Ասեմ ես, համենայն դեպս, որ թշնամին է:

– Թշնամի՛ն է, – ասաց գեներալը, շունչը հազիվ արտաբերելով:

Կիսելյովն ուշադիր նայեց նրան:

– Ձեր մեջ հրեական արյու՞ն կա:

Գեներալն էլի տվայտանքի մեջ ընկավ: Եթե ասեմ «կա», նա կկարծի, որ իրոք կա: Ասեմ «չկա»...

– Ինչպես կբարեհաճեք, ձերդ տրոլլագանդություն:

– Լավ, – զզվանքով ասաց Կիսելյովը։ – Ձեզ էլ իմացանք: Սխալվեցիր, տղաս, դուք քո հաշիվն էլ չես կարողանում պահել. գործընկե՛րն է մեր, գործընկե՛րը: Ճիշտ ինչպես Իսրայելը: Ռազմավարական, ես կասեի՝ միջուկայի՛ն գործընկերը: Մե՛ր գործընկերը, ո՛չ թե ձեր: Իսկ ձեր՝ բարեկամը: Չէ՞ որ նա մեզ իր գոյությամբ օգնում է ձեր հարցերը լուծել: Ես կասեի՝ նույնիսկ շե՛ֆը: Բայց ձեր՝ թշնամի՛ն: Սու՜ս: Մարդու չասե՛ս:

– Ճիշտ այդպե՛ս:

– Սրբիչը տու՛ր:

Եվ, զզվանքով գեներալի ձեռքից վերցնելով եռագույն սրբիչը, Կիսելյովը սկսեց դեմքը սրբել ակտիվ տրենինգի արդյունքում առաջացած առատ քրտինքից:

Երկու օրից Կիսելյովը գոհունակությամբ գեյռոպինդ մի անամոթ ինտերնետային թղթուկում հոդված հայտնաբերեց, որտեղ ասվում էր, որ իրականում ինքն Ավստրալիայի դրածո է, քանի որ ամեն ինչ անում է հանրաքվեն տապալելու համար, մինչդեռ այն պետք է՝ Հայաստանի ռազմավարական կարիքներից ելնելով:

Սակայն սիրտն էլի հանգիստ չէր. հանրաքվեից երեք օր առաջ նա կանչեց Գլխավոր Վերլուծաբանին: Այս անգամ Աբսողոմը, չգիտես ինչու, ներկայացավ փողկապով, սակայն՝ կարմիր շալվար հագած ու չստերով: Կիսելյովն անհարմար զգաց հարցնել, թե նա ինչու է կարմիր շալվար հագել:

– Ի՞նչ է կատարվելու, – հարցրեց Կիսելյովը:

– Ռեյտինգներն ընկնում են, – ասաց Աբսողոմը:

– Բայց մենք արել ենք, ինչ կարող էինք: Է՞լ ինչ կարող ենք անել:

– Հայ ժողովուրդն ուրիշ ժողովուրդ է, – ասաց Աբսողոմը։ – Նրան պետք է խորապես ճանաչել: Նրա վերաբերյալ սխալ պատկերացում ունեին Վոռոնցով-Դաշկովը, Եռմոլովը, Գոռբաչյովը և Վելեմիռ Եռոֆեևը:

– Ի՞նչ է նշանակում «ուրիշ», – ասաց Կիսելյովը:

– Մեր ժողովուրդը սիրում էր Ավստրալիան, – ասաց Վերլուծաբանը։ – Եվ՝ Մետաքսյա ու Ծիրան Աբլեպիխյաններին, Համբույր ու Ծիծակ Խանումյաններին, Կոմպոզիտորների տունը և, հատկապես, Մատենադարանը:

– Սիրում է այդ ամենն ավելի, քան ի՞նձ, – աչքերին չհավատաց Կիսելյովը:

– Գրեթե հավասարապես, – իր գիտությանը հավատարիմ՝ չխաբեց Աբսողոմը:

– Բայց ախր ի՞նչ կարող է նա այլևս անել: Երեք օրից հանրաքվեն է:

– Նրա հոգին խորն է, շա՜տ խորը, հազարամյակների՛ խորք ունի, – ասաց Աբսողոմը:

– Դե տաս տոկոս է էլի...

– Ուղղեք ձեր կաղացող մաթեմատիկան, – զզվանքով ասաց Աբսողոմը։ – Խոսքը ոչ թե տասը տոկոս առանձին մարդկային խմբի մասին է, այլ ժողովրդի արյան մեջ տարրալուծված մեկ տասնորդականի: Դուք գոնե հասկանու՞մ եք տարբերությունը:

Կիսելյովը հասկացավ, որ ստրատեգիական կոպիտ սխալ էր արել, թեստ չանցնելով Աբսողոմի հետ կամ գոնե գրանտ չտալով նրան: Բայց արդեն ուշ էր:

«Մեկ է չի ստացվի. դու որ էդքան անհասկացող ես՝ մոտդ չի ստացվելու», – չարախինդ՝ մտքում մտածեց Աբսողոմը տանը, կարմիր շալվարը հանելով ու, խնամքով փաթաթելուց հետո՝ պահարանի վերին դարակը դնելով:

Գիշերային մորմոք

Սակայն Կիսելյովը հանգիստ էր. նա գիտեր, որ վերջին զենքը դեռ իր ձեռքում է: Ավստրալիան չափազանց հեռու էր, որպեսզի, նույնիսկ գողականների օգնությամբ, շարժեր մասսաների սիրտը: Նա հենց սկզբից գիտեր իր պլանի այդ խոցելիությունը: Որքան էլ նա մոտեցրել էր Ավստրալիան հայի սրտին, որքան էլ աղերսներ էր ստեղծել նրա ու Ավստրալիայի միջև, դեռ կար անելիք, շատ կարևոր. դեռ պիտի դրվեր այդ կապի ագուցման վերջին ներկաբիծը. դեռ պիտի արվեր այն, ինչն այդ կապը կդարձներ անքակտելի քարկապ: Ի՞նչն է հայի սրտին ամենամոտը: Երեխան: Իսկ ի՞նչն է հայի սրտին ամենատհաճը: Հայի բախտը: Որտե՞ղ պետք է պահել տերևը:

– Որտե՞ղ պետք է պահել լիստը, գեներա՛լ, – ծաղրանքով դիմեց նա իր ուղեկցին:

– Ֆերե՞նց, – հարցրեց գեներալը:

– Ո՛չ, տխմա՛ր. Մելկին-Նիգգլի՛, – պատասխանեց Կիսելյովը։ – Ձեզ ի՞նչ են դասավանդում ձեր էդ շտաբներում:

«Բրեստ-Լիտովսկ գիտեմ, – մտածում էր գեներալը։ – Ջեքսոն-Վանիկ գիտեմ: Պրոկտոր-Գեմբլ՝ գիտեմ: Մելկին-Նիգգլ՝ չգիտեմ»:

«Գաղափարը խփելու մեջ է, – մտորում էր իր հերթին Կիսելյովը. – ինքնաթիռները հռնդյունով կսավառնեն օդում: Կոմբինացված հարված է հասցվելու ուղեղներին: Իսկ ես այդ պահին՝ կհղեմ իմ դիպուկ ուղերձը»:

Կիսելյովը հետազոտեց վերջին տվյալները: Հանրաքվեի գալ պատրաստվում էին բոլորը, ներառյալ դպրոցական երեխաները: Որպես բացառություն՝ որոշվել էր նրանց էլ քվե տրամադրել (վախ կար, որ գուցե մասսայի կարիք լինի), նույնիսկ արտասահմանյան քաղաքացի երեխաներին, սակայն հստակ նշվել էր, որ, չնայած սա Մարդու Իրավունքների մաքուր դրսևորում է, սա ոչ մի դեպքում Գեյռոպինձիայի քաղաքականությունից թխած չէ, տարբեր մոտեցում է, քանի որ երեխաներն էլի իրավունք չեն ունենալու իրենց ծնողներին դատի տալ՝ ծեծ ուտելու համար:

Արտաքնապես դա արվում էր որպես խրախուսանք, քանի որ ծնողների վրա թուղթ գրելու քարոզարշավը հաջողությամբ էր պսակվել: Կիսելյովի դրդմամբ այն իրագործել էր Դպրոցների ու Դարբնոցների նախարարությունը՝ որպեսզի երեխաները սովորեն թուղթ գրել իրենց ծնողների դեմ և վերաբերյալ (զուգահեռաբար նաև դրա շնորհիվ գրել սովորելով), եթե նկատեն, որ վերջիններս մտադիր էին դուրս շպրտել հեռուստացույցը կամ անել մեկ այլ կասկածելի ապօրինություն: Հաջողությունը նշանակալի էր. երեխաները դա անում էին հաճույքով, ստեղծագործաբար. Արտաքին և Ներքին Գործերի նախարարության կողմից ստացվել էր ուղիղ երկու հազար հինգ հարյուր երեսունմեկուկես մատնաթուղթ:

Դպրոցների ու Դարբնոցների նախարարն ավելին էլ կկազմակերպեր, քանի որ առաջարկել էր Կիսելյովին այդ թեմայով շարադրություն հանձնարարել երկրի բոլոր անչափահաս երեխաներին անխտիր, սակայն դիմացը պահանջել էր հիսունվեցուկես հազար դրամ:

Կիսելյովը հպարտորեն հրաժարվել էր փողի դիմաց գործ անելուց ու ամոթանք էր տվել Դպրոցների ու Դարբնոցների նախարարին՝ Գաղափարի առջև, պատմական այդ օրհասական պահին մերկ ու անսքող մերկանտիլություն դրևորելու համար:

Տվյալները քիչ թե շատ գոհացուցիչ էին. հեռուստացույց շպրտելու համար մեղադրվել էր մոտ երեք հազար ընտանիքի հայր: Հանրաքվեի հարցին «այո» էր պատրաստվում ասել եկողների հարյուր երեսունիննուկես տոկոսը: Իհարկե դա ավելի քիչ էր, քան երեք շաբաթ առաջվա երկու հարյուր իննսունվեց տոկոսը, բայց էլի բավական էր:

Տոկոսն իջնում էր ամեն օր, բայց Կիսելյովը սրտանց հավատում էր, որ մնացած ժամանակում այն չի նվազի ավելի, քան տասն ամբողջ երեսունհինգ հարյուրերորդական տոկոսով, որը հազիվ, բայց էլի բավական կլիներ՝ հանրաքվեում հաղթելու համար: Մանավանդ որ իր հաղորդումը նայում էր բնակչության հարյուր իննսունվեց տոկոսը. դրա ցուցիչն էլ էր ընկել, բայց էլի նշանակալի թիվ էր կազմում:

... Վերջին օրը՝ հանրաքվեից առաջ, Կիսելյովն արթնացավ տհաճ մորմոքից. դոփում էին, դոփում էին, դոփում էին ձիերը. դին-տգդին: Երազում հեռուստացույցով հաղորդում էր նայում այն մասին, որ մի հայ, սովետական հին ժամանակներում գործուղման գալով Պերմսկի շրջանի Չուվակի գյուղը, կենակցել էր այնտեղ մի հաճելի կնոջ հետ, լռվել-մնացել ու գործուղման ժամկետից մեկ ամիս ուշ վերադարձել տուն: Հետո իր հայ գործընկերոջ թոք շոուն էր այդ հայի ու այդ կնոջ մասնակցությամբ, որից պարզվեց, որ այդ կինը Կիսելյովի մայրն էր... Կարճ ասած, Կիսելյովը երազում տեսնում էր, որ ինքը, թեև կիսով չափ, բայց հայ էր:

Սարսափած արթնացավ, գոռալով «Ո՛չ, մա՛մա, ո՛չ»: Ստուգեց բոլոր ալիքները: «Հանկարծ ադրբեջանցիները չտեսնե՞ն խայտառակ լինենք»: Սակայն այդպիսի թոք շոու ոչ մի տեղ ցույց չէր տրվել, կարծես թե: Գուցե Պուպսոդենտն ինչ-որ բա՞ն գիտեր, դրա համա՞ր նրան գործուղեց այստեղ: Հետո է՛լ ավելի վատ բան անցավ մտքով։ «Գուցե ես Կուրղինյա՞նն եմ», – մի պահ մտածեց շվարած:

«Բայց ոչ, – իսկույն էլ մխիթարեց ինքն իրեն. – իմ գլխին դեռ ոչ մի հեռուստացույց չի ընկել. և նույնիսկ եթե հայ լինեի՝ ես շատ ավելի տաղանդավոր եմ, և ինձ միշտ տվել են շատ ավելի կլյովի կանայք»: Թոթափելով մորմոքի վերջին հետքերը՝ գործի անցավ, շվշվացնելով, ինչպես միշտ առավոտները:

Բայց ողջ օրը, քաղաքով ման գալիս, այս ու այն մարդուն տեսնելիս մերթընդմերթ մտածում էր. «Գուցե սա իմ եղբայրն է կամ քու՞յրը»: Իհարկե, աշխատում էր վանել այդ ցնորքները: «Սովորական ստրես է. շատ եմ աշխատել: Այսօր ու վաղն էլ անցնի՝ և վերջ»:

Որոշեց, որպես մխիթարանք, հատուկ այս օրվա առթիվ գլուխը, որն առանց այն էլ կոկիկ էր, սակայն հավելյալ շուշաթրաշ անել իր վերջին ելույթին ընդառաջ:

Հասուն տարիքի վարսավիրուհին այնպես էր մերսում իր գանգամաշկն էլեկտրական ածելիով, որ նա հաճույքից գռմռում էր: Ավարտելով իր մայրական էռոծիկան՝ վարսավիրուհին նրա կլպած սկալպին թեթև խփեց ասաց «դե գնա, գնա քո քյանդըրբազ պալիծիկայով զբաղվիր պլպլան գլուխ»: Ինչ իմանար խեղճ կինը, թե ինչ է անելու այդ խեղճ ապիկարը:

Վերջին կրակոցը. դաշտային էթնոբանություն

... Կիսելյովն արդեն ավարտում էր իր փայլուն վերջին ելույթը, որտեղ կրկին հորդորեց բոլորին վաղը մի հոգու պես գնալ ընտրատարածք ու ցույց տալ վերջապես այդ փտած Ավստրալիային, թե որտեղ են գիշերում հայոց խեցգետինները (առմյա՛նսկիե ռա՛կի): Անծիպոձիան և Գեյռոպինձիան պիտի հաղթահարվե՛ն:

Այդ պահին երկնքից լսվեց կործանիչների ահագնացող հռնդյունը: Դա հատուկ էր մտածված, առանց բացատրության, թող ժողովուրդը վախենար ու չհասկանար, այդ ինչ թռչող առմադա է գալիս: Կործանիչները՝ հստակ ուղղանկյուն եռանկյունի կազմած, մահվան քարկապ կատարեցին օդում, և, թեև նրանցից երկուսը չդիմացան դրան ու գահավիժեցին ներքև, ընկնելով Սևանի խորխորատները, սակայն էֆեկտը մաքսիմալ ու ֆենոմենալ էր:

Վերջին պահին կործանիչներից պոկվեց և կանոնավոր շարքերով ներքև սավառնեց սլավոն անկարգելուհիների գույնզգույն նվագախմբի դեսանտը: Այդպիսի տեսարան երբևէ դարավոր Սևանի ափերը չէին տեսել: Մի ստարտափցի, դա տեսնելով, իսկույն հղացավ իննովացիոն մի գաղափար, որի դիմաց մի բարերար իսկույն ներդրեց բազմամիլիարդանոց մի ինվեստիցիոն փաթեթ:

Կիսելյովը, աչքերը հաճույքով կատվի պես կկոցելով ու մռլտալով, զեկուցեց նաև այդ մասին, նշելով իր անձնական դերը Հայաստանի զարգացման ասպարեզում, որից հետո, մի պահ պաուզա տալով, երեսն իր սովորության համաձայն շրջեց դեպ հեռուստատաղավարի ձախ անկյուն ու կիսադեմով ասաց.

– Հենց նոր մեր թղթակիցը հաղորդեց Երևանից. ավստրալահայերը բուծում են մահմեդականություն ընդունած հատուկ տեսակի ճագարահայեր, որոնք սնվում են հղի հայ կանանց փորոտիքով, դառնալով շահիդուհի: Դրանք հետո ուղարկվում են Հայաստան ու ինքնապայթվում են հայոց մանկապարտեզներում:

Մի պահ կանգ առավ, որ ասածը լավ նստի ունկնդիրների հոգիներում: Մտածեց՝ ասե՞լ, թե՞ չասել շարունակությունը: Չդիմացավ. չէր կարող չասել, չնայած գիտեր, որ նախորդ ասածի ազդեցությունը քիչ մը կթուլանա դրանից. բայց՝ հակառակ դեպքում բիզնեսը կտուժեր:

– Միայն ռուս հանրահայտ գրող Զիմբաբվինն է հայտնագործել այդ ճագարախտի դեմ բուժման մեթոդը, որն արժի ընդամենը հինգ հազար ավստրալական դոլլար: Զանգահարե՛ք այս հեռախոսահամարով՝ այդ մեթոդը գնելու համար: Գնումներն ընդունվում են հետևյալ մեթոդներով...

Այդպես ավարտելով իր վերջին հաղթական ելույթը՝ նա գեներալի հետ դուրս եկավ երևանյան լուռ փողոցներով վերջին շրջայցը կատարելու: Նա հատկապես ընտրեց կենտրոնից հեռու փողոցներն այս վերջին զբոսանքի համար, որպեսզի իր դիտարկումները չխոտորվեն պարսիկ ու ամերիկահայ զբոսաշրջիկների տարափի պատճառով: Փողոցները լուռ էին ու ամայի: Նա հանկարծ ուշադրություն դաձրեց, որ շատ շենքերում լույսեր գրեթե չեն վառվում:

– Լույս չկա՞, – հարցրեց նա գեներալին:

– Իհարկե կա, – ասաց գեներալը:

– Իսկ ինչու՞ են բնակարանները մութ:

– Գուցե ուղղակի լույսը չեն վառել, որ հեռուստացույցն ավելի լավ նայեն, – իր հիպոթեզն առաջարկեց խորաթափանց գեներալը:

Բայց Կիսելյովն այդ բացատրությամբ չբավարարվեց: Զգուշորեն, որ պատուհաններից շպրտվող զիբիլն իր գլխին չընկնի, նա զիգզագներով վազեց (հիշելով չեչենյան պատերազմի երիտասարդ տարիները՝ անցած-գնացած, մոռացված, բայց այնքան հարազատ ու նոստալգիկ) ու մտավ շքամուտքերից մեկը:

Իրոք, զիբիլի քանակը փողոցներում գնալով ավելանում էր. մարդիկ դեն էին նետում ամեն ինչ, բացի հեռուստացույցներից: Դատարանները չէին հասցնում վճիռներ կայացնել, դատելով, թե արդյոք անտեննան, շնուռը կամ զեփփինգասարքը կարող են դասվել որպես «հեռուստացույցի անքակտելի մաս», թե ոչ:

Մարդիկ ղզղնել էին: Քաղաքում չէր մնացել և ոչ մի ծառ: Հենց որ մի ծիլ էր հայտնվում՝ նրանք հավաքվում ու, ժողովրդական երգեր երգելով, այն ոչնչացնում էին, հետո բարձրանում իրենց բնակարանն ու սկսում այնտեղից բաներ թափել լուսամուտից: Բնակարանները դատարկվում էին:

Հայտնվեցին հատուկ չարչի մուրացիկ սպեկուլյանտներ, որոնք «պատուհանից գցելու բան» էին վաճառում. առավոտները նրանք հայտնվում էին բակերում ու երգեցիկ երգում. «Շպրտելու բա՜ն, շպրտելու մա՜ն, շպրտելու բան-մա՜ն. ժավե՛լ»:

Լիֆտը, իհարկե, չէր աշխատում: Հևիհև՝ Կիսելյովը գեներալի հետ բարձրացավ վերջին՝ տասնվեցերորդ հարկը, ու ծեծեց բնակարաններից մեկի դուռը: Ձայն չկար: «Դատարկ է կամ չեն բացում», – տրամաբանորեն մտածեց Կիսելյովն ու, մտքում նշում անելով, մոտեցավ մյուս դռանը: Ծեծեց: Էլի ապարդյուն:

Յոթը դուռ և երեք հարկ հետո դուռը վերջապես բացվեց: Երեխաների նոր լվացած ներքնաշորերի տաք հոտ էր գալիս: Կիսելյովին ներս հրավիրեցին: Նորմալ ընտանիք էր: Սակայն հեռուստացույցը, չգիտես ինչու, անջատած էր:

Կիսելյովը դարձավ գեներալին.

– Մի՞թե այդպիսի օրենք չկա, որ եթե տանը հեռուստացույց կա՝ այն պիտի միացված լինի:

– Ոչ, – ասաց գեներալը։ – Դուք ձեր լեկցիաներում ասացիք, որ Օրուելի մոտ այդպես էր, սակայն քանի որ սովետահայ ժողովուրդն ավելի զարգացած է՝ մեզ մոտ այդպիսի օրենք այդպես էլ չի ընդունվել: Չէ որ մեզ մոտ գրագիտությունն իննսունյոթ տոկոս էր կազմում ձեր ժամանակ:

– Հըմ-հըմ, – մտազբաղ ասաց Կիսելյովը:

Հյուրասեր տանտիրոջ առաջարկած թեյից հրաժարվելով, Կիսելյովն «այծիկ» արեց նորածնին, որից վերջինս լացեց, ու լուռ, թեև մի քիչ մխիթարված, դուրս եկավ:

Ստուգայցի անմխիթար արդյունքները

Հաջորդ բնակարանում նույն պատկերն էր. թեյ էին խմում խմորեղենով, իսկ հեռուստացույցն անջատած էր: Ավելին. էկրանը ծածկած էր փոքրիկ գորգով, որի վրա եղնիկներ էին ասեղնագործած ու ինքը՝ Մեսրոպ Մաշտոցը, անձամբ. Մաշտոցի բերանից դուրս էր ծորում հայկական այբուբենը:

– Պաչիմու՞ վի նի սմոտրիծի խեռուստացույց, – բարկացած ասաց Կիսելյովը։ – Այն ձեզ համար կահու՞յք է, ինչ է: Սուվենի՞ր:

– Կախել ենք, որ փոշի չնստի, – ասաց տանտիրուհին։ – Երեխան երբ առավոտները մուլտ է նայում՝ քշտում ենք վեր:

– Իսկ ի՞նչ է վրան նկարած:

– Սա մեր Մեսրոպ Մաշտոցն է, եղնիկի պես անմեղ՝ տառ է արտադրում: Հետո էլ վրացիների համար է արտադրելու, – ասաց տանտիրուհին։ – Դուք գիտեի՞ք, որ վրացիների այբուբենն էլ ենք մենք արտադրել:

Բայց Կիսելյովի գլխում տեղ չկար այդ ինֆորմացիայի նշանակությունը հասկանալու: Այլ իրավիճակում նա գուցե այն շատ գնահատեր, իսկույն սկսեր պլանավորել, ինչպես կարելի է դա օգտագործել. սակայն այս պահին չէր կարող մտածել այլ բանի մասին բացի նրանից, որ իր հաղորդումն արդեն երկրորդ կենդանի ընտանիքն է, որ չի դիտել:

Սենյակի պատին, պատվավոր տեղում՝ փակցված էր Կիսելյովի դիմանկարը:

– Բայց չէ՞ որ դուք օրինաբարո, օրինակարգ, օրինապինչ ընտանիք եք, – բացականչեց Կիսելյովը։ – Ի՞նչ է պատահել ձեզ:

Տանտիրուհին մոտեցավ հեռուստացույցին ու, գորգիկը հանելով, մեկնեց Կիսելյովին. – ձեզ դուր եկավ սա, խնդրեմ դուք էլ մեզնից այս նվերն ընդունեք: Մեր բաջանաղուհին է գործել: Ոչինչ, ոչինչ, վերցրեք, մենք այլ բան կկախենք մեր էկրանին:

Կիսելյովի լեզուն կապ ընկավ: Նա անհարմար զգաց հրաժարվել:

Մյուս բնակարանում ընդհանրապես հեռուստացույց չկար:

– Ես խնդրում եմ անպայման համտեսեք մեր ավանդական հայկական խաշը, – ասաց տանտիրուհին:

Կիսելյովը չգիտես ինչու զզվում էր խաշից, բայց համաձայնեց: Մի քանի գդալ հենց ոտքի վրա կերավ, փսխուքը հազիվ զսպելով: Տանտիրուհին գդալը գրեթե զոռով էր կոխում նրա բերանը՝ ուտացնելով, հետո խնամքով նրա դունչուպինչը սրբում էր օգտագործված անձեռոցիկով, որից ծծկեր երեխայի անտանելի հոտ էր խփում Կիսելյովի բազմաչարչար ռունգներին:

– Մի՞թե դուք չեք մասնակցել «Հեռուստացույց՝ Խաշի դիմաց» ծրագրին, – հազիվ կարողացավ հարցնել Կիսելյովն անխուսափելի ժամանող գդալների արանքում:

Ծրագիրը՝ Պուպսոդենտի մտահղացումն ու նրա կողմից էլ ֆինանսավորվողը, հեռուստացույց էր տրամադրում նրանց, ով խաշ էր ուղարկում Ավստրալիայի սովածներին որպես հումանիտար օգնություն: Շատ հաջող ծրագիր էր: Պարզվեց՝ ընտանիքը մասնակցել էր: Բա ու՞ր է հեռուստացույցը: Հեռուստացույցը չկար:

Հետագայում պարզվեց, որ այդ ծրագրի բոլոր հեռուստացույցները լևի էին, այսինքն Արտաքին և Ներքին նախարարի փեսան՝ որն այն վերահսկում էր, ստեղծել էր կառուսել, ու, տասնհինգ հատ հեռուստացույց կես տարի ֆռցնելով, ժողովրդից հավաքել էր երեք հազար տոննա չորացրած լավաշ, որն ուղարկել էր Շրի Լանկա ու այնտեղ թրջելուց հետո, որ ծանր լինի, վաճառել մի հայասեր շրիլանկացու՝ 1978-ին Մոսկվայի Պատրիս Լումումբա համալսարանն ավարտած ու այդ տարիներից հայերին սիրող, որը որոշել էր ստեղծել Շրի Լանկայի միակ խաշարանը, որտեղ մատուցում էին խաշ շնաձկան փորոտիքից՝ սխտոր-լավաշով:

Հաջորդ բնակարանի մեղմ դեղին լույսի տակ Կիսելյովը նկատեց, որ հեռուստացույցի տեղում մի մեծ կոմպյուտերային էկրան է դրված:

– Մամա, մամա, ատզավիսյ, կտո՞ էտը. մամա, մամա, մամա...

Լսվում էր էկրանից մի կնոջ հեռու մոնոտոն ձայն:

– Կիսելյովն ա, – ասաց մայրը, մոտենալով էկրանին:

– Նիուժելի՞: Սոբստվեննըյ պեռսո՞նըյ: Պիրիդայ յիմու շտո մի յիվո օչինյ լյուբիմ... Վեսյ Պիպիցկ սլիձիտ վնիմածիլյնը զա յիվո ձեյիծիլնսծյու ի միսսիեյ... Ատռապոռտույ յիմու, ատչիտայսյա, շտո ֆսե մեստնըյե առմյանե նիդավնը ֆ ցեռկվի մալիլիսյ զա զդռավիե ի ուպակոյ յիվո ի զա ֆսյու Առմենիյու, սվեչկու ստավիլի, ձեսյած տիսյաչ ադնիխ սվիչեյ, նաշ տեռ Մխիտառ մալիտվու պռաիզնյոս վա սպասենիե... Մոյ Պեծյա տոժե մալիլսյա զա նաս, վմեսծի ս նամի սա ֆսեմի:

– Շենոռագալուցյուն, – սկազալ Կիսելյով, նիմնոգո սծիսնյայասյ:

Այդ պահին կապը վատացավ. արդեն 11-ն էր, շուտով «Ֆեյսբուքի ձայնը» կսկսեր խոսել, երևում է, շտաբը միացրեց սկայպի «զագլուշկան»:

– Նա՛ռուշկու պադվիձի կ էկրանու, Նա՛ռուշկու, – պահանջեց տատիկը:

– Վնուչենկա ջան բուձ աստառոժնա, ատ պլախիխ ձյաձյ ի ծյոծյ կանֆետ նի բիրի վ ձյետսադու:

Վերջին բնակարանում, ուր նրանք այցելեցին, կար մի փոշոտ, նիհար, ակնոցավոր տղամարդ: Կոմպյուտերի դեմ նստած, ինչպես երևում է, կպած խփում էր ստեղներին, քանի որ տպելու ձայնը լսվում էր դեռ փակ դռան ետևից: Գզգզված՝ նա դուռը բացեց ու նրանց ներս թողեց:

– Ինչի՞ վրա եք աշխատում, – հարցրեց Կիսելյովը:

– Գեյռոպինձիայի ինքնափլուզման սցենարն եմ գրում, – ասաց մարդը, ակնոցի կոտրած ապակու ետևից նրան ուշադիր զննելով:

Սա միակ տեղն էր, որտեղ հեռուստացույցը միացված էր: Սակայն այն դրված էր էկրանով դեպ պատը, ետևի մասի մեխանիզմը՝ բաց: Նրա դիմաց, աթոռակի վրա, պատի ու էկրանի միջև շեկ կատու էր նստած, որն ուշի ուշով հետևում էր էկրանին Կիսելյովի շարժումներին, բեղերը շարժելով, մռութն ու աչքերը նրա շարժումների ետևից տանել-բերելով ու մերթընդմերթ ջղաձգորեն պոչը թափահարելով:

– Իսկ ինչու՞ եք դուք հեռուստացույցն այդպես շուռ տվել, – անհարմար զգալով, որ այդպիսի ինտիմ հարցեր է տալիս, իրեն հաղթահարեց ու հարցրեց Կիսելյովը:

– Ալիքների վեստիբուլբուլյատորս չի աշխատում: Խնդրում եմ սարքեք... Վերջապես դուք եկաք... – ասաց մարդը:

– Դա ի՞նչ է, – հարցրեց Կիսելյովը:

– Չգիտեմ:

– Ցույց տվեք, գուցե հասկանանք, – ասաց գեներալը:

– Չեմ կարող: Ծանրաբեռնված է: Կատվին կարող եմ ցույց տալ:

Բայց կատվին էլ Կիսելյովը չէր ուզում նայել:

Ջղայնացած՝ դուրս եկավ շենքից: Զիբիլը շարունակում էր երկնքից թափվել:

– Ինչու՞ չեն հավաքում, – ջղայն, հարցրեց նա գեներալին:

– Արգելվել է, քանի որ գետինը կարող է վնասվել, չէ որ հանրային սեփականություն է, – ասաց գեներալը։ – Գերակա հանրային շահ:

– Բայց ինչու՞ է մեզ մոտ ամեն ինչ աշխատում, իսկ ձեզ մոտ ոչինչ երբեք ճիշտ չի աշխատում: Դու բոլո՛րդ դավաճան եք, անխտիր բոլո՛րդ, բոլո՛րդ, – ասաց Կիսելյովն ու, հուզված՝ ուղղվեց դեպ հանրաքվեի շտաբը:

«Դա դեռ կտեսնենք, թե ձեզ մոտ ինչն է աշխատում ու ինչը չի աշխատում, – չարախինդ մտածեց գեներալը, նրա ետևից քայլելով: – Հեսա որ սաղս էկանք ձեր մոտ...»։

Անկեղծ, բայց ուշացած ապաշխարանք

Շտաբը, որ ժողովուրդն անվանել էր «Կիսելյովյան գյուղաքաղաք» (որ տարբերեն Կիսելյովկա, նախկին Չփլուբուլախ գյուղից), մի հսկայական հարսանեկան վրան էր՝ խփված Հանրապետության հրապարակի մեջտեղում, այնտեղ, որտեղի վրա, ամիսներ առաջ, նրա պորտրեն էր փողփողում:

Աստված իմ, որքա՞ն ժամանակ էր անցել այն պահից: Ինչպիսի՞ հույզեր, երկնչանք, սպասումներ, մաքառում, ապրումներ... Իսկ ամեն ինչ հոսում էր, ամեն ինչ փոփոխվում, և Կիսելյովը հանկարծ իր այն ժամանակվա տարբերակին զգաց որպես փոքրիկ, անփորձ, խակ մի մանկիկ: Որքան էր նա հասունացել ու իմաստունացել այդ ամիսների ընթացքում...

Երեկոյան բարձրացած ամառային փոշոտ քամուց շտաբի որոշ պատերն իրենց պահող գամերից՝ հրապարակի ասֆալտի մեջ մեխված՝ պոկվում էին ու փողփողում, և հետաքրքրասեր սակավաթիվ անցորդը, վրանը թունդ շրջապատող կարմիր բերետավորների մեջքի ետևը ծիկրակելով, կարող էր դիտարկել վրանի ներսը:

Իսկ ներսից դուրս նայող պատահական աշխատակիցը՝ կամավոր մի աղջնակ, ծամոն ծամող, աչքերը երազկոտ հառած հեռուներ, կամ՝ լատինական տառերով «Եվրասիական բազե» գրությամբ շապիկով մի փողկապավոր երիտասարդ, կարող էին հանկարծ ու տեսնել ոչ միայն կարմիրբերետավորների աննկուն մեջքերը, այլև այդ քչաքանակ հետաքրքրասեր անցորդին, իսկ երբեմն քամին այնքան ուժեղ էր խփում՝ որ մեծ վրանի պոկված փեշն անամոթորեն փողփողում էր առագաստի պես, ու երևում էր նույնիսկ կառավարական շենքի ժամացույցը, իսկ նրանից էլ վերև՝ հանգող-մարմրող հեռուստաաշտարակը:

Այդ դրսի հետաքրքրասերը, սակայն, շատ բան չէր տեսնի, ներս նայելով, քանի որ միայն կտեսներ, որ սա պարզապես վրան չէ, այլ «մատրյոշկա» վրան է. մեծ վրանի մեջ առանձին վրանիկներ էին խփված՝ սոխի գլուխ հիշեցնող գույնզգույն կատարներով, մեծ և փոքր, որոնցից ոչ մեկի առաստաղը չէր հասնում վրանի բարձր առաստաղին, և որոնք սակայն պատսպարում էին անամոթ հայացքից իրենց ներսում կատարվողը: Կիսելյովի ռեժիսորական տաղանդի արգասիքն էր:

Իսկ այդ վրանիկներից մեկը՝ իհարկե ամենամեծը՝ կարմիր կատարովը, Կիսելյովի առանձնաշտաբն էր:

Մտնելով իր առանձնավրանը, Կիսելյովը, ուժասպառ, Մաշտոց-եղնիկով գորգիկը փռեց գետնին ու ծալապատիկ նստեց վրան, դեմքով դեպ պլաստիկե պատուհանը, որից, երբ քամին ուժեղ էր խփում ու մեծ վրանի փեշը քշտում՝ վերևներում ինչ-որ տեղ երևում էր հեռուստաաշտարակը, լուսավորված մռայլ, հուղարկավորային գույներով, որոնք հանգում-մարում էին, կարծես թաքուն մորզեով անհույս «ՍՕՍ» ազդանշան հաղորդեին թուրքական սահմանից այն կողմ, դեպ Գեյռոպինձիա:

Կիսելյովը պահանջեց ռեյտինգային վերջին տվյալները: Գեներալը չեստ տալով պատվի առավ, դուրս եկավ և շուտով վերադարձավ, թուղթը ձեռքին:

Այդ պահին կառավարական շենքի ժամացույցը խփեց գիշերվա տասներկուսը: Հանրաքվեի օրը սկսվեց:

Կիսելյովը վերցրեց թղթիկը, զարմացած, որ այն այդքան կարճ է, ու, չոքերի վրա ճոճվելով, աչքերը հառեց թվերին: Նա ականջներին չհավատաց: Նա հիմար չէր, նա հասկանում էր, որ իր նախորդ տեսածն ու սա՝ միևնույն դավադրության մաս են: Նա գիտեր, որ պատժի մասին հետո է մտածելու: Առայժմ պետք էր հասկանալ, ինչ է կատարվում ու ինչ անել:

Ըստ Գլխավոր Վերլուծաբանի՝ վերջին երեկոյան իր հաղորդումը նայել էր զրո ամբողջ զրո զրո հարյուրերորդական հինգ մարդ՝ ողջ Հայաստանում: Ռեյտինգային ծառայությունն այլ թիվ էր տալիս. զրո ամբողջ զրո տասնհինգ, որից տասնչորսը՝ 70-89 տարեկան տնային տնտեսուհի:

Կիսելյովը սկսեց ճոճվել գորգիկի վրա՝ հետույքով եղնիկներին, Մեսրոպ Մաշտոցին ու հայոց տառերը տրորելով, մերսելով, ուրախ, որ իր հետույքի ու հայոց ասֆալտի միջև այդ կիսափափուկ գորգը կա գոնե փռած, չնայած մի մեծ փրկություն չէր: Հետո նա սկսեց ցածրաձայն, բայց աղիողորմ ու հայերեն՝ ոռնալ.

– Մամա դժան... Մամա դժան...

Այդ պահին կրկին ներս մտավ երիտասարդ գեներալն ու, աչքերը փայլատակելով՝ ասաց.

– Պարոն Կիսելյով, պարոն Պուպսոդենտն է հեռախոսի մոտ, ուզում է ձեզ հետ խոսել:

Անհայտ է, Կիսելյովը լսեց, թե չլսեց խրոխտ գեներալին, բայց ռեակցիա չէր տալիս, շարունակում էր ճոճվել: Գեներալը նայում էր նրան, և նրա մեծ սև աչքերը կամաց-կամաց դառնում էին նեղ հրակնատներ և կամ՝ Հորադիզի շուրջ փորած զիգզագաձև խրամատներ, ռեզինե պակռիշկեքով ամրապնդված։ Հետո գեներալը դուրս եկավ վրանից ու իրեն նայող գնդապետին հրահանգեց. «Ինտերպոլ զանգիր»:

Նա հանկարծ հասկացել էր, թե ինչ էր խորհրդանշում Աբսողոմի կարմիր շալվարը: Մարդիկ կարծում էին, թե այն խորհրդանշում էր կառնավալային ծաղրածվություն, իսկ իրականում այն խորհրդանշում էր բոլոր տառապող անմեղների արյունը, «Մարսելյոզի» կամ արյան ծովի պես, բայց միայն այնքանով որքանով:

Կիսելյովի ճոճքը թափ էր հավաքում: Երբ այն բավական թափով դարձավ, Կիսելյովը ճակատը հասցրեց ճաքած ասֆալտին, խփեց ու մղկտաց.

– Օ՛ Պուպսոդենտ, Օ՛:

– Օ՛ Տռոլլագանձիա, Օ՛:

– Օ՛ Գեյռոպինձիա, Օ՛:

– Օ՛ Յադզիռռնի Ուդառռ, Օ՛:

– Օ՛ Կիսելյով Սեռգեյիչ, Օ՛:

– Օ՛ Աբսողոմ, Օ՛:

Եվ այդպես մի յոթ անգամ ճակատը խփեց հրապարակի մեջտեղի կոշտ ասֆալտին, հենց այնտեղ՝ որի տակ, ասում են, ինչ-որ թանկարժեք փլատակներ են թաղված: Վերջին անգամն այնքան ուժեղ խփեց, որ աչքերից կայծեր թռան, իսկ մատրյոշկա վրաններն իր շուրջ սկսեցին ճոճվել ու շուրջպար բռնել, երգելով «կառավայ, կառավայ, կավո խոչիշ վիբիռայ»:

Քամին է՛լ ավելի ուժեղ խփեց, ու վրանների փեշերն է՛լ ավելի ուժեղ փողփողացին: Կիսելյովի վրանիկին ամենամոտ կանգնած կարմիր բերետավորի մեջքը հանկարծ նույնիսկ, չգիտես ինչու, փշաքաղվեց:

Կիսելյովը հեծկլտալով մատները խոթեց իր բացակա մազերի մեջ, փորձելով դրանք փիտրել, բայց քանի որ դրանք չուներ՝ սկսեց քերծել սեփական գանգատուփը, մինչև այն արյունլվիկ եղավ:

Հոգու խորքում՝ նա առաջին անգամ կյանքում ափսոսեց, որ գլխին մազ չունի: Բայց արդեն ուշ էր:

2015

ՄԱՐԳԱՐԻՏԱՆ ՈՒ ՔՐԻԶԱՆՏԵՆՆԱՆ

«Ժիզնեննի» շարքից

Էդ բարդ հարցը քիչ թե շատ, հուսով եմ, լուսաբանելուց հետո՝ անցնեմ պատմեմ մեր ռազբիրատների մասին: Բայց չէ, սկզբից պատմեմ դասատուների մասին: Մեկը՝ ընկեր Բրունգիլդյանը, հատուկ դեպք էր: Երեխաների պատմության դասատուն էր, ուսմասվար: Կոլոտ, հաստ կնիկ էր, անխնամ հագնված: Իր դասին բոլորիս ջղերը դղրդում էին: Վեցերորդ դասարան էինք: Հստակ էին իր ֆորմուլաները. «Պետությունը, – ասում էր նա, – դա ուժ է շահագործողների ձեռքին՝ շահագործվողներին շահագործված պահելու համար: Բատոնյան, ի՞նչ է պետությունը»:

Բատոնյանը վեր էր կենում ու, բանդեռլոգն ինչպես օձին կնայի՝ այդ հայացքով նայելով ընկեր Բրունգիլդյանին, կմկմալով, զկռտալով փորձում ասել.

– Պ-պետությունը դա... դա... դա...

– Ուուժժ էէ, – սպառնալի տոնով ասում էր Բրունգիլդյանը:

– Ու-ու-ու-ուժ է...

– Ու՞մ ձեռքին է դա ուուժժ, – կանխըմբոշխնելով ահավասիկ հաշվեհարդարի կայֆը՝ ձեռքերն իրար շփելով ասում էր Բրունգիլդյանը:

– Ուժ է ձեռքին... ձեռքին...

– Տո հիմա՛ր. մամադ քեզ չի ասե՞լ, որ ինքը ուժ է քո գլխին՝ քո տխմար գլխին զարկելու համար, – ուրախացած՝ պայթում էր Բրունգիլդյանը:

Բատոնյանը՝ որ մամա չուներ, լուռ սառում էր. նրա մեխանիզմը կարճ միացում էր տալիս ու ներսում վառվում-մսխվում, առանց արտաքին հետևանքի:

– Պետությունը դա ուժ է շահագործողի՛ ձեռքին... Ուժեղի՛ ձեռքին... Կեղեքողի՛ ձեռքին... Հարձակվողի՛ ձեռքին... Անպատկառի՛ ձեռքին, – սկսում էր թվարկել Բրունգիլդյանը՝ սպառնալի մոտենալով դողացող Բատոնյանին, քանոնը շրխկացնելով ամեն նստարանին՝ որի կողքով անցնում էր:

– Ինչի՞ համար է պետությունն ուժ, – վերջապես մոտենալով Բատոնյանին՝ ասում էր ընկեր Բրունգիլդյանը, թևերը կողերին կեռելով:

Բատոնյանն ուժ էր հավաքում որ իր ներսից կմկմա.

– Որպեսզի... որպեսզի...

– Որպեսզի գլու՛խդ թաղեմ, այ որպեսզի. ձեռքերդ պարզիր. որպեսզի շահագործվողների՛ն, կեղեքվողների՛ն, թույլիկների՛ն, կրվողների՛ն, համեստների՛ն շահագործի՛, կեղեքի՛, կոտորի՛, կրի՛, շանսատա՛կ անի: Կրկնի՛ր, – ասում էր Բրունգիլդյանը՝ ամեն թվարկած բառի հետ քանոնը մի հատ շրխկոցով խփելով Բատոնյանի ձեռքերին, որոնց մեջ ուժ չկար շահագործելու, կեղեքելու, հարձակվելու, իշխելու, բռնաբարելու:

Ուրեմն նոր ծրագրով թանաքով գրելը վերացրել էին, իսկ մարմնական պատիժը՝ դեռ ոչ լրիվ. կիսատ:

– Հիմա ես ո՞վ եմ քո նկատմամբ, – ասում էր Բրունգիլդյանը, ավարտելով էկզեկուցիայի առաջին մասը:

– Դուք... դուք... – կմկմում էր Բատոնյանը, կարմրած ձեռքերն իրար շփելով:

– Կեղեքիչ, – հուշում էր գերազանցիկ Ռուզոն:

– Կեղեքիչ, – կրկնում էր տուպոյ Բատոնյանը:

– Ա՛յ դու ապու՛շ, դեբի՛լ, – հրթիռի պես վեր էր խոյանում հաստ կնիկը. – տո դու չես ջոկու՞մ որ ինքը հատուկ ա պադնաչկա անում որ դեբիլություն դուրս տաս որ ես կատղեմ: Պետությու՛նն եմ ես: Պետությու՛նը: Կրկնի՛ր:

– Պ-պետությունը... դա... դուք եք...

Հասկանալի է, որ նման դպրոց անցնելուց հետո՝ Բատոնյանը մինչև կյանքի վերջ հստակորեն գիտի, թե ով ու ինչ է պետությունը: Բայց չի կարողանում բացատրել:

– Լավ, նստիր, – ասում էր բավարարված Բրունգիլդյանը:

Հետո, կարմրատակած աչքերն ակնակապիճների մեջ պտտացնելով, աչք էր ածում դասարանն ու ասում.

– Իսկ հիմա... ես... քեզ... Դուդարյան... հարց կտամ: Իսկ եթե պետությունն ուժ է շահագործողների ձեռքին... Իսկ չէ՞ որ դու հիշում ես, ես ասել եմ, որ սոցիալիստական պետության մեջ մարդու կողմից մարդու շահագործմանը վերջ է տրված... Ապա ու՞մ է շահագործում սոցիալիստական պետությունը: Հը՞, – ու հաղթական, իրենից գոհ՝ պտտում էր աչքերն ակնակապիճների մեջ:

– Ը... ը... Ամերիկայի՞ն, – խելքին զոռ տվեց համարյա գերազանցիկ Զավեն Դուդարյանը, որին բոլորը սիրում էին:

– Հը՞: Ու՞մ: Հետաքրքիր կլիներ: Որ ասում եմ խելոք ես... Բայց՝ չէ. ճիշտ պատասխանը ո՞րն է: Չգիտե՞ս: Ո՞վ կասի: Չէի սպասում ձեզանից... Ոչ ոք չի՞ կարող ասել:

Ու հանկարծ Բրունգիլդյանը կտրուկ փոխեց թեման. շուռ գալով դեպի Պիպիլյանն ու նրա զույգը՝ Մարգարիտան, նա հանկարծ ասաց.

– Լսիր, քեզ դուր է՞ գալիս, որ ինքը քեզ էդպես է անում...

Դասարանը շանթահար եղավ: Կատարվել էր այն՝ ինչ մինչ այժմ դեռ չլսված բան էր. Բրունգիլդյանը բռնել էր Պիպիլյանին՝ Մարգարիտայի բուդը մաժելու պահին...

Մաժել... ինչքան շատ բան կա այդ բառի մեջ... Օ, հիշում եմ մեծ դասամիջոցը, երբ միջանցքներում աղջիկներն ու տղաները կուտակվում էին այնպիսի քանակությամբ, որ պարզապես անհնարին էր անցնել՝ առանց միմյանց հպվելու... ու ինչպես էինք որոշում գնալ աղջիկ մաժելու, ու ձեռքներիս ափերը կողք տնկած՝ քայլում աղջկերքի ամբոխի միջով, աշխատելով ձեռքերն ուղիղ ներքև պահել՝ զինվորիկի պես, որ նրանց փեշերի մակարդակից ցածր գտնվեն... ու ինչ հաճույք էր, երբ հաջողվում էր մի պահ դիպչել մի որևէ սառը ազդրի... Քանի՞ հատ մաժեցիր էսօր: Հիսուն: Չէ մի չէ, հարյուր: Ինչպես էինք գրազ գալիս՝ որ գրազով կմաժենք գեղեցկուհի Սաբինայի կուրծքը, ու նագլի Բոխիկյանը, իբր մեզ հետ զրուցելով՝ մոտենում էր Սաբինային ու հանկարծ ձեռքն առաջ գցում, ասես հայլ հիտլեր ասելիս, ետ նայելով ու ասելով՝ «Ա՛յ այնտեղ կկախենք պատի թերթը... վա՞յ, Սաբինա ջան, ներողություն, չնկատեցի», ու նրա ձեռքը մնում էր մի պահ մխրճված՝ Սաբինայի դոշի անտակ փափկության մեջ, որ ոչ մի լիֆչիկ, ոչ մի լֆիկ չէր կարող պնդացնել: «Կորի՛ր այստեղից, լածիրա՛կ, խուժա՛ն», – ասում էր Սաբինան աղջկերքի տիպական մանտրան ու արժանապատվորեն, օրոր-շորոր թողնում-հեռանում, իսկ մենք ծիծաղից գալարվում էինք, որպեսզի թաքցնենք մեր սարսռազդու մանթրաշը Սաբինա գոմշացլուհու մրգապտղային էության առջև, ինչպես նաև Բոխիկյանի խիզախության, և, վերջապես, հիացմունքը՝ վերջինիս լկտիությամբ:

Մաժել... Որտեղի՞ց էր այդ բառը գալիս, բառ՝ որ նույնպես առաջին անգամ ես դպրոցում լսեցի: Անհայտ էր: Դժվար էր պատկերացնել, որ այն գալիս էր այդքան կուլտուրական, սառը, յուղոտ «մերսել» բառից: Ինչ-որ «ախպարական» բան էի ես զգում այդ բառում, ոչ սովետական, ինչ-որ գուցե արևելյան ելևէջ... կամ՝ ֆրանսական, օրինակ՝ «Մաժեստիկ» հյուրանոցի գաղտնիքներին առնչվող... այնտեղի նկուղներում երևի հաճախ էին աղջիկներին տղաները մաժում... Է՛լ ավելի անհնար էր պատկերացնել՝ որ այն գուցե գալիս է սլավոնական, էլ չասած ռուսական мазать բառից, որն ուներ երկու իմաստ, մեկը՝ քսել: Թվում է, ուրիշ էլ ի՞նչ: Բայց՝ ոչ: Ինձ թվում էր, մաժել բառին ավելի հարիր է երկրորդ իմաստը՝ վրիպել, և հիմա կբացատրեմ, թե ինչու: Կարճ ասած, որովհետև մաժելը էն մյուս բանն անելու նախնական ստադիան էր: Սկզբում մաժում էիր՝ հետո էն մյուս բանն անում, չէ՞: Տղաներն էլ էին իրար մաժում: Եվ, իհարկե, ավելի շատ, քան ձև թափում, թե էն մյուս բանն են անում: Դա այդքան վիրավորական չէր, որքան ձև թափելը, թե էն մյուս բանն ես անում դասընկերոջդ: Դա նաև երևում էր նրանից, որ էն մյուս բանը լրիվ արգելված բառ էր, իսկ մաժելը՝ ոչ այնքան: Կարելի էր լկստվել, մեկին մաժել ու փախնել, ու հետո նա պիտի ետևիցդ ընկներ՝ որ աբառոտկա ֆռա: Կամ ասում էր ալարկոտ՝ աբառոտկի հավես չունեմ, ու թույլ էիր տալիս, որ ինքն էլ քեզ թեթևակի դիպչի՝ որ քվիտ լինեք ու կռիվ չստացվի: Իսկ եթե մեկին մաժել էիր ու սա աբառոտկա չէր ֆռացել, հետո մեկ էլ հանկարծ մի երկու օր հետո էր ֆռում՝ ասում էիր աբառոտկի գել ե՞ս, տո արա: Մենք բոլորս աբառոտկի գել էինք: Ես հիմա էլ եմ աբառոտկի գել: Ու միշտ կմնամ: Մեր սաղ ազգն ա աբառոտկի գել: Ինչ երկրորդ թուշ, ինչ բան: Հմի սպասում ենք տենանք, Ադրբեջանն աբառոտկի գել ա լինելու վերջը, թե չէ:

Ուրեմն, քանի որ մաժելը էն մյուս բանի նախնական, թեթև տեսակն էր (իսկ համբույրի՝ հաջորդ փուլը)՝ ինչպես, ասենք, սեռական հոլովը տրականից առաջ (և ուղղականից հետո)՝ եթե էն մյուս բանն անել վրիպում էիր՝ ստացվում էր, որ մաժեցիր, ու դրա համար ես համաձայն չէի, որ ռուսերեն «քսել» բառից է այդ բառն առաջացել, բայց համաձայն էի՝ որ «վրիպել»: Նաև ասում էին՝ «ջուր ա խմում», կլաս խաղալու կամ ոտ գցելու ժամանակ օրինակ, դա մատչպոյնտը չէ իհարկե, բայց ինչ-որ բանով նման իրավիճակ է. մաժելուն կարող է էն մյուսը հետևի՝ իսկ կարող է և՝ չհետևի:

Հետաքրքիր է զգալ, ինչպես է մեր մշակույթը զարգացել՝ որ մարդ կարող է գրել առաջներում անգրելին: Ընթերցողներից մեկը, թյուր ընկալելով իմ պաթոսը, չտեսնելով հումորը՝ սևեռվեց նրա վրա, որ այդ արարքներով մենք փաստորեն աղջիկների մարդու իրավունքներն էինք խախտում: Ինձ նախատեց: Այո, իրոք: Արել եմ, մեղա-մեղա: Ու էլ ինչ մեղք ասես չեմ գործել իմ կյանքում, էլ դու սուս: Աղջիկների հետ մենք՝ տղաներս, քիչ էինք մարդկայնորեն շփվում այդ տարիքում, նրանք էլ մեզ հետ, և մեր երազներում նրանց նայում էինք ոչ թե որպես արժանապատիվ մարդու, այլ որպես սիրելու առարկայի, որին ուզում ես համբուրել, մաժել, էն մյուս բանն անել: Ավաղ, գրեթե միշտ այդ տարիքում ու այդ պայմաններում՝ դա անհնարին էր, իսկ որպես մարդու՝ նրանց նույնպես նայում էինք, իհարկե, որքան հասունանում էինք՝ այնքան ավելի ու ավելի, բայց երկու վերաբերմունքը գնում էր զուգահեռ, իրար քիչ խաչմերվելով... Կամ լավ էլ միահյուսված... Ինչպես և շատ տղամարդկանց մոտ, վայ թե, հաճախ, ցանկացած տարիքում, աշխարհի ցանկացած տեղում... Եվ դա է քաղաքական կոռեկտության գերեզմանափորը. որ աղջիկը տղայի համար մի քիչ իր է, մարմին է, միայն հոգի չէ, միայն սուրբ չէ, ինքն էլ է ուզում մի քիչ մարմին լինել, և եթե ինքը մի քիչ իր, մի քիչ մարմին, մի քիչ առարկա չլիներ՝ բան չէր ստացվի աշխարհում, և առայժմ, փառք աստծո, այդ բնական վիճակի հախից գալ հնարավոր չէ: Մի քիչ իր է, ինչպես և, ասենք, պապիկը, որի վրա մագլցում է թոռը, կամ որդին, որի ձեռքին հենվում է, քայլելիս, զառամյալ մայրը, կամ մանկիկը՝ ջահել մոր համար, որը չգիտես նրա հետ է խաղում, թե նրանով:

Մարդիկ մի քիչ իր են միմյանց համար, և լավ է դա չմոռանալ:

Իսկ մենք աղջիկների համար՝ բոլոր անխտիր՝ մի քիչ իրենց երեխա...

Իսկ հիմա... Դասի ժամանակ... Բրունգիլդյանի աչքի առաջ... Պիպիլյանը մաժել է Մարգարիտային։

Մարգարիտան առանձնապես մի մեծ բան չէր: Նա չէր համեմատվի, օրինակ, դասարանի ամենագեղեցիկ աղջկան՝ Բուբեին, որն իմ կողքն էր նստում տարիներ շարունակ: Ես հատուկ կարճատեսություն էի զարգացրել՝ որ ինձ նստեցնեն նրա կողքը, առաջին նստարանին: Նա չնայած կարճատես չէր՝ բայց ավանդաբար առաջին նստարանին էր նստում, հետո սակայն ինքն էլ կարճատեսացավ, քանի որ գերազանցիկուհի էր: Իսկ ես առաջին տարիներին նստում էի վերջին նստարանին, մինչև ակնոց ձեռք բերի ու շարք առ շարք սկսեցի առաջ շարժվել, խնդրելով որ դասղեկն ինձ տեղաշարժի, մինչև չընկա վերջապես Բուբեի կողքն ու դրանից հետո միասին նստեցինք մի վեցը տարի: Իհարկե, երբեմն արյունը տալիս էր գլխիս ու նայում էի նրա շագանակագույն շրջազգեստի տակից կիսալուսնի պես ծիկրակող նախածնկան փափկությանը՝ մարմնագույն ախորժաբեր նեյլոնի մեջ ամփոփված՝ ու ձեռքս ինքնաբերաբար շարժվում էր դեպ այդ կիսալուսինը, ու երբեմն կամքի սարսափելի ճիգով էի միայն ձեռքս ետ քաշում: Այդպես էլ չփորձեցի: Ես էդքան ռիսկով տղա չէի: Սիրահարված էի նրան ընդամենը չորսից ութերորդ դասարան, թեև նրա համեմատական գեղեցկությունը գնահատում էի, իհարկե, դրանից հետո էլ, և միշտ:

Իսկ այս անպատկառ Պիպիլյանը... Եվ երևում է՝ Մարգարիտան թույլ է տվել, այսինքն իրոք համաձայն է մաժվել...

Պիպիլյանը, սփրթնած, ոտքի ելավ, աչքերը կախեց: Բայց ինչ նյարդեր ունի տղան, մտածեցի: Մենք էստեղ չորացած, որ հանկարծ Բրունգիլդյանը մեզ դաս չհարցնի՝ իսկ նա, էս ստրեսի մեջտեղը, աղջիկ է մաժում: Երանի՜: Ստրեսը ստրեսո՞վ են հանում: Կուվալդո՞վ կեղեքիչ:

– Դե ասա, – մեղմաբար ասաց Բրունգիլդյանը, ճոճվելով իր հաստ ներբանների վրա. – էդ անել սիրում ես՝ սիրիր և դաս պատասխանել. ու՞մ է շահագործում մեր սոցիալիստական մեծ հայրենիքը:

Պիպիլյանը շանթահար լռում էր: Նա գաղափար չուներ: Նրա հայրն արվեստագետ էր, բայց նրանով չէր զբաղվում: Նա ապրում էր Խնկո-Ապոր գրադարանի հին շենքում, որ հիմա վերակառուցված է, մեջը խինկալնոց է, խինկո՝ խընկո, նա ծխում էր ու ուռում ու ութերորդ դասարանից դպրոցից դուրս եկավ, իսկ տարիներ հետո մարդասպան դարձավ, ու իրեն ինչ-որ մարդ սպանելու համար նույնպես սպանեցին. իսկ այդ ժամանակ նա թմբլիկ, սիրուն, շեկ մազերով ու կապույտ աչքերով տղայիկ էր:

Լռում էր նաև Մարգարիտան. ըստ երևույթին, նա իրոք դեմ չէր մաժվելուն. նա ապրում էր դպրոցի կողքի բնակարանում, առաջին հարկում, որտեղ հիմա ֆիրմային խանութ է, և մեր դասարան էր տեղափոխվել վերջերս՝ քանի որ մեկ այլ դպրոցում էր մինչ այդ՝ բայց այնտեղ նույնպես մաժելու հետ կապված թե ավելի բեթար մի պատմություն էր եղել, որից հետո որոշել էին նրան տեղափոխել, բայց դա երկար չտևեց, քանի որ այն տղան՝ որի հետ այդ պատմությունը սկսվել էր, մի տարի հետո գնաց Մարգարիտայի ծնողների մոտ ու ասաց, որ պատրաստվում է Մարգարիտային փախցնել, մենք յոթերորդ դասարան էինք, ծնողներն էլ ճարահատյալ համաձայնեցին, որից հետո այդ տղան նրան բռնեց դպրոցի բակում, գլխին տոպրակ հագցրեց ու, ձեռքերը ոլորելով, չնայած իր ճղճղոցին՝ քարշ տվեց ու տարավ, մեր ու ուսուցիչների աչքի առաջ, ու նույնիսկ դիրեկտրուհին ձայն չհանեց: Դա տարօրինակ էր: Դիրեկտրուհին սիրում էր աղջիկներին բռնել մազափնջից ու քարշ տալ դպրոցի բակով մեկ որևէ զանցանքի համար: Կամ՝ տղաներին բռնել ու, եթե փոքր-ինչ երկար էին նրանց մազերը՝ դերձակի կեռ մկրատով մի մեծ արահետ բացել դրանց մեջ, որ հետո ստիպված լինեն խուզվել մինչ վերջ: Բայց ուրիշներին նման բաներ անել թույլ չէր տալիս սովորաբար իր աչքի առջև: Ինչու՞ այս անգամ թույլ տվեց: Աղջիկ առևանգելը հատուկ դե՞պք էր, կարելի՞, սուրբ հնադարյան սովորու՞յթ: Նախօրոք խոսացվա՞ծ: Պարզապես վախեցա՞վ Մարգարիտայի ընտրյալից: Հավանե՞ց գլխին տոպրակ հագցնելը, որտև ինքն է՞լ տենց կաներ:

Չգիտեմ: Գիտեմ միայն, որ դա իմ ծննդյան օրն էր: Բանն այն է, որ ես որոշել էի դասարանից ոմանց հրավիրել, ու Մարգարիտային նույնպես, ու ինքը շատ ուրախացել էր, որ ես նրան հրավիրել եմ, ու նախօրոք ասել էր, որ պատրաստվում է գալ, բայց այդ օրը նրան փախցրին, ու երբ ես վերադարձա դասարան ու նստարանիս փեղկը բացեցի՝ մեջը տեսա էժանագին ոսկեզօծ մի փողկապակալ ու մի հատ էլ նմանատիպ ոսկեզօծ գրիչ, ու մի նամակ՝ գեղեցիկ փոքրիկ ծրարի մեջ, որի մեջ կոկիկ ձեռագրով, առանց տառասխալների գրված էր. «Հարգելի Հայկ, կներես, բայց ես չեմ կարողանա այսօր մասնակցել քո ծննդյան տոնակատարությանը, որքան էլ ցանկանայի, քանզի այսօր ինձ, ավաղ, փախցնելու են, բայց ես քեզ մաղթում եմ ամենայն բարիք ու, եթե էլ երբևէ չտեսնվենք՝ երջանկություն քո անձնական կյանքում ու քո բոլոր ցանկությունների ի կատար ածում: Լավագույն մաղթանքներով՝ Մարգարիտա»: Մենք այլևս երբևէ չհանդիպեցինք, քանի որ նրան հափշտակեցին ու «տարան գյուղ», էնպես որ ես սպասում եմ էն օրվանից, սպասում եմ իմ բոլոր ցանկությունների կատարմանը, Մարգարիտա:

– Մի՛ թե դուք մոռացել եք, – ասաց վերջապես Բրունգիլդյանը, հաղթականորեն մեզ աչք ածելով, – թե որքան սրիկաներ կան այս երկրում՝ դատապարտված մեր սոցիալիստական դատարանների կողմից: Մարդասպաննե՛ր, գողե՛ր, ավազակնե՛ր: Միլիոնավո՛ր: Այ՝ նրա՛նց է շահագործում մեր պետությունը, քանի որ այլ շահագործվող դասակարգեր մեր պետության մեջ չկան: Օրագիրըդ տու՛ր:

Պիպիլյանը լուռ բացեց օրագիրը, գնաց ու դրեց ուսուցչական սեղանին՝ ճիշտ էջին բաց վիճակում, ինչպես և, երկար ու, պիտի ասեմ, քիչ մը դաժան վարժանքի արդյունքում բոլորիս ընտելացրել էր Բրունգիլդյանը: Սա ծանրորեն մոտեցավ իր սեղանին ու արագորեն դրեց իր սիրած թվանշանը՝ «մեկ»: Որը նա դնում էր ոչ թե թվով, այլ գրելով – «Մը», «Ե», «Կը», որ հանկարծ «չորսի» չվերածեն լածիրակները: Մենք արդեն գիտեինք, թե հաջորդ քայլը ո՛րն է լինելու, և պարզապես սպասում էինք: Պիպիլյանն էլ գիտեր: Թվանշանը դնելն ավարտելուց հետո Բրունգիլդյանը խնամքով վերցրեց օրագիրը, մի թեթև թափահարեց օդում ու ամբողջ ուժով շպրտեց: Նա ուներ երկու հնարավորություն. կարող էր շպրտել այն Պիպիլյանի երեսին, և այդ դեպքում օրագիրը քիչ կվնասվեր, քանի որ Պիպիլյանի հաստլիկ կարմիր թշերը կամորտիզացնեին հարվածը: Շատ ուզեր՝ կարող էր այնպես շպրտել՝ որ շատ-շատ օրագրի ծայրը մի փոքր քերծի Պիպիլյանի թուշը: Բայց նա կարող էր նաև լավ նշան բռնել ու շպրտել այնպես, որ օրագիրը, օդում պտտվելով, դիպչի ծայրի նստարանի սուր ծայրին, և գուցե դրանից բզկտվի, որից հետո թրմփա կեղտոտ հատակին, գուցեև արդյունքում ավելի, գոնե մասնակիորեն, փիտրվելով օդում և հարվածից: Բրունգիլդյանը գերադասեց երկրորդը. ի՞նչ է մի թուշ քերծը՝ մի ամբողջ տարի տառապանքի համեմատ:

Բանն այն է, որ Բրունգիլդյանը ոչ միայն ԽՍՀՄ պատմության ուսուցչուհի էր, այլ նաև ուսմասվար: Նրա պարտականություններից մեկը հետևելն էր, որ մեր օրագրերը լինեին կոկիկ վիճակում: Եթե օրագիրը շպրտվում էր նրա կողմից (նա դա անում էր բացառապես որպես ուսուցչուհի, ոչ որպես ուսմասվար) ու տեսքից ընկնում՝ դա աշակերտի համար ստեղծում էր անասելի դժվարություններ ամբողջ տարվա ընթացքում, որովհետև օրագիրը փոխել չէր կարելի, նրա էջերը սոսնձել չէր կարելի, անկոկիկ վիճակում այն ունենալ չէր կարելի, և աշակերտն ընկնում էր անելանելի դրության մեջ. Բրունգիլդյանը՝ շպրտելուց հետո, այսպես ասած, «ուսմասվարի գլխարկը հագնելով», առիթը բաց չէր թողնում, որ աշակերտի վարքի գնահատականն իջեցնի, ծնող կանչի, նկատողություն անի, անկյուն կանգնեցնի, հերթապահ նշանակի և այլն, պատճառաբանելով՝ որ նրա օրագիրն անտանելի վիճակում է, ձև թափելով՝ թե մոռացել է կամ խաբար չէ, թե ինչու է այն այդ վիճակում հայտնվել: Գուցե ձև չէր թափում: Գուցե նա իրոք երկու ինքնություն ուներ, ով գիտի: Իսկ գուցե՝ ավել: Տե՛ս ներքևում:

Այդպես Պիպիլյանը մաժեց տուժելու համար, տուժեց մաժելու համար և, երևի, հետագայում այդ իսկ պատճառով դարձավ մարդասպան ու մարդասպանվեց, կամ մարդասպանվեց ու այդպիսով դարձավ կրկնակի մարդասպան, քանի որ ինքը թե չսպաներ՝ իրեն էլ վայ թե չսպանեին: Մարգարիտան նրան չփրկեց, քանի որ վերջինիս գողանալու էին դպրոցից, գլխին պարկ հագցնելով, մի քիչ ոչխարի պես, կամ կովկասյան գերուհու: Մարգարիտայից մնաց ոսկեզօծ փողկապակալըս, որը ես չգիտեմ, ինչ եղավ:

Բայց ամեն բան չէ այդքան խոժոռ: Կա, կա և մե՛ր դպրոցում տոնախմբություն: Չէ որ ընտրություններ են շուտով: Բայց շեղվեցի: Բանն այն է, որ դպրոցում կար նաև ռուսերենի ուսուցչուհի Քրիզանտեննա Միֆոդյևնան: Օ՛ Քրիզանտեննա... Օ՜ դու Միֆոդյևվնա...

Քրիզանտեննա Միֆոդյևվնան մամայիս ընկերուհին էր: Համակուրսեցուհին: Նա որոշել էր գալ իմ դպրոց որպես շպիոն՝ որ օգնի ինձ անցնել այդ բոլոր տվայտանքների միջով: Իրականում իհարկե ոչ, ես չէի պատճառը՝ որ նա իմ դպրոց էր եկել աշխատելու, բայց նա այնքան արտառոց երևույթ էր՝ որ ես ու ողջ դպրոցն անկեղծորեն հավատում էինք, որ վայ թե հենց այդպես էլ եղել է. իմ խաթր է եկել: Նրանից սպասելի էր:

Քրիզանտեննա Միֆոդյևնան, ուրեմն, արտառոց երևույթ էր: Նրա դեմքի արտահայտությունը բնութագրում է հետևյալ եղելությունը՝ մայրիկիս պատմած: Երբ իրենք ուսանողուհի էին՝ իրար կողք նստած քչփչում ու քրքջում էին: Դասախոսն ասում էր ծանր-ծանր. – Քրիզանտեննա, ինչու ես դասի ժամանակ ծիծաղում: Ինչ ծիծաղելի բան կա ձեյեպրիչաստնըյ աբառոտի մեջ։ – Ես չեմ ծիծաղում, ասում էր Քրիզանտեննան։ – Բա ինչ ես անում, ասում էր դասախոսը։ – Պարզապես՝ իմ դեմքի արտահայտությունն է այդպիսին:

Նրա դեմքի արտահայտությունն իրոք այդպիսին էր:

Այս, ինչպես նաև այլ մանրամասներ, որոնց տեղյակ էի լինում՝ ես թաքուն պատմում էի դասընկերներիս: Այս պատմությամբ բացատրեցի բոլորին նրա դեմքի արտահայտության պատճառը: Հիացած հասկացան: Ամենը բերում էր հետևյալ եզրակացության. Քրիզանտեննան մա՛րդ էր: Մա՛րդ: Իսկական մա՜րդ:

Քրիզանտեննան հայտարարեց, որ ինքը հայերեն չգիտի: Դա այնքան էլ այդպես չէր (Լվովի բարբառով էր խոսում, համարյա ղփչաղահայերեն, մեռյալ լեզու), բայց համենայն դեպս: Ստիպված, բոլոր աշակերտներն անխտիր պիտի խոսեին իր հետ ռուսերեն, ինչն օգնեց, որ նրանք ռուսերենն արագ յուրացնեն: Քրիզանտեննա Միֆոդյևնան ասաց, որ ոչ միայն պետք է ոտքի կանգնել, երբ ինքը ներս է գալիս, այլև նախօրոք իմանալ՝ երբ է գալու, ու դասարանի դուռը կրնկի վրա իր առջև բացել: Անսպասելիորեն: Այնպես՝ որ ինքը մոռացած լինի, որ ինքն է ասել այդպես՝ ու որ ինքը շփոթվի, որ իր առջև դուռը բացեցին, ու իրեն լավ զգա:

Կտրուկ: Նույնը՝ իր դուրս գալուց. տղաները պիտի վազեն ու իր առջև դասարանի դուռը բացեն: Տղաները պատիվ էին համարում մրցել այդ պատվի համար: Քրիզանտեննա Միֆոդյևվնան, իրոք, իմ գործոնը կարևոր էր համարում, ու քանի որ տանն ինձ Հայկիկ էին ասում ու նա չէր բարեհաճելու իր այդ սովորությունը փոխել՝ նա բոլոր դասարանների իր բոլոր աշակերտների անունների դիմաց փոքրացուցիչ փաղաքշականներ հորջորջեց: Զավենը, ասենք, դարձավ Զավենչիկ, Բուբեն՝ Բուբենչիկ, և այլն: Մենք մականուններ հաճախ ստեղծում էինք ազգանունից, ասենք, Պիպիլյանը, բնականորեն, Պըպլո էր: Հիմա ամենքս ունեցավ առնվազն երեք անուն. իսկականը, դպրոցական մականունն ու Քրիզանտեննայի տարբերակը: Պլյուս՝ մատյանի համարը: Բայց մենք երբևէ դեռ չէինք տեսել թագուհու՝ որն իր մի քմահաճույքից ելնելով, իր մի սիրո խաթըր մի ամբողջ աշխարհ է վերանվանում, չի ալարում կամ երկնչում:

Քրիզանտեննայի մասին դեռ շատ կպատմվի: Այժմ, Բրունգիլդյանի առիթով, մնաց ասելու հետևյալը. Քրիզանտեննայի՝ մեր դպրոցում լինելու առավելություններից մեկն այն էր, որ նա հաճախ գալիս էր մեր տուն ու մայրիկիս պատմում «ներքին» լուրեր, որոնցից երբեմն ես էլ էի մասնաբաժին ստանում: Եվ ահա մի օր նա եկավ ու պատմեց, որ, չնայած Բրունգիլդյանի վայրենությանը, ինքը՝ Քրիզանտեննան, ու ևս մի կրթված անձնավորություն՝ կենսաբանության ուսուցչուհին, որոշել են հունվարի մեկին Բրունգիլդյանին այցելել, ուղղակի մի տաս րոպեով մտնել-շնորհավորել, որպես բարի կամքի դրսևորում: Նվեր են վերցրել-գնացել, ժամը երեքի մոտ: Դուռը մի տասը րոպե զանգում էին ապարդյուն. հետո քստքստոց են լսել, ու վերջապես Բրունգիլդյանը դուռը բացել է: Մարգարիտան: Մինչ Քրիզանտեննան՝ պատկերացնել, որ Բրունգիլդյանն անուն ունի, այն էլ այդ անունը՝ անհնար էր: Բայց դու մի ասա նա էլ էր Մարգարիտա: Գուցե նրան էլ էր երբևէ խիզախորեն մաժել ռաբֆակում գեղեցիկ ապագա մի մարդասպան: Գուցե նրան չէին փախցրել միայն և միայն որովհետև փախցնողին նախօրոք Ստալինն էր առևանգել: Մարգարիտան նրանց հրավիրել էր ներս: Շփոթ: Խալաթով, չստիկներով, մազը չսանրած: Մազերը կեղտոտ, ընդգծում էր Քրիզանտեննան: Առաջարկել էր ձվածեղ պատրաստել: «Ձը», «վա», «ծեղ»: Ուրախացել էր: Ծաղիկն ու նվերն ընդունել: Համոզել, որ նստեն: Արտասվել ու ասել, որ, այո, ինքն այսպես է ապրում: Ինքը մենակ էր: Ես արդեն չեմ հիշում մանրամասները: Սիբիրյան ճամբարից վերադարձել էր ու էդպես մենակ ապրում էր: Այնտեղ իրեն, երևի, այնքան էին շահագործել, կեղեքել, ասպատակել, իշխել, բռնաբարել, որ ինքը լավ գիտեր, թե ու՛մ և ինչպե՛ս են շահագործում սովետական մեր մեծ հայրենիքում: Ու, երևի, այլ կերպ չէր պատկերացնում կյանքը: Գիտեր, որ պիտի ինքն աշակերտի օրագիրը փչացնի՝ որպես իշխող, որպես վերտուխայ, քանի որ իշխող լինելն իրե՛ն էր հանձնարարված. որ հետո աշակերտին հետապնդի, որպես վերտուխայ: Է՛դպես գիտեր: Է՛դպես էր սովորել: Է՛դպես էին իրեն սովորեցրել: Գուցե վախենում էր այլ կերպ վարվել: Գուցե՝ ուզում էր մեզ տրենինգ անել, մարզել. որ իմանանք, ինչ արժի ԼԻԽԻ ՖՈՒՆՏԸ: Փութը: Պուդը: Որ դպրոցից դուրս գանք՝ արդեն պատրաստի սովետական քաղաքացի: Շահագործման պատրաստ ու ենթակա գուլագացու: Մանավանդ, որ մեր դպրոցի դիրեկտրուհին մանկական գաղութի նախկին տնօրեն էր: Մանկական գաղութում տարիներ շարունակ հաջող կերպով աշխատելուց հետո, պլանը կատարելուց հետո էին նրան հանձնարարել մեր դժվար, բայց սովետական դպրոցի կառավարումը: Որովհետև էլ ո՛վ կարող էր մեր հախիցը գալ: Բայց նա էլ չկարողացավ: Ի վերջո հույսը կտրեց: Մի օր կհասնենք այդ պատմությանը: Տնօրենն ու հպատակը կրկին ընկել էին իրար: Հպատակը չէր կարող թուլություն թույլ տալ, թե չէ պայկայից կզրկվեր: Կերից: Հունվարի մեկի «ձը», «վա», «ծե», «ղից»: «Մը», «Ե», «Կի»: Բայց դա էլ դեռ ամբողջը չէ:

Նոր տարվա այդ օրից ի վեր Մարգարիտան էլ ոչ մի անգամ «Մը», «Ե», «Կը» էլ ոչ մեկի օրագրում չգրեց: Կուզեք հավատացեք, կուզեք ոչ: Ամենայն լրջությամբ եմ ասում: Այդ օրից Մարգարիտան էլ ոչ մի աշակերտի վրա օրագիր չշպրտեց: Ես էդպիսի այլ դեպքեր էլ եմ նկատել: Բավական էր, որ Քրիզանտեննան մի փոքրիկ արտառոց արարք կատարեր՝ առանց պատճառի գնար ինչ-որ մեկին Նոր տարուն այցելելու՝ և կյանքը փոխվեց: Քրիզանտեննան փրկեց հազար ու մի մարդասպան՝ մարդասպան դառնալուց: Չհաշված մեր դասարանի Պիպիլյանին ու էլի մի քանիսին: Որոնց փրկելն արդեն ուշ էր: Թոկից փախածներին:

Քրիզանտեննան, մայրիկս, մայրիկիս ընկերուհիներն այդպիսի խասյաթ ունեին. եթե տղաներից մեկնումեկը շատ մեծ խուժանություն էր անում ու ես նրան ատելով ատում էի՝ պատմում էին, թե նրա հայրն ի՛նչ հարբեցող սրիկա է, մայրն ի՛նչ խեղճ, հազիվ ծայրը ծայրին հասցնող հավաքարար է, ու որ նրա եղբայրը՝ սրտի արատ ունի: Համատարած նրանց խղճահարությունը բոլորին իր հողմի մեջ էր ընդգրկում ու սրիկա գրեթե չէր թողնում էս ամալ, աման, ամուլ, ամուր աշխարհում:

Իհարկե, ես իսկույն պատմեցի Քրիզանտեննայի պատմածը դասարանում: Հենց որ ձմեռային արձակուրդը վերջացավ: Վագրերն ագահորեն, բերանները բաց ինձ լսեցին, կըլլեցին ասածս, մարսեցին, իսկույն որոշեցին մյուս տարի անպայման Նոր տարուն այցելել Մարգարիտային: Էլ չասած գալիք մարտի ութին: Դրանց էլ մենակ թողնես հյուր գնան սրան-նրան: Առիթ են ման գալիս, թաթալաբազները:

Բայց ասածս դա չէ: Ասածս այն է, որ մի մարդն էլ է բան փոխում: Բալանս խախտում: Լավ իմաստով: Եթե բալանսը սխալ հավասարակշռած հանգամանքը «բագ» է, «ֆիչըր» չէ: Խոր նստած հատկանիշ չէ, մակերեսայնորեն է ձեռք բերված և ընդհանուր հաշվեկշռին խանգարում է:

Չգիտեմ, մայրիկիս ու նրա ընկերուհիների համատարած ներողամտությունն ինչքա՛ն բան է փոխել: Եթե հիմա էսքան վատ է վիճակը, պատկերացնում եմ, ինչ կլիներ առանց այդ ներողամտության: Բայց որ մարդը մեն-մենակ կարող է բան փոխել՝ դա ես գիտեմ: Նաև ինքս ինձնից: Եթե ռիսկ եմ անում՝ ինքս էլ եմ փոխում: Ավաղ, հաճախ չեմ ռիսկ անում: Խոսք եմ ասում՝ մարդիկ լսում են: Մարդիկ հետ են սովորել խոսք լսելուց: Լսում են ու, հանկարծ՝ փոխվում: Ինչպես վարժեցնողը՝ առյուծների վանդակում: Կամքի ռիսկի հասկացություն կա, հարց:

Գուցե նրանք փոխեցին ոչ այնքան Մարգարիտային, որքան մե՞զ: Ինձ ու դասընկերների՞ս: Մեր հայա՞ցքը դեպ Մարգարիտան: Չգիտեմ: Դա մեր հայա՞ցքն էր, որ ստիպում էր նրան օրագիր շպրտել, քանոնով ձեռքին զարկել, «Մը», «Ե», «Կը» գրել: Չգիտեմ:

Մարգարիտան շուտով դուրս եկավ ուսմասվարությունից, շարունակեց երեխեքի մեջ մխել, թե ո՛վ է այս աշխարհում շեֆը, ու իր համար ապրեց: Մյուս Նոր տարուն մեր դասարանը գնաց իրեն այցելելու: Մենք նրան ընտելացրինք: Եվ այդ Նոր տարուց սկսած՝ ամեն Նոր տարի բոլոր նրա դասարանները գնում էին նրան այցելելու: Ապրեց, հետո իր համար աննկատ, նամուսով մահացավ: Դասարանները գնացին նրան թաղելու: Դասարանները սիրում են օգնել ուսուցչուհիների թաղումներին, որովհետև դա այն քչաքանակ դեպքերից է, երբ լավ գիտեն, թե ինչ կարող են ու պիտի անեն. տղաները՝ դագաղն իջեցնեն նեղլիկ շքամուտքի հարկերով, կափարիչը պահեն, պսակները մեքենան դնեն, աղջիկները՝ ծաղիկները չմոռանան բնակարանից հավաքել ու բերել գերեզման, հետ գալուց տղերքից մեկի ավտոյով մի քիչ շուտ գան, դռան մոտ դույլով ջուրը դնեն ու թասիկն ու սրբիչը ձեռքներին՝ համբերատար սպասեն ավտոբուսի՝ գերեզմանից գալուն, դեմքները՝ երազկոտ, հեռուն մխած:

Իսկ թե ով է, ինչ է ու ինչ է անում մարդուն պետությունը՝ ես, Բատոնյանի պես, նաև Մարգարիտայի շնորհիվ չեմ մոռանա: Բայց չեմ կարողանում բացատրել:

2013

ՅԱԹԱՂԱՆ ՍԻՆԴՐՈՄ

– Հիմա՞ ինչ եք մտածում։

– Հիմա ես մտածում եմ աշխատանքիս մասին, – ասաց պացիենտը։

– Իսկ ա՞յժմ, – բլոկնոտում նշումն անելուց հետո հարցրեց Միքայելը, աչքերը կրկին հառելով լոգոֆիլի ցուցիչներին։

– Այժմ ես մտածում եմ, որ եթե նկարիչ լինեի, լուսամուտի ետևի այս ճյուղերի նախշը կնկարեի։

Միքայելը գոհ գլխով արեց։ Լոգոֆիլն աշխատում էր անթերի։ Էկրանի վրա պացիենտի յուրաքանչյուր միտքն արտացոլվում էր որպես հստակ նախշ, իսկ երբ պացիենտը բարձրաձայն կրկնում էր իր միտքը, նախշը կրկնվում էր ոչ նույնությամբ, բայց այնպես, որ հասկանալի էր, որ նույն միտքն է արտահայտվել։

– Հիմա՛ էլ ասեք, եթե կարելի է, – ասաց Միքայելը։

– Հիմա ես մտածում եմ Նվարդի մասին։ Արդեն քսան տարի է ամուսնացած ենք, բայց չգիտեմ ինչու հենց որ նրա մասին մտածում եմ, սիրտս քնքշանքով է լցվում։

Էկրանի վրա, պացիենտի խոսքերին համապատասխան, գծագրվեց պոչերով իրար միացած երկու դեղնակարմիր տանձ հիշեցնող հիերոգլիֆը։ Միքայելը նախորդ հարցումներից արդեն գիտեր, որ դա պացիենտի կնոջ՝ Նվարդի պատկերն է, որն արտահայտվում է, հենց որ պացիենտը մտածում է նրա մասին։

– Հագնվեք, – Միքայելը վեր կացավ ու լոգոֆիլը կտրուկ անջատեց։

– Բժիշկ, որևէ բան հասկանալի դարձա՞վ։

– Ձեր լացի վերաբերյա՞լ։ Մի անհանգստացեք, դա զուտ տարիքային ռեակցիա է։ Տարիքի հետ տղամարդիկ սենտիմենտալ են դառնում։ Մի քաշվեք դրանից։

Միքայելը ռետինե ձեռնոցները հանեց, կոլոլեց, հանձնեց երիտասարդ ասիստենտին, որպեսզի վերջինս կծիկն աղբարկղ նետի, ու դուրս եկավ բուժարանից։

Ճաշարանում նա բալի հյութ էր ըմպում, երբ Յաթաղան Օսմանչին մտավ ներս։

– Ահա, – ասաց Յաթաղանը, գունավոր գրաֆիկները շպրտելով սեղանին։ – Նա իհարկե ձախ կիսագնդի տեմպէմոց ունի։

– Նվա՞րդը։

– Այո։ Իսկ ամուսի՞նը։ Նայեցի՞ր։

– Բան չտեսա, – մտազբաղ ասաց Միքայելը, դիտելով գունավոր սիմվոլների հավաքածուն։ – Տեմպէմոցն այնքան էլ վտանգավոր չէ։

– Դե հա, – ասաց Յաթաղանը։ – Ես նրան Էնցեֆալոֆեն դուրս գրեցի։

Սեղանին շպրտված գրաֆիկների վրա ամեն գույնի ու տեսքի սիմվոլներ էին։ Դրանք նման էին երեխայի թոթով նկարի կամ հանճարեղ, թեև անճանաչ, աբստրակցիոնիստի կտավների։ Կարմիր ծովեր, կանաչ երկինքներ, ինչ-որ երեքգլխանի էակներ...

Հանկարծ Միքայելը քիչ մնաց բալի հյութով բաժակը ձեռքից բաց թողներ։ Ձեռքը դողաց, հյութը թափվեց սեղանին։

– Զգույշ, – ասաց Յաթաղանը, հազիվ մի կողմ քաշելով գրաֆիկները։

Միքայելը չպատասխանեց։ Նա նայում էր նկարներից մեկին՝ պոչերով իրար կապված երկու տանձանման դեղնակարմիր պատկերներին։ Կասկած չկար. նույն պատկերն էր։ Նա քիչ առաջ տեսել էր այն իր լոգոֆիլի էկրանին։ Միքայելը թերթեց թղթերի տրցակը։ Մի տասը էջ այն կողմ պատկերը կրկնվում էր։ Նա նայեց ներքևի աջ անկյունում դաջված ժամին. տասն անց երեսուներկու րոպե քառասուն վայրկյան։ Առավոտ։

Միքայելը վեր թռավ և վազեց իր բուժարան։ Յաթաղանը զարմանքով նայում էր, ինչպես է նա վազում միջանցքով, ճեղքելով միջանցքում հանդիսավոր ճեմող թևանցուկ բուժքույրերի զույգերը։ Նրանց սպիտակ խալաթների փեշերը զարմացած փողփողում էին նրա բարձրացրած քամու ետևից։

Բուժարանում Միքայելը միացրեց լոգոֆիլն ու սեղմեց «պրինտ» կոճակը։ Չնայած կարող էր և չանել. նա արդեն գիտեր, թե ինչ է տեսնելու։

Տասն անց երեսուներկու րոպե քառասուն վայրկյանին Միքայելի պացիենտը տեսել էր նույն պատկերը, ինչ նույն պահին Յաթաղանի բուժարանում տեսել էր պացիենտի՝ երկրորդ լոգոֆիլով զննում անցնող կինը՝ Նվարդը. քիչ հետո պացիենտը Միքայելին հայտնել էր, որ մտածում է Նվարդի մասին։

* * *

Դոկտոր Միքայել Պետրոսյանը քառասուն տարեկան էր, երբ վերջապես ավարտեց բոլոր ինտերնատուրաներն ու օրդինատուրաները (վերջինը՝ Վաշինգտոնի հանրային հոսպիտալում) և դարձավ աշխարհի յոթ բժիշկներից մեկը՝ մասնագիտացած նորածին մանկանց պաթոլոգիկ էնցեֆալոգոսի վիրահատություններում։ Դա մի բնածին հիվանդություն էր, որ ունենում էր մարդկանց զրո ամբողջ երեք հարյուրերորդական տոկոսը, և որը նախկինում հանգեցնում էր հանկարծամահության՝ քսանյոթ տարեկանում։ ԱՄՆ-ում վերջին տարիներին մի շարք հայտնագործություններ էին արվել այդ ասպարեզում։ Գիտնականները հասկացել էին, որ եթե գլխուղեղի մեջ ֆիզիկապես միջամտել ծննդից երեք շաբաթից ոչ ուշ՝ հիվանդությունը կարելի է բուժել։ Ախտորոշման նպատակով ստեղծվել էր նույնիսկ հատուկ սարք՝ կոչված լոգոֆիլ, մանկիկների պրոտոմտագործունեության փոթորկացումներն արձանագրելու համար։

Լոգոֆիլ կար շատ հիվանդանոցներում, բայց քիչ վիրաբույժներ կային, որոնք մասնագիտացել էին էնցեֆալոգոսի վիրահատության մեջ, քանի որ դա շատ բարդ օպերացիա էր։ Այն պիտի կատարվեր անհապաղ, հիվանդության հայտնաբերումից անմիջապես հետո, իսկ հայտնաբերել էնցեֆալոգոսը հնարավոր էր ծննդից երկու շաբաթ հետո միայն։

Միքայելն արդեն մի քանի տարի, լրացնելով իր օրդինատուրան, վիրահատում էր ինքնաթիռի մեջ։ Վիրահատական սարքերը թանկ էին և շատ հիվանդանոցներում չկային։ Հենց որ դիագնոզը դրվում էր՝ նա հատուկ բժշկական ինքնաթիռով թռնում էր այն քաղաքը, որտեղ հայտնաբերվել էր հիվանդ երեխան, երեխային բերում էին ինքնաթիռ, և Միքայելը նրան տեղնուտեղը վիրահատում էր։ Միքայելը սիրում էր իր գործը։ Նշտա՛րը, – խրոխտ ձայնով ասում էր նա վարժ բուժեղբորը և, առանց նայելու, պարզում ռետինե ձեռնոցով ձեռքի ափը։ Եվ վարժ բուժեղբայրն առանց վարանելու նրա ափի մեջ էր դնում միկրոսկոպիկ էլեկտրոնային նշտարը։

Միքայելն արդեն արել էր մի քանի տասնյակ վիրահատություն, իսկ այժմ պիտի անցներ մշտական գրաֆիկի, որոշելով, թե ո՛ր հիվանդանոցի առաջարկն ընդունի՝ դառնալու նրանց պրոֆեսորը։ Աշխարհում կար յոթ հիվանդանոց, որոնք ունեին բժշկական ինքնաթիռ՝ էնցեֆալոգոս վիրահատելու սարքավորումով։ Միքայելը հակված էր ընտրելու Կլիվլենդը։

Սակայն արդեն մի քսանհինգ տարի կլիներ ինչ նա, սովորելով և աշխատելով զբաղված, չորս օրից ավելի իրար ետևից չէր հանգստացել, և մտածում էր, իսկ գուցե մեկնի մի որևէ լավ տե՞ղ, ասենք Տիմբուկտու, և գոնե մի երկու շաբաթ նվիրի հանգստանալու՞ն, մինչև կրկին գործի անցնելը։

Այդ մտածմունքների պահին նրան զանգահարեց քեռի Գևորգը, Երևանից։

Քեռի Գևորգն անընդհատ ինչ-որ ծրագրեր էր իրականացնում, թեև դա նրան առանձնապես հաջողություն կամ ապահովություն չէր բերում։ Հիմա էլ նա շատ արագ անցավ իր զանգի բուն նպատակին։

Պարզվեց, որ մի սփյուռքահայ Երևանի մի հիվանդանոցի անհատույց տվել է երկու լոգոֆիլ։ Սակայն դրանցից օգտվելու համար մասնագետ չկա։ Քեռի Գևորգն առաջարկում էր Միքայելին գալ Հայաստան գոնե երկու շաբաթով՝ սովորեցնելու, թե ինչպես օգտվել լոգոֆիլից։ Սփյուռքահայ բարերարը Միքայելի ծախսերը կփակեր, թեև Միքայելը պիտի աշխատեր անվճար։ Դա նրա ներդրումն էր լինելու՝ հայրենիքի զարգացման մեջ։ Գևորգն ասաց, որ կա մի թուրք մասնագետ՝ Յաթաղան Օսմանչի, նույնպես ԱՄՆ-ից, որն արդեն համաձայնել է գալ, բայց լավ կլիներ, եթե Միքայելն էլ գար։

Քեռի Գևորգը տեղյակ չէր, որ Միքայելը նաև լոգոֆիլի մասնագետ է։ Սակայն նա ուներ մոտավոր պատկերացում Միքայելի մասնագիտության վերաբերյալ, և մտքովն անցել էր Միքայելի հետ խոսել։ Համենայն դեպս։ Եվ, իրոք, փայլուն միտք էր անցել իր մտքով։

Միքայելը, ինքն իր վրա զարմանալով, համաձայնեց։ Տիմբուկտուի և Գոայի գաղափարների կողքին փայլատակել էր նաև Հայաստան վերջապես այցելելու կարճ միտքը, բայց այն երբեք չէր գիտակցվի, մանավանդ՝ դառնա որոշում, թե չլիներ քեռի Գևորգի զանգը, այդ երջանիկ զուգադիպությունը։

Միքայելը համաձայնել էր, չնայած որ պիտի աշխատեր մի մարդու հետ, որի անունն էր Յաթաղան։ Միքայելը վաղուց էր լսել այդ եռանդուն, տաղանդավոր երիտասարդի մասին։

Երևանում հանդիպեցին։ Պարզվեց, Յաթաղանը շատ հաճելի անձնավորություն է. նա իսկույն ասաց, որ ընդունում է ցեղասպանության մեջ իր նախնիների մեղքը, և որ իրեն այդպես են անվանել՝ քանի որ իր ծնողները, ապրելով Ադանայում, ուզում էին իրեն ապահովել հնարավոր ագրեսիայից՝ տեղացիների կողմից։ Յաթաղանի ասելով, իր տոհմը եկվոր էր ինչ-որ մի անհայտ տեղից՝ Օսմանյան կայսրության ծայրամասերից, և նա հաստատ գիտեր, որ իր տատը թուրք չէր, բայց թե ինչ ազգ էր՝ տատն անհայտ էր պահել մինչև կյանքի վերջ։ «Շատ հավանական է, որ հայ էր, – ասում էր Յաթաղանը տխուր ժպիտով։ – Որքան հարցրինք՝ էդպես էլ չպատմեց ու մեռավ»։

Միքայելն առանձնապես ուշադրություն չէր դարձնում այդ ասածներին. հայ տատ ունենալը մոդայիկ էր դարձել թուրքերի շրջանում։ Ոմանք դա ասում էին մոդայի խաթր, ոմանք՝ քաղաքավարությունից դրդված, կամ էլ պարզապես հայերին ու նույնիսկ միջազգային հանրությանը հաճոյանալու համար։

* * *

Երևանում պարզվեց, որ էնցեֆալոգոսով հիվանդ հայաստանցի երեխա չկա։ Լոգոֆիլը պարապ էր։ Ինքնաթիռը՝ վիրահատական սարքավորումով, որ սփյուռքահայ բարերարը վարձել էր ու հսկայական օրավարձ էր մուծում Հայաստանում անցկացրած նրա ամեն օրվա դիմաց՝ չվեց, վերադարձավ ԱՄՆ։ Միքայելը որոշեց մնալ, ինչպես և խոստացել էր Գևորգին ու ինքն իրեն, ուղիղ երկու շաբաթ։ Որոշումները դժվար էր փոխում։

Առաջին շաբաթվա վերջում Միքայելն ու Յաթաղանը քննարկեցին և եկան եզրակացության, որ երբ լոգոֆիլը զբաղված չէ, այն կարելի է օգտագործել նաև մեծահասակների ուղեղները քննելու համար՝ տեսնելու, թե ինչպիսի պատկերների ձևով են արտահայտվում նրանց մտքերը, ինչը շատ օգնում էր նևրոզներ և այլ նյարդային հիվանդություններ բուժելիս։ Ավելին. նրանց հարցեր տալով՝ կարելի էր նույնիսկ որոշակի, թեև ոչ շատ ճշգրիտ, «նեյրոայբուբեն» ստեղծել, որը ցույց կտար, թե ո՛ր մտապատկերն ինչպե՛ս է արտահայտում լոգոֆիլը։

Նրանք սկսեցին կրթել երիտասարդ տեղացի բժիշկներին՝ ինչպես օգտվել լոգոֆիլից, և, թեև Միքայելը չէր ողջունում իր «պարապուրդը», այսինքն այն, որ չկար նորածին՝ էնցեֆալոգոսի ախտանշմամբ, բայց շատ կարևոր էր համարում իրենց իննովացիան՝ մեծահասակներին բուժելը։ Իսկ մեծահասակները, որոնք կարիք ունեին բուժման՝ անհամար էին։ Եվ երբ Նվարդն ու իր ամուսինը եկել էին, երկուսն էլ գանգատներով լի՝ գործն արագացնելու համար Յաթաղանն ու Միքայելը որոշել էին զուգահեռաբար անցկացնել լոգոֆիլիան, քանի որ երկու սարքն էլ ազատ էր այդ պահին։

* * *

Նվարդն ու իր ամուսինը լոգոֆիլի միջոցով արտահայտել էին նույն պատկերը – և ուրեմն ունեցել էին նույն միտքը – զուգահեռաբար, նույն պահին, կես ժամվա ընթացքում հինգ անգամ, միմյանց մասին մտածելիս։ Չորս դեպքերում կար ժամանակային խոտորում՝ մեկից երկու վայրկյան, իսկ մեկ դեպքում՝ հենց այն, որը Միքայելն առաջինն էր նկատել՝ նույնիսկ վայրկյանի տասնորդական մասերն էին համընկնում։

Շշմած, Միքայելը նայում էր գրաֆիկներին, երբ ներս մտավ Յաթաղանը։

– Ի՞նչ է եղել։

– Տարօրինակ զուգադիպություն է։

Միքայելը ցույց տվեց գրաֆիկները։

– Այո, – ասաց Յաթաղանը։ – Սա այն պահն է, երբ Նվարդ հանըմն ասում էր իր ամուսնու մասին։

Ստուգելու համար Յաթաղանը կանչեց իր ասիստենտին։ Քանի որ հայերեն չգիտեր, նա ասիստենտին էր հանձնարարում հարցերը տալ և թարգմանել։ Ասիստենտը հաստատեց։

– Երկար են միմյանց հետ ապրել, – ծուռ ժպտալով ասաց Միքայելը։ – Զուգահեռաբար են մտածում։

– Միգուցե, միգուցե, – ասաց Յաթաղանը մտազբաղ։ – Ստուգել է պետք։

– Ի՞նչը։

– Ամեն ինչ։ Արդյոք, եթե նրանց կրկին քննենք, երևույթը կրկին կարտահայտվի՞։ Արդյոք սարքերը նորմալ վիճակու՞մ են։ Միգուցե նրանց միջև կարճ միացու՞մ է եղել։ Եթե ոչ՝ պետք է տեսնել այլ պացիենտների դեպքում կկրկնվի՞ ֆենոմենը, թե ոչ։

– Ինչ ես ասում, – ասաց Միքայելը։ – Ինչպե՞ս կարող է զուգադիպությունը կրկնվել։

– Ի՞նչ զուգադիպություն։ Սա զուգահեռ մտածողության մաքուր դեպք է, – ասաց Յաթաղանը։ – Մի՞թե դու չես հասկանում։ Աչքերդ բացի՛ր։ Ոգևորվի՛ր։ Այսպիսի դեպքեր հարյուր տարին մեկ են պատահում։ Մենք պիտի հիմա ձեռնարկենք լայնածավալ հետազոտություն։

– Ես չորս օրից պիտի վերադառնամ ԱՄՆ, – ասաց Միքայելը։

– Ի՞նչ ԱՄՆ, – ասաց Յաթաղանը։ – Գի՞ժ ես։ Պետք է ստուգել։ Պետք է հրավիրել մարդկանց, զույգ-զույգ, որոնք միմյանց ճանաչում են, համաձայն են լոգոֆիլիա անցնել զուգահեռաբար, ստուգել նրանց գրաֆիկները։ Պետք է ստիպել նրանց մտածել միմյանց մասին և նաև՝ ստուգել այն դեպքերը, երբ նրանց չենք հրահրում մտածել միմյանց մասին, բայց նրանք սպոնտան կերպով մտածում են։ Պետք է ստուգել ամուսնական զույգերին, քույրերին, եղբայրներին, քույրուեղբայրներին, ծնող ու զավակներին, ընկերներին, ֆեյսբուքյան ընկերներին և նույնիսկ միմյանց չճանաչողներին՝ միայն եթե նրանք միմյանց մասին լսել են։ Պետք է ստուգել տարբեր տարիքի մարդկանց... Տարբեր ազգերի... Պետք է երկու լոգոֆիլների միջև տարբեր հեռավորություններով անել էքսպերիմենտը՝ տեսնելու, թե արդյոք որևէ փոփոխություն կլինի, թե ոչ...

Երեկոյան, քեռի Գևորգի հետ «Ցենտրալ» սրճարանում նստած, Միքայելը պատմեց այդ տարօրինակ դեպքի մասին։ Քեռի Գևորգի հետ զրույցի արդյունքում նա որոշեց երկարացնել իր այցը Հայաստան։

* * *

Անցավ երկու շաբաթ։ Ստուգումները ֆենոմենալ արդյունքներ բերեցին։ Չնայած մանր խոտորումներին՝ մեծ քանակությամբ մարդիկ, ովքեր միմյանց ճանաչում էին, կրկնում էին տիկին Նվարդի և նրա ամուսնու էֆեկտը. եթե մեկը մտածում էր մյուսի մասին՝ մյուսն էլ էր մտածում նրա մասին։ Փորձվողների վաթսունհինգ տոկոսի մոտ երևույթը դրսևորվում էր հստակորեն։ Մերձավորության աստիճանն այնքան էլ կարևոր չէր. թեև մերձավորների մոտ երևույթն ավելի հստակ էր արտահայտվում՝ բայց առկա էր նաև պարզապես ծանոթների մոտ։

– Մենք ստացանք Նոբելյան մրցանա՛կ, – գոռում էր Յաթաղանը, փորձերի միջև կարճատև ընդմիջման ընթացքում մեծ քայլերով քայլելով Միքայելի բուժարանի մի անկյունից մյուսը։ – Այ ապրե՛ս, ագրեգա՛տ, – նա գորովանքով շոյում էր լոգոֆիլի փայլուն կորը։

– Սպասիր, – ասում էր Միքայելը. – ախր մենք ունենք առնվազն քսան դեպք, երբ մտքի ոչ մի զուգահեռություն չի նկատվել։

– Բայց մենք ունենք հարյուր հիսունից ավելի դեպք, երբ նկատվե՛լ է։

Իրոք. քսան զույգ չդրսևորեցին զուգահեռ մտապատկերի ֆենոմենը. նրանք հատուկ հավաքագրվել էին այլազգիների շրջանից՝ ամերիկացիների, ֆրանսիացիների, բելգիացիների, ղազախների... Եվ նրանցից ոչ մեկի մոտ երևույթը չարտահայտվեց։ Միայն մեկ ռուս զույգ նույն երևույթը դրսևորեց...

– Գուցե սա զուտ հայկակա՞ն երևույթ է, – ասաց Յաթաղանի ասիստենտը դողացող ձայնով։

– Ինչ ես ասում, – բարկացավ Միքայելը. – էլի դուք ձեր հայկականությունն եք ուզում կենսաբանացնել... Հերիք չի այդ բոլոր շառլատանները լցվել են դաշտ՝ թե իբր հայի գեն կա, էս, էն... Հիմա ուզում ես մեզ է՞լ շառլատան դարձնել։

– Ես իհարկե հաճույքով կհավատայի, որ դա հայկական ֆենոմեն է, ու կանվանեի սա «հայի սինդրոմ»։ Եթե կա հայկական հիվանդություն, ինչու՞ չի կարող լինել նաև մեկ այլ՝ հայկական ֆիզիոհոգեկան նեյրոֆենոմեն, – դիպլոմատիկ տոնով ասաց Յաթաղանը։ – Սակայն չէ որ մենք ստուգել ենք նաև եզդիների, ասորիների, հրեաների և նույնիսկ մի զույգ ռուսների՝ և նրանց մոտ դա արտահայտվել է։

– Հայկականություն, – մտազբաղ ասաց Միքայելը։ – Ի՞նչ է դա նշանակում։ Դա անորոշ հասկացություն է։ Արյա՞մբ է արդյոք դա որոշվում։ Թե՞ մարդու որոշմամբ՝ որ ես հայ եմ։ Պատկերացնենք, որ ազգի կենտրոնում կա երկու խումբ. «զտարյունները» և «կամավորները»։ Արվարձաններում՝ «խառնածիններն» ու «անվճռականները», կամ «չհետաքրքրվածները»։ Իսկ եթե անվճռականը զտարյուն է... Դա նրան հա՞յ է դարձնում։ Իսկ եթե զտարյունն է չհետաքրքրված... Մենք չենք չափում, թե ով որքան հայկական արյուն ունի։ Իսկ մեր տատիկները... Օ, այդ մեր տատիկները... Նրանք այնքան գաղտնապահ ու պրպտող էին...

– Իմ տատիկը զտարյուն հայ էր, – առարկեց ասիստենտը։

– Գուցե մենք պիտի տվյալներ հավաքագրենք՝ թե ո՛ւմ ծնողները, նույնիսկ տատուպապն ովքե՛ր են եղել, – առանց նրան լսելու՝ շարունակեց Միքայելը։

– Դա էր պակաս, – ասաց Յաթաղանը։ – Այդքան ժամանակ որտեղի՞ց։ Հետո՝ ինչու՞։ Ինչու՞, ասում եմ, հենց այդ հատկանիշը։ Ի՞նչ ես ուզում դրանով որսալ։ Գուցե մենք պիտի աչքերի գու՞յնը վերցնենք որպես հատկանիշ։ Դա ավելի հավանական կլիներ... Չէ՞ որ աչքերի գույնը, գիտությունը պարզել է, հաստատ ազդում է մարդու բնավորության, այսինքն հոգեկանի վրա... Ե՛վ դեպի ներս, և՛ դեպի դուրս՝ դիմացինի...

– Կներեք, – ասաց բուժքույրը, միջանցքից ներս նայելով, – հաջորդ զույգը պատրաստ է։

– Գնացինք, գնացինք, – քրթմնջաց Յաթաղանը և, լեբլեբիջիների քայլերգը շվշվացնելով, գնաց դեպ իր բուժարան։

Ասիստենտը հետևեց նրան։

Միքայելի բուժարան մտավ մի հաճելի տիկին, իսկույն երևում էր, որ սլավոնական ազգի։

– Բարև ձեզ։ Պառկեք խնդրեմ, – ասաց Միքայելը ռուսերեն։

Տիկինը հնազանդ պառկեց։ Միքայելը մետաղյա օղերը նրա քունքերին, կոճերին ու դաստակներին հագցրեց։ Միացրեց լոգոֆիլը։

– Ի՞նչ եք մտածում հիմա։

Կես ժամն անցնում էր տաղտկալի։ Կինը պատասխանում էր հեշտ ու հաճույքով։ Լոգոֆիլը նկարում էր հանճարեղ նկարներ։ Միքայելն անտրամադիր էր։ Ձեռքը քոր էր գալիս և ցնցվում. նշտարի բացակայությունը զգացնել էր տալիս, Միքայելը վախենում էր որակավորումը կորցնել էնցեֆալոգոսի վիրահատություններին այդքան երկար ընդմիջում տալու պատճառով։

Միքայելը թողեց, որ գործի մեծ մասն անի ասիստենտը։ Ինքը խորասուզված նայում էր պատուհանից դուրս՝ դեղնող տերևներին։ Մերձավորությունը խթան է, դա արդեն հասկանալի է։ Բայց ինչու՞ որոշ դեպքերում երևույթն այդքան ցայտուն է, որոշ դեպքերում՝ սվաղված, իսկ որոշ դեպքերում՝ բացարձակապես բացակա։ Ուրիշ ի՞նչ օրինաչափություն կարող է լինել։ Ասենք թե՝ երևույթը ցայտուն է մերձավորության պատճառով՝ գումարած մեկ այլ հանգամանք։ Այդ դեպքում երևույթը բացակա է, եթե հանգամանքը ներկա չէ, և կամ սվաղված է, եթե հանգամանքը թույլ է արտահայտված... Իսկ ինչպես կարող է նա թույլ արտահայտվել... Ասենք, մեկի մոտ առկա է, մյուսի մոտ՝ ոչ...

– Մտածեք...

– Հիմա մի՛ մտածեք...

– Բժիշկ, ես չեմ կարող չմտածել։ Պատանի տարիքում կարողանում էի, վաղուց կորցրել եմ ունակությունս...

– Փորձեք չմտածել որքան կարող եք... Մտածողությունդ պահեք... Մի քիչ էլ... Մի քիչ էլ... Դե լավ, մտածեք։ Հիմա այս կողմով մտածեք։

– Իսկ այս կողմով մտածելիս ցավ զգու՞մ եք...

Նա դժգոհ էր, համարում էր, որ Յաթաղանն իրեն թույլ չի տալիս մտածել այնքան՝ որքան նա ուզում է, և որքան անհրաժեշտ է՝ ֆենոմենը հասկանալու համար։ Յաթաղանը սիրում էր երեկոները գնալ թատրոն կամ համերգ։ Դիտում էր երևանյան բոլոր ներկայացումները, թեև դրանք հայերեն էին, և մեծ հաճույք ստանում։ Իր ամերիկյան կյանքի ընթացքում Միքայելը գրեթե երբեք թատրոն կամ համերգ չէր այցելել։ Հիմա ստիպված ուղեկցում էր գործընկերոջը. հո միայնակ չէր թողնելու։ Երանի էր տալիս բախտին. Յաթաղանը չէր պահանջում թարգմանել ներկայացումները։ Դե, ասենք, նա դրանք կարող էր կարդալ իր լեզվով. մեծ մասամբ կլասիկ բաներ էին. «Համլետ», «Օթելլո»։ Ներկայացումից հետո քայլում էին երևանյան փողոցներով՝ զրուցելով ողբերգության ժանրի մասին։ Յաթաղանը՝ անտրակտին անպայման թատրոնի բուֆետում ընդունած ռակիից հետո ակտիվ, եռանդուն, Միքայելը՝ որ չէր խմում, մտահոգ, դժգոհ։ Արդյունքում Միքայելը քիչ էր քնում և համարում էր, որ չի հասցնում կենտրոնանալ։

– Վերջացրինք, – ասաց ասիստենտը։

– Շնորհակալություն, – ասաց Միքայելը։ – Դուք այստե՞ղ եք ապրում։

– Այո, – հաճույքով պատասխանեց կինը։ – Ամուսինս դեսպանությունում է աշխատում, զլմների գծով հանձնակատարն է։ Ես շատ սիրում եմ Արմենիան։ Իհարկե, ձեզ մոտ դժվարություններ կան, այնպես չէ, ինչպես սովետական տարիներին էր, երբ բոլորս միասին էինք...

Միքայելը մտաբերեց սովետական իր մանկության խունացած տարիները՝ ինչպես որ ինքն էր հիշում. միս չկար։ Հայրը համարում էր, որ ինքը պիտի պարտադիր միս ուտի։ Ինքը, իրոք, սիրում էր միս ուտել։ Հայրը գնում էր ձմեռվա գիշերով հերթ պահում, որ առավոտյան կարողանա միս առնել։ Հերթի անդամները հերթապահում էին հաջորդաբար, որ չսառեն։ Հերթապահները կրակ էին վառում խանութի դռան առջև, կարծես տրնդեզ պիտի խաղային։

– Իսկ սովետական տարիներին ամեն ինչ լա՞վ էր, – ասաց Միքայելը։

– Օ, իհարկե, – ասաց կինը։ – Հիշում եմ՝ հայրս ինձ տանում էր դաչա՝ Բարվիխա, և այնտեղի գյուղական խանութում ինչ ասես չկար, պաղպաղակից սկսած մինչև սև ձկնկիթ: Եվ գները, գները... Պապս էլ, երբ դեռ Նովոսիբիրսկում էինք ապրում՝ ես այն ժամանակ փոքր էի, նա աշխատում էր անվտանգության համակարգում – գործուղումներից ետ գալիս բերում էր իր հետ ինչ ասես, էլ կզաքիս, էլ նույնիսկ, երբեմն, ոսկի, որն ինքը պարզապես գտնում էր, գիտե՞ք, Սիբիրում թափառելիս, ոճրագործներին հսկելիս՝ ոտքերի տակ թափված՝ անտառում։

Միքայելը հիշեց նախորդ ռուս պացիենտին. սա նույնպես պատմում էր իր պապի մասին, որին գնդակահարել էին երեսունյոթ թվականին։

«Այս կնոջ պապը վերտուխայ էր, այն մարդունը՝ զեկ», – մտածեց Միքայելը։

– Իսկ դուք ու՞մ հետ եք եկել, – հարցրեց Միքայելը։

– Ընկերուհուս հետ։ Նա ձեր գեղատեսիլ կոլեգայի մոտ է։ Նա գերադասում է այդպիսի պարթև հարավցիների. նրա հայրը ծառայում էր Վրաստանում։ Իսկ ես՝ ձեզ պես ինտելիգենտների, – կոկետաբար ասաց կինը։

– Ցտեսություն, հաջողություն եմ մաղթում, – բարեկրթորեն ասաց Միքայելը։

Հետո ստուգեց, Յաթաղանից հարցնելով. այս դեպքում զուգահեռությունը բացակա էր։ Նաև ճաշակների հարցում։

Հաջորդ օրը երկմտանքը հաղթահարեց ու զանգահարեց տիկնոջը։

– Ա, այդ դու՞ք եք, – ասաց տիկինը։ – Լսում եմ։ Ուզում եք ինձ հրավիրել ժամադրությա՞ն։

– Կներեք, իսկ դուք ճանաչու՞մ եք պարոն Օռլովին։

Օռլովն այն մարդն էր, որի պապը գնդակահարվել էր։

– Իհարկե, – ասաց տիկինը, – չէ որ նա էլ է աշխատում դեսպանությունում։

– Կհամաձայնեի՞ք մեկ անգամ ևս մասնակցել էքսպերիմենտին՝ նրա հետ։

– Խնդրեմ, – ասաց տիկինը փոքր-ինչ չորոտ։ – Չեմ ասի, որ նրան շատ եմ համակրում, բայց ձեր և Արմենիայի գիտության խաթր՝ խնդրեմ։

Հաջորդ օրը կինն ու Օռլովը կրկին անցան լոգոֆիլիական զննում, այս անգամ՝ միասին։ Այս անգամ էֆեկտը կար, բայց շատ թույլ։ Ուրեմն մարդ մի դեպքում այն ունի, մյուսում՝ ոչ։ Ուրեմն առանձին վերցրած մարդը չէ հարցը... Այսինքն նա էլ... Չափից դուրս շատ փոփոխականներ կան այս հավասարման մեջ...

«Հատկանիշ, հատկանիշ, – մտածում էր Միքայելը։ – Մի դեպքում՝ թույլ, մի դեպքում՝ ուժեղ, մի դեպքում՝ բացակա։ Հայրն ու դուստրն են զուգադիպում... Մայրն ու որդին...»։

– Հատկանիշը գենդերայի՞ն է, – հանկարծ բացականչեց նա բարձրաձայն և, վախեցած, աչք ածեց շուրջը. այդ բառն արգելված էր Հայաստանում Պուտինի հրամանագրով, ճիշտ ինչպես «ցեղասպանություն» բառը՝ Թուրքիայում։ Այդ մասին նրան նախազգուշացրել էր քեռի Գևորգը՝ հենց որ Միքայելն ինքնաթիռից ցած էր իջել։ Տեղական ադաթները պետք է հարգել, դա Միքայելը լավ գիտեր։

Բարեբախտաբար, բուժարանը դատարկ էր այդ պահին. Միքայելի ասիստենտը դուրս էր եկել միջանցք՝ մոբիլայինով զրուցելու, քանի որ իրեն զանգահարել էր ԱԱԾ-ից իր շեֆը։

Միքայելը հասկանում էր, որ ինչ-որ բան բաց է թողնում։ Երբ ասիստենտը վերադարձավ՝ միասին նայում էին նկարները. «Տե՛ս, սա կարծես ծիածանագույն նշտար լինի, – ասում էր Միքայելը։ – Սա՝ համեմատաբար թույլ զուգադիպությունն է, բայց դեռ ոչ ամենաթույլ։ Ամենաթույլն այս մեկն է, սա կարծես ընդամենը մի փոքրիկ մետաղագույն նշտարիկ լինի...»։ «Եվ այստեղ էլ նույնն է», – ասում էր ասիստենտը, նայելով զուգահեռ նկարին։

– Նրանք բոլորը միշտ նույնն են, – ասաց Միքայելը։ – Եթե նրանք կան, կրկնվում են՝ ապա նույնն են։

– Իսկ սա, ահա, ակնհայտորեն ուժեղ դեպք է, – ասաց ասիստենտը։ – Սա արդեն ոչ թե նշտար է, այլ մի ամբողջ... լազուրե յաթաղան։ – Ասիստենտն ամաչկոտ ծիծաղեց։ – Միայն եկեք չասենք մեր թուրք ընկերոջը։

Այդ պահին ներս մտավ կատաղած Յաթաղանը։ Կատարը տաք էր։ Երևում է, գործն ավարտել ու իսկույն ռակին հուպ էր տվել։

– Մինչև ե՛րբ, – գոռաց նա։ – Ասացիր արի ստուգենք ևս հարյուր հոգի՝ ես համաձայնեցի։ Բայց մենք արդեն ստուգել ենք ևս երեք հարյուր... Պետք է հրապարակել, ինչպես դու չես հասկանում, լոգոֆիլը դեֆիցիտ չէ, ուրիշներն էլ ունեն, հենց որ բամբասանքը տարածվի՝ մեզնից առաջ կանցնեն...

– Ինչպես կուզես, եղբայր, – ասաց Միքայելը։ – Համարում ես, որ ժամանակն է՝ հրապարակիր։

– Ինչպես թե։ Իսկ դու՞։

– Ես դեռ համոզված չեմ...

– Ես առանց քեզ չեմ հրապարակի։

– Դե լավ, իմ անունն էլ կարող ես դնել վերնագրի տակ։ Բայց քոնը՝ առաջինը։

– Ինչու՞։ Չէ՞ որ դու ես հայտնաբերել երևույթը։

– Բայց եթե դու չլինեիր՝ մենք այն չէինք հետազոտի։

– Բայց դու հասկանու՞մ ես, թե սա ինչ է նշանակում. մարդիկ, դու մի ասա, մտովի հաղորդակցվում են միմյանց... ուղղակի ոչ ոք չի իմացել ու չի ստուգել սա մինչ այժմ... Երբ ես մտածում եմ քո մասին, հարյուրից մի վաթսունհինգ դեպքում դա նշանակում է, որ դու էլ մտածում ես իմ մասին... Սա նոր քայլ է՝ մարդկության պատմության մեջ... Ինչ հնարավորություններ...

– Որտե՞ղ ես հրապարակելու. «Յահրբուխ ֆյուր փսիխոանալիտիկու՞մ»։

– Չէ ինչ ես ասում, էնտեղ երկար պետք է սպասել։ Արի նամակ գրենք «Նեյչըրին»։

– Դու գրիր, ես կստորագրեմ։

– Իսկ ինչպե՞ս անվանենք։ «Հայի սինդրո՞մ»։

– Արի անվանենք պարզ, – ասաց Միքայելը, – «Նվարդի սինդրոմ»։

– Չի կարելի, – ասաց Յաթաղանը, – խեղճ կինն անտեղյակ է, սխալ կհասկանա։ Սա ի՞նչ է, – Յաթաղանը հակվեց նկարներին։

– Սա ռուս կնոջ և իր ծանոթի նկարներն են, մոռացե՞լ ես։

– Հիշում եմ, – ասաց Յաթաղանը։ – Այդ ծանոթը երկրորդ անգամ էր եկել։ Իսկ առաջին անգամ նա քեզ մոտ էր։

– Այո, – ասաց Միքայելը։

– Իսկ ինձ հետ նրա հայ ընկերն էր, – ասաց Յաթաղանը։ – Շատ լավ մարդ դուրս եկավ ծերուկը։ Պատկերացնու՞մ ես, թուրքերեն գիտեր։ Ասում եմ՝ որտեղի՞ց գիտես։ Ասում է՝ պապս է սովորեցրել։ Պապը Թուրքիայից էր դու մի ասա։ Հետո ապրել էր Լիբանանում, հետո գաղթել Հայաստան ու... աքսորվել Սիբիր։ Բայց հետո վերադարձել էր ու թոռանը նույնիսկ հասցրել մի քիչ թուրքերեն ուսուցանել։

– Եվս մեկ զեկ, – ասաց Միքայելը։

– Զեկն ի՞նչ է։

– Հեչ, բացատրելը երկար կտևի։

– Մենք էլ ենք ասում «հեչ», – ասաց Յաթաղանը։ – Ամեն ինչ մեզնից եք վերցրել։

«Եվս մեկ հեչ», – մտածեց Միքայելը։

– Ի՞նչ ես մտածում, – ասաց Յաթաղանը։

– Որ «հեչն» այս աշխարհում շատ է, – ավտոմատ կերպով իսկույն արձագանքեց Միքայելը. այդ կանոնը՝ որ երբ հարցնում են «ինչ ես մտածում» պետք է անհապաղ արձագանքել, ինքն էր ստեղծել՝ լոգոֆիլի վրա պացիենտների հետ աշխատելու համար։

– Տեսնես ինչպե՛ս կպատկերվեր «հեչը», – ասաց Յաղաթանը մտազբաղ։ – Ես այն պատկերացնում եմ որպես սև մի բազմաճյուղ լաքա, որի մեջ՝ ոսկեգույն և կարմիր առկայծող պուտեր։ Արի ստուգենք՝ լոգոֆիլի տակ պառկենք երկուսով։ Տեսնենք ում «հեչն» ինչպիսին է։

– Լրջացի՛ր, – ասաց Միքայելը։ – Ֆանտազիադ սիրեմ։ Շատ ես խմում։

Հայտնագործության հարմար անուն նրանք չգտան։ Նամակը, որ հինգ օրից հրապարակվեց «Նեյչըրի» վեբկայքում՝ երևույթն անվանում էր «զուգահեռ մտապատկերման սինդրոմ»։ Այն ստորագրել էին երկուսն էլ։ Բայց Միքայելը պնդեց, որ առաջինը Յաթաղանի անունը լինի, քանի որ նա հյուր էր Հայաստանում։ Որոշ գիտնականներ փորձեցին հետո երևույթն անվանել «Օսմանչի-Պետրոսյան սինդրոմ», բայց անունը չկպավ։ «Էկոնոմիստի» «թեթև ձեռքից» էր, որ երևույթն անգլերեն աշխարհով մեկ սկսեցին անվանել «Յաթաղան սինդրոմ»։ «Եթե հայտնագործությունը հաստատվի, – գրել էր «Էկոնոմիստը», – այն կարող է դառնալ ամենախոշոր թռիչքը մարդկության՝ լուսին իջնելուց հետո»։

Հոդվածը զայրույթ առաջացրեց հայերի շրջաններում. նրանք համարում էին, որ հայտնագործության մեջ Միքայելի դերը հոդվածում նսեմացված է։ «Յաթաղանը հաղթեց Միքայելին, ինչպես յողուրթը՝ մածունին», – գրում էր «Առավոտ» թերթը։

* * *

Անցավ մեկ տարի։ Այն հաջողություն չբերեց գործընկերներին։ Միքայելն իր առանձնասենյակում նստած՝ Կլիվլենդի հիվանդանոցում, աչք էր ածում անկյունում դիզված փաթեթներն ու արղկերը։ Նրան գործից հանել էին ԱՄՆ Գիտական էթիկայի հանձնաժողովի որոշմամբ, այն բանի համար, որ նա, առանց մարդկանց տեղյակ պահելու, նրանց ենթարկել էր մտավոր էքսպերիմենտի, և որ օգտագործել էր բժշկական գործիքը ոչ ըստ նպատակի, այդպիսով չարաչար խախտելով բժշկական էթիկան։

«Իրոք, ինչպես կարող էի ես դա արած լինել, – մտածում էր Միքայելը։ – Խեղճ Նվարդն ու իր ամուսինը չգիտեին, ինչն էինք մենք դիտարկում, նրանց էքսպերիմենտի համար օգտագործելիս։ Ոչ էլ Օռլովը կամ այն ռուս կինը։ Ոչ ոք այդ հարյուրներից։ Միգուցե եթե նրանք իմանային՝ նրանց դա պետք գար։ Միգուցե դա նրանց կյանքը փրկեր ինչ-որ պահի։ Յաթաղանը ինչ, նա թուրք է, նա գուցե գենետիկորեն սովոր է պացիենտներին մանիպուլյացիայի ենթարկել, յաթաղանով գիտություն զարգացնել, – կես-կատակ, կես-լուրջ՝ շարունակում էր մտածել նա, դեռևս հանգիստ, որ իր մտքերը ոչ ոք չի կարողանալու կարդալ, բայց և ամաչելով սեփական քաղաքական անկոռեկտությունից, թեկուզև մտքի խորքում. – բայց ինչպես կարող էի ե՛ս դա աչքաթող անել»։ Լոգոֆիլը ոչ իր նպատակի համար օգտագործելը, սակայն, նա մեղք չէր համարում և գտնում էր, որ այդ պատճառով իրենց հետապնդելը զուտ գիտական բյուրոկրատիզմի արտահայտություն է։ Լոգոֆիլը մասնավոր էր, պատկանում էր հայ բարերարին, նրա գործածումը որևէ ապացուցված վնասակար հետևանք չուներ, և ոչ մի արգելք չկար՝ այն օգտագործելու որևէ ա՛յլ լավ նպատակի համար, ա՛յլ մարդկանց բուժման, թեկուզև էքսպերիմենտալ, թե էնցեֆալոգոսով հիվանդ երեխա շրջակայքում այդ պահին չիք։

Սկզբում, երբ հանձնաժողովի հետաքննությունը սկսվեց, հիվանդանոցը Միքայելի աշխատավարձն ու պաշտոնը կրճատեց։ Միքայելը ստիպված էր ետ հանձնել տունը՝ որ ապառիկ առել էր Կլիվլենդի մոտակայքում, քանի որ այլևս չէր կարող վճարել ամենամսյա մուծումները։ Իրերը տեղափոխել էր իր առանձնասենյակ. այն իրեն էին հատկացրել հիվանդանոցում մինչ հետաքննության ավարտ։ Գիշերում էր այնտեղ։ Լոգոֆիլին մոտենալ նա այլևս իրավունք չուներ։ Վիրահատել էլ չէին վստահում։ Վեց վիրահատական ինքնաթիռը սավառնում էր ԱՄՆ երկնքում՝ այսուայնտեղ տեղափոխելով մանկանց կյանքեր փրկող մնացած վեցը վիրաբույժներին, իսկ Միքայելն ապաորակավորված էր. նրան հատկացված ինքնաթիռը ժանգոտում էր Կլիվլենդի օդակայանում, օրական հարյուր հազարավոր դոլարների վնաս բերելով հիվանդանոցին։

Յաթաղանը, որ մինչ այդ Միսսուրիի համալսարանում էր աշխատում՝ իրերը հավաքել, վերադարձել էր հարազատ Թուրքիա, որտեղի բազում համալսարաններից մեկում նրան գրկաբաց էին ընդունել։ Միքայելը գիտեր, որ ինքն էլ կարող է վերադառնալ Հայաստան, նույնիսկ արդեն քաղաքացիություն ուներ, բայց գնա ի՞նչ անի։

Քաղաքացիություն նրան տվեցին այն օրերին, երբ իրենց նամակը հայտնվեց «Նեյչըրի» կայքում։ Յաթաղանի ասիստենտը հանրապետական կուսակցության անդամ էր։ Հերթական կուսակցական նիստի ժամանակ նա չէր դիմացել ու սուրճի ընդմիջման պահին պատմել էր կրթության և գիտության նախարարին ունիկալ էքսպերիմենտի մասին։ Նախարարն էլ, միշտ պատրաստ նախագահին ուրախացնելու՝ նրա հետ դեպ ելք գնալիս նրա ականջին էր փսփսացել, շարժելով այլ մերձավորների նախանձը։ Նախագահը, ոգեշնչված, հրահանգել էր Միքայելին կանչել և հանդիսավոր պայմաններում նրան էր հանձնել հայկական անձնագիր, որից Միքայելը չէր հրաժարվել։ Հետո սկսել էր Միքայելին հրավիրել տարբեր հանդիսավոր արարողությունների, նույնիսկ որոշ հարսանիքների։ Բայց Միքայելն արագ էր հոգնում նման ժամանցից, հազիվ էր հրաժարվել՝ առանց նախագահին վիրավորելու, պատճառաբանելով հայտնագործության վրա շարունակաբար աշխատելու կարիքը։ Նույնիսկ Յաթաղանի հետ երեկոները թատրոն գնալը, «Համլետի», «Կորիոլանի» կամ այլ կլասիկ գործերի ժանրերը քննարկելը գերադասելի էին նախագահի առաջարկած ժամանցի տարատեսակներից։

Նախագահին Միքայելը պետք էր, որպեսզի կարողանա աշխարհին ասել, որ հայաստանցին է «Նեյչըրում» նամակ հրապարակել, առավել ևս՝ թուրքի հետ, թեկուզև ամերիկյան, քանի որ նախագահը փնտրում էր հնարավորություն՝ վերակենդանացնելու վաղուց մեռած թուրք-հայկական բանակցությունները։ Բացի այդ՝ նա ուզում էր ցույց տալ այն սփյուռքահայ բարերարին, որը նվիրել էր լոգոֆիլները՝ որ դրանք ունիկալ օգտագործման են դրվել, որպեսզի կրկին փող ու նվեր տա սփյուռքահայը Հայաստանին։ Ավաղ, Միքայել-Յաթաղան դեպքը սփյուռքահայ բարերարին չէր համոզել ու գոհացրել. վերջինս հայտնաբերել էր, որ բացի երկու լոգոֆիլից մնացած ամենը, ինչ ինքը տվել էր Հայաստանին՝ քամին տարել էր։ Եվ նա հրաժարվել էր այսուհետ օգնել Հայաստանին ու հեռացել հեռավոր Կալիֆորնիա, պահանջելով նաև, որ իր լոգոֆիլներն իրեն վերադարձվեն, ու իր ողջ ունեցվածքը կտակել էբոլայի դեմ պայքարին։

Դա նշանակում էր, որ Միքայելին և Յաթաղանին այլևս Հայաստանում պահելու իմաստ և փող չկար։ Նրանք վերադարձել էին ԱՄՆ։

«Նեյչըրի» նամակից հետո նրանք մի ավելի մեծածավալ ու մանրամասն հոդված գրեցին։ Սակայն այն աղմուկը, որն այդ ամենն առաջացրեց, գործին օգուտ չտվեց։

Մի շարք գիտնականներ աշխարհի տարբեր ծայրերում փորձեր արեցին, հիմնականում՝ կա՛մ անհաջող, կա՛մ անորոշ արդյունքով։ Ուղեղագետների միջազգային ասոցիացիայում Միքայելի պրեզենտացիան ջախջախիչ հարված ստացավ պրոֆեսորներ Բուռլյաևի, Բեռնշտեյնի, Կամենևի, Մանդելշտամի և նրանց միացած տարեց Արմենակ Հարությունյանի՝ լոգոֆիլի սովետական պրոտոտիպը ստեղծողի կողմից։ Հատկապես ճարտասան էր նեյրոգիտության հիմնադիր պրոֆեսոր Բեռնշտեյնը, որը ծաղրեց Միքայելին և Յաթաղանին՝ իրենց գրառումները կատարելիս նոթատետր օգտագործելու համար. «Լոգոֆիլի դարում, – ասաց նա, – դուք նոթատետրի մե՞ջ էիք կատարում ձեր գրառումները»։

Պրոֆեսոր Արմենակ Հարությունյանն էլ ավելացրեց հեգնանքով. «Իսկ ասացեք խնդրեմ, թանաքո՞վ էիք գրում, իսկ միգուցե դուք սագի փետուրո՞վ էիք գրում, այն թաթախելով թանաքամանի մե՞ջ։ Դա ավելի կլասիկ կլիներ»։

«Իսկ եթե լուրջ խոսենք, – շարունակեց պրոֆեսորը, – ասացեք խնդրեմ, եթե, ասենք, ես մտածում եմ միանգամից երեք մարդու մասին, ապա այդ երեքն էլ պարտադիր ի՞մ մասին են մտածում։ Միաժամանա՞կ»։

Հանձնաժողովի անդամները սկսել էին քահ-քահ ծիծաղել։ Նույնիսկ Միքայելը չէր կարողացել զսպել ծուռ ժպիտը։

«Դուք այդպե՞ս էիք կտրտում ձեր խեղճ մանկիկներին, – շարունակեց պրոֆեսորը։ – Նշտարն է՞լ էիք թաթախում թանաքի մեջ»։

Կրկին ծիծաղ։ «Նրան նշտար պետք չէ, նա ունի իր յաթաղանը», – տեղից ասաց մի կին բժշկուհի։ Հանձնաժողովը, թամաշայից գոհ՝ ձայնակցում էր։ «Ես հենց սկզբից զգացի, որ այստեղ ինչ-որ բան խորապես այն չէ, – ասաց «Նեյչըրի» գլխավոր խմբագիրը։ – Ճապոնիայում ձեր պես գիտնականները, եթե գոնե մի կաթիլ ազնվություն ունեն պահպանած, խարակիրի են գործում նման դեպքերում։ Մանավանդ՝ յաթաղան էլ ունեք, ասում են...»։

Բայց Միքայելը չէր ուզում խարակիրի գործել, և իր Յաթաղանը հեռու էր։

Նիստից հետո Միքայելը մոտեցել էր պրոֆեսոր Հարությունյանին և դողդոջուն ձայնով ասել. «Պրոֆեսոր, ես ուզում էի ձեզ շնորհակալություն հայտնել ձեր սկզբունքայնության համար... ես շատ բան հասկացա այսօր...»։ «Տղաս, – ասել էր պրոֆեսորն ու հայրաբար թփթփացրել նրա ուսը, – գիտությունը գիտական ֆանտաստիկա չէ։ Հերիք է այդ հայկականությունը փողհարենք։ Սա տրնդեզ կամ զուռնա չէ։ Դուք հասկանու՞մ եք, որտեղ եք գտնվում։ Դու հասկանու՞մ եք, որ ձեր նմանները խայտառակում են մեր տառապած ռեսպուբլիկան։ Բայց ոչինչ, դուք դեռ երիտասարդ եք, սա ձեզ դաս կլինի»։ «Ես... այո... իհարկե ես հասկանում եմ... բայց... իհա՛րկե սա ֆանտաստիկա չէ, տրնդեզ ու զուռնա չէ, հայկականություն չէ... ես էլ նույնն էի ասում», – թոթովել էր Միքայելը, բայց պրոֆեսորը, արդեն առանց լսելու, առաջ էր անցել, որպեսզի թևանցուկ անի նոբելյան դափնեկիր Ստիվըն Բրյունին, որի հետ պայմանավորվել էին, հանդիպման առիթից օգտվելով, լանչի գնալ մոտակա «Պիցցա Հաթ»։

Նորվեգիայում պրոֆեսոր Էկկըլհարստի թիմի փորձերն արդյունք չտվեցին։ Իտալիայում՝ բացարձակապես ոչ մի արդյունք։ Ոչ էլ Հունաստանում։ Իսպանիայում որոշ արդյունքներ կային, բայց անբավարար։ ԱՄՆ-ում նույնպես՝ շատ քիչ արդյունք, միայն Հարավում որոշ դեպքեր։ Ողջ Օկլահոմա նահանգում՝ միայն մի դեպք արձանագրվեց, այն էլ այնտեղ մնացած միակ հնդկացիական ռեզերվացիայում։ Իսրայելում, ճիշտ է, մի բժիշկ՝ Ռոստովից այնտեղ տեղափոխված, արձանագրեց բավական դեպքեր «Յաթաղան սինդրոմի», ինչպես հրեաների, այնպես էլ պաղեստինցիների մոտ։ Սակայն պարզվեց, որ նա կեղծել էր իբր Սովետական Միությունում ստացած իր բժշկական դիպլոմը, և նրան ձերբակալեցին։

Ադրբեջանական կառավարամետ զլմները պրոպագանդիստական քարոզարշավ սկսեցին Միքայելի և Յաթաղանի դեմ, մեղադրելով նրանց հերթական փորձի մեջ՝ իբր հայերի արած հայտնագործություն արձանագրել, հիշեցնելով «Արմենիկումի» դեպքը և պնդելով, որ հայերը, ինչպես միշտ, խաբեբա են, իսկ Յաթաղանը՝ իր արյան դավաճան և երևի ծպտված հայ կամ առնվազն ազգը ծախած դավաճան։ Թուրքիայում նույնպես Յաթաղանի դեմ հալածանքներ սկսեցին, սակայն նրան հյուրընկալած համալսարանը դեռ դիմադրում էր, քանի որ նրա ռեկտորը Թուրքիայի նախագահի համադասարանցին էր։

Ռուսաստանում ազգայնականները շարժում սկսեցին ի պաշտպանություն Յաթաղանի և Միքայելի, հայտարարելով, որ տեղի է ունենում հերթական հրեա-մասոնական դավադրությունը՝ հանճարեղ հայտնագործությունը վերացնելու նպատակով։ Նրանց միացավ հայտնի հրապարակախոս Յուլիա Լատինինան։ Դա շատ վատ տպավորություն թողեց միջազգային զլմների վրա։ «Էկոնոմիստը» առաջին հոդվածից կես տարի հետո հրապարակեց մեկ այլ հոդված, որտեղ գրված էր, թե իբր Պուտինը երկու գիտնականներին հրավիրել է Դոնբասում ապրելու և աշխատելու՝ քանի որ «Յաթաղան սինդրոմն» ի հայտ է գալիս միայն ռուսական գաղութներում և կամ չճանաչված կրիմինալ հանրապետություններում։ Հոդվածի տակի նկարը պատկերում էր Յաթաղանին և Դեպարդյեին՝ թևանցուկ։ Հոդվածի վերնագիրն էր. «Պուտինի խամաճիկների թիվը կարող է ավելանալ ևս մեկ կատակերգակով»։ Դրանից հետո ռուսաստանցի արևմտամետները հարձակվեցին մեր հերոսների վրա, և հենց նրանք էին, որ հարց բարձրացրին, թե ի՛նչ իրավունքով էին երկու գիտնականներն օգտագործում սարքավորումն ուրիշ նպատակներով և տեղյակ չպահում պացիենտներին իրենց գործի իսկական էության մասին։ Այդ հարցն արդեն ամերիկյան գիտական և ակադեմիական իսթեբլիշմենթը չէր կարող շրջանցել, ստիպված մեր հերոսների հարցը սկսեցին լրջորեն քննել և ի վերջո նրանց դատապարտեցին գիտական օստրակիզմի։

... Միքայելը չէր սիրում այդ ամենը հիշել։ Նա մոտեցավ առանձնասենյակի անկյունում կիտված արկղերին, բացեց ամենամոտիկը։ Մեջը հին ձեռագրեր էին, ինչ-որ գրքեր, որոնց մեջ նա հանկարծ նկատեց պապիկի օրագիրը։ Քեռի Գևորգն էր այն տվել Միքայելին, խնդրելով, որ եթե կարողանա՝ թվայնացնի և հրապարակի ԱՄՆ-ում։ Ինքը փող չուներ դա Հայաստանում անելու։ Մինչ այսօր, իհարկե, դրանով զբաղվելու ժամանակ չէր եղել։ Միքայելն ընդհանրապես չէր սիրում առանձնապես անցյալը, հուշեր և այլն։ Նա վերցրեց հին, մեկդարյա պատմություն ունեցող հաստ տետրն ու սկսեց թերթել։ Մի անգամ, շատ վաղուց, կարդացել էր, դժվարությամբ տարբերակելով պապիկի ձեռագիր նախադասությունները, այն էլ արևմտահայերեն։ Հաճընի հերոսամարտի մասնակից էր պապը։ Միքայելը բացեց մեջտեղի էջերը։ Միքայել պապը պատմում էր, թե ինչպես Հաճընի վերին սարում փորած խրամատում, սոված-ծարավ, մարտի արանքում հանկարծ մտածել է մոր մասին, ետ նայել՝ և տեսել մոտեցող մորը։ Գլխի կողքով այդ պահին վժժացել է թշնամու գնդակ. թե ետ չնայեր՝ խփվելու էր։ Կարծել է՝ ուրվական է, պատրանք, եկել է իր կյանքը փրկելու, հետո հասկացել՝ ոչ, մայրն իրոք եկել է, որդուն ուտելիք բերել։ Պապ Միքայելը բարկացել է, գոռացել մոր վրա, թե ինչու է նա եկել... Հետո գրկել... Մայրն արտասվել է, ուտելիքը թողել ու հեռացել, վերադարձել տուն, և նրանք այլևս երբեք չեն տեսնվել: Կրա՛կ, խրոխտ ձայնով հրահանգել է Միքայել պապն իր քչաքանակ դեռ ողջ մնացած ընկերներին, առանց ետ նայելու։

Միքայելը չէր սիրում այդ հուշերը։ Քաղցր, զուտ, անիմաստ, լացացնող, լացկան, ճեպանկար, անբացատրելի, կարծես լերդացող արյան գետ, կեսարյան հատման սև սպի: Առաջին անգամ կարդացել էր տարիներ առաջ, երբ դեռ Երևանում էր, տասը տարեկան: Նա դրանք չէր հասկանում։ Ինչու, օրինակ, նրանք տնից չեն փախել՝ պապ Միքայելի մայրը, հայրը, կրտսեր եղբայրը, քույրը: Ինչու, երբ առաջին անգամ փախել էին Հաճընից, հետո նորից, 1918-ին, ետ են դարձել: Միթե պարզ չէր որ կոտորվելու են: Ինչու, Հաճընի պայքարն ու պարտությունը կցկտուր նկարագրելուց հետո, իր ողջ մնացած կյանքից պապը պատմում է միայն երևանյան բացօթյա կաֆեներում իր անիմաստ զրույցների մասին՝ հատուկենտ այլ արևմտահայ ծերուկների հետ։ Չի պատմում իր կյանքը Սովետական Հայաստանում, աշխատանքը, նույնիսկ այն, որ 1948-ին իրեն աքսորեցին, նույնիսկ այն, որ իր կինը՝ Միքայելի տատը, քաղցկեղ հիվանդացավ և հետո տարօրինակաբար ապաքինվեց, որից հետո ունեցավ Միքայելի մորը... Միքայելը հիշում էր մեռած տատի մերկ որովայնը՝ կեսարյան հատման սև կիսալուսնաձև սպիի լայն գոտիով ծայրեիծայր պարուրված, ասես յաթաղանի հարվածով։ Քեռի Գևորգին, որը տոհմում ավանդաբար հուղարկավորությունների կազմակերպչի դերն էր ստանձնում, աղաչել-պաղատել էր. «Չէ՞ որ ես բժիշկ եմ դառնալու, պապս է պատվիրել», համոզել՝ ինը տարեկանում, որ քեռին տանի իրեն դիահերձարան ու տատի դին ցույց տա։ «Ինչու՞ է այսքան լայն սպին։ Նշտարը հա՞ստ էր, բժիշկը փռթե՞լ է»։ «Այստեղից քո մայրն է ծնվել, – ասել էր քեռի Գևորգը, ցից բեղերը սղալելով։ – Այսինքն՝ նաև դու, մանչս։ Բժիշկ է եղել, որը դա արել է։ Որ դու լինես։ Երբեմն կան իրադրություններ, երբ բժիշկները շատ պետք են։ Նշտա՛րը չէր հաստ. վիրահատությո՛ւնն էր դժվար»։

Ողբերգությունն ավարտվո՛ւմ է ողբերգությամբ։ «Ռոմեո և Ջուլիետը», «Համլետը»... Իսկ պապի կյանքի պատմությունը՝ սկսվե՛լ էր ողբերգությամբ... Ժանրը ո՛րն է այդ շուռ տված ողբերգության... Կատակերգության պես բան է ստացվում... Ծաղրուծանակ...

Էհ պապ, պապ, գոնե գրում էիր՝ մի կարգին գրեիր, բան հասկանայինք... Փոքր էր, երբ պապը մեռավ, չհասցրեց պապից պահանջել՝ գոնե բանավոր այդ հարցերը պարզաբաներ։ Պապն էր իրեն ասել. «Բժիշկ դարձիր, բոլոր իրադրություններում բժիշկը պետք է գալու մարդկանց էլ, իշխանություններին էլ»։ Պապի պատճառով մինչև քառասուն տարեկան սովորեց։ Պապի պատճառով էր, ուրեմն, այս վիճակում հայտնվել։ Պետք չեկավ բժիշկը։ Կան իրադրություններ՝ երբ բժիշկը պետք չէ, դու մի ասա։ Իսկ չէ որ կարող էր լինել... Ինչ ասես որ չէր կարող լինել։ Երբ նորանոր տեղեկություններ էին հասնում, որ ընդամենը մի քանի դեպք է հայտնաբերվել իրենց սինդրոմի, իսկ հիմնականում դեպքերը չեն հաստատում սինդրոմը՝ Յաթաղանն ասում էր. «Ախր ինչ կարևոր է, թե քանի դեպք է, ինչպես չեն հասկանում, դա չէ՞ որ հրաշք է, հրաշք – մարդիկ, դու մի ասա, թեկուզ որոշ մարդիկ, թեկուզ քչաքանակ, բայց միմյանց հետ մտովի խոսում են ու իրենք էլ չգիտեն, որ ստացվում է...»։

Մոբիլայինը զրնգաց։ Յաթաղանն էր։ Միքայելը զարմացավ։ Քանի ամիս է չէին խոսել։ «Յաթաղան սինդրոմի» ֆիասկոյից հետո առանձնապես խոսելու բան չէր մնացել։ Գուցեև միմյանցից, իրենք իրենցից էլ թաքուն, խուսափում էին... Դժվար է ողջ գիտական հանրույթին դեմ գնալ, նրա զայրույթին ու ծաղրին դիմակայել ու աննկուն մնալ։

– Բարև, Միքայել, – ասաց Յաթաղանը։ – Փողոցում էլի ցույց է. մեր ջահելները պահանջում են ձեր ապրիլի 24-ը ճանաչել։

Թուրքիայում լինելով՝ Յաթաղանը զգուշանում էր «ցեղասպանություն» բառը գործածելուց, մանավանդ հեռախոսով, թեև այլ հանգամանքներում ազատորեն արտաբերում էր։

– Մտքովս մի անհեթեթ բան անցավ, ասացի կիսվեմ, դուրըդ կգա, – շարունակեց։ – Երբ ողբերգություն է լինում՝ սկզբում լինում է կյանք, հետո՝ ողբերգություն... «Ռոմեո և Ջուլիետի» պես։ Իսկ դուք՝ հայերդ, սկզբում ունեցաք ողբերգություն՝ իսկ հիմա դեպի ու՞ր եք ապրում։ Շուռ տված ողբերգության ժանրը ո՞րն է։ Հեքիաթները վերջանում են հերոսի ամուսնությամբ... Երեք խնձոր է ընկնում երկնքից... ձեզ մոտ էլ... մեզ մոտ էլ... Մնացյալը հետաքրքիր չէ։ Իսկ ձեր՝ հայերիդ հեքիաթը սկսվում է այդ բանով։ Ապրիլի 24-ով։ Հետաքրքիր է, չէ՞։

Այդպես բլբլում էր Յաթաղանը, երևի՝ կատարն էլի տաք, ռակի խմած կլիներ, իսկ Միքայելը՝ հայացքը հառած առանձնասենյակի մութ անկյունում բացված արկղին՝ հանկարծ գլխապտույտ զգաց մտքերի տարափից. «Հատկանիշ, որ երկուսն էլ ունեն։ Հրեա և պաղեստինցի։ Կամ՝ մեկը ունի, մյուսը չունի։ Զեկ կամ վերտուխայ։ Կամ՝ երկուսն էլ չունեն։ Գրեթե ամբողջ ԱՄՆ-ն՝ բացի, ասենք, այն հնդկացի կանանցից՝ Օկլահոմայի ռեզերվացիայում»։ Եվ մութ առանձնասենյակը կամաց-կամաց լուսավորվում էր նրա աչքերի առաջ։

– Տատդ, ասում ես, էդպես էլ չասե՞ց, ինքը ով էր, – կտրեց նա Յաթաղանի խոսքը։

Նրա ձայնը փոխվել էր. դա կրկին այն խրոխտ ձայնն էր, որով նա ժամանակին ինքնաթիռի մեջ հրահանգում էր վարժ բուժեղբորը. «Նշտա՛րը»։ Բայց հաջորդ պահին այդ ձայնն էլի խռպոտեց.

– Հա՜ստ է նշտարը, Յաթաղա՛ն, – խոսափողին խոր հոգոցով, հազիվ լսելի ասաց Միքայելը։

2014

ԻՆՍՊԵԿՑԻԱՆ ԻՆՉՊԵՍ ՈՐ ԿԱ

«Ոչ ոքի իրավունք չի տրված հուսահատեցնել Հայաստանի քաղաքացուն: Նույնիսկ մեկ մարդու հուսահատությունը կամ հիասթափությունը արդեն նշանակում է պարտություն լայն իմաստով»։

Փիառի անանուն մասնագետ՝ աներձագերի դարաշրջանից

Մաս Ա

Մի քիչ շնչահեղձ

Կնոջ հետ չէի ասի թե կռված, բայց միմյանց չհասկանալու գիտելիքը թարմացրած Վարոսը շաբաթ օրը ժամը հինգին մեկ էլ զգաց, որ չէ, սենց չեղավ:

Պետք է դուրս պրծնել էս բնակարանից:

Ներքև իջավ:

Հանկարծ զգաց, որ հոգնել է այն ծուղակից, որ շենքից դուրս գալիս միայն մի քանի կողմ կարելի է գնալ:

Ինքն իր վրա զարմացավ. այդ ե՞րբ է հնարավոր եղել որևէ շենքից դուրս գալիս՝ ուր ուզում ես գնալ:

Ինչ շենքում էլ ապրելիս լիներ՝ դուրս գալիս միշտ հստակ ուղիներ կային գնալու:

Հո շենքից չէր կարող ոչ թե մեկ կամ ասենք երկու ելք ու մուտք լինել, այլ անսպառ:

Մի տասը դուռ:

Մի հիսուն առաջին հարկի չցանցապատ պատուհան:

Մի երեսուն երկրորդ հարկի պատշգամբ, ծառի հաստ ճյուղը՝ հարմար հասնող:

Տանիքից՝ մետաղե հրշեջ սանդուղք:

Մինչ այսօր շենքերի ունեցած մուտքուելքի, դուրս գալուց հետո եղած ճամփեքի սահմանափակ քանակից սրտնեղած չկար:

Բայց արի ու տես, այս անգամ մոլորված կանգնեց բակում:

Վերլուծեց, ո՛ր կողմ գնա:

Երեք սովորական ուղիները՝ իր շենքից փողոց տանող, ձանձրացրել էին:

Բակերով ևս մեկ ուղի կար, ավելի քիչ էր օգտագործում:

Դրանով գնաց:

Ինչու է նեղվում ելքումուտքի քչաքանակությունից, քաղաքային ուղղությունների կաշկանդից:

Կյանքի տարբերակների պակա՞ս:

Ազատ շնչելով ազատ չոլերը դուրս գալ ու ինչպես ուզել էնպե՞ս գնալ:

Իսկ երբ ճամփաներդ նախանշված են...

Քաղաքը նախանշում է ճամփանե՞րը:

Էնքան էլ չէ:

Ճամփաները կարող ես ինչպես ուզես՝ կոմբինացնել:

Եթե քաղաքն ազատություն է կաշկանդում՝ ուրեմն լեզուն էլ:

Տառն ու բառը կոմբինացնելով խոսում ենք, բայց տառն ու բառը, հատկապես տառը, դե բառերն էլ մեծ մասամբ, վաղուց կանխորոշված են:

Ազատության պակա՞ս:

Տառերը երբ տրված են, ինչքան էլ դրանք կարելի լինի միավորել-զատել՝ դա քաղաքակրթության կաշկա՞նդն է:

Որից սրտնեղելով՝ սիրտդ հանկարծ չո՞լ է տենչում:

Կամ՝ ոռնա՞լ:

Գրքով աղջիկը

Վարոսը հայտնվեց վերջերս բուսնած հերթական կոթողիկի մոտ:

Արձանը կարդալուն էր նվիրված:

Երևի Երևանը կարդալու թե գրքի մայրաքաղաք հայտարարելու առթիվ էր այստեղ տնկած:

Աղջիկ էր, բութ կլորիկ սիրունիկ դեմքով, համարյա անճակատ:

Մարմնի մեջ՝ գիրք էր մտել:

Թե ձեռքերով գիրքը հպել էր կրծքին:

Աղջիկը գրքին ճիշտ այնպես էր վերաբերվում, ինչպես որ գրքի մայրաքաղաքում ապրող, գիրք կարդալու հետ գլուխ չունեցող իսկական հայ աղջիկը կվերաբերվեր:

Նա՝ ում, սակայն, ընտանիքը, դպրոցը կամ կուսակցությունը բացատրել էին:

Որ գիրքը, չես հասկանում թե ինչու, դեռևս արժեք է:

Համենայն դեպս՝ արտաքնապես ցույց մի տուր, որ պետքդ էլ չէ ու որ ամուսնյակիդ հետ Գերմանիա գաղթելուց առաջ ծնողներիդ հավաքած գրքերը քամուն ես տալու:

Իսկ ավելի ճիշտ՝ Աբովյանի գետնանցին:

Գրապահարանի հետ միասին:

Վարոսի կարծիքով պատահաբար՝ արձանը ճիշտ էր ստացվել, բնորոշ:

Կարդալ իմանային-չիմանային՝ միջնադարում գիտեին, որ Նարեկն արժեք է:

Բարձի տակ էին դնում որ բուժի:

Գաղթելիս հետները քարշ տալիս:

Սիրունատես աղջիկը բութ հայացքով գրքին էր նայում:

Կամ ավելի ճիշտ հեռուն:

Երևի մի լավ տղա սպասելով:

Մտածելով:

Տեսնես քանի երեխա կունենամ:

Տեսնես մարդս հարուստ կլինի թե ոչ:

Ինձ շատ կսիրի թե էդքան էլ չէ:

Արտասահման մենակ կգնա թե ինձ էլ հետը կտանի:

* * *

Գիրքն իր համար կար:

Անկախ, առանձին, անկապ:

Կրծքին սեղմած թե կրծքի փոխարեն, ինքնամփոփ:

Աղջկա դեմքը մի քիչ թխած կլիներ:

Ոչ թե կոնկրետ մեկից, այլ կարծրատիպ դարձած որևէ արքետիպից:

Ասենք Երվանդ Գոջաբաշյանի՝ ալիքաձև մազերով աղջկանից:

Որ նախորդ օրը Ժամանակակից արվեստի թանգարանում էր տեսել Վարոսն ու հիմա հիշեց:

Աղջկան շինած նույն քանդակագործը նաև վերջերս Վիլյամ Սարոյան էր դրել:

Նիհար, բոյլուխ, քամու հարվածներից մի քիչ տառապող:

Ու՞ր էր Սարոյանը:

Գրողը, իր գիրը, գրածը:

Կոտրվելու հասնող անապահովության մե՞ջ:

Փորձ կա՞ր կոտրվելու այդ գաղափարը հեղինակության ու հպարտության շորշոփին ագուցելու:

Վարոսի աչքի առաջ քաղաքի արձանները շքերթի ելան:

Անվերապահ հեքիաթային հերոսությունը Սասունցի Դավթում կար:

Մեկ էլ՝ լեգիտիմ առաջնորդի հոգնածությունը՝ այտոսկրերի հասուն փափկության մեջ դրոշմված:

Ախ այդ այտոսկրերը. որքան էր նայել Վարոսը դրանց:

Մի քիչ շփոթված հերոսությունը՝ թե էս ժողովուրդն էս ինչի փղերի տակ կոտորվեց իր փափկասուն տիկնայքով հանդերձ՝ կար Վարդան Մամիկոնյանի մեջ:

Ավելի ջահել, իր ուժին ավելի քիչ վստահ՝ բայց կորովին վստահ հերոսությունը:

Անգղի հայացքն ինչ ասես արժեր:

Շահումյանի մեջ կար ինտելիգենտ բանվորի հերոսությունը:

Հանած Լենինի մեջ՝ սովետական ողջ էսթետիկայի իմաստությունը:

Արտո Չաքմաքչյանի մոր քանդակում՝ էլի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, կար վիրավոր թշով մոր ամենինչությունը:

Վարոսն ուզում էր Արտոյին հասկացած լինել:

Մի օր Արտոն ասաց, որ ինքը մարմին չի քանդակում, որովհետև մարմինը կարևոր չէ, կարևորը ոգին է:

Ալիքաձև Արամ Խաչատրյանի, առաջ «բաստուրմա» կոչվող Մյասնիկյանի, չափից դուրս սպիտակ Սարյանի մեջ՝ էլի գոնե մի բան, կարծես թե, կար:

Սարոյանի մեջ՝ ի՞նչ կար:

Նրա հեղինակը, շատերի պես, նրանցից էր՝ որ իրենք էլ չգիտեն, իրենց ո՛ր գործն է լավը, ո՛րը՝ վատը:

Եվ՝ ինչու:

Եվ ուրիշ ոչ ոք էլ դա չգիտեր:

Քանի որ հեղինակ հայոց մեջ՝ կար:

Իսկ հեղինակություն՝ չիք:

Պապլա-պապլա-պապլա-վոկ

Դիմացի մայթին մի նոր արձանիկ էր. այս անգամ հրեաների ցեղասպանությանը նվիրված:

Վարոսը մի պահ կարծեց՝ խառնել է, սա սիրիացիներին թե պարսիկներին նվիրվածն է՝ ծառուղու ներքևը, Նալբանդյանի արձանի դիմաց:

Բայց ոչ:

Այնտեղ հրեաների թշնամիներին նվիրված արձանն էր, այստեղ՝ նույն ծառուղու վրա՝ հրեաներին:

Մի քանի քայլից Տերյանի արձանն էր:

Մթնշաղին լույս էին գցել վրան:

Նշանակալի էր երևում:

Կողքը սիրած աղջիկ-տղա էին գրկված նստած, քամուն չնայած:

Մի քիչ կուզիկ, մի քիչ անապահով:

Իրար պինդ գգված:

Տերյանի արձանից ավելի նշանակալի տեսք ունեին:

Վարոսը մի քիչ էլ իջավ ու լճի մոտ էլի նստարաններ տեսավ:

Օրվա այդ ժամին արդեն դատարկ:

Բացի մի դպրոցահասակ աղջնակից, որ նստած կարկանդակ էր ուտում ու խորասուզված՝ Վարոսին հեչ չէր էլ նայում:

Աչքերը հեռուն հառած՝ կարդում էր իր ապագան:

Երևում էր, որ դուխով է:

Էս իմ տղու տարիքի տղերքն ու՞ր են, մտածեց Վարոսը:

Բա սենց աղջկան մենակ կթողնե՞ն էս ժամին նստած:

Տենց աղջիկները սովորաբար սկզբում իրենց հասակի տղաներին դուր չեն գալիս:

Երբ նրանք հեռանում են՝ հետո են տղաները հասկանում՝ ուշացումով, ափսոսանքով նրանց ետևից նայելով՝ ինչ լավն էին այդ աղջիկները:

Ուր է որ գրքով աղջիկն այս կերպարից լիներ:

Թեկուզ կարկանդակով՝ գրքի փոխարեն:

* * *

Աղջկա կողքը Վարոսը ևս մի նոր արձանիկ տեսավ:

Այս անգամ Սլավիկ Չիլոյանին նվիրված:

Վարոսն աղոտ հիշում էր, որ պոետ է դա, այո՞:

Վաղամեռիկ:

Բջջայինի վրա համենայն դեպս ֆիքսեց, որ հետո ճշտի:

Զարմանալի է, որ «Պապլավոկի» մոտ էին դրել, այն բոլոր պատմություններից հետո:

Կամ գուցե հենց դրա պատճառով էլ դրե՞լ էին:

* * *

«Պապլավոկը» դատարկ էր:

Ցուրտ էր արդեն ու տուրիստական սեզոնն ավարտվել էր:

Երկու սեղան էր զբաղված:

Մեկին՝ երեք ռուս կին երեխու հետ:

Երևում է դեսպանատան աշխատողների կանայք կամ նման մի բան:

Մյուսի շուրջ՝ մի աղջիկ ու տղա, կլասիկ, տղան գոնչո ու անդուր, գյադայական, աղջիկը՝ համեմատաբար նրբագեղ ու երջանիկ:

Որ էս գաղթածների ազգից էս մեկին գոնե պլոկել-ճանկել է:

«Պապլավոկը» տեսնելիս, կամ կողքով անցնելիս, կամ ուղղակի քաղաքով ապրելիս այն սպանության դեպքն, իհարկե, անհնար էր մոռանալ:

Այն դեպքը, որի պատճառով «Պապլավոկ» գնալը տղերքի համար դարձավ զապադլո:

Ինչ կապ ունի Սլավիկ Չիլոյանը ա՛յդ «Պապլավոկի» հետ:

Արդեն վաղուց և՛ դեպքն էր հին ու անցած, և՛ «Պապլավոկն» էլ երբեք իր էն ժամանակ ունեցած փայլը ետ չբերեց:

Փչացրին «Պապլավոկը»:

Գնացին առաջ:

Եղած բան է:

Վարոսն այլևս վաղուց հատուկ կերպով այդ մասին չէր հիշում:

Ոչ հիշում էր ոչ մոռանում:

Կարծես արյան մեջ որ թաթախվես ու հետո որ մոռանաս:

Վրադ լավ լերդանա:

Չես էլ զգում որ վրադ է:

Արդեն էլ մաշկդ էլ չի զգում:

Լերդը սկզբում շարժվելիս ճռճռում է, հետո հարմարվում, դառնում է քո մաս:

Վարոսը հիշեց Բուկովսկու բանաստեղծությունը:

Սպանդանոցում աշխատելուց հետո որ նա ավտոբուս է նստում՝ կանայք հոտ են քաշում ու տեղները փոխում:

Իրենից հեռու նստում:

Քաղաքը զապադլոյի բուն էր դարձել:

Էստեղ մի մտիր՝ մարդ են սպանել, էնտեղ՝ օլիգարխ Բլուդիկի հորեղբոր տղու փեսեն կրակել ա սպասավորի վրա, գնալու տեղ չի, ստեղ այգի են կտրել, որ կաֆե դնեն, էնտեղ արդար մարդկանց ձեռից են հողն առել:

Վարոսի սիրտը դադարել էր տառապել նրանից, որ ջահել տղերքին է այս կյանքը կամ գողականացնում՝ իրենց զապադլոներին հետևելու պարտադրանքը բլատնոյ գողական զակոնի պես բան դարձնելով, կամ՝ փչացնում, քցում մյուսների աչքում։

Եթե իրենք այդ պատմություններն ու այդ զակոնը չգիտեն կամ բանի տեղ չեն դնում:

Զարհուրելի այդ հանելուկը, գլուխկոտրուկն այդ վաղուց Վարոսին չի տանջում նույն թարմությամբ, ինչ առաջ:

Համակերպվել է, սառել:

Փայտացել անելանելիությունից:

* * *

Վարոսը հիշեց իր իմացած՝ քաղաքի առաջին զապադլոն:

Կարծեմ Բավարիայի խաղից հետո, 1978-ին էր թե երբ, կատաղի ամբոխը եկավ հասավ հրապարակ ու հրապարակի պուլպուլակն աղտոտեց:

Դրանից հետո տղերքն իրեն ասում էին՝ այդ պուլպուլակն աղտոտված է, դրանից չխմես:

Յոթ աղբյուրից միայն մեկն էին անարատ թողել:

Այն, որի կողքի քարը մի քիչ կոտրված է:

Այդ զապադլոն Վարոսն իր մեջ կրեց իր ողջ պատանեկության ընթացքում:

Խնամքով շրջանցելով պուլպուլակն ու նույնիսկ ճիշտ աղբյուրից վախվխելով ու զգուշությամբ խմելով:

Որ մյուսների ցայտերն իրեն չդիպչեն:

Եվ տխրությամբ դիտելով անտեղյակներին:

Որ անհոգ կերպով մյուս աղբյուրներից էին խմում:

Ու տառապելով, որ չի կարող իրենց բացեիբաց ասել, որ սխալ են գործում:

Տեղյակ տղերքը գալիս հերթի էին շարվում ճիշտ աղբյուրի մոտ:

Թեկուզև մնացած բոլորն ազատ լինեին:

Կողքով անցնող ժողովուրդը զարմանքով էր նրանց նայում:

Իսկ իրենք հպարտ-հպարտ մի կուշտ խմում էին հալալ ջրից:

Գիտելիքն ուժ է:

Մանավանդ եթե դու գիտես՝ ուրիշները չգիտեն:

Ու դու հո հարիֆ չե՞ս որ իրանց՝ հարիֆներին, տեղյակ պահես:

Լավ, տղերքը՝ տղերք, բա ի՞նքը:

Բայց ո՞նց տեղյակ պահեր:

Հերթապահե՞ր:

Պլակատ գրեր կողքը կանգնե՞ր:

«Սա զապադլո է, այստեղից մի խմեք»:

Որ քաղմաս տանեի՞ն:

Այնօր ինքը դեռ չէր համարձակվում քաղաքի կյանքին այդպես միջամտել:

Ջահել էր, անփորձ:

Գուցեև մեկ այլ պատճառ էլ կար:

Գուցեև այնօր արդեն, զապադլոյի այդ ծուղակից դուրս գալու տարբերակներ ենթագիտակցաբար որոնելով, հույս ուներ, որ այն կվերանա՝ երբ ծածկվի համընդհանուր մոռացության շղարշի տակ:

Ծովի սպիտակ սավանի:

Թող չիմանան:

Թող զապադլոն բուժվի:

Ինչպես, օրինակ, այսօրվա քաղաքի զապադլոները:

«Պապլավոկում» նստած այն ռուս կանանց ու նրանց երեխայի համար դրանք իրավամբ գոյություն չունեին:

Օրենքից անտեղյակությունն ազատու՞մ է մեղսունակությունից:

Բայց երբեմն պիտի ազատի:

Եթե օրենքը սխալ է կամ ոչ կարևոր, այո՞:

Չիմանալ ամեն ինչ:

Դա բնական է, մարդկային:

Թե չէ ապրել չէր ստացվի:

Հազար ու մի հանցանք կատարված կլինի այ այստեղ, որտեղ Վարոսը հիմա քայլում է:

Իզուր չէ, որ բիայնական դևն այս պուրակում է դրված:

Իր ոտքերի տակը թե փորես՝ մի քառասուն դարի, մարդկության ողջ պատմության հանցանքներ, դժբախտություններ, երբեմն էլ՝ լուսավոր անցքեր տակը թաղված կպեղես:

Կանայք երեխաներին են գրավ դրել ու մահվան դատապարտել, որ իրենց մեղքը քավեն:

Մայրերը որդիներին կռվի են ճամփել:

Տղան տասնհինգ տարեկան աղջնակին գժական սիրահարվել է, եղբորը վեճի մեջ սպանել ու չի դիմացել՝ սիրուց ու մեղքից մեռել:

Ապուշ պատճառներով՝ կատաղած տղամարդիկ իրար թրատել են ու խեղդել:

Հնէաբանական արժեք ունեն ոչ թե որոշակի կայքերը, Ծիծեռնակա-, թե Տիգրանակերտ:

Այլ ցանկացած վայր:

Կանգ առ որտեղ ուզես, մահակդ խփիր գետնին:

Այստե՛ղ ենք փորելու:

Կհայտնաբերես սեր ու մեղք, դեպք անողոք կամ շքեղ:

Եվ ոչ միայն Հայաստանում:

Այդպիսի տեղ գրեթե չի մնացել, ուր մարդու ոտք դիպած չլինի, այն էլ դարեր շարունակ:

Գուցե Անտարկտիդայում:

Բայց Վարոսը դա էլ կհարցականեցներ:

Սակայն եթե մոռացությունն է ելքը, ինչու՞ այն Վարոսին չի բավարարում:

Ինչու՞ Վարոսը չի մոռանում:

Թող մոռացության շղարշն ամենը ծածկի:

Ծովի սպիտակ սավանի պես:

Նայեք առաջ, ասում է աշխարհը հայ ազգին:

Մոռացեք ցեղասպանությունը:

Ազգը համաձայն չէ:

Համառությունի՞ց:

Գուցե այդ համառության ետևն իմաստություն կա, որ դեռ չե՞նք հասկանում:

Վրեժի ծարավի՞ց:

Դա էլ է մարդկային, շատ մարդկային:

Թե՞ իմաստությունից:

Վարոսը չգիտի:

Բայց մի պարզ պատճառ-բացատրություն իրեն դուր է գալիս:

Մոռանալ չի կարելի, քանի որ թե մոռացար՝ կրկնվելու է:

Ոչ ոք չի մոռացվել, ու ոչինչ չի մոռացվել, մտքում քմծիծաղեց Վարոսը:

Քանի մոռանաս՝ էնքան կրկնվելու է:

Պապլավոկը կրկնվելու է:

Բայց քաղաքակրթությունն էլ հենց այդ է. որ վերջապես հասկանում ես, որ պապլավոկն ու ցեղասպանությունն իրար հավասար բան չեն:

Մեկը մոռացիր՝ մյուսը հիշիր:

Բայց քաղաքակրթությունը հենց այն չէ՞, երբ քո մեղքն ավելի լուրջ ես ընդունում, քան ուրիշինը:

Քոնը՝ պատասխանատուն դու ես:

Կարող էիր արած չլինել:

Ուրիշինը...

Էլի՞ դու ես պատասխանատուն:

Է՜, քաղաքակրթություն էլի չստացվեց, նեղսրտեց Վարոսը:

Էլի քարոզ ստացվեց:

Զապադլոյի բուժման դեղատոմսերից

Վարոսը հանկարծ հիշեց, ինչպես հրապարակի պուլպուլակների այդ «թուղթ ու գիրը» մեկ էլ տեսար հարթվեց:

Շրջանից ինչքան մարդ էր գալիս քաղաք իրեն հանդիպելու՝ այդ պուլպուլակների մոտ էին ժամադրում:

Սկզբում ինքը կարծում էր դա պատահականություն է:

Հետո հասկացավ, որ այդ տեղը շրջանից եկածների՝ Երևանի կենտրոնում ամենալավ իմացածն ու, հետևաբար, ամենահեշտուհարմարն է՝ պայմանավորվելու համար:

Շրջանի ժողովրդի՝ հրապարակի պուլպուլակների մոտ մարդ սպասելու այդ սովորույթը որքանո՞վ կապ ուներ հակազապադլոյության հետ:

Վարոսը չգիտեր:

Չէր զորում բացահայտ կապ տեսնել:

Բայց կարծես այդ փոքր խորհրդանիշը սրբեր անարգանքը:

Վերադարձներ պուլպուլակն իր նախնական նպատակին:

Հանդիպման վայրի այդ խորհրդանիշը հասկանալու օրից՝ Վարոսը հանգիստ սրտով խմում էր ցանկացած ցայտաղբյուրից այդ մեծ պուլպուլակի:

Սկսեց թքած ունենալ անցյալի ապուշ անարգանքի վրա:

Համ էլ էդքան տարի ջուր է հոսել՝ մարքված կլիներ ի վերջո:

* * *

Այն օրը՝ 1978-ին, երբ Վարոսն իմացավ, համադասարանցիներից, անարգանքի մասին, երբ իրեն, որպես մեծ լավություն, հայտնեցին՝ որ հանկարծ չխմի սխալ աղբյուրից ու գառլախանա՝ Վարոսն էլի փաթ ընկավ էս աշխարհի ու էս ազգի աբսուրդ պարադոքսից:

Կատաղելն ինքը հասկանում էր:

Բայց կատաղելու պատճառով գեղեցկությունն անարգելը, անկապ ու անմեղ ժողովրդին տարիներ ի վեր գառլախացնելու միտումը՝ ոչ:

Գուցե դա թերզարգացած տղերքի անտեղյակությունն էր:

Որ կարելի է քաջ լինել ու էսպես կոչված ավանդույթը կոտրել:

Լավ, կատաղեցինք, մի սխալ բան արինք:

Հիմա էլ վերցնենք ու մաքրենք մեր արածը:

Ոչինչ, սխալ է եղել՝ կուղղենք:

Ու ամբողջ պատմությունը հօդս ցնդեր:

Բայց ոչ:

Որ անցյալը կարելի է շտկել ու դրանով ապագան շտկել, թե մի քիչ անվախ լինես՝ նրանց մտքովը չէր անցնում:

Իրենց սովորածի իներցիան՝ պապերից, հուշում էր սոսկ մեկ ընտրություն:

Անցյալը գովաբանել իր իբր կամ իրական հերոսականության համար:

Սովորաբար սպեկուլյատիվ նկրտումներով:

Թաքուն մի որևէ հաշվով:

Ասենք քաղաքական կարիերայի:

Ոչ թե շտկել, այլ կեղծել:

Կամ՝ կուրորեն, անցյալից պուկ փախնել, ուր պատահի:

Ուսսուրիյսկ, Լոս, Կալգարի:

Բոմժ հնդկացիների քաղաք:

* * *

Երևանի ապագայի մասին էլ պետք է մտածել:

Ինչպես են անարգված տեղերը կամաց-կամաց մաքրվելու անեծքից:

Բանակի մասին էլ:

Ինչպես են գառլախներին հետ բերելու:

Մենք հո Հնդկաստան չենք որ անարգված կաստաներ ունենանք:

Բոմժ հնդկացի կամ անձեռնմխելի հնդիկ:

Առաջին պայմանն այն կլիներ, որ զապադլոյի կարիք ստեղծող գործեր չարվեին:

Մարդ չսպանվեր, չանարգվեր:

Տուն չքանդվեր անիրավ:

Քաղաքի ու մեր հաշվին գողը չհարստանար անպատիժ:

Գողը չըմբոշխներ հարգանք ու պատիվ:

Բայց Վարոսի աչքին՝ դա դեռ կար ու կար ու շարունակվելու էր:

Անարդարությանը վերջ չէր երևում:

Ընդհակառակը:

Պետք էր մի կերպ սովորել ապրել գառլախածին միջավայրում:

Չնայած դրան:

Ինչքան էլ դժվար լիներ:

Կարծես շուրջբոլորդ զուգարան է՝ իսկ դու մահճակալդ մաքուր ես աշխատում պահել իբր:

Նույն կերպ Երևանի տնային տնտեսուհիներն ու տնտեսներն իրենց բնակարանի ներսը մաքուր են պահում:

Իսկ շքամուտքը բնակարանի դիմաց՝ կեղտի կճուճ:

* * *

Երևանի պարագայում գառլախությունը տարբեր զարգացումներ էր ունենում:

Հյուսիսային պողոտան սկզբում զապադլո էր համարվում այնտեղ քանդած տների ու անտուն կամ կիսաանտուն դարձրած, այնտեղից տեղահանված բնակիչների պատճառով:

Ինչպես նաև այն մասսայական ռուբլախտի՝ որ այնտեղի անորակ ու խախտումներով կառուցած շենքերը դարձրել էր այդքան թանկ ու անիմաստ:

Նորմալ մարդկանց մեծ մասի կողմից մինչև հիմա անբնակելի:

Բայց փորձված մեծերն ասում էին. ժողովուրդը կբնավորի, կհարթի, կընդունի ու հարմարավետ կդարձնի:

Բանդիտակոռումպացիան էլ ուրախանում էր:

Այո՛, այո՛, ասում էր:

Ժողովուրդն իմաստուն է, ամեն ինչ կուլ կտա, կհարթի:

Իսկ հոգու խորքում մտածում էր.

Մի քիչ սիրաշահենք:

Ժողովուրդը հիմար է, ամեն ինչ կուլ կտա:

Ժողովուրդը հպատակ է, ու՞ր պիտի կորի:

Ինչ ասենք՝ էն էլ կընդունի:

* * *

Այսինքն գառլախային միջավայրում է՞լ կարելի է ապրել, որերորդ անգամ ինքն իրեն հարցրեց Վարոսը:

Որպես գառլախ է՞լ կարելի է ապրել:

Գառլախ է՞լ կարելի է ապրել:

Ասենք, մեկն աղջկադ անարգել է, իսկ դու չես զորում վրեժ առնել:

Համակերպվիր ու ապրիր:

Էլի լավ օրեր կլինեն քո կյանքում, չնայած դրան:

Մոռացիր պատիվն ինչ է, ապրիր:

Մի սպանիր անարգիչներին, վրեժ մի լուծիր:

Կյանքը մեծ է, գեղեցիկ:

Ամուսնացրու աղջկադ, քեֆ արա, ուրախացիր:

Հա, մարդ կա որ քեզ գառլախ կհամարի ու նրան էլ հետը, ձեռք չի մեկնի:

Բայց դե մի քեզպիսի գառլախի էլ կգտնես՝ կամուսնացնես, էլի:

Մի որևէ Թորիկի:

Ինչ է եղե՞լ որ:

Մարդս մարդ լինի:

Միայն քեզ գառլախացրածները կքմծիծաղեն ու մտքներումը կմտածեն. իհա՛րկե մեզ պալոժ էր իրան գառլախացնել:

Բա ո՞նց:

* * *

Երբ մարտի մեկից հետո ջահելները ցույցեր սկսեցին՝ հենց Հյուսիսային պողոտայում սկսեցին հավաքվել:

Այսինքն հենց ամենաքննադատ խումբը պողոտայի՝ ընդունեց այն:

Չմերժեց:

Օգտագործման դրեց իր դժվար գործում:

Երկիրը խելքի բերելու փորձերում:

Կարծես ներեր պողոտային:

Կարծես ասեր՝ տգեղ է, սիրուն չի, բայց իր մեղքը չէ:

Թամանյանի մեղքը չէ:

Գաղափարը մեղավոր չի՞:

* * *

Համենայն դեպս՝ կաֆեներ ու խանութներ երևացին:

Ժողովուրդը՝ մանավանդ երիտասարդներն ու տուրիստները, լցրին պողոտան, նույնիսկ ցույցերի վերջանալուց հետո:

Մանավանդ այս ամառ:

Գժական շուխուռ էր պողոտայում ամբողջ ամառ, մանավանդ երեկոներն ու գիշերները:

Վլասծն էլ հազար ու մի միջոցառում՝ համերգ-մամերգ, հենց էնտեղ կազմակերպեց:

Որ ավելի խորացնի և՛ իր լեգիտիմությունը, և՛ պողոտայի:

Եվ այն կարևոր հանգամանքը՝ որ ինքը ժողովրդի տերն ու տիրականն է:

Ինքը որտեղ ասի՝ ժողովուրդն այնտեղ էլ կուրախանա:

Գառլախ վայրում ասի՝ գառլախ վայրում քեֆ կանեն:

Թեկուզ հարամ:

* * *

Բայց վլասծի լեգիտիմացիան Վարոսին մեկ ա պրոբլեմատիկ էր թվում:

Վարոսին ու մեկ էլ Հաբերմասին:

Վարոսը մտատանջվում էր:

Ժողովուրդն իր արդար ու սուրբ էությա՞մբ է արդյոք պողոտան մարդավարեցնում:

Թե՞ իր ուտիճային, ամեն գառլախություն վերապրելու, նույնիսկ ըմբոշխնելու, եթե ասեն գառլախությունը լավ բան է՝ հնազանդ ու անգամ հաճույքով գառլախանալու իր սովորությամբ:

Գնալ ու լցվել այնտեղ, ուր ասել են, քաջալերել կամ թողել:

Առանց մտածելու, ճիշտ է այդ տեղը թե գառլախ, ինչ անցյալ է ունեցել այդ տեղը, և այլն:

Քաղաքը գառլախությունից բուժել էր պետք:

Այն, ինչ շարժման երիտասարդներն ու նրանց ճնշող միլիցեքն արին, այլ խորհրդանշանակություն տալով պողոտային՝ բացի երրորդ հանրապետության կոռուպտաբանդիտիզմի մերկագույն օրինակն ընդգծելուց – պողոտան փրկել, բուժել էր նշանակում գոնե մի քիչ:

Թամանյանի գաղափարը:

Գաղափարը, խորհրդանիշը՝ իրենց իրականացման գառլախացումից (կամ գառլախացման իրականացումից) վեր էին:

Ինչպես որ, ասենք, հայրենիքիդ գաղափարը երբևէ ոչ մեկին չի հաջողվի մեկընդմիշտ գառլախացնել:

Աստված չտա:

Կմորթեմ:

Ղեբիափանն ու նրա խաղերը

Հյուրերն իհարկե հաճախ չէին հասկանում, ինչու է Հյուսիսային պողոտան գառլախ:

Հյուրերն ու հանդիսատեսը:

Բացատրելը դժվար էր:

Որ բացատրում էլ էիր՝ հյուրերը հաճախ նեղվում էին:

Մանավանդ սփյուռքահյուրերը:

Մենք այնտեղ ձեզ համար փող ենք հայթայթում՝ դուք այստեղ ամեն մեկդ մյուսի մասին փիս-փիս բաներ եք պատմում, իրար միս կռծում:

Փոխանակ համերաշխ լինեք, որ մենք ձեր հարցն առաջ տանելու երես ունենանք աշխարհի մեծամեծների դեմ:

Կուլ տաք ձեր գառլախացումն անծպտուն ու շնորհակալ՝ որ հայոց ազգը միասնական է առհավետ:

Ձեր պրոբլեմներով զզվեցնում եք էնպես, որ էլ չենք էլ ուզում ձեզնով զբաղվել, համ չի մնում, ասում էին սփյուռքահյուրերը:

Չէր կարելի ականջի ետև գցել:

Անհնա՞ր էր մի կողմից աշխարհին ասել. մենք լավն ենք, պատմական ենք, սենց ենք, նենց ենք՝ մյուս կողմից ասել. մենք գառլախ ենք, անօրեն, բանդիտակոռումպացված, գող ու լկտի, իրար միս ուտող, ու վլասծը մեր զրո լեգիտիմություն ունի, ինչքան էլ ընտրություն անի իրար վրա մեր գլխին:

Լոկկի տեսակետից՝ զրո լեգիտիմություն:

Դե իսկ Հոբբսի տեսակետից՝ լավ էլ լեգիտիմություն ունի:

Հոբբսի տեսակետից՝ ով որ կարա քեզ սպանի, վռնդի, խաբի, վառի, գառլախցնի, բանտ նստցնի և այլն՝ նա էլ լեգիծիմ ռեալ վլասծդ է:

Ղեբիափանը:

* * *

Սփյուռքահյուրերի այդ հոխորտանքում սպեկուլյատիվ պահ կար:

Ցույց էր տալիս, որ ով հոխորտում է, օտար է կամ հոգու ծուլություն է դրսևորում:

Այդ հոխորտանքը քանդարար ագրեսիային առավելություն էր տալիս:

Ասում էր. «չգիտեմ ով է ճիշտ ու ով է սխալ»:

Ասում էր «իրար միս մի կրծեք», ասես երկու կողմն էլ հավասարաչափ մեղավոր են:

Հավես չուներ քննելու, ով է սկզբնական մեղավորը:

Չեր ասում «անարդարություն մի արեք»:

Բռնաբարվողուհին մեղավոր է բռնաբարության մեջ:

Կարճ փեշ էր հագել, սադրում էր բռնաբարողին:

Ղեբիափանի անարխիկ աշխարհում ուժից դուրս օրենք ու դատարան չկա, բոլորը հավասարապես ագրեսոր են ու տուժած:

Բիրտ ուժն է օրենքը, ագրեսիան:

Տնից վտարվածը մեղավոր է:

Իբր պետության գերակա շահ հոգալու հենց միակ տեղում էր իր տունը:

Այդ տունն ագրեսիա էր պետության շահի հանդեպ:

Պետությունն էլ ես չեմ, դու չես, նա է:

Ծնվել ես՝ մեղավոր ես:

Էլ մի առարկիր:

Թույլ ես՝ մեղավոր ես:

Հնդկաստանն ուզում է կանացի փեշերն արգելել:

Թող բոլոր կանայք շլվար հագնեն:

Հայտնի սխեմա է:

Սկզբում խաղաղություն էր:

Հետո ագրեսորը ոտնձգություն է անում խաղաղի հանդեպ:

Տուժողը բողոքում է:

Դիմադրում:

Դրսից նայողն ասում է՝ հաշտ ապրեք:

Ագրեսորն իսկույն ձայնակցում է:

Ասում է՝ իրոք:

Չեք ամաչու՞մ:

Ամոթ չի՞ մեր աղբը տնից դուրս հանելը:

Ամոթ չի՞ իրար միս կրծելը:

Միասնություն է քարոզում:

Ասենք թե մի թշիդ զարկել են:

Բա երկրորդ թուշդ ինչու՞ դեմ չես տալիս:

Դու ի՞նչ քրիստոնյա:

Ես՝ ուրիշ հարց. ես վլա՛սծն եմ:

Ես՝ միշտ ուրիշ հարց:

* * *

Նույն կերպ՝ Ղարաբաղի համար հայոց պայքարն էին նսեմացնում դրսից նայողները:

Կողմերին հավասարեցնում:

Մեղքերը համահարթեցնում:

Մեղավոր ու անմեղ նույն մակարդակի սվաղում:

Անմեղը դարձավ մեղավո՞ր:

Անմեղը երազեց մեղավորանա՞լ:

Որ իրեն այլևս մազոխիստ չհամարե՞ն:

Անմեղությունը կորցնե՞լ:

Հոբբսը հաղթե՞ց:

Կացնահարը հերոսացա՞վ:

Կացնահարողը նու՞յնպես հերոսացավ:

Դե արի ու, դրսի մարդ, գլուխ հանիր կովկասյան էդ հին արյան վրեժների նեխած փորոտիքից:

* * *

Սկզբում Հոբբսը հաղթեց դրսու՞մ:

Հետո Հոբբսը հաղթեց ներսու՞մ:

Ներսի կեղեքիչները, դրսի հոբբսությունից օգտվելով, ասում են.

Ղարաբաղի հարց կա, անվտանգություն կա, բան:

Ամոթ չի՞ մեր տան հարազատ աղբը դուրս եք հանում:

Վտանգում եք մեր անվտանգությունը:

Դա առավելություն է տալիս թշնամուն:

Դուք ու՞մ եք ծառայում «օբյեկտիվորեն»:

Մեր միասնությունը քայքայում:

Թշնամուն հաղթաթուղթ եք հրամցնում սկուտեղի վրա:

Հիմա հարձակվեմ՝ մարդկանց տնահան անեմ՝ իսկ դուք սուս մնացեք:

Հետո թող դարեր շարունակ վիճեն՝ թե ով էր ճիշտ:

Բայց՝ առանց կմախքը պահարանից հանելու:

Խուփ բերաններով թող վիճեն:

Որ հանկարծ թշնամին մեր վեճից չօգտվի:

Իսկ ես էլի կքանդեմ:

Վասյկան լսում է և ուտում:

Շունը հաչում է, քարավանը՝ իր էշը քշում:

* * *

Դա սովորեցնում է, որ ագրեսորը, անարդար ուժն է շահում:

1. Ագրեսորը շահում է, որովհետև ինքն առաջինը հարձակվեց:

2. Հետո շահում է, որովհետև երկուսն էլ «մեղավոր» են. տուժածը մեղավոր է, որ իր տեսքով կամ ունեցվածքով սադրեց ագրեսորին:

3. Հետո շահում է, որովհետև մոռացության շղարշն է պատում անցյալը, ով ինչ ուզի կհորինի:

Հանդիսատեսը ձանձրանում է, թողնում-գնում:

Անցքը մնում է մոռացության ծովի սպիտակ անծայրածիր սավանի տակ ծածկված:

Պապլավոկ:

Ցեղասպանություն:

Հյուսիսային պողոտա:

Եկեք քեֆ անենք:

Ռոք-համերգ:

Ա ծիպեր՝ ձիսկածյե՛կա:

4. Հանդիսատեսը պարում է իմ անարգանքի, իմ քաշած անարդարության հուշի գերեզմանի վրա:

Նեյտրալը դարձավ ագրեսոր, ագրեսորի համախոհ:

Ձիերը դոփում են, ջնջխելով մանուշակների մարգագետինները:

Կապույտ ճնճղուկների արահետները:

Թոբաթե:

* * *

Վարոսը պատկերացրեց՝ որ, ասենք, նոր ու լավ իշխանություն գա մի օր:

Ի՞նչ է անելու:

Քանդի՞ Հյուսիսային պողոտան:

Քանդելը բա ճի՞շտ է:

Էդքան գործ է արվել:

Թեկուզև սխալ-պռատ:

Թեկուզև գողերի կողմից:

Թեկուզև գառլախացնելով չգողերին:

Խեղճուկրակ մոնստրիկ են ստացել:

Բայց բնավորելն ավելի ճիշտ չէ՞:

Չէ, քանդել չեմ առաջարկի, մտածեց Վարոսը:

Իրեն նոր՝ ոչ գառլախ կառավարության գլխավոր խորհրդական երևակայելով մի պահ:

Ինչը հաճախ էր անում, ինչպես և շատ այլ հայեր:

Երազանքում:

Անպայման կխորհրդակցենք՝ ու մի ճիշտ ճանապարհ կգտնվի:

Առանց քանդելու:

Այնպես կվերափոխենք, որ կդառնա իմաստավոր:

Մարդիկ լավ գաղափարներ կունենան:

Տակից դուրս կգանք:

Հիմնովին կհակագառլախացնենք:

Քանդակների Նիագառան

Այդպես մտմտաց Վարոսը, «Պապլավոկին» մեջքն արած:

Հանկարծ հայտնաբերեց, որ Տերյան-Մոսկովյան խաչմերուկում է:

Պատկերացրեց, թե ինչպես պիտի գալիք ձմեռվա պատճառով արդեն կազմաքանդ ամառային կաֆեների ճաղերի միջով գնա-գնա ու հասնի Գետառի տեղը փորած այսպես կոչված թունելիկին:

Ու մանթրաշ ընկնի:

Ինչպես միշտ այն օրից, ինչ Գետառը թաղեցին:

Վարոսի պատանեկան ուղին:

Սովորել համալսարան:

Հինգը տարի այդ ուղով գնալ դասի ու հետո ետ:

Ամեն անգամ որ գալիս էր դեմ հանդիման այդ այսպես կոչված թունելիկին...

Կարծես իր անձնական մաշկը մի թեթև խնամքով քերթեին:

Մտածված, առօրյա, հանդարտ սադիզմ:

Նեղ գետնանցումով մյուս կողմ գնալը ծառուղու՝ ծաղրանք, ծուղակ, ցավ:

Վեր մագլցելն ու տեսնելը, որ մինչև հիմա այդ փոքրիկ մասը ծառուղու կեղտի մեջ է ու քարուքանդ:

Իսկ հետո՝ խիտ թփուտներ:

Որոնց ետևը՝ թենիսի կորտեր, էլի կաֆե ու աժդահա գարեջրատուն:

Իսկ դեպ Շախմատի տուն տանող արահետիկները կտրվում են:

Ոչ մի տեղ չեն հասնում:

Պիտի հողով քայլես մի քիչ տեղ՝ որ հասնես որևէ տեղ:

Քաղաքի կաշկանդող սեմիոտիկան:

Այս արահետով մի գնա. ճարտարապետը որոշել է, որ իզուր պիտի քայլես մինչ փակուղի ու ձեռնունայն ետ դառնաս:

Ճարտարապետը վլասծ է, տնօրինում է ճամփեքդ:

Չէ, դու գնա այդ արահետով, գնա՝ բայց մի իմացիր, որ այն փակուղի է տանում:

Մինչև՝ չհասնես փակուղուն:

Մինչև՝ ժամանակդ ու եռանդդ չվատնես:

Գիշերը ես՝ ճարտարապետս, հաճույքով եմ քնում, իմանալով՝ որ իմ վլասծով քեզ ստիպեցի ավելորդ ճամփեք անցնել:

Դա էսթետիկական է:

* * *

Երկու օր առաջ Վարոսն ընկերոջ հետ մի որևէ օլիգարխապատկան այդ գարեջրատան կողքով հասել էր Շախմատի տուն ու կողքը հայտնագործել շախմատի կերամիկե ֆիգուրների քանդակներ:

Հաջող, տպավորիչ:

Վարոսը բոցավառվել էր. հայ տաղանդը չի պակսում:

Կերամիկան ոսկերչության սնանկանալուց հետո այսօր դեռ վերածնունդ էր ապրում:

Վերնիսաժը վկա:

Սկզբում՝ նկարչությունը, դեռ սովետի ժամանակ:

Հետո՝ սովետի փլվելու առաջին տարիներին՝ ոսկերչությունը:

Հիմա խեցեգործությունը:

Քանդակների ահագնացող քանակից դատելով՝ քանդակների դարն էր գալիս:

Թե դա ինչ էր նշանակում՝ Վարոսը փորձում էր հասկանալ ու չէր զորում:

Ասես խառը երազ տեսած լիներ:

Ու սպասում էր՝ Ֆրեյդի խորհրդով, որ առաջին պատահած գաղափարը մտքով անցնի՝ որ հասկանա:

Գուցե դա ազատությունն էր:

Հայ ժողովրդի քանդակը փողոց էր դուրս գալիս՝ միտինգի պես:

Նկարը պիտի տանըդ կամ ցուցասրահում թաքցնես:

Նկարը կարող է թաքուն լինել:

Քանդակը կդրվի փողոցի մեջտեղը կամ հրապարակում:

Մորեմերկ իր էությունն աշխարհին ցցելով:

Առանց որևէ կանխագուշակման՝ թե այն ով կտեսնի ու մտքովն ինչ կանցնի, ինչ քամիներ կփչեն իր վրա:

Համարձակ:

Համաձայն՝ դիմանալու ամեն տեսակ կարծիքի:

Ամբոխի կարծիքի տեղատարափին դիմանալու ունակ:

Մի քիչ, համեստորեն, նագլի՝ թե անտաղանդ է, տգեղիկ կամ հուսահատ:

Ինչպես միտինգի ելած գազազած հոգնած գործազուրկ՝ նախկին լյումպեն-արհեստավոր:

Ամբոխիկ խելագարված:

Ու գերող՝ թե հանճարեղ է:

Նազելի:

Ինչպես օրոր-շորոր բնության արգասիք՝ աղջիկ:

Էքսգիբիցիոնիստ է ազգը դառնում:

Ազատությունն այնքան են ճնշել՝ որ ճաքում է:

Էլ չի դիմանում:

Դուրս է ցցում իրեն աշխարհի մեջտեղը՝ քանդակներ շարելով:

Քանդակելով աջ ու ձախ:

Քանդակների արշավանքը շարունակվում էր:

Ծավալվում:

Կենացները գնալով քաղցրանում էին:

Արձանները բուսնում էին անկապ, չմտածված:

Լավը ստացվեց՝ բախտի բան է, աբսուրդ ստացվի՝ աշխարհը մեծ:

Ու՞ր թաքնվեմ, մտածեց Վարոսը:

Երկնքից արձանները գահավիժում էին:

Նշանակետը Վարոսի գանգակատարն էր:

Ծառուղու նախորդ հատվածում՝ մինչ թունելիկը՝ հայ բարերարի ընդհանուր կերպարին դրված այդ տարօրինակ արձանն էր ու բարերարների ծառուղին:

Ամեն բարերարին մի հուշարձան էր նվիրված:

Բոլորը նույն կարգի:

Ասես մի-մի ամորձի կտրես կպցնես քարին:

Պուճուր ձվաձև գլուխներ:

Մի մասն էր Երևանում անընդհատ բազմացող էքսգիբիցիոնիստ արձանաշինության:

Ինչպես և Կամերային տան մոտ դրված Այվազովսկու արձանը՝ որ ավելի վաղ էր տեղադրվել:

Օրինակ՝ թող Լևոն Լազարևին հանձնարարած լինեին:

Հոյակապ Սախարով սարքեց Պետերբուրգում՝ սրանց մտքով էլ չանցավ առաջարկել որ բերի այստեղ տեղադրի:

Փոխարենը Գուդվինի գլուխը դրին նախկին Ազիզբեկով հրապարակում:

«Սասի» մոտ էլ էս վերջերս հանկարծ Ֆրիտյոֆ Նանսեն էր հայտնաբերել Վարոսը:

Ու մուսկուլոտ մի աղջիկ:

Բայց վերջինս շատ էլ դզող:

Հետո իմացավ, որ իսկական լուրջ ու ճիշտ արվեստագետի գործ:

Տեղաշարժում էին աղջկան անընդհատ, փողոցը քանդելիս:

Բայց մոտակայքում էր մնում դեռևս:

Է՛դպես գիտեն

Միջին տաղանդի հայ ճարտարապետներն ու արձանագործները մի խասյաթ ունեն:

Հարմարվող են:

Տաղանդավոր գործ է պահանջվում՝ տաղանդավոր կանեն:

Իսկ թե պահանջվում է խալտուրա բայց փող են տալիս՝ հաճույքով ու առանց երկար-բարակ մտածելու, անվարան՝ խալտուրա կանեն:

Կամ էլ ձրի խալտուրա կանեն:

Միայն թե վլասծին հաճոյանան:

Կամ էլ վլասծից գենեծիկ վախի պատճառով:

Կամ էլ՝ մայրաքաղաքում հեշտ արձան դնելու հնարավորությունից հանկարծ շիվարած:

Թե ինչու է էդպես՝ Վարոսը չէր հասկանում լրիվ:

Կարծում էր՝ սովետի վախտից է եկել:

Բրեժնև էին քանդակում փող ստանալու համար:

Նաև նրանից՝ որ չեն կարծում այդ մարդիկ, որ իրենց երբևէ ամոթանք կտրվի, վլասծն էլ հետները:

Ահեղ Դատաստան յոխտուր:

Ուրեմն՝ ամեն ինչ կարելի է:

Հա՞յ ես:

Այո:

Բա ինչի՞ համը չես հանում:

Հայ քանդակագո՞րծ ես:

Այո:

Բա ինչի՞ շրջապատդ չես շինում:

Շինելով կգնամ՝ շինելով կգամ:

Նաձեն շինել, պայձյոմ դամոյ:

Իրենց միսսիայի համեմատ միկրոսկոպիկ են այդ միջին տաղանդի քանդակագործներն ու ճարտարապետները:

Կոչված են քաղաք ստեղծել-շենացնել-ձևավորել։

Կտոր հացի ետևից ընկած՝ համաձայնում են դա անել պատմության, ապագայի, սերունդների հաշվին:

Որ ասես չեն հասկանում՝ չէ:

Հաճախ լավ էլ հասկանում են:

Առիթն եկավ՝ լավ գործ էլ են անում:

Արդարանում՝ որ նախորդ դեպքերում՝ վարիանտ չկար լավ անելու:

Ոչ թե սոված են:

Աչքներն է անկուշտ:

Լիքը սոված մարդ կա՝ որ անպատիվ բան չի անի:

Սրանք՝ կանեն:

Է՛դպես գիտեն:

* * *

Վարոսի մայրը պատմում էր.

Հարևանուհին գալիս էր իրենց տուն, իր մանկիկին դնում Վարոսի ծնողների մահճակալի ծածկոցի վրա:

Մանկիկը խաղում-խաղում էր, չիշիկ էր անում տակը:

Մյուս անգամ երբ Վարոսի մայրն ուզում էր տակաշոր փռել որ երեխան անկողինը չթրջի՝ հարևանուհին չթողեց.

«Ինքը է՛դպես գիտի», – ասաց:

Երևանը գառլախ դարձնողներն էլ. է՛դպես գիտեն:

Տակները շռելիս՝ բնակիչների մահճակալներն էլ պիտի ծածկոց-վերմակով մինչ դոշակի տակը թրջեն:

Թե չէ սիրտները չի հովանա, շռել չեն կարենա, շեռը բկներին կկանգնի:

Վարոսը չգիտեր, դա իրենց՝ է՛դպես սովորած անդաստիարակ երեխա լինելու՞ց է, ծնողների՞ց, թե՞ մեկ այլ բան է:

Բլատնոյի կա՞յֆը՝ շուրջն աղտոտելիս, խեղճուկրակ աշխատավոր ռաբածյագ զեկի կյանքն էլ պղտորել ձեռի հետ:

Կայֆի համար:

Ֆուտբոլային պուլպուլակի պես:

Բլատնոյ տեռորիստի կա՞յֆը:

Մուռս հանեմ, ուրիշից, թույլից աբառոտկա ֆռամ թե պախանից չեմ կարում։

Թե դժոխք՝ դժոխք. հետս ինչքան կարամ մարդ-մուրդ շալակեմ-տանեմ համենայն դեպս:

Քաղցր լինի:

Վարոսը կուզեր մտքի ուժով մտնել էդ արվեստագետներից մեկնումեկի հոգին:

Հարցնել-իմանալ-տեսնել. իրեն որ զակազ են տալիս, ինքը ի՞նչ տվայտանքների մեջ է ընկնում:

Զակազը ո՞նց է մուրում-պոկում:

Որ գիտի որ վատ բան է անելու՝ մտքում ի՞նչ է զգում:

Թե՞ չգիտի:

Թե՞ կարծում է լավ բան է անելու:

Թե՞ մալոլետկի պես՝ է՛դպես գիտի:

Իրոք ֆրեյդիստական էքսգիբիցիոնիզմի մոլուցքով. մենակ թե մի բան էլ դրա՞ծ լինի:

Հետո մի բան էլ՞:

Թե՞ փողն էնքան է պետք, որ երեխեն կմեռնի՝ թե ինքը հրաժարվի վատ բան դնելուց:

Թե՞ Սալյերիի պես. լավ բանի կողքին իր դնելիքն է ուզում տեսնել ու՝ վերջ:

Ամեն գնով:

Ես ինչո՞վ եմ էն Մոցարտից, էն Արտոյից, էն Երվանդից, էն Քոչարից, էն Լևոն Լազարևից, էն Թումանյան-Թամանյանից պակաս:

Վարոսը գիտեր, որ ամոթանք տալն ու խղճին ապավինելը չէ ելքը:

Արվեստագետն իրավունք ունի իր արածի իսկական արժեքը չիմանալ:

Հասարակական կարծիք է պետք:

Որ որոշի:

Հասարակություն չկա՝ չի որոշում:

Կա՝ որոշում է:

Զոռում է ու որոշում է:

Իհարկե, վլասծը չի ուզում որ հասարակություն լինի:

Բայց հասարակությունը պիտի լինի:

Էրեսի զոռով:

Ու վլասծին ուղղի, զոռի, ստիպի որ անտաղանդ գործերը քչանան:

Ուրիշ ճար չկա:

Հասարակությունը՝ Լոկկ է:

Վլասծը՝ Հոբբս:

Ղեբիափանը հասարակությանը քայքայել է երազում:

Թե Լոկկը դիմացավ՝ Հոբբսն ուզած-չուզած նահանջելու է:

Մաս Բ

Գառլախության եզրի փահլևանները

Վարոսը հիշեց, համալսարանի գետնանցումում ինչ հայտարարություններ ու գրություններ կան պատերին:

«Մեկ ազգի» կողմից, ասենք:

Պատրաստի կուրսային տրամադրող ֆիրմաների:

Մեկ-մեկ էլ սիրային հայտարարություններ ու նկարներ, գրաֆիտի:

Ժողովուրդը՝ այս դեպքում երիտասարդությունը՝ այդ ծուղակ անցումներն էլ է իր մարմնով լպստում ու տնավորում, ինչպես և ամեն ինչ:

Ասես գետն իր հունը:

Վարոսի սիրտը մղկտում էր այդ երիտասարդների համար:

Պիտի դասից դուրս գային ու իծաշարուկ մտնեին էդ նեղ գետնանցում:

Փոխանակ գլուխները բարձր՝ քայլեին ծառուղով ուր ուզեն:

Գետառը դեռ իր վրեժը կառնի, սիրում էր ասել Վարոսը:

Այդ ամենը նորից քանդվելու է ու դարձի բերվի:

Բայց երիտասարդության մի մասնիկից զրկված երեխաները մեղք են:

Գետառն արդեն մի անգամ քաղաքը խաբել էր. ափերից դուրս եկել ու թուրքի թաղը հեղեղել:

Վարոսը գիտեր, որ մեռած չէ Գետառը:

Էլի մի օր դուրս կգա:

Զատո իր վրա ճամփեն սարքողներն իրենց փողերն արդեն առած, օգտագործած, իրենց երեխեքին Հարվարդ-բան ուղարկած կլինեն:

Գուցե երեխեքը հետո մի լավ բան անեն հայրենիքի համար:

Հայրերի մեղք քավեն:

Իսկ Գետառը հետ կգա:

Հրեն, էն քարուքանդ գործարանի բակում՝ կինո «Հայրենիքի» դիմացի միլիցիայի բաժանմունքի խորքի բակում՝ էն կարպետների գործարանից հետո կիսաքանդ էն գործարանի ետևը՝ ինչ հռնդյունով է միավորվում Զանգվի հետ:

Դե արի ու ասա որ մեջը ջուր չի մնացել:

«Մեկ ազգի» թռուցիկներ լիքը կային ու անընդհատ վերականգնվում էին:

Վերջերս Վարոսը «Մեկ ազգի» մասին էլ բան էր իմացել, որից չէր կարողանում ուշքի գալ:

Դու մի ասա, դրանց կազմակերպիչներից մեկն իրեն լավ ծանոթ մարդ էր:

Մշակութային գործիչ:

Որին այլ պարագայում Վարոսը պատրաստ կլիներ հարգել:

Բայց ահա՝ չգիտես ում հանձնարարությամբ թե իր խելքից՝ վերցրել այդ արտառոց կուսակցության անունն իր վրա էր դրել:

Վարոսն այդ համատարած դարձած երևույթից զարմանում էր:

Ասես մարդ վեր կենար տկլոր ման գար փողոցով:

Բայց որ տկլոր ման գան՝ գլխներին կտան:

Ուրիշ բան՝ քաղաքը քանդել:

Տգեղ բան անել:

Խայտառակ կուսակցություն պատսպարել:

Խնդրեմ, ինչու չէ, պատիվ ու հարգանք:

Գուցե նրանց ոչ ոք չի՞ ասել, որ դա ամոթ է, մտածում էր Վարոսը:

Առաջներում այդ մշակութային գործիչը հարգելի մարդկանցով էր շրջապատված:

Հարգելի կարծիքներ էր լսում:

Այժմ՝ բոլորը մեռե՞լ էին:

Էլ մարդ չկա՞ր:

Հարգելիներն անհարգելինե՞րն էին դարձել:

Եվ հակառա՞կը:

Լավի ու վատի տեղերը փոխվե՞լ էին:

Էլ ավելի զարմացավ Վարոսը, երբ հանկարծ ռուսական «Կուլտուրա» ալիքով տեսավ այդ մարդու հեղինակած երկու ֆիլմ:

Այնքան էլ վատը չէին:

Գեղեցիկ բաների մասին:

Հանճարի:

Տաղանդի:

Վարոսը լրիվ մանթրաշ ընկավ:

Այսպիսի ֆիլմ անողը ո՞նց կարող է այդ կուսակցության ղեկավարը լինել:

Աստված իր հետ, կասեր Վարոսը:

Բայց դա էլ հնարավոր չէր ասել տվյալ դեպքում:

Վարոսն ուսերը թոթվեց ու, ինչպես քիչ առաջ գառլախության մեջ ապրելու կարիքի մասին մտածելուց հուսահատվեց՝ այդպես էլ հիմա կրկին:

Պրոբլեմն այն էր, որ այդ հուսահատությունից ելք չէր երևում:

Կյանքն այս էր:

Վարոսը երբեք չէր կարծել, որ իր հայրենի քաղաքի կյանքը կարող է այդպես, գառլախության եզրին ճոճվել այդչափ երկար:

Զգուշացեք «Մեկ ազգից». հանճարների անունից խոսող մշակութային գործիչներն են այն հովանավորում:

Ութսուն թե քսան տոկոս

Համալսարանի կողմ Վարոսը որոշեց չգնալ, մանավանդ երկու օր առաջ ընկերոջ՝ Լևոնի հետ եղել էր:

Այդ ցավերն արդեն ապրել էր:

Գնացին մինչ «Ռոսիա» կինոթատրոն, ուսումնասիրելով ծառուղու վիճակը:

Որն արդեն վաղուց, տարիներ առաջ, կտրտվել էր բազում կարուսել ու կաֆեներով:

Հիմա էլ՝ Մամիկոնյանի արձանից ներքև՝ ճանապարհը հանկարծ փակվում էր կաֆեի խուլ պատով:

Այսինքն օֆիցիալ ծառուղին կաֆեն եկել ու նագլիով կտրել էր:

Անիրավորեն:

Ու ոչ մեկի վեջը չէր:

* * *

Վերջերս քաղաքի բարեկարգման ծրագրի՝ արտասահմանին շամպունվելու որպես երևի մաս՝ հեծանվուղի էին գծել մայթերին:

Գալիս գետնանցումին հասնում՝ աստիճաններով ներքև էր իջնում:

Մամիկոնյանի արձանից հետո էլ որ աստիճաններ են տանում ծառուղով ներքև՝ «հեծանվուղին» ատիճաններով խելոք իջնում էր:

Հեծանվորդը պիտի հեծանիվը շալակեր ու գետնանց իջներ, հետո վեր բարձրանար:

Կամ էլ լիներ էն խոչընդոտասպորտսմեններից՝ որ սիրում են, անիվ հեծած, սանդուղքով ելնել-իջնել:

Մանավանդ ելնել:

Զատո արտասահմանցիներին զեկուցվեց, թե, տես, որքան ենք զարգացել:

Նույնիսկ առանձին հեծանվուղի ունենք կենտրոնում:

Տրամվայը հանել ենք, իսկ հեծանվուղի՝ ահա:

Քշիր, ինչու՞ չես քշում:

Առավոտները հեծանիվդ հեծնիր, հեծեծա ու՝ հառա՜ջ:

Դժվա՞ր է:

Եղի՛ր խոչընդոտասպորտսմեն:

Հայաստանը հեշտ երկիր չէ, բռատ:

Հեշտ երկիր լիներ, դարդնե՞րս ինչ:

* * *

Ծառուղու ավելի խորքում հսկայական նորակառույցներ կիսաշեն:

Սպորտկոմպլեքս թե ինչ:

«Սկիֆի» նախկին ջրավազանի տեղը:

Լևոնն ինչպես միշտ գիտեր, թե դա ի՛նչ է լինելու ու ո՛ր մականունին է պատկանում:

Ասա ի՞նչ օգուտ էդ գիտելիքիցդ, էդ էռուձիցիայիցդ, այ Լևոն:

Եթե ոչ «սկիֆ» ունես ոչ գարեջրատուն:

Դրանց կողքին կառուցել էին վերջերս մոդա մտած վերգետնյա հետիոտնային անցում:

Մի էլի մոդեռն ոճի ոստիկանական լուսավոր տաղավարի կողքին:

Վարոսն ու Լևոնը բարձրացան անցումի վրա, նայեցին տակները Խանջյանով հոսող ավտոներին:

Տպավորիչ էր:

Բայց փողոցային անցման նախկին նշանները՝ այդ հաստ գծերը, ասֆալտից այդպես էլ չէին քերել-ջնջել մի կարգին:

Ով չգիտեր կամ ուշադիր չէր՝ ավտոյի տակ կարող էր ընկնել հենց ոստիկանի քթի տակ:

Վարոսն աշխարհում ուրիշ տեղ այդպիսի բան չէր տեսել:

Զանզիբարում կամ Տանզանիայում չէր եղել, առյուծի որս չէր արել:

Իսկ Եվրոպայում նման բան անհնար էր պատկերացնել:

Որ, ասենք, թե փողոցի երթևեկության կանոնը փոխում են ու ուղիղ գծից ձախն արգելում՝ ասֆալտին ներկած ձախի նշանը ջնջում են, բայց ոչ լրիվ:

Այնպես, որ եթե փողոցային երթևեկության օֆիցիալ նշանը չտեսար՝ չես հասկանա, հիմա ձախն արգելվա՞ծ է, թե չէ:

Խունացած է այդ ասֆալտին ներկած նշանը:

Չգիտես, հիմա ձախը նոր են բացե՞լ, թե՞ հակառակը:

Կամ բաժանարար նոր գիծ են քաշում՝ ու հինը տակից-կողքերից ծիկ է անում:

Հիմա ո՞ր գիծն է ճիշտը:

Կամ՝ հոծ գիծը դարձնում են ոչ հոծ, բայց հոծությունը մեջը մնացել է:

Չգիտես, կտրե՞ս գիծը, ո՞չ:

Կամ՝ բոլոր նեղլիկ փողոցները հոծ գծով երկու մասի են բաժանում, իբր կարգավորեցին:

Իսկ երկու կողմից չէ որ ավտոներ են կայանած, միայն մեջտեղով կարելի է քշել, ուղիղ հոծ գծով:

Դժվա՞ր է սխալ, խանգարող բան չավելացնելն այս բազմաչարչար քաղաքի սապատին:

Դժվա՞ր է նշանը նորմալ ջնջելը:

Ի՞նչ ներկով են ներկում, որ հետո դժվար է ջնջելը:

Դիտմա՞մբ են անում:

Որ շփոթության մե՞ջ գցեն վարորդներին:

Հիմա, լավ, տեսախցիկներ են շարել:

Նշենք, մտածեց Վարոսը, թե չէ կասեն՝ լավը չես նշում, չուզող ես:

Ճիշտ է, դրանց մասին էլ վարորդներից ով ասես ինչ ասես չի ասում:

Բայց Վարոսն իր փորձից գիտեր. օգնում են:

Մի քիչ օգնում են, որ ոստիկանը չհամարձակվի կամայականություն անել:

Բա գծե՞րը:

Բա խաչմերուկներում ավտո կայանե՞լը:

Բա լյուկե՞րը:

Էլի աշխարհում չտեսնված բան:

Լյուկը մնում է փոսի մեջ՝ ասֆալտի նոր շերտի հաստանալուց հետո:

Ավտոդ անընդհատ դրխկում է՝ լյուկերի վրայով անցնելիս:

Զիգզագներով ես քշում կամ՝ թոփալ:

Բա, բա, բա:

Բա՛:

* * *

Մտազբաղ՝ Վարոսը վերջապես դուրս եկավ ետ, Մոսկովյան-Տերյան խաչմերուկ:

Դիմացի շենքի հոյակապ կամարները սպիտակեցրել էին:

Ֆասադը լուսավորել:

Վարոսը մտածեց. սա գուցե Երևանի ամենագեղեցիկ ֆասադն է այսօր:

Հետո տեսավ, որ էլի լիքը ֆասադ են շնորհքով լուսավորել:

Ինչու՞ շենքերի լույսերը գրագետ են անում:

Դեռ վաղուց, երբ հրապարակում լույսեր տեղադրեցին՝ Վարոսը նկատեց, որ գրագետ են տեղադրել ու ճաշակով:

Իսկ հեռուստաաշտարակը մազալու գույներով են լուսավորել:

* * *

Ծառերն էտած էին:

Աղբ չկար «Պապլավոկի» այգում:

Երևում էր, վլասծը՝ Տարոնը լիներ թե մեկ ուրիշը, լավ է նայում այդ տեղամասին:

Փողոցն անցնելիս մի տարօրինակ լույս ընկավ աչքը:

Վարոսը քիչ մնաց ավտոյի տակ ընկներ:

Լուսատախտակից էր, նոր էին, երևում է, տեղադրել:

Վրան ինչ-որ ռեկլամներ էին գույները փոխում:

Սրանք ինձ էլ են կուրացնում, վարորդին էլ, լուսաֆորի ազդանշանների հետ են խառնվում, մտածեց Վարոսը:

Դնողը չի մտածել չի կարելի այսքան ցածր տեղադրել՝ լավ:

Բա ոստիկանությունը, բա Տարոնը նու՞յնպես չեն մտածել էնպես տեղադրեն՝ շարժմանը չխանգարի, վտանգ չստեղծի:

Վարոսը հիշեց իր՝ որպես վարորդի համար, ամենավտանգավոր այդպիսի լուսավահանակը:

Սայաթ-Նովայի սկզբում՝ թե Բաղրամյանից գալիս ես՝ Ռոդենի արձանից հետո:

Գույնն անժամանակ փոխում էր:

Դա բարդ հրապարակ-խաչմերուկ էր:

Վարոսն ամեն անգամ մթնշաղին հատուկ ուշադրությամբ պիտի աչքերը կկոցեր, որ հասկանար, արդյոք լուսաֆո՞րն է գույն փոխում, թե՞ կուրացուցիչ ռեկլամը:

* * *

Ռոդենի այդ արձանիկը Վարոսը Փարիզում էր տեսել:

Կոնֆերանս գնացած ժամանակ փախել էր Ռոդենի թանգարան:

Բա ի՞նչ պիտի աներ:

Երբ Երևան էլ բերեցին դրանից՝ այդպես էլ մոտիկանալ ու նայել չէր հաջողել:

Կողքից ավտոյով սուրալիս մոռանում էր ուշադրություն դարձնի, այնքան փոքրիկ ու անկապ էր այն տեղադրված:

Մեծ հրապարակի կենտրոնում:

Իր պես մեկն էր, էլի, խեղճուկրակ մի նկարիչ:

Տեսնես ո՛ր խելոքի մտքով էր անցել՝ այդտեղ տեղադրել:

Ու ոչ մի ձայն ոչ ոք դրա դեմ չէր հանել:

Հրապարակի անունը դրել էին «Փարիզյան»:

Դե, ասենք, Փարիզում էլ կենտրոնական փողոցներից մեկը «Սևաստոպոլ» է կոչվում:

Բայց սա պարզապես կենտրոնական հրապարակ չէր:

Սա, կարելի է ասել, Երևանի ամենա՛կենտրոնական հրապարակն էր:

Նույնիսկ ավելի կենտրոնական ինչ-որ իմաստով՝ քան Հանրապետության հրապարակը:

Սա Երևանի Պլաս դե լա Կոնկոռդն էր:

Փարիզի բախտը բերեց:

* * *

Վլասծը՝ իշխը, որոշումներ էր կայացնում:

Ոնց խելքին փչեր:

Նորմալ երկրում պետք էլ չէ շատ ստուգել ամեն քայլափոխին, թե իշխն ինչ է անում:

Դե լրիվ անկապություն հո չի անելու:

Հաճախ էլ լավ բան է անում:

Այստեղ՝ ոչ:

Ինչ արեց-չարեց՝ մի ութսուն տոկոսով անկապություն է ստացվում, մտածեց Վարոսը:

Իր ընկեր Լևոնը կասեր՝ դու շատ մեծահոգի ես, ի՞նչ ութսուն, իննսունինը:

Ինչու՞ է այդպես:

Բիրդան աղայությունի՞ց:

Մնացած քսանն էլ՝ լավ արած ֆասադային լույսերը, տեսախցիկներն ու գրքով աղջկա՝ պատահաբար համեմատաբար հաջող ստացված արձանը:

Եվ այլն:

Այդ ութսունն ու քսանն իրարից տարբերելը՝ դա է պետականությունը:

Այսինքն երբ ջոկողություն ես դնում:

Ֆասադների լույսերը հավանում ես, իսկ սպիտակ ներկած լինելը՝ ոչ:

Ֆասադների լույսերը հավանում ես, իսկ հեռուստաաշտարակինը՝ ոչ:

Խանջյանի վերգետնյա անցումը հավանում ես, իսկ այն, որ անցման նախկին գծերը փողոցից չեն ջնջել՝ ոչ:

Հեծանվուղի ունենալ շատ ես ուզում. բայց ոչ ստից: Տուֆտա։

Իսկակա՛ն:

Եվ տենց:

Աբովյան պուրակով դեպի Թումանյան

Սիրահարների զույգիկներն ու անսիրահար աղջնակների երամակները կտրելով, Վարոսը մի քանի քայլ իջավ Աբովյանով մինչ Փարիզյան կաֆեն:

Որ այն սփյուռքահայ կինը, Հայաստանում բիզնես անելու հետ կապված հալածանքներին չդիմանալով, ծախեց թողեց գնաց:

Ու հիմա չգիտես, մոդայից ընկե՞լ է, թե՞ դեռ արժի այցելել:

Կոֆեի որակը նու՞յնն է, թե՞ արդեն ֆսյո:

Անցավ Թերեզա Միրզոյանի՝ նոր վերականգնած արձանի մոտով:

Թևերը նազանքով կորացրած աղջկա այդ արձանը՝ «Սիրում է չի սիրում», կերամիկե, ժամանակին դրված էր Արաքս կաֆեի դիմացի մայթին:

Ցուրտի ու մութի թե որ տարիներին ջախջախել հոշոտել էին, Վարոսը չգիտեր ինչու, գուցե տեղը պետք էր եկել կրպակ դնելու համար կամ ինչ:

Թերեզայի դուստրերն ու աշակերտները կազմակերպեցին արձանի վերականգնումն ու այս անգամ ձուլեցին մետաղից:

Որ ավելի մնայուն լինի:

Որ վերացնելը դժվար լինի:

Տեղադրեցին իրենց տան պատուհանի դիմաց:

Որ աչքի տակ լինի:

Աղջկա ձեռքում թարմ ծաղկեփունջ:

Վարոսը ծաղկեփունջը հոտոտեց:

Այդ արձանը տեսնելիս Վարոսի սիրտը ջերմանում էր:

Ե՛վ վերականգնելու երազանքն իրագործած տեսնելուց:

Թեկուզ որպես եզակի օրինակ:

Որպես խորհրդանիշ՝ որ ամեն գառլախություն երբևէ մաքրվելու է ընդմիշտ քաղաքից:

Ե՛վ բուն արձանի նազանքից:

* * *

Պառլամենտական ընտրությունների նախօրեին քաղաքը Տարոնը սկսեց կարգավորել:

Սկզբում, հետևելով Սերժ Սարգսյանի հրահանգին՝ Մաշտոցի պուրակը կարգավորեց:

Վարոսը կյանքում երբևէ այդ պուրակի, ամբողջ Գլխավոր պողոտայի որևէ մասն այդպիսի գեղեցիկ վիճակում չէր տեսել, ինչպես տեսավ «գեղեցիկ չէ»-ից հետո:

Հետո հանկարծ կենտրոնի որոշ ներքին բակերում գազոններ դրեցին ու խաղահրապարակներ:

Ավաղ, հին ու գեղեցիկ շենքերը քանդելուն զուգահեռ. այդ քանդը կանգ չառավ:

Այն չէր կանգնելու:

Կամարների ներսերը նկարազարդեցին:

Նկարները սուտ երեխայի նկար էին հիշեցնում:

Լևոնը հաշվարկում էր թե դրա վրա ինչքան փող է ծախսվել ու նեղսրտում:

Այսինքն ոչ թե իր հարկերից ծախսած փողի համար:

Այլ իր կարծիքով՝ այդ գործի արանքում կերված փողի քանակից:

Վարոսը սրտնեղում էր, բայց ոչ կերված փողի քանակից:

Նկարների ոճից:

Պարզ էլ չէր, արդյոք արևմտյա՞ն, թե՞ հայկական հեքիաթի ոճ է փորձում հեղինակն արտահայտել:

Թե՞ միաձուլել ստեղծագործաբար:

Տարոնը թե ով, ինչ-որ մեկը որոշում է ընդունել այդ նկարչին վարձել ու նրա ոճն օգտագործել:

Բոլոր ներկվելիք կամարներում անխտիր:

Մրցույթ եղե՞լ է:

Քննարկում եղե՞լ է:

Ինչու՞ հենց միայն նա:

Էլ ուրիշ նկարիչ չկա՞ր:

Եթե մի քանիսը լինեին այդ ոճով, իսկ մյուսներն այլ ոճով՝ Վարոսը կուրախանար ու չէր քննադատի:

Այդ ի՞նչ ցենզուրա է անցել այդ նկարիչը, որ կամար ներկելու մոնոպոլիա է ստացել:

* * *

Բացի կամարները նկարազարդելուց՝ Տարոնը նստարաններ դրեց քաղաքի կենտրոնով մեկ:

Այդպիսի նստարաններ՝ փայտի գույն լաքած փայտ, ծանր, գումարած սև ներկած մետաղ, Վարոսը տեսել էր Թիֆլիսում:

Երևանինը նույնն էին, միայն թե, իհարկե, հայկական խորհրդանիշներով:

Խորհրդանիշն էլ զինանշանն էր. թե ինչ կապ ունի նստարանի վրա:

Ոսկեզօծ ոճի նստարաններ:

Դրանց հայտնվելը, համենայն դեպս, արտաքին տեսքը չհաշված՝ ուրախալի փաստ էր:

Չնայած Լևոնն էլի ասում էր՝ շատ ավելի փող է ծախսվել, քան պետք էր:

Երբեմն մազալու էին դրված:

Օրինակ հրապարակում՝ մեջքով դեպ լիճը, փոխանակ դեմքով դեպ լիճը դրվեին:

Վարոսը հիշում էր նախորդ սերնդի՝ իր մանկության նստարանները:

Կանաչ, կոր ու խոր գոգով, ծանր:

Դրանց փայտազերծ արին ցուրտի ու մութի տարիներին:

Իր ծանոթ Տաթևիկը, նորերը տեսնելով, հները հիշեց ու ասաց.

«Նման էին փեշերը ծնկներին փաթաթած ու ետ նստած կնոջ, միշտ թվում էր, թե նստում ես որևէ կնոջ ծնկների ու ես ինձ երեխա էի զգում»:

Նորերն այդ հներին չէին հասնի, բայց առատորեն էին լցվել կենտրոնի փողոցները:

Լիքը մարդ իսկույն նստոտեց նստարաններին:

Հետո Տարոնը նստարանների վրա ինչ-որ հեշտ կոտրվող նյութից, կարծես պապյե մաշեից, գրողների և այլ հանճարների արձաններ դրեց:

Չարենցի, Հրանտի, Ֆրունզի:

Ժողովուրդը դրանց հենց մատով կպնում էր՝ կոտրվում էին:

Մեկի ձեռը, մյուսի մատը, մեկի ոտը:

Հողի տակ շուռումուռ էին գալիս, իրենք իրենց այդպես տեսնելով անարգված։

Խեղճուկրակ, ճմլված նստած:

Իսկ հեղինակի երեխեքը գոնե հաց կերա՞ն։

* * *

Հանճարնոցի տեղակ իտալական ռեստորանն անհաջողություն էր:

Դատարկ, թանկ, ուտելիքը՝ անհամ:

Բայց «Երևան» հյուրանոցը լավ էին նորոգել:

Համենայն դեպս ներսի փակ այգին տպավորիչ ու հարմար էր:

Անունն անկապ էր. «Գոլդեն Ծյուլիպ»:

«Չոռնի Ծյուլպան» դնեին ավելի կսազեր:

Կամ՝ «Ճոռնի Ծյուլպան», որ ասոցիացիա չառաջացներ:

Ու նաև՝ որովհետև ի վերջո գեղեցիկ էր՝ ճոռնի, տգեղ չէր, և վերջ:

Հանճարնոցին փոխարինում գտնել փորձելով թե ինչ՝ կողքերը մի քանի փոքրիկ կաֆե էին բացել արտասահմանյան հովերով:

Նաև՝ Նկարիչների տան ներսը:

Բայց ոչ հանճար կար, որ դրանցում նստեր, ոչ հանճարնոց, որ հանճար բուծեր:

Լուսավոր ֆասադներ

Պապյե մաշե աբսուրդ քանդակների հեղինակը հեռուստացույցով արդարանում էր. թե իբր սրանից ավել բան չէր նախատեսվում:

«Ասետրինա բիլա ֆտառոյ սվեժեսծի»:

Այսինքն իշխը որոշել էր էժան գնով քաղաքը մի քիչ էլ զարդարել:

Փող լվալու առիթ:

Պետք է մի ինչ-որ գնահատականի սանդղակ լինի, չէ՞:

Որոշում ընդունելու ինչ-որ մեխանիզմ, ինչ-որ էքսպերտիզա:

Օրերից մի օր այդ քանդակները վերանալու էին՝ իրենցից հետո թողնելով կազուս:

Անհարմարության, համը ևս մեկ անգամ հանած լինելու զգացում:

Վարոսը չգիտեր, թե իշխն ինչպես է որոշում կայացնում:

Ինչպես է ծանոթացել կամարները զարդարող այդ նկարչին:

Պապյե մաշեի այդ քանդակագործին:

* * *

Մի օր հեռուստացույցով Վարոսը տեսել էր ավագանու նիստը:

Շեֆը նստում է բեմում՝ սեղանի ետևը, մնացած հպատակները՝ սովետից մնացած ձևով արած հանդիսավոր դահլիճում, թատրոնի պես:

Շեֆը նաղլ է կարդում ու դաստիարակում, դահլիճը հլու հնազանդ լսում է:

Չնայած նայած ոնց մեկնաբանես. գուցե հակառակը:

Շեֆը թամաշա է անում, իսկ դահլիճը պիտի կամ զվարճանա, կամ ծափ չտա ու շվցնի:

Շեֆը պիտի ջանք թափի՝ որ չշվցնեն:

Դրա համար քնեցնում է:

Փոխանակ կլոր սեղանի շուրջ նստեն, թե ավագանի են:

Ինչու՞ են շեֆերն էդպես գահին բազմում:

Վախենում են թե բավարար հեղինակությու՞ն չունեն, թե գահին չբազմեն:

Իրենց չե՞ն լսի:

Թե՞ ուղղակի մտքներով չի անցել:

Թե՞ իշխն իրոք գլուխ է պտտեցնում, ու մարդու մտավոր ունակությունը տուժում է:

Թե՞ լեգիտիմության պակասը դարձնում է խուճապահար:

* * *

Վարոսը չէր հասկանում, որոշումներն իշխն ինչպես է կայացնում:

Ինչու է մեկ լավ՝ մեկ վատ որոշում ընդունում:

Դա կոչվում էր ռուչնոե ուպռավլենիե, ու դրանից Ռուսաստանն էր բողոքում՝ Պուծինի հաշվով:

Ու նշում, որ էդ մարդը չի կարա սաղ տեսնի ու սաղ կարգավորի:

Ու հենց որ բացակայեց կամ ասենք արձակուրդ գնաց կամ աչքը վրիպեց՝ գործը կանգ է առնում:

Աղբը սկսեցին մի քիչ ավելի կանոնավոր հավաքել քան նախկինում:

Սակայն Հյուսիսային պողոտայի մատույցներում՝ դեպ Ռուսական թատրոն տանող, նոր ստեղծված, էսպես կոչված Հին երևանցու փողոցում, կամ Պուշկինի վրա՝ հենց Արտակարգ իրավիճակների նախարարության կողքը՝ սարսափելի կեղտ ու քանդը մնում էր:

Ու էլի լիքը տեղ:

Մտիր կենտրոնի մի որևէ բակ:

Բակի մի կողմում նոր սարքած՝ ծլպտան խաղահրապարակ:

Մյուս կողմում հաճախ՝ խայտառակ աղբակույտ:

Վարոսն ամոթից մեռնում էր այդ արտակարգ իրավիճակները տեսնելով:

Դրանք ջնջում էին երբեմն պատահող խնամված կղզյակների դրական տպավորությունը:

Էդ ֆասադայնությունը երբ պիտի մեր ժողովուրդը հաղթահարի:

Իսկ հիմա, ասում են, վլասծի ևս մի աներձագ պաշտոն ստացավ:

Օրենքը երևի չի արգելում, որ եթե դու բարձր պաշտոնի ես՝ աներձագդ էլ բարձր պաշտոնի լինի:

Ու ոչ միայն փոքրիկ Հայաստանում:

Բայց էստեղ մարդկանց հոգուն վրա հասած է:

Պաշտոնավորների անունը խմբովին դուրս եկած է:

Դրա հետ պե՞տք է հաշվի նստել:

Մի երկու էդպիսի քայլ էլ՝ ու էլ վե՞րջ:

Ջնջելու երևու՞յթ կդառնաս պատմության մեջ:

Ինչքան էլ արձան տնկցնես ու զիբիլը մաքրես-չմաքրե՞ս:

Թե՞ չեն էլ նկատի, կմոռանան:

Աբովյանի մայթերը որ կիոսկներից մաքրեցին՝ ասենք լավ էր:

Չնայած տեղնուտեղը մի հատ արձան դրին՝ իբր Մանթաշովին:

«Տի յեշչո կրեպկի սալդատ, Ռոզենբլյում»:

* * *

Մեկը կար...

Իր բազում ուղևորությունների ժամանակ անընդհատ արտասահմանյան շեֆերի ձեռք էր սեղմում:

Այն նորմալ երկրների նորմալ շեֆերը երևի կարծում էին բոլոր հայերն այդպիսին են:

Ու երևի դա իրոք մի քիչ այդպես է:

Մեղա-մեղա:

Մարդ ծեծելու համար իրեն գործից հանեցին:

Վարոսը բոցավառվեց:

Մի բան փոխվում է:

Շնորհակալ էր էդ մարդուն՝ որ մարդ է ծեծել ու իրեն գործից հանելու առիթ տվել:

Վարոսի սիրտը ջերմացավ նրա հանդեպ:

Որ չի դիմացել, իր նատուռան դրսևորել է անկեղծորեն:

Խորապես մերսի:

Հետո նորից բերեցին:

Ուրիշ վլասծ տվին ձեռը:

Վարոսը հասկացավ, որ բան երբևէ չի փոխվելու:

Այս ամենը՝ նստարան, կամար, Մաշտոցի պուրակ՝ զուտ մանր ձև են:

Վարոսը հուսով էր. գուցե շուտով էլի մարդ ծեծի ու գործից հեռացնեն:

Թեկուզ մի առ ժամանակ:

Թող գա ի՛նձ ծեծի, մտածում էր Վարոսը:

Մենակ թե գործից հանեն:

Չնայած իրեն ծեծելու արդյունքում խի պտի հանեին, որ:

Ինքը հո վլասծի շրջապատից չէր:

Չերևանցին

Երբ Ամառային կինոթատրոնի պատմությունը սկսվեց, Վարոսը մի առիթով Արտբրիջում Մաթոս անունով մի տղայի հետ էր նստած:

Մաթոսը հայրենասեր արցախցու համբավ ուներ:

Ինչպես նաև փողի ու իշխանության անհագուրդ ծարավով էր աչք զարնում:

Այնպիսի ծարավով՝ որ դրա դիմաց ոչնչի առջև կանգ չէր առնի, բացի իր հասկացածով՝ հայրենասիրության:

Մի կողմից՝ շատ պատվավոր ավանդական տղա. ընտանիք, երեխեք, լիքը ընկեր:

Մյուս կողմից՝ փողի ու իշխանության խաթր՝ կոկորդդ կբռներ ու չէր թողնի:

Խեղդամահ:

Դե էդ կաֆեն իրա գրքերով, իրա համակրելի սփյուռքահայ տիրուհով, տրամադրությամբ, դիզայնով՝ հեչ Մաթոսի գալու տեղը չէր:

Ուղղակի իրենց խոսելու տեղ էր պետք՝ պատահաբար էդտեղ էին մտել:

Մեկ էլ մի հատ ջահել ա գալիս:

Ստորագրահավաք ա անում՝ որ Ամառայինը չքանդեն:

Դե Վարոսն իսկույն ասեց՝ բեր ստորագրեմ:

Իսկ Մաթոսը, պարզ է, չի ստորագրելու, բայց հանգիստ չի նստում:

Ասում է.

– Իսկ ով որ հակառակն է ուզում, որտե՞ղ պիտի ստորագրի:

Ջահելը կոտր չընկավ.

– Ով որ ուզում է, որ քանդեն՝ ուղղակի չի ստորագրում, – շատ կուլտուրական ու առանց սադրանքի ենթարկվելու՝ ասաց:

– Մեզ եկեղեցի է պետք, – բարձրաձայն քարոզել սկսեց հանկարծ Մաթոսը:

– Եկեղեցի դե կողքը կա, – հանդարտ տոնով ասաց ջահելը:

– Շատ է պետք, դա քիչ է: Դու Եվրոպայում եղե՞լ ես: Տեսե՞լ ես, թե էնտեղ ոնց է: Ամեն քայլափոխին՝ եկեղեցի: Քայլ ես անում՝ եկեղեցի, կողքը՝ էլի եկեղեցի, անկյունն անցար՝ նորից եկեղեցի:

Վարոսն ուզում էր ասել՝ դրանք դարերի ընթացքում են կառուցվել՝ մեկ:

Ու դրանք, չնայած սիրուն են, բայց շինարարների անխիղճ խոշտանգումների արդյունքում են հառնել՝ երկու:

Ու դրանց տպավորիչ լինելու մի մասն էլ իրենց կառուցողների այդ դարավոր ողբերգության տխրությունը ներծծելուց է:

Եվ այդ իսկ պատճառով՝ չնայած դրանց բարձրաճաշակ գեղեցկությանը՝ դրանց սրբությունն ու ժողովրդին ճիշտ ուղու բերելու կարողությունը հարցական են:

Բայց որոշեց Մաթոսի հետ վերացական բաներից չվիճել:

Որ գործը շուտ ավարտեն, ամեքն իր ուղով գնա:

Փոխարենը Մաթոսի ճամարտակության ընթացքում ստորագրահավաքի թղթի տողը երկար-բարակ խնամքով լրացրեց ու հասավ իր մասնագիտությանը:

– Էստեղ չգիտեմ ինչ գրեմ, – ասավ Վարոսը. – մասնագիտությունս կապ չունի:

– Կարելի՞ է գրեմ՝ երևանցի:

– Կարելի է, – ասաց ջահելը:

– Ա՜, երևանցի՜, – հանկարծ բացականչեց Մաթոսը: – Ահա՛ թե ինչ. հիմա հասկացա: Ախր ես երևանցի չեմ: Այո. ուրեմն ես երևանցի չեմ՝ դրա համար եմ ուզում, որ կինոթատրոնը քանդվի:

* * *

Ի՞նչ կատարվեց այդ պահին:

Մաթոսն ուրեմն իրոք ազդվեց նրանից՝ որ Վարոսը բնիկ երևանցի է:

Ու իր վրա վերցրեց՝ որ ինքը բնիկ երևանցի չէ:

Ու որ ինքն ուրեմն այդ պատճառով է ուզում Ամառային կինոթատրոնը քանդել:

Ուրեմն էդպիսի կոմպլեքս իրոք կա:

Էրեբունյան կոմպլեքս:

Մաթոսը երևի կարծեց՝ որ իր ճառ կարդալու պահին Վարոսը հատուկ ասաց «երևանցի»:

Որ Մաթոսին նսեմացնի:

Մինչդեռ Վարոսը, նախ, ծագումով ինքն էլ էր արցախցի:

Գուցեև նաև այլ պատճառներով՝ Վարոսը խորապես դեմ էր արցախցիների հանդեպ խտրականության:

Ինչպես և, ասենք, գյումրեցիների, գնչուների, եզդիների, վրացիների, հրեաների, ամերիկացիների, երևանցիների, ռուսների, կանանց և հատկապես ասորիների:

Թվարկումը շարունակիր:

Մաթոսի անկեղծ ցանկությունը՝ որ Ամառային կինոթատրոնը քանդեն, սակայն, առեղծվածային էր մնում:

Ավելի շուտ դա թրքություն էր հիշեցնում, քան արցախցու վարք:

Մոնղոլ-թաթարություն:

Մաթոսը հենց դա՛ զգաց երևի, երբ Վարոսն ասաց «երևանցի»:

Զգաց՝ որ ճարտարապետական կոթող ոչնչացնել ցանկանալը՝ այն էլ այնքան նշանավոր, որքան Ամառայինը՝ «թուրքին» է սազական վայ թե:

Նախիջևանի խաչքար ոչնչացնելու պես բան է:

Թեև Վարոսի մտքին այդ պահին այդ ամենն իսպառ բացակայում էր:

Բայց Մաթոսն ուրեմն ինքն էլ էր զգում՝ որ ինքը մի քիչ «մոնղոլ-թաթար» է:

Վայ մեզ:

* * *

Պողոս-Պետրոսն այդտեղ եղել էր, այո:

Հետո եկել էր սովետի վլասծն ու այն քանդել:

Ու տեղը կինո «Մոսկվա» կառուցել, իսկ շատ հետո էլ՝ Ամառային:

Որը դարձել էր ունիկալ ու տարօրինակ ճարտարապետական կոթող:

Հիմա որ քանդեն ու տեղը Պողոս-Պետրոս խոյացնեն՝ հետո էլ գալու է մեկն ու դա քանդի:

Եկեք Պողոս-Պետրոսն այլ տեղ վերականգնենք:

Տեղ՝ լիքը, ճիշտ տեղն ընտրիր ու առաջ:

* * *

Իշխի էս մի տասը տարվա կլիկից Վարոսը փաստորեն ոչ ոքի մոտիկ չէր:

Լրիվ վակուումում էր էդ առումով:

Չէր կարում հետները շփվեր:

Հենց որ մի բան էր ասում՝ կամ Նժդեհ էին մեջբերում, կամ ուտուշ-խմուշի կողմը շեղվում:

Ինքն այսինքն այդ կապն ուզում էր պահպանել՝ ոչ թե օգուտ քաղելու համար:

Հասկանալու համար, թե քո կյանքը տնօրինող մարդիկ ինչպե՛ս են մտածում:

Բայց դա այդպես էլ մնաց հանելուկ մինչև վերջ:

Գրեթե:

Ահա, Մաթոսի շնորհիվ մի քիչ բան հասկացավ, զգաց էդ անհայտ ցեղի վերաբերյալ:

Ավաղ, Մաթոսն էլ նեղացավ այդ դեպքի պատճառով:

Վայ թե այս կապն էլ կտրվեց վերևներին՝ Վարոսի համար:

Էնպես որ, ավաղ, թե Վարոսին ծեծեին՝ վայ թե ոչ մեկին էլ գործից չազատեին:

Պլյուսերն ու մինուսները

Մյուս կողմից՝ Մաթոսը եկեղեցի էր ուզում, որ կինոթատրոնի տեղը կառուցվի:

Արդյո՞ք եկեղեցի կառուցելը լավ գաղափար չէր:

Վարոսը մթագնում էր, հիշելով, ինչպես Չարենցավանում գնաց տեսավ կիսաքանդ, սիրուն տուֆից սարքած, մութ պատուհաններով Մշակույթի տունը:

Սովետից հետո գրեթե ավերակ:

Ու կողքը՝ կոկիկ ու փայլուն, մարդկանցով լի նոր եկեղեցին:

Այո, սովետի վախտ եկեղեցի շատ էին քանդել:

Էն ժամանակ Վարոսը կարծում էր՝ Ստալինի պարտադրանքից:

Հիմա՝ սովետի վախտվա ու ավելի հին լավ շենքերը քանդելու մոլուցքը դիտելիս՝ տեսնում էր, որ երևի նույնիսկ ոչ այնքան էլ Ստալինի պատճառով միայն:

Ուղղակի ինքնաթրքության պես մի բան կար էս ժողովրդի մեջ:

Ուզում էր ինքն իր արածը հիմնովին քանդել:

Լա՛վ արածը:

«Հենց նենց» արածը՝ շատ էլ գնահատում էր:

Իսկ լավ արածը՝ ոչնչացնել էր սիրում:

Ինքնասպանության այդ մոլուցքը հատուկ էր ազգի՞ն:

Գալշոյանի պատմվածքում էր նկարագրած, Վարոսը փոքրուց հիշում էր:

Մարդն իր կոկորդը կտրում է՝ որովհետև համարում է, որ կոկորդի ուռուցքը թուրք է:

Որ արմատացել է իր մարմնի մեջ:

Բայց նա գոնե քաղցկեղով հիվանդ, ցեղասպանություն ապրած մարդ էր:

Իսկ սա՞:

Ինչու՞ քանդեցին Լեզվի ինստիտուտը:

Այո, գուցե մի մեծ բան չէր:

Սովետի դժվար ժամանակների՝ ստալինյան էպոխայի հետաքրքիր ստեղծագործ ֆասադներից:

Վարոսը սիրում էր այդ շենքը, այդ ֆասադը:

Ինչպես և, ասենք, Տերյան-Կորյուն խաչմերուկում գտնվող՝ տպարանի շենքի ֆասադը:

Խեղճ, գեղեցիկ, աղքատիկ, համեստ. էպոխայի խորհրդանիշ:

Վարոսը չէր հիշում, դրանցից ո՛ր մեկն էր Հակոբ Մազմանյանը սարքել:

Հայրիկը պատմում էր՝ Մազմանյանը մի քանի շենք այդպես նախագծեց՝ հետո բանտարկվեց:

Աքսորվեց ու Սիբիրում կառուցեց Նորիլսկ ու Դուդինկա քաղաքները:

Հսկա Նորիլսկը:

* * *

Փոքրիկ ժամը՝ Լեզվի ինստիտուտի բակում, շենքի պատին գրեթե կիպ կպած, Վարոսը նույնպես սիրում էր:

Լեզվի ինստիտուտը սարքել էին, որ ժամը մնա դրա ետևում ու գոնե դա չքանդեն:

Պաշտպանել, պատսպարել, պարսպել:

Լեզվով՝ հավատը:

Մշակույթի գոտով՝ ազգի ինքնությունը:

Այս կողմից չեք թողնում՝ մյուս կողմից կծլենք:

Մի չորսը դար առաջ դա հսկայական Կաթողիկե էր, Երևանի գլխավոր եկեղեցին:

Լեզվի ինստիտուտը՝ Աճառյանի, Աբեղյանի, Ջահուկյանի – քանդեցին:

Հիմա կաթողիկոսն իր հյուրանոցն էր այդտեղ կառուցում. որ իբր երբ Էջմիածնից քաղաք գա՝ գիշերելու տեղ ունենա:

Բա հո անտուն չի՞ ընկնելու փողոցները թափառի գիշերով, խեղճը: Որբ։

Ոչ մարշրուտկա, ոչ բենտլի:

Ո՞նց պիտի հասնի Էջմիածին:

Հիմա այդ նոր կառույցն արդեն համեմատաբար ավարտական փուլին էր:

Վարոսը կողքից անցնելիս նայեց ու նկատեց:

Կարծես շատ էլ տպավորիչ է ստացվում:

Հինը՝ ոչ շատ սիրունն ու աղքատիկը, բայց ավանդության խորհրդանիշն իր մեջ կրողը՝ քանդեցին:

Գիտության տաճարը:

Այն էլ՝ լեզվի:

Ո՞րն է հայոց համար ավելի սուրբ:

Քրիստոնեությու՞նը, թե՞ լեզուն:

Այդ լեզվով արդեն խոսում էին, չէ՞, որ քրիստոնեություն ընդունեցին:

Այո, բայց Մաշտոցը, որ այբուբեն ստեղծեց՝ կրոնավոր էր, չէ՞:

Նոր շինությունը կարծես թե ճաշակով է լինելու:

Անարդար քանդի պատմությունը խարանի պես՝ ճակատագրին փորագրած:

Ահա պլյուսերն ու ահա մինուսները:

* * *

Գաղթեմ՝ թքած ունենամ, թե կողքի փողոցի շինարարությունն ում տունն է քանդում, որերորդ անգամ մտածեց Վարոսը:

Ապօրինություն ու անշնորհքություն աշխարհում լի:

Մեղք, հանցանք:

Ինչու՞ է Վարոսի մոտ այնպիսի տպավորություն՝ կարծես հենց այստե՛ղ, հենց հիմա՛, հենց այսօ՛ր են դրանք հարձակման ելել, ու հենց իրե՛ն, իր քաղա՛քն ու ա՛զգն են ցեպիտ տվել:

Ինչու՞ է թվում, թե գրեթե բոլորն են այդպիսին դարձել:

Զա՛նց առ, թեթև՛ նայիր, մոռացի՛ր, մանկուրտացի՛ր, հորդորեց իրեն Վարոսն ու մտքի թելը ջնջխեց:

Մաս Գ

Սպիտակ թասակավոր պաղպաղակավաճառը

Վարոսը նաև երկատված էր Առնոյի արձանի առիթով:

Նկատել էր՝ որ ժողովուրդը գրեթե հավասարապես կիսված է:

Մի կեսը հավանում է, մյուսը՝ ոչ:

Տեղադրելուց հետո այդ արձանի մասին նույնքան էին վիճում, որքան ավելի ուշ, 2008-ին՝ Տեր-Պետրոսյանի:

Ընտանիքներ էին քայքայվում այդ արձանի, ինչպես նաև հետո՝ Տեր-Պետրոսյանի նկատմամբ համակրանքի-հակակրանքի պատճառով:

Այդ արձանը շատ այլ արձաններից շուտ առաջացավ, դեռ Քոչարյանի փուլում:

Շատերը գիտակ տեսքով ասում էին.

«Ես Առնոյին անձամբ եմ ճանաչել, մոտիկ ընկերս էր, ու պիտի ասեմ ձեզ որ քիթը՝ իսկական Առնոն է:

Էդ մատների մեջ էլ մի բան կա»:

Հիմա պիտի խորասուզվեինք քննարկելու, թե ինչ է նշանակում քանդակի միջոցով՝ պատմական անձ արտահայտել:

Վարոսը սրտնեղեց:

Ի՞նչը պիտի արտահայտեն:

Մարմի՞նը, հոգի՞ն, դեկորատիվ բնու՞յթը, ցենզու՞րան:

Էդ ո՞րտեղ ես էդքան արտասովոր հանճարեղ արձան տեսել որևէ քաղաքում դրած՝ որ էստեղի արձաններից սրտնեղում ես:

Վարոսը սովորություն չուներ ժողովրդի կարծիքը մի կողմ շպրտել:

Հավանում են՝ ուրեմն պատճառ կա:

Ճաշակն իհարկե դժվար բան է:

Ճաշակին ընկեր չկա:

Գուցե իրոք այս անգամն էլ Վարոսի ճաշակն է սխալվում:

Տերյան-Թումանյան այդ անկյունում՝ Կարապի լճի կողմից, 70-ականներին սպիտակ թասակով պաղպաղակավաճառ էր կանգնում:

Սպիտակ, չորսակնանի մեծ արկղով:

Որի կափարիչը որ բացում էր՝ 10-կոպեկանոց փոքր էսկիմոներից գոլորշի էր բարձրանում:

Երեխեքին հաճախ ձրի պաղպաղակ էր հյուրասիրում:

Վարոսն ու դասընկերները դասերից հետո գալիս՝ օգտվում էին:

Առնոյի տեղը՝ թող սպիտակ թասակավորին դնեին:

«Թիմուրնոցի» մաֆիոզոտ բուֆետչիկի պես:

Որին, ասում են, անմահացրել են, Թամանյանին միաձուլելով:

Թեև թասակը չկա:

Տգեղիկ

Մութի ու լույսի տարիներ:

Սովետի ժամանակից կիսաքանդ տարածքներն այդպես էլ մնացին երկարաքանդ:

Թփերն աճեցին:

Երևանը կանաչեց, վայրենացավ:

Օդը մաքրվեց:

Ծիտը, շունը, կատուն, առնետը քաղաքը գրավեց:

Շենքերի համարակալած ֆասադները՝ հին «Արմենֆիլմ» կինոթատրոնի մոտ, մնացին կանգուն:

Սովետը չհասցրեց քանդել:

Առաջին արձաններից մեկը որ դրեցին՝ Կարաբալան էր:

Վանոն դրեց:

Հետո՝ Ենգիբարովը:

Կրկեսի՝ այժմ նույնպես քանդած շենքի մոտ:

Դրանց շարքի վերջում էլ՝ արդեն մի քիչ կարգավորվող Երևանում՝ Առնոն:

Կենտրոնն այնօր քարուքանդ էր:

Սկզբում քաղաքը դատարկ էր:

Երբ քիչ լցվեց՝ մարդկանց էին տեղահան անում:

Հյուսիսային պողոտա սարքում:

Կենտրոնը լի էր անանցանելի վայրերով:

Օպերան ամբողջն էր կաֆե. հիմա մի քիչ ավելի քիչ է մնացել:

Խոտ չէր մնացել Օպերա:

Ղարաբաղյան միտինգների ընթացքում ինչ տրորել էին՝ հողը չոր էր:

Մերկ կնոջ արձանը՝ Կարապի լճի վերը դրած, առևանգել թե հանել էին:

Հեղինակը վերականգնեց:

Մի հատ էլ քնար դրեց ձեռքի մեջ:

Վարոսի մանկության ժամանակ քնարը չկար:

Վարոսն այդ կնոջ վրա մագլցում էր փոքր ժամանակ:

Չվարանելով, որ ախր մերկ է:

Ընդհակառակը:

Երկար մատը բռնում-խաղում էր:

Հիմա թփուտներով է շրջապատված:

Երևի որ երեխեքը վրան չմագլցեն:

Ափսոս:

Ամենաափսոսը, սակայն, ուռիներն էին լճի շուրջ:

Ուռիներն ամբոխին վատ են դիմանում:

Մեկը կարծեմ մի կերպ դիմացավ:

Մյուսի կեսը զոհվեց, քնձռոտ դառավ, ասես մարտի կատու:

Երրորդն ամբողջութամբ չորացավ ու վերջը կտրեցին:

Ոչ ոք չլացեց ուռիների համար, Վարոսից բացի:

Շատ հետո մի երկուսը կարգի բերեցին:

* * *

Քաղաքն այնօր ցանցերով էր շրջապատված:

Կարծես մազապուրծ ժողովրդի վախեցած մասն ինքն իրեն որոշել էր ցանցապատել, բանտ նստեցնել կամավոր՝ որ ուրիշ նստեցնող չլինի:

Ցանցի վրա ցանց էր, ցանցի վրա՝ ցանց:

Քանդ, աղբ, ճաղ, ցանց ու թփուտ:

Քաղաքն անանցանելի էր:

Փետրվար-մարտին անասելի կեղտոտ ու անշուք:

Գարունը փրկում էր. գալիս լվանում-մաքրում-կանաչեցնում:

Հետո ծառ ու ճյուղ էին կտրում:

Որ քաղաքն էլի տգեղանա:

Պատճառաբանում էին, իբր՝ ճյուղ կտրելը ծառին օգուտ է:

Քաչալ բանակային ծառերը պարտված տեսք ունեին:

Կարծես Արցախում հաղթած ժողովուրդը տանուլ էր տվել Երևանում:

Ցանցերի, թփուտների, աղբի ֆոնին՝ երեք արձան:

Կարաբալա, Ենգիբարով, Առնո:

Տգեղության կվինտէսսե՞նցիա:

Այսինքն ոչ թե իրենք էին տգեղ:

Կարաբալան՝ Վարոսը չգիտի, գուցե իրոք տգեղ էր:

Վարոսի մայրն ասում է՝ որ ծաղիկ էր մեկնում՝ աղջիկները փախչում էին:

Չգիտես ով միֆ դարձրեց Կարաբալային:

Երևի՝ տղամարդիկ, որոնք աղջիկների այդ հոտառությունը չունեն:

Իրենց աղջիկների տեղը դնելու սովոր չեն, չգիտեն, որ ավելի լավ է ծաղիկ չլինի՝ բայց տղամարդը մաքուր լինի:

Ասենք, նայած աղջի՞կ:

Հիմա Վարոսն իր մոր այդ պատմածը ոչ մեկին չի ասում:

Վախենում է, որ ասեց՝ գուցե հասնեն իր հետ հաշվեհարդար տեսնեն:

Քաղաքի սակրալ միֆն ապասակրալացնելու համար:

Քաղաքում տղա կա՝ ուզում ա Կարաբալա դառնա, դու ասում ես ինքը անմաքուր է՞ր:

Իսկ Ենգիբարովը սիրուն էր:

Ի հակադրություն իր արձանի:

Իսկ Առնոյի «տգեղությունը», թե կար, նման էր այն «տգեղությանը», որի մասին Սարոյանն է ասում:

Երբ նկարագրում է իր հանդիպումը Չարենցի հետ «Ինտուրիստ» հյուրանոցում 30-ականներին:

Ասում է առաջին պահին ինձ թվաց այդպիսի տգեղ մարդ տեսած չկայի:

Սկսեցինք խոսել՝ ու քիչ հետո ինձ թվաց թե այդպիսի գեղեցիկ մարդու կյանքումս տեսած չկայի:

Խեղճ հյուծված ու հիվանդ Չարենցի պես չէր իհարկե Առնոն:

Բայց թե տգեղ էր՝ միայն այդ իմաստով:

Բայց երեք արձանն էլ կարծես հատուկ արված լիներ որպես տգեղության գովք:

Այդպիսի պոստմոդեռն՝ ակամայից, չմտածված, ենթագիտակցական պոստմոդեռն տարր կար դրանց մեջ:

Կարծես ժողովուրդն ուզում էր ասել. այո, ես այսպիսին եմ:

Տգեղ, հակակրելի, սա՛ եմ ես, ա՛ռ, կե՛ր:

Կարծես ինքն իրենից զզված, ուժասպառ ժողովուրդ:

Որ տգեղությունն ու բանտն ուզում է ազգային փիլիսոփայություն դարձնել:

Կամ ենթագիտակցորեն՝ բողոքում է:

Այդ արձաններով աշխարհին ճչում:

Ես հիվանդ եմ, անառողջ, փրկե՛ք:

Կամ՝ երկուսը միասին:

Ես հիվանդ եմ, գովերգում եմ տգեղը:

Եվ պիտի հպարտորեն ընդգծեմ այդ տգեղը:

Ի՛մ տգեղը:

Բոլորդ տգեղացեք ու եկեք վարի գնանք միասին:

Կամ՝ եկեք ինձ բուժեք, որ էլ տգեղություն չսիրեմ:

Օգնության կանչ այդ արձանները:

Այն օրերին նույնիսկ, ասենք, Իսակովի կամ Բաղրամյանի արձանները որ դրվեցին՝ փրկություն էին թվում Վարոսին:

Գոնե տգեղության կվինտէսսենցիա չէին:

Նորմալ իրենց համար միջին վիճակագրական քաղաքային լիքը-լիքը մարմնեղ հուշարձան:

* * *

Արձանները չէին՝ որ տգեղության արշավը բեկեցին:

Էլ ո՞վ պիտի լիներ, աղջիկներն էին:

Աղջիկները հասկացան, որ հին, սովետական ձևով չի ստացվի:

Սովետի վախտ երևի կարծում էին՝ կարիք շատ չկա սիրուն լինելու, մեկ ա կառնեն:

Իրենց համար տգեղիկ, սիրելի, թույլիկ:

Դե եղեռնի ստրեսն էլ էր երևի գումարվել:

Հետո որ տեսան տղերքը կամ ճակատում են զոհվում կամ թողնում-գնում...

Որ տեսան պետք ա իրանք էլ կարիերա անեն, չեն կարա մենակ տղերքի հույսին մնան...

Թափով անասելի սիրունացան:

Քաղաքի տեսքը փոխվեց, ինչպես ստրեսից դեռ դուրս չեկած սենյակի՝ որ սակայն պռնկեպռունկ լի է ծաղկեփնջերով:

Նրանց բույրը դուրս է մղում ստրեսը:

Մի քիչ տոթ, մի քիչ խեղդող՝ բայց անհերքելիորեն սիրուն:

Թումանյան

Վարոսը քայլում էր Աբովյանով դեպի Թումանյան, երբ հանկարծ մի նոր արձան տեսավ. մերկ տղամարդու արձան:

Էս ե՞րբ հասցրին դնել:

Համեստ առնանդամով տղամարդու արձան էր:

Ֆրեյդիզմի ու գենդերայնության տեսակետից տեսնես ինչ է նշանակում:

Մտածել են՝ մերկ կնոջ արձան շատ կա, մի հատ էլ մերկ տղամարդ դնենք:

Չէ որ մենք տղամարդ ազգ ենք:

Կամ՝ հակառակը:

Մտածել են. էդ ի՞նչ խտրականություն է:

Միայն մերկ կանանց արձաններ կան:

Բա կանայք մեղք չե՞ն:

Իրե՞նք ինչին պիտի նայեն:

Մի հատ էլ մերկ տղամարդու արձան դնենք:

Մինչ այդ՝ Վարոսի իմացածով, քաղաքում միայն որոշ արձան ձիերն ունեին առնանդամ:

Մեկ էլ կլորիկ հռոմեացին՝ Կասկադում:

Այն էլ՝ հազիվ նշմարելի:

Գուցե մտածել էին. մենք հռոմեացուց ինչո՞վ ենք պակաս:

Այսինքն արգենտինացուց:

Ինքն առնանդամով արձան դնի, մենք չենք դնի՞:

Տղամարդու արձանը հանգիստ էր:

Առնանդամը՝ տեղը համեստորեն պառկած:

Վարոսի դրույթը՝ որ արձանների դարաշրջանն է գալիս, հաստատվում էր:

Տարօրինակ էր, որ փարիսեցի ցենզորները դեռ շուխուռ չէին բարձրացրել այդ արձանի առթիվ:

Մի՞ թե այնքան լավն է, որ ձայնները կտրում է:

Թե՞ դեռ չեն նկատել:

Թե՞ իշխի հատուկ հրահանգով է դրվել, անձեռնմխելի է:

Ուրեմն՝ իրոք մուծված էին, ոչ թե անկեղծ ցենզորներ։

* * *

Աբովյան-Թումանյան խաչմերուկում մի քիչ դես նայեց, մի քիչ՝ դեն:

Այդտեղ նախկինում Արաքս կաֆեն էր:

Գրեթե նույնքան խորհրդանշական, որքան հանճարնոցը կամ «պապլավոկը»:

Վերջերս նորից Արաքս անունով կաֆե էր:

Այժմ այն դարձել էր անգլիական կոշիկի խանութ:

Ջանըդ սաղ լինի, Երևան:

Վարոսն անցավ նախկին «Հեքիաթ» կաֆեի դիմացով, նախկին «Անուշ» գաստրոնոմի կողքով, նախկին հուշանվերների խանութի կողքով:

Կուրացուցիչ ու անծանոթ ցուցափեղկեր:

Է հետո՞ ինչ:

Ի՞մ ինչ գործ:

Թե «Անուշ» գաստրոնոմը քո մանկության մասն է, արդյո՞ք դա նշանակում է, որ այն պիտի մնա հավետ:

Մնում էր հին կիսաքանդ շենքի միջի առաջվա Խնկո-Ապոր գրադարանն ափսոսես:

Դու որ ուրիշ քաղաքով քայլում ես, բանի տեղ դնու՞մ ես, որտեղ ինչ է եղել:

Տեղեկություն ունե՞ս:

Բանիդ պե՞տք է:

Այսօր մի բան կլինի, վաղը՝ մեկ այլ:

Ի՞նչ մեծ բան:

Գոնե՝ չեն ռմբակոծել։

Մենք մեր ձեռքով ենք քանդել։

Ուրախացիր նոր ցուցափեղկերի առատությունից, լույս ու գույնից:

Հանգստացիր:

Հիստերիկաների մեջ մի գցվիր:

Երբ, ասենք, նոր շալվար ես գնում, իսկ հինը մաշված է, բայց դեռ կարելի է հագնել, ի՞նչ ես անում:

Աղքատի ես տալիս, չէ՞:

Հետո հո չե՞ս ափսոսում տարիներ շարունակ:

Ամեն ինչ փոխվում է, ամեն ինչ հոսում, ասել է Հերակլիտը կարծեմ ութերորդ դասարանի ֆիզիկայի դասագրքի առաջին տողերում:

Իրոք որ, ամեն ինչ փոխվում է, ամեն ինչ հոսում:

Վարոսի ուղեղում և աներձագերի դարաշրջանի Երևանում:

Օպերա-1

Վարոսը հասավ Կարապի լիճ ու մտածեց, ինչպես այն զգալ:

Հասկացավ. ուզում է զգալ Օպերայի բակը:

Մարդ շատ չկար:

Մի քիչ երեխա, մի քիչ երիտասարդություն, մի քիչ տարեցներ նստարաններին:

Վարոսը կանգնեց Օպերայի հրապարակի մեջտեղն ու մի խորը շնչեց:

Նա այն բակ էր կոչում:

Դա իր մանկության՝ Օպերայի բակն էր:

Վարոսը զգաց, ինչպես են իր թևերը բացվում:

Ձախ արմունկն արդեն մի քանի ամիս է ցավում էր:

Վարոսը չէր հասկանում ինչից:

Ամեն օր մարզանք էր անում՝ չէր օգնում:

Թևերը բացեց ինքնաթիռի պես ու մի հատ վազեց երեխեքի պես:

Ցավն անցավ:

Ուրեմն նեղվածքից էր:

Ուրեմն իր, թվում է, ընդարձակ բնակարանն էր նեղվածք:

Եվ այն, որ տնից դուրս գալու միայն այսքան հստակ ճամփա կար:

Եվ՝ գառլախությանը հարմարվելու այդ անելանելիությունը:

* * *

Օպերան, փառք աստծո, փակ չէր:

Երեխեքն ու ջահելները մի քիչ, շատ քիչ զարմացան հասուն էս տղամարդու մեն-մենակ ինքն իր հետ ինքնաթիռ-ինքնաթիռ խաղալուց:

Իսկույն մոռացան:

Տե՞նց մազալու բաներ էին տեսնում իրենք վերջերս Երևանում:

Անցնող տղերքից մեկը՝ խելոք աչքերով, հատկապես ուշադիր նայեց:

Վարոսը հասկացավ, թե ինչու:

Ինքն ախր տարիքով՝ օլիգարխի կամ գոնե նախարարի տարիքի էր:

Կամ գոնե՝ հարուստ սփյուռքահայի:

Պահվածքով էլ պակաս չէր. ահա, ինքն իր հետ ինքնաթիռ-ինքնաթիռ էր խաղում:

Մինչդեռ իր տիպական հայի սև համեստ թուրքական հագուստ-կապուստով ու հայացքի անապահովությամբ՝ սովորական մարդու էր նման:

Տիպական միտինգացվի:

Տղան ինքն իրեն հարց տվեց. տեսնես ո՞վ է:

Տղան հասկացավ, որ իրեն հասկացան:

Շփոթվեց, անցավ:

* * *

Փոխարենը զույգ ոստիկանն իբր պատահաբար քայլերը Վարոսի կողմն ուղղեցին:

Վարոսը հանգիստ, սեփականատիրոջ տեսքով ճեմում էր Օպերայի բակով:

Չնայած այդ տեսքն էլ սադրանք էր:

Անշտապ մոտենում էին:

Ասես պատահաբար իր կողմը քայլելով:

Վարոսը նրանցից մի կաթիլ անգամ չէր վախենում:

Իբր թե:

Տե՞նց ոստիկանների հախից էր եկել Մոսկվայում խոպանի՝ գաստարբայտի վախտերովը:

Էստեղի ոստիկանները դեռ շատ հացուպանիր պիտի ուտեին, որ էնտեղին հավասար դառնային գազանության ու տմարդիության իրենց մակարդակով:

Էստեղ՝ ի՞նչ, շատ-շատ տարին մի տասը մարդ հոշոտեն-չհոշոտեն, էնտեղ՝ օրը հազար:

Էստեղի երեխեքից ոչ զգուշանալ էր պետք, ոչ էլ վախել էր լինում:

Բայց խոպանի տարիներից մնացած զգուշավորությունը հզոր էր:

Ոստիկան տեսնելիս՝ ճամփեն փոխել:

* * *

Շան մի գազազած տեսակ կա:

Էսօր Երևանում հարուստ երեխեքն այդ տեսակը շատ են սիրել ու մանավանդ՝ անդնչակալ զբոսեցնել են գերադասում:

Գազազած բուլտերյերի հատուկ մի տեսակ կա:

Որ աչքերին նայեցիր՝ արյունակալած, բորբոքված՝ փսլինք թափելով վրադ է նետվում:

Թե բանի տեղ չես դնում, թեկուզ վրադ սևեռվի ու գռմռա՝ հանգիստ թողնում է անցնես:

Գուցե նրանից է կատաղում, որ մարդու աչքերին երկար նայել չի՞ կարողանալու:

Ռուս ու հայ ոստիկանները վերջերս այդ սկզբունքով էին առաջնորդվում:

Վարոսն առաջին անգամ որ նկատեց որ հայ ոստիկաններն էլ են այդ սկզբունքին անցել՝ ուրախացավ:

Ուրեմն պրոֆեսիոնալացել են:

Ուրեմն հաստատ գիտես, ինչպես վարվես նրանց հետ:

Բանի տեղ մի դիր՝ ու հանգիստ կողքներովը կանցնես:

Ոստիկանավարժանքի ամերիկյան որևէ հատուկ դասագրքում գրած է, որ թե մարդը քեզ նայեց՝ ուրեմն կասկածելի է:

Ուրեմն ինչ-որ բան թաքցնում է:

Թե քեզ արհամարհում է, չի նկատում՝ անմեղ է:

Այդպես օձն է մկանը կամ բանդեռլոգին հիպնոսացնում:

Էդպես օտարված պետության անանուն ու անհասցե ուժը՝ ցավ պատճառել, կյանքից զրկել, ուզում է անակոնդայի հիպնոսացնող ուժ ունենալ:

Կամ որ համարեն՝ որ ունի:

Բոլոր նրանց հանդեպ՝ ում պիտի ճզմի:

Ու թե իր հիպնոսին չես ենթարկվում՝ ուրեմն դեռ ճզմելացու չես:

* * *

Վարոսն ուրեմն շվշվացնելով անշտապ մի կողմ քայլեց իր ամենաանկախ, ամենածանրակշիռ, ամենաղեկավար քայլվածքով:

Հայացքը խնամքով նրանցից մի կողմ տանելով:

Իբր անկախ հայացքով իր կալվածքը «չափագրելով»:

Էլի մի անկապ բառ, որ վերջերս Երևանը կալել է:

Քանզի «կադաստրն» ու ուրիշի ունեցվածքը հափշտակելուց առաջ «չափագրելը» կարևորագույն գործերից են դառել ռուբլահիվանդ, դրամակատաղ էս երկրում:

Նրանք կրնկի վրա շրջվեցին ու մի ջահելի կանգնեցրին:

Ահա, մտածեց Վարոսը, ջահել թե չես ու շրջանից թե չես եկել կենտրոններում թափառում՝ Երևանում ապահով ես:

Էստեղի միլիցան քեզ հարգում է:

Փառք աստծո դեռ հեռու ենք Մոսկվաներից:

Չնայած կամաց-կամաց վայ թե էդ ուղղությամբ գնանք:

Ավտո կանգնեցնելը մի քիչ, համեմատաբար, թարգեցինք՝ մարդ կանգնեցնելով կփոխարինենք:

Շատ էլ հավես:

* * *

Վարոսը քայլեց դեպ Թումանյանի արձան՝ ոստիկաններից ու իրենց կանգնեցրած տղայից մի կողմ:

Ինքը հիմա պիտի մոտենար էդ ոստիկաններին ու սկանդալ աներ, հարցներ էդ խեղճին ինչի են կանգնեցրել:

Կողքներովը մարդիկ էին անցնում ու բանի տեղ չդնում կամ երեսպաշտորեն մտածում. իմ միլիցիան իր գործին է:

Մարդ հոշոտելու:

Գուցե ահա պոտենցիալ հանցագործ է բռնել:

Վերջերս քաղաքում բնակարանային գողերի շայկա էր առուդոված անում:

Ճիշտ է ոստիկանապետին փոխելուց հետո գամերը քաշեցին՝ բայց ով գիտի, գուցե էս տղեն էլ նրանցից մեկն է:

Վարոսն իրեն ատեց:

Հետո իրեն ասաց՝ ես երկու երեխայի տեր, պատերազմ տեսած մարդ:

Ես պիտի՞ ինքս ինձ գառլախացնեմ:

Հաստատուն շուռ եկավ՝ որ մոտենա էդ նագլիացած երեխեքին ամոթանք տա:

Որ էն ջահելին հանգիստ թողնեն:

Լավ չհասկացավ. բախտը ժպտաց թե ծաղրեց:

Ոստիկաններից մեկի գլխարկի տակից կյաժ մազափունջ էր ծիկրակում:

Աչքին չհավատաց:

Մի հատ էլ նայեց. այո, սխալվելն անհնար էր:

Էդպիսի գալիֆե տղերքի մոտ չի լինում:

Էն կյաժ աղջիկն էր մայոր:

Էն որ հեռուստացույցով հաճախ են ցույց տալիս:

Չգիտես, Վանոյի ժամանակներից սխալմամբ մնացած միակ աղջիկ ոստիկանը՝ թե էս նոր ոստիկանապետը հասկացել է, որ հինը լավ մոռացված անցյալն է, որ «բարուց բարի չեն փնտրում»:

Որոշել է Վանոյի ավանդույթը վերականգնել:

Նոր ծտեր, ծիտիկներ, փեշիկներ հավաքագրել:

Վարոսը կանգ առավ:

Ծիտ-փեշիկի հետ կռիվ անելու կարիք չկար:

Փեշիկից շրջանային տղային սպառնալիք սպասելի չէր:

Կամ ինքն իրեն էդպես արդարացրեց:

Ստալինի դարից հետո՝ դեռ դարեր շուտ էր, որ ծտեր-փեշիկներն էլ գազանանային:

Չհաշված մի բուռ դատախազուհի-դատավորուհի:

Էն էլ զուտ դրամակատաղ, ոչ իրական գազան:

Ստալինի վախտով մի երկու էդպիսի դեպք եղել էր՝ հերիք:

Պատմությունը ջնջել-տարել էր:

Էդ էր պակաս:

Աչքով չտաս, մտածեց Վարոսը:

Էդ փորձանքն էլ գա մեզ կալի:

Ու իրենից զզվեց, որ միշտ վատից էլ ավելի վատը կարող է հստակ երևակայել:

Ու կարծես ապացուցված զգա իր այդ անհիմն երևակայածը:

Ինչ զզվելի խասյաթ:

Աստված հեռու պահի:

Բայց վայ թե դա էլ է սպասվում:

Բայց չէ, չի կարող պատահել:

Կարապի լիճ – կինո «Պիոներ»

Կարապներին վերջերս էին տարել:

Աշունը տաք դուրս եկավ:

Լճի ջուրն ուշ իջեցրին:

Մինչև վերջերս մեծ էկրան էր կպցրած լճի մեջտեղով:

Ռուսական համերգներ էին հեռարձակում:

Հիմա էկրանը հանել ու սահադաշտն էին նախապատրաստում:

Վարոսը նայեց դեպ Հյուսիսային պողոտայի լուսավոր երախ:

Մի քիչ էլ ներքև՝ արդուկ-շենքերի էն հրապարակից դեպ Տերյան՝ վերջերս համբավ հանած հոյակապ, քչաքանակ ոչ գառլախային լահմաջուանոցն էր:

Էն շենքի տակ՝ որ ուզում էին քանդել ու բնակիչները ոտքի ելան ու չթողին:

Ժամանակավորապես առկախված ճակատագիր:

Ամառային կինոթատրոնի պես:

Վրան դեռ մի երկու «Սոս» պլակատ մնացել է:

Մութ ուժերի դեմ վերջնական հաղթանակ էս քաղաքում չիք:

Միայն ժամանակավոր:

Պայքար, պայքար անընդմեջ:

* * *

Վարոսն ինքնաբերաբար փողոցն անցավ որ գնա էն կողմ:

«Հին Երևան» ռեստորանի մոտ կառավարական ավտոներ էին կանգնած:

Ռեստորանից արտասահմանյան հյուրեր էին դուրս գալիս:

Ոստիկանը չեստ էր տալիս:

Ակտիվորեն շաղակրատող ծերուկների մեջ Վարոսը նկատեց հեռուստատեսությունից հայտնի մի երկու աներձագ:

Երեսը շուռ տվեց:

Որ չընդհարվի՝ ճիշտ ինչպես ոստիկանի տեսնելիս՝ աչքերը մի կողմ տարավ:

Դեմն եկող մարդն ուշադիր նայեց իրեն:

Երևաց որ ինչ-որ բան է մտմտում:

Երևի Վարոսի տեսքը կասկած էր հարուցում, որ սրան արժե բարևել:

Փորձում էր հիշել, երևի:

Ծանո՞թ է Վարոսը, թե՞ ուղղակի պատճառ կա, որ մարդ իրեն տեսնելիս ուզում է բարևել:

Գուցե երևանցի՞ է, որ եկվորին ակամայից պատկառանք է ներշնչում:

Պահ պահ, չէ մի չէ:

Վարոսը գիտեր, այդ մարդն իրեն որտեղից է ճանաչում:

Մի քսան տարի առաջ՝ «Ղարաբաղ» կոմիտեի նիստերի ժամանակ, երբեմն Վարոսն էլ էր ներկա լինում գործով:

Այդ մարդուն տղերքից մեկը բերեց:

«Մատակարար է, ինչ պետք լինի՝ ասեք գետնի տակից ճարի»:

Այն օրերին իրեն Վքո էին ասում:

Իր շան անունով երևի:

Հիմա Վքոն Եվրոպայի Խորհրդի բարձրաստիճան պատվիրակությանը ցտեսություն ասեց:

Նրանք էլ իրեն ասացին. «Մենք երբևէ չէինք պատկերացնում, որ Հայաստանի գլխավոր մատակարարն այսքան կիրթ անձնավորություն է:

Նույնիսկ գիտի Շառլ Ազնավուրն ով է:

Նույնիսկ Փարիզում ոչ բոլորը գիտեն Շառլ Ազնավուրն ով է:

Միայն բարձրաճաշակ ու կիրթ մարդիկ»:

Նստեցին ավտո ու գնացին:

Վքոն վերջին վարանոտ հայացքը Վարոսի վրա նետեց, նստեց իր ավտոն ու գնաց:

Վարոսը նրան օգնության չհասավ:

Ոստիկանն ուզում էր Վարոսին հրել:

Բայց նկատել էր Վքո Մառլենիչի հայացքը:

Չհրեց:

Զուսպ դիմացավ:

Չնայած Վարոսն անկապ կանգնել էր մեծամեծների ամբոխում, ասես ուրվական:

Աչք էր թարթում:

Ու չնայած ոստիկանը մյուս բոլորին հրում էր ու հրահրում՝ որ արագ անցնեն:

Չխցանեն վիպերի փոխհրաժեշտը ռեստի դեմ:

Տարեց ոստիկան էր:

Դեղնակտուց չէր:

Շեֆերի հայացք կարդալ գիտեր:

Կյանքից բան էր հասկանում:

Տեսել էր 1988, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1996, 1998, 1999, 2003, 2007, 2008, 2012 և նույնիսկ, նախօրոք, 2013:

Բայց միշտ՝ փեղկի մյուս կողմից:

Վայ թե կարգին մարդ է, ուրեմն, թե այդքան բանի մեջ եղել է ու ընդամենը մինչ մայոր հասել, մտածեց Վարոսը:

Ոստիկանը նրա հայացքը կարդաց ու լուռ համաձայնեց:

Բայց Վարոսը հմուտ քողարկվող էր:

Մի պահ առաջ Վքոյի առիթով մտքով անցել էր. «տեռորիստ չլինեի՞ բա, մի հատ նագան բա չունենայի՞, սրա վերջը հենց էստեղ տայի»:

Դա վրիպեց մայորի ուշադրությունից:

Թե չէ այդպես հանգիստ չէր թողնի, որ Վարոսը թողնի գնա:

Վերջերս Վարոսը հաճախ էր զգում, որ նագանի կարիքից ձեռները քոր են գալիս:

«Կամաց-կամաց դառնում եմ Նաիրի Հունանյան», – քամահրանքով ինքն իր հասցեին՝ մտածեց Վարոսը:

Մյուս կողմից՝ միգուցե մայորն այնքան մարդու մեջ էր կարդացել այդ զգացումը՝ որ դա արդեն վտանգ չէր, այլ կարծրատիպ:

Բոլորն էլ գիտեին որ բոլորն ուզում են բոլորին սպանել:

Մանավանդ վլասծին:

Բայց ուզելն ու անելը տարբեր բաներ են:

Գուցե մայորն ինքն էլ էր նույն բանը մտածում իր անհայտ հոգու խորքում:

Բայց իրեն զսպում էր, հանուն պետականության կայացման:

Ինչպես և Վարոսը:

Ափսոս, ոչ բոլորն էին զսպում:

Իսկ փարիսեցիները սուտ խրատ էին կարդում.

«Որտեղի՞ց մեր ժողովրդի մեջ այդպիսի ատելություն»:

Գուցե ուրիշների նմանատիպ զգացումներին մայորը նույնպես սովորել էր հանգիստ վերաբերվել:

Քանի դեռ իր աչքերի մեջ չեն նայել ու իր միջինը քսի տվել:

Ռեստորանից վիպերի ելքից առաջացած ժխորը կտրուկ հանդարտվեց:

Վարոսը վերջին հայացքը ձգեց Հյուսիսային պողոտայի կողմն ու այն կողմ չգնաց:

Համադասարանցիների տների գերեզմանոցն այցելելու հավես չիք:

Ռեստորան դարձած կինո «Պիոների» վեցանկյուն պատուհանները տեսնելու, սիրտը ճմլելու հավես չիք:

Աստված վիպերից հեռու:

Ամեն հանդիպում՝ Վարոսի համար ստրես:

Մի կողմից ուզում էր իրանց մտածելը հասկանար՝ մյուս կողմից իրանց հենց մենակ տեսնելուց արդեն ուզում էր փախներ:

Կամ կրակեր։

Կամ փսխեր։

Էս պուճուր պետության մեջ ոնց են կարեցել իշխի՝ մարդու մեջ ստրես ու զզվանք առաջացնելը տենց հենց սկզբից, տենց հիմնավոր, տենց հիմնահատակ դնել, զարմանում էր Վարոսը:

Իրանք էլ երևի իրանցից գոհ են էդ հաշվով:

Երևի հատուկ շկոլա են անցնում՝ որ ըտենցը լինեն:

Երազը

Տարին մի երկու անգամ մի կրկնվող երազ էր տեսնում:

Իբր կինո «Պիոներ» է եկել, բայց տոմսարկղը չգիտես ինչու փակ է:

Տոմսը դիմացի մայթի խրճիթանման տներում են վաճառում. որտեղ իր դասընկեր Սվոն էր ապրում:

Ինքը մտել է Սվոյենց բակ ու շուրջն է նայում:

Տեսնում է թենիսի սեղանի վրա կապույտ տոմսեր են շարած ու վրաները քար է դրած:

Որ քամին չտանի:

«Ինձ մի տոմս տվեք», – ասում է Վարոսն անծանոթ կնոջը:

Աչքերով փնտրելով, թե երբ Սվոն տնից դուրս կգա ու կբացատրի, թե ինչ է կատարվում:

Կինն ասում է. «Պիտի սպասես, տոմս չկա, շուտով կինո «Պիոներից» էլի մի դաստա կբերեն՝ կտամ»:

«Բա սա ի՞նչ է», – ասում է Վարոսը հանդիմանող տոնով, ցույց տալով թենիսի սեղանի վրա քարի տակ դրած տոմսերը:

«Սրանք արդեն վաճառված են», – ճղճղում է կինը:

«Որ բան են ասում՝ հասկացիր, տոմս չկա, հեսա էլի կբերեն, քեզ էլ կհասնի:

Շատ ես շտապու՞մ»:

Վարոսը շուրջն է նայում ու տեսնում, որ Սվոյի տնից, Սվոյի մոր փոխարեն, մի կնիկ է դուրս գալիս:

Կեղտոտ փաթաթաններով փաթաթված:

«Դու ո՞վ ես»:

«Ես Կարաբալայի կնիկն եմ», – ասում է պառավը:

Վարոսի քիթը ճմլված մանուշակների ծաղկեփունջ է խցկում:

«Տես ինչ լավ հոտ է գալիս, առ, զեղչով կտամ»:

Ճմռթած մանուշակի թաց հոտ է գալիս ու մի ուրիշ հոտ, դժվար տանելի:

Վարոսը չի դիմանում, դուրս է փախչում էդ բակից:

Մտածում է՝ դրսում սպասեմ:

Տոմսի նոր կապուկ բերեն՝ նոր կգնամ կառնեմ:

Մինչ ցերեկվա երկուսն աշխատող հացի խանութի, Լալայանց նրբանցքի, իրենց դասարանի Թաթոսի տան ու հրաձգարանի մոտի անմայթ մայթով բարձրանում է Թումանյան խաչմերուկ:

Խաչմերուկի անկյունում լուսանկարչատան ցուցափեղկն է ու կինո «Պիոների» մշտական աֆիշ:

Աֆիշին գրած է «Ջեկ վ ստռանե չուձես» մուլծիկի անունն ու մեկ էլ մի հատ ֆիլմի անուն:

Ու ինքը հենց էդ ֆիլմն է եկել նայելու:

Բայց այդ անունը Վարոսի երազում չկա:

Միայն հիշում է, որ նման է «Պրիզնանիե կամիսսառա պալիցիի պռակուռոռու րիսպուբլիկի» բառերին:

Թե՝ «Ինչու են ուտում վայրի խոզերը» ֆիլմի վերնագրի բառերին:

Թե նման մի բանի:

Փորձելով հասկանալ, թե ֆիլմի անունն ինչ է՝ Վարոսն աֆիշի կողքի բակն է մտնում:

Այստեղ ապրում են՝ լուսանկարիչը, Վարոսի համադասարանցի Սերժիկն ու Վարոսենց ընտանիքի ու քաղաքի կեսի դերձակ՝ հայտնի վարպետ Լևոնը:

Սերժիկը տանը չէ:

Իր մայրն ասում է.

«Տղաս գնացել է շախմատ պարապելու, ու գիտես ինքը էլ երբեք քեզ հետ շախմատ չի խաղա, որովհետև ինքը դպրոցը փոխեց՝ գնաց մաթեմատիկական թեքումով»:

Ու իրոք էդպես է:

Սերժիկն էլ երբեք չեկավ իրենց դասարան:

Կորավ-անհետացավ Սերժիկը:

Տարիներ հետո Վարոսը նրան հեռուստացույցով տեսավ:

Բողոքելիս, որ իր տունն ավիրել են:

Մորուքավոր էր դարձել:

Չնայած շախմատ խաղալուն՝ իշխի ֆավորիտ չէր:

Այդ պարագայում իր երազի մեջ Վարոսը մտնում է դերձակ Լևոնի մոտ:

Լևոնն իր շալվարն է ձևում ու ասում է.

«Շուտ ես եկել, դեռ մի երեք օր կքաշի, մինչև ցնցոտիներդ վրիցդ հանես:

Էդ ի՞նչ վիճակի ես, էդ ի՞նչ հոտ ա վրիցդ գալի, դու հո Կարաբալան չե՞ս:

Աղջիկներին կվախացնես, այ գյադըմ, գնա լվացվիր»:

«Փորձել պե՞տք չի», – անհույս ասում է Վարոսը:

Գիտի, որ դերձակ Լևոնը թույլ չի տա իր կեղտոտ հալով՝ այդ հոյակապ շալվարը փորձել:

Ու զարմանքով տեսնում է՝ որ իր մայրիկի համար շալ գործող Մադինե խանըմը՝ որ իրականում այնօր՝ Վարոսի մանկության մեջ՝ լրիվ ուրիշ տեղ էր ապրում՝ այստեղ է, Լևոնի տանը:

Ու իրեն ասում է Մադինե խանըմը.

«Վարոս ջան, լավ է եկար, մայրդ հեռու է՝ ոչինչ, ես այս շալը քեզ վրա կգցեմ-կփորձեմ:

Ոչինչ որ կեղտոտ ես, ես զզվող չեմ»:

Ու սպիտակ երկար շալ է գցում Վարոսի վրա:

Վարոսի մոր համար իր գործած հայտնի շալը՝ սպիտակ ծոպերով:

Անծայրածիր այդ շղարղը, որը հետո նրանից գնած արծաթե գոտիի հետ միասին լավ թանկ վաճառեցին ցուրտի ու մութի տարիներին:

Իսկ գոտին նրանից գնել էին՝ երբ նա գաղթում էր Մոսկվա, «Բաքվում ինձ կսպանեն, ասում էր, ինձնից ի՞նչ բաքվացու»:

Գնաց Մոսկվաներում-բաներում կորավ-պրծավ:

Ինչ ուներ-չուներ շտապ վաճառում էր:

Վարոսը չի սիրում այդ օրերը հիշել:

Դե, շալը հասկանալի է:

Վերմակն է խեղդում, քնի մեջ Վարոսը շոգած է լինում:

Կոծկեցին իրեն մակոնդոյան համընդհանուր մոռացության շղարշի տակ:

Ամնեզիայի, մանկուրտիզմի, ծովի սպիտակ սավանի:

Միակ բանը, որ չարչարում է՝ ֆիլմի անունն է:

Ոչ մի կերպ չի կարողանում տեղը բերել:

Մեկ էլ՝ ճմռթված մանուշակի թաց հոտը:

Մաս Դ

Օպերա-2. Մարիա

Գաղթեմ, մտածեց, գաղթեմ՝ թքած ունենամ որտեղ ինչ են քանդում-սարքում:

Ինքս քանդեմ ու սարքեմ:

Հրեն՝ Մոսկվայի «Երևան պլազայի» տեղը վայ թե էլի էդքան երազ ու առասպել ու ճակատագիր է թաղվել:

Զատո սարքողը միլիարդատեր է:

Ու թքա՞ծ ունի օտարի տանն ինչ է քանդել-սարքել:

Էս բեռլուսկոնցիներն էլ՝ էստեղ թքած ունեն:

Ի՞նչ վատ ա, որ, մտածում են:

Ի՞նչ անսիրտ, նեխած, անհոգի, ապական անձ ես դու, ա՛յ Վարոս:

Փոխանակ գոնե մի քիչ ուրախանաս որ կյանքը մի թեթև դասավորվել ա, տղերքն էլ կողքից ապրուստ են դիզում:

Դառնանք փառք տանք որ Օպերայի բակը գոնե ժամանակավորապես ազատ է:

Հրեն՝ արմունկիս ցավն էլ անցավ ազատությունից, ինքն իրեն ասաց Վարոսը:

Թե չէ էն օրերը:

* * *

Վարոսը հիշեց ինչպես էին օկուպացրել Օպերայի բակը:

Սկզբում՝ միտինգավորներն իրենց վրաններով:

Դա ոչինչ, զուռնա էին նվագում, երգում-պարում-ուրախանում:

Ճառեր ու հայհոյանքներ ասում:

Հետո երբ նրանց գլուխները ջարդելով քշեցին՝ սկզբում զինվորները շրջապատեցին:

Իսկ հետո միանգամից էդ ֆիռման սկսեց շինարարությունը:

Անթափանց ցանկապատով շրջապատեցին:

Վարոսը գալիս, ցանկապատին մոտենում, ծակ էր փորձում գտնել-տեսնել այնտեղ ինչ է կատարվում:

Զինվոր-ոստիկան հասնում-քշում էին:

Նայել չէր կարելի:

Բեռլուսկոնյան էդ ֆիռման տակը քանդել էր:

Բեռլուսկոնիան ցեպիտ էր տվել:

Պրծում չիք:

Մի քանի տարի Վարոսի աչքը ոնց որ հանած լինեին:

Շանը որ տնից քշում են ու չեն սպանում՝ էդպես տան դեմը նստում վնգստում է:

Ոռնում:

Ուզում հետ գա:

Էնքան է ոռնում, մինչև թխկցնեն:

Չի փախնում, հնազանդ սպասում է որ թխկցնեն:

Վարոսը գիշերները թաքուն գալիս զգուշությամբ Օպերայի բանտախցի շուրջ պտտվում էր, հոտոտում:

Ներսից մետրոյի հոտ էր գալիս:

Միլիցեքը վրա էին հասնում:

Փախնում էր:

Ի տարբերություն հավատարիմ շան:

Մի օր տղայի ֆեսյբուքով (ֆեյսբուք արդեն, փառք աստծո, կար) տեսավ որ Թումանյանի ու Սպենդիարյանի արձանները դրել են բեռնատարների վրա, տարել:

Լեղապատառ եղավ:

Գոռաց:

Կինը վազեց-մոտեցավ. ի՞նչ է եղել, ա՛յ տնաշեն:

Հա, ի՞նչ մեծ բան:

Էս մի հիմարության պատճառով պիտի էդքան հուզվե՞ս, գլուխն էլ քա՛րը, ինչ ուզում են անեն:

Ձախ ձեռքը սահուն շարժումով տարավ դեպ կոմպյուտերի էկրանին սառած՝ բեռնատարներին բազմած Թումանյանն ու Սպենդիարյանը:

Վարոսը կնոջ ու տղայի աչքի առաջ ուշքը կորցրեց:

Տարան հիվանդանոց:

Էդ օրերի քյարն էն եղավ՝ որ դրանից հետո մի տարի չծխեց:

Հետո չդիմացավ, էլի կպցրեց:

* * *

Ընկերները տուրիստական ֆիրմա էին բացել:

Մի երկու տարի փող կուտակեց՝ գնաց Թուրքիա:

Իր պապենական գյուղը տեսնելու:

Թուրք ուղեկցողը կյանք տեսած տարեց մարդ էր:

Իրենք որ ֆոտո էին անում՝ աչքերը շուռ էր տալիս:

Ասաց ես տեղը գիտեմ:

Տարավ Վանա ծովից վերև, վերև, այնպիսի զառիթափով՝ որ վերջին մասը պիտի ոտքով գնային:

Ավտոբուսիկը չէր զորում:

Վարոսն ու Ժնևից ժամանած Մարիան բարձրացան զառիթափն ու դուրս եկան յայլա:

Մարիան Վարոսին ընկերացավ:

Պատմում էր ինչպես ինքնուրույն, մեն-մենակ գնացել էր Կեսարիա ու գիշերով հյուրանոցից ման գալու դուրս եկել:

Հետևից տղերք էին ընկել:

Փախնում էր, հետապնդում էին, ու մեն-մենակ էր էս թուրք աշխարհում ու կարծում էր՝ կհասնեն-կհոշոտեն:

Եկան-հասան, բռնեցին ու առոք փառոք հյուրանոց հասցրին:

Դու ո՞վ ես, ասացին, ասաց հայրս քուրդ է, մայրս՝ հայ:

Հո չէ՞ր խաբելու:

Մայրը հորը հաղթել՝ Մարիային հայ էր դարձրել:

Կեսարացի թուրք թե քուրդ տղերքն ասացին մենք քեզ հայ լինելու համար չէինք հետապնդում:

Մենք հայերին հարգում ենք:

Մեր քաղաքում մի ամբողջ հայ է ապրում:

Անձամբ:

Շատ հարգարժան մարդ է:

Էդպես ջահել աղջիկ ու՞ր ես գիշերով ելել մեր քաղաք ֆռֆռում, էստեղ հազար ու մի շուն ու գել:

* * *

Զառիթափով որ շնչակտուր ելան՝ քուրդ երեխեքը վազելով եկան շրջապատեցին:

Ուղեկցեցին գյուղամեջ:

Մյուս տուրիստները դանդաղ էին բարձրանում:

Կով ու ձի լուսանկարելով:

Ներքևում սփռված Վանա ծովի սպիտակ հանդարտ սավանով հիանալով:

Մինչ նրանք կհասնեին՝ Վարոսն ու Մարիան մագլցեցին ժայռի գագաթն ու հասան ավերակներին:

Մատուռի մնացորդ:

Մեջը քուրդ երեխեք էին խաղում:

Հին դասագրքի էջեր էին շպրտված:

Քամին ծակից ներս գալիս էջերը թերթում էր:

Օքուլ, աննեմ, բաբամ, վաթան:

Վարոսն ու Մարիան մատուռից դուրս եկան:

Ձախ կողմը՝ մինչ դեպ ծով տանող զառիվայր, ցածր, մաշված սպիտակ ավերակների հետքեր:

Լպստած լերկ ոսկոր:

Աջ կողմը՝ սարալանջն ի վեր, քառակուսի սպիտակ տապանաքարեր:

Երեխեքից մեկը մոտեցավ թե՝ էս ինչու՞ եք էստեղ եկել, տեսարժան վայրը ներքևն է:

Մարիան հարցրեց. իսկ էստե՞ղ ինչ է:

Էստեղ գերեզմանատուն է, ասաց քուրդ տղայիկը:

Ի՞նչ գերեզմանատուն է, ասաց Մարիան:

Մեր գյուղի գերեզմանատունն է, ասաց տղայիկը:

Իսկ դուք ո՞վ եք:

Մենք հայ ենք, ասաց Մարիան:

Տղայիկն ուշադիր նայեց:

Հա, գիտեմ, մի ժամանակ էստեղ հայեր շատ կային, ասաց:

Իսկ ա՞յս կողմն ինչ է, ասաց Մարիան ու ցույց տվեց փլատակները:

Սա փլատակներ են, ասաց տղայիկը:

Իսկ ինչու՞ այստեղ տապանաքարեր չկան, ասաց Մարիան:

Տղայիկը ժպտաց. էդ ի՞նչ ես ասում. բա փլատակներում մարդ կթաղե՞ն:

Փլատակներում մարդ թաղելը գառլախ է:

Մի բան հարցնեմ, եթե կարելի է, ասաց տղայիկը, հարցական ժպտալով:

Երևում է, մեջը եռող հարցը հուզող էր, վաղուց էր ծնվել:

Հարցրու, ասաց Մարիան:

Մեզ մոտ ասում են՝ դուք, հայերդ, ձեր մեռելներին չեք թաղում, ճիշտ է՞:

Ո՞նց չենք թաղում: Բա ի՞նչ ենք անում:

Մերոնք ասում են՝ վառում եք: Դա ճիշտ է՞:

Ոչ, դա ի՞նչ հիմարություն է: Մենք էլ ձեզ պես թաղում ենք, ասաց Մարիան:

Բա որ թաղում եք, էստեղ էլ ապրել եք, ինչու՞ ձեզնից ոչ մի գերեզման չկա:

Սա էլ մեր գերեզմանն է, հուսահատ ասաց Մարիան ու ձախ ձեռքը սահուն շարժումով դեպ փլատակը տարավ:

Չնայած փլատակում մարդ թաղելը սխալ է:

Մտահորիզոնի գերեզմանը

Մի օր անթափանց ցանկապատը մի քիչ ավելի թեթև դարձավ:

Հերթապահող կարմիր բերետավորների քանակը քչացավ:

Վարոսը եկավ, ծակից նայեց, մանթրաշ մնաց:

Օպերայի գլխին անտեննաների անտառ էր տնկած:

Պենտագոնացած Օպերա:

Թումանյանի ու Սպենդիարյանի արձանները հետ բերին:

Հետո մի օր հանկարծ տեսնի՝ Օպերայի բակի մուտքն ազատ է:

Մի երկու օր չէր ուզում ներս գնալ:

Գալիս մուտքի մոտ կանգնում, մլավում, հոտոտում, իր ճամփեն շարունակում էր:

Խորթացել էր:

Վերջը իրեն հաղթահարեց:

Զգուշությամբ, ինչպես հիվանդը երբ հիվանդանոցից նոր է դուրս գրվում, երերալով մտավ բակ:

Մի քանի քայլ արեց:

Հրապարակը կտրել նորից էին դրել:

Այգու ափերից բաժանված էր մետաղյա մանր ճաղերով պատված փոսով:

Օդափոխիչ էր երևի:

Կարապի լճից հրապարակ մտնելու համար՝ ծառուղու ճամփեքը մինչև վերջ չէին գալիս:

Բեռլուսկոնյան-աներձագային ալյանսի քաղաքաշինության ոճն էր:

Արահետը կտրվում էր:

Պիտի ոստնեիր:

Ոտդ թե չհասներ կամ, ասենք, կին թե երեխա լինեիր ու ճաղապատ էդ շառավիղ-փոսին թե կանգնեիր՝ ճաղերը ոտիդ տակ հաճույքով զսպանակում էին:

Ճաղերի արանքը բարձրակրունկով կնոջ ոտն աքցանում էր:

Օպերայի բակ մտնելիս մի քիչ ճիգ գործադրելու կարիք, մի թեթև դժվարություն հաղթահարելու հանգամանք այդպիսով, որպես խորհրդանիշ, պահպանվել էր:

* * *

Վարոսը գնաց դեպ Սպենդիարյանի գերեզման:

Կողքը մետրոյի օդանցքի պես մի մեծ օդամուղ սարք էր:

Վարոսի աչքին գերեզմանը տեղափոխել էին:

Բայց ուրիշ փաստ ինքը չուներ:

Հաստատող չկար:

Ողջ քաղաքը, ողջ երկիրը մոռացել էր, որ էդտեղ Սպենդիարյանի գերեզման կա:

Իբր ամեն ինչ հիշում էին, դա մոռացել էին:

Մակոնդոյան ամնեզիան պատել էր քաղաքը:

Ամեն ինչ, իհարկե, չէին հիշում:

Միայն որոշ բաներ:

Բայց դա էլ էր երևի շատ:

Ախ ինչու ես մանկուրտ չեմ, ախ ինչու դու մանկուրտ չես, երևի մտածում էին աներձագերը:

Որ Սպենդիարյանի աճյունն այստեղ է՝ համենայն դեպս իսպառ մոռացել էին:

Չնայած հեռուստացույցով մի անգամ ցույց տվին:

Մոռացել էին՝ բայց ոչ բոլորը:

Գերեզմանին թոշնած ծաղկեփունջ կար:

Վարոսին չգիտես ինչ պատահեց:

Քիչ էր մնում ծաղկեփունջը վերցներ:

Պատկերացրեց որ կողքով աղջիկ անցնելուց լինի՝ փունջը նրան մեկնի-վախեցնի:

Չվերցրեց:

Փոխարենը պատկերացրեց, ինչպես է Սպենդիարյանի աճյունը ներքևից, ավտոկանգառի խորքերից նայելիս՝ օդում կախված ճոճվում ավտոների գլխին:

* * *

Գարնանային մի օր մի՛ անձրև պայթեց, մի՛ անձրև:

Վարոսը Թումանյանի վրա էր:

Ավտոկանգառի ելքից ներքև նայեց՝ տեսնի Մամուռն ափերից դուրս է եկել ու կանգառը ողողել:

Ուռա՛:

Ավտոները մնացել էին մեջն ու էն նեղ միջանցքով չէին կարողանում դուրս գալ:

Ջուրը եկել նրանց խեղդել էր ու դեռ բարձրանում էր:

Վարոսը չարախնդության հաճույքից տռճինկ տվեց ու սևեռուն նայեց կողքին կանգնած միլիցուն:

Դե փորձիր արի կպիր:

Էս էլ հո ես չեմ, Մամուռն է, եղբայր, Մամուռը:

Դու վայ թե գաղափար էլ չունես, Մամուռն ինչ է:

Դու ինչ իմանաս, որ էստեղ գետակ էր հոսում:

Ու եթե Կարապի լիճն էդքան գեղեցիկ չլիներ:

Ու եթե Թամանյանն էդքան հանճար չլիներ:

Ու եթե Օպերան էդքան հանճարեղ չլիներ՝ ափսոս կլինեին այդ գետակն ու վերևի խաղողի այգիները:

Որտեղ ապրում էին Վարոսի հոր մանկության ընկերները:

Իսկ հետո այն նստարանն էր՝ որի շուրջ ռազբիրատներ էին իրենք անում դպրոցական վախտով:

Ու հետո աղջկա էն արձանը դրվեց:

Հեղինակը՝ նույն այն մարդը, ով գիրք կարդացող աղջկա ու Սարոյանի արձանն էր դրել երկու տասնյակ կամ ավել տարի հետո:

Ու ափսոս կլիներ Սայաթ-Նովա պողոտան, որ այգիների ու սեփական տների տեղ դրվեց:

Ու Թուրքի թաղը՝ որ քանդվեց Աղեղնաձև զբոսայգին կառուցելու խաթր՝ ափսոս էր:

Որովհետև ինչքան էլ դա կապ չուներ՝ այդ թաղի քանդելը Մադինե խանըմն արդեն որպես 1988-ի սկիզբ ընկալեց ու մեկընդմիշտ նեղացավ:

Ու արդեն վաղուց նախօրոք գիտեր, որ 1988 է լինելու ու ինքը փախնելու է:

Տուն-տեղ թողած:

Թուրքի թաղը և՛ ափսոս էր, և՛ ափսոս չէր:

Քանի զբոսայգին նոր էր, թարմ ու սիրուն՝ ափսոս չէր էդքան էլ:

Կանադայից բերած թթենիներ էին տնկել՝ գլխիվայր:

Սաղարթը ներքև՝ արմատը վեր:

Էդ զբոսայգում էր՝ որ ութսունականների մեջտեղը առաջին շուրջօրյա կաֆեները հայտնվեցին:

Կարելի էր ամառվա գիշերը ժամը չորսին գալ կոֆե խմել:

Ուսանող Վարոսն ընկերների հետ մեկ-մեկ գնում էր:

Գիշերը կոֆե խմել կաֆեում. ազատության հոտը, սովետի մոտալուտ կործանման հոտը, արմունկն ազատ շարժելու մասշտաբը դա էր:

Ու Տիգրանյանի թե Ֆրիկի արձանն էր լավը, ու լիճը, ու ժամո լինելն ու կողքի թփուտներում համբուրվելն էր ճիշտ:

Թփուտներն այդ հետո կտրեցին «ճոռնի» էն տաճարը կառուցելու համար:

Ու Ֆիզկուլտ-ինստիտուտի դեմի էն աժդահա շատրվանը տհաճ չէր թվում:

Շուրջն ամեն տեսակ անկապ կաֆե-ռեստորանի շինություն չկար դեռ տնկած:

Էն ժամանակ էլ լիքը բան կար, որ կյանք էր քերծում:

«Կռազի կուզով» «Ռոսիա» կինոթատրոնն ու «Զվարթնոց» օդակայանը, որ մինչև հիմա մարդ կա դուրը գալիս է:

Կամ «կրծած կուկուռուզը»:

Կարող էին հետաքրքիր շինություններ լինել:

Ցեմենտ-բետոնի գողացված մասն այդ կառույցներն իսկույն բերում էր մաշված կիսափլատակի տեսքի:

* * *

Թումանյանի ու Սպենդիարյանի արձանները ետ բերին:

Երեխեքը հիմա ազատ ու հաճույքով էլի մագլցում էին նրանց պատվանդանների վրա:

Ինչպես հիսուն, քառասուն, երեսուն տարի առաջ:

Բայց պատվանդանի կարմիր մարմարի գույնը փոխված էր:

Խունացած, սպիտակած:

Երևի բեռլուսկոնները թանկ մարմարի տեսակը փոխարինել են էժանով:

Թանկը ծախել Պարսկաստան կամ Թոխմախում սեփական ծնողների երեքհարկանի շիրիմները կառուցապատել:

Գոնե արձանները հետ բերին:

Դե հիմա Թամանյանը հո չէր հաշվի առնելու, որ յոթանասուն տարի հետո Օպեռայի տակ փոս են փորելու՝ որ ավտոկայանատեղ դարձնեն:

Սպենդիարյանին այդտեղ թաղողները հո գուշակ չէին, որ դա հաշվի առած լինեին:

Քաղաքը պիտի զարգանա, չէ՞:

Մարտի երկուս

Վարոսը ձեռքերը թափահարելով քայլեց Օպերայի բակով, հրապարակով, մի արձանից մյուս, հետո դեպ Օպերայի պատ:

Այն լուսամուտափոսը, որի մեջ փոքր ժամանակ ինքն իր առաջին երկուակնանի «Առլյոնըկ» հեծանվի հետ ընկել էր՝ դեռ կար:

Վարոսը հիշեց, ինչպես էր ինքն ընկնում դրա մեջ:

Կրկնեց ընկնելու շարժումները:

Օպերայի պատը շոշափեց:

Մարդ կա՝ ասում է «ստալինյան անտիկա» է, թե ինչ:

Չեն հավանում ճարտարապետական տեսակետից:

Վարոսն աղոտ հիշում է, որ Թամանյանը դա որպես Օպերա չէր նախագծում, այլ որպես շքերթների պալատ:

Ժողովուրդը պիտի կողքում գտնվող մի մուտքից՝ մի մեծ դարպասից մտներ:

Մյուսով դուրս գար:

Կառավարությունը պիտի իհարկե բեմում նստած լիներ:

Նոմենկլատուրան (որին ժողովրդի մոդել էին համարում երևի)՝ դահլիճում:

Ինչպե՞ս Օպերա դարձավ:

Թամանյանի մահից հետո՞:

Վարոսը չէր հիշում:

Փոխարենը՝ ինքն իր հեծանվով մի քառասուն տարի առաջ ընկավ այդ լուսամուտափոսի մեջ:

Ու էդպես էլ դուրս գալ չզորեց:

Ինչպես եթե հարևանուհուդ սիրահարվես երկրորդ դասարանում:

Ու ողջ կյանքդ վարի գնա:

Եթե կարողանար բան-ման տանել իր հետ գերեզման՝ Օպերան կտանե՞ր:

Չէ, չէր տանի:

Հո ժողովովրդին չի՞ զրկելու հրաշքից:

Բա որ սա է՞լ որոշեն ծախել:

Հուսով եմ չեն որոշի:

Առնող չի լինի:

Վատ մտքերն իր մտքով երբ անցնում են՝ երբեմն կատարվում են:

* * *

Մարտի մեկի գիշերը պողոտայում, մզկիթի դեմը կանգնած, կրակոցներից էր պատսպարվում:

Աչքն ընկավ դիմացի Փակ շուկային:

Վիտամինները դեռ վրան էին:

Ոսկեզօծ դուռը՝ փակ:

Էդ անպատեհ պահին Վարոսի մտքով մի անկապ միտք անցավ:

Խանութների փշրվող ցուցափեղկերն ու սադրիչ խուժանի կողմից շուռ տրվող ու հրկիզվող ավտոները՝ հեչ:

Վերջն այն է լինելու, որ Փակ շուկան անհետանա:

Թե ինչու՝ ինքն էլ չգիտեր:

Թե ինչպես՝ մտքովն էլ չէր անցնում:

Օդակայանից մեքենայով քաղաք գալիս՝ թունելից դուրս գալու ու մի վայրկյանում այլևս քաղաքի ծայրամասից ուղիղ կենտրոնում ժողովուրդը չէր հայտնվելու:

Որովհետև նշանը՝ որ ահա հասանք, Փակ շուկան էր:

Փակ շուկան չլինի՝ կենտրոն չի լինի:

Ծաղիկն ու զամբյուղը շեմին:

Ավելը վերևը:

Միսը վերջում:

Բաստուրման նախավերջում:

Քաղցր սուջուխի շարանները սկզբում:

Միրգն աջ կողմ:

Պանիրն ու մալական աղջկա թթուն՝ ձախ կողմ, ճամփի վրա:

Շատրվանի շուրջ՝ խաբուսիկ չեխական տեսքի, գժի թանկության ու երբեմն ոչ այնքան համեղ միրգը:

Այլևս չէր լինելու:

Սովետից ի վեր՝ շուկան այլևս լիքը չէր լինում:

Սովետի վախտ էր, հայրիկի հետ գալիս էին:

Թղթի բեժ տոպրակն առնում:

Հատը տաս կոպեկ:

Տոպրակի թուղթը տարեցտարի բարակում էր:

Վերջին տարիների տոպրակներն էլ չէին դիմանում՝ ճղվում էին:

Ինքը մի անկյունում կանգնում մսով կարկանդակ էր ուտում:

Թեև ասում էին միջի միսը միս չի:

Հայրիկը հոտ էր քաշում, կծում, փորձում՝ հետո իրեն տալիս:

Համով էր, թեթև ձեթի մեջ արած:

Հայրիկը գնում էր վազվզելու հրմշտոցի մեջ:

Սովետից հետո կիսադատարկվեց, թանկացավ:

Մեկ ա հյուրերը գալիս մտնում՝ շշմած դուրս էին գալիս:

Կուշտ:

Աչքն ու բողազը լիացած:

Արտասահմանցի աղջիկները:

Սիրաշահությունից, չիր ու ալանուց ուռած:

Շատ-շատ Գումի շուկան մնա:

Վայ թե Կոմիտասինն էլ քանդեն:

Չէ որ գեղեցիկ է:

Թեև գեղեցիկ չէ:

Մերկացած կմախքը փողոց շպրտեն:

Խժռած կողակի ողնաշարի պես:

Մսխած:

Այնպես արա որ իմ մտքով անցածները չկատարվեն, շշնջաց Վարոսը:

Օպերայի բազալտն ամբողջ ափով շոշափեց:

Ինչ հիմարություն ասես կարար մտքով անցկացներ:

Չափ ու սահման չկար իր անպատկառ մտքին:

Էլ հրաբուխ՝ Սևանից ժայթքող:

Էլ կտտանքի մասնագետ հայ աղջիկ միլիցա:

Էլ Փակ շուկայի վերացում:

Էլ մատակարար աներձագ:

Էլ Օպերայի կալանք:

Էն որ 88 թե 89-ին ռուս զինվորներն էին կալանել՝ հաշիվ չէր:

Կարճ ժամանակով էր:

Գիտեին, որ վերջը մերն է լինելու:

Վերջը մերը եղավ:

Ահա քեզ, տատիկ, և մերական վերջ:

Սրա վերջը երբևէ չի՞ լինելու:

Վերջը երբևէ մերը չի՞ լինելու:

Վերջի մերը երբևէ չի՞ լինելու:

Ցեպիտ են տվել:

Կոկորդը բռնեց:

Նայեց երկինք:

Զուտ անամպ նոյեմբերյան գիշեր:

Աստղ՝ ցուրտի ու մութի տարիներին ավելի կար:

Արիա

Օպերայի ներսից կանացի մի կարճ ռուլադ հնչեց, հանգավ:

Վարոսը ծիծաղեց ու մի անգամ էլ քարը շոշափեց:

Ռուլադը վերադարձավ:

Ամրապնդվեց:

Հստակվեց:

Դարձավ ուժեղ:

Սարսափելի, տխուր մի արիա:

Վարոսը չէր հասկանում, բայց զգում էր, գիտեր. կինն ուզում էր իր երեխեքին սպանել:

Հետո խարույկ էր ելնելու:

Դրանից էլ հեռու:

Էդ էր պակաս:

Վարոսը գժի պես քարն էր շոյում:

Մատները վրով գորովանքով սահեցնում:

Հետո դադարեց:

Արիան հանգավ:

Երգչուհու անունն ի՞նչ է, մտածեց Վարոսը:

Լավ կլիներ՝ Մարիա լիներ:

Կսազեր:

* * *

Էլ պրծում չկա:

Քաղաքն անընդհատ փոխվելու է:

Ե՛վ աշխարհի ժամանակն է այդպիսին:

Ե՛վ լճացման դար չէ:

Ե՛վ իշխն ուզում է ինքն իրեն՝ իր ժամանակավոր հնարավորությունը՝ ժողովրդին սյուրպրիզ անելու, ըմբոշխնել:

Էդ լճացման ժամանակ էր, որ փոփոխությունն էնքան դանդաղ էր, որ կարելի էր չնկատել:

Կամ՝ ուրախանալ, երբ լինում էր:

Քննադատելիս՝ դիպուկ կատակ անուն դնել, ասենք «ադի-բուդի»:

Հիմա պրոյեկտի դար է:

Իշխն ամեն օր, բացի մեռելոցի օրերից՝ ժողովրդին սյուրպրիզ է մատուցելու:

Մի քանդակ:

Մի համերգ:

Մի ապօրինի առանձնատուն:

Մի ծուռտիկ շուշաբանդ:

Մի քանդ:

Մի սպա՞նդ:

Ակտիվ իշխը վտանգավոր բան է:

Չես հասցնում համակերպվել՝ էլի փոփոխություն:

Հենարան չի մնում:

Հենարանդ դառնում է բլիթ:

Ուր որ է ոտքիդ տակիցը դուրս կքաշեն:

Սպենդիարյանի աճյունի հետ միասին կգլորվես տարտարոս:

Արաբաթուրքական շուկան արագ է փոփոխվում:

Էսօր մի ապրանք՝ վաղը ուրիշ:

Էսօր էստեղ են ծախում՝ վաղը էնտեղ:

Էսօր մի կիոսկ՝ վաղը մեկէլ:

Բա մայրաքաղաքի կենտրոնը, առանցքը հաստատուն չլինի՞:

Մնայուն, դարավոր, դարեդար:

* * *

Էս ու՞մ է ինքը ասում:

Իշխի՞ն:

Իշխն իր մեկուսացումը Վարոսից կատարելագործում էր:

Առանձնանում, շտապում, փախչում:

Ձև թափում թե լավ էլ հասանելի է՝ որ է՛լ ավելի մեկուսացած լինի:

Վարոսը չէր պատրաստվում նրա հետևից ընկած վազել:

Գիտեր որ նրա ուզածն էլ հենց դա է:

Որ իր լեգիտիմությունն ապահովի:

Իր շենքն ու քանդը լեգիտիմացնի:

Ասի տեսա՞ք ոնց է Վարոսը հետևներիցս ընկած, շնչակտուր բան բարբաջում:

Բա որ մենք իշխը չլինեինք, կբարբաջե՞ր որ:

Ուրեմն մենք ենք վլասծը, չէ՞, միակ ու անկրկնելի:

Սրանք ազնիվ բուլտերյեր ոստիկան չեն, որ աչքդ փախցնես՝ թողնեն անցնես:

Աչքդ փախցնես-չփախցնես՝ ետևիցդ հասնելու են, հպատակություն պահանջեն:

Կամ էլ թող-գնա:

Գոնե մի օր շունչը ետ բերելու շանս տան, նոր արձան չդնեն, ռոք համերգ չկազմակերպեն:

Վարոսն ախր, գուցեև ավաղ, դեռ չէր մեռել:

Համենայն դեպս ոչ լրիվ:

Ոչինչ, դեռ չմեռանք, մտածեց Վարոսը:

Դեռ չենք մեռել:

Չմեռանք էս էլ տեսանք:

Ես տեսել եմ սկիզբն ու գուցե տեսնեմ վերջը, մտածեց Վարոսը:

Հետո կրկին ասաց Օպերայի բազալտին շշուկով. «չթողնես որ տենց լինի»:

Թուք ու բլիթ

Կողքից տղերք անցան:

Օպերայի մեջ կողքի մուտքից ապաստանած էն կիսաթաքուն ակումբից էին դուրս եկել:

«Շտո գձե կագդա» մաֆիա:

Տարօրինակ ձևի իրեն նայեցին:

Մի լիաթոք թքեցին բլիթի վրա:

Մի քիչ Վարոսի կողմ:

Բայց մի քիչ չէ:

Որ անորոշ լինի, իր վրա են թքում թե ուղղակի որովհետև թուք է կուտակվել բերնեքումը:

Կուզի իր վրա վերցնի՝ թող վերցնի:

Թե այդքան զգայուն է՝ իր գործն է:

Մենք մեր թքի տերն ենք:

Էս ինչ է անում էս ապուշը՝ լուսամուտալյուկին հենված:

* * *

Վարոսի տասնյոթ տարին որ լրացավ՝ կիթառով ինքն ու Լևոնը գիշերվա երկուսին եկան էստեղ:

Թումանյանի պատվանդանին նստած՝ զրնգացնում էին:

Միս ու կարագ չկար ու հույս էլ չկար, որ կլինի:

Իրենք պիտի պատմությունից հավետ դեն նետված ապրեին:

Բայց լավ էր:

Տանը իր կենացը գինով էին խմել:

Բերանը լիքը թուք կար:

Թքեց:

Լևոնն ասաց գիժ ես ինչ ես:

Բա էստեղ կթքե՞ն:

Դու կուզեի՞ր որ քու տան մեջ մեկը գար թքեր:

Ով կիմանար որ կյանքն էսպես կդասավորվի:

Չնայած շատ վատ էլ չի դասավորվել:

Կանգնած է Օպերայի բակի մեջտեղ:

Կուզի էս կողմ կգնա:

Կուզի՝ էն կողմ:

Կանգնած է արհեստական հրապարակի վրա:

Մի մեծ բլիթի:

Որի տակը բեռլուսկոնյան ավտոկանգառ է:

Որի սխեման Մեդվեդևը որ եկավ՝ իրեն իսկույն բացատրեցին:

Միտինգների տեղը շինարարություն սկսել:

Մի՞թե քեզ դա չեն սովորացրել, պարոն Մեդվեդև:

Բոլոր դասագրքերում դա կա:

Ե՛վ հաճելի է, և՛ օգտաբեր:

Ե՛վ դեմոկրատիան է դրսի հյուրերին թվում տեղում:

Ե՛վ բեռլուսկոնիան է անխափան զարգանում:

Միտի՞նգ, ի՞նչ միտինգ, ուղղակի շինարարություն է:

Օպեռայում, Մայակովսկու հրապարակում, էլ ուր որ միտինգի վտանգ առաջանա:

Լուբյանկայու՞մ, իսկ ինչի՞ չէ՞ որ:

Ռեմոնտ:

Որ ոստիկան չծախսես:

Ռուս-էրմենի բհայ-բհայ:

Մենք փոքր ենք՝ բայց մենք էլ քեզ խելք սովորեցնելու բան ունենք:

* * *

Օդում կախված, ավտոների գլխներին կախված այդ բլիթի վրա Վարոսը մի քիչ պարեց:

Սպենդիարյանի գերեզմանի կողքը:

Որի տեղը ոչ ոք չգիտեր:

Ու որի բազմաչարչար աճյունը դամոկլյան սրի պես կախված էր տակը՝ ավտոկանգառ մտնող անտեղյակ ավտոների գլխին:

Մի օր տեսնես ում գլխին էր պայթելու:

Գուցե էս անցնող-թքող տղերքից մեկի:

Աստված իրա սիրուն կնկան-էրեխուն, իրա համեստ աշխատասեր մամային, իրա հայթայթող, գող բայց արդար պապային է՛լ բեթարից ազատի:

Վարոսն ամբողջ ուժով օդ ներս քաշեց:

Տաքացավ:

Ուռեց:

Հոխորտաց:

Անտառս մի՛ ապականեք, փնթփնթաց:

Մի օր խռռացնելու էր ու սատկի ուժասպառությունից:

Ստուգայց, կոնտրոլ, օտէկա:

Դեպ քաղաքի ողնաշար տանող նյարդ:

Ուղեղ չկա՝ մենակ օղողն ա մնացել:

Ուղեղը հաբռգել է:

Ուղեղը չվել ա:

Մոսկվա, Տաշքենդ, Լոս, Մոնակո, Ուսսուրիյսկ, Կալինինգրադ:

Իսկ թե ոչ՝ թքում է ոտքերիդ տակ ու կողքով անցնում:

Որբ ջան:

Սքեյթբոմժդ

Կլուբից նոր դուրս էկած, կատարները տաք, քֆուր-քյաֆարով Օպեռայի բլիթի վրով դոշների խաչները ճոճելով անցնող տղերքն էն տեսնեն՝ մեկը վազեց էրկու արձանի մեջտեղն ու իրան բառիս բուն իմաստով գեդին զարգեց:

Չոքեց ու ճակատը գեդին խփեց, նամազ անելու պես:

Կեղտոտ ասֆալտը բանծիկ արած շուրթերով հնազանդ պաչեց սև սապոգի ծեր պաչելու պես ու հետո լըզեց ոնց որ կավիճ լըզելուց ըլներ:

Կռապաշտ կոտոշը:

Մնում էր մեր թքած տեղը լըզեր:

Ասֆալտը լեզուն քերծեց ու արյունոտեց:

Բերնից ջրվեժի պես արյուն հորդաց:

Չհասկցան թե էս մարդուն ինչ պատահեց:

Ասֆալտի վրա ոչ մի կավիճ չկար, կլաս արդեն վաղուց էրեխեքը չեն խաղում էս դարուքաղաքում:

Մոռացել են էլ թե ինչ ա:

Քաղաքը համեմատաբար խաղաղ:

Մեծամեծները քաղաքում չէին, որ ցերեկով հերթական տոնը կազմակերպած լինեին ու դասատու-ձիրեկտորների էրեխեքին կիսազոռով Օպեռա բերած:

Որ գունավոր կավիճներով սուտի-մուտի նկարներ նկարեն ու հետո ծելեվիզրով էդի ցուց տան:

Ասենք, որ տենց բան էղած ըլներ էլ, ինսպեկտորը մեկ ա կավիճ լըզել չէր կարենալու:

Էս ժամին իր չոքած տեղը տախտակամած էր լինելու, վրան՝ խլացուցիչ ռոք բանդ, շուրջը՝ դոփող ջահել խառնամբոխ:

Ասֆալտը, որ համբուրում էր՝ հնի համեմատ ցելկա էր:

Հին ասֆալտը չէր, Վարոսի սերնդից մի երեք սերունդ վերև ու ներքև՝ երեխեքի կավճե կլասերով թունդ պատված:

Տիգրան Պետրոսյանի մրցամարտին, 1965-ին ու 1988-ից սկսած մի քանի տարի անընդհատ՝ հայ ժողովրդի մեծ մասի կոշիկի պադոշ տեսած:

Սարյան, Մինաս, Քոչար, Հրանտ ու հազար ու մի այլ մեծամեծի կրունկով հուպ տրված:

Բայց արդեն սրա վրով էլ՝ ով ասես չէր անցել:

Լավ ասֆալտ էր, համեղ, հոտավետ, ժողովրդի ու երեխեքի կոշիկի ներբաններով լավ հունցված:

Չոքել, լզում, բերնով արյունախառն անհասկանալի բառեր էր մռթմռթում:

Գառլախ, վլասծ, բլիթ, քանդուքանդակ, գերեզման, տգեղիկ, մայրաքաղաք, ցավդ տանեմ, Մարիա:

Ճակատը տալիս էր բլիթին: Ասֆալտի ստրուկտուրան ճակատին էր դաջվում:

Էնքան ուժեղ էր զարնում, որ տղեքի մտքով անցավ. բա որ էս իտալացիների արածը չդիմանա ու փոս ընկնի, իրանք էլ սաղով միասին գլորվեն ավտոկանգառի բեհեզդեբու՞ղ:

Բայց չէ, ինքն ինչքան էլ սիրեր էդ բլիթը, էս քաղաքը՝ իրա չափը գիտեր:

Վնաս տալու չափ գլուխը գետնին չէր զարնելու:

Օպեռային վնաս տալու:

Ինչքան էլ թքեին-թքոտեին:

Ի տարբերություն աներձագերի:

* * *

Մթանը մեջ մի էրեխա իրա սքեյթբորդով թափով էկավ էդ մարդուն չտեսավ ու քիչ մնաց իրան խփվեր:

Վերջին պահին սքեյթբորդից մի կողմ ցատկեց ու սքեյթբորդն առանց իրա, աղմուկով առաջ սլացավ:

Թումանյանի պատվանդանին դիպավ, շուռ եկավ:

Ետևի ձախ ակը դեռ երկար խալաստոյ պտտվում էր:

Երեխան կանգնել, մատը բերանը կոխել, բութ հայացքով անթարթ նայում էր կզած որբ ինսպեկտորին:

Գիժ ձյաձյան չվերցնի՞ հիմա էլ սքեյթբորդիս պադոշը պաչի:

Գնա, գնա, բաբո, մտածեց երեխան:

Ո՞րն է, բեբո, հիշեց երեխան:

Գնաց սքեյթբորդը վերցրեց ու, ետ-ետ նայելով, դանդաղ հեռացավ:

Ձյաձյան վերջը վեր կացավ:

Արյունոտ բերանը ձեռով սրբեց:

Արյունոտ ձեռքը սև վերարկուին քսեց:

Ձախ արմունկն ամուր սեղմեց կողին, կուզեկուզ, թեթև կաղալով հեռացավ:

Գիշերները քաղաքով ազատ թրև եկող ինսպեկտոր շան պես:

Գզգզված, մի քիչ ծեծված բայց դեռ առույգ:

Աղբակույտից աղբակույտ ճամփորդող:

Փողոցներն ըստ լուսաֆորի, ակուռատնի անցնող:

Վրան ավտո գալուց՝ գռմռացող, լնդերը ցույց տվող:

Կողք-կողք քայլող, ետ-ետ նայող:

Խունջիկ-մունջիկ:

Պրոֆեսիոնալ մուրացիկ էսօրվա ռեյսին չհանդիպեց, մտածեց Վարոսը:

Ոչինչ, թող գոնե ժողովուրդը մի հատ տգեղ, կեղտոտ, հոտավետ բոմժ տեսնի:

Սիրտը հովանա, կարոտն առնի:

Մի Կարաբալա, մի Վարոս, քարվան կտրելու մի գիշեր:

Սպիտակ ծով շալ:

Ճմռած մանուշակի թաց հոտ:

Կինոյի անհայտ վերնագիր։

2012

ՔԱՄՈՒ ՊԱՆՐԻԿ-ՄԱԾՆԱՊԱՆՐԻԿ

– Ինձ էլ կտա՞ս կրակեմ:

– Արամիկին բա որ վնա՞ս բերեց:

– Չի բերի:

– Փորիդ կխփի: Համ էլ քո ինչի՞ն ա պետք, մեկ ա դու որս չես անում:

– Դու ինչի անելու ե՞ս:

– Դե կաքավ-բան...

Մարիամը նրան հավանել էր հենց այն պատճառով, որ Սուրիկը կռվի էր բռնվել համակուրսեցի Հովոյի հետ, երբ վերջինս քացով խփել էր անցնող մի կատվի: Բյուրգնդևի կողմ գնալիս՝ Սուրիկը կարծես դադարում էր լինել կենդանիների պաշտպան իր սիրելին: Գուցե ուղղակի ձև էր թափում: Կամ պատճառ ուներ, ասենք՝ որոշ դեպքերում կարելի էր ու պետք էր կաքավ կրակել:

Ջիփը մի քաղաք մտավ, կիսաքանդ գործարանի, քարի շողշողուն արտադրամասի ու կողքին դրած նորիկ շողշողուն վանքիկի, մի քանի վետերոկների կողքով մի քիչ էլ գնացին ու ծռվեցին ուղիղ ճամփից դեպ սարալանջ: Էստեղ ցրտաշունչ էր: Խղճուկ մի լերկ գյուղի («Քչաջուր») գյուղամեջն անցան ու մտան սարերի արանքը, սկսեցին կիրճով վեր բարձրանալ, դեպ անտառ, ոլորապտույտ ճամփով: Ծառերը, որ սկզբում հատուկենտ էին ծվարած սարի ծալքերում, շատացան, շուտով բացվեց անտառը: Մայրուղուց չէր երևում, նույնիսկ գյուղից չէր երևում: Օդը տաքացավ: Մարիամն ապակին իջեցրեց: Կաղնու անտառ, հետո գումարվեց կեչին, սոճի էլ էր երևում: Բայց Մարիամը սպասում էր հրաշքին, և ահա. ևս մեկ շրջադարձ նեղ ճամփով, ջիփն ընկղմվեց մի պահ իր իսկ ետևից խոյացած փոշու մեջ (Մարիամը հազիվ հասցրեց ապակին բարձրացնել)՝ և ճամփեզրին երևացին արմավենիները: Կանոնավոր, շարք առ շարք անանցանելի զառիվեր մագլցող:

Արդեն, կարելի է ասել, մոտ են: Ահա և նախկին Կարաբողազ գյուղաքաղաքը, որի մասին ադրբեջանցի վիպասան Զարդուշտ Ուլիադեն այդպիսի արցունքաբեր վեպ է գրել: Այժմ ժողովրդի մի մասը գյուղաքաղաքն անվանում էր «Կուրղինյան»: Անհայտ էր, ինչու. նախորդ դարասկզբի հեղափոխական պոետ կնոջ անունով (որի, ասում էին, ազգականներն այստեղից էին), Պուտինի աջ ձեռք փիլիսոփայի՝ թե մեկ այլ պատճառով: Փիլիսոփան մի անգամ այստեղով անցել էր, որպես նախագահի հյուր: Ավելին, ժողովրդի մյուս մասն այն անվանում էր «Վարդաձոր», և կրկին անհայտ պատճառով. ասում էին, գեներալներից մեկը կտրուկ դեմ է եղել բնակավայրը «Կուրղինյան» անվանելուն, քանի որ իր տոհմը պատմականորեն մրցակից է եղել Կուրղինյանների տոհմին: Եվ իր նախընտրած անունն է դրել: Քարտեզներն էլ էին խաբուսիկ. մի մասում բնակավայրի անունը «Կուրղինյան» էր տպվում, մյուսում՝ «Վարդաձոր», և լավագույններում՝ «Կուրղինյան» («Վարդաձոր»), իսկ լավագույն արտասահմանյաններում՝ «Կարաբողազ» («Կուրղինյան», «Վարդաձոր»): Քարտեզները խաբուսիկ էին իրենց հրամցրած ճամփեքով հանդերձ. ըստ նրանց՝ այստեղ երեք ճամփա էր բերում, իրականում նրանցից ոչ մեկը չէր բերում և ոչ մի տեղ, միայն տեղացիները գիտեին, ինչպես այստեղ հասնել:

Փլատակների կողքին մի քանի երեխա էր խաղում, սպաների բալիկներ, քարուքանդ փողոցներում մարդ չկար գրեթե, ձախ կողմից մի պահ փայլատակեց սպաների տան կարմիր կղմինդրե տանիքը, միակ նշանակալի շենքը, որ կար Կարաբողազում («Կուրղինյան», «Վարդաձոր»). վերակառուցվել էր պատերազմից հետո: Աջ կողմով ձգվեց զորամասի պատնեշը, վրան կամուֆլյաժի նախշեր, մուտքի մոտ՝ դրոշն ու հերթապահ զինվորիկը, երկուսն էլ ձիգ կանգուն, զորամասից քիչ վեր՝ ավտոբուսի՝ քարուքանդ, ադրբեջանցիների ժամանակվա կանգառը, իրենց ճաշակով մոզայիկ կաֆել պատած, տեղ-տեղ քչփորված, կրակահերթի անցքիկներով վրայից նոր մոզայիկ արած: Պալիմպսեստ մոզայիկը լաբիրինթոսյան նախշեր էր հրամցնում, որոնք հանկարծ մարդ-կենդանի չպիտի խորհրդանշեին: Նորը՝ քանդ պատկերում, ուրիշ վայ թե ոչինչ: Կանգառի կողքից ճամփան էլի մեռյալ հանգույց էր կատարում: Ձախ ճամփեզրի հուշարձան վառված տանկի ու աջ ճամփեզրի եռագույն ներկած ժայռաբեկորի միջև անցնելով, մտնում էր երկու սարի մեջտեղի կիրճը՝ անտառ: Ժայռաբեկորի ետևից դուրս եկավ զինվորը, նայեց ավտոմեքենայի ետևից, չկանգնեցրեց. Սուրիկի ջիփն այս կողմերում ծանոթ էր կամ հարգանք էր ներշնչում:

– Համարյա հասանք: Մնաց երեսուն կիլոմետր:

Բայց Մարիամի սիրտն արդեն տեղն էր եկել. արմավենիները տեսել էր, գիտեր որ հիմա նորից կերևան, էլ չեն վերջանալու մինչև գյուղ: Գրեթե չորս ամիս չէր եղել՝ ողջ ամառը, սպասում էր տեսնի, հիմիկվա իր նոր վիճակում արդյոք նույն բաներն է զգալու թե ոչ:

Մարիամը գիտեր, որ դժվար ճամփեն վերջացավ. քանդած ասֆալտը քաղաքի ծայրին կտրվում էր, ջիփն անցավ նորմալ փոշե ճամփա, դարուփոսից Արամիկն այլևս փորիկում չէր բողոքելու: Անտառը տեղ-տեղ դեղնում-կարմրում էր, արևի շեղ շողերը խելացնոր ձևով ծիածանագույն խիտ վեգետացիան ու շագանակի բոլոր երանգների փայտը խոցում էին, Մարիամը րոպեն մեկ ուզում էր ձեռքը գցել լուսանկարչական ապարատին բայց իրեն զսպում էր. մի տաս օր այստեղ էին լինելու, հանգիստ կհասցներ, թե իհարկե եղանակը դիմանար, բայց ինքը բախտավոր է՝ եղանակը դիմանալու էր, Արամիկն էլ իրեն հոյակապ էր պահում, չնայած ջիփի վայրիվերումներին:

Չնայած այդ բոլոր ինքնասփոփանքին ու գեղեցկությանը՝ մինչ հասան՝ Մարիամն ու Արամիկը բավական ճլորված էին: Բայց Մարիամը սովոր էր այդ զգացումին. որ թվում է թե հասան՝ իսկ իրականում դեռ ժամեր ու ժամեր կան հասնելուն: Հասնելը միշտ անսպասելի է: Արմավենիների՝ հողե ճամփի վրա խիտ իջած հովհար կամարի տակից շշից դուրս թռնող խցանի պես դուրս պրծան բացատ՝ գյուղամեջ. էլի երեխա կար խաղացող, սպիտակ գնդակ էր գլորում. ուրեմն իրենից բացի էլի ջահել կին կլինի եկած, ուրեմն մի քիչ մարդ կա, մենակ պառավները չեն:

Մարիամը դուռը բացեց, դուրս եկավ, ճմլկոտաց ամբողջ ուժով, էնպես որ ոսկորները ճտճտացին ու Արամիկը զարմացավ: Խոր ներշնչեց: Խոտի մեջ էին, փոշի չկար: Վազելով եկավ Նամռութը: Չնայած անվանը՝ շատ էլ ուրախ կենդանի էր, թեև արդեն պառավ, պոչը թափ տալով Մարիամի ոտքերին քսմսվեց, բարևեց, ճանաչեց, չնայած ընդամենը մի անգամ էին հանդիպել:

Անտառը գնում էր վեր, ներքև, աջ, ձախ, ամենուր, մեջտեղը մի տասնյակի չափ տարբեր ոճի տուն, վերևները՝ գոմափարախների թագավորություն, ետևներում՝ այգիներն ու բանջարանոցները, մի քանի մեղվափեթակ, ավելի վեր՝ գերեզմանաքարերն ու մատուռիկը, ձախ կողմը՝ անտառից վեր փայլատակում էր, կարծես ոսկու ապառաժ, լերկ Ժեռը, որի վրայով սովորաբար քարայծներն էին մագլցում. տեսողության ավարտի կողմերը կանչում էր Ժեռի կատարին թառած ամրոցի փլատակը. Մարիամն այնտեղ չէր եղել, չգիտեր կենդանի մեկին՝ ով եղել է:

Ահա եկան: Կարծես եկեղեցի մտնեին՝ Մարիամի սիրտը ճմլվեց: Նախորդ անգամը լավ չէր հիշում, սիրտը խառնում էր, շփոթ էր, եկան բոլորին բարևեցին ու արագ ետ գնացին, գրեթե ոչինչ չարին, բացի մի բանից: Բայց այդ զգացումը երկյուղածության – այն անգամից մնացել էր մեջը, դուրս չէր մղվում:

Խոտերի մեջ խաղացող երեխան սպիտակ գնդակը տշելով-գլորելով մոտեցավ, տակնիվեր նայեց, կռացավ, գնդակը վերցրեց, առույգ թաթերով մի կտոր վարժ պոկեց գնդակից, տարավ բերանը լցրեց, սկսեց ծամել, ուշադիր ու անթարթ նայելով Մարիամին:

* * *

– Կեղտո՛տ է, չի՛ կարելի, – Մարիամը կռացավ, փորձեց երեխայի ձեռքը պոկել բերանից:

Ձեռքն, այո, պոկվեց, բայց գնդակի սպիտակ մասսայից մի նշանակալի կտոր բերանի խորքն էր: Տղան ծամում ու զարմացած նայում էր թե այս կիսածանոթ մորքուրն ինչ է ուզում:

– Վա՛խիլ մի, հունքը սովոր ա, տիղքը կիպիլ չի:

Մարիգ տատը Մարիամի կողքով դեպ գոմ քայլելիս ասաց, առաջ անցավ, քթի տակ ինչ-որ բան փնթփնթալով: Մարիամը համոզված չէր, որ ճիշտ լսեց ու հասկացավ, հնչում էր մոտավորապես հետևյալը.

– Հյուրսիկ խիբսիկ խոխուց վախիլ ա ամա խոխեն էլա յուրանից կի վախի, փնչ, խոխին սովրիլ տի ծյան շան: Իրա խոխա, յուրիշ խոխա, խոխեն խոխայա, խոխուց տա խիբսիկից վախիլ չիս տիլ:

Մարիամը նայեց նախկին սպիտակ գնդակին. մի մեծ կտոր միջից պոկածը բացակա՝ մնացածն ընկած էր Մարիգ տատի տան առջև խոտուհողի մեջ: Գնդակ չէր, ուրեմն, գունդ էր, թեև քիչ առաջվա թռվռալուց չէիր ասի, ուրեմն լավ էլ առաձգական գունդ էր:

– Մածնապանրիկ չէիր տեսե՞լ, – ասաց Սուրիկը, ուսապարկն ու հրացանը ջիփից հանած՝ տուն տանելիս. – դրան կեղտ չի կպնում:

– Եկա՞ք:

Դիմացի տան պատշգամբում երևաց Սիրուշոն:

Եկավ կանգնեց իր տղայի կողքին: Տղան նրա մատը բռնեց ու շարունակեց խորասուզված ծամել մածնապանրիկի կիծը:

Սիրուշոն նայեց վեր՝ արևին, գլխաշորը քաշեց աչքին:

– Էս ինչ հրաշք եղանակ ա ձեր մոտ, – ասաց Մարիամը, հետևելով նրա հայացքին:

Սարերի գլխին արդեն դեպ երեկո իջնող արևի գծին զուգահեռ՝ թեթև քամին էր պարբերաբար ալեկոծում ոսկեզօծ սաղարթները:

– Դե օգտվիր, փորիկդ դեմ տուր: Փորիկդ ո՞նց ա:

– Լավ ա, լավ: – Մարիամը շոյեց Արամիկին ու վստահ փորը ցցեց: – Արամիկս շատ էլ լավ ա, թու-թու-թու: Գևորիկն էլ ա՞ ստեղ:

– Քաղաք ա: Ինչքա՞ն ա մնալու:

– Տեսնենք էլի, ասում ա մի քանի օր կմնա:

– Դե արի, Արամիկիդ արևի տակ տաքացրու, մածնապանրիկ կեր, քյործա ծամի, թթու ջուր խմի, օգուտ ա:

Այս տեղերի «թթու ջուրը», ինչպես Սուրիկն էր ասում, ջերմուկի «հորաքրոջ տղան» էր:

– Նիստիլ տիս, – ասաց պառավը գոմից վերադարձի ճամփին, կափարիչով փակված մի լիքը դույլ քարշ տալով։ – Տյունը սպասի հավաք հյուրսի:

– Չէ, չեմ հոգնել, Մարիգ տատ, էդքան ժամանակ նստած էի:

– Նիստիլ տիս, օդը դդրի չի պահի:

Մարիամը զգաց, որ, իրոք, նստելու ժամանակն է:

– Հետո կգա՞ս կոֆե խմենք:

– Ախչի դուք խմում ե՞ք:

– Նենց թեթևակի:

– Ավելի լավ ա դու՛ արի, մի քիչ բամբասենք:

Մարիամն ուզում էր գնալ պառավի ետևից, բայց հիշեց գունդը, կռացավ, ձեռքը վերցրեց:

– Ախչի էս ինչ ա է՞:

– Պանիր ա, պանիր: Պոկի կեր: Աղի էլ չի:

– Էս ի՞նչ ձևի պանիր ա:

– Բա տենց պանիր ա Մարիգ տատիդ: Բա խաբար չէի՞ր, անցյալ անգամ չէիր տեսե՞լ: Բա մարդդ չէր ասե՞լ:

– Չէ:

Մարիամը քչփորեց ու մի փոքրիկ կտոր պոկեց գնդից: Աչքերը միկրոսկոպ դարձնելով՝ ուշադիր տնտղեց. վրան կեղտի հետք չկար, անգամ մի սև բծիկ. գնդի դրսի մասը ողորկ էր, կարծես փղոսկր կամ մարմար, բայց և փափուկ: Հուպ տայիր՝ մատդ կխրվեր մեջը:

– Ախչի բա սրան կեղտ չի կպնու՞մ:

– Չէ, դե հետո ստեղ ինչ կեղտ որ, ալամ աշխարհ ա էլի: Թող երեխեն սովորի:

– Ախչի դու էդ ինչ հանգիստ ես:

– Գևորիկս էս մածնապանրիկի վրա ա մեծացել, որ ծանոթացանք՝ ինձ էլ տվեց, ես արդեն չորսը տարի ա սրա գիժն եմ, ամեն ամառ ստեղ ենք: Հլա տենց մի շաբաթ էլ կմնանք: Բա քեզ Սուրիկդ չի ասե՞լ: Անցյալ անգամ որ էկաք չտեսա՞ր: Էդ ի՞նչ ձևի մարդ ա տո: Կեր, համը տես, մի քաշվի:

Մարիամը սպիտակ պատառը դրեց բերանը, ծամեց: Երբ պոկում էր՝ մի քիչ թել պանրի էր նմանվում, մեջը ջղեր էին զգացվում, բայց գրեթե անլի էր, մի քիչ թթվաշ:

Մարիամը որ սկսեց ծամել՝ երեխան թնկթնկաց: Արդեն իր պոկածը ծամել կուլ էր տվել:

– Արի, արի գնանք ես Վահագնիկիս կաթ տամ, – ասաց Սիրուշոն ու նրան գրկեց:

– Ախչի բա էս գունդը չես տանու՞մ:

– Չէ, թող մնա, – ասաց Սիրուշոն, – վաղը դուրս կգա կխաղա: Տանն էլի ունեմ:

– Ափսոս փչացրեց, – ասաց Մարիամը, – լավ գնդակ էր:

– Չէ հա, չի փչացրել, – ասաց Սիրուշոն։ – Տրորի՝ ինքը տեղը կգա:

Մարիամը կուլ տվեց պանիրը, նորից կռացավ, վիրավոր գունդը՝ որ էլի գետնին էր դրել մի կտոր պոկելուց հետո, նորից ձեռքը վերցրեց, տնտղեց.

– Ասում ես ինչ անե՞՜մ:

– Տրորի, պլաստիլինից ո՞նց ես գունդ սարքում, տրորի:

Մարիամը մատները շարժեց գնդի վնասված մասերի վրայով, փորձելով մակերեսի եզրերն ի մի բերել: Գունդը, իրոք, պլաստիլինի պես ճկուն էր: Մարիամը մի քիչ տրորեց այն և ահա՝ իր ձեռքին կրկին կատարյալ գունդ էր, միայն մի թեթև փոքրացած:

– Ախչի էս ի՜նչ լավ խաղալիք ա: Էրեխուն էլ խաղալիք պետք չի...

– Բա որ ասում եմ: Բա հլա դրանից ինչ ասես կարաս սարքես:

Գնաց Վահագնիկին շալակած: Երեխան դեմքը նրա ուսին դրել անթարթ հետևում էր Մարիամին: Մտան Գևորիկենց տուն, մառլյա վարագույրի ետև: Մարիամը զգաց, որ շատ է ուզում նստել, գունդը ձեռքին գնաց դեպ Մարիգ տատի տունը:

– Դու ինձ ինչի՞ սրա մասին չէիր ասել:

Պատշգամբում նստած հրացանն էր մաքրում:

– Ինչի՞ մասին: Մածնապանրիկի՞: Ի՞նչ ասելու բան ա, հենա ձեռդ ա, կեր էլի:

– Բայց էս ինչ-որ կախարդական պանիր ա:

– Դե հա, տատիս պանիրն ա էլի: Բա որ ասում էի գանք պանիր կլինի, բա ինչի՞ էի ասում: Չէ մի չէ՝ չանա՜խ, բա՜ն:

– Ասում ես սրանից բան են սարքու՞մ:

– Հա, փոքր ժամանակ շատ էինք սարքում:

Մարիամը նստեց, գունդը մատներով քանդեց, կոլոլեց, տրորեց, սարքեց գլան: Սեղանի վրա գլդորեց, գլանը դարձավ համահարթ: Զգայուն ափի տակ գլորեց այս ու այն կողմ, նորից քանդեց: Որոշեց տիկնիկ սարքել: Կտորներ պոկոտեց, առանձին սարքեց թևերը, ոտքերը, գլուխը: Եղունգով երես փորեց, քիթը պտղունցով հաստացրեց: Վիզն ու իրանը քանդակեց, ամենն իրար բերեց, կպցրեց:

– Որ ներկեինք՝ իսկական տիկնիկ էր:

– Հիմա էլ վատը չի, սպիտակ ա էլի: Դու իմ շնորհքով ջան:

– Չէ, երեսն անգույն լավ չի:

– Փոքր ժամանակ ներկում էլ էինք, տատուն ասա՝ ջրաներկերս հանի, պահած կլնի:

– Ներկելուց հետո էլ ուտել չի լինի:

– Կլվաս կանցնի:

Մարիամն ուզում էր տիկնիկից մի կտոր պոկել ու ուտել, բայց չարեց. ով գիտի: Սուրիկենց բարքը երկար էր համոզել, որ չծնված փորիկին երկրորդ ամսից Արամիկ ասի, չքաշվի: Բայց պետք է զգույշ լինել համենայն դեպս: Տիկնիկին կամաց ու զգույշ՝ որ չչարչարի, քանդեց, կոլոլեց, էլի գունդ սարքեց, այս անգամ՝ ձվաձև, հետո այդ ձվաձև գնդից մի կտոր գաղտագողի պոկեց, լույսի տակ լավ նայեց, վրան հո փոշի-բան չկա. դրեց բերանը:

Մարիգ տատը բակում ման էր գալիս: Մարիամն ուզում էր հետը խոսել, բայց նա դեռ զբաղված էր ըստ երևույթին: Մարիամն եկել էր այստեղ իր ու Արամիկի անունից մեծ պլաններ փայփայելով. Մարիգ տատի ու տեղի այլ տատերի բարբառը հետազոտել: Լուսանկարել անվերջորեն: Գնալ հասնել մի շարք կարևոր կետեր անտառում, թե հաջողվի՝ նաև բերդ: Խոզուկների, իշուկների, այծիկների հետ խաղալ: Քյործա, սունկ, ավելուկ, մասուր, մանդարին, վայրի ֆեյխոա, կպչահատիկ և այլն հավաքել: Միգուցե գնալ Սուրիկի հետ որսի, թեև ինքը կաքավ չէր սպանելու: Հիմա այս պլաններին ավելացավ ևս մեկը. հետազոտել մածնապանրիկը:

Հեռվից լսվեց այծի մեե՜-ն: Երբ լռեց՝ լռություն տիրեց, թե չհաշվենք չաղլիկ միջատների թեթև քնկոտ բզզոցը, որ կարծես ալեկոծեր դռան շեմի կիսաթափանցիկ մառլյան: Մեկ-մեկ հեռվից ծտի կռնչոց էր գալիս: Մեկ էլ Սուրիկը՝ հրացանը հավաքելիս, մի թեթև, հաճելի զրնգացնում էր դետալները: Մարիամն ինքն էլ չնկատեց, որ նստած տեղը աչքը կպավ: Մածնապանրիկը դեմը սեղանին, մի քիչ փոքրացած՝ լուռ գնդանում էր, կարծես բոմբի: «Կալաբոկ», ասաց Մարիամը երազում, Արամիկին բացատրելով: Արամիկը չլսեց. ինքն էլ էր քնել փորիկում, երևի հենց նա՛ զոռեց Մարիամին էլ մրափել: Վերջերս Մարիամը կասկած ուներ, որ ինչը որ արվում էր՝ նրա կողմից էր արվում:

* * *

– Հյուրսիկ տանիմ ճիպտիկ Ալբավանք սաղցնիմ, խոխիք հոգիս ուտին, – անկանգ՝ շաղակրատում էր Մարիգ տատը, շրջակա թփուտներից պինդ բռնվելով՝ առույգ մագլցելով անտառի մութ զառիվեր։ – Քովիցս քելե, մե յան էնա յան չի քալե հյուրսիկ, շայտանբոմբի տիղիր կան, Մարիգը գիդըմ ա, դիքովը չգլդորվիս ջեհենլամիշ իյնինք խալխովը խայտուռիկ:

Մարիամն, աշխատելով իրեն նույնքան առույգ պահել ու զգալ, մագլցում էր ետևից: Աչքի առաջ առկայծում էին Մարիգ տատի հաստ բրդյա գուլպաները, մեկը կարմիր, մյուսը՝ կապույտ:

– Ասին հյուրսիկ բիրինք տիվինք տարար քու թյուրքի տիղերը խիլքահան ըրիր բիրիր, շայտանբոմբի ցից ըրիր, մունք աս հյուրսիկ հել հը՞նչ գիրձի դինինք կոր չիկարնա: Խոխեն ըսի Մարիգ հը՞նչ ըրիր՝ էս յանից ըսի, էն յանից ըսի, Սուրիգն ըսի, Արամիգն ըսի, կիթիկս ու՞ր ի, ըսի, սիկրիտս ու՞ր:

Հանկարծ բացված արևոտ բացատում կանգ առան մի քարի մոտ, որից տիպական թթու ջրի շատրվանիկ էր բլթբլթում: Աղերից շուրջը դեղին էր ներկվել: Մարիամը նայեց տատին՝ տատն աչքերով թույլ տվեց, Մարիամը կռացավ, բռի մեջ ջուր հավաքեց խմեց:

Բացատի մեջտեղ մի երկու հազիվ նշմարելի քառանկյուն բլրակ կար խոտով պատած: Դրանցից մեկի վրայի մի կափարիչ բացվեց, միջից թփերով պատած զինվոր դուրս ցցվեց:

– Պոչտաս պիրիլ տի, վախիլ մի:

Տատն ուսապարկը՝ որ կանթավոր պայուսակ էր, որն ինքը կրում էր ուսապարկի պես, մեջքից հանեց, բացեց, միջից մի փաթեթ հանեց, գնաց դեպ տղան, Մարիամին հրահանգելով մնալ տեղում, որ «շայտանբոմբի» չհանդիպի: Զինվորը լրիվ դուրս եկավ իր թաքստոցից, իջավ բլրակից, հանդիպեցին բացատի մեջտեղը: Անտառի եզրին խոտերի մեջ մնացած պայուսակի կողքին կանգնած, բլբլթացող շատրվանիկի մոտ՝ Մարիամը չէր լսում, ինչ են խոսում: Մի պահ իրեն նայեցին, տատը երևի բացատրում էր, ինքն ով է: Տատը փաթեթը հանձնեց զինվորին, սա տատին մի ծրար հանձնեց, շուռ եկավ, գնաց մտավ թաքստոցը: Մի պահ միայն կրկին հայացք նետեց Մարիամի կողմը. սև, ասես սուզորդի ակնոցը փայլ տվեց արևի շողից, Մարիամը տեսավ, որ դեմքը մուր է քսած, Ռեմբոյի պես:

Տատը ետ եկավ, երեսը շողում էր գոհունակությունից ու քրտնքից:

– Կռասնի կրեստի քյարը դիպից: Թյուրքի քիթոթն ա քթան ըղիլ:

– Թյուրքի քիթոթն ո՞վ է:

– Քինացինք է՜, լուսովը յիտ պուտ կյանկ: Թյուրքի քիթոթը Քիֆուրքն իր պիրիլ, նանաբաբա սըվաշումն անսիրտ սըտկըցրիլ իին, պիրիլ իր, էն Նմռութի փուրը վուր կա՝ կուղքի փուրն իրանն իր, թագը լյուսնիգ իդ փուրումը պահ կիցավ, քառը թաթի վիրա իստի կվազիր, ինտի, թյուրքի քիթութ իինք ըսըմ, մածնիպնրիկ կիրցրի կիրցրի, վազավ ապրավ, մինձյավ վիրջը տինական յորղանի տակ քինիլը իտ սորվիցավ, խունգը լյուսնիկ իդպիս մտիկ ըրինք, վիրջն իլ Քիֆուրքը թյուրքին խմոզից՝ փարի տիղակ թյուրքի հիտ փոխից, ին լա վիտիռոկն ըռավ, իսան չունիր ամա թյուրքի քով, ամա կուզիր իրոնքականի մուտը կինալ, վիրջը կինաց, ամա ինծի սիրում ա, կռասնի կրեստով թիղթ ա կիրում:

Մարիամը երկար լռելուց, քայլելուց ու վերլուծելուց հետո հասկացավ. խոսքը Նամռութի՝ շան մասին էր, որի բնի կողքը ևս մեկ դատարկ բուն կար մինչ այժմ: Ըստ երևույթին «թուրքի քոթոթն» այդ բնում էր ապրել մի ամիս, հինգ ամիս մնացել էր գյուղում մինչ ետ էին վերադարձրել, և ահա՝ նամակներ էր գրում Մարիգ տատին Կարմիր խաչի միջոցով: «Քիֆուրքը» Սուրիկի պապն էր՝ Մարիգի ամուսին Գևորգը, որ վաղուց մահացել էր:

– Իսի նիրս պիր աբա իրա խալխինը տու, հըբը չի, չիմ կյա, իսի վիրբ ա, կհավանի՞ս Նմռութի փուրումը կինաս, հըբը թյուրքի քիթոթ ա՝ պիտ կինա: Ամա Հյուրսիկ Քյուրսիկ իրի ասքն ըսավ, փիչացած իր Քիֆուրքը, խիլքը փիչացած իր հինչ իրա քիրվունը շիշմից:

– Քիրվու՞ն ինչու շեշմեց:

– Հյուրսիկ միր գիղի լինիքը գիտցիկ չի, իդ Սուրիկի հիտը հընչ կանի՞ք Իռևան հիչ չի բցատրի՞ լինիք չիլինիքը: Ին կողքի մոխիր տյունը քիրվունն իր դա Նիիլիկ քուրիկինը, ին որ Արամ կուգա միջը տապ կինա, մի ռավոտ ռայկոմի Կարինը գազիկովը իկավ թի՝ քիրվեն փսափուսեն հավքի գազիկովը կինա, Կարինը է, ռայկոմի Ռզիկի թուլեն, թի թուլեն հոր ռայկոմի հընչ էշ հընչ անբանութին: Քիրվեն թի՝ որ կինամ ինա ծիրը կտրիլու իմ քամուն տամ: Քիֆուրքը թի՝ չի կինա, Կարինը թի՝ քիզ իլ կխրգինք փնով տիղովդ ուվ գիդի հընչ խալխ իք: Քիրվեն էլ թի՝...

(Խնայենք ընթերցողին և Մարիամի ուղեղում տեղի ունեցող դեկոդավորումը ներկայացնենք տատի համնուհոտով լեզվի փոխարեն)։ Ինչպես էր եղել՝ քիրվան ասել էր երկու տան բակերի ետևի հինավուրց խնձորենին կտրելու եմ, թե գնամ, քանզի սա իմ նախնիներն են տնկել ու սա մեր տոհմինն է: Մարիամը գիտեր. խնձորենու քոթուկը, թե դա քոթուկ էր. յեքա քոթը, հսկա կոթը, մի յոթտեղանի սեղանի չափ. այդ կոթը Մարիգ տատի ու նախկին քիրվու տների ետևում կար: Տատի ասելով օխտը հարյուր տարեկան կլիներ ծառը մինչ կտրվելը, և Մարիամը հավանական էր համարում: Ինքը ծառը, կտրելուց հետո, վառել էին կամաց-կամաց: Քիրվան սկսել էր ծառը կացնով կտրել, վիրավորել էր մի թեթև, Գևորգը հրացանով ստիպել էր որ Կարենը թողնի գնա, հետո երբ Գևորգը հանդում էր եղել՝ Կարենը վերադարձել էր ու կրկին ստիպել քիրվուն որ տուն տեղ հավաքի ու գնա, մի քանի ժամ ժամանակ տվել: Քիրվան էլի սկսել էր ծառը կտրել, այս անգամ բենզինի սղոցով, Գևորգը ձայնը լսել հանդից իջել էր, հրացանով փորձել Կարենին քշել ու քիրվուն արգելել, որ ծառը կտրի, բայց արդեն ուշ էր, մեծ մասը կտրած էր: Կատաղած, սղոցի ձայնից խլացած Գևորգը սխալմամբ հրացանը կրակել էր ու քիրվուն վիրավորել, որից հետո քիրվոնք տնով տեղով գաղթել էին, տանելով բոլորին, Մարիգ տատի սիրելի հարազատ «քույր», քիրվու կնոջը՝ Նայիլյային, նույնպես, և այդ կորստից Մարիգ տատն ուշքի գալ չէր ցանկանում ու պատրաստվում:

Իրենք ասում էին որ իրենց տոհմն է տնկել ծառը, ասում էր պառավը, բայց իր տատն ասում էր թե ծառն ավելի հին էր, ավելի շուտ՝ Ալբավանքի, Արամիկ թագավորի ժամանակվա ծառ կլիներ, երբ վանքը դեռ կանգուն էր ու կողքները մարդ էր ապրում:

Գևորգն էլ ուշքի չէր եկել ծառի ու քիրվու կորուստից, գնացել բարձրացել էր բերդն ու մի քանի ամիս էնտեղ մենակ մնացել, վայրիացել, հետո իջել ու գնացել կռվի: Մի անգամ ետ էր եկել՝ «թուրքի քոթոթին» էր բերել, որը սկզբում չորեքթաթ էր վազվզում ու շան բունը մտնում քնում, մինչև տատը հետ էր սովորեցրել, և ի վերջո փոխանակել էին նրան փողի հետ, վերադարձրել Ադրբեջան: Դրանից հետո Գևորգ պապն էլ իր ոտքով ետ չէր եկել, հարձակումներից մեկի ժամանակ խփվել էր:

– Հինքի դղորդ, «հա՜տ, նա՛նըդ», մառաձյոռ կիլխի պատիժ, «խունգը մառաձյոռ մատ իմ կիտրի», քշերն ինկիս կըսիր, – ասում էր տատը։ – Ամա թի դու սալդաթ հառաջ կիրթաս, թիկինքդ հու՛նց շիշմա գյուլլա լիցվի, «հա՜տ նանըդ», դու մառաձյոռ պատիժի տիս թի հիրանք քիզ հը՛նչ կընին, թվանքդ վկա: Գյուլե գյուլե գյուլ գյոզալ: Սիք լինեմ՝ սիկրիտը սիկտիր:

Մարիամը տեսել էր Գևորգ պապի շիրիմը՝ խնձորենու բնից քիչ հեռու, տների ետևը, գերեզմանոցում, քարերի կեսը վրան կոպիտ փորագրած խաչերով, կեսը՝ անխաչ՝ քիրվեքինը, մեջտեղը՝ առու: Էդ առուն էդպես անցնում էր այգով, հետո գյուղի մեջտեղով, նախանշում էր երկու բան. մեկը՝ մերոնց գերեզմանները բաժանում քիրվոնցինիցը, մյուսը՝ խոզուկներին պահում գյուղի էս մասում: Մինչև հիմա էլ, չնայած ադրբեջանցի չէր մնացել գյուղում ինչ քիրվոնցենք գաղթեցին, խոզուկները՝ ըստ հին սովորության, միայն գյուղի էս մասում էին թավալվում ու ճեմում, առվի մեջ չէին մտնում ու մյուս կողմ չէին անցնում, որքան էլ ախորժալի տիղմով այն լցված լիներ: Գևորգ պապի շիրմի կողքը նրա տղան ու Սուրիկի հայրը՝ Արամը, անտաշ քարերից, կիսակավածեփ մի մատուռ էին խոյացրել, որպեսզի ժողովուրդը մոմ վառելու համար ամեն անգամ Ալբավանք հասնելու կարիք չունենա:

Մարիամի ոտները ծանրացան, շուրջը նայեց՝ քար գտնի նստի հանգստանա: Շուրջը խաշամի մեջ խրված, ինչպես և ամենուր այդ կողմերում, սպիտակ մանր քարերի կտորներ էին՝ որմնանկարների բեկորներ, փոքր, համարյա կտորտանք. քայլում էին առվի բնով. առվի վրով, երևում է, կամուրջ էր եղած եղել, բայց կամուրջից մնացած սուր-սուր ցից քարերին նստել չէր լինելու: Զառիվերը թփուտներով խիտ պատած՝ նստելու հնար չէր նկատվում, թանձրածառի միջից արևի շող հազիվ էր սողոսկում, բայց անգամ մի հատ հարմար արմատ չկար՝ զառիվերից դուրս ցցվեր դառնար աթոռ:

– Մե քիչ մնաց, հասնինք՝ որիկիդ հարմար քյար լի՜ք, – ասավ Մարիգ տատը, բայց նայեց Մարիամին ու պայուսակը վար բերեց:

Միջից հանեց մի գունդ մածնապանրիկ, մի հատ եղեգան փող, փողը խրեց պանրիկի ողորկ կորը, փչեց: Պանրիկն ուռեց, ուռեց, դարձավ մի թեթև պուֆիկի չափ. Մարիգ տատը եղեգը կողից հանեց, դրեց պայուսակը, մի երկու անգամ բարձ թոնթոլացնելու պես պուֆիկի կողերին խփեց, պրկությունը ստուգեց, աչքը կկոցած շուրջը նայեց ու «շայտանբոմբից» ապահով տեղ ընտրեց, պուֆիկը դրեց թեք խաշամի վրա, պնդեցրեց, էնպես որ մի կողմը մյուսից բարձր դարձավ, որ աթոռանիստը Մարիամի «որիկին» հարմար գա: Մարիամը նստեց:

Մարիամն արդեն այն մատուռում մոմ վառել էր: Մի քանի օր արդեն լավ հանգստացել էր՝ քնել, քյործա կերել սրտի ուզածի չափ, լուսանկարել, խոզուկների հետ խաղացել ու նույնիսկ քարայծ կթել: Հիմա էլ չէր հոգնի էդպես, թե Մարիգ տատի պատմածները չլինեին: Ծանոթացել էր գյուղի յոթը պառավի հետ: Գյուղում կար յոթը պառավ, գործն ավարտելուց հետո երեկոյան գալիս գյուղամիջի նստարանին իրար կողք նստում էին: Մեկ էլ չոբանը՝ միաչքանի Կուրոն, ու մի երկու հարս ու երեխա՝ որ դեռ ամառվա հանգիստը չէին ավարտել: Տղամարդիկ, եթե կային էլ, Կարաբողազում նայոմնիկ էին աշխատում, լավագույն դեպքում շաբաթը մեկ վեր բարձրանում, մի հատ էլ ազապ աղջիկ կար՝ Էլյան, Կարաբողազի ներքին կարգապահության գումարտակի կապիտան, էստեղ իրեն տուն էին հատկացրել՝ ադրբեջանցիների թողածներից, ավելի հաճախ էր գալիս, ինքն իր ջիփով, շտաբից լիքը-լիքը օգտագործած թուղթ բերում, վրան հին պրիկազներ տպած, որ մանրացնեն պարարտանյութին խառնեն, մեկ-մեկ էլ հյուրեր էր ընդունում: Տունը մի քիչ կարգի էր բերել, գունավոր վարագույրներով ննջարանն առանձնացրել հյուրամասից, հյուրամասում Մարիամին ու Սիրուշոյին հրավիրում, հետները սուրճ էր խմում, գավթիկ նայում, մեկ-մեկ էլ ներքևի «Կիծակ» Վալոդն էր գալիս իրենց միանում: Անունը «Կիծակ» («կայծակ») էր մնացել ոչ թե իր արագության՝ այլ դանդաղկոտության պատճառով. Վալոդն էլեկտրիկ էր, մի օր Էլյան խնդրել էր որ գա ու իր տան գծերը սարքի՝ Վալոդն եկել էր Էլյայի բացակայությամբ՝ ուշացումով, առանց նրան սպասելու սկսել էր գործ անել, հոսանքն էնպես էր իրեն խփել՝ ընկել մնացել էր տան դեմը բակի խոտերում: Թե մի քիչ էլ էդպես մնար՝ վայ թե ընդմիշտ էդպես էլ մնար, Նամռութը հաչելով իմաց էր տվել, Մարիգ տատը հասել գտել էր, վրան մածնապանրիկի սիճուկ լցրել, թթու ջուրը ողջ հոսանքը Վալոդի մարմնից հավաքել տարել էր գետնի մեջ թաղել: Վալոդն ուշքի էր եկել, բայց դրանից հետո դանդաղ էր, դեպքը պատմելուց ծիծաղում ասում էր «Կիծակն ինծի խփի՝ Էլյայի հիչ վիջն իլ չի, սիրտիկը հիչ չի տրոփի, թի տատի մծունը չիլնի՝ իռաֆազ իի ստկելու»։

Վալոդը Յուլյայի թոռն էր: Յուլյան գյուղի գլխավոր պառավներից մեկն էր, երկար բաց ոսկեգույն մազ ուներ, կապույտ աչք, ռուս էր ու համր: Փոքր ժամանակ վախեցրել էին։ Յուլյային Վորոշիլովգրադից Ասատուրն էր գտել՝ զինվորական ծառայության ժամանակ, պատերազմից հետո, բերել գյուղ: Ասատուրը վաղուց չկար, Վալոդի հայրն ու մայրն էլ չկային, Յուլյան ու Վալոդը մենակ էին ապրում, էն էլ Վալոդը մեկ էստեղ էր՝ մեկ ներքև՝ գարնիզոն: Կիծակ Վալոդն էլ, տատի պես, բաց կապույտ աչք ուներ:

Յուլյան գալիս էր Մարիգին օգնում քարայծ կթել, հետո Մարիգը նրան նստեցնում էր աթոռին ու մազերը հյուսում, հյուսներն արձակում ու նորից գործում: Մեկ-մեկ էլ Յուլյան էր Մարիգի մազերը հյուսում: Սուրիկը մի երկու օր Մարիամի հետ անցկացրեց, տանը մի քիչ գործ արեց, մի երկու անգամ Կուրոյի ու Նամռութի հետ գնաց հանդ, հրացանը ձեռին, կրակոց չարձակած՝ ետ եկավ, Մարիամին էդպես էլ չթողեց կրակել, երեկոները ռադիո էր լսում, տանը հին սպիդոլա կար, գիրք կարդում. Մարիգ տատի հավաք տանը մի քանի պահարան կար գրքերով, էլ «Արկածային գրադարան», էլ «Հայ դասականներ», պոեզիա՝ Թումանյան, Տերյան, ռուսերեն՝ Տոլստոյ, Դոստոևսկի, և նույնիսկ ինչ-որ Լաժեչնիկով: Հավաքածուն Մարիամին «Ջազվե» կաֆեն էր հիշեցնում և կամ՝ իր սեփական տատ Վիկտորիայի տունը: Սուրիկի վաղամեռիկ մայրը՝ Արուսը, մինչ ամուսնանալն ուսուցչուհի էր եղել Կապանում, օժիտը բերել էր իր հետ Բյուրգնդև՝ մեծ մասը գիրք: Սուրիկը մի երկու օր էդպես ֆռֆաց, հետո զանգեցին ու գնաց Երևան, խոսք տալով մի քանի օրից վերադառնալ: Մարիամը դեմ չէր. Սուրիկը զբաղված էր իր նոր ասպիրանտուրայի գործերով, ինչու և ամառը չէին գնացել հանգստանալու, և իր իրավաբանական ֆիրմայի գործերով՝ որտեղ նոր էր ընդունվել աշխատանքի:

Չնայած տաք ջրի բացակայությանը՝ Մարիամն իրեն լավ էր զգում Բյուրգնդևում, համաձայն էր երկար մնալ: Երբ Մարիգ տատը Մարիամին տարավ քարայծների մոտ կթելու՝ սկզբում Մարիամը կաթն իր վրա ու գետնին էր պզզցնում, ոսկեմազիկ Յուլյան նայեց, նայեց, մի քանի ժապավենիկ բերեց՝ մի ծայրին ռետինե օղակ, մյուսին՝ մետաղյա կեռիկ, խորհուրդ տվեց քարայծի պտուկն օղակով բարձրացնել ու կեռիկը կախ ամրացնել բազրիքից՝ որի ետև քարայծները շարվում էին: Գործը հեշտացավ: Էս օղակները ո՞րտեղից, հարցրեց Մարիամը: Յուլյան ձեռով-ոտով բացատրեց, որ առաջներում մածնապանրիկից էին անում, օղակն էլ կեռիկն էլ, բայց ինչ մածնապանրիկի որակն ընկել է՝ Արամի կիսաքանդ ավտոների միջից են հանում: Յուլյան Մարիամին տարավ ցույց տվեց: Արամը, մինչ ռազմական կարիերան սկսելը, Կարաբողազի մեխանիզատորն էր, գյուղի ետնամուտքի մոտ նետված կային մի քանի կիսաքանդ ավտո. մի երկու բեռնատար, մարշրուտկա ու մի հատ ավտոբուս, որոնց կմախքների միջով կակտուսներ էին աճում ու ինչ-որ մի անծանոթ պինդ կոն, որը, Սուրիկի ասելով՝ երիտասարդ բաոբաբ էր։

Հանգստանալուց հետո վերելքը շարունակեցին, շուտով Ալբավանք էին: Վանք իհարկե որպես այդպիսին գրեթե չկար. անտառի մեջ սկզբում սպիտակ քարերը, թփերի տակից ծիկրակող, շատանում էին ու մեծանում՝ ամեն մեկի երեսին խաչ կամ որմնաքանդակի դրվագ։ Հետո կիսաքանդ պատերն էին սկսում տեղ-տեղ հանդիպել։ Հետո՝ վեր խոյացող կես գավիթի պատերն ու դրանից դեն՝ կես գմբեթը երկու սյունի վրա, մեջն ու շուրջը լիքը թուփ ու ծառ: Հիմնական եկեղեցին՝ գմբեթի տակը, չկար. խոտ ու թուփ էր: Երկու քայլ ներքևից նայեիր՝ թե տեղը չիմանայիր՝ գմբեթը չէիր տեսնի, միայն սրբաքարերի կտորտանքն էր հուշում, որ ինչ-որ տեղ գուցե նաև գմբեթ եղած լինի, կամ ինչ որ է մնացել:

Մարիամն արդեն երկրորդ անգամն էր գմբեթը տեսնում, այն հիշեցնում էր Մաուգլի մուլտի փլատակ քաղաքը՝ բանդերլոգների բնակատեղին, որում Կաան որս էր անում, իսկ բանդերլոգները աշտարակի կիսաքանդ գմբեթի միջից դուրս էին նայում: Մարիամը չէր զարմանա, թե այդ կողմերում կապիկ էլ տեսներ, եթե ոչ կապիկ՝ մարդ ու կենդանի հաստատ կար, օձ հո՝ լիքը, թեև Կաայի չափսին չէին հասնի ավաղ, ավելի անմեծահոգի օձեր էին. շնից շատ սկյուռ, ոզնի, խլեզ՝ լիքը, արևի տակ քարերի վրա տաքացող՝ փոքրիկ կոկորդիլոսի չափսի հասնող, կատար-մորուքով, աղվես ու չախկալ տեսնելն էլ հրաշք չէր, իսկ թե խուլ խորքերում գայլ, արջ ու հովազ էլ էին ծվարած՝ լավ գիտեր ու սրտի խորքում այդ վախն էր ուզում, երևային աչքը կշտանար, բայց իրեն ու Արամիկին ձեռ չտային, բայց դեռ անպատասխան էր սպասումն իր:

Մարիամը մի հարմար համեմատաբար մաքուր, մոմի լաքեքից զուրկ սպիտակ քար գտավ: Նստուկն անամոթաբար իջեցրեց կապտաչյա բեկոր որմնաքանդակի ուղիղ քթին, գավթի դեմը բաց տարածքում՝ արևի տակ, վայրի մանդարենու կողքը: «Որիկը». Մարիամը ժպտաց. տատից եկած բառը մեջն էր մնացել:

Ուրիշ տեղ չկար նստելու, պուֆիկն էլ տատը հավաքել, սմքցրել, պայուսակն էր դրել: Մարիամը ձեռքը վեր բարձրացրեց, առանց նայելու կանաչ մանդարին պոկեց, մաքրեց, բերանը տարավ. թթու էր. շուտ էր դեռ, մանդարինի ժամանակ չէր: Կողքը վայրի սալորենի կար, հասած կարմիր սալորն առանց նայելու հեշտ քաղում, մատներով մաքրում, բերանն էր տանում, քաղցրաթթվաշ: Կորիզը թքում էր շրջատակի սալորագորգին, որը սև ու կարմիր հաստ լաքաների շերտ էր, մի անծայրածիր թթու լավաշ, սպիտակ բլրակներով երբեմն լրացվող. մոմալաքեքախառը: Մարիգ տատը գնաց կորավ. քյործայի տեղեր գիտեր լավ այս վայրերում:

Մարիամը շուրջը նայեց: Շունչը ետ բերեց: Հեշտ չէր այստեղի մթնոլորտը: Օդը թունդ՝ խոնավ ու բուրավետ: Թեև պատերազմի փլատակ չէր այլ հինավուրց՝ ու վայ թե ժամանակի և ոչ թե մարդակերտ, բայց մի ծանրություն կար, որի պատճառով Մարիամը երկար երկմտել էր, կրկին գալ այստեղ թե ոչ: Մի կողմից զգում էր. պարտադիր պիտի կրկին այցելի, մյուս կողմից դիմադրություն էր զգում ներսում, բայց երբ Մարիգ տատն ասաց գնալու է Ալբավանք քյործա հավաքելու՝ Մարիամը վճիռ կայացրեց որ ինքն էլ կգա: Տեղի ընդհանուր ծանրության հանգամանքին գումարած մի պատճառ էլ կար, որ երկմտում էր: Մայիսին երբ Սուրիկի հետ եկան՝ ավելի հեշտ էին հասել. Սուրիկը ջիփով ճամփի կեսը քշել էր՝ կիսաչոր առվի հունի միջով, ջիփի կողերը խիտ ճյուղերով քերծելով: Երբ բարձրացել էին վանքի տարածք՝ էնպիսի գժություն էր պատել նորապսակներին, միայնության ու ազատության էնպիսի զգացում, ու մեկ էլ՝ Մարիամը հիմա կարող էր ասել՝ սրբապղծության, այսինքն ամեն կապանքից ու ամեն արգելակից ազատվելու. Սուրիկը մեկ էլ նենց էր ղզղնել՝ որ Մարիամին տապալել էր գմբեթի տակի կանաչ թավշի մեջ, նախկին գավթի ուղիղ մեջտեղ (միակ տեղը, ուր ծառ չկար, սալորի դարավոր լաքա չկար), Մարիամի փղոսկրագույն շալը տակը հազիվ փռել ու հարձակվել վրան, ու Մարիամը՝ թեթև շրջազգեստն իր դեղձ մարմինը հեչ էլ չպաշտպանող՝ դարձել էր մեկ էլ անամոթ հորձանուտ ու, գլուխը կորցրած, Սուրիկ կլանել, թավիշ, երկինք, ծառ ու ծաղիկ, քյործա, սալոր, արմավենի, թութ ու նուռ, ավելուկի մուրաբա, խլեզ, թութակ, ֆլամինգո, սկյուռ ու կոլիբրի, սպիտակ քար՝ կապույտ որմնանկարի մնացորդով, Մարիգ տատի ու Գևորգ պապի ցեղ, քիրվաների խնձորակռիվ, ռայկոմ, պատերազմ, օկուպացված թե ազատագրված տարածք, կիսաքանդ բայց կանգուն բերդ՝ որից ասում էին թաքուն գետնանց գաղտնուղին սարի խորքով, սար ու ձորի տակով տանում էր հե՜ մինչև Գանձասարի կողմերը դուրս բերում, թե մեկը ռիսկ աներ գնալ, քարայծների երամակներ ու, ինքն էլ այնժամ դեռ չգիտեր՝ մածնապանրիկ: Կամ՝ դարձել էր մածնապանրիկ ու ընդունել այն ձևն ու տեսքը, որ Սուրիկ գազանիկին պետք էր եղել այն պահին, ու, այրվողի պես գալարվելով, օձերի թաքուն թե բացահայտ հայացքը վրաները սևեռված՝ կերել էին իրար էնպես, որ հիմա, մի քանի ամիս անց, հայացքն այն տեղին հառելով՝ տեսավ, որ տեղը լավ էլ տրորված է, մատղաշ մետաքս թավիշն այնտեղ չի աճել, ու թե ինչու էր հենց այդ տեղն այդքան թավիշ նախօրոք՝ կարծես պատրաստի մահիճ, իրենց խելակորույս արկածախնդրությանը նվեր, կարծես նախապատրաստված՝ վանքի քանդմանը զուգահեռ դարերի ընթացքում՝ մնում էր տիեզերական հանելուկ: Էդպիսի ապստամբ կրքով ի՞նչ Ղարաբաղ՝ աշխարհի ծերը կգրավեին, բայց հետո երբ հանգստացել էին՝ էդ պահից մինչև Մարիգ տատի որոշումը՝ գալ այստեղ քյործա հավաքելու՝ Մարիամը չգիտեր, արդյոք Արամիկին պե՞տք է այս գաղտնիքն իմանալ թե ոչ, արդյոք ճիշտ ու լա՞վ է որ Արամիկն իմանա ինքը որտեղ է սկզբնավորվել ու իր գրեթե ապագա մոր էս գաղտնիքին միանգամից հարազատ դառնա, թե՞ վնաս ու անհնարինություն: Եվ վայ թե, ինչպես և շատ այլ դեպքերում իր վերջերս փոխված կյանքում, Արամիկն էր իրեն ներսից շշնջացել. գնա՛, ուզում եմ տեղը տեսնել, ու հիմա մեղքերի թողության պես բան զգաց Մարիամիկը, ու եկեղեցու տարածքում կենակցելու շալակից թեթևացած՝ ուսերը շարժեց մեջքով մի պահ անցած դողից:

Մարիգ տատը չէր երևում: Վեր կացավ, գնաց տատի ետևից: Գավթի կիսականգուն սպիտակ պատը շրջանցեց. ետևի կողմ անցյալ անգամ չէր մտել: Շուրջը՝ թփուտներ, մաշված գույնզգույն ժապավեններ կապած: Թփուտների միջից՝ անհայտ թռչուններ էին ծիկրակում, հոխորտում, կարելի էր կրկին սրսփալ: Տատրակ-կաչաղակ-արծիվ-բան հեչ, Սուրիկն ասում էր՝ ֆլամինգո էլ կա անտառի թաքուն լճափերին, բայց թե թփերից հանկարծ ծովերից շփոթմունքով էստեղ հասած ալբատրոս դուրս թռներ՝ Մարիամը կվախենար, չէր զարմանա: Զեփյուռից թե թփուտների խլրտոցից պատսպարվելու համար՝ Մարիամն իր թեթև ուսապարկից հանեց իր սիրելի փղոսկրագույն թեթև շալը, Հիտրոուի դյութիֆրիից Սուրիկի սիրո նվեր, գցեց ուսերին:

«Մատաղի տեղ է», – մտածեց, դիտելով ժապավենները: Սակայն դրանք կապված էին ոչ այնպես, ինչպես այլ սրբավայրերում են աղջիկները ծառերից կապում՝ ցանկություն մտապահելիս. երկար ժապավենները՝ մի թփից մի ծայրով կապված՝ ձգվում էին դեպ մյուս թուփն ու մյուս ծայրով նրանից կապվում: Նրանց մի ծայրին կեռիկ էր, մյուսին՝ օղակ, որով հագցվում էին ճյուղերին: Վաղուց մարդ չի եղել, նոր ժապավեն չէր երևում, խունացած ժապավենները փողփողում էին զեփյուռից, ալիք անում: Ժապավենների տակ՝ այս տեղերի համար տիպական թթու ջրի աղբյուրն էր, քարի տակից բլթբլթում էր, քարի վրա՝ անխնամ կերպով հավերժության նշան փորագրած:

Տատը նստած էր մարգագետնի մեջտեղը, մեջքով դեպ Մարիամ, դեմքով՝ ժապավեններ, ոտներն առաջ տնկած, իրանն ու գլուխը երբեմն-երբեմն իջեցնում էր մինչ ծնկներ, ասես մարմնամարզանք աներ: Զեփյուռը մի պահ ուղղությունը փոխեց, Մարիամն այժմ լսում էր.

– Քյուրծա, սիմբիր, բոլուկ, սունկ, եղինջ, խոսուկ ու կոխտուկ. սամիթ, կսմիթ, վաթեռլով, կարաբողազ գերգիլով: Իռիվան Լոս Ուսսուրիյսկ, բիլմեմեքը բազիլիվսկ: Հյուրսիկ Քյուրսիկ, Մեհմեդ ախպրիկ, Ալյա Իլյա Թռչան Բուդիկ Հերիկ:

Տատն իր անհնարին դիրքից խոնարհվում էր, մեղմ, երգեցիկ քրթմնջում շուտասելուկները: Զգաց, որ Մարիամը ետևն է, ետ նայեց: Վարից վեր նայեց Մարիամին, աչքով չափեց: Մարիամը փորը դուրս գցել, ձեռքերը վեր բարձրացրել՝ էլի ծառից պտուղ էր պոկում որևէ. սլացիկ, ոտները՝ սյուն, վերից նայեիր՝ փխրուն, կոճերը բարակ, բայց այսպես ներքևից՝ լավ էլ ճիշտ հաստացող անհողդողդ: Փղոսկրագույն բարակ շալը մեջքից թևերի պես էր գահավիժում: Տատի սիրտը ջերմությամբ լցվեց: Վեր կացավ, դմբուզներին հենվելով, փեշը թափ տվեց:

– Էս ի՞նչ վախտերի վանք է որ, տատ, – ասաց Մարիամը, աշխատելով ձև թափել՝ թե ամեն ինչ նորմալ է ու նրա տարօրինակ աղոթքի մեջ ոչ մի արտառոց բան չկար: Սուրիկին հարցրել էր, բայց վերջինս ինքն էլ չգիտեր:

– Ի՜, հյուրսիկարմատա վանք ի իսի, միր ղոնղոբիրիյցից իլ հառաջ, քիրվունցոց ալ հառաջ, ձմրվա-լուսնգա թիվ Մարիգ չի իմա, Ասպրամ տատ կըսիր՝ քյարը հրեն Նմռութից ին պիրի, հրեն գիդինի տակովը, հին վախտի Արամիկ թգավորը՝ սպիցիկ հյուրսիկոնց հըմար: Էստի հրասա քյար չիք, Ժեռի քյար ույրիշ ա, պսպղուն կարմիր ա: Օղորմածիկ Արուսը իկսպիդիցիա պիրավ Էռիվանենը հեն ձմրիկ, ձիր քշտին փորին-փորին բյիր քյար ու ժեռ հընին, ամա սավաշը պիյթավ ձիր քըշին իտ ֆռցան: Ի՜, հյուրսիկնիրովս, Նիիլիկս, Յուլիկս, Սաթիկս, Սուրիկ-Քիֆուրիկի մամինաննեն վուր սաղսալամաթ իր, Արուսիկս, ին պռավնիրովս իստի հընչ ասիս վուր չինք զրիցիլ ի՜: Տղուգ չի խնդուրժի, տղուգ գյուլլեն գյուլլեն, շիշմեն շիշմեն, ջեհեննեն ջեհեննեն, տղուգ կյալ կիյնալ կյա, շայտանբոմբ մագնիս, իսիգ հյուրսիկարմատա սոլ Ալբավանք, հյուրսիկարմատա սիկրիտ ա, նույնիկ, Ալբա՝ կիթիկի ալբան ա, հյուրսիկա կիթիկի:

Մատնացույց արեց Մարիամի կուրծքը:

– Իսկ հիմա չի՞ կարելի էլի էքսպեդիցիա հրավիրել:

– Ի՜, մունքս մըռթ-մուռթ գյիլ անասուն իսան իստի հը՛նչ հյուրիկ պիրինք, պիրինք պիտ հոտ քըշին հընչ կա չի կա փիչացնին է՜: Հրեն Ալբանստան վիրը, Ալբանստան դիրը, Ալբանստան իս յանին, հին յանին՝ դիփոնք ալամ ախշարն Ալբանստան, սավաշ կյանին Ալբանստան, ջիհեննին, վիռտայլոտ խաղցնին, դռոն, պյան, ամա հյուրսիկարմատա Ալբավանք՝ ախշարում մին:

Մարիամը գիտեր, որ բյուրգնդևցիք հյուր ընդունել չեն սիրում, նույնիսկ Կարմիր խաչի արտասահմանցիներին չեն հրավիրում: Չէր ուզում շատ խորանալ աղոթքի էության մեջ, փորձեց հեռվից մոտենալ.

– Ձեր բարբառը ղարաբաղցունն ա՞:

– Ղարաբա՛ղցուը՞: Փը՛խտ: Մունք հը՞նչ ղարաբաղցի, քե մատաղ, հյուրսիկ Սիրյուշկի նանաբաբեն ղարաբաղցի ին, հենա Գյուլբուդաղից իկան, Աղդամի կողմերը: Մունք ղոնղոբիրիյցի ինք, հի՜, ղոնղոբիրիյցի, իսմիս Մարիգ լեսիմի տատը ղոնղոբիրիյցի, տատուտատը, տատուտատու ալ տատը... Աղվնացիքն իռոնցուքը վուր ճիխտիցին, իռոնցուքը, նառտցուքը, փիրսիկ-միրսիկ, փերիքերցուքը՝ իդ արանքը մունք իկանք, աղվնացուքն ալ սիմուլիացիա ըրինք, ղարաբաղցուքն ալ, սիմուլյացիա է՜՝ նու՛յնիկ ըրինք, լոխտին սիմուլիացիա ըրինք ու մունք թգավուրինք, հին օրևից Արամիկի թգավորիցն իս տիղնուտյունը, մըհալլեն, իս յայլիքը միրոնցն ա, հե՜ն Ժեռի պըլատիցը հը քալաք, Քիլբաջարը մին յանը, Կյորիսը մին, միրոնցն ա դա քիրվոնցն իր, մը էրկու քյուրդ ալ ծվարիլ քըրութին կընեին, Լենին յուրոնց սիրիմ իր, ամա քիրվունք էդա հիրվացան, Քիֆուրքի դա հին Ռզոյի թուլի իշ խըլքիցը:

– Բա դուք հայ չե՞ք ուրեմն:

– Իդ խի՞ վուր: Իսմիս Մարիգ լեսիմ հը՞նչը հիյ չի: Միր հու՞նչն ի պիծիկ: Հիյ քիստունյա ինք իղի իստի, տատս ալ, ատուտատս ալ, ատուտատուս տատն ալ...

Տատն ուշադիր նայեց Մարիամին:

– Ին վուր սավաշ չիր արձկվիլ, էստի կուգայինք, մունք իլ, քիրվունք իլ: Սիկրիտը կըկյա ու կիրթա, սիկրիտս խոխից խոխ կալիվալի, խիբսիկ անմըղուկիցը հյուրսիկ, հյուրսիկի միջինը մե խոխից մե յան, մե խոխից մե յան, սիկրիտս իրար յար հյուրսիկ կըհյուսին, Յուլիայի շիվերը քի օնիրակ:

– Ինչու՞ են ժապավեններն այսքան երկար, – ասաց Մարիամը:

– Հիրվանից նույնիկ է, – ասավ տատը։ – Սիկրիտը հիրվանից նույնիկ ի: Բինդիքը միկմիկուց հիրու պինը նույնիկ կինին, մանդարինն ու խինձուրը քի օնիրակ: Հյուրսիկը իրկար բինդ պիրավ՝ իրկար ույժիկ կիստանա: Ուվ հընչ խի կարա՝ իրկար իր պիրում: Մարիգիս լեսը դիփ իրկար իի պիրում, ամա թի ույժիգ իմ: Յուլյան իրկար իր պիրում... Սաթինիկ... Նիիլյան... Հիրվանից պիյնիրը միկմիկ անիլը ույժ ի, պինդութին ի տալի, մածնիպինրիկս հիրվանից խիբսիկ անմըղուկի կիրածը միկ ույրիշ պինի հիտը միկմիկ կինի, սիկրիտը կիպինդինի: Քիրվիքը հիրվանից միկմիկ անիլը ույժ ի... Քի իլ հյուրսիկ հիրվանից Սյուրիգս պիյնըրից... Միք իլ հիրվանից էստի կիգանք... Հիրվանից նույնիկն ի ույժի:

– Խիբսիկ անմըղուկն ո՞վ է:

Տատը մատը տարավ շուրթերին.

– Սու՜ս: Վախտին կա մտնացից կյընիմ:

– Բա ինչու՞ չստացվեց քրիվոնց հետ միասին ապրել:

– Ի-ի... Մյուտիգը ույրիշ ա, հիրվանինը վուր մյուտիգացնըմ իս՝ իլ նույնիկ չի... Մյուտիգումը ղորթ ու դրուստը պահ ին միտնըմ: Քիֆուրիկս թի՝ թյուրքի քիթոթի հիտ նույնիկ կռիշի տակը չիմ մնա հա չիմ մնա: Մե պյանը ղորթ չի Քիֆուրիկիս միջը, մծնպնրիկի սիկրիտը հյուրսիկիս տու հա տու: Ամա առ վեկա, չունիմ: Սրյուշոն ալ ա հյուրսիկ, ամա հիրվուն հյուրսիկ չի իմալ. Քիֆուրիկիս տբրոցից իր, իդ հընչ հիրու վուր, էն ա էն սարի կլյուխն ա: Յուլյան ա հիրու հյուրսիկ Յուլյան, Նիիլյան իր քուրիկս: Տուն իլ հիրվուն հյուրսիկ կարաս իլնիս, սիկրիտդ պինդ պհի: Թի մնթրաշ իլիս՝ Յուլյային կող բիթի, թի Յուլյան չըմանա իլ՝ Նիիլյային պոչտա խրգի, հին կռասնի կրեստը հո կյա ու կյա, թյուրքի քիթոթին կիրի՝ Նիիլյային գիդինի տակիցը թուղ լիս հնի:

Թփերում կրկին շրշյուն լսվեց: Մարիամը կարծեց հիմա ետևից մարդ է դուրս գալու: Մարիգ տատը հանգիստ շուռ եկավ շրշյունի կողմ: Թփերից դուրս եկավ Գմփռոն՝ տատի ամենակամակոր այծիկը: Անունը Գմփռո էր, քանի որ նախրիկի պահապանն էր: Պառավ Նամռութն այդպիսի դեր չէր կարող ստանձնել, հետևներիցը չէր հասնի, ասենք ուզեր էլ՝ քարայծները չէին թողնի: Գմփռոն էր նախրիկին հետևող առաջնորդը: Գլուխը, պոզերը, պոչն ու մորուքը թափահարելով՝ իրանից կախ բուրդը գրեթե գետնին ետևից քարշ տալով՝ մոտեցավ տատին, անասելի բուրմունքի մեջ Մարիամին ընդգրկեց, չալիկ գլուխը դեմ տնկեց, թե՝ շոյիր:

– Գյումփիռս իկավ, – ասաց տատը։ – Կի սիրի Մարիգին քիվիցը պոկ չի կյալ: Քելե սե:

– Գա՞մ, – ասաց Մարիամը:

– Հի, քելե սե պյան պի մտնացից տիմ:

Մարիամը մոտեցավ կանգնեց տատի կողքը, շրջվեց դեպ կիսագմբեթ: Տատը մատնացույց արեց գմբեթի կողքը, սաղարթի բացվածքի միջից ծիկրակող Ժեռը, բերդը՝ գագաթին, որը, չնայած իրենց անցած ճամփին՝ թվում էր, ճիշտ նույն հեռավորության վրա է մնացել՝ ինչ գյուղից երբ երևում էր: Ժեռով՝ անհնար թեքությամբ, քարայծներն էին իջնում՝ բոցկլտալով արևի տակ:

– Հրեն հա՜ խիբսիկ անմըղուկ... Իծիկն ա, ամա անումը տու ամանումը մե՛ տա, սիկրիտ ա, մեղա Մարիգ լեսը տատիդ:

Լռեց, նայելով հեռուն:

– Քյամին ա քյուչիկ պիծիկ քյամին, – ասաց։ – Քյամին վիր միրգիկը չի ղնղնցնում՝ պինրիկս պինդութինը փուսխ ի տի: Վիռտայլոտի նիսինն ալ քյամին քյուչիկ իր:

– Բայց ուղղաթիռ չկա...

– Կյալովի ա, – ասավ տատը, – իս ալամ հայաթ հը՛նչ խելառ, հը՛նչ շեյխ, կյալովի ա: Քելե իտ իթանք, Գյումփիռ խբսիկ վուր իստի ի՝ էն խալխոք իս սըհաթիցը Պիրգինդիվ կի իջնի Մարիգ չի գիտնի բղոքի: Հիրվունը նույնիկ ի, – շարունակեց տատը, – հիրվունի միջը նույնիկ կա, է մեկել հիրվունի միջն ալ. իրկու հիրվունից նույնիկը հանի՝ իս իլ քիզ սիկրիտ: Ամա խիլքով ի՜, խիլքով. վիռտայլոտն ու խբսիկ անմիղուկը հիրվուն չին, վիռտայլոտն ալ Ժեռը հիլնի, խբսիկն իլ, հինա յանի մինը ճպուռ մինը բիթի. վիռտա՛յլոտ չին տիսիլ, հորանցս վիռտայլոտը տըհեին՝ զարզնդեին... Դըփոնցը մը ֆաքել էր ֆաքըմ էլ դու սուս, վոշ իքնող: Իսան իսանա շիշմի գյուլլի, սիք լինեմ, ղզղնի կտղի խիբսիկ անմըղիկ ալամ հայաթ գյուլլի: Վիռտայլոտ խիբսիկ անմըղուկիս ջեհեննեց՝ ինքն իլ ա ջեհենվելյու, ամա միջի իսանն իլ հիտը: Հայդի, հայդի մունթեքիստունյա, մութը կյալեմ ա հյուրսիկին կալի խիբսիկին նալի:

* * *

– Էդ ուղղաթիռի պատմությունն ի՞նչ է, – հարցրեց Մարիամը Սիրուշոյին երեկոյան, երբ նրա պատշգամբում նստած՝ ոտքերը վեր էր արել մածնապանրիկից եղեգան փողով անձամբ փչած պուֆիկի վրա՝ հանգստանալով, ու քյործա ու գազար էր ծամում. իր ամենօրյա սալաթը:

Սիրուշոն՝ ճաշ եփելուց շոգած, արմավենու տերևով ինքն իրեն հովհարելով՝ նստեց վերջապես սուրճ խմելու ու պատմեց, որ պատերազմից հետո գեներալներն ու մեծամեծները սովորույթ էին դարձրել՝ գալ այս կողմերն ուղղաթիռով քարայծ որսալու: Թռչելով մոտենում էին Ժեռի վրայով մագլցող քարայծներին ու հենց ուղղաթիռից հրացաններով կրակում: Քարայծը գլորվում էր ձոր՝ որտեղ լեյտենանտները շներով գտնում ու այլանդակված դին բերում էին հետո վիլլիսներով Կարաբողազ՝ որտեղ ուղղաթիռի նստավայրն էր ու գեներալների շտաբը:

Երբ քարայծների նախրիկն արդեն գրեթե վարի էին տվել՝ մի օր անձամբ նախագահը ժամանեց, արաբական մի շեյխի ու մոսկվացի Կուրղինյանի հետ: Մի բուռ քարայծ էր մնացել՝ ուզում էին դրանց վերջն էլ տային: Մարիգ տատը դուրս էր եկել գյուղամեջ ու աշխարհով մեկ ուղղաթիռը, որ բզզալով Ժեռին էր մոտենում՝ անիծել: Ուղղաթիռը կառավարումը կորցրել էր, իր շուրջ հոլի պես պտտվել, բզզացել-բզզացել ու հազիվ հետ թռել, հազիվ իրեն գցել Կարաբողազ:

Այդ խայտառակ օրվանից ի վեր ուղղաթիռներով որսը դադարել էր, էլ հյուր չէին բերում Բյուրգնդև, Կարաբողազը նախագահի աչքից ընկել էր՝ էլ լավ չէին նայում, սնաբժենին համարյա կտրել էին, և մնացած քարայծներին Մարիգ տատը պահում էր իր իմացած ձևով ու բազմացնում՝ իր մածնապանրիկի համար կաթ կորզելով նրանցից: Քարայծներն առավոտյան իրենք էին թողնում գոմափարախը գնում արածելու, երեկոյան իրենք էլ ետ գալիս: Լինում էր՝ մեկ կամ երկու գիշեր ետ չէին գալիս, հետո վերադառնում էին, Գմփռոյի առաջնորդությամբ:

Մարիամն արդեն հասկացել էր, իմացել, ինչու է Սուրիկի եղբայրը՝ Գևորիկը, իրեն հեռու պահում Մարիգ տատից: Գևորիկն առանձին, իր սեփական տանն էր ապրում ու չէր էլ ապրում՝ գալիս Սիրուշոյին ու երեխուն տեսնում գնում էր: Գևորիկը, Սիրուշոյի դրդմամբ, ուզել էր մածնապանրիկի ցեխ բացել, մածնապանրիկը վաճառել, Մարիգ տատը չէր համաձայնել: Որդու ընտանիքին հյուրասիրում էր, բավական պաշար տալիս, բայց ոչ իր մերանի գաղտնիքն էր բացում՝ ոչ էլ այլ «սիկրիտների»: Գևորիկն ու Սիրուշոն փորձել էին արտադրել, այծիկների կաթը կթել, վրան աշխատել էին, մերանին թթու ջուր խառնել՝ բան չէր ստացվել, սովորական մոցարելլայի պես փափուկ ու արագ փչացող պանիր էր ստացվել, մածնապանրիկի հետ չէր համեմատվի:

Հաջորդ օրն Արամը՝ Սուրիկ-Գևորիկի հայրը, ժամանեց մի քանի վիլլիսներով ու աղմկոտ, զինված անտուրաժով: Արամը Կարաբողազում բրիգադիր էր՝ գնդապետից բարձր, գեներալից ցածր, չնայած ինքն էլ, հայրն էլ պատերազմի վետերան էին ու հրամանատար էին եղել պատերազմի ժամանակ: «Մառաձյոռ Մարիգ-Քիֆուրքի տղիգի գինիրալ չի տա, ամա ղալաթից հիրու», այդ մասին ասել էր Մարիգ տատը:

Արամը երկու փոքրիկ վետերոկ ուներ մայրուղու վրա: Երբ գալիս էր գյուղ՝ մոր տանը չէր մնում, քիրվոնց կիսաքանդ տանն էր մնում, մութ, անխնամ, ետին սև պատը՝ հողի մեջ: Երբ տունը դատարկ էր՝ Մարիգ տատն այնտեղ չէր մտնում, միայն ջուրն էր բացում տան կեղտոտ բակում, որ սագերի համար նախատեսված ջրափոսը՝ հին բեռնատարի պակռիշկայից սարքած, լցվի: Մարիամը զարմանում էր, որ մաքրասեր տատը հանդուրժում է այդ կեղտոտ բակն ու տունն իր հարևանությամբ: Արամը եկավ գինովցած, որսորդական հրացանն ուսից կախ, Մարիամին համբուրեց, Վահագնիկին վեր-վեր գցեց ու մոռացավ, Սիրուշոյին խնդրեց իր ու տղաների համար սուրճ եփել, թուրքի տան կիսաքանդ պատշգամբում նստեցին տղաներով սուրճը խմեցին, ծխեցին, հետո պահեստից ինչ-որ բաներ վերցրեց ու Մարիամին առաջարկեց. «Իջնում եմ ներքև, ուզում ե՞ս գաս օբեկտս տեսնես, հետո քեզ հետ կբերենք»: Ինչու չէ որ, մտածեց Մարիամը, մի քիչ էլ կեսրարիս հետ շփվեմ: Չնայած գինովցած, չնայած տունն անսարք ու կեղտոտ, չնայած զինված՝ Մարիամը գիտեր. կեսրարն իրեն սիրում է անկեղծ սիրով, վայ թե Սիրուշոյից անհամեմատ ավելի: Մարիամը լուսանկարչական սարքը վերցրեց ու նստեց վիլլիսներից մեկը՝ վարորդի կողքը, Արամը՝ ետևը:

Վետերոկը փայտից ու քարից կառուցած քարանձավ էր: Մեջը տաք ճաշի հոտ էր գալիս ու մութ էր: Խոհարարն ու վետերոկի ղեկավարը՝ փոքրիկ-մոքրիկ մի մարդ, Արմեն անունով, շուխուռի մեջ էր. միջազգային դիտորդները շփման գիծն այցելելուց հետո պիտի գային, իսկ լույսը կտրել էին: Ճաշ եփելու համար լույս պետք չէր և դեռ լույս էր, բայց վետերոկի ներսը մութ էր, ցուրտ, խոնավ, Արմենը մոմեր էր դնում ճաշասենյակում, նախապատրաստվելով, ու չգիտեր, ե՛րբ վերջապես կժամանեն հյուրերը: Մարիամը ներսում մի պահ կանգնեց, սրսփաց, դուրս եկավ արևի տակ, իրար կողք տնկված՝ ուղտերի ու կովերի անցում ցույց տվող ճանապարհային նշանների մոտով իջավ առու: Ուղտ չկար այս սեզոնին արդեն իհարկե. տարել էին տաք կողմեր:

Պոչը թափ տվող շան հետ խոսեց, փորձեց հնդուհավին մոտենալ՝ վերջինս մռթմռթալով փախավ մի կողմ, հետո Մարիամը սևուկ բրդոտ իշուկին տեսավ ու հասկացավ, որ զուր չէր եկել: Կողքին կանգնած զինվորիկին խնդրեց իրեն լուսանկարել իշուկի հետ, խոսեց հետը, իշուկն ականջները թափ էր տալիս, մի քիչ հեռու գնում, բայց ընդհանուր առմամբ դիմանում էր Մարիամի ոտնձգություններին: Մարիամի սիրտը լիացավ: Եկան հյուրերը. մի քանի զինվորական, մի քանի արտասահմանցի, հետները՝ մի կարճահասակ ծերուկ՝ դիտորդների ղեկավարը, երկար սպիտակ մորուքով, այնքան երկար, որ քիչ էր մնում գետնին քսվի: Մարիամին ներկայացրին, ծերուկն ուշադիր նայեց նրան, փորը հայացքով շոշափեց, «օչին ռադ, օչին ռադ, Առամ մոյ ստառի դռուգ» ասավ, մորուքն ուսի ետև գցեց, որ ոտքի տակ չընկնի, մտավ քարանձավ: Ասում էին, ինչ նա այս գործին է նշանակվել՝ մորուքը չի խուզել, որպես խորհրդանիշ է պահում՝ հրադադարի թալիսման: Ջահել արտասահմանցիք էլ շատ քաղաքավար էին, մեկը Գերմանիայից էր, Մարիամի հետ անգլերեն մի քիչ խոսեց, մյուսը՝ իտալացին, անգլերեն լավ չգիտեր, ռուսերեն գիտեր:

Քաղաքավարությունից դրդված՝ Մարիամը նրանց հետ եկավ վետերոկի քարանձավային ներս: Սեղան նստեցին, Մարիամին ուզում էին կողքները նստեցնեին, Մարիամն աղաչական հայացք նետեց Արամին, Արամը հասկացավ, ասաց՝ «Նեվեստա տուտ սյաձետ, մի կուրիմ, յեյ նելզյա», ու Մարիամին հաջողվեց նստել հյուրերի ետևի սեղանի մոտ՝ առանձին: Հույս ուներ, որ Արամը հյուրերին կնստեցնի ու իրենք գյուղ կվերադառնան, բայց ոչ, Արամն էլ նստեց նրանց հետ:

Արմենը ճաշը մատուցեց, ռուսերեն կենացներ սկսեցին ասել. «Դե, մեր առաքելությանը հաջողություն», Մարիամը համեստ նստել էր ետևի սեղանի մոտ, Արմենն իրեն էլ մոտեցավ. «Գեներալի հարսիկն ի՞նչ կուզի», «Մածնապանրիկ կա՞», հարցրեց Մարիամը, «Հը՞, քամու պանրի՞կ կուզի, չէ, քամու պանրիկս վերջացել է, տատկեսուրդ քիչ է տալիս, քեզ համար է խնայում, թոռան համար, էս հյուրերին հո չենք տալու, քյործա ունիմ, քյործա կուզի՞ս», Մարիամը համաձայնեց, մտազբաղ լսում էր կողքի սեղանի խոսակցությունները, քյործա ծամելով:

«Կագդա տի նաս կ սիբե վ ձիրեվնյու պրիգլասիշ», ասում էր ծերուկը, «կագդա խածիծի», ասում էր Արամը ծիծաղելով, «ուժե ձյեսյած լետ տակ գավարիշ, տակ ի նի պրիգլասիլ», ասում էր ծերուկը, «պայե՞ձիմ սիչաս», ասում էր Արամը, «սիչաս նի մոժիմ, յիշչո տրի մեստա պռավերիծ նադո, գեներալ Մեմուդով ս տոյ ստառանի ժձյոտ», ասում էր ծերուկը, «պիրիդայծի յիմու պրիվետ ատ մինյա», ասում էր Արամը, «տի յիվո զնա՞յիշ», ասում էր ծերուկը, «վայեննոյե ուչիլիշչե վմեսծե կանչալի վ Բակու», ասում էր Արամը, «դաստոյնի գեներալ», ասում էր ծերուկը, «պերեդաձիմ տվոյ պրիվետ»:

Մարիամը ձանձրացավ, վեր կացավ գնաց խոհանոց։ «Արմեն ջան սուրճը բերես», գոռաց Արամը։ Արմենը զբաղված էր ինչ-որ կաթսաների մեջ բան-ման խառնելով։ «Ես կանեմ», ասաց Մարիամը, մեծ ջըզվեները վերցրեց, հարցնելով գտավ սուրճը, շաքարը, որքան որ պետք էր բաժին՝ բոլ-բոլ դրեց, դրեց կրակին, խառնեց, եփեց, գավաթիկների մեջ լցրեց, սերը խնամքով տարաբաշխելով յուրաքանչյուր գավաթիկին (միայն մեկից սերը փախավ, Մարիամը նեղվեց, այդ մեկը, ներողամտություն ակնկալելով, որոշեց հյուրընկալին՝ կեսրարին տալ), սկուտեղի վրա տարավ կիսամութ հյուրասենյակ, «Օ, նաշա նեվեստա նամ կոֆե սվարիլա, օսոբեննո վկուսնո, սպասիբո բոլշոյե», գավաթիկները բաժանեց, սկուտեղը հետ տարավ խոհանոց ու դուրս եկավ լույս աշխարհ: Դրսում շոգ էր ու կտրող շլացուցիչ լույս՝ քարանձավի մթությունից հետո, փղոսկրագույն շալը վրայից հանեց, ուզում էր կրկին իշուկին մոտենալ՝ կարոտել էր, մեկ էլ տեսավ մայրուղուց շտապ օգնության մի մեքենա եկավ, կտրուկ շրջադարձ արեց, կանգ առավ վետերոկի դեմ: Ետևի դուռը բացվեց, սպիտակ խալաթով տղան դուրս եկավ, ջերմուկի դատարկ շիշ ձեռքին՝ մտավ վետերոկ: Մարիամը մոտեցավ, բաց դռնից ներս նայեց. սև արյան լաքաներով համազգեստի կուրծքը պատած՝ տղա էր պառկած, գլուխը բինտով կապած, երեսը՝ մրոտ, կողքին սպիտակ խալաթով մեկ այլ տղա, երեսը մրոտ, ինչ-որ սարք էր ձեռքին պահել: Մարիամի ձեռքը գնաց բերանին: «Շտապում ենք, – ասաց վարորդը, – Գորիս պիտի հասցնենք, մի ժամ առաջ են խփել, ջուր է ուզում»: Վետերոկ մտած սպիտակ խալաթավորը դուրս եկավ, լիքը շիշը ձեռքին՝ նստեց տեղը, ետևից Արամն ու Արմենը դուրս եկան, գերմանացին, դրսում կանգնած հերթապահող երկու զինվորիկը մոտեցան, վարորդը ձեռքը թափ տվեց ու նրանք շարժվեցին:

– Լեռնակամարի վրա են խփել, – ասաց Արամը, – էնտեղ վիճակը վիճակ չի:

Հետո շուռ եկավ ու զինվորիկիներից մեկին ինչ-որ բան հրահանգեց, սա վազելով գնաց դեպի վիլլիսը:

Արամը նայեց Մարիամին.

– Ո՞նց ես, հարսիկ ջան, հեսա հետ կգնանք: Արի ներս, արի, արի նստի մի քիչ էլ՝ ու գնանք:

Մարիամը զգաց, որ ոտները փաթ են լինում, կողքին կանգնած, երեսը սև մրապատ զինվորիկը հազիվ հասցրեց իրեն բացակա գոտկատեղից գրկել ու պահել, Արամը վազեց դեպ նա, բայց Մարիամն ուժը հավաքեց ու զինվորիկից հետ քաշվեց, «բան չկա, լավ եմ», նայեց նրա համազգեստավոր կրծքին՝ սև թաց լաքա դեռ չիք, սևուկ իշուկը հանգիստ արածում էր կրկին, արևը վերևը լավ թեք՝ դեռ տաք ու շոգ, շտապ օգնության մեքենան չկար, ներսում ծերուկն էլի կենաց էր ասում, «պյու էտոտ ունիկալնի քյարաունջ շտոբի վաշիխ ժեռտվ մալադիխ բոլշե նե բիլո», խոսքի կեսին հանկարծ փռշտաց կամ արաղը նենց չգնաց՝ փռթկաց, Մարիամը զգաց սարսափելի դատարկություն ու անիմաստություն, զգաց, որ ոչ ինքը, ոչ ոք ոչնչի չի տիրապետում, բրիգադիր Արամն ու իր Սուրիկը մանկիկ են՝ հրացաններով ու ավտոներով խաղացող, սևի մանկլավիկ, խամաճիկ, ծերուկը՝ քյանդրբազ անող փահլևան, փռշտալիս բարիանում է, կողքին կանգնած զինվորիկները՝ էս սև իշուկի պես անտեսանելի պարանով իրենց արածելու տեղից կապված, թե գայլը հարձակվեց՝ հազիվ քացով պաշտպանվեն մի քիչ, գայլն էլ սոված՝ մի գլուխ գայլիկների մամա, գերմանացին ու իտալացին՝ վայ թե թաքուն կամ բացահայտ գեյ, Մարիգ տատը՝ մածնապանրիկի գաղտնիքը մոռացած, իր սիրելի Նայիլյային կորցնելուց հետո, խոհարար Արմենը՝ ոչ միայն մածնապանրիկ, այլ նույնիսկ քյործա, նույնիսկ քարահունջ այլևս չունեցող ու էլ երբեք էլեկտրականություն չտեսած, Վալոդը՝ էն հանդում ընկած մեռած եռաֆազի հարվածից, Յուլյան՝ Ռուսաստան գաղթած, Սիրուշոն՝ Վահագնիկին շալկած ու Լոս գաղթած, Գևորիկից բաժանված, սագերի լողավազան պակռիշկան քիրվու կիսաքանդ այգում՝ դատարկ, Արամն այլևս անվիլլիս, անկարող՝ ոտքով նույնիսկ էդ քարուքանդ իր հանգրվանը ներքևից հասնել, քարայծները՝ մորթված, խունացած ժապավենները՝ Ալբավանքի կիսագմբեթի ետևը հրդեհված, վայրի մրգենիները՝ սև չոփ, արմավենիները՝ տկլոր բուն, փշատը, կիվին, գետնախնձորը, թութն ու պոպոքը, մոռն ու մոշը, դրախտախնձորը, այդ առատությունը՝ որից մարդու ուղեղ էր բլթբլթում, կարծես թթուջուր, սև սպառված, խխունջ ու կրիա, թռչուն ու գազան փախած, բայց բլթբլթիկն էլի թթու ջուր էր շատրվանում, դարերով, անկանգ, ով էլ գար ավիրեր ասպատակեր, ով էլ գնար՝ միակ կենդանի շունչը մնացող, մնացած, մնալիք բլթբլթիկ, Մարիամը հանկարծ զգաց ուժեղ ծակոց, բլթբլթոց փորի ձախ կողմում, կարծեց գուցե Արամիկն է քացի տալիս, բայց ոչ, ձեռքով փորը բռնեց, ուզեց այդտեղ չլինել ու փախնել, բայց աղաչական հայացք չնետեց անազատ ու անուժ պնդուկ կիսրարոջը, փոխարենը լրիվ դատարկ կրկին մտավ ներս, նստեց իր տեղը, չտեսնող հայացքով նայեց մթության մեջ, գնդապետներից մեկն էր կենաց ասում. «Շտոբի վի, գասպաձին Ֆիշերենկո, կրեպկո ժիլի, շտոբ զդառովյե կրեպկոե, սեմյա, ի շտոբ վսե, կտո զանիմաեցա նաշեյ պռաբլեմոյ, տակիե բիլի բի պանիմայուշչիե ի ուվաժաեմիե, խածյա բի նա տրիցած պռացենտով, կակ վի»:

– Սպասիբո, – ասաց սպիտակամորուս ծերուկը, – յա վիձիլ պերվիի ի ուվիժու պասլեդնիի, սպասիբո: Կագդա յա նաչալ ձիժուրիծ, էտա բառադա բիլա մալադա, դվադցած լետ նազադ, ի յեսլի վ մեսյաց աձին վիստրել սլուչալսյա, էտո բիլո չեպե: Ա ծիպեր վ ձեն նեսկոլկո տիսյաչ վիստրիլով բիվայետ: Օչեն պլոխո: Կուդա՞ վսյո դվիժեցա:

«Խիբսիկ անմըղուկին շիշմողը շիշմվի, գյուլլողը գյուլլվի, ջեհեննողը ջեհենվիս, սիկրիտս սիկտիր սիք», – հանկարծ իր համար լսելի՝ շշնջաց Մարիամն ինքն իրեն, կարծես ներսից չասեր՝ բայց դրսից լսեր, շուրթերը հազիվ շարժելով, սառած աչքերն անկարող՝ կիսամութից կտրել, որտեղ կարճահասակ ծերուկն արդեն իր շքախմբի հետ ոտքի էր ելնում, «պառա, մոյ դռուգ, պառա» ասելով: «Վսյո ժե օն վելիկիյ պոետ բիլ»: Մարիամը հանկարծ տարօրինակ զգացում ունեցավ կրծքի մոտ. ձեռքը թաքուն տարավ կրծքին. զգեստը թացացել էր. շոշափեց թացը, մատը թաքուն տարավ բերան. կաթի պես մի բան, մի մեծ կաթիլ էր դուրս ծորացել: «Արամիկ ջան, շուտ հո չի՞», մի պահ ուզեց վախենալ, չվախեցավ. վախենալու ազդակ Արամիկը չէր տալիս:

* * *

Երբ դարձան գյուղ՝ կիսամութ էր, ուշ երեկո: Մարիամն ավտոյից իջավ՝ ներսից լրիվ դատարկ էր իրեն զգում, թեև դրսից փորիկը լավ էլ շոշափելի էր Արամիկի հետ միասին, կրծքադոշի թացն էլ սրթսրթացնում էր: Արամն իր վիլլիսով նրան բերեց, իջեցրեց, ճակատը համբուրեց, շուռ եկավ ու իր վարորդի հետ ետ գնաց. քիրվու կիսաքանդ ավերակ տանը որոշեց չգիշերել: Մարիամն ուզում էր գնալ տուն, դեմից թացացած շորը փոխել. Մարիգ տատը չթողեց. եկավ, ձեռից բռնեց, տարավ դեպ քիրվոնց ավերակ տուն: Սագերը տապ էին կացել, գուցե արդեն քնած էին: Մարիգ տատը պատշգամբի առաստաղից կախած լամպը պտուտակեց, վառեց, Մարիամին ներս տարավ կիսամութ սենյակ: Տարավ սենյակի ամենահեռու անկյուն, որտեղ վառարանն էր դրած, վառարանի վրայից մոմի մի կտոր վերցրեց, լուցկի, մոմը վառեց, ամրացրեց վառարանին, վառարանի ետևը պատին հենած մահճակալի կոտրված առանձին մետաղյա գլխամասն ուժով մի կողմ քաշեց, վրայի հաստ գույնզգույն խունացած սարդոստայնը՝ հերվա Ալբավանքի խունացած ժապավենների հաստ խրձեր հիշեցնող, ջղայն շարժումով մի կողմ քաշեց վարագույրի պես, պոկել-բզկտելով, ու Մարիամը տեսավ նրբատախտակի մի քառակուսի կտոր, որ կարծես պատի մեջ եղած ծակ փակեր: Տատը նրբատախտակը մի կողմ տարավ ու, մոմը վերցնելով, կռացած մտավ բացված ծակը: Մարիամին կանչեց: «Վախիլ մի, Նիիլիս փիրիխն ա»: Դա այն պատն էր, որ սարալանջի մեջ էր խորանում, ծակը տանում էր գետնի տակ: Մարիամը սողոսկեց նրա ետևից: Մութ սենյակ էր, հատակը ներքև գնացող: Տատը մոմը դրեց կիսաքանդ պահարանի վրա. սենյակը մի քիչ լուսավորվեց, հեռու պատի մոտ Մարիամը տեսավ մի քանի չորացած թփուտ, որոնցից խունացած ժապավեններն էին կապած, փոշոտ սեղանի վրա՝ մի քանի մածնապանրիկի պսպղուն գլուխ:

– Նիիլիս որջիկն իր, – ասավ պառավը, ու նրա սև աչուկները փայլեցին մոմի լույսի տակ. – թի Ալբավանքը հիրու՝ էստի կուգայինք, նիստի, որիկիդ վիրա նիստի: Հընչ Լենին, հընչ ռայկոմ Հյուրսիկ Քյուրսիկ չի սիրի, Նիիլիկս քուրիկս, իսիմ լեսը Մարիգս, Սուրիկիդ մերիգը, Սաթիկը, հե՜ պյիր հյուրսիկ էստի կիյնիին Բուդդիկին, Հյուրսիկ Քյուրսիկին, Զրդուխտ ինյանին, Ալլա Իլլյային, բիսմիլլյա լյային, Մեհմեդ ախպրիկին ապրած կենա ըսիինք, տղուգիցը սիկրիտ:

Մարիամին նստեցրեց գետնին: Ինքն էլ փեշերի հաստ դաստեն անամոթաբար քշտեց-բարձրացրեց, գոտկատեղից հանգույց կապեց՝ որ չխանգարի, ու նստեց իր սիրած դիրքում՝ ոտներն առաջ: Մարիամը նկատեց տատի հաստ կապույտ բրդյա ռեյտուզը. ուրեմն կապույտը ոչ թե գուլպաներից մեկն էր, այլ ռեյտուզը, Մարիգ տատը ձախ ոտքին ռեյտուզի վրայից մի հաստ բրդյա գուլպա էր հագնում՝ կարմիր, մյուս ոտքինը ռեյտուզն էր:

Այժմ Մարիամը տատի շուտասելուկներն ավելի հեշտությամբ էր հասկանում.

– Հյուրսիկ հյուրիկ խիբսիկ քով, – ասում էր պառավը, – խոխիկ նույնիկ պինրիկ մոմ:

– Հիրվուն նույնիկ մուտիկ հիչ, – ասում էր պառավը, – Լոս ջեհեննեմ համբերիչ:

– Հիրվանց սիկրիտ նույնիկ բինդ, – ասում էր պառավը։ – Նիիլյայիս ամեն բյուրգինդ:

– Մանգուստ ղավուրմա մանղալ, – ասում էր պառավը։ – Ուսսուրիյսկի վագրն ալ:

Չնայած խոնավությանն ու տհաճ ճոճվող կիսամթանը՝ սպիտակ գնդերի ու ժապավենների խրձի դեմ նստած պառավի կախարդանքը հանգստացնում էր Մարիամին, ու կարծես Արամիկը սկսեր հետն էլի խոսել:

Կողքի պատի քարերից մեկը ցից էր ու սպիտակ, վրան՝ որմնանկարի կիսատ գունավոր նախշեր, կնոջ կիսադեմի պես մի բան: Քարի վրա սպիտակ, մի քիչ դեղնած մեծ խաչ էր դրված՝ վերին ծայրը պատին հենած: Նույնպիսի մի քանի խաչ կար պառկած գետնին՝ ժապավենների խրձի տակը: Մարիամը դրանցից մեկը վերցրեց. մածնապանրիկից էր:

Պառավը վերջացրեց ծեսը:

– Իդ խաչը նույնիկ ա, – ասաց, – Նիիլին իր սարքե: Էրիվան Բաքը, Բաքը Էրևի, Տբղիզ համա մեկէլ Տբղիզ, կուզիս կիր, Մարիգ լեսն էլի ունի:

Վեր կացավ, փեշը թափ տվեց, մածնապանրիկի գնդի ետևից հանեց մի ծրար ու ցույց տվեց Մարիամին.

– Քիրվու հյուրսիկ Նիիլին քուրիկս քառսուն անգամ քառսուն լյուսնիգ հայաթի մածնապնրիկ կմերեր, – ասաց։ – Իսիմ լեսը էնա անջախ քառսուն լյուսնիգ հայաթի կմերեմ: Մե պյան վիկալավ տարավ, մե սիկրիտ, ամա թի շատ նեղն իլնիս՝ իրան հիսա կռասնի կրեստով բիթի կինիս, հին քիթութը հինտի ա է՜, իսանը գիտիկ ա: Մըտիկիդ խազ ըրա, մատնիքի մըտիկիդը, ադրեսը էստի ա: Սիկրիտը հիրվանից նույնիկ ի: Թի գա էստի ապրի, իս սավաշ մավաշ հիչ, թի գա էստի ապրի, իսիմ իրա տյունը Արամին ասիլ իմ՝ ձիր չիտա, հիրա ծարը վարիլ ա՝ ամա հիրա տյունն ու օդեքը հիրանն ա: Յուլյային ինկդ կդնիս, համա թի ինկ ընիս անջախ լուլ ա, խոխին չեկան չեկա յա ըրիլ, յադ, որիկը, համա թի միծ դիփ պինդիկ սիկրիտ ուզիր՝ Նիիլին գիդինի տակիցը գիտիկ պիտ անիս, ճար չիկա:

Ծրարը ետ դրեց մածնապանրիկի ետևը: Հետո մոտեցավ հեռու պատին՝ լրիվ հողի մեջ մտնող, ու Մարիամին ցույց տվեց ևս մեկ ծակ՝ նրբատախտակով փակված:

– Իստի հուրը չի միտնիս, իստի մունք հյուրսիկերոնքը հիրու կեյնինք, իստի մի դիփ նույնիկ ա, Ասպրամ տատն ըսավ, է յան կերթա՝ է յանվա Տբրիզ, է մե յան՝ է մե յանվա Տբրիզ, է մի յանն ալ հե՜, Գնձասարով Աղդամովը մե յանը Բաքի, մե յան Իրևան, իռոնցուք Կառափնաֆկասի Ղզբղ ժեռը հերուն մույտիկ կինի, ամա վուվ գիտիկ Նմռութ ալ թի հըսավ՝ հըսավ, իրան չոխ յոխ: Ասպրամ տատն ըսեր հոն քյարերը Նմռութից հոն յոլ ին պիրի վախտինը՝ գիդինի տակովը: Արամ թգվորիկը: Օխտը պյիր քառսուն աբիվատ պյիրավ՝ Արամ թգվորիկը, էլ չոբան, էլ փինաչի, ակադեմիկ, սալդաթ, նայոմնիկ, ռայկոմ, էկլեկտռիկ, բրիգադիր, քյարփնջի, սրնգահար, մաշտոց, ջեհենդի, հյուրսիկ, խիբսիկ, կովիկ, օխչար, խոխա – դի՛փը: Ծիրը տինգ էրավ, սենց շարքո՜վ, հե՜ մընչ Ժեռի պըլատները, իրա հյուրսիկին հիտը պըլատը մուտ կիցավ տապ կիցավ ու պը՛րծ: Հին օրևից յանը շընչ հընչ կիյնիր՝ իրա դարդը ֆընդըխ, տյուն շինին յա գյուլլիին ջեհեննեմին, հըմա խոխա չի կիթին, օղորմի Արամ թգվորիկ, սիկրիտ չի պինդիկ իրա հյուրսիկի: Արամ խոխա յոխ, անջախ մին Արամ հըմն ա Մարիգ լեսիմը դա Արամիկը ին յանին քյալըմ ա:

Մարիամը նայեց մութ ծակի մեջ:

– Գմփռա մե օրև միջումը թղի՝ օխտը օրև յիտ չիկիվ, գիտիկ գյիլի փայ ա ըլլիլ: Ամա բաքամ իսան չի ինի, գյիլի յա ջեհենդեմի փայ իյնի, ղրաղ իլիյակա իլիյայոխ, ին Ժեռի պըլատիցը կյալեմ ա կի՜նըմ: Կռասնի կրեստ թումբիկը վու տըհա է՝ Ալբավանքի առվու քով, կամուֆլյաժ սալդածիկ միջումը թաղիկ, սաղ Կռասնի կրեստ թումբիկի սարդաբախչա է՜, Նիիլիկ ըսիր՝ Նմռութից Տաշքյար, Տփղըսից Տփղըզ, էլ Ղզբղ ու էլ Արամիակ, ղոնղոբիրիյցիքի դիփ կիսրերութին: Ամա շայտանբոմբ ալ միջումը կոխած կիյնին անիսան մառաձյոռ պյան: Մե լուսնիգ ադ ալ նեսեսեր կիյնի, դու լոխ մըտիկիդը խազ ըրա:

* * *

Մարիամին Արամիկը չգիտես ինչու արթնացրեց շատ վաղ, ադամամութին: Տատն արդեն դուրսն էր: Մարիամը խարխափելով, մի քիչ տնքտնքալով վեր կացավ, գնաց խոհանոց, ջուր խմեց, պատուհանից նայեց դուրս՝ գոմափարախի դուռը բաց էր, ներսից լույս էր գալիս: Առավոտ գիշերով տատը քարայծ էր կթում: Մարիամը շալի մեջ փաթաթվեց, սրսփալով դուրս եկավ բակ ու գնաց գոմափարախի ետևի կողմ, որին Սուրիկն «այծիկնոց» էր ասում: Ներս մտավ՝ տատը կռացած կթում էր քարայծին, երկու դույլ կաթ արդեն կթած կար, երեսները շորով փակած, երրորդ դույլն էր լցվում: Տատը ետ նայեց, Մարիամին տեսավ, բան չասեց, կարծես չտեսնելու տար: Կթելը վերջացրեց, դույլերը մեկ առ մեկ տարավ դրեց այծիկնոցի մաքուր մաս՝ տաք թոնրի պռնկին, մերանը վերցրեց, ամեն մեկի մեջ մի քիչ ածեց, հետո կռացավ ու թևերով ինչ-որ բան սկսեց անել, երգեցիկ քրթմնջալով, ինչպես սովորաբար: Այծիկնոցի դռանն անշարժ կանգնած՝ Մարիամը հետևում էր նրա շարժումներին, ունկնդրում նրա քրթմնջվող մեղեդին: Մինչ այդ տատն այծիկների հետ էր խոսում, հիմա՝ պանրացվի: Հետո հանկարծ վերջացրեց, շուռ եկավ, Մարիամը տեսավ որ Մարիգ տատը մերկ կրծքերն է ետ դնում շորերի մեջ: Ամաչելով՝ Մարիամը նկատեց, որ լավ էլ պինդ կրծքեր էին տատի կրծքերը, և նույնիսկ, չնայած վատ լուսավորությանը՝ սևին տվող հաստ ուռած երակը նկատեց նրանցից մեկի վրա:

– Իդ ի, – ասաց տատը։ – Սիկրիտը մերանի միջումը լից, մածնիպինրիկը պինդիկ իլնի:

– Մարիգ տատ, – ասաց Մարիամը։ – Դու կաթ ունե՞ս:

– Ի կիթիկը հընչ ի վուր, – ասավ տատը։ – Սյուրիկս թի ուզի՝ իսօր իլ հրամմի, Քիֆուրիկս իլ: Մե տասնուխընգ ձմրիկ կիթիկս ծիծին ամեքը, օղորմածիկ Արուս իկալոգիա իր Կյորիսի կողմիցը՝ կիթիկ յոխ: Ամա կիթիկս հուր պիտ կորիր: Փորձիս տի՞:

– Ոչ, – ասաց շփոթված Մարիամը:

– Ամա տի փորձիլ իս, – ասավ տատը։ – Իդ վուր մածնիպինրիկը պինդ ա պըհում՝ հի իսիմ Մարիգ լեսի կիթիկն ա, խիբսիկ անմիղուկը Պըլատի Ժեռը կինա կյա, խիբսիկի կիթիկը, մերանը, քյամին, մին ալ իսիմ կիթիկն ա, էդ ա, բալե: Քյործա ծամի, կիթիկդ կա ու չի կինա: Հիրուն հիրին նույնիկ կինի, կիթիկդ սիկրիտ ա, Արամիկը պինդ կինի: Նիիլինն իր չեմպիոն պինդիկը, Յուլյայինը ադա Սրուշյոյինը հեն չի: Յուլիկը աջողիլու իր ամա հի լիզուն կտրվից հընչ չեկա նանաբաբա ջեհեննեմի գյուլլին խոխա հյուրսիկ վախցրին, լիզուն կտրվից կիթիկն ալ հիտը, չեկա ֆաքը նանը հատի, սիկրիտ սիկտիր սիք: Ճիշտիկը կանիս, դրուստ ու ղորթ:

Դրսից լսվեց ավտոմեքենայի ժամանելը: Սուրիկն էր վերադարձել, ՄարիամուԱրամիկ քաղաք տանելու: Գիշերով Երևանից դուրս էր եկել ու թափով հասել, որ օրուլույսով ետ գնային:

* * *

– Հասանք, բալես, հասանք, մի քիչ էլ դիմացի՝ հեսա տատոնց տունը հասնենք, Նամռութը գա մեզ հետ խաղա:

Մարիամը ջիփը թափով քշեց գյուղամեջ, կանգ առավ, դուռը բացեց, դուրս եկավ: Նամռութը պոչը թափ տալով վազեց, քիթը քսեց փեշին, գլուխը խփեց ծնկներին: Մարիամն ավտոյի շուրջը պտտվեց, տաք առողջ յուղը հոտոտեց, ետևի դուռը բացեց, թնկթնկացող Արամիկին՝ մածնապանրիկե դինոզավրի փսլնքոտ, կիսակերած գլուխը բերանում՝ իր աթոռակից հանեց, գրկեց, տարավ տուն: Հետո պետք էր երեխային կերակրել, շորերը փոխել, պառկեցնել քնելու: Տունն իհարկե դատարկ էր, բայց հավաք, մի քիչ միայն անմարդաբնակ իհարկե, մարդու կարոտ, բայց երևում է հետևում էին, Յուլյան երևի: Արևը մայր էր մտնում, երբ Արամիկն արթնացավ: Մարիամն Արամիկին շալակեց ու քայլեց հանդ՝ տների ետևը, Նամռութի ուղեկցությամբ: Խնձորենու հաստ ամենակոթը շրջանցեց, Արամիկին նստեցրեց բաց դաշտում, վերադարձող կովերի ու Կուրոյի ճամփից հեռու, շատ չխորանալով՝ շուրջն եղած ծաղիկ-մաղիկ հավաքեց, փունջ արեց, Արամիկին բացատրելով, թե հեսա տատին են փունջը տանելու, փունջը ձեռը՝ Արամիկին շալակեց, Արամիկը մազալու փռշտաց, քայլեցին դեպ գերեզմանատուն: Անցան ադրբեջանցիների գերեզմանաքարերի կողքով՝ կրակոցների հետքերը երբեմն խիտ, երբեմն նոսր՝ մեռածների նկար-անունների կողքը, շուրջը, մեջը, գրանիտի ծեր պոկած կամ չպոկած: Նամռութն առաջինը հասավ, ճիշտ քարը ցույց տվեց: Սպիտակ քար էին դրել Գևորգ պապի գերեզմանի սևագորշ քարի կողքը, վրան երևի Արամը, Գևորիկը, Վալոդը թե ով փորագրած կլինեին մի ծուռ խաչ ու Մարիգ տատի անուն-ազգանուն-տարեթիվ, հենց մատուռի կողքը: Տատը գնաց Արամիկի ծնվելու օրը, թաղմանն իսկի Սուրիկն էլ չհասավ, ջահելահայրություն էր անում: Մարիամից թաքցրել էին, մի շաբաթ ուշ հայտնեցին, երբ Սուրիկն ասաց «պիտի գնամ Բյուրգնդև»: Մարիամն երեխուն կաթ տվեց ու լուսավոր լացեց, գիտեր, մայիսը գա՝ Արամիկի հետ պիտի հասնի գյուղ, մարդու գործուծրագրից անկախ:

– Հե՛, – ասավ Արամիկը, հիշեցնելով, որ ինքն արդեն Մարիամի ներսը չի, դուրսն է, դրսում ուրիշ բաներ էլ կան, մոր շուրջը բան-ման կա, Արամիկ, գործ ու ծրագիր, Բյուրգնդև, մարգագետին, Նամռութ, մատուռ, գերեզման, բան:

Մարիամը ծաղկեփունջը դրեց քարին, Արամիկի հետ մի քիչ կանգնեց քամուն, վեր նայեց Ժեռին՝ քարայծները հետ էին գալիս: Իրենք էլ ետ դարձան: Արամիկին պառկեցրեց, նստեց մի կուշտ քյործա կերավ. տատի պատշգամբի լուսամուտագոգին խնամքով դարսած էր, վայ թե Յուլյան հավաքած կլիներ, թարմ արմավ էլ կար, Մարիամը մի քիչ արմավ չրթեց, կշտացավ ու ինքն էլ շուտ քնեց: Մածնապանրիկ կարոտել էր, Արամիկի խաղալիքներից բացի՝ որ Սուրիկն էր սարքել, չկար արդեն մի քանի ամիս՝ ինչ գյուղ չէին եկել, իսկ Արամիկի խաղալիքները հո չէին ուտելու: Համ էլ շուտ կոտրվող էր դուրս եկել վերջին մածնապանրիկը, ինչ տատը չկար՝ Յուլյան էր արել, բայց էն չէր. ի՛նչ քառսուն լուսնիգ, երկու ամսում չորացել էին. երեխու խաղալիքները ծռել չէին համարձակվում հայրումայր՝ էլ առաձգական չէին, կկոտրվեին:

Ադամամութին արթնացավ: Այծիկնոցում լույս էր առկայծում: Սրսփալով շալը գցեց վրան, Արամիկին ստուգեց՝ մատը մածնապանրիկի պես բերանը դրած՝ խորասուզված սվսվացնում էր, տղու հուր մատղաշ մետաքս մազը շոյեց, դուրս եկավ պաղ խոնավ կաթնամութ, խարխափելով հասավ այծիկնոցի դուռ: Ներսից շրշյունի պես կամացուկ մեղեդի էր լսվում, ասես մեկը գրեթե շշուկով երգեր: Բայց երբ մտավ՝ միայն Յուլյային տեսավ, իսկ Յուլյան հո չէր կարող երգելուց լինել:

Յուլյան արդեն երկու դույլ կթել էր, երրորդն էր կթում: Խեթ նայեց իրեն, գլուխը թեքեց, իր գործին կեցավ: Կթեց-վերջացրեց, դույլերը տարավ դրեց թոնրի պռունկ, մերանը վերցրեց լցրեց մեջը, հետո խեթ էլի ետ նայեց Մարիամին ու թողեց գնաց, դռնից զգույշ դուրս սողոսկելով, որ հանկարծ Մարիամին չդիպչի: Մարիամը մտազբաղ մտավ ներս: Գոմի խորքում խլրտոց լսվեց, Յուլյայի Միլյա երինջը գրեթե շշուկով կոնտրալտոյով ասաց «մու՞» ու լռեց: «Մե՜», կամացուկ ձայնակցեց Գմփռոն: Մարիամը կողքով անցնելիս շոյեց նրա չոր բուրդը, հոտի մեջ ընկղմվեց, մոտեցավ դույլերին, նայեց-նայեց խմորվող կաթին, շուրջն աչք ածեց. գոմափարախի քարե պատին սև քարերի մեջ մի հատ ցից սպիտակը կար, դեմքին՝ որմնանկարի կապույտ մնացորդ, կնոջ ու ծծկերի դեմքի կես: Քարի վրա էլ, նրանց սովորության համաձայն՝ սպիտակ, մի քիչ դեղնած խաչ էր պառկեցրած, երևի, ինչպես միշտ, մածնապանրիկից: Մարիամը մի քիչ էլ նայեց դույլերին, դոշերը բացեց, հոգոցով կռացավ վրաներն ու սկսեց մի քանի կաթիլ կաթ կթել ամեն դույլի մեջ: Մեղմիկ, քրթմնջոցի պես՝ լսվեց երգեցիկ, կարծես ծանոթ մեղեդի, ու խոսք. «Ճիշտիկը կանիս, դրուստ ու ղորթ. իրկու հիրվունից նույնիկը հանի՝ իս իլ քիզ սիկրիտ. հիրվանից միկմիկ անիլը ույժ ի, պինդութին ի տալի, մյուդիգը ույրիշ ա, հիրվանինը վուր մյուտիգացնըմ իս՝ իլ նույնիկ չի: Յուլիչկան քիրըս ա ամա մյուդիգ ա, դիփ ա մյուդիգ, կիթիկը չի պինդընա, հընչ խոխ վախտ վախցրին՝ կիթիկ չիք»:

Ետ նայեց։ Այծիկնոցի մուտքից իրեն էր նայում Յուլյան, բաց կապույտ աչքերը կաթնամութի մեջ փայլում էին: Կարծես ինքն էլ լսած լիներ ձայնը: «Հիրվանից հյուրսիկի կիթիկ գյուլլեն չի գյուլլի, շիշմեն չի շիշմի, ջեհենդեմ չի ջեհենդի, կիթիկդ ապրած կինա, պինդիկ նույնիկ սիկրիտ»:

Գործը վերջացրեց, շուռ եկավ դեպ Յուլյան, կրծքերը պահեց զգեստի տակ: Ձախ կրծքի վրայի կապույտ հաստ երակը մի պահ Յուլյայի աչկունքի պես առկայծեց, կորավ: Արամիկին կհերիքի, հարց չկա: Յուլյան անթարթ նայում էր, հետո գոհ ժպտաց, շուտով իր սպիտակ կերպարանքն այծիկնոցի մուտքին չէր ուրվագծված այլևս, կաթնագույն լույսը սկսեց լցվել ներս, գիշերը նահանջում էր հանդարտ բայց արագ, սիկրիտ-միկրիտ, թաքցնելու բան էլ շուտով չէր մնալու: Երեք հազար հինգ հարյուր վաթսուն կրակոց էր լինելու այսօր շփման գծում:

2015

ՄԱՔՐՈՒՀԻՆ – 2017

Կամ ԱՐՅՈՒՆՈՏ ԾԱՂԻԿ

Եթե բարու, գեղեցիկի իրական ընկալում ունես, եթե կարեկցելու ունակությունդ իրոք զարգացած է, ապա սիրտդ չի կարող չպայթել կյանքի անասելի անկատարությունից, և դու կյանքն ավելի լավը դարձնելու մշտական, անսահման մոտիվացիա կունենաս։

Հրաչյա Ամիրյան

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

ա

Դուռը թխկացրին կիրակի ուշ առավոտյան. աղքատ է կամ գազից են էլի: Կեղտոտ շքամուտքի հարևանների անհասկանալի կամ շատ էլ հասկանալի անտարբերությունը՝ մուտքի դռանն էլեկտրոնային փական դնել, մաքրությանը հետևել, մտքիս յոթերորդ մակարդակով կրկին անցավ, հիշեցնելով որտեղ եմ ապրում, ինչու: Կինս արդեն գնացել էր մարզասրահ, ըմբոշխնում էի սուրճն ու մտքերիս անկառավարելի, ծակոտկեն թռիչքը, օղորմածիկ հորըս մասին հերթական երազի աղոտ ծվենից դեպի այդ զգացումը՝ որ այդ երազներում մի բան ավելի կա, քան հիշվում է ու քան կարող ես ձևակերպել, կարծես ավելի լիիրավ, լիարժեք արարած լինես այդ երազներում, կարծես քնելն ավելի հաճելի է, քան ապրելը: Ուզում էի հիշել երազը, չէի կարողանում: Հորդորում էի ինքս ինձ սուրճ խմելը կարճել, կենտրոնանալ, փորձել հիշել, թե կորցնեմ՝ մռմռալու է կորածի տեղն ուղեղիս դաջված, երկար, ստամոքսի խոցի կամ դեժավյուի պես, տեսել ես ու չես կարողանում հիշել, որտե՛ղ նախորդ անգամ, հենց միտքդ դրան է հառվում՝ տրամըդ սկսում է փչանալ, անզորությանդ հերթական ապացույց ապրում: Դրանից էլ դեպի, ասենք, պատուհանից դուրսը թափառող կատու (վերջերս ձագեր էր հանել ու առնետներին կեղտի կարաս աղբամուղի ներքևի մասից դուրս մղել. Տարոնն իսպանացիներին էր հանձնել աղբ հավաքելու գործը, երևի Բոշիկի բիզնեսին, և նույնիսկ մեր շքամուտքում հասկացել էին, լավ է աղբը ձեռքով տանել ներքև, լցնել նորիկ աղբարկղ, քան հիսուն տարվա ծակ աղբամուղ, որի ծակերից ողջ հարևանության կեղտը հրավառության պես սփռվում էր հարկեհարկ. կատուներին տեղ էր բացվել). լավ է, կատուն ուրեմն կեր է հայթայթում, նոր տարուն բոլորը կերակրելու են ձագերին մնացած խոզաբուդ ու թաշախուստով, հիմա դեռ շատ չեն կերակրողները, բայց որ դուրս է եկել ու բարակ ձյան շերտին ծտի ոտնահետք թողնելով քարտեզ է քչփորում՝ էն տաք կեղտոտ նախկին առնետաբնում ձագերն ուրեմն սպասում են, սաղ են դեռ:

Դրանից էլ՝ մինչ վաղն օֆիսում անելիքը, մի երկու ուրախալի լուր – Նունեն վերջացրեց անելիքների հերթական ցուցակը, Կարինեն գրեց հերթական տեքստը, վաղը բոլորը ելույթ են ունենալու կարևոր թեմայով: Իրենք իրենց մաքուր ու ազիզ պահելով, չնայած շրջապատի կեղտին, ինչպես կատուները գիտեն: Մի քանի լուր էլ՝ անհայտ է, ուրախալի թե ոչ, շարժումը, գործը ցույց կտա հետագայում, և մի երկու անհանգստացնող լուր, դե դա միշտ կա, ուղղակի հասցեագրել է պետք:

Ֆիզիկապես մարմինս արթնանալուց ի վեր դեռ չէր բողոքել, դա էլ էր լավ, կենացի պես կամ եկեղեցում մոմ վառելու պես՝ կնոջս, տղաներիս, մորըս ցանկացա նորմալ օր ապրվի, մի պահ մտքովս հաճելի ծանոթներիս, մոտիկներիս ու ֆրենդերիս տասհազարանոց բանակը սղղալով անցըրի՝ որ հանկարծ ու չհամարձակվեն ու էս ձմեռվա կեսին իրենց վատ զգան կամ բան պատահի, կամ, մանավանդ ծերերը՝ մեռնեն, բայց դե ոչ միայն ծերերը, մեռնել շատ են սկսել սիրել շրջապատումս, գոտեպնդվեցի, որ թե հանկարծ վատ լուր իմանամ կամ բան պատահի՝ պատրաստ լինեմ. ու էդտեղ դուռը թխկացրին:

Հաճախ եմ ձև թափում իբր տանը չեմ, բայց թխկոցը մի քիչ ուրիշ էր, անհարմար զգացի խաբել նույնիսկ անծանոթին, քանի որ ուժ ունեի մեջս, կյանքի ու մահվան հարց չէր:

– Ո՞վ է:

– Բարև ձեզ, – աղջկական ձայն: – Ես եկել եմ:

– Ի՞նչ եք ուզում:

– Դուռը բացեք:

– Բայց դուք ո՞վ եք: Ի՞նչ հարցով:

– Ինձ Լուսինեն է ուղարկել:

Լուսինեն ընկերուհիս է, ուղարկել է՝ ուրեմն պատճառ կա, թեև ինչու չի զանգահարել, գուցե զանգահարել է չեմ վերցրել, չեմ նկատել, երեկոյից բջջայինիս ձայնը կտրել էի:

– Համեցեք: Եթե Լուսինեն է ուղարկել՝ բարով եկաք: Ում որ Լուսինեն ուղարկի՝ մեր ցանկալի հյուրն է:

Ներս մտավ, բարալիկ, գնաց էդպես վերարկուով նստեց բազմոցին: Էդքան էլ թափած չէր տունը, կինս գնալուց մի թեթև տեղն էր դրել ամեն ինչ հյուրասենյակում:

Դեմը նստեցի: Կարող էր լինել ագիտատոր, ուսանողուհի կամ... բուժքույր, վաճառողուհի... գազ, հեռախոս, ջուր, էլեկտրացանց... ժեկ... օրիֆլեյմ... եհովա... մատաղ՝ չէ... Ավելի շուտ իմ կողմից իսպառ մոռացված զարմուհու էր նման:

– Լսում եմ:

Սովոր չեմ շատ հարց տալ: Երկրորդ անգամ չհարցրեցի. Լուսինեն ի՞նչ հարցով է ուղարկել: Թող ինքն ասի:

Նայեց շուրջը, ինձ, ժպտալով, նորից շուրջը:

– Լուսինեն ասաց, որ այսօր ժամը տասնմեկին գամ ձեզ մոտ:

– Այո՞:

Ժպտալով նայում էր: Շարժում արեց վերարկուն հանելու: Միջին հաստության տոպրակը դրել էր կողքին: Տոպրակի միջից դուրս էր ցցված Փոքրիկ Իշխանի թիկնոցի ու թրի ծայրը: Ոտները կարծես չէին ծորում, սակայն պետք է բերել հատակի շորը, կոշիկների տակը խցկել:

– Սկսե՞մ:

– Այո, բայց ի՞նչը:

Ժպտալով ու քիչ զարմացած նայեց:

– Լուսինեն ասաց՝ ժամը տասնմեկից մինչև երեկոյան իննը:

– Ի՞նչը մինչև երեկոյան իննը:

– Դուք կտրամադրեք ինչ որ պետք է:

– Այո՞:

Ուղեղիս մատոռը գժի պես ֆռռաց: Տեսնես ինչը պիտի տրամադրեմ: Գնամ հեռախոսս գտնեմ Լուսինեին զանգեմ: Ինքը չի զանգում՝ գոնե ես... Ով է: Գուցե նրա զարմուհի՞ն Բջնիից, ում մարդը տնից շպրտեց, թույլ չի տալիս երեխաներին տեսնե՞լ: Մնալու տեղ չունի, եկել է մեզ մո՞տ ապրի, դատական գործերով զբաղվի: Կես բերան ասած կլիներ: Ամուսնացած չի թվում:

Աղջիկը հարմար ետ ընկավ բազմոցին ու, ոտքերն առաջ ձգելով, ասաց.

– Ես ձեր նոր մաքրուհին եմ:

Կինս ու Լուսինեն որոշել են առանց ինձ ասելու մեր մաքրուհուն փոխե՞ն:

– Մենք արդեն ունենք մաքրուհի, – ասացի բացատրական տոնով, սկսելով հասկանալ:

Աղջիկը մեջքը լարեց.

– Սա բնակարան տասնի՞նն է:

– Տասնիննը վերևի հարկում է:

Վեր կացավ:

– Վայ: Բա ինչի՞ եք ասում, որ Լուսինեն ձեզ ասել է:

– Մենք երևի տարբեր Լուսինեներ նկատի ունենք: Ես ընկերուհի ունեմ, անունը Լուսինե, եթե նա մեկին ինձ մոտ ուղարկում է՝ երևի մի բան գիտի, մտածում եմ:

– Լուսինեն ասաց՝ կգնաս բնակարան տասնիննը, իրենց մաքրուհի է պետք:

– Վերևի հարկ պիտի բարձրանաք:

– Կներեք:

Աղջիկը տոպրակի հետ անհետացավ դռան ետև ու մեր կյանքերից երևի մեկընդմիշտ:

– Պատահում է:

Մենք մաքրուհի ունենք: Կարինեն է: Ավելի տարեց, ինքը մեծ աղջիկ ունի: Բայց չես իմանա, որքան է տարիքը, ոչ իր, ոչ աղջկա. երբեմն շատ էլ ջահել տեսք է ունենում, պարզապես՝ ուրիշ տեսակի մարդ է: Մորըս մաքրուհին՝ Իվետան, նրան բերեց, տարիներ առաջ, մորըս տուն՝ իրեն օգնելու, հետո երբ մեզ էլ էր մաքրուհի պետք՝ նրան առաջարկեցինք: Մայրս իր Իվետային ստանդարտ հինգ հազար է տալիս արդեն քանի տարի, Կարինեն ուրիշ սպասելիք չուներ էլ, ես իսկույն ավելացրի ևս մեկ հազար, մենեջերիս խիղճը գտնում էր, որ մեզ վրա ծախսվող օրվա տրանսպորտի ու ուտելիքի գինը, անկախ թե մեզ մոտ է ուտում թե ոչ, չպիտի իր վաստակից դուրս գա, մանավանդ ընդամենը երկու շաբաթը մեկ էինք կանչում: Կինս հին սովորությամբ ասում էր «հավաքարար», ես չէի ասում, ուրախ էի, որ կա այդ բառը՝ մաքրուհի: Փոքրիկ, քիչ խոսկան, մազալու բայց պինդ հագնված, ձեռքին երկու ծանր ցելոֆանե տոպրակ, իր ծեսն ուներ. գնում էր ննջարան շորերը փոխելու, ու մի աթոռ պիտի լիներ նախօրոք դատարկ, որ իր շորերը դներ, հանկարծ մերինին չդիպչեր: Կեղտոտ ներքնաշոր՝ հասկանալի է, բայց չէր ուզում նույնիսկ որ ասենք իմ բաճկոնն իր ժակետին հանկարծ դիպչի, և հակառակը: Հին ապրումի սպի՞:

Մի քիչ տունը հավաքում էինք նրա գալուց առաջ, որ շատ ամոթ չլինի: Իր թույլ սուրճն էր եփում, լավաշ ուտում միայն բոլոր հացերից, իր հետ բերածը եփում, կարտոֆիլ կամ նման բան, կճեպը մաքրում երկար, մեր բութ դանակով, մանավանդ մեր տանը տաք ուտելիք՝ հազարից մեկ, խմորեղեն, շոկոլադ կամ կոնֆետ կուտեր, միրգ էլ երբեմն, բայց ամենը՝ ընտրովի: Պանիր չէր ուտում բացի չանախից: Ամառը մեր փչացող մրգերից կոմպոտ էր եփում: Մոտիկացանք մի քիչ, նոր տարվա և այլ նվերներ փոխանակեցինք. սկսեց իր հետ անպայման նվեր բերել. թխվածքաբլիթի կտոր, երկու կոնֆետ: Ուշ էր գալիս, տասնմեկի մոտերքը. չէր առարկում, եթե ես տանն էի կամ երեկոյան տուն էի գալիս, քանի որ շատ ուշ էր ավարտում՝ տասներկուսի մոտերքը. բայց գիտեի. համարում է, որ տղամարդը չպիտի տանը լինի հավաքելու ժամանակ, կամ կարծում էր նեղություն է պատճառում, գնում էի մայրիկիս տուն, սպասում մինչ նա պատրաստ լինի գնալու, նոր գալիս: Մի քիչ շուտ գայի՝ ամեն քայլափոխի հարցնում էր, արդյոք չի խանգարում, արդյոք կարող է այստե՛ղ գնալ, այնտե՛ղ, շարժվում էի՝ ասում էր «հիմա այս տեղը կավարտեմ, կներեք», համոզում էի, որ խանգարելու բան չկա, իր գործն է անում, մեկ է նեղվում էր:

Մի օր ինչ-որ պատճառով պիտի ի՛նքը դուռը փակեր բանալիով, ես բանալին նրանից վերցնեի կանգառին, որտեղ ինքը պիտի ավտոբուս նստեր տուն գնար: Ծանր պարկերը ձեռքին կանգնած էր, տասներկուսն անց կես, ավտոբուսը հենց նոր գնաց, որովհետև հենց նոր մոտեցա, ուշացած. անհայտ էր, հաջորդը երբ կգա: Ասացի իմ պատճառով է ուշացել, տաքսի նստեցրի, պարկերը դրեցի առաջին նստարանին, նստեց ետևը, տաքսիստին հազար տվեցի, ասացի տեղ հասցնի, Բանգլադեշ, շատ էր հրաժարվում, ասացի սա այսպիսի դեպք է, միշտ չենք անի այդպես, մի անհանգստացիր, ուղղակի ուշ է, վերջը համոզվեց. ես էլ, ինքն էլ գիտեինք, թե էդ հավելյալ հազարն իրեն տայի՝ վայ թե ավելի համաձայն լիներ, բայց անհարմար էի զգում ևս մեկ հավելյալ հազար բուռը կոխել: Ոչ հայացքով ոչ էլ ձայնի ելևէջով մեր այդ երկուստեք իմացությունն ու հասկացությունն արտահայտեց: Նայում էր ինձ, ետևի նստարանին նստած, ավտոյի բաց պատուհանից, իր խոշոր լուռ աչքերով:

«Օֆ, դու որ բան հասկանայիր, ոչ ռուբլիդ է պետք, ոչ գնալս, ոչ մնալս»:

Իր ներկայությամբ խանութից գալիս էինք, մանավանդ «Սասից», լիքը-լիքը բեռնված, չնայած շատ բան առնողներից չէինք, կինս աշխատում էր մեծ գներ չվճարել, բայց միշտ գիտեի, որ իմ ուշադրությունը պիտակներին է. աչքս էին կոխվում. տեսնելու է Կարինեն, ուշադրություն դարձնելու է թե ոչ: Ուսանող ժամանակ Ամերիկայում ես էլ էի ուտելիքի գներին նայում, մի ժամանակ բացի այսպես կոչված նրբերշիկից այլ մսեղեն չէի կարող ինձ թույլ տալ, ինչ սկսել էի աշխատել՝ արդեն երկար տարիներ ըմբոշխնում էի, որ խանութում ուտելիքի գինը չեմ նայում, թե միայն ինչ-որ արտասովոր ապրանք չէ, ավտոմատ եմ վերցնում մածունը, կաթը, կարագը, պանիրը, հացը, ուզածս որակի կամ արտադրողի, ոչ թե ըստ գնի, որքան էլ թանկանում էր՝ դեռևս շարունակում էի առանց նայելու վերցնել, կյանքիս կարևորագույն նվաճումներից էի համարում, թեև երկար չէր տևելու, կամաց-կամաց էլի պիտի սկսեի նայել, քանի որ աշխարհը միշտ թանկանում է, աշխատավարձը՝ քչանում, թոշակով վերջանում գերեզմանում:

Կարինեն ոչ մի անգամ ռեակցիա չտվեց ոչ մեր երշիկ-բաստուրմին, ոչ հազվադեպ քչաքանակ թանկ գնումներին, ասենք նռանը, կամ որ ծիրանը թանկ տեղից էինք առած լինում, ոչ թե ներքևը կանգնած փողոցի վաճառողուհիներից: Փորձված էր, աղա կին էր:

Պատահում էր, թե կինս ներկա չէր՝ համարձակվում էր հետս զրույցի բռնվել, մանավանդ առավոտները խոսելու հավես էր ունենում, եթե ես էլ՝ էդպես մի քսան րոպե-կես ժամ կարող էր շաղակրատել, ի վերջո դառնալով իր լռակյաց էությանն ու գործին, ողջ օրը գրեթե լռելով: Չլռեր ում հետ պիտի խոսեր որ՝ տանը մեծ մասամբ մենակ: Քաղաքականությունից էր հարցնում, կամ ինչ-որ իմաստություն պատմում, ասենք ինչպես պետք է ջրել ծաղիկները, կամ իր գործիքային կարիքներից խոսում, թե ինչ արտադրողի մաքրամածուկ է պետք թե խոզանակ:

Չէի ասի թե արտառոց խնամքով էր մաքրում: Բնակարանի քունջուպուճախին ծանոթանալով՝ իր յուրահատուկ ալգոռիթմն էր մակաբերել. թե որևէ բան այդ ալգոռիթմի մեջ չէր մտնում՝ դժվար էր համոզվելու, մտցնելու: Կինս երբեմն հոխորտում էր նրա գնալուց հետո, հանգստացնող տոնով ասում էի որ չի կարելի մաքրուհուց սպասել որ ամեն ինչ անի, նա միայն օգնում է տունը նորմալ վիճակում պահել, մնացածը պիտի ինքներս: Երբեմն ուղղություն էինք տալիս, առաջարկում ալգոռիթմը փոքր-ինչ փոխի, սկզբում տունը մաքրի, հետո՝ արդուկ, թե արդուկից էր սկսում՝ օրը գիշեր էր դառնում մինչև անցնում էր տուն մաքրելուն, ցերեկը լավ երևացող կեղտերն աներևութանում էին, համ էլ լռվում էր մինչ կեսգիշեր: Արդուկ սովորություն ուներ կարիքից շատ անել, ինչ ձեռքն ընկնի, հատուկ դարսում էինք թե ինչը պիտի արդուկի, ինչը՝ ոչ, և եթե վերջում էր անում՝ կարող էինք ասել «հերիք է» երբ դեռ կեսգիշեր չէր: Շատ մաքրասեր էր, բայց եթե մի բան հենց սկզբից չէր արել՝ այդպես էլ չէր անում, ասենք զուգարանի ետևի մասից ինչ-որ արկղ հանեցինք ու այդ մասը դարձավ մաքրելու մաս, բայց քանի որ սկզբից դա մաքրելու մաս չէր եղել՝ դժվար էր սովորում, որ դա էլ պիտի մաքրի: Դուրս դրված կոշիկների փոշին չէր մաքրում, իսկ դրանք հերիք չի փոշոտվում էին, եթե չէին հագնվում երկու շաբաթ՝ նաև փոշոտվում էին մնացած փոշիները մաքրելու ընթացքում. փոշին մի տեղից գնում ուրիշ տեղ էր նստում, ուտիճի պես՝ փախչում մի պուճախից մյուսը սթրում, ըստ հին երևանյան ավանդույթի:

Երբեմն կարիք էր լինում բացատրել, ինչն ինչպես ձեռք տալ, ասենք գիտես որ քո տան այսինչ դռան բռնակը թույլ է, դու սովոր ես, չասացիր՝ օտարը կարող է անզգույշ հուպ տալ, կոտրել: Երբեմն կոտրվում էր որևէ բան, հազվադեպ, ոչ որևէ անդառնալիորեն արժեքավոր իր. խուճապի էր մատնվում, ուրիշ տեղ լինի՝ գուցեև վճարը պահանջեն կամ ասեն գնա առ բեր փոխիր, իսկ գուցեև, նունիսկ թե այդպիսի հետևանքից առիթ չուներ երկնչելու՝ ուղղակի բառիս բուն իմաստով տարօրինակորեն խիղճն էր տանջում. մարդկանց տանը վնաս հասցրեց, – առանց հապաղելու արագ-արագ հանգստացնում էի, ասում այդպես էլ պիտի լիներ, այդ սարքն արդեն կիսամեռ էր, կամ թե բաժակ կոտրվեց՝ չարը խափանվեց, կամ՝ որ լավ է այսինչ բանը կոտրվեց, վաղուց պետք էր փոխարինել, ահա և առիթ: Կինս էլ արագ սովորեց նույն ռեակցիան տալ: Կարինեն նայում էր ինձ իր մեծ բաց անպաշտպան աչքերով՝ տաք, քիչ մը խաժ, ներքևից վեր. ցածրահասակ էր, կարծես յոթ տարեկան երեխա, դե հայ մեր սերնդի կնոջ դեպքում դա հաճախ էր պատահում, հիմա է, որ արտառոց է թվում – ու տեսնում, կարծես ս(ր)տի դետեկտորով ստուգեր. իրոք չեմ հուզվում ու ափսոսում, իրոք քեն չեմ պահել մխիթարանքի խոսքերիս ետքն ու՝ հանդարտվում էր: Վստահելի անձ էր. մեր անձնական դարակները կամ այլ տեղ, ուր միգուցե ինչ-որ քչաքանակ թանկարժեք կամ այդպիսին թվացող բան լիներ՝ չէր մտնում: Ճամպրուկ ունեինք՝ կանթը պոկվել էր, ասաց թե պետք չէ՝ վերցնեմ, կինս ասաց ոչ, մեջն ամառվա հագուստ դնեմ, պահեց, ես լինեի՝ կձերբազատվեի, մանավանդ մարդուն օգուտ տալով:

Էդպես շփվելով ապրեցինք քանի տարի, երկու շաբաթը մեկ պարբերականությամբ: Կինս, երբ կարող էր, մասնակցում էր մաքրման օրին, միասին էին գործ անում, ահագին շաղակրատում, ես հիմնականում բացակայում էի, կամաց-կամաց կինս ինչ-որ կցկտուր հավելյալ ինֆորմացիա էր իմանում նրա մասին, թեև նա շաղակրատել՝ այո, քիչ մը սիրում էր, բայց իր կյանքից պատմել՝ ոչ: Այդպես մի օր կինս ասաց, որ Կարինեն Իվետային չի սիրում, թեև որքան հետը խոսել էինք՝ թթու խոսք չէի լսել երբևէ Իվետայի հասցեին: Պարզվեց՝ Կարինեին շատերն են սիրում, գործի հրավիրում, փութաջան է, պարտաճանաչ, համեմատաբար չխոսկան, և եթե սկզբում Իվետան նրան առաջ էր բրդում՝ հիմա բողոքում է, որ նա շատ հաճախորդ ունի, բամբասում իր մասին, իսկ ինքը, իր ասելով (մենք հավատում էինք, թեև ահա հակառակն էր ստացվում, թե խոր մտածես), Իվետայի մասին երբևէ թթու խոսք չի ասի:

Ինչ էր բամբասում, հետո իմացա: Ծանոթ վիճակ. աշխատանքի մեջ կորած, մազերի մեջ, որ ներքև չընկնեն, թղթի բիգուձի մտցրած ու մազերը գլխին կոլոլած՝ կռացած էս ու էն պուճախն է մաքրում, գունդուկծիկ, մեկ էլ՝ իր մոբիլայինի զանգը. Մոցարտ: Կարճ էր կտրում խոսակցությունը, երբեք չէր առանձնանում, մեծ մասամբ շատ սիրալիր. «ջանըս», «զբաղված եմ, կներես, դու կեր, դու պառկիր քնիր, դու մի անհանգստացիր, դեռ չեմ վերջացրել, հա, անուշիկ ջան, սիրտս, հոգիս». իր գործին դառնում: Երբեմն զանգերը մեկ ժամվա մեջ մի քանի հատ էին լինում, մինչև չկտրվեն: Անհամբեր էր, բայց խոսելիս իրեն զսպում էր: Կարծում էի դեռահաս է, մանավանդ հարցրել էր, արդյոք որտեղ կարող է նա անգլերեն պարապել, արդյոք ես չեմ պարապի հետը: Ես անգլերեն պարապող, ավաղ, չէի, տղաս էր, բայց անհարմար կլիներ Կարինեից իրեն տված փողը ետ ստանալ, ընդհանուր խորհուրդ էի տվել, ու՛մ ընտրել, ինչպե՛ս, ու որ հաճախ պարապողներն իրենք էլ լավ չգիտեն լեզուն, թե ուզում է՝ հետաքրքրվեմ, լավ մասնագետ գտնենք, բայց դե փող էլ արժի:

Կարինե.

– Կներեք, որ այսքան զանգահարում է, նյարդայնացնում է երևի:

Մարինա.

– Ինչ ես ասում, ինչ լավ է, որ քեզ հետ ուզում է շփվել: Կապված է ուրեմն:

Կարինե.

– Հա, շատ կապված է: Ինձ է նյարդայնացնում, չի թողնում աշխատեմ:

Մարինա.

– Լավ է քանի այդպես է, կմեծանա ու կպոկվի:

Հարցնում էր, այսինչ կաթսան որտեղ, իսկ այնինչ թասը, իսկ դրսում ինչ եղանակ է, իսկ գլխարկ հագնի թե շալը գցի:

– Մի՛ զանգիր, լավս, զբաղված եմ, ազատվեմ՝ կզանգեմ:

Կարինե.

– Չէ, էդքան էլ փոքր չի:

Մարինա.

– Դե ավելի լավ որ մեծ է ու քեզ դեռ այդքան կապված է մնացել: Դա մեծ արժեք է:

Ամեն տարբերակի պատրաստի պատասխան ուներ, կոտր չէր ընկնում, տաղանդավորս:

Մի օր հարցրեց թե արդյոք գործ չկա որ իր դստերն առաջարկեմ: Սովոր եմ, ով պատահում դա է հարցնում, կարծում են աշխատատեղերը, Ղարաբաղի պես, ջեբս են, ունեմ կամ տեղը գիտեմ, չսրտնեղեցի, բացատրեցի որ չունեմ, հարցրեցի աղջիկն ինչ կրթություն ունի, ինչ-որ քոլեջ էր ավարտել, դրա համար էր ուզում անգլերեն կամ գոնե մի բան վերջապես երբևէ սովորել, որ աշխատանք ճարի:

բ

Կինս տանը չէր, ասաց փող է պետք, լվացքի մեքենա պիտի գնի, ապառիկ չեն տալիս բնականաբար, մշտական աշխատանք չունի... չէ, իր անունով արդեն եղբորորդին մի անգամ ապառիկ վերցրել չէր վճարել, այլևս չէին տալիս: Տային էլ՝ շատ թանկ էր դուրս գալու տոկոսը: Օրուգիշեր ուրիշների տանը, գալիս տուն ու պիտի լվացք անի իր ու դստեր համար, չի դիմանում, ուզում է լվացքի մեքենա: Լեկցիա չկարդացի, ինչու դուստրը գործ չի անում, լեկցիա կարդացի, որքան սխալ է քո անունը տալ որ ուրիշը, թեկուզ մոտիկը վարկ վերցնի, ամենամոտիկ մարդիկ, ընտանիքի անդամները գժտվում են այդպիսի պատճառով, պատասխանեց, ինքն էլ չէր սպասում, զարմիկը խոսք էր տալիս որ ամեն ինչ կտա ժամանակին, ինքն արդեն երկու վարկ ուներ, չէր կարող երրորդը վերցնել, սկզբում ժամանակին վճարում էր, հանկարծ դադարեց, կորավ, գաղթեց մոսկվաներ՝ Ուկրանյա:

– Ինչքա՞ն:

– Վաթսուն: Վաթսուն էլ ուրիշ տեղից ճարեմ: Իսկ ձեզ համար ես մինչև վերջ դրա դիմաց աշխատեմ առանց փողի, մինչև պարտքս փակվի:

Իր օրացույցում մատիտով նշելով հաշվեց, քանի այդպիսի այցելություն կանի: Հինգ ամիս, երկու շաբաթը մեկ էր գալիս:

– Մյուս վաթսունը գիտե՞ս ումից ես վերցնելու:

– Մելքոնյանենց խնդրեցի, չունեին: Պիտի հարցնեմ:

Այլ բան առաջարկեցի. ավելի լավ է ես տամ ողջ գումարը, քանի որ մինչև մյուս մասը ճարի՝ այս մասն էլ կարող է ծախսվել, իսկ այսպես իսկույն կառնի մեքենան ու էլ խնդիր չի ունենա գոնե լվացքի: Նաև՝ թող ոչ թե աշխատի պարտքի դիմաց, այլ գոնե հազար դրամ ստանա, պարտքի փակելը մի քիչ կհետաձգվի, սակայն գոնե լրիվ ձեռնունայն չի գնա-գա: Մտքիս ուրիշ բան կար, հողն էի նախապատրաստում:

Չեմուչում արեց, համաձայնեց: Գնացի բանկ, գումարը բերի, այդ օրվանից հազար դրամ էի վճարում իր այցելության վերջում, կնոջս չէինք ասել, պարզապես ես էի, տուն գալով, նրա գնալուց առաջ վճարը տալիս:

Մի երկու անգամ այդպես անելուց հետո անխոս իրեն հասկացա. պիտի կամ ուզում էր ասեր «կարելի՞ է այսօր մի քիչ ավել տաս, գումարվի պարտքիս». չէր ասելու, համարում էր, որ տեղ չունի: Ողջ օրը չարչարվելուց հետո խղճուկ հազարնոցը մատների ծայրերով վերցնում գնում էր: Փոխարենն ասաց.

– Մարինեին էդպես էլ չե՞նք ասելու:

– Չենք ասելու, ինքը կնիկ է, կարող է ուրիշ կարծիք ունենալ (գիտեի, որ չի ունենա, ուզում էի Կարինեի հետ հարցն արագ փակել), ու մի բան էլ. ես չեմ կարող իրենից թաքուն հաշիվներ ունենալ, դրա համար համարենք քո պարտքը փակված ու այսօրվանից կրկին լրիվ գումարը ստանաս:

Չեմուչում արեց, համոզեցի, ասացի այդ փողն ինձ համար նշանակություն չունի, մենք հարուստ չենք, բայց հենց ճիշտ այդ գումարն ավելորդ էր, ու որ նրան նորմալ նվեր չէինք արել էսինչ կամ էնինչ առիթով, ասենք բանակի օրվա, ու որ իրեն ամեն այցելությանն ավելին վճարելն էլ ձև չէ, քանի որ մարդիկ կիմանան ու տարօրինակ կթվա, ուրեմն համարիր որ հարցը փակված է: Մտքիս ինչ եկավ ասացի, մի քիչ էլ հիմարություններ, նայում էր լուռ, մտազբաղ, կշռադատում: Այդպիսի իրավիճակներում լավ փաստարկ չեմ ունենում, առաջներում ուղղակի կոպտորեն կկտրեի, հիմա հասկացել եմ կանանց ուժը՝ շաղակրատելով դժար պահը սվաղել, այդպես եմ վարվում, սահում է: Շաղակրատանքդ միացրու՝ ու ավելի հասանելի ես դառնում մարդկանց, կամ քեզ է թվում: Ինքդ քեզ:

Ստիպված համաձայնեց, այդ օրից է՛լ ավելի հավատարիմ ու նվիրված էր: Ճապոնացու ռուս կնոջ մասին Պիլնյակի պատմվածքի պես՝ սա գրելու համար չէի այդ էքսպերիմենտները ձեռնարկում, իրականում սրա մասին իմ ու Կարինեից բացի ոչ ոք չգիտի, նպատակս բարեգործությամբ գլուխ գովալս չէ, մեկ այլ բան:

Մի քիչ շուտ վերջացրեց, հագնվեց որ գնա, փողը մեկնեցի՝

– Գուցե այսօր մի քիչ քի՞չ տաս, – ասաց: – Ուզու՞մ ես այս հազարը ետ տամ:

– Ինչու՞, – զարմացա:

– Դե որ մի քիչ շուտ ավարտեցի...

Շվարած նայեցի. չէր հասկանում, որ նույն գործն ինչքան արագ վերջացնի՝ այնքան ուրախ կլինեմ. որ մենք իրեն ժամավճարով չէինք վճարում, այլ բիրիկով՝ գործի համար:

– Ուրիշները կես ժամ քիչ եմ աշխատում՝ փողը կրճատում են:

Այդ ուրիշներն ուրեմն և՛ ժամավճար էին հաշվում, և՛ իրենց բանի պետքը չէր, նա ինչպես է հասնում ու ետ դառնում, ինչ է ուտում իրենց մոտ աշխատելիս, և՛, իհարկե, թե հիվանդանար ու ասենք չգար՝ այդ օրվա համար փող չէր ստանալու (չնայած չէր հիվանդանում. իրավունք չուներ. մի անգամ է եղել տարիների ընթացքում, այն էլ այդ օրվա համար էլ զոռով իր փողն իրեն տվեցի): Մարդուն մաքուր սպանելու ձև, վաղուց էի զարմանում, ինչու են մարդիկ համաձայնել այդ համակարգին, այդպես ապրում, ամեն կոպեկի համար, լումայից լումա, հալումաշ ու սովամահ լինելով, իսկ կյանքի ու մահու կռվի աղբյուր, քարից քամված, քաքից դիզված, խեղդամահ արվածից մաղված կոպեկներն անվանում էի «դեկամիլլիցենտ»:

գ

Անցյալ գիշեր ուշ վերադարձա: Գնալու վրա էր, երկու պարկի փոխարեն մի պարկով ու պայուսակով, պայուսակը փառահեղ տեսքի՝ կաշվե, բորդո գույնի, մեծ, գեղեցիկ, թեև բերանը չէր փակվում, օձաճարմանդը փչացած. կողքին մետաղյա մեդալի մեծ վրա գրված Gyunchevi: Մգդակած վերարկուն հագավ, իր մշտականը, ուռուցիկ, սպիտակավարդագույն արհեստական նյութից, հաստ, երևի տաք, մեջը լիքը երևի արհեստական բամբակ, լավ կվառվեր թե լուցկու բոց կպներ, մարդաջահ կդառնար, միջնադարին աշխարհի որոշ մասերում աչքի ընկնող կանանց էդպես յուղոտ բամբակի մեջ փաթաթում, բոց էին տալիս, որ փողոցում վազվզելով գոռգոռալով այրվի, կոչվում էր «ծաղիկ թողնել վհուկին», երեխաները ետևներից վազվզում, սուլում, ուրախանում, ճիզվիտ կրոնապետերը հավանություն էին տալիս, դաստիարակչական էր ու կլանող հանդես: Այնքան հաստ էին վերարկուի թևքերը՝ ձեռները մարմնին (այսինքն վերարկուի կողքերին) հպել չէր կարողանում, այդպես մի քիչ կողք տնկած էին մնում, ասես ձնեմարդ:

– Լավ է, տաք ես հագնված, – գովեցի, – ցուրտ է: Կոճկվիր նաև:

Նկատի ունեի՝ վերարկուիդ օձաճարմանդը վերից վար կոճկի. միայն կոճկագամերն էր ամրացրել:

– Փչացած է, չի կոճկվում, – ասաց, – բայց պետք չի, տաք է:

Ես էլ գիտեի. կոճկագամերը հերիք են սովորաբար, գրեթե երբեք ինքս էլ օձաճարմանդը չէի քաշում: Մանրուք:

Ինքը որ գնաց, կինս լուռ էր, ուշադրություն չդարձրի, մի քանի օրից առավոտյան պիտի գործի գնայի՝ սկսեց պատմել, շտապում էի, նյարդայնանում: Այդ օրը Կարինեի դուստրը սովորականից հաճախ էր զանգում, անհանգիստ էր, հանկարծ ասաց ես պիտի գամ տեսնեմ դու ուր ես, Կարինեն չգիտես ինչու ասաց լավ, դու արի տես ես ուր եմ, ես գործ եմ անում մատաղ ջան, ուրիշ բան չկա, չէ, Կարինեն ասաց մի արի, ուր ես գալիս, հավատացնում եմ, գործ եմ անում, աղջիկը համառում էր, Կարինեն ասաց կնոջս, թե խնդրում է, որ միասին դուրս գան, որպեսզի աղջիկը գա տեսնի ինքն աշխատում է պարզապես, ուրիշ ոչինչ, մեր բնակարանի տեղը նրան ասել չի ուզում, «ասում է ուզում եմ իմանամ ում հետ ես գնացել, ում մոտ», ձեռնունայն, արցունքը ձայնում՝ ասում էր Կարինեն, «ես կգամ, մի անհանգստացիր» ասաց կինս, դուրս եկան միասին, սառնամանիքին սպասեցին, Կարինեն խաչմերուկում էր պայմանավորվել, որ աղջիկը տան տեղը չիմանա, «կգա կխանգարի, համ էլ ձեզ կխանգարի», ուշացումով եկավ, իրենց տնից մինչև մերն ավտոբուսով մի քառասուն րոպե տևում է, սպասելն ու խցանումներն էլ հետը՝ մեկ ժամ, այս անգամ ավել տևեց, բաց երկարակրունկ կոշիկ, կարճ փեշ, առանց գլխարկ, հագին թեթև վերարկու, լավ է գոնե շալ կար, եկավ, առանց կնոջս նայելու հարձակվեց մոր վրա, «դու պայուսակս հատուկ ես վերցրել, գիտեմ, գնացել ես բոզություն անելու, ինձ մենակ թողել, ասա, ով է այդ մարդը», ոչ, ջանիկս, ինչ ես ասում, ես ահա այս կնոջ բնակարանում եմ աշխատում, ահա եկել է Մարինեն, տես, Մարինային դակազատի համար է բերել, ինքը բոզությամբ չի զբաղվում, ահա կլյենտն իր պես աղջիկ է, որ աղջիկը հավատա, աղջիկը հպանցիկ նայեց Մարինայի կողմն ու առանց Մարինային արձանագրելու նշույլի կրկին դեպ մայրը՝ «չեմ հավատում, սաղ սուտ ես ասում, սաղ կյանքդ սուտ, գոնե փողատեր ա, պայուսակս ինչու վերցրիր, քո քնձռոտ տեսքին գիտես բան է ավելացնում, խաբեցիր ինձ պայուսակս վերցրիր՝ ուրեմն գնացել ես բոզության», «կներես, լույս ջան, չէի իմանում որ տենց վատ կզգաս, քնած էիր, ես էլ գիտեի էսօր ցուրտ է, տնից դուրս չես գա՝ վերցրի, որ իմանայի տենց կազդվես՝ չէի վերցնի, գործս ավարտեմ գամ տուն՝ հետ տամ, խոստանում եմ», «էդ էր պակաս, հիմա տուր», ախր ոնց տամ, թողել եմ գործիս տեղը, մեջը լիքը բան, կինս ասաց Կարինե ջան ես կսպասեմ աղջկադ հետ, գնա պայուսակը բեր, մեր տանը տոպրակ կա, դատարկիր՝ հետո ես քեզ տոպրակ կտամ, «կսպասե՞ս», աղջիկը թե՝ հա, Կարինեն գնաց, կինս իր աղջկա հետ խաչմերուկում սառնամանիքին, կինս նորմալ հագնված, բայց էլի ցուրտ էր, աղջիկը տկլոր ձմեռվա կեսին, բայց չէր մրսում, խեթ-խեթ Մարինեին նայելով սուր հայացքով՝ ետուառաջ էր անում մայթին, անցնող-դարձող նրան էր նայում, կինս ասաց «մազերը ցախավելի պես վեր տնկած մեծ-մեծ հերակալներով ու մի կեսը ներկած դեղին, մյուսն իր գույնն էր՝ շագանակագույն», «աչքերից մեկը քսած, մյուսը՝ ոչ, բարձրակրունկի մեջ հաստ գուլպաներից մեկը կապույտ, մյուսը՝ կարմիր: Տեսքից մի երեսուն-երեսուներեք տարեկան»: Չհավատացի, ասցի «ավելի փոքր պիտի եղած լինի, երևի չափազանցնում ես», ծաղրեց ասաց «դու մարդկանց տարիքները չես ջոկում, ես մի աչքի կեսով նայեմ՝ գիտեմ, բանիդ կաց»: Տաք բան հագին չկար, ասաց, միայն սպիտակ ժանյակավոր երկարաճիտք բայց բարակ ամառային ձեռնոց՝ բաբոյի սունդուկից: Մտածում էր կաֆե հրավիրի՝ վախենում էր, երբ Կարինեն ետ եկավ վերջապես դատարկ պայուսակը ձեռքին՝ կարծում էր պայուսակը կտան ու կբաժանվեն, աղջիկն էլի չթողեց.

– Էս իմ պայուսակը չի, – հայացք նետելով, – իմի վրա ուրիշ բան էր գրած:

– Ախր ոնց քոնը չի, սիրուն ջան, հեսա քո պայուսակն ա, գույնը նայի, էս գրպանիկի մեջ էլ քո ծամոնն ա, – բայց աղջիկն ասաց «էդ ծամոնը դու հատուկ ես մեջը դրել որ ինձ խաբես, էդ իմ ծամոնը չի, իմը նարնջի էր»:

Կինս Կարինեին փորձեց աչքերով հասկացնի՝ ցուրտ է, գուցե մտնենք սրճարան, Կարինեն ձեռքով սաստեց թե ասաց «դու գնա», ուզում էր ասեր «գնա տուն» գուցե, բայց չէր ասում որ աղջիկը չհասկանա, չհետևի երևի:

Կանգնած էին էլի մի քառասուն րոպե, Կարինեն աղջկան համոզում էր, ցուրտ է, թող ինքը տուն գնա, ինքն էլ գործը կավարտի կգա, համոզում էր որ պայուսակն աղջկանն է, չէր համոզվում, էդպես էլ չվերցրեց, երբ Կարինեն նորից ձեռքով նշան արեց կնոջս՝ սա շուռ եկավ-վերադարձավ բնակարան, հետո Կարինեն էլ վերադարձավ, դատարկ պայուսակը ձեռքին. համոզել տուն էր ղրկել ի վերջո:

Երբեմն այդպիսի անելանելի իրադրություններում, երբ ինչ-որ բան պիտի ստացվի ու չի ստացվում, ճիշտը ռադըդ քաշելն է. քաշում ես՝ ու հանկարծ արդեն ստացված՝ ուրիշները վերադառնում են, թե ինչպես ստացվեց ի վերջո՝ աստված գիտի ու ինչ իմաստ ունի այլևս խորանալ: Ինչպես երբ մեկը հիվանդանոցում է՝ որպիսությունը չես իմանում, որ ամենավերջում լուրը հասնի, որ արդեն դուրս են գրել ու տանն է:

դ

Լվացքի մեքենայի վերաբերյալ մոռացա հարց տալ, գնեց թե ոչ, ինչ մակնիշի, ում արտադրության, ինչ տարողության, ինչ ծրագրեր ուներ, արագություններ, քամելու՛ ինչ արագություններ, ինչպես տեղադրեցին, արդյոք տան ջրի ճնշումը հերիքում է որ նորմալ աշխատի թե ոչ, արդյոք դստերը սովորեցրել է օգտագործել թե ոչ: Արդյոք խոհանոցի հատակը հարթ է թե ոչ, ոտիկների պտուտակները հավասար են բացված թե ոչ, արդյոք շատ չի ճոճվում քամելիս, չի սկսում քայլել խոհանոցով ինքնագլուխ մայդադիռ, մի ոտիկի տակ հո տաշեղ դնելու կարիք չի եղել: Խոհանոց թե ունեին թե ոչ՝ այդ էլ չգիտեի, և՝ ինչ ձևի:

Հարցերը մեջս պահուստած՝ ենթագիտակցաբար մտածում էի խոսելու կարիք լինի, թեմա չլինի՝ դուրս հանեմ, կարևոր է նախապես անկարևոր թեմաներ կուտակած լինել «նմանատիպ» դեպքերի համար, պայուսակի մեջ նախապես պահած նարինջ ծամոնի, կոնֆետի պես, տեղ գնաս երեխա պատահի՝ կոտր չընկնես, հանես տաս: Կամ աղջկադ համոզես, որ իր պայուսակը չես գողացել ու, ասենք, ծախել: Մնում են մաշվում, տեսքից ընկնում, փաթեթը տրորվում, հանում դեն ես նետում ու հո՛պ. հենց որ բան չունեցար՝ հենց այդ պահին ես երեխա հանդիպում: Դե ես ասենք չգիտեի էլ ինքը որտեղ է ապրում, Բանգլադեշի ինչ-որ անհայտ անկյուն, որտեղ առանձնատներ կան հին, հողակտորներով. գիտեի որ վառարան ունեն. ավելորդ թուղթ ու կարտոն թե լիներ հավաքում տանում էր, մասամբ հենց դրանով էր տոպրակները լցնում, բացի փոխնորդ շորից ու սեփական ուտելիքից, որ հետն ունենում էր, հույս չդնելով մեր տարօրինակ ճաշակներին: Էդ տան տեսքը, մեջի սենյակների քանակը, խարխուլության աստիճանը, հողամասի վիճակը. բան չգիտեի ու չէի իմանալու, այդ տեղանքում կյանքումս երբեք չէի եղել, երբեմն մտքովս անցնում էր գնալ հետազոտել. տեսականորեն սիրում էի Երևանը հետազոտել, ժամանակն անցնում էր, զբաղվածությունս չէր քչանում, Երևանի որոշ մասեր ի վերջո ոտք դրի, քթիս քամին դուրս եկավ, այլևս այդ միտքը՝ թե Երևանս չեմ ճանաչում, շատ չէր հետապնդում, խունացել էր, թե երբևէ առիթ չլիներ՝ չէի ափսոսելու, ճիշտ ինչպես չէի ափսոսում, որ ժամանակին չորս տարի Ամերիկայում մնացի սակայն Նյու Յորք չտեսա, էլ երևի վայ թե երբևէ չտեսնեմ, էլ չասած ասենք մի որևէ Սինգապուր կամ Պերու. մարդ դրվագներով է ապրում, մի տեղ լինում է, մի տեղ՝ ոչ, մեկ-մեկ մեկին հանդիպում, մեկ-մեկ՝ ոչ, ամեն տեղ լինել բոլորին հանդիպել ամեն ինչին ներկա լինել գուցեև սկզբում՝ երիտասարդ ու պատանի՝ ուզում ես կամ կարծում կստացվի, պլանավորում որ ստացվելու է, հետո ցանկությունդ խունանում է, ցանկանում ես պարզապես հասցնել գոնե այն ինչ հանձն ես առել կամ գոնե այն ինչ կյանքումդ դասավորվել է այդպես, կամ գոնե որոշ բաներ նրանից ինչ հանձն ես առել. անել, ղրաղ քաշվել: Ինչպես ինձ իմ աշխատանքն էր պահում մարմնամարզանքի պես՝ առավոտն արթնանում գնում էի ու, կարծես մեջքի վարժություն՝ վազվզում-վազվզում մինչև տուն գամ՝ ազատում էր տան մասին, կնոջս, մայրիկիս, տղայիս, ընկերներիս, բարեկամներիս մասին մտածելու հոգսից՝ Կարինեին էլ ի՛ր աշխատանքն էր պահում, ամեն երկու շաբաթը մեկ մեկ և նույն անգիր արած պուճախները մտնել մի տան, մյուս օրերին՝ ուրիշ տների, քանի որ տները փոխվում էին՝ երևի այնքան էլ ձանձրալի չէր, էստեղ մի նոր ուտիճ, էնտեղ՝ փշուր, անցյալ անգամ, տես, է՛, չկար, երբեմն նոր հաճախորդներ՝ նոր տուն-բնակարանով, կարելի էր հետազոտել, հոտոտել, ալգոռիթմ ստեղծել մաքրելու, երբ հին հաճախորդները, մեզ պես, կային ու մնում էին իսկ նրանց երբեմն նորերը գումարվում՝ լավ էր, քանի որ կար և՛ շարունակականություն, և՛ նորություն, ճիշտ հարաբերակցությամբ: Կարիերա, այսպես ասած, զսպանակ՝ որ լարված է պահում, ժամացույցդ տկտկում է դեռևս:

Կնոջս խոսքով թե էնպես խնդրել էր իհարկե չխոսել այդ էպիզոդի մասին ու ընդհանրապես իր տան հանգամանքի, դե ասենք կինս ում հետ էր շփվում որ Կարինեի հետ մեր ընդհանուր շրջապատից՝ մայրիկիս ու Իվետայի, ու երևի կինս մայրիկիս չէր ասել կամ ասել էր խնդրելով Իվետային չասել, չնայած վերջինս ինչ-որ տեղից առանց այն էլ գիտեր որոշ մանրամասներ:

ե

Կիրակի ուշ առավոտ դուռը թխկացրին: Հրաժարվում եմ զանգ դնել, չեմ սիրում ղողանջները, ասենք մեր բնակարան հյուր քիչ է գալիս: Խալաթով, ոտաբոբիկ՝ որ ձայն չգա՝ գնացի նայեմ ով է. ինչ-որ մարդ, բա էլ ինչ, երևի դուռը չէի բացելու, միշտ մեջս վախ կար որ ստուգում են, բնակարանում մարդ կա թե ոչ, որպեսզի օրակարգ կազմեն, իմանան ե՛րբ մարդ չկա, գան թալանելու. մի անգամ մտել էին, և այն, որ հարևանները հրաժարվում էին շքատումքի դռանն էլեկտրոնային փական դնել, նույնիսկ եթե դրա համար փող չտային՝ աբսուրդ էր, բայց դե էդ էր: Սև հագնված ցածրահասակ մարդուկ, բայց երևի խնամքով չէի նայել դիտանցքից, սահող շողքը նկատած կլիներ.

– Ձեր գազը պիտի ստուգեմ:

Էլի հապաղեցի, բացեմ թե ոչ, թե՛ նագլիով ձև թափեմ թե սխալվել է ու ստվերը, որ դիտանցքը ներսի կողմից մի պահ փակեց՝ իմը չէր, կամ ինչ ուզում է մտածի. գալիս խանգարում են կիրակի փառահեղ առավոտս: Երևի մյուս օրերին տանը մարդ չի լինում:

– Պիտի ստուգեմ, բացեք, – կրկնեց, – թե չստուգեմ ձեր գազը կանջատեն: Ինձ էլ կտուգանեն:

Հիշեցի. մի երկու անգամ արդեն եկել էր, անունն էր Սարգիս, իմի պես: Բջջայինումս համարը գրած ունեմ. «Սարգիս գազ»: Դա, չգիտես ինչու, հավելյալ վստահություն է ներշնչում, կարծես նույն անունը միմյանց փոքր-ինչ ավելի լավ հասկանալու գրավական է, թեև ինչ մի առանձնահատուկ անուն է, որ: Թե խի սկզբից չզանգեց: Փող է խնայում: Զանգեր ատբոյ տար: Համոզված չէ որ իր համարը հիշել եմ: Հազար ու մի հաճախորդ ունի: Գուցե ինքն իմը չի հիշել: Հազիվ թե: Համոզված չէ որ հետ կզանգեի: Կողքն է եղել, որոշել է ձեռի հետ մտնել:

– Մի քիչ պիտի սպասես:

Արագ փոխվեցի, շալվար-վերնաշապիկ հագա, մտքիս՝ այդ արագությունից հանկարծ ինքս ինձ չվնասեմ. նման պահերին է, երբ ուշքդ վրադ չի, դեռ քունդ գլխիդ՝ սխալ շարժում ես անում, ասենք ոտիդ մատը խփում մահճակալի ոտքին: Հատուկ զգուշությամբ բայց արագ փոխվեցի, դուռը բացի:

Ոչ մի տեղից հոտ չէր գալիս: Սարքը թարթում էր, իր անպիտանությունից տխուր: Առաջներում էլ նկատել էի, խարդախություն չի անում, իր գործն անում թողնում-գնում է, ինչպես հանձնարարված է: Փոքր գործ, բայց գուցե նա ավել բան կարող է անել ու լավ անել: Արժանապատվությունը նեղլիկ շերտիկով պարուրում էր համեստ մարմինը, թեև ներողություն չխնդրեց կիրակի օրով ներխուժելու համար: Մտածեց իմաստ չունի, ինքն էլ կիրակի օրով էր ստիպված աշխատել, որ տանը մարդ բռնցնի: Թե զանգեր պայմանավորվեր՝ գուցե ավելի սխալ ստացվեր, սկսեի հետաձգել կամ թե համաձայնեի այսինչ օրուժամի ու մեջս բողոք բսներ, ահա, ինձ իմ պլանուգործից կտրում են փուչ պատճառով: Անակնկալ էր գերադասում, դարան: Կամ պիտի Մարինային հանձնարարեի նրան ընդունել ու Մարինայի մեջ ժամանակի կորստի և այլն նույն զգացումներն արթնացվեին:

Գազն ահա դրել են ողջ Հայաստանով, ասում են Կարեն Կարապետյանն է դրել, էֆեկտիվ մենեջեր, տեսնես էլի մի որևէ օգուտ կտա թե ոչ, լավ է հետ եկավ, էդպես չթողեց ու գնաց, բոլորի պես, ուրիշների պես, ասում են ինքն էլ է ղարաբաղցի. գազի բացակայության ու ցրտի ու մթի պատմությունը հեռու անցյալ է թվում, անց են կացրել երկրով մեկ վտանգավոր ձևով, սակայն համակարգորեն, աշխատում է, աշխարհի չեմպիոններից մեկն ենք նաև գազով մեքենաների տեսակետից, ինչը, ասում են, բնությանն օգուտ է, բենզինի փոխարեն գազ ես այրում: Թող էլի մի բան անի, էլի էդպես, վտանգավոր ձևով, բայց որ աշխատի, Հայաստանով մեկ, չնայած մեզ մոտ միշտ էլ էդպես են բան արել, հրեն ատոմակայանը:

Քանի որ գազի խողովակների ցանցը վտանգավոր ձևով են դրել, փող հավաքողների, բնակարան այցելողների թվին մի խոշոր քանակով մարդկանց հաստիքներ են ավելացել, գազ ստուգողներ: Մի կողմից՝ նրանց օգուտ է, մյուս կողմից՝ թակարդի պես մի բան իրենց ու Հայաստանի համար, կիրակի ու առավոտներին իմ փրայվիսին անհանգստացնող գործոն, ասենք ինչ փրայվիսի էս երկրում, հայտնի հրանտություն է. ուզում ես մի բան ասել՝ տեսնում ես դիմացինդ հորեղբորդ տղան է, կամ հարևանիդ քույրը:

Սակայն քանի որ իրենք սովորաբար փող չեն հավաքում ու մեզնից չեն ստանում, չեն ակնկալում՝ եղած-չեղած իրենց աշխատավարձի վրա են նստած, չափսը չգիտեմ:

Արժանապատիվ: Այդպիսի մարդկանց հետ շփվելիս ցանկություն էր առաջանում մի բան էլ անել, չկտրել կապը, գուցե ինչ-որ գործ բռնել հետը, անվերադարձ չմսխել հաճելի մարդու հետ հարաբերվելու շանսը: Թե այդպես բոլոր իրար հասկացող ու լավ մարդիկ միավորվեն... Ի՞նչ կարող էի անել. գազը նորմալ վիճակում, հո չէի՞ առանց պատճառի որոշելու բաքսիս փոխել կամ թեկուզ մաքրել, նույնիսկ վտանգի ազդանշանն էր աշխատում. գրեթե աննկատ առկայծում էր առաստաղի տակ սարքի կանաչ աչուկը:

զ

– Կարելի՞ է անձնական հարց:

– Ի՞նչ հարց:

– Ուզում էի իմանալ, ընտանիք ունե՞ք:

– Ունեմ, երկու երեխա:

– Քանի՞ տարեկան:

– Տասներեք ու չորս, աղջիկ-տղա:

– Մեծդ աղջի՞կ:

Ուրեմն աղջկան ժամանակին աբորտ չեն արել, լավ է: Ասում էի, չէ՛, կարգին մարդ է երևում: Սպասել են մինչև հասնի տղա ծնվի: Միգուցե մեջտեղներն են աբորտություն արել սակայն իհարկե, ով գիտի: Մյուս կողմից՝ թե պարզվի ընտանիք չունի՝ Կարինեին փորձեմ կցե՞լ: Աղջկա հարցով իհարկե բարդ էր լինելու: Բայց դե ամուսնացած է ու ընտանիքի տեր: Տարիքով... Կարինեն գուցե նրանից մեծ էլ լիներ, թեև այդպես չէր թվում, չնայած շատ մեծ աղջիկ ուներ, սակայն երևի շատ վաղ էր ունեցել: Ումից, ինչպես... Սիրով, ամուսին էր ունեցել, որը թողել գնացել էր ռուսաստաններ՝ Ուկրանյա, կապը կտրել... թե երբևէ չէր էլ ունեցել (հետո իմացա՝ մեռել էր): Համենայն դեպս, սիրո ու երեխա ունենալու բերկրանքը Կարինեն ապրել էր, ինչ էլ լինի: Տեսնես ինչպես էր դա եղել: Տեսնես իր ծնողներն ովքեր էին: Միշտ ուզում էի Բանգլադեշի այդ թաքուն, խարխուլ ու հին առանձնատներն այցելած լինել, մխրճվել նրանց կյանք, թաթախվել, թավալվել: Թբիլիսյան խճուղու ծայրից որ իջնում ես վերևներից, աջ կողմիդ՝ լամպուշկի թե շամպուշկի այն գործարանից ներքև, սարալանջն ի վար հանկարծ ինչ-որ տնակներ են երևում, գուցե դա՞ է: Մարինե Պետրոսյանը մի անգամ գրեց, թե ինքն Արաբկիրից է, սովետի ժամանակ Արաբկիր բառը լավ չէի հասկանում, գիտեի Բաղրամյան, Ժամացույցի գործարան, Կոմիտաս, Կանազ, Զեյթուն, հետո՝ արդեն փաստորեն Քանաքեռ: Տեսնես էդ Արաբկիրը կապ ունի էդ տնակների հետ թե ոչ: Բայց դրանք ուղղակի իմ մտքի պատկերացրած տնակների պես են՝ Բանգլադեշի, որտեղ Կարինեն է ապրում, Բանգլադեշն այդ տեղանքների հետ չէ որ կապ չունի: Թե՞ ունի, թե վերևից նայես: Էն կողմերը մի հատ մահվան սրահ կա, եղել էի: Լրիվ կորցրել էի կողմնորոշումս հետխորհրդային Երևանում, մանավանդ կիրակի ուշ առավոտ, լրիվ չարթնացած:

Կարինեն ուրեմն ապրել է չարչարվելու բերկրանքը: Երեխայի պատճառով, երեխա ծնելու պատճառով, հետո երեխա ունենալու պատճառով ու դրանից դուրս: Հայաստանում ապրելու չարչարանք-բերկրանքը: Ասում էր, հանգստյան օր գրեթե չունի, թե մեր բնակարան գալու օրը պիտի փոխվեր՝ դժվար էր հետն ուրիշ օրվա վրա պայմանավորվել, փաստորեն չէր կարողանում, պարզապես հետաձգվում էր մյուս անգամվա, հուզվում էր, կարծում էր այդ օրվա փողը կորցնում է, ձեռն էի խոթում հետո, հաճախ փող էլ չէր ունենում բջջայինի վրա՝ որ բոլորին զանգի հարցնի ում հետ կարող է օրը փոխել, թե մեր տանն էր՝ խնդրում էր մեր հեռախոսից զանգել, թե ինքն ինձ զանգում էր՝ անջատում էի, ինքս զանգում: Մի անգամ ասաց, որ գալիս մեր կողքի պուրակում՝ ձեռների մոտ, նստում է նստարանին, «ազատ օր ունեի», ասաց, Մարինան ասում է՝ նույնիսկ երբ Կարինեն ազատ օր է ունենում՝ տանը չի նստում որ աղջկանից փախչի, դրա համար էլ աշխատում է ուշ տուն դառնալ, հիմա հասկացա, դրա համար հատուկ դանդաղ է գործ անում, որ տանն աղջկա կողքը չնստի: Ասենք չգիտեմ, շաբաթը յոթ օր աշխատանք, որ հարցնում եմ՝ չի ասում թե ազատ օր է ունենում, ասում է ամեն օր աշխատում եմ, բայց այն անգամ ինքն ասաց թե նստել էր ձեռքերի մոտ, ազատ օր ուներ որովհետև, մի երկու անգամ եղել է՝ շատ շուտ է տնից դուրս եկել ու, որ մեզ չանհանգստացնի, էլի եկել նստել է ձեռքերի մոտ, մինչև իր գալու ժամը գա: Եհովայի վկաներն են մոտեցել, ասում է դա նրանց «օբեկտն» է, շատ էր բարկացել, ասում է տեսնես ինչի հենց ինձ տեսնում են՝ կարծում են ես պիտի իրենց թիրախը լինեմ, անտուն շան ու կատվի պես հետևիցս կպռճկվում, ասում է ամոթանք տվի մի լավ, ասացի բա դուք հայ չեք, բա դուք չեք ամաչում մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի ուսմունքն աղավաղում եք, չոռ ձեր երեխեքին, ձեր լեզուները չորանա, անիծեցի, ասում է, բայց իրենք, ասում է, շատ քաղաքավար, հանգիստ, հանդարտ, փողկապավոր, ասացին որ իրենք ոչ մեկին չեն պարտադրում, պարզապես ուզում են այս գրքերը տալ, գուցե նա ազատ ժամանակ ծանոթանա, ու ինքը, որ իրենցից շուտ պրծնի, գրքերը վերցրեց, կարդալ սիրում է, թեև չգիտի ե՛րբ ժամանակ կգտնի, ու կկարդա արդյոք իրենց սրբապիղծ գրքերը, գուցե մեջը վատ բաներ են գրված:

– Ի՛նչ վատ բան, – ասացի: – Հանգիստ կարող ես կարդալ, կարդալուց դեռ ոչ մեկին վնաս չի եղել:

Թոբաթե:

Ով գիտի: Էլի անհարկի ընդհանրացում, գուցե կարդալուց էլ մեկնումեկին վնաս եղած լինի, տեսնես ինչ դեպք կարող է այդպիսի եղած լինել, բայց դե բանավոր որ խոսում ես՝ հաճախ է պատահում որ շտապողականությունից ճիշտը սպրդում է շուրթերիդ արանքից ու չասվում, սխալն է ասվում, բացի այդ՝ փոքր-ինչ նյարդայնացած էի, նրա կրոնամոլությունն ինձ համար նույնն էր ինչ Եհովայի վկաներինը՝ իր համար:

Այդ հազվադեպ ազատ օրերը չհաշվենք, ամառ-ձմեռ, տարին ասենք երեք հարյուր հիսուն օր՝ ես տալիս էի վեց հազար, հետո դարձրինք յոթ, բայց մեծ մասը երևի հինգ են տալիս ողջ օրվա համար, մինչ այդ երեք էր, արդեն առնվազն մի յոթը տարի է՝ հինգ է, տաքսան կարծեմ չի փոխվել, թեև եթե բնակարանը մեծ է՝ գուցեև ավելի, գուցե սենյակների քանակով է որոշվում, էդպես էլ չիմացա, կարելի է մայրիկիցս, Իվետայից իմանալ, կամ այն սխալմամբ մեր տուն մտած մաքրուհուց պիտի համենայն դեպս հարցրած լինեի, տեսնես գնաց գտա՞վ իր պատվիրատուհուն, տեսնես գալի՞ս է մեր շքամուտք ամեն շաբաթ, չեմ հանդիպել այն օրից, կամ վերելակի մոտ հանդիպում չեմ ճանաչում: Երեք հարյուր հիսուն անգամ հինգ՝ միլիոն յոթ հարյուր, ամիսն ասենք հարյուր հիսուն հազար, երկու հոգու չապրուստի փող, ու քանի տարի էդպես, առաջին հինգ կամ տասը տարին չես զգում, սովորել ես, կյանք է, հետո բան է փոխվում մեջդ, մեջքդ, ու թե հանկարծ հիվանդանոցի-բանի հավելյալ ծախս բացվի...

Ավտոմատով հաշվում եմ, չեմ կարում կտրվեմ, կարծես իմ կորած փողը լինի. շշվել եմ վրան. չէ, օրը միջինով հինգ հազար, շաբաթը հինգ օր՝ ձ,, ամիսը՝ հարյուր, բայց ամեն օր է աշխատում, ճամփածախսը հանած (մեզ չհաշված), կարտոշկի ու հացի ծախսը, տեղ կա տանտերենց պանիրն էլ չի ուտում՝ պանրի ծախսը, էն կանֆետի, որ նվեր է բերում... թե ումից է ստանում-բերում... մեկից ստանում մյուսին բերում... շաբաթը յոթ օր, մի օր աշխատանք չեղավ՝ իր պարտությունն է, մեկ է դուրս կգա ու կգնա այգում ձեռքերի մոտ նստելու (՞), որ տանը չնստի (՞), կգնա դստեր համար գործ փնտրելու (՞), որ դստեր կողքը չնստի (՞), էդ «ազիզ ջանն» անկեղծ է հեռախոսով, բայց նաև փախնում է, չի ուզում կողքին լինել, դրա համար է դանդաղ աշխատում, որ ուշ տուն հասնի (՞): Հիվանդացավ՝ սնանկ է, տխրություն, ոսկորները նվնվում են՝ ոչինչ, մի կերպ, գիշերվա կողմ կանցնի, երբեմն երբ Մարինան ու ես տանը չէինք՝ գալիս կարծեմ մի քիչ քնում էր մեր բազմոցին, մինչև արթնանա: Ես որ ասում էի «քեզ նաև արձակուրդային է հասնում, էլ չասած բյուլետեն», ասում էր «ուրիշները որ մի ժամ քիչ եմ աշխատում հազար պակաս են տալիս, ի՞նչ բյուլետեն»: Ասում էի «ժամավճարովն ամենաէքսպլուատացիոն աշխատանքն է, մարդուն մաշում է, ձեզ մաքրուհիների սինդիկատ է պետք. արհմիություն»: Ու ինքս իմ վրա խնդում: Ավելի վատ բան էր ասում, ասում էր «ձեր չանախից մի կտոր ուտե՞մ», ասում էի «էս տանն ինչ ուտելու բան կա, ինչ հավանեցիր՝ կեր», չնայած մեր տանն ուտելու ինչ էր լինում որ, էն էլ իրա ճաշակով, բացի չանախ լավաշից ու մեկ էլ ամռանը դեղձից: Ասում էր «ուրիշները մի կտոր չանախ որ ուտում եմ վարձիցս գանձում են», բայց էդ արդեն ես, կներեք, չէի հավատում: Հայը որ տենց բան անի՞: Թեկուզ նույնիսկ հայ կինը՞: Իմ ընկե՞ր: Երևի շա՛տ լի տներում էր աշխատում, էն խանութպան տերերի, Բազազ Արտեմ բան: Գիքորը որպես ճակատագիր. որ չմրսեր մեռներ սաղ կյանք տենց էր անցկացնելու: Սա՜քո, Սա՜քո, է՛ստի նայի, էս մաքրուհին տես ինչ աշխատասեր ա՜: Է՛ստի համեցի, էս մաքրուհու մի կտոր պա՛նիրը հա՛մտես արա... դու՛ռումը, հաց ու պա՛նիրը, որ պապան փաթթըմ տալիս էր բուռը հանդե՛րումը, իսկ հետո հիվանդցավ-մեռցվկվավ... Մի անգամ պիտ ինստիտուտ ընդունվելիս շարադրություն գրեի Գիքորի մասին, Բազազ Արտեմի անունը մոռցել էի չգրցի, ստիպված ազատ թեման գրցի ու ցածր ստացա, դրա համար հիմա աշխատում եմ միշտ հիշել: Հավետ շահավետ: Համ էլ էս վերջերս որ մարդու մասին ուզում են ասեն անջիգյար՝ սկսել են ասել «էս մարդուն իրա մաման փոքր ժամանակ Թումանյանի հեքիաթներ չի կարդցել». արդեն ավելի ընդհանրական են սկսել ասել. «էս ժողովրդին փոքր ժամանակ իրանց մաման Թումանյանի հեքիաթ չի կարդցել»: Ինձ՝ կարդցել է. «Գիքոր» հեքիաթը. «Լոռվցի Սաքոն»: «Ագռավի կտուցը»: «Կիկոս»: Եվ այլն: Հեքիաթային աշխարհ: Փափլիկ: Փուռթուլիկ:

Կարինեին կարդացել է: Կարինեն էլ՝ իր դստերը: Բայց փուստ: Երկուսն էլ: Տարբեր իմաստով: Իրար պատճառով: Ու ողջ ազգը (՞): Չի աշխատում, չի էլ կարող, որքան հասկացա, լավ է չաշխատի, աշխատել փորձեց՝ տհաճություն է զգալու, դուրս են անելու, գործի վերցնողներն էլ վայ թե, իսկ սակայն ուզում է լավ աշխատավարձ, բայց ինչ գիտի անել, Կարինեն հարցնում էր. թե բիզնեսային տարածք ես վարձում, սեփականատիրոջ հարկն ու էլեկտրականությունն է՞լ ես դու վճարում, թե՞ տանտերը, ես այդ բաներից տեղյակ չեմ, ուզում էի ասեի՝ քեզ համար իմանամ, մի լավ խորհրդատուի հետ հանդիպեցնեմ, ամեն ինչ բացատրի, հասկացա որ աղջկա համար է հարցնում, աղջիկն անգլերեն է սովորում որ «վարսավիրանոց բացի», հասկացա որ շատ դժվար կլինի, իմաստ չունի փորձել ծանոթ խորհրդատուներիցս մեկին կցել, մանավանդ մտքովս այդպես ուղղակիորեն մարդ չէր անցնում, կամ պիտի իրավաբան լինի, կամ դասընկերոջս՝ Զավենի աղջիկը. ժամանակին վարսավիրանոց էր վարձում, ասում են Էլեոնորան էլ սեփական վարսավիանոցի տեր է, դասարանով հավաքվում ենք՝ չի միանում, զբաղված եմ, մյուս անգամ, աղջկերքը բամբասում են, մեզ իր դասից ցածր է համարել սկսել, «տեսնես չես ճանաչի», քիթը կտրել է, այտերը սեքսապիլորեն, մի քիչ գիշատիչ ետ քաշել, էն որ հալումաշ տեսք են ձեռք բերում կանանց ռեխերը բայց (գուցեև նույնիսկ ավելի քան նախկինում) սեքսապիլ, է՞, ասում են ինքն ասում է «ես փառք աստծո դա արդեն անցած էտապ եմ համարում», հավաքվելը, մեզ բոլորիս, ասենք ես էլ շատ չեմ սիրում նրանց հանդիպել, նայած ում, թե տարին երեք անգամից ավելի է լինում սկսում եմ պայթել, չհաշված Զավենին: Սոնյային: Էմման էլ ոչինչ, Կարենն էլ, մնացածներին մանավանդ ու բոլորին միասին՝ շատ դիմանալ հնարավոր չէ, էնպես որ Էլեոնորային չեմ մեղադրում, թեև թվում է չի գալիս որ բան չուզեն, փողը մուծել հավաքույթի, մեկնումեկին գործի դասավորել առնվազն, էդպես: Վերջերս մայրը մահացավ, արտասահման էի, չգնացի: Ես դա անցած էտապ եմ համարում:

Զավենի աղջիկը փոքր էր դեռ, դեռ իր վարսավիրանոցը չուներ, դեռ պարզապես աշխատող էր, տաքսի է կանգնած, «ազատ ե՞ք», այո, ուզում եմ նստեմ՝ մեջը Զավենի աղջիկը, «վայ, կներեք, չտեսա որ զբաղված է, տեղ ես գնու՞մ», չէ, ազատ է, նստեք Սարգիս ձձա, դուրս է գալիս, ո՞նց ես, կարծեցի նոր էր ժամանել, չէր հասցրել դուրս գալ ավտոյից, չնայած բավական ժամանակ այդ ավտոն կանգնած էր, հեռվից մոտենալիս տեսել էի, մանրն էր երևի հաշվում, լավ եմ, ասում է, կարծում եմ հիմա մի տեղ կգնա, դուրս է եկել, կանգնել մայթին, ցուրտ է, երևի սպասում է հեռանանք, ժամո է, չի ուզում ընկերոջը տեսնեմ, կարծում է հորը խաբար կտամ, լավ էղիր, շարժվեցինք, վարորդն ասում է կողքի վարսավիրանոց հարկայինից ստուգում է եկել, տերն ասել է դուրս եկեք փողոց չտեսնեն, ցուրտ էր, ասցի մի քիչ նստիր տաքացիր: Հետո ինքն էր վարսավիրանոցի տեր, իր աշխատակցուհիներին էր վայ թե հարկայինից փախցնում, պրոգրես կա աշխարհքում, չնայած վերջերս իր վարսավիրանոցը փակվեց: Ռեգրես: Բալանս:

Բայց

Մյուս կողմից

Կարինեին խորհրդատու չճարեցի, մեջս քերծում էր որ գոնե դա կարող էի անել, այլևս այդ հարցը չէր բարձրացնում, կիրակի ուշ առավոտ այդպես բոլոր արված-չարված գործ ու մանրուք, մտքերիս հորձանուտը վրաս թափվում, կարծես դույլ ջուր վարդավառին, ու հաճելի լինի, հիմա ինչու այդ ամենը վրաս հորդաց, ինքս երևի անշարժ կանգնած, ասենք րոպե էլ չի անցել, գազի մարդը երևի չի նկատում, սառել եմ, երևի արանք չկա մեր խոսակցության մեջ, սկսում ես մտքիդ անցածի կծիկը քանդել, թելը երկար, մտքումդ՝ կծիկ, միանգամից, ասես սիմֆոնիան միանգամից լսես, ոչ հաջորդաբար, սիմֆոնիկ-կակաֆոնիկ, միշտ ուզել եմ իմանալ, պատկերացնել, չեմ կարողացել. այդ առաջին անգամը կամ որերորդ անգամն ինչպես է լինում, այդ մենակ անկախ աղջիկներն ինչպես են համաձայնում, ինչու են տրվում, այդ մարդուն, ավելի շուտ տղային, այդ առաջին անգամներից մեկը, սեր է, կիրք թե ուրիշ տեսակի սեր, մի տեսակ՝ մեծ քրոջ կամ նույնիսկ մոր պես, կամ՝ հաշվարկ, թե՛ այդ ամենը խառը, թե՛ ամեն անգամ յուրովի, ով է եղել այդ բախտավորը, ինչպես է մտել, նա ինչպես է բացվել ու տրվել, ծաղկի պես բացվել ու իր մեծ խարտյաշ աչքերով ներքևից վեր նայելով տրվել, բռնել, գրկել, իր պատուհասին բեղմնավորել, տղան երևի հետո պուկ փախել է, փախած կլինի, թե՞ օրինական ընտանիք են եղել թեկուզև ժամանակավորապես, ով գիտի, երիտասարդ էր (հետո իմացա մարդը հիվանդացել է, քանի տարի հիվանդ եղել, գնացել), ինչով էր զբաղվում, հո ողջ կյանքը մաքրուհի չէր, կիրակի օրով մեր տուն եկած երիտասարդուհու պես, ինչ գործ ունի այս տարիքում, այսինքն երկուսն էլ սխալ, երիտասարդ ես՝ կյանք ես մսխում, ոչ այնքան՝ առողջություն, բայց լավ էլ օգնում են, անպատիվ աշխատանք չիք, մաքրուհի՝ ոչ թե հավաքարար, իրենք չլինեին ինչ կանեինք, այն փողոցի ավանդաբար ծաղիկ ջրող ու տնկող քաղաքապետարանի կանայք էլ միշտ ավանդաբար համազգեստավոր, տղամարդիկ գլխներին հավաքված ձեռները ծալած հրաման տվող, թե մտքովս ինչ անցավ, ինչու, գազավիկին Կարինեին հարմարեցնել, ծանոթացնել, երկու մարդ են անցնում փողոցով մոտերքովս՝ բռնեմ իրար հարմարեցնեմ, աստված եմ խնամախոս, էն էլ մինչ հասկացել էի որ այդ էր մտքինս՝ տղան ամուսնացած ընտանիքավոր էր դուրս եկել, իսկ գուցե իր կինն էլ սաղ չէ, լավ կլիներ, աստված հեռու, տեսքից չի նկատվում, կոճակները կարած, մի խոսքով լրիվ փուչ, մեր դասարանի Էմմայի հետքերով, սիրում է սրան-նրան իրար անել, գուցե կպնի, աղջկական վարքագիծ, քանի մեծանում եմ՝ մեջս աղջկականություն եմ հայտնաբերում երբեմն, գենդեռային, թեթև գծեր այդպիսի, շաղակրատել, բան, այսինքն հասկանում եմ ու ավելի կարևորություն տալիս, լավ կլիներ երկու մարդ ազատ են՝ միմյանց հետ լինեին, ով գիտի գուցեև կպներ, իսկ ինքդ ինչու չես քո մասին մտածում, դե ես Մարինայի հետ եմ, արդյոք կարող էիր պատկերացնել, որ ջահել լիներ՝ ինչու ոչ, շատ էլ խելոք ու հավատարիմ կին, աղջկա զոռը քաշեիր, դե եթե իմ ճակատագրին այդ էր գրված՝ թող, իսկ հիմա ինչն է խանգարում, տղամարդ, փչացած արարած, մտքովս անպայման մի տենց բան կանցնի, ջահել ժամանակ Զավենն ասում էր. «Մի անգամ՝ ամեն մեկին էլ կարելի է թխկցնել: Բայց՝ մի անգամ», Ջավախյանի ականջը կանչի, ես այդպես երբեք չէի կարողանում, պատկերացնել ու մտածել ու զգալ, միայն մի քանի, ու բոլորին միանգամից, գլուխս թափ տվի, մտքերս ցրվեցին ցաքուցրիվ, գույնզգույն խնձորի հուլունք գետի մեջ Փարաջանովի չեղած ֆիլմում, թույլ չտվին ստե նկարի, «Պապ թագավոր» վեպում, էն շնորհքով անշնորհքը գյաբռլամիշ արեց, վատ նկարեց, շունը դույլով ջուր վրան լցնելուց հետո երբ բաշն է թափ տալիս, ականջներն այս ու այն կողմ թլբլում, բը՜ռռ, տեսնես ինչ մասնագիտություն ունի, ինչ մասնագիտություն պիտի մարդ ունենա, որ գազավիկ աշխատի, պոլիտեխնիկ, գուցե գազավիկության ֆակուլտետ բացած լինեն, նոր հովերին համահունչ, իննովացիոն, կոմպյուտերայինին զուգահեռ, գուցե Կարեն Կարապետյանին Կարինեի հետ ծանոթացնեմ, անուններն իրար բռնեին, ամուսնացած է, կարծեմ ինչ-որ կարևոր ռուս անձի աջկա, չէ, դա էն մյուս Կարապետյանն էր, սա չէ՛ որ Բելայի ազգականն է, նաև Ռոբերտի, Բելան ու Ռոբերտն իրար ազգական են գալիս, չէ՞, հայտնի է, չեմ հարցնի, առանց այն էլ սյան պես կանգնած եմ, կասի ինչ ես հարցաքննում, ձևը գիտեմ, ինքն ինձնից համենայն դեպս փոքր է, ձեռքս ուսին թփթփացնեմ, ո՞ր թիվ ես, ի՞նչ ես ավարտել, պոլիտեխնիկի գազալցակայանայինը, կեցցե հայոց լեզուն, միշտ կանգուն, զարգացող, միշտ ստեղծագործ, իմ փառապանծ, իմ մահապարտ, իմ մազապուրծ, իմ թանապուր, ոնց է՞ր, ՃԿԼՄՆ, չէ, էդ նախկին ստեղնաշարն էր՝ ՃՓԲՍՄՈՒԿԸ, մինչև ֆոնեծիկ-մունեծիկ, մինուճար-մինեծիկ, չէ, ՀՃԿԼՄ, չէ, ՀԼԿՍՄ-ն եմ հիշում, սա՝ ԱԳԼԿՃ, թե՞ հակառակը, հաստատ ՀԿԼՍՄ-ի անդամ է ԱԳԼԿՃ-ն հնարել, ինչ իմաստ, ամուսնացած է, ինչի ա մարդու միտքն իրա վարքից հետ ընկնում, թաց շուն՝ վրան ջուր են պզզացրել, ականջներին կաթիլներ, հետևն ու պոչն ավելի առաջ է տնկել քան գլուխն ու վերջիններս թափահարելով գնում է, թեք, առջևի ոտք-մարմին-գլուխը մի քիչ պոչից ետ, ականջի վրայի կաթիլներն էլ կարծես մեր առմայի տերևի վրայի ջրի կաթիլները, էդ առման էլ մի ուրիշ պատմություն, էլ դու սուս, սկսեմ հիշել էլ պրծում չկա, հետաձգեմ, անջատեմ, ջնջխեմ, կոխկռճեմ, անջատվեմ, էսօր դեռ չեմ ջրել, էն օրը տուն գամ տեսնեմ վրան անհասկանալի սև լաքաներ, «էս ինչ է», Մարինան ու Կարինեն թե՝ «վայ, չենք նկատել, հիմա կմաքրենք», «զգույշ, ինքս կմաքրեմ, տերևը կճղեք», «Մարինան ու Կարինեն», լավ էլ հարմար են դարձել, իրոք կարծես ընտանիք, երկու շաբաթը մեկ, երեք հոգիանոց, իմ տղային, իր աղջկան, իմ մորը, Մարինայի ծնողներին ու եղբորը չհաշված, ու էլ եսիմ ում ու քանի հոգու, սաղ աշխարհքին, պարզվեց իմ սեղանի փոշիներն էր որոշել մաքրել, քանի անգամ ասել եմ իմ սեղանն անձեռնմխելի է, ուզում է կեղտի կճուճ լինի՝ ձեռք մի տվեք, այս անգամ դու մի ասա Մարինան թույլ էր տվել որ մաքրի, իր պատասխանատվությամբ, ասում է «միայն փոշիներն էինք մաքրում», տվել թղթիս տրցակը՝ վերջին տեքստս վրան, շուռ էին տվել, ընկել է գետնին, սփռվել գետնով մեկ, առմայի շուրջ, Կարինեն վախեցած կռացել էր հավաքի, մատը կտրել էր թղթի եզրին քսելուց, «էդ ինչ սուր հաստ թուղթ ունես», էդ հլ չես կարդացել, բա որ հլա կարդայիր ինչ կըլներ, ինչ մատ ինչ բան, կտրիճ կտրիչ, քարվան կտրիճ, կարիճ, մեկը կար՝ կտրիճ էր անունը թե կարիճ, մինիստր, գանգատուփը թե գանձատուփը հափշտակեց ու հայդա պու՜կ, հիմա ասում են խաղաղ պրոֆեսոր է, աղքատ, ոչ էլ շատ հարուստ, կառավարման փիլիսոփա, Էրզրումում, չէ, էն զ-ով որն է՞ր՝ Ցյուրիխում, զանգակատուփը դրեց գանգատուփի մեջ ու պու՜կ, բա որ ասում եմ մի՛ ձեռք տվեք, բա որ ասում եմ մի՛ շտապեք, մտածեք, հենց շտապելուց են պատահարները պատահում, թուղթը չի, վրայի գիրն է, լավ էլ խորն էր կտրել, արյունը հազիվ էին կանգնեցրել, կաթիլները չռռացել թռել էին առմայի տերևների վրա, դե արի ու զգուշությամբ մաքրի, որ ոչ տերևը ճղվի ոչ վրայի նրբին աներևույթ մածուկը վնասվի, որից տերևը փայլում է, թե առողջ է ու երիտասարդ, հետո պառավում-չորանում-դեղնում, նորն է գալիս, դե արի ու արյունը նենց մաքրի տերևը միանգամից չպառավի, էն էլ մե՛ր առմայի տերևը, մեկ այլ պատմություն, էլ դու սուս, էլ բերանս բացել մի տվեք, որ լաքաները չտեսնեի՝ չէին ասելու, թղթերս ճիշտ էին հավաքել, թափ տվել հատակի փոշուց, էջը էջին ետ դարսել սեղանիս, իրենց տեղը: Էդպես է. թուղթը կապ չունի, գրածիս ով դիպչում՝ մի բան պատահում է, վտանգավոր գործ, փետրվարին կատակով ճակատամարտ էի նկարագրել՝ ապրիլյան պատերազմը եղավ, էլ էնպիսի դեպքեր են եղել, չեմ էլ ուզում հիշել, մեր հարևանի տղան մահացավ (հիմա գրում եմ ու մտածում. աստված չտա կրկին որպես հաղորդագրություն ընկալի, որպես անելիք, պլան, ևս մեկին մահացնի արդյունքում), գործս կիսատ թողի, որոշեցի միայն լավ բաների մասին գրել, դոբռիով, բայց դե արի ու հաջողացրու, էնպես որ դու էլ զգույշ եղիր, մի կողմ դիր ավելի լավ է, թե ռիսկ ունես՝ դավայ, երկու շաբաթ Կարինեն մատը վիրակապով էր, աշխատել էր երկու շաբաթ վիրակապով, չթարախոտի հանկարծ, կտրեն, գանգրենա կպնի մեռնի, էլ չկարենա մաքրուհիություն անել, չէ, ասում է, ամեն ինչ լավ է, մտածում էի փող առաջարկվեմ բուժվելու համար, հրաժարվեց, տանենք բժշկի նայի, չհամաձայնեց, ներողություն խնդրեցի, տրցակը տարա Շորժա ափին այրեցի, դեռ կյանքումս ձեռագիր չէի այրել, դժվար էր վառվում, սխալ էի խարույկը կառուցել, կես ժամ վառում էի, փայտիկով շուռումուռ տալիս, ձեռքս քիչ մնաց այրեի, թե այրեի քվիդ կլինեինք Կարինեի հետ, բայց դե ես զգույշ եմ ինքս իմ հարցերում, իրոք հաստ թուղթ էր երևի դրանից, վրան գրած տեղերը կարմրում էին, պրինտերի սևակապույտ թանաքը կարմրում էր, չէր այրվում, մոխիր դարձած թղթի վրա տեքստը, թե կռանայիր ուշադիր նայեիր դեմքդ խանձելով՝ լավ էլ ընթեռնելի էր, մանավանդ թղթի հակառակ կողմից, կրակի ույժը դժվար մոխրացող թերթիկները վերցնում օդ բարձրացնում խնամքով շուռումուռ տալիս էլ ետ տեղադրում, մեկիկ-մեկիկ, խորովածի պես, թերթում էր, վեպս կարդում քամահրանքով, մի քիչ իրենից հեռու պահած, էջերս թոռոմում էին նրա հայացքի տակ, կծկվում մի բուռ դառնում, կուռ բռունցք, կրակե ծաղիկ, մոխիր, սպիտակ արյունոտ, թե արյունը սպիտակ լիներ, սպիտակարյունությամբ տառապող, սպիտակարդյունաբերությամբ, Սպիտակի տեկտոնային, հեչ էլ չտառապող իրականում, լրիվ էլ ճիշտ սպիտակ արյամբ լի ու զեղուն, ոչ կապույտ, ոչ սև, դժվար էր վառվում, ասես ծամեիր, բուկդ կոխեիր առանց ջրի, չէր ուզում կրակը, հրաժարվում էր կարդալ, բուկը կոխել, երևի պրինտերի թանաքի մեջ չայրվող բան են խառնում, պլաստիկ, ճիշտ էին ասում որ ձեռագիրը դժվար է այրվում, թուղթը ծաղիկ մոխիր էր դառնում, ձեռքդ վերցնեիր՝ փշրվում, իսկ վրայի գիրն այդպես էլ մնում ընթեռնելի, քամուց օդ բարձրացած, փիրուզյա կոհակի կատարին սավառն, չեշիրյան կատվի ժպիտ, բացակա իշխան, մենե թեքել բան ման: Հետո նստում էր ափի զիբլի, թրքի, ցելաֆոնի, ջարդուփշուր սաքսոֆոնի մնացորդների, ռակերի կմախքների, ջուրը որ հետ գնաց՝ դուրս ցցված սպիտակաժանիք արմտիքի, ռիզոմա, խճողված ցանցերի գլխին, միախառնվում, դառնում հումուս, հոմունկուլուս, մուկուլատուռա-կլավիատուռա, կլավձիուս-մլավձիուս, որ հետո դրանից էլ մի բան ծնի:

Մարդն իր գործը վաղուց արել է, դեմը սյան պես կանգնած եմ, դեռ չի նկատել փայտացումս:

– Կինս երեք տարի առաջ մահացավ: Մենակ եմ մեծացնում:

Ուռա: Օֆ... Արդեն այն մտքիցս լրիվ հրաժարվել էի, հիմա նորից հո չէի սկսելու չհրաժարվել, Կիկոսի պես՝ ողջ տարբերակը քննարկեցի, եկա եզրակացության որ հիմարություն է: Չստացվեց, հրաժեշտ տանք գաղափարին: Համ էլ ալարում եմ: Ինչու՞ ես: Ինչու՞ ամեն ինչ ես:

– Ցավակցում եմ, – ասցի: – Պինդ կաց:

Իսկը Մեդվեդևի պես: Չասեց աղջկաս համար գործ ճարի, դե դեռ փոքր է, դեռ կհասցնի, գնում է դեպ դուռ, իր թուղթը լրացրել է, դողացող ձեռքով ստորագրել եմ, փող տա՞մ, չնեղանա՞ հանկարծ, հո չի՞ նեղանա, ով գիտի, ինչու պիտի նեղանա, էնպես տալ որ իր արժանապատվությանը դիպած չհամարի, մանավանդ անձնական զրույցիկից հետո, որքա՞ն, կոպեկ՝ անհարմար է, հազարնո՞ց, քիչ չէ՞, երկու կամ երե՞ք, քիչ բան է արել, կիրակի օրով եկել ստուգել, հինգ րոպեյվա գործ, շատ տամ՝ կմտածի հիմար եմ, կամ կվիրավորվի կրկին, հազարնոց եմ տալիս. «Սա քեզ Սարգիս ջան, շատ մերսի», հիմա կասի չէ, ինչ եք ասում, պետք չէ, ձեռքս կհրի, կհամոզեմ, կրծքի գրպան ունի թե ոչ, մեջը խոթեմ, թե վերցնելու չըլնի, թե՞ սև շլվարի թեք գրպանը ձեռս հաջողացնեմ կոխել, հազարնոցը մեջը թողնեմ դուրս գամ, քսան տարի առաջ չէի համարձակվի այդպիսի ինտիմ շարժումով դիպչել, այդպիսի ինտիմ տեղին, շալվարի կողքի գրպան, էլ փչացած բաներ մտքովս չեն անցնում, ուրիշների էլ իմ վերաբերյալ, քյառթու կոդեքսն էլ ինձ չի վերաբերում, թե շատ բողոքեց՝ չեմ տա, ետ կկանգնեմ, չեմ սիրում փողի մասին սակարկել, թե գրպանից հանեց հատակին գցեց դա արդյոք ինձ չի՞ ստորացնի, հետո իր գնալուց հետո պիտի կռանամ վերցնեմ ետ դրամապանակս դնեմ, ի միջի այլոց լավ է երեք հատ հազարնոց ունեմ, իրեն տալու լինեի՝ կհերիքեր, թե ոչ՝ երկու հատը լավ էլ պետք է գալու, երկու անգամ տաքսի եմ նստելու, գուցե մեկ հազարնոցի՞ց նեղանա, համարի որ ավե՞լ պիտ տայի, գուցե ասի «քե՞զ պահի, բա անհարմար չես զգու՞մ»:

– Վայ շատ շնորհակալ եմ, – լայնորեն ժպտաց, խնամքով վերցրեց, դրեց չարաբաստիկ տեղադրված գրպանը:

Ձեռքս ամուր սեղմեց:

Զուր էին իմ կիկոսյան տատամսումները:

Երևում էր բացարձակապես չէր սպասում, մինչ այդ էլ իր ոչ մի շարժմամբ ուղենիշ չէր տալիս՝ առաջարկեմ թե ոչ, երևում է սպասելիք չուներ այսպիսի այցելություններից, իր գործն էր անում և վերջ, և՝ վերջ, ես խորապես զգացված ու տպավորված էի իր պես պետական (թե՞ կիսապետական, չգիտեմ էդ գազպրոմ-մազպրոմն ինչ են, պետական թե ոչ լրիվ) աշխատողներից, որ իրենց, ոչ լրիվ անիմաստ, գործն էին անում նույնիսկ կիրակի օրերը, հանրօգուտ, որ հաշվետու լինեն ժամանակին և ճիշտ, պատասխանատու և ուշիմ, ուշի ուշով, վուշ վուշ անուշ, իրենց միկրոսկոպիկ աշխատավարձի դիմաց, դեկամիլլիցենտային, ունենալով երկու երեխա և մահացյալ կին, ձմռան կեսին աշխարհի ծեր հասնելով կիրակի առավոտ, որ իրենց պարտքը կատարած լինեն Հայրենիքի առջև, թե չէ գազը կպայթի ու բոլորս շիվար կմնանք կոտռած, կռտած, կտտած տաշտակի առջև: Տաշտը բերին տաշտը տարան, էլ դու սուս:

է

Նոր տարվա համար Մարինան անձամբ հատուկ համեղ մայոնեզ էր պատրաստել, շատ էր, սառնարանում չէր տեղավորվում, ամանը դրել էր պատշգամբ, նրբաթիթեղով ծածկել: Մի օր նայենք՝ նրբաթիթեղը քրքրված է, մի գզգզված ճնճղուկ գլուխը մեջն է մտցրել:

– Պրծավ մեր մայոնեզը:

Գզգզված տղամարդ ճնճղուկն ամեն օր գալիս, մենք էդ ամանը չէինք վերցնում, հետո հետը մի հատ էլ գզգզված ընկերուհի սկսեց բերել, էդ սառնամանիքին կային, դիմանում էին, ուրիշ ծիտ չկար, ընդհանրապես լավ էր, որ ճնճղուկ է ռաստ եկել, մինչ այդ քաղաքում այնպիսի տպավորություն էր՝ ամառ-ձմեռ՝ այլևս ճնճղուկ չկար, ագռավից ու աղունիկից բացի էլ ուրիշ ոչ ոք չէր երևում:

– Ուտեն-պրծնեն՝ Կարինեին կասեմ ամանը լվա, – ասաց Մարինան: – Ես զզվում եմ:

Հենց ուզում էինք մոտենայինք՝ հենց մեր շողքը փակ պատուհանի վրա էր ընկնում՝ փախնում էին:

– Վիեննայում բացօթյա կաֆեում որ նստած էի՝ բարձրանում էին սեղանիս, գալիս ամանիս մոտ պաղպաղակ պահանջում, ձեռիցս հեչ չէին քաշվում, – ասաց Մարինան:

– Սովի տարիներին էնքան են բռնել-կերել՝ վերացել են, բնակչությունը շեշմով ճնճղուկի որս էր անում, – ասացի: – Ով մնացել է՝ գենետիկորեն աչքները մեր հայերից վախեցած է, – ասացի խրատաբար:

Ոնց եմ սիրում խրատ:

– Պիտի էս վիճակը վերացնենք, – մի երկու օրից ասաց Մարինան:

– Ինչու՞:

– Պատշգամբն են կեղտոտում: Կարինեն որ տեսավ՝ կբարկանա:

– Բա ինքն ու՞ր ա:

– Էսօր ասեց մի քիչ ուշ կգա, եկեղեցում ա:

– Զանգի ասա հաց բերի հետը:

– Չի կարելի խանգարել:

Կարինեն չբարկացավ:

– Ես հասկանում եմ. ճնճղուկի վրա բարկանալ չի լինում: Որ աղունիկ լիներ, կբարկանայիր, չէ՞, – ասաց Մարինան:

– Ինչի՞ պիտի բարկանայի:

– Օրինակ ես զզվում եմ աղունիկներից, դրանցից ավելի նագլի ծիտ չկա:

– Աղունիկին չսիրել չի կարելի, նրանք էին, որ Նոյին բերեցին բալի շյուղը:

Սովորություն ունեի մանր փողը սեղանիկի վրա թողնել, կուտակել, չնայած հատուկ աման կար, ալարում էի կոպեկները մեջը դնել, մնում էր սեղանին թափված, չնայած մանկուց հիշում էի տատիս խորհուրդը, փողն ափեղ-ցփեղ չեն թափի տանը, փողը տնից կգնա, նույն կերպ՝ ինչպես և եթե շվշվացնես, թեկուզև քո կարծիքով գեղեցիկ մեղեդի:

Կարինեն այդ փողին ձեռք չէր տալիս, ոչ հավաքում էր մի տեղ, ոչ դրա տակի փոշին մաքրում: Միայն երբ տնից դուրս էի գալիս՝ հիշեցնում էր, նվաղ հույսով, թե գուցե հետս վերցնեմ, սեղանիկի վրա տեղ ազատվի, ինքը փոշին մաքրի.

– Էս փողը ձեզ պետք չի գա՞:

Դուրս գալուցս սոցիալիզացվելու նպատակով անիմաստ հարցեր տալ երբեմն սիրում էր, ասենք.

– Ձեր մոբիլայինը հո չմոռացա՞ք:

– Անձնագիրը՞:

– Շալվարը կոճկե՞լ:

Տուն էր մտնում, նախ և առաջ գնում խոհանոց շաքարի վիճակը ստուգելու. թե շաքար քիչ էր մնացած շաքարամանում՝ անհանգստանում էր.

– Բա շաքարի հարցն ի՞նչ է լինելու:

Մեր տանն իրավունք ուներ ուտել ինչ կար-չկար, բայց ամաչում էր ասել, որ շաքար է սիրում. երբ իր այցելության օրով տնից բացակայում էինք ու ետ գալիս երեկոյան՝ շաքարամանում շաքարավազի քանակը նկատելիորեն քչացած էր լինում: Նրա գալուց առաջ շաքարի քանակը հատուկ թարմացնում էինք, որ իրեն ապահով զգա, ինչպես որ մայոնեզից հետո ընտելացած ծտերին սկսեցինք ուրիշ բան կերակրել. Մարինան հատուկ հնդկացորեն էր եփում, մի աման ինձ՝ մի աման նրանց. գարնան գալու հետ ծտերը գնացին, սկզբում շատացան՝ հետո թողեցին գնացին, սովի վտանգն անցավ, այլ տեղերում էլ կեր հայթայթելու շանս գտան: Հուսով էինք շեշմեն չէր այլևս կրկին անհետացման պատճառը: Կարինեն՝ ոչ. երկու շաբաթը մեկ գալիս էր պարտաճանաչ ու, երբ չէինք նայում՝ շաքարավազ կուլ տալիս, բացի սուրճի մեջ խառնելուց: Չգիտեի էլ, փոքրիկ թե մեծ գդալով, ուզում էի ասել «այդքան մի կեր, վնաս կարող է լինել, շաքարախտ կընկնես»: Խրատս հազիվ էի զսպում: «Փոխանակ ճիշտ սնվես՝ ստամոքսդ շաքար ես լցնում»:

Խրատներս ուր, իրա կյանքն ուր: Մի կարգին բան չէր պատմում, համենայն դեպս՝ ինձ, Մարինային գուցեև պատմում էր, իսկ սա միայն կիսատ-պռատ էր ինձ փոխանցում: Մի օր միայն Կարինեն ասաց, որ հայրն ու մայրը մի տարվա մեջ են մահացել, սկզբում հայրը, հետո՝ մայրը:

– Դե լավ ա տենց եղավ, – ասում էր, – աստված վերևում կա: Եթե հայրս մեռած չլիներ, ի՞նչ էր անելու խեղճը մենակ: Իսկ այսպես՝ պրոբլեմ չկա:

Զուգարան մտնելուց առաջ տեղեկացնում էր.

– Կարող ա՞ ձեզ էս տեղը հիմա պետք գա: Կարո՞ղ եմ այցելել:

Մի քանի հարցում սկզբունքային էր. աղբը տնից դուրս չէր բերի (քանի որ ցերեկը շորերը փոխած էր լինում հավաքելու համար, իսկ գիշերը գնալիս՝ արդեն մութ էր ներքևի աղբարկղի մոտ). կոշիկների փոշին չէր մաքրում հերիք չի՝ կոշիկներն ամեն անգամ հավաքում իրար գլխի էր դարսում, խառը, տուն գալուց տնային մաշիկներս չէի կարողանում գտնել, իր մաքրածը կեղտոտելով՝ պիտի քայլեի դեպ կոշիկների պահարանիկն ու մեջը փորփրեի:

Բայց իր մաքրածը կեղտոտելու համար ձեն չէր հանում: Ասենք մի տեղը մաքրած է, ես եկա կեղտոտեցի՝ ինքն այլևս այդ տեղը չէր մաքրում, այսօրվա իր գործն արել-վերջացրել էր, այդ տեղը մի անգամ մաքրելով: Ճիշտ ստրատեգիա:

Չէի համարձակվում իր կարգը քննադատել:

Ամեն անգամ գնալիս ասում էր. «մյուս անգամ գալու ե՞մ», սկզբում կարծում էի էնքան էլ չի հավանում մեզ ու իր՝ մեր մաքրուհի լինելը, ասում էի «թե կուզես՝ կարող ես, ինչու՞ ոչ», հետո դադարեցի նազուտուզ անել, սկսեցի պարզապես կարճ ասել «այո»:

Մարինայի պես էր. սա էլ ամեն երեկո ասում էր. «Վաղն էլ ե՞ս իմ ամուսինը լինելու»: Սովորաբար ասում էի «այո», թե բարկացած էի լինում կամ կատակել որոշում՝ «չգիտեմ»: Մեկ-մեկ էլ, թե ինքը չէր ասում, ես էի հարցնում. «վաղն էլ ե՞ս իմ կնիկը լինելու». համարում էի (ամերիկյան մի գրքում էի կարդացել), որ մենք ժամանակակից ընտանիք ենք, այդ ամենօրյա համենայն դեպս ստուգումը կարևոր է, ժամանակակից սերն ամեն օր նորովի վերաբանակցվելու կարիք ունի:

Առաջնորդ ճնճղուկը չէր հարցնում. գալիս էր ու մենք պարտաճանաչ ուտելիք էինք դրած լինում իր ու իր ընկեր-ընկերուհիների համար. հետո դադարեց գալ, ինչ դնեինք-չդնեինք՝ այլևս պետքը չէր: Ինքն էլ անհետացավ, իր կլանն էլ, միայն ճռվողում էին երբեմն անտեսանելի հեռուներում:

Առման էլ չէր հարցնում, բայց երբեմն իրեն այնպես էր պահում, այնպես էր ուզում թոշնել ու մեռնել-անհետանալ՝ որ հասկանում էինք, որ ինքը երբեք չի համաձայնի մշտնջենական գերության և ո՛չ մեկի հողում: Հազիվ էինք համոզում, որ ետ գա ու նոր տերև բացի:

Մի օր առավոտ շուտ էի տնից դուրս եկել, տեսա դեմս մի ցածրահասակ կին է գալիս, բացարձակապես տրագիկ դեմքով, տոպրակները ծանր-ծանր քարշ տալով: Կարինեն էր: Մեր տուն հասնելուց հետո այդպիսի դեմք այլևս չէր ունենում, կենդանանում էր, շփվող դառնում: Այդպիսի դեմք մեկ էլ տեսել էի տարիներ առաջ, երբ մի աղջիկ որոշել էր ինձնից աբոռտ անի, ու երբ հրավիրել էր բանակցությունների՝ դեմքն այդպես, անճանաչ տրագիկ էր եղած եղել:

Երբ աղջկա հետ դիպվածը եղավ, Մարինան ասաց որ իր ընկերուհին էլ այդպիսի երեխա ունի. երբ փոքր էր, – ասում է, – չէր նկատվում, երբ գնաց մանկապարտեզ՝ սկսեց նկատվել, ու որքան մեծանում է՝ ավելի բարդ է դառնում:

– Ինչպե՞ս է դա արտահայտվում:

– Ինքն էլ է զգում, որ վիճակն էն չէ, ու կսմթել է սկսում ու կծել իրեն խնամողներին: Ձեռքները կապում են, չի օգնում, ինքը շատ ուժեղ է, հաջողացնում է ձեռքներն ազատել, կրկին հարձակվում խնամողների վրա: Դեմը ճար չկա: Քաշվել է Կրիստինան:

Մարդ ուզում է միավորվել նյութի հետ: Նյութից եկել է՝ նյութ դառնալ. ձեռք է գցում մարդկանց՝ որպես նյութ իր բերանը մտցնի, ուտի, նյութի համը տեսնի, ինքն էլ դառնա նյութ:

Նույնը չե՞նք բոլորս:

– Դե նրա աղջիկն էդ վիճակում չի, չէ՞:

– Չէ, փառք աստծո, դրա թույլ տեսակն է:

Երբ հատկապես լավ տրամադրության էր լինում, հին երևանյան շուտերգուկներ էր երգում, իր մամայից էր հիշում:

– Այ դու քաչալ Գրիշա...

Զգում էր, որ ուշադրությունս գրավեց՝ ամոթահար դադարում, խնդրում էի, որ լրիվ երգի՝ հրաժարվում էր. «բառերը չեմ հիշում»: Տարիների ընթացքում հազիվ համոզեցի որ մի երկուսն ասի:

Էն որ կոտրած ճամպրուկն իրեն այդպես էլ չհասավ՝ մի քանի տարուց ճար գտա փոխհատուցելու. ևս մի ճամպրուկ էինք արդեն առել ու մաշացրել, ես այդ ճամպրուկի մեջ լիքը Մարինայի հին շոր ու կոշիկ լցրի (ինքը բացակայում էր այդ պահին), Կարինեին ասացի՝ տար ձեր թաղ, ինչ պետք գա՝ օգտագործիր աղջկադ հետ, ինչ ոչ՝ դրսում թող, մեկնումեկը վերցնի: Ես քեզ տաքսի կնստցնեմ:

– Չէ, ես սենց էլ կտանեմ:

– Չէ ու չէ, հո չեմ թույլ տալու սենց ծանր քաշ քարշ տաս:

Երեկոյան տաքսին եկավ. տեսնեմ էլի տատամսում է:

– Ախր ես պիտի հյութ առնեմ աղջկաս համար:

– Հեսա կողքի խանութը դեռ բաց է:

– Իսկ էնտեղ հյութ կա՞:

– Երևի էլի, նայած ինչ:

Իջեցրի ճամպրուկը, դրինք տաքսիի մեջ, վարորդին խնդրեցի սպասել, տոպրակներն էլ դրինք մեջը, գնացինք միասին խանութ:

Սկսեց ամեն հյութ տնտղել, ուզածը չէր գտնում, չգիտեմ գնի թե տեսակի տեսակետից, որ ուզեցի մոտենամ խառնվեմ ասեմ ես կառնեմ աղջկադ համար հյութը՝ աչքերով շանթահարեց, իր հարգանքի իրավունքն է, հեռու կանգնեցի, սպասեցի մինչև ինչ-որ հյութ ջոկեց, բայց հետո չուզեց առնել դա էլ: Ժամանակը գնում էր, ասես ուզում էր մորթել, խեղդել, սպանել այն։ Չնայած վարորդը կսպասեր՝ սիրտս անհանգիստ էր: Իր հետ հին շոր ու ճամպրուկ ղրկելու պլանն էի իրագործում, գիծ էի մտել:

– Դու՞ք ինչ եք խմում, – հանկարծ ասաց:

– Հը՞:

– Ի՞նչ հյութ եք գերադասում:

– Ես ու Մարինան՝ սև հաղարջի: Էս ձմռանը լավ վիտամին է:

– Սև հաղարջի հյութ ունե՞ք:

– Իհարկե, – ասաց զարմացած վաճառողուհին:

– Մի հատ տվեք: Լավ գաղափար է, – ասաց մաքրուհին վճռականորեն:

Ու, իր դրամապանակը փորփրելուց հետո, վճարեց իմ հենց նոր իրեն տված փողից, թեև սև հաղարջի հյութը շատ ավելի թանկ էր, քան իր նախորդ նայածները: Աղա կին էր:

Նստեցրի տաքսի, հյութը տոպրակով դրի կողքը, վարորդին խնդրեցի, որ երբ հասնեն՝ օգնի տանել ճամպրուկը մինչ տուն, բայց տուն չմտնի, նախանձեցի, որ իրենց տունը գոնե դրսից տեսնելու է, փողը վճարեցի ու այդ դրվագն ավարտվեց:

Քամի էր: Քշիր դեպ տարտարո՛ս. սենյակում փակ անհայտ հրե՛շ. գանգատուփում դստրիկիդ:

Գնա, գնա տուն, հրեշիդ երախ, երկու շաբաթով գլուխս ազատեմ, գործից չկտրվեմ, անհետացիր կյանքիցս, Ռոզենկրանցի պես ու Գիլդենշտերնի, հետ կերևաս հաջորդ արարում, տառապյալ տիկնիկ իմ, կինո, երբ չկաս՝ չկաս, երբ կաս՝ մի քիչ դիմանալ կարող եմ, միայն՝ գնաս:

– Մյուս անգամ գալու ե՞մ:

– Այո:

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

ը

Մայրիկին զիս-ստոաձին
Քույրիկին էմ-աձին
Խեղճ հայրիկին էշի կաշկա
Ակներ չունենա, ակներ չունենա
Խեղճուկրակն ա

Պահեստած հազարնոցներս պետք էին գալու. պիտի այցելեի Զավենին, բան էր ուզում քննարկել, խնդրել էր հանդիպել: Աշխատում էր մի արհեստանոցում, որտեղ ինչ-որ սարք էր սարքում իր իսկ ձեռքերով, քանի որ գնել այն չէր կարողանում. թանկ էր: Սարքը պիտի աղար ինչ-որ անասնակեր, որպեսզի նա տնկեր այն գարնանը, հնձեր աշնանը, հետո այդ սարքով աղար: Նա բավական ժամանակ ուներ այն սարքելու ձմռան սկզբնակեսին, և, քանի որ նա հեռատես անձ էր, իր սարքը սկսել էր սարքել վաղօրոք:

Դուրս եկա ու արագ տաքսի նստեցի, հենց այն, որ կանգնած էր տան դիմաց, ընկղմվեցի մուգ գոլորշու տաքության մեջ, չնայելով ով է վարորդը: Դա տակտիկական սխալ է սովորաբար, քանի որ և՛ նա կարող է որպես անկուլտուրականություն ընկալել և կողի ընկնել, և՛ ավելի լավ է, քո իսկ տեսակետից, արագ կողմնորոշվել թե ում ձեռն ես ընկել, համենայն դեպս: Պետք է իսկույն, դուռը փակելուն ևեթ, ողջ մարմնով շուռ գալ դեպ վարորդն ու քննախույզ անվրեպ մի՛ հայացքով ընդգրկել, զննազոտել նրան մազերից (թե կան) մինչ ջինս, մազերի իրար կպվածության աստիճանը ստուգել, դեմքի թրաշի, դեմքին թե փոս կա՝ փոսերի, փոսերի մեջ աճող մազախրձերի որակի, խոր շունչ քաշել, հոտոտելով մարմնի և բերնի հոտը, որ իմանաս քանի՛ օր չի լողացել, քնած է արդյոք թե արթուն, խմած թե արդեն ոչ, ո՛ր գյուղից է ծագումնաբանորեն, Արևմտյան Հայաստանի ո՛ր գավառից գերդաստանորեն, ո՛ր քաղաքակրթությունից պատմականորեն, շապկի թարմության աստիճանը, ծխած սիգարեթի բրենդը, այֆոնչիկի ու մոբիլայինի հետ վարվելու ու սկոռսծը փոխելու հետ միաժամանակ ժոնգլյորային բարձրակարգ մանիպուլյացիա անելու հմտությունը – ամենը, ամենը, ինչ կարող է ձեր միջի կարճատև սիրավեպը տանել ոչ այն ուղով, որով նախանշել էր Կանխորոշիչը, չէ որ նա Մարդ է, ի վերջո, պետքական գործով զբաղվող, մարդ արարած, աստծո էակ, խեղճուկրակ շան որդի, որտեղ էիր, պլստո, տուր ինձ քու ձեռքը, եղբայր եմք մեք, որ մրրկավ էինք զատված, ինչ էիր անելու դու առանց նրա, և նույնիսկ եթե նա լիներ ամենաթշվառ ու խայտառակ փող հավաքելու գործին, իրականում, ոչ էլ նույնիսկ գազավիկ կամ թերթ ու թոշակ բերող այլ, ասենք, ժեկի հարկ հավաքող՝ բակի իբր գոյություն ունեցող աներևույթ հավաքարարուհիների համար – սրանք արդեն մաքրուհի չեն – մայրս հոխորտում է, սիրտը նեղվում է էդ փող հավաքողներից, բայց դե նրա սիրտն արդեն բոլորից է նեղանում, իսկ ես համարում եմ, որ ամեն մարդ արարած մարդ է այս աստծո երկնային աշխարհի տակ, անմեղ ու գեղեցիկ, ու հո ես չեմ, ասենք, մեր բակի կատուներին մոռթում, դե ես ասենք նույնիսկ մեր բակի առնետներին չեմ մոռթում, որոնք տարօրինակորեն կան, չնայած կատուների ինքնավստահ բազմանալուն (թե, իհարկե, վերջիններիս ձագերին դպրոցի երեխեքը «ժամանակին» չեն ոչնչացնում, թե հասցնեն – նախկին ու այսօրվա երեխեքը, նախկին ու այսօրվա) – էլ չասած որ չէի էլ կարենա, համ սպանել չեմ սիրում, համ էլ մեջս զզվանք կա առնետից, որքան որ աշխատում եմ ինձ մխիթարել, «աստծո էակ են էլի, խելոք են ասում են, իրենք էլ մեղք չունեն, ծնվել են՝ պիտ ապրեն, ահա տես ինչպես է մռութիկը թաթիկներով լվում, ասես սկյուռիկ, տե՛ս հառլեկինոյին, հառլեյ-դևիդսոնին, տե՛ս», – չի ստացվում. ոչ զզվանքը հաղթահարել, ոչ մի կարգին սպանել. զզվելով սպանելն էլ է դժվար. – ինչու՛ պիտի ես սիրալիր չլինեմ ա՛յս մարդկանց նկատմամբ, իրենց ազնվորեն հոտավետ քրնտքով ապրուստ վաստակող, ինչ են արել նրանք ինձ, ընդհառակը, ես լի եմ անհագուրդ հետաքրքրասիրությամբ, նույնիսկ սիրահետաքրքրությամբ, և նույնիսկ սիրաքրքրահետությամբ, խուզասիրահետությամբ դեպ նրանք, ուզում եմ հասկանալ, ինչու նրանք կան ու որն է իմ Հայրենիքի, Ժամանակի ու իր Գետի, Պետության, Պատմության, Ինծելլեկտուալիզմի, Հանրապետականության, Նժդեհականության, Ազգի, Ազգ-Բանակի, Հայու Գենի խորհուրդը՝ որ նրանց մակաբուծում է այսպիսի մեծաքանակ դասակ-դաստակ-դրասանգներով: Կեցցե՛ Մարդապեձիյան:

Բայց դե մարդ միշտ չէ ճիշտ խորհրդին հետևում, նույնիսկ սեփական: Եվ առաջին մասը մեր ուղու՝ դեպ մոտավորապես Ուլնեցու, չէի նայում կողքս, մտքներովս տարված: Հանկարծ վարորդը երգեցիկ ասաց.

– Ես ձեզ պատմեմ աշխարհի ամենատխուր պատմությունը, եթե չեմ խանգարի:

Նրա ձայնը նման էր օպերային երգչի ձայնի, բամբ ու լավ դրված, դրամատիկականի դրամատիկ ինտոնացիաներով, թատերականի շրջանավարտ, բայց ես սկզբում էլի վրան չնայեցի, միայն համաձայնեցի.

– Իհարկե պատմեք:

– Ես իրավաբան եմ, – ասաց վարորդը, – քսան տարի Էստոնիայում եմ աշխատել, ես էլ, կինս էլ լավ ապահովված ու հարուստ էինք, մեզ շատ բան պետք չէր: Մենք որբանոցից ենք, որբանոցում ենք ծանոթացել, երկուսս էլ որբ էինք, ամուսնացանք ու մեզ բնակարան տվեցին դեռ սովետի ժամանակ, Կոմիտասի վրա, այդ բնակարանը միակ բանն է, որ պահպանվել է: Այստեղ էլ լավ աշխատանքի էինք մինչ սովետի փլվելը, ես աշխատում էի ռայկոմում որպես իրավաբան, կինս էլ, մենք միշտ երկուսով էինք աշխատում. այնքան լավություն ենք արել հարևաններին, մինչև հիմա մեզ հիշում են, երբ վերադարձանք՝ փողոցով անցնում էինք՝ մարդիկ ասում էին «դուք մեզ չեք հիշի, բայց մենք ձեզ հիշում ենք, դուք ռայկոմի Սարգիսն եք, չէ՞ («Էլի Սարգի՛ս», գրեթե չմտածեցի ես գրեթե չզարմացած, պարզապես մի թեթև ալիք անցավ ուղեղովս, թու՜յլ ռեգիստրացրի), դուք մի անգամ մեզ մեր տան սենյակի հարցով շատ օգնեցիք... Կոմիտասի վրայի էն չորս հարկանի տունն է, որտեղ որբերին բնակարան էին տալիս, մի ջուխտ որբ էինք, մնացածը՝ չը՚որբ, պարզապես բնակիչ... Ամեն ինչ լավ էր մի խոսքով Էստոնիայում...

Ես հիմա պատմեմ նրա պատմածը մի քիչ հաջորդականությունը խառնած, այդպես ավելի հարմար է: Հետաքրքրված ու խորացող հարցեր ես հետո սկսեցի տալ, երբ արդեն անելիքն էի մտքիս մտմտում:

Հարցրի, ստուգելու, ճշտելու համար.

– Անգլերեն գիտե՞ք:

– Ոչ, – ասաց, – ռուսերենը մեզ հերիք էր:

– Դժվարություն չառաջացա՞վ, – մեղմորեն ասացի, – երբ Էստոնիան դարձավ ԵՄ-ի անդամ: Սովետական և ետսովետական իրավագիտությունը մի քիչ այլ չէ՞, քան եվրոպականը:

– Բնավ, – ասաց, – ոչ մի դժվարություն այդ հարցում չկար, քանի որ մենք օգնում էինք Լենինգրադի՝ Ռուսաստանի, էնիքը՝ Ուկրանյայի հետ կոնտրակտները պատրաստել... Ճանաչված լոյերներ էինք Տալինում, քսան տարի այնտեղ, մեզ բոլորը հարգանքով բարևում էին:

Նրա երգեցիկ բամբ ձայնը լցնում էր ավտոմեքենան դժժոցով, որը հանգիստ խլացնում էր մինչև վերջ միացրած ջերմահամակարգի դժժոցը, փոքր-ինչ միավորվելով դրան ու քնկոտ ու մելամաղձոտ մթնոլորտ ձևավորելով, սակայն ես, քանի որ առավոտյան ուշ էի արթնացել լավ քնելուց հետո ու միանգամից մեքենա նստել, առանց փողոցի ցրտին շատ թափառելու՝ այդքան էլ սառած չէի ու քունս բացարձակապես չէր տանում գրեթե:

– Գործներս դժվարացավ, երբ Ռուսաստանում ռուբլին փլվեց, Ղրիմից հետո, – շարունակեց: – Բայց հատկապես ուղղակի այդպես պատահեց, որ Ղրիմից հետո կնոջս մոտ քաղցկեղ հայտնաբերեցին: Ինչ ասես արեցինք-չարեցինք, էլ ամեն տեսակի բժշկություն...

Իմ ռեֆլեքսիան չէր հասցնում նրա պատմածի ետևից. ես դեռևս մտածում էի այն մասին, որ Ռուսաստանի ռուբլու փլուզվելը, մի կողմից, չպիտի ազդած լիներ ԵՄ-ում հայտնված մարդու վրա, մյուս կողմից՝ որ սա տիպական է. նաև չարախնդում էի Ռուսաստանի վրա և բոլոր նրանց, ով, առանց դույզն-ինչ մտածելու, հաճույքով ընդգրկվել է Պուտինի ավանտյուրայի մեջ, և հիմա խորապես կոտր ընկել, իսկ մյուս կողմից՝ նաև փոքր-ինչ խղճում, քանի որ շատերն իմ մերձավորներն էին, մի քիչ ուրախանում՝ որ ես այդ վիճակների մեջ չեմ ու, տա աստված, չեմ ընկնի (էլ չգիտեի որ էն էլ ո՛նց կընկնեմ, որ մինչև ականջներս խրված եմ արդեն), թեև կար նաև ռիսկային կոմպոնենտ այդ իրավիճակում, քանի որ իմ միջոցների մի մասն էլ էր Ռուսաստանում՝ ընկերոջս մոտ, իսկ նրանից որոշակի պատճառներով նորմալ լուր ստանալ չէր լինում, քանի որ նրան նստացրել էին, բայց նա բանտից ինձ տեղյակ էր պահել՝ որ իմ միջոցներն ապահով են. բայց ավելի շատ չարախնդում էի, այնուամենայնիվ, քանի որ սիրում էի, երբ փողն ընկնում է. նախ՝ դա լավ է նրանց համար, ով այդ փողից կախված չէ, երկրորդ՝ մարդիկ ինչ-որ շատ հեշտ մոռացան սովետի փլուզման ժամանակ կատարվածները, երբ փողը հեչ դարձավ, ուրեմն տեղն է նրանց, երրորդ՝ դժվարությունը սովորաբար մարդկանց բարիացնում է, համենայն դեպս, գոնե ժամանակավորապես: Ռուսաստանը՝ Ուկրանյան, իմ կարծիքով, շատ բարի էր 1990-ականների սկզբում, ի տարբերություն հիմիկվա:

Երևի, ֆինանսական մեծ դժվարության մեջ են ընկել, դրանից էլ կնոջ քաղցկեղը բորբոքվել է: Ստրեսի ֆոնին: Իրավաբանների շրջանում մարդ ու կին հաճախ են միմյանց հետ աշխատում, մեկ ֆիրմա ստեղծում, քանի որ գործընկերները միմյանցից կախված են ու մարդուկնոջ՝ միմյանց վստահելն ավելի հավանական է: Շատ չըլնի՝ կթխկացնի. դրա համար էլ էնտեղ ընտանեկան բռնության օրենքը վերացրին, համենայն դեպս: Բայց կինն, ուրեմն, շատ է չարչարվել, ի տարբերություն երևի մարդու, ինչպես և հաճախ է լինում, և արդյունքում անհաջողությունը կնոջն է խփել: Թեև սովորաբար հակառակն է լինում, կանայք ավելի ստրեսադիմացկուն են... թեև որբ էր...

Սակայն նա սիրում էր իր կնոջը.

– Ինչ արինք-չարինք, ուր տարանք-չտարանք՝ չօգնեց, ու հանկարծ նա ասում է. ուզում եմ իմ հայրենիքում մեռնել:

– Իսկ դուք Էստոնիայի քաղաքացի՞ եք, – հարցրի ես կրկին գործնական պրոզայիկ պրակտիկ հարց, իրավիճակն է՛լ ավելի հստակ պատկերացնելու համար:

Չեմ էլ հիշում ինչ պատասխանեց, գուցե ցրեց, սակայն նրա պատասխանից հետևում էր, որ նրանք կարո՛ղ են Էստոնիա վերադառնալ, և ետ գնալու խնդիրն իրավական չէ, այլ զուտ տնտեսական:

Ինչն արդեն հասկանալի էր. ես, իհարկե, ինչպես և ցանկացած անձ կաներ, արդեն, համապատասխանեցնելով նրա՝ տաքսու վարորդ լինելը, և պատմության սկիզբը՝ պատկերացրել էի, որ եկել են, կինը մահացել է, թաղել են ու ետ դառնալ չի կարողանում ֆինանսական պատճառով: Բայց ես դեռ չգիտեի ամբողջը հոլիստիկորեն: Խոլեստերինս տվել ուտում էր:

– Փասա-փուսաս հավաքեցինք, ամենը, ինչ ունեինք-չունեինք (նա խոսում էր շատ գրական հայերենով, այնպես որ «փասա-փուսա» բառն իմն է, իրենը չէ), իմ մարալ դստերն ու յոթ տարեկան որդուս վերցրինք ու եկանք հայրենիք: Կինս երջանիկ էր. որքան էլ վատ լիներ՝ «ես իմ պապենական հողում եմ ուզում մահանալ», ասում էր, և իր մուրազը մենք կատարեցինք:

«Որբ է, սակայն պապենական հողի զգացում ունի. ահա թե ինչ է... չգիտեմ ինչը. հայկականությու՞նը. պատմողիս՝ Սարգիսի դերասանական արվե՞ստը...»: «Մարդուն տունը քաշու՞մ է: Ինձ էլ քաշեց, չէ՞: Սակայն ուրեմն գործերը լավ չեն գնացել իրոք Էստոնիայում քսան տավա ընթացքում, թե չէ չէր քաշի/քաշի՞»: Իմ հին լավ ծանոթը՝ մի տաղանդավոր հոգեբան, նույն ժամանակ տեղափոխվել էր Էստոնիա և երբեք չէր ուզի վերադառնալ, դարձել էր այնտեղ հին հազվագյուտ դրոշմանիշներ ինտերնետով վաճառող աշխարհով մեկ ու բարգավաճել: Կինն էստոնուհի էր: Մեկ այլ հետաքրքիր հանգամանք էր այն, որ մեր ֆակուլտետի լաբորանտկան, որը նույնպես էստոնուհի էր, հեղափոխությունից հետո վերադարձել էր Էստոնիա և որոշ ժամանակով դարձել այնտեղ արտաքին գործերի նախարար: Դա ունիկալ էր, և ցույց էր տալիս մարդու հիմարության և նախապաշարումների խորքը, քանի որ նրա լաբորանտկա եղած ժամանակ ոչ մեկի մտքով չէր անցնի կյանքի այդպիսի շրջապտույտ: Թեև խելքը գլխին էր, լաբառանտկա ժամանակ էլ էր երևում: Հայերեն լավ գիտեր: Հաճելի ակցենտով: Կատակով ասում էինք՝ երևի մեջներից ամենամիջազգայնացվածն է եղել: Սակայն ես, ավաղ, նրա հետ կապի մեջ չէի, թեև մտքովս անցել էր կապվել ու համագործակցություն առաջարկել Հայաստանի ու հայության հետ: Բայց դե դա մեր ԱԳՆ-ն պիտի արած լիներ, իսկ վերջինիս մտքով, գրեթե հարյուր տոկոսով, դա անցած չէր եղել, իսկ թե եղել էլ էր՝ ոչ հանրօգուտ նպատակներով, և երևի չէր ստացվել. լաբորանտկան երևի նրանց ցրել էր ու իր ձիպլոմածիկ գործով զբաղվել: Ես այդպես էլ չիմացա, այդ ընթացքում, երբ նա նախարար էր, նա որևէ հայասեր կամ հայատյաց բան արեց թե ոչ, չնայած հայատյաց չէր անի, նա լավ կին էր. բայց ֆեյսբուքում այդ մասին ոչ մի տեղեկություն չեղավ, ոչ այս կողմ, ոչ այն, նույնիսկ Ադրբեջան չայցելեց, ինչը կասկածելի էր ու շատ խոսուն:

Վերջին հանգամանքը, որ մտքովս անցավ, արդեն բացարձակապես կապ չուներ Էստոնիայի հետ, քանի որ վերաբերում էր Մերձբալթիկային ընդհանրապես. հիշեցի, որ Վահագն Գրիգորյանի կինն էլ էր մերձբալթուհի, և Վահագնն էլ էր տեղափոխվել Մերձբալթիկա, ոչ Էստոնիա երևի, չեմ հիշում ո՛ր երկիր, սակայն գլխավորը՝ որ Վահագնը մի քանի տարի առաջ պատմվածք էր գրել իր չքավորության մասին՝ Մերձբալթիկայում: Ուրեմն ինքն էլ էր անհաջողակ դուրս եկել, քանի որ գրելուց բացի երևի ոչնչով չէր զբաղվել: Դրոշմանիշ չէր ծախել: Որովհետև հոգեբան չէր: Իսկ կի՞նը: Ինչպիսի անարդարություն: Գնաս Մերձբալթիկա ու մնաս/դառնաս չքավոր հայ արձակագիր: Ինտերնետով դրոշմանիշ վաճառել. ճիշտ ուղղություն է: Նույնիսկ այստեղից կարելի է: Մաքսայինի հետ հարցեր կարող են առաջանալ: Ողջ օրը բան չես անում, անում ես ինչ ուզես, իսկ շաբաթը մի հատ հազվագյուտ դրոշմանիշ վաճառեցիր՝ արդեն երկու ամսվադ փողը կա: Կրկին կյանքը ցույց էր տալիս, որ բիզնես հաջողությունը թաքնված է թաքնված գաղափարների մեջ, ոչ թե տիպական: Այլ՝ բուծիկ: Բուծեք բուծիկ: Ոչ թե հաց, երշիկ կամ կոշիկ՝ այլ հազվագյուտ դրոշմանիշ: Բայց ահա, ռուսական կոնտրակտ կազմողների այս ընտանիքի բախտն էլ չէր բերել: Երևի հազվագյուտ բան չէր ռուսական կոնտրակտը: Լավ վերնագիր է. «Ռուսական կոնտրակտ»:

– Մահացավ, թաղեցինք, ամենը կարգը կարգին, և երբ քառասունքն անցավ՝ եկեք ետ դառնանք, առաջարկեցի ես դստերս ու տղայիս, – շարունակեց, մինչդեռ, Սարգիսը: – Իսկ այդ մարալն ինձ ասում է. – Ես, հայրիկ, ուզում եմ մի քիչ էլ այստեղ մնալ, հայրենիքում:

Դե, բնակարանը կա, ես ինչպե՛ս իմ հրեշտակի ուզը կոտրեմ, ուզում ես մնալ՝ իհա՛րկե մնանք: Տղայիս դպրոց դասավորեցի, աղջիկս էլ ֆարմացևտիկա էր սովորում Էստոնիայում, սակայն այստեղ մի երկու ամիս քոլեջ հաճախեց ու հրաժարվեց. սկսեց նկարել: «Նկարիչ եմ ուզում դառնալ: Ես իմ հայրենիքում նկարիչ եմ լինելու, իմ հայրենիքի գույները նկարչի են»: Բժշկական քոլեջից հանեցի, դասավորեցի նկարչական:

Եվ ահա այդպես ապրում ենք, կինս չկա, գերեզմանն ենք այցելում, ես վարորդություն եմ անում, տղաս դպրոց հաճախում, հրեշտակս՝ նկարչություն սովորում:

– Լավ է բնակարանն էլ չէիք վաճառել:

– Չէ, ինչպե՞ս կարելի է, մենք ծնող չենք ունեցել, սա մեզ սովետական սուվերեն պետությունն է տվել, Սովետական Հայաստանը, մեր պապենական հայրենիքն է փաստորեն:

– Ասում եմ, որովհետև շատ-շատերը գնալիս վաճառեցին:

– Այո, իսկ մենք, ինչպես ասացի, հարևաններն անգամ հիշում էին մեր ընտանիքը: Եվ պիտի ասեմ, երրորդ հարկից ամեն առավոտ երբ դիտում էի, ինչպես է մարալս, էտյուդնիկը ուսին, գնում դասի՝ սիրտս բերկրանքով էր լցվում: Մատո՛վ չէին դիպչի նրան, հրեշտակին ո՞վ կնեղացնի...

– Եվ ահա մի օր... Չորս օր առաջ... Նրանք փոս էին փորել տան դիմաց՝ հենց մայթի վրա. ինչ-որ շինարարություն էին անում... Եվ պատկերացրեք, առավոտյան նա դուրս եկավ, ես նայում եմ լուսամուտից՝ նա գնում է, փոսի կողքով է անցնում, և հանկարծ ինչ-որ հեծանվորդ անցավ ու քիչ մնաց նրան դիպչեր, ես նույնիսկ բարկացա, սակայն նա շատ արհեստավարժ ետ մղվեց... ու նայում եմ՝ չկա... Ես հետո հասկացա, որ տեսել եմ, ուղղակի չեմ ըմբռնել, ինչպես երբ դու՛ք չեք հասցնում իմ ամեն ասածի հետևանքը նույն արագությամբ հասկանալ. նույն կերպ էլ ես. նայում եմ՝ անցնում է, ուրախ, զվարթ, ուսից կախած էտյուդնիկը թափահարելով՝ իմ մատղաշ շիվը, ուսն էլ էնքան փոքր է, բայց ինքն էնպես ուրախ-զվարթ է քայլում, կարծես բամբակ լինի ուսին, պարզապես մի քիչ կորացած... Նայում եմ՝ հեծանվորդն է անցնում, անշնորհքը... հետո նայում եմ՝ աղջիկս չկա... Հասկանում եմ, որ տեսել եմ, ինչպես, աչքիս պոչով տեսել եմ, իմ աչքի առաջ աղջիկս ետ քայլ է արել ու ընկել:

Ես նոր հասկացա, որ նրա բամբ ձայնի երանգի մեջ արցունք էր հռնդում, ու դա թարմ արցունք էր, կնոջ մահվան պատճառով չէր:

– Վազեցինք, իջանք, տարանք հիվանդանոց... Ձեռքը, աջ ձեռքը՝ իր տաղանդի ձեռքը, որով ինքը բարդի ու կապուտակ Սևան էր նկարում՝ հակառակ կողմ էր շուռ եկած, արմունկն արյունոտ ծաղիկի պես բացված, այնպես էր կոտրվել... բայց դա ոչինչ... բժիշկներն ասացին, որ ուղեղի մեջ արյուն է լցվել, դատարկել է պետք, խեղճ իմ հրեշտակն անուժ, տիկնիկի պես, աչքերը փակ, ես իմ ձեռքերի վրա տարա հիվանդանոց, մինչև հիմա պառկած է, աչքները փակ, բժիշկն էլ կարգին տղա է, մեր հարևանի զարմիկը, ինձ էլ ճանաչեց, դուք, ասում է, էն որբերի շենքի Սարգիսը չե՞ք:

Դա, երևի, առաջին անգամն էր, երբ ես, այդ պատմությունից շշմած, գլուխս թեքեցի ու դիտեցի նրա դեմքը: Նա ինձ չէր նայում, ճանապարհին էր նայում: Անթրաշ էր: Շատ մաշված տեսք ուներ: Բերանում ատամ գրեթե չկար: Ավելի շատ չկար, քան կարելի է պատկերացնել, եթե մարդը մինչև վերջերս հաջողակ իրավաբան է եղել Էստոնիայում: Բայց դե գուցեև կնոջ հիվանդությունից ի վեր իրեն չէր հետևել: Ատամներն արագ են փչանում ապրումներից, մանավանդ մեր՝ սովետական սերնդի: Ձայնը հակասականորեն չէր բռնում իր արտաքին տեսքին: Վրայից սպիրտի հոտի հետք չէր գալիս, թեև տեսքից ու բիզ-բիզ ցից մազերից, թե իսկությունը չիմանայիր, կարելի էր պատկերացնել, որ գուցեև ողջ գիշեր խմել է:

– Ասում է, ձեռքը ոչինչ, մի բան կանենք, իսկ գլխի արյունը պարպելու համար հատուկ վիրահատություն է պետք, ես կանեմ, ասում է, միայն թե հատուկ դեղ է պետք, այ այս դեղից: Վիրահատությունն արժի երկու հարյուր հազար, նա ասաց որ կսպասի, հարևան ենք, միմյանց ճանաչում ենք, իսկ դեղը թանկ է, արժի հարյուր հիսուն, ընկեր-բարեկամով հարյուր քառասուներեքը հավաքեցի, յոթը հազարը չկարողացա: Իսկ դեղ վաճառող ֆիրման հրաժարվում է դեղը տալ առանց լրիվ փողը մուծելու:

– Յոթ հազարն ինչ է որ, – ասացի:

Որ մի բան ասած լինեմ:

– Դե հա, – ասում է, – բայց ես էն հարյուր քառասուներեք հազարը հավաքելիս բոլոր հնարավորություններս սպառեցի, ումից կարող էի, ինչ կարող էի՝ ստացա: Էլ այլևս ոչ մեկից ստանալիք չունեմ: Ես ձեզ փողի համար չեմ պատմում, հիմա դուրս եմ եկել էս վիճակով տաքսի քշելու, նոր տարվա նախօրեին, աղջիկս էնտեղ պառկած աչուկները փակ, իմ մոնա լիզան, խողովակների մեջ, աչուկները լրիվ փակ էլ չեն, մտա տեսա, մի քիչ մեկի կոպը մինչև վերջ չի հասնում, կոտրված տիկնիկ, ու մի քիչ էլ թռթռում են կոպերը, բժիշկն ասում է՝ պետք է շտապ վիրահատել...

– Բժիշկը չի՞ կարող զանգահարել ասել դեղերի այդ ֆիրմային, որ փողը կտաք: Կամ՝ ինքը տա, իր պարտքին ավելացնի...

– Դե չգիտեմ, ես բոլոր հնարները սպառել եմ, ասում է «դա արդեն մեր հիվանդանոցի հետ կապ չունի, դա մեր ազդեցության տակ չէ, իրենք պիտի դեղը տան, որ վիրահատենք»: Ես փողի համար չեմ ձեզ պատմում, այլ այդ ֆիրմայի վարվեցողության:

Գուցեև ինչ-որ դժվար հարաբերություններ կան այդ ֆիրմայի և հիվանդանոցի կամ բժշկի միջև: Բայց էլի շատ անհավանական վիճակ էր իհարկե:

– Բայց դե իրենք էլ մարդ են, չէ, հայ են: Յոթ հազարն ինչ է որ: Դեկամիլլիցենտ:

Կարինեի մի օրվա աշխատավարձ:

– Չէ, ասում են՝ իրենց տերը թույլ չի տալիս ապառիկ:

– Կարելի է հետները խոսել... խոսք հասկացնել...

Ես պատկերացրեցի, որ վայ թե հետները խոսողը ես դառնամ: Շատ ուզեցի Սարգիսի դստերն այցելել: Այդ պահից սկսեցի շտապել: Ե՛վ որովհետև Զավենն էր սպասում, և՛ որովհետև անհարմար վիճակները սիրում եմ արագ կտրել:

Հասնում էինք լամբադա կամրջին:

– Հիմա այստեղ աջ կթեքվեք և մի պահ կկանգնեք այն բանկոմատի մոտ: Փող հանեմ ու գամ, շարունակենք:

Ես արդեն, իհարկե, գիտեի, ինչ եմ անելու: Չէի էլ ուզում մտքովս անցկացնել ոչ սե նոն է վերո է բոն տրովատո, ոչ էլ Օ՚Հենրիի էն պատմվածքը: Կանգնելու ձևը գտնելը բաց եմ թողնում: Ինձ թվում էր որ առնվազն քսան հազար պիտի պակսած լիներ, ոչ թե յոթը, իր ողջ պատմածի լոգիկայից ինձ թվում էր, քսան հազար է լինելու պակասորդն առնվազն, սակայն ընդամենը յոթն էր: Դեկամիլլիցենտ: Իսկ յոթը ես ունեի առանց այն էլ: Դուստր ունեցիր, աբոռտից մազապուրծ, ու այսպիսի վիճակ, կամ՝ Կարինեի դստրոջ պես: Օֆ, էլի կիկոսություն, Թումանյան, Թումանյան, պրիյոմ պրյոմ, ինչպե՞ս ես ինձ լսում, պրիոմ, պրյամ պամ պամ պամ պրյամ պամ պամ պամ, պրյամ պամ, պրյամ պամ:

Բանկոմատի կոճակները ցրտից գրեթե չէին աշխատում, թե մատներս էին սառում ու անզգամ դառնում: Քիչ էր մնում մոռանայի կոդը: Հենց որ ստրեսային վիճակ է լինում, կոդը մոռանալ եմ սկսում: Իսկ ոմանք ահա քաղցկեղ են ստանում: Այսինքն ոչ թե մոռանալ, այլ կարծել, որ հիմա կմոռանամ: Պետք է ի վերջո գրել, բայց դե երբ հիշում ես՝ մտքովդ չի անցնում, որ ուղեղդ կարող է մոռանալ: Նույնիսկ եթե մեջն արյուն լցված չէ: Երկու անգամ փորձեցի ու սխալ հավաքեցի: Գրողը տանի: Լրիվ մտքիցս ջնջվել էր: Ես գիտեի ինչ անել այդպիսի դեպքերում. բախտի բան է, ստացվեց՝ ստացվեց. աչքերս խուփ արի ու կուրորեն մատներս շարժեցի թվահարթակի վրա: Մի պահ տրենինգ արի՝ հետո մատներս իջեցրի ստեղներին: Մոցարտ: Բեթհովեն: Պագանինի: Վրիպեմ՝ քաշված եմ, կուլ է տալու, էսօր էլ կիրակի, բանկը փակ: Մի անգամ պիտի պարտադիր բիլիարդ կրեի ու այդպես արեցի. աչքերս փակեցի ու հո չշրխկացրի... ու մտավ. տուդա-սյուդա: Երկուսն էլ: Որ հատուկ ուզեի՝ չէր ստացվելու: Էդ օրվանից էս պրյոմը գիտեմ: Կիրառուկը։

Ձեռքը շուռ է տված տիկնիկի պես, հակադարձ ուղղությամբ կոտրված: Կոպերը թռթռում են, տիկնիկի պես, էն լավ, մեր փոքր ժամանակ կային, շուռ էիր տալիս «մամա» էր ասում: Ես էլ ունեի, չնայած տղա էի, տիկնիկին սիրում էի, մինչև ասենք յոթ տարեկան, բայց ամենաշատը սիրում էի սպիտակ շնիկին, կարճ բրդով պատված, նույնիսկ մի անգամ ջուրիկ էի խմեցրել, դնչի բուրդը թրջվել էր, մաման բարկացավ, ասաց փչացրել եմ շունիկին, որ իր բուրդն այլևս երբեք նախկին փայլուն տեսքը չի ստանա, այլևս երբեք, սարսափելի բառեր, և իրոք. երբ չորացավ, այդպես գզգզված ու տեսքից կորած մնաց, խղճի խայթիկ առաջացնելով իմ փոքրիկ մեջ ամեն անգամ, երբ կրկին նրան տեսնում էի, այսինքն ամեն գիշեր, երբ ծոցս էի դնում քնելուց առաջ, շոյելով դունչիկն ու ներողություն աղաչելով, պարտքս իր դունչիկին անսպառ, մինչև որ այնքան խղճի խայթից տառապեցի, որ սերըս դեպ նա թուլացավ ու թարգեցի նրան, հետո տարիներ շարունակ ստեղ-ընդեղ քցած փոշոտվում էր: Գլխուղեղը պետք է դատարկել ավելորդ արյունից, պարտադիր, արմունկը ոչինչ, հեշտ կարգի կբերեն: Թե նկարիչ է՝ ձախով կնկարի: Աշխարհը մեծ:

Վերջապես ինձ տեղ հասցրեց, կանգ առանք՝

– Նա, սա բռնիր, – հազարնոցը մեկնեցի:

Վերցրեց հազարնոցը:

– Սա՝ մեր ճամփորդության համար, – ասացի: – Հիմա սա՝ աղջկադ բուժմանը:

Չհասկացող տեսքով վերցրեց, մի քիչ բթացած հայացքով նայեց ինձ:

– Այսքան պետք չէ:

– Պետք է: Դեռ երկու հարյուր հազար պիտի մուծես: Նոր տարի է, տղադ աստված գիտի վիճակը, աղջիկդ հիվանդանոց, վիրահատությունից հետո հազար ու մի ծախս: Ավել չեմ կարող, – ասացի: – Եվ սա բարեգործություն չէ: Պարտք: Պարտադիր չէ երբ վճարես:

– Շատ շնորհակալ եմ, – ասաց Էստոնիայից վերադարձած որբ իրավաբան Սարգիսը, – բայց էդ դեպքում էս հազարը պետք չէ:

– Մի խառնիր, – ասացի, – ճանապարհավարձն է: Մոբիլայինիդ համարն ասա:

Գրանցեցի, զանգեցի իրեն:

– Սա էլ իմը: Զանգ տուր, լուր տուր, ինչպես է աղջիկդ:

– Ես հունվարի վերջին, տասնվեցին... չէ, քսանին փող եմ ստանալու, էդ օրը...

– Խոսք մի տուր: Երբ ստացվի: Շտապելու բան չիք: Հաջողություն, նոր տարին անպատուհաս: Տղայիդ կնայես: Բարձիթողի մի արա: Նենց չլինի, կարծի թե դստերդ փորձանքի պատճառով այլևս քո աչքի լույս չէ: Երկու երեխու պարագայում դա ամենամեծ սխալներից է, որ թույլ են տալիս ստրեսի մեջ ընկղմվածները: Եվ դու քաղցկեղ չկպնես: Դու իրեն պետք ես:

Խրատ, խրատ: Նվերիս դիմաց ավտոմատով իրավունք տվի կրկին ինքս ինձ քարոզիչ խաղալ, ինքս ինձնից ու մարդու տժվժիկ բնույթից զզվա, խոսքս կտրուկ կտրի ու արագ, առանց ետ նայելու հեռացա: Նոր տարին որ եկավ, ուզում էի զանգահարել իմանալ, աղջիկն ինչ եղավ, գուցե գնալ տեսակցության, նվեր տանել, աղջկան, տղային, անհարմար զգացի, կարող է կարծեր պարտքն եմ հիշեցնում, ինքն այդպես էլ չզանգեց: Դե գուցե դեռ կզանգի, երբեմն դա երկար է տևում: Մի ողջ կեանք:

թ

Ոտս դրի ըստոլին
Ձեռս մեկնի լամպըշկին
Էրկու անգամ պտտի
Լամպըշկեն ջեբս դրի
Պառավ տեսավ իմացավ
Ավելն առավ ու հասավ
Չոռտ պռակլյատի ինձ ասավ
Լամպըշկեն ձեռիցս առավ

Զավենն ինձնից հազար դոլարի պարտք էր ուզում, որպեսզի ինչ-որ կարևոր դետալ առնի իր սարքի համար, ասում էր աշնանը կտա: Փայտամշակման արհեստանոցում էր գործ անում, թեփի հաճելի հոտ ու տաք, վառարան կար դրած: Շրջակայքից փիտրած լիքը ծառի ճյուղ ու խնամքով կտրած-դարսած բուն: Ասացի որ կմտածեմ, սակայն քանի որ պատահաբար ունեի, իհարկե տալու էի: Զավենին էլ չտամ բա էլ ու՞մ: Թե չկարեցավ էլ վերադարձնի՝ էդ էլ տենց: Կապ չունի: Չնայած մինչև հիմա մի՛շտ: Երկու շարժիչ էր տեղադրում իր սարքի մեջ, մեկը՝ վախենալի մետաղյա թիակներով:

– Զգույշ եղիր, մատդ չմտցնես երբ շարժիչն աշխատում է:

Խրատ: Խռխռատ: Խառատ:

– Չէ, ես հո հիմար չեմ, զգույշ եմ, մի անհանգստացիր: Կնիկս էլ է անընդհատ հիշեցնում:

– Համենայն դեպս, – ասացի, – ես քեզ նախազգուշացնում եմ, առանձնահատուկ զգույշ էղիր: Մատդ էդ պարարտանյութից թանկ արժի: Մանավանդ արմունկդ:

– Լավ:

Այսինքն պիտի նենց տոնով խորհուրդ տայի, որ հասկանար որ չեմ վախում որ մատը կորցրեց ու չի կարենա պարտքը վերադարձնել, այլ՝ ի՛ր համար, զուտ իր շահից ելնելով հիշեցնում եմ, որ զգոն լինի, ապագայի պատուհասներին պատրաստ:

Մարինան մի անգամ մատը բլենդերի մեջ էր կոխել, փռթել: Էլի առաքելացա: Զզվանք: Պետք է կոնկրետով օգնել, քարոզ կարդալս ֆնդխ: Ինձ որ տենց բան ասեին՝ կասեի «հերիք հիմար խորհուրդներ տաս, ս... էղի ստուց», բայց Զավենը բարի էր ու համ էլ ինձնից կախված: Բայց մի բան էլ կա, որ մեծանում ես՝ խորհուրդներին սկսում ես ավելի բարի ունկնդրել, մանավանդ թե տեղին են ու գիտես, որ լավ մտադրությամբ են ասվում քո մասին մտածողի կողմից:

Զավենը պարտքերը միշտ վերադարձնում է, մանավանդ կնիկը, տատամսելու կարիք չիք, թե անհաջողություն ապրի ու չստացվի իր բիզնես ձեռնարկը՝ մեկ է կվերադարձնի, փող չունենա՝ այլ ձևով, իրար պիտ օգնենք, այնպես որ իմ տատամսելը պարզապես զգուշություն է՝ միանգամից ամեն ինչ չանել, մանավանդ արդեն բանկոմատից այսօր փող հանել էի, կիրակի էր, բանկը փակ, իր ուզածի չափ բանկոմատից այլևս չէի կարողանալու հանել: Երբ նա ասաց հեռախոսով որ խոսելիք ունի՝ ես իհարկե դա էլ մտքովս անցկացրի, որ էլի պարտքով փող ունի ուզելու, բայց նաև մի փոքր հույս ունեի, որ ավելի հետաքրքիր բանի մասին է խոսելու, որևէ բանի՝ որ ինձ էլ է հետաքրքիր, բայց ավաղ մարդը զբաղված էր, այո:

Անցյալ անգամ հազար դոլար խնդրելիս, օրինակ, շատ էլ հետաքրքիր բան էր առաջարկում.

– Ուտելու ժամանակ չունեմ, – ասում էր, – չեմ հասցնում, դրա համար հատուկ հող եմ բուծում, որ մարդու փորի մեջ լցնեն՝ բույսն էնտեղ աճի ու ինքն իրան ուտվի. մենակ ջրելը կմնա:

– Էդ ո՞նց, – ասում եմ: – Տենց բան չի լնում:

– Չէ ու չէ բա թե դու չգիտես, ես հատուկ պարարտանյութեր եմ գտել, «Վակռուգ սվետա»-ում էր գրած ինտեռնետ, հեսա բուծեմ փորըս լցնեմ՝ ու էլ ուտելու հարցը լուծված է, մենակ ջրել է անհրաժեշտ: Ինքն իրան մարսվում է, բսնում՝ մարսվում, բսնում՝ մարսվում: Լավ ջրել է պետք միայն, լավագույն ջրելը մեր ջերմուկով է: Մեջը ասում են նյութ կա հատուկ՝ լավ է աճեցնում փորի միջի պարարտանյութը: Ամերիկայում արգիլել են դրա համար, որ մարդիկ կուշտ չըլնեն երբևէ: Մի քիչ թանկ է, բայց էդ է:

– Ապե հողը վնաս չի՞ մարդու փորում: Միկրոբ-բան...

– Ապե դե էդ հատուկ հող ա, դրա մենակ անունն ա հող, էդ հատուկ տեսակի բարգավաճանյութ ա, մերոնք են հայտնաբերել, մի հատ այթի ստարտափ, «Հայաստանի վերածնունդ», կարճ՝ «Հայուվեռա», դու իրան կարաս ուտես ու միշտ կուշտ լինես, հետո՝ մարդն էլ ա հող, հող չի բա ինչ ա, հող էր ու հող ա դառնալու, հենա էրեխեքը հող են ուտում, դու քյոռփա վախտ հող չես կերե՞լ, մեր վերադարձրած հողերից: Հող ու ջուր:

– Բա որ մեջը ճիճու առաջացավ:

– Ապե էդ ճիճուն օգուտ ա, վնաս չի, հետո ասում եմ՝ դու հողը չես ուտում, հողը հանգիստ փորումդ պառկում ա, մեջը ծիլ ա ծնում՝ բսնում ա շատ համով, շատ հյութեղ մի հատ կանաչեղեն, ինչ համի ուզես ըլնում ա, ես մի հատ ծլցրի պուճուրիս փորում, ափսոս հետս չեմ բերել դու էլ փորձես, ապե տոշնի ծնեբեկի համ ա, ոլոռ-մոլոռ:

– Ես ծնեբեկ չեմ սիրում:

– Ապե ինքը կարա լյուբոյ համ ունենա, դրա համար տենց միջոցներ կան, էդ պարարտանյութը որ ուտում ես՝ կուզես էսկիմոյի համ, կուզես խորովածի, կուզես նարինջ: Մենք դեռ նոբելյաննե՛ր կշահենք աշխարհի կյանքը երկարացնելու համար, ախպե՛րս: Իսրայելցիք հետս կապվին սկայպով, բա թե ուզում ենք ֆինանսավորենք, միլիոններ էին ուզում ներդնել, հրաժարվա:

– Խի՞:

– Ապե դե էդ մերոնք պտի անեն: Գրեցի պաշտպանության նախարարություն, պատասխան չեղավ:

– Իսկ ինչի՞ հենց պաշտպանության:

– Դե ապե զինվորների կշտության հարցը միանգամից կլուծվեր: Հետո՝ սա նենց բան ա, որ ազգային անվտանգության հետ սերտ կապ ունի, տեսա՞ր իսրայելցիք ոնց մեկից ղզղնան:

– Դե ուրիշ տեղ էլ գրի, կառավարություն, ասենք...

– Չէ ապե ես մերոնց գիդեմ. չեղնող բան ա: Հո նոր չեմ ծնվե: Սրանք փող տվողը չեն:

Էդ մեր նախկին խոսակցությունն էր, բայց էրևում ա վաբշե չէր ստացվել ոչ մի ձև, էլ դրանից չէր խոսում, էս անգամ փուքսը լավ իջած էր, հիմա պարզապես արագ պարարտանյութ էր աճեցնում՝ բուսակեր անասնակիրոջ համար:

Էդպես են մեր բոլորի փուքսն իջեցնում, երկյուղած ու նվաստ դարձնում Հայրենիքի Վերածնման դառը պատերազմի ու պարտքի առջև: Ճաշ պարտքի դիմաց ծրագիր: Սողացնում են, ճախրելու տեղակ:

– Էն անգամվա համար կներես:

– Ըհը:

– Ասցի դեկտեմբերի տասնհինգին կլնի՞, ասցին հա՜, մորս արև կըլնի: Հըմի էլ ասել են հունվարի տասնհինգին կըլնի, մորըս արև: Ես չգիդեմ էդ ինչ մեր ա...

– Պրոբլեմ չկա, ապե, մի մտածի: Սաղ մեր երկիրն էդ վիճակում ա, մեկս մյուսին քցելով կռուգավառոտ յոլա ենք տանում: Դեկամիլլիցենտի հետևից ենք ընկել, դեկամիլլիցենտի:

– Չէ, ես նախ և առաջ քո առջև եմ սևերես դուրս գալիս...

– Իմ մասին վաբշե մի մտածի, ապե, փողը ձեռի կեղտ ա, կգա էլ, կգնա էլ: Դու քու մասին մտածի, կնգադ, էրեխուդ... Խի չգիդեի՞ր որ տենց ա լինելու: Էդ խելքիդ, բոյիդ, բուսաթիդ... Բա դու էս կյանքում չես ապրե՞լ:

– Դե էդ ամեն անգամ առաջին անգամվա պես ա, որ մարդուն քցում են, սեքսի պես:

– Իսկ ես օրինակ գիտեի:

– Ես նոր եմ հասկանում հայ գյուղացու հոգեբանությունը: Հիմա որ ասեմ ամսի տասնհինգին կտա՞ս, կասի բա ոնց չեմ տա: Բայց ինչ տասնհինգ, ինչ բան... Ասել եմ գոնե տասնհինգ միլիոնից երեքը տան, որ ես էլ կարողանամ գործ անեմ... Հողամասս ծախում եմ, գնամ Քելբաջար, ընդե հողը լավն ա:

– Յա՜, Քելբաջար ես գնու՞մ: Էդ ուրեմն Էրևանից էթալու ես էլի: Բա մե՞նք:

– Դե չէ հո հիմա չեմ գնում, գարնանը: Բայց հողամասս շատ էժան ծախում եմ որ ձեռս փող լինի գարնանը հարցերս լուծեմ, թե չէ էս գյուղացիների ձեռը մարդ կրակն ա ընկնում... Հը՞: Շատ էժան: Դե իրանք էլ վարկերի մեջ խրված, հազիվ են տակից դուս գալի ամեն ամիս:

– Հեյ գիդի հա՜, Քելբաջար:

Քելբաջարից հետո ուր է գնալու: Բաքու: Թեյ խմելու:

Թարմ թեփի հոտը:

ժ

Ետ գալու համար ձեռք բարձրացրի, երկու տաքսի կանգ առավ, առաջինին մոտեցա, վարորդի կողքը մարդ էր նստած, վարորդը սկսեց մուգ ապակին իջեցնել, «նստեք, նստեք»: Երկրորդ տաքսին՝ ետևից եկած, ազատ էր, սակայն ես նստեցի այդ առաջինը՝ ետևի դռնից ներս խցկվելով, երկրորդին ձեռքով արեցի, թե լավ, ոչինչ, էս մեկով կգնամ:

Ինչու՞ ավելի անհարմարն ընտրել: Մազոխի՞ստ եմ: Ուզում եմ ասեմ էս կյանքը չե՞մ ընտրելու, ինչ բերի բերի՞: Իր տարբերակը պնդողին առաջնությու՞ն եմ տալիս: Ասում եմ վստահեմ տեսնենք ի՞նչ դուրս կգա: Ուզում եմ ասեմ իմ համար մե՞կ ա: Ամեն դեպքում սովորելու բա՞ն կլինի:

– Քեզ կտանենք հետո մենք կգնանք:

Ձյուն. փայլփլում էին փաթիլները. նորանալու էր ամենը. սղղում էին ավտոդողերը:

– Պակռիշկեքդ լավն ե՞ն:

– Էս կյանքում, հարազատս, գլխավորը ոչ թե պակռիշկեն է, այլ մարդս մարդ լինի: Էդ դեպքում աստված էլ իրան կխնայի:

Ռաբիզ էր նվագում, մի քիչ գնալուց հետո սիգարեթը պատուհանից դուրս գցեց.

– Հո չի՞ խանգարում քեզ սիգարեթը:

– Չէ, ես էլ եմ ծխող. բայց էդ սկզբից պիտի հարցնեիր:

– Հա, ճիշտ ես ասում: Ներվայնացրել են՝ էլ չդիմացա: Մտել եմ էդ ինտերնետայինի մեջ, չգիտեմ ճիշտ եմ անում թե չէ:

– Միշտ խանգարում է, – ասաց կողքի նստած կինը: – Չի կարող չխանգարել:

Բայց ինձ չէր ասում: Վարորդին: Նախատում էր:

– Կինս է, – ասաց վարորդը, ետ ինձ նայելով: Բերանում ատամ չկար, դրանով Էստոնիայից վերադարձած Սարգսին էր հիշեցնում: Մազերի բզերով էլ: – Իրանցից մեկը:

– Շատ հաճելի է:

– Գործն ավարտել ենք՝ տուն ենք գնում:

– Շատ ճիշտ եք անում:

Չէի ասի, թե կնոջը տեսնում էի: Դոդոշի պես շրջապատին մերված՝ նստել էր անշարժ իր տեղում ու չէր երևում, շարժում չէր անում:

– Էդ հազար դրամի հարցը, – ասաց վարորդը:

Ես ձեն չէի հանում:

– Սարգիս, – ասաց կինը:

– Այո՞:

Բայց կինն ուշադրություն չդարձրեց. ինչ-որ բան էր ասում ամուսնուն՝ բավական տաքացած, բայց այնպես որ ես չլսեմ: Ուզում էր ասել՝ մենք լավ ընտանիք ենք, նա ինձ թույլ է տալիս խոսել, ես նրա ընկերն եմ, կողակիցը, համախոհն ու ջատագովը, բայց ես համեստ եմ, ձեզ իմ խոսքով չեմ ձանձրացնի: Ես կարծես այնտեղ չլինեի, ինձ զանց էր առնում: Կուլտուրան դա է պահանջում:

– Ասում է ազատամարտիկներին էլ են տալու, – բարձր ասաց վարորդը:

Ձայն չհանեցի: Նրա հետ էլ ե՛ս չէի ուզում այդ հարցով զրույցի բռնվել: Եթե մի բանից խոսեր որից ոչ ոք չէր խոսում ինչպես Էստոնիայից վերադարձած իրավաբանը՝ ուրիշ բան:

Վարորդի մոբիլայինի Շոպենը զնգաց:

Մի ձեռքով վերցրեց, մյուսով մտավ Մանումենտից Տերյան իջնող ոլորաններ:

– Ինչի՞, – ասաց: – Հիմա:

Մոբիլայինի վրա մի ձեռքի մատներով կոճակներ սկսեց սեղմել, մյուսով՝ սկոռսծը փոխել ոլորանի պռնկին: Նրանք գերադասում են այդ հին ճամփան, կարճ են համարում, իսկ ես չեմ սիրում որ հոծ գիծն անցնում են, մառշռուտկին վազանցելիս, համ էլ՝ էդտեղ առնվազն երկու անգամ էնպիսի պտույտ է տալիս ճամփեն, որ կարծում ես պրծավ պտույտը՝ իսկ ինքը դեռ շարունակվում է, ու ավտոդ քիչ է մնում քթով մտնի գերմանական ռազմագերիների կողմից շարված պատի մնացորդի մեջ: Ու իրանք երբեք չգիտեն թե էդ պտույտն ինչքա՛ն ոլորուն է լինելու, ամեն անգամ դա առաջին անգամ են հայտնաբերում, որքան էլ փորձված լինեն, սեքսի կամ քցելու պես: Հիմա նա մի ձեռքով համար է հավաքում, մյուսով ղեկը թողած սկոռսծը փոխում, ձախ ձեռքով իր մարմնի երկայնքով, լղլղկան փորի վրայով հազիվ աջ՝ սկոռսծի բռնակին հասնելով, հետո մոբիլայինը ձեռքից ձեռք նետում, էն մյուս ձեռքով ղեկը բռնում ու պտտում, որ քիթը գերմանական ռազմագերիների շարած պատի մեջ չմխրճվի, ու չնայած ղեկը լավ չի պտտվում՝ բայց ինքն ինչ-որ կերպ հաջողեցնում է ֆինտը:

– Քաղցը՞ր: Ի՞նչ է եղել, ասում է ուզում ես զանգել չես կարում: Հա: Չէ բալ ջան: Ի՞նչ զբաղված: Բա ես քո հմար զբաղված լինե՞մ: Քշում եմ էլի: Հենց հիմա:

Տոռմուզ է տալիս ոլորանի կեսին, մի թեթև աջ քաշած, ավտոն կանգնեցնում, կենտրոնացած ինչ-որ ստեղներ սեղմում հեռախոսի թվահարթակին: Կողքներիցս շվացնելով սուրում են վազանցողները: Լավ է հետույքներս չեն խրվում, միայն վայ թե մեր են քրֆում մեզ կոլեկտիվորեն, բայց դե մեր վարպետի պյանին չէ: Ինչպես որ Զավենի գյուղացոնց:

– Երեխու հեռախոսին փող էի փոխանցում, – հպարտորեն ասում է բավարարված, ետ նայելով: Տեղից շարժվում: – Չես շտապում չէ՞:

– Հարց չկա, – ասում եմ: – Լավ է կանգնեցիր նոր լիցքավորեցիր:

– Իհարկե: Կարգն էդպես է: Էն մի կինս զանգեց՝ թե աղջիկդ չի կարողանում քեզ հետ կապվի: Էդ էն կնոջս աղջիկն է: Այ օրինակ դու քանի՞ կնիկ կունենաս:

– Եսիմ, – ասցի: – Մի հազար կըլնի էլի: Բայց իմը հաջորդաբար են: Մեծ մասամբ: Ընկեր:

– Իսկ իմը, – գոհ ասաց նա, – միաժամանակ. էս մեկը կողքս, էն մեկը տանը ճաշ է սարքում... ու տենց յոթը հատ: Ու սաղ իմ ընկեր: Իրենց էլ է հեշտ, ինձ էլ հաճելի: Ու թաք մի հատ աղջիկ: Ու յոթը տղա:

Մեկը ոչ մի, մեկը յոթ: Ա՛շխարհ աշխարհ, էս ի՛նչ բազմազան ես, քու տունը չշինվի:

– Էրնեկ քեզ:

– Դե իհարկե:

Կինը նրան նայեց գորովալից ու հավատարիմ հայացքով:

Էդ քաղցրությունը, էդ բերկրանքը՝ սեփական աբոռտ չարված աղջկադ մոբիլայինը լիցքավորել, Մանումենտից Տերյան ոլորանի վրա մի պահ կանգ առնելով, էդ նվիրվածությունը՝ սեփական ընտանիքիդ, յոթը կանանոնցդ, որոնցից ոչ մեկ դեռ երևում է չի մեռել իրավաբանական քաղցկեղից, բայց հատկապես՝ մինուճար աղջկադ, երևի մուզիկա էլ է սովորում, ավելի լավ է նկարչության չգնա, շառից հեռու, պարկեշտ, հմուտ... սիրտս ողողեց: Էս մարդն իր կյանքը կտար իր աղջկա համար: Առաջներում էդպես չէր վայ թե: Չեմ հիշում, որ սովետի վախտ մարդիկ իրանց աղջկերքին էդքան սիրեին: Վայ թե սովետի փլվելու հետ՝ հավատքի ետ գալու հետ դա էլ էր եկել: Կամ ինքը պարզապես այդպիսին էր: Կամ ինձ էին այդպիսիները պատահում:

Համենայն դեպս՝ սովետի վախտ մոբիլային չկար, որ աբոռտ չարված աղջկադ համար Մանումենտից Տերյան դըքի վրա լիցքավորես: Բայց դիքն արդեն կար: Սովետի կեսից: Գերմանացի ռազմագերիներն արդեն շարել էին սիրուն պատը: Ասում են, Ազատության պողոտան, Կոմիտասն ու Գազանանոցի ճամփան (Մյասնիկյանը) կառուցեցին, որ տանկերը տեղ ունենան արևելքից դեպ արևմուտք՝ Թուրքիա գնալ: Թե չէ միայն հյուսիսից հարավ կարող էին գնալ, թեև Հյուսիս-Հարավ փառահեղ մայրուղին այնօր դեռ չկար: Ինչպես և այսօր:

Ու մենակ էդ էր ճամփեն: Անտառի մեջ ոլոր-մոլոր: Որն էլ չկա: Անտառը: Այլևս: Ոլոռ մոլոռ: Այթի ստարտափ: Զգոն ու սթափ: Պույտի սարսափ:

Երբ անուններիս նույնությունն իրեն հայտնի դարձավ՝ ուրախացավ.

– Դու մեր տան Սարգիսն ես, ես էլ ձեր տան Սարգիսն եմ, – ասավ:

Ինչ-որ բան էր ցիտում: Վայ թե աղավաղված: Թե փոխանակում էր առաջարկում: Յոթը կնիկ, յոթն էլ մի խելքի: Զգուշությամբ կողքանց նայեցի դոդոշին: Համեստ, լուռ, զուսպ սպասում էր: Ինչ իմանաս, ինչ կար այդ դոդոշության խորքում: Թե շորերը հանես... Ամեն մեկին՝ գոնե մի անգամ... Ինքն իր ամուսնու օգնական, իսկ էն տան եղածը՝ ճաշ եփած: Բա մնացածն ինչով զբաղված: Զատո գոնե արդեն աբոռտ չեն լինի, ինչ եղել եղել է, ով մազապուրծ փրկվել է, արանքից դուրս սպրդել՝ կա, յոթը կնիկ են դարձել, ոչ էլ ճամփին մեռել կամ շիզոֆրենիկ պատուհաս: Թեև ինչ իմանաս, մինչև հաստատ չիմանաս: Գուցեև աբոռտի զոհ են իհարկե: Խի՞ ա թաք մի աղջիկ: Էդ էլ ա աննորմալ:

– Յոթը զինվոր մի հատ հարս, – հանկարծ ասաց առաջնորդս, ասես մտքերս կարդար: – Տենաս իրանց քրոջը ոնց են սիրում, պաշտպանում... Դիզայներ ա, Ճապոնիայում մրցանակ ստացած: Էն օրը գլամուռային ժուռնալում էին նկարը տպել: Ոչինչ չեմ խնայում, որ իր գործն անի: Կարող ա՞ լավ գորձի տեղ-մեղ իմանաս...

Բայց խի՞ մարդա մի հատ: Չնայած հարմար ա, թե չէ լինում են տենց՝ մարդա չորս, հինգ, վեց... ասես հայ չլինեն:

Վերջը չանգյալի վրա վեկալավ ինձ էլի: Ինչքան չէի ուզում խոսեի՝ թույլ տեղս բռնավ:

– Համենայն դեպս համարս վերցնես, կարող ա պետք գա...

Մինչև տեղ հասանք՝ տվայտանքներից հոգիս դուրս եկավ: Լուսաֆորին ավտոյի ապակու դեմը մի հատ անձեռ տղա բուսնավ, ապակու վրա էս ձմեռվա կեսին բերնում պահած բոցամուղից սապնաջուր ցանեց, բազմակին վարորդն ուզեց քֆռտել՝ տեսավ անձեռ է, տղեն գետնին պառկավ ու սկսեց մերկ ոտնաթաթերով ճարպկորեն բռնած սպունգով պարբրիսն արագ-արագ լվալ: Պարում էր մեջքով գետնին պառկած, ասես բրեկդանսիստ:

Կողքիս ապակին իջեցրի, շնորհակալություն հայտնեցի, մի քանի կոպեկ տվի:

Ուզում էր բերնով վերցներ, ձեռս փախցրի, ասցի մոտ կանգնի, գրպանը դրի:

– Շնորհակալ եմ:

– Ցուրտ չէ՞: Դուք հանճարեղ եք: Ղարաբաղու՞մ եք կորցրել:

– Այո: Մի օր խմած նստել էի ղեկին... Մեղավորը ես եմ, ուրիշին մեղադրելու առիթ չունեմ:

– Դուք պիտի ելույթներ ունենաք:

– Ամռանը կաֆեներում ունենում եմ: Ես միշտ չեմ եղել այսպիսի վիճակում: Սովետի ժամանակ հարգված բրադոբրեյ էի Նովոսիբիրսկում: Գիննեսի գրքում կամ:

– Ինչ էի՞ք:

– Բրադոբրեյ: Ոտնաթաթերովս մարդկանց դեմք էի սափրում:

Ես նախանձեցի: Ա՛յ քեզ ճակատագիր:

Ուզում էի ասեի՝ «կրկեսը երբ ավարտեն՝ այնտեղ պիտի գնաք», մտածեցի՝ գուցե վիրավորվի, բայց ինքն ասեց:

– Կրկեսը երբ ավարտեն՝ արդեն սպասում եմ, ինձ հրավիրել են:

– Գոնե ձմեռները տաք կլինի:

– Այո:

Կանաչը վաղուց վառվել էր, ետևից սուլում էին, Սարգիս բազմակին վարպետս համբերատար սպասում էր զրույցն ավարտենք:

Երբ տեղ հասանք վերջապես՝

– Մինիմալը հերիք ա, հարազատ ջան, ես ուրիշների պես չեմ, քաղքի տղա եմ՝ կյանք տեսած, քեֆ արած...

Ուրեմն իր հանդեպ ցուցաբերած հակասոցիալականությունիցս չէր նեղացել: Գուցե բրադոբրեյից ինքն էլ էր տպավորվել: Լավ է բրադոբրեյի անունը չհարցրի, վայ թե Սարգիս լիներ:

– Ցտեսություն: Ձեր ընտանիքին հաճելի երեկո:

«Բազմանդամ» չասցի:

Լուռ շարժվեց, թողեցին գնացին: Կորան կյանքի մշուշում, ոչ ձեն էղավ խալխից, ոչ ձուն:

ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ

ժա

Մարինան տանը չէր: Այլևս անելիք այդ օրը չկար, կարող էի նույն օրն էլ Զավենին փողը տանել տալ, քանի որ մեր դոշագի միջի խշխշուն դոլլարները տանն էին: Չնայած տններս կտրել էին մի քանի տարի առաջ՝ բայց դրանք, տարօրինակաբար, չէին գտել, ապաշնորհները: Հավաքեցի լցրեցի գրպաններս, հազարն առանձնացրի ու տնից դուրս եկա, Զավենի մոտ վերադառնալու փոխարեն՝ քայլեցի փողոցով: Գեղեցիկ եղանակ էր, դեպ երեկո տաքացել էր, նոր տարու նախատոնական հոտն զգացվում էր, ձյան թարմ շունչը, հեսա-հեսա էլի գալու էր, ու մի քիչ էլ ուրախ էի, որ դոշագիցս այդ բոլոր դոլլարները հանեցի, այն օրից ինչ տունը կտրել էին՝ այնքան էլ չէի սիրում տանը փող թողնել դուրս գալ, մանավանդ թե Մարինան տանը չէր: Բացի սեղանին շաղ տված կոպեկից, որ ուշք շեղող խայծ պիտի հանդիսանար ըստ միամտիս հոգեբանության:

Նկար ծախող տղան մոտեցավ, մեծացել էր, Հարրի Փոթթերի պես, հիշում եմ նրան մի տասը տարի առաջ, դեռ մանկիկ էր ու նրա նկարները երբեմն առնում էի. մի տասը նկարի մեջ մի երկուսը լինում էին ոչ շատ շաբլոն այն ժամանակ դեռ: Գնա, ասացի, գեդինը լիզե, խալխի վուտը պաչ արա, ես քեզնից նկար չեմ առնելու, դրանք իսկական նկար չեն, նեղստրած ճամփաս շարունակեցի: Պետք է ջոգողական լինել: Չի կարելի ուշքնումիտքը կորցնել: Ճարահատյալ նայեց ետևիցս, բայց ինքն էլ էր ինձ հիշում ու գիտեր, որ զուր է ետևիցս քարշ գալը, ես իմ խոսքի տերն եմ, ասցի չէ՝ ուրեմս չէ:

Բայց ճամփին մի երկու աղքատ կար նստած ու, թեև նրանք գուցեև ինձնից հարուստ էին՝ փող տվի ու տուն ղրգեցի: Թե իհարկե լսեն ու թողնեն գնան: Թե տուն ունեն: Վայ թե ինձնից էլ լավ տուն ունեն: Տեսնես բաքսիով ա թե չէ: Լվացքի մեքենով թե փուստ: Բանգլադեշ թե ուր:

Քայլում էի պողոտայով ներքև ու բնիկ երևանցի, կենտրոնցի ծանոթ հանդիպեցի, հազվագյուտ դեպք, կանգնեցինք մի երկու խոսք խոսելու, մի հեծանվորդ կանգնեց կողքներս, գուցե նա, ով կողքով անցել ու Սարգիսի աղջնակին փոսն էր գցել, փախել, բայց ոչ, նա երիտասարդ տղա էր, չէր էլ նկատել կամ ձև էր թափել թե չի նկատում, քշել-գնացել, սա մեծահասակ էր՝ Սարգիսին նման, իմ տարեկից ինչպես միշտ:

Հեծանվի ետևը բեռնաարկղիկ կար հարմարեցված:

– Կներեք որ անհանգստացնում եմ, – ասաց լացակումած, – փող չեմ ուզում, գուցե ինչ-որ գործ կարող եք ինձ հանձնարարել, փող չեմ ուզում, կարող եմ շինարարությամբ զբաղվել, միայն երկու բոքոն ու մի հատ մածուն երկու երեխաներիս համար՝ տասներեք տարեկան աղջկաս ու յոթ տարեկան տղայիս...

– Անունդ Սարգի՞ս է:

– Այո:

Դրամապանակս հանեցի ու նրան տվեցի յոթ հազար դրամանոց վրան Հրանտի էմալե պրոֆիլ. դրամներս դեռ չէին վերջացել:

– Գործ պետք չի, – ասացի. – գործ չունենք, առ այս փողն ու գնա տուն, տասներեք տարեկան աղջկադ ու յոթ տարեկան տղայիդ մոտ:

– Ես ձեզ իմ հեռախոսի համարը տամ, – ասաց, – թե պետք լինի, զանգեք: Թե գործ-մործ լինի:

– Պետք չի, – ասացի, – գնա: Գնա:

Սկսեց երկար-բարակ օրհնություններ ասել, կարճ կտրեցի:

– Հեծանիվդ զգույշ կքշես, գիշերով մի քշիր:

Այն պատմությունը, որ չէի ուզում հիշել, այն մասին էր, որ հարևանիս տղան գիշերով հեծանիվ քշելուց կողքով ինչ-որ մեքենա էր անցել ըստ երևույթին, չէր դիպել նրան, բայց տղան ժամում վաթսուն կիլոմետր արագությամբ դուրս էր թռել հեծանվից ու գլխով խփվել Ճանապարհային Սյանը, գլուխը ջնջխվել: Նոր էր բանակից վերադարձել, ապրիլյան դեպքերից մի քանի օր շուտ, գիտեին փրկվեց: Մի քանի օր պառկեց ռեանիմացիայում, բայց պարզ էր, որ չի ապրելու, գլխի կեսը չկար, բոլորին պարզ էր, բացի հորից, որին հետո ինֆարկտ խփեց շատ ծխելուց այդ օրերին, հազիվ փրկեցին, գուցեև լավ էր, անջատվեց գոնե մի տաս օրով: Վարորդն իհարկե փախել էր, այդպիսով վերջերս երկու հեծանվորդային պատմության էի առնչվել, մեկում հեծանվորդը մեղավոր՝ մյուսում զոհ, երկու դեպքում էլ մեղավորը փախած: Կյանքը սիրում է այդպիսի զարդանախշային իրադրություններ, խիազմ, պալինդրոմ, ինչպես օրինակ նաև Սարգիսների տեղատարափը: Թե զանգեց՝ կմտածեմ Կարինեի հետ ծանոթացնելու մասին:

Հանկարծ պարզորոշ տեսա, ինչպես է հեծանվորդս տուն դառնում: Բնակարանը հարմարիկ, փոքր, բայց լավ կահավորված, հին սովետական կահույք, ինժեների մակարդակ: Պարզորոշ տեսա Նեֆերտիտին՝ սերվանտին դրած, Շիրվանզադեի հատորյակի շապիկները պահարանում, կիսամթի մեջ առկայծող: Հրեշը՝ ննջարանում թաքնված: Հանկարծ հեծանվորդիս ողջ կենսագրությունը հողմապտույտի պես աչքիս առջև ելավ, բացվեց, ներառյալ իր նախնիների, մինչև կապիկ ու Ադամ... Երբ աստված մատները չխկցրեց, վսպիշկա և՝ մարդ եղև...

– Էդպես ամեն մեկի՞ն ես փող տալիս, – տեսիլքներս հեգնախառն կտրեց ծանոթս:

Կուլտուրայի նախկին մինիստրի տղան էր, անասնաբուժականի նախկին ռեկտորի թոռը, Հենրիկ Մխիթարյանի հեռու ազգական:

– Չէ, – ասում եմ, – ընտրովի:

– Աներոջս համար կարող ա՞ գործ ըլնի, պահակ-մահակ...

Էդ պահին տեսնեմ մի հատ մայր՝ պուճուր տղայի ձեռից բռնած՝ մի քիչ ավելի մեծ, մի ինը տարեկան աղջիկ-երեխուն մեջտեղ գցած՝ որ սրանից-նրանից բան մուրի: Մի մոմենտ մտքովս անցավ միանգամից երեք բան.

ա) Լավ կլինի ինձ շրջանցեն: Սարսափելի ամոթ եմ զգում, երբ ինձնից մուրում են:

բ) Լավ կլինի ինձ շրջանցեն. էդ շատ տգեղ բան է, որ երեխուն առաջ է գցել մուրալու: Թե ինձ մոտեցավ, ինչ անեմ, խրատ-դաստիարակե՞մ: Համ դաստիարակեմ, համ փո՞ղ տամ: Մենակ դաստիարակեմ ու դատարկաձեռն ե՞տ ուղարկեմ: Մո՞րը դաստիարակեմ, աղջնակի՞ն, էն մյու՞ս երեխին, երեքի՞ն էլ, իրենց կոմբինացիայից որևէ զույգի՞ն, ո՞ր մեկին, բոլոր հնարավո՞ր:

գ) Էդ ինչի են ինձ շրջանցում. կարծես հատուկ ամեն մեկին մոտենում են, իսկ ինձ... Էդ ինչ է, չեն տեսնու՞մ էսպես հարմար թեկնածու կանգնած: Ամեն անտուն շուն ու կատու գալիս ոտքներիցս կպռճկվում է, սրանք չեն տեսնու՞մ: Առ են համարու՞մ:

Բայց չէ. աղջիկն, ուրիշներից խեր չստանալով, ինձ էլ մոտեցավ: Աշխույժ, գերազանցիկի լեզվով շաղակրատեց: Էն նկար ծախող տղու պես: Էս ինչ լավ են վարժեցնում էս գազանիկներին: Չափից դուրս գրագետ ու անբռնազբոս էր խոսում:

– Մեզ տնից վտարել են, հայրս գնաց մոսկվաներ՝ Ուկրանյա կորավ, տուն չունենք, մի քիչ օգնեցեք խնդրեմ:

– Քանի՞ տարեկան ես:

– Ինը:

– Եղբայրը՞դ:

– Հինգ:

– Բա էդպես փողոցում բան-ման հավաքելով տու՞ն կստանաք:

– Ինչ արած, հայրս հաստատ շուտով կվերադառնա, ես գիտեմ, շուտով ետ կգա ու մեր տունը մեզ հետ կտան, իսկ եղբայրս պիտի դպրոց գնա, մի քիչ օգնեք:

– Իսկ դու դպրոց գնու՞մ ես:

– Իհարկե:

Ուզում էի ասեմ՝ Շիրվանզադեն ո՞վ է, բայց զսպվեցի: Վախենում եմ շատ հարցնել, խորանամ ևս մի խուրձ ճակատագրի մեջ, խաբկանքը բռնցնեմ հանկարծ, թողնում եմ որ ինքն իր հունով փորձի համոզել, բացատրել, չեմ հարցնում էլ ոչինչ, գնա-չգնա՝ հարյուր տոկոս գերազանցիկ երեխա է, ինքն էլ կոկիկ, եղբայրիկն էլ հեչ ուռցրած չի երևում, հոգետան գագաթիկը սպիրտ մերսած, ինչպես լինում է, երբ բոշաներն են մուրում, աշխույժ, մաքուր հագնված, աչուկները փայլուն, բայց մի բան կա որ չհարցնել չեմ կարող, թատրոնը լրիվ սխալ կգնա թե ճիշտ պատասխան չտան.

– Մա՞յրդ ինչու չի քո փոխարեն խոսում, ինչու՞ ես մայրիկիդ փոխարեն խոսում:

Աղջիկը նայեց մորը, ներողամիտ քմծիծաղ, ուսերը թոթվեց.

– Նա՞: Բայց նա ախր: Չէ՜, ուղղակի...

Էլի ինչ-որ կրոնական հարց թե ինչ, հայրը մոսկվաներ՝ Ուկրանյա գնալուց առաջ արգելել է բերանը բացել, կողպեք դրել, կարկտան, մեջտեղը թուր, սարդոստայն, պատգամել լուռ հավատարիմ հնազանդություն կամ ինչ: Չէ որ կինն ամուսնու ընկերն է ու բարեկամը:

Մայրը նայեց ինձ, մինչ այդ մի կողմ էր նայում, նայեց, բերանը ցույց տվեց: Ժպտաց համեստորեն: Աչքերը գնացին-եկան, կարծես մի կողմ անհունության հասան ու ետ, ինձ հայեցին նորից փախան: Փորձեց բացատրել ձեռքով:

Խփնվա: Էդ արդեն թե թատրոն էր՝ էլ իմ վեջը չէր: Ինձ էդքանը հերիք էր: Էդ արդեն թատրոն չէր: Կյանքի թատրոն: Դրամապանակս հանեցի, զուգահեռաբար հարցնելով.

– Իսկ եղբայրիկդ խոսու՞մ է: Անունդ ի՞նչ է:

– Իհարկե խոսում է, – աղջնակը ծիծաղեց:

– Դավիթ, – ասաց եղբայրիկը:

– Դե լավ, ասենք հիմա ես ձեզ մի բան տամ, բա հետո՞ ինչ եք անելու:

– Հայրս անպայման կգա, շատ շնորհակալություն:

Մայրն էլ գլգլացրեց շնորհակալանք:

Եղբայրիկը մոր ձեռքը բռնած լուրջ նայում էր: Օղորմածիկ հանճարեղ ուսուցչուհի Գորյուխինան գրում է. Բեսլանում հինգ տարեկան տղուկը գրպանում կոպեկներ գտավ, բռան մեջ խաղացրեց, մոտեցավ տեռորիստին ու ասաց «մայրս վատ է զգում, այս փողը Դուք վերցրեք՝ նրան բաց թողեք»: Տենց տղայիկ: «Դուքը» մեծատառ:

Արագ հեռացա, ծանոթիս հետ:

– Իրենք ֆիռմա են, – ասաց: – Ամեն մեկին ես, է՛լի, տալի: Քեզ լավ հարիֆցնում են:

– Գուցե, – ասացի զուսպ: – Մաքուր էին հագնված: Գրագետ էին խոսում: Ով կարար: Ավելի լավ է հարիֆցվեմ քան չօգնեմ, սխալվեմ:

Ծանոթիս ասցի «այդպիսի բաներ», հրաժեշտ տվի, չոր էլ չէ, «նորմալ», շարունակեցի ճամփաս: Կրկին տեսա այն հեծանվորդին. տուն չէր գնացել. բակերից մեկի աղբարկղի մեջ էր խորացած: Բեռնաարկղիկի մեջ բան-ման էր լցնում: Երևի նոր տարվա նվերներ յոթ ու տասներեք տարեկանների համար:

Իրենից քիչ հեռու մի արարած՝ մատղաշ, որպես գարնան շյուղ: Իր գեղեցկության մեջ պարփակված, ուրիշի թշվառությանը նայում էր անմասն, որպես կինո: Ինքն իրեն մաքուր ու անխառն պահելով, չնայած շրջապտույտի կեղտին, ինչպես աղբամուղում կալանավոր կատուները գիտեն: Հեծանվորդի ֆոնին սելֆի էր անում մթնշաղին:

Աչքերս ճպճպացրի. այն՝ պետք չեկած մաքրուհի՞ն էր, «Լուսինեի» ուղարկա՞ծ: Մոտիկացա. հեռվից չէի կարող համոզված լինել, վերջերս հաճախ էի ծանոթներին շփոթում անծանոթների հետ և հակառակը: Իրոք, նա էր, կամ ես ես չեմ: Սելֆին արեց, մի քիչ աղբակույտը քչփորող հեծանվորդին նայեց՝ հետո, ինչ-որ փայտիկի վրա մոնպասյե լիզելով իր փոքրիկ լեզվակով՝ առաջ անցավ, ձեռքի տոպրակիկը թափահարելով: Շատ ավելի թեթև էր այդ տոպրակիկը, քան Կարինեինը: Ախչի, ասա ի՞նչ ես տենց պլշած նայում, դու ո՞վ ես դառել: Մի հատ մաքրուհի էլ դու չե՞ս: Գիդես քու կյանքում էլ տենց չի լինելու՞: Գիդես փոքրիկ իշխան կգտնես կփախնե՞ս: Ինչ արած:

Ոտ կլվար ու ջուրը կխմեր, աստծու թե մարդու, աստծու թե տղուկի, կծներ աստված թե մարդ, աստված թե տղուկ, բայց ոչ աղջիկ: Թե աղջիկ՝ ապա գալարամոլոր բյուրաստան: Ինչպիսի խայտառակություն:

Իսկ գուցեև սխալվում էի ու խղճահարությամբ էր նայում կամ ահասարսուռ դողդոջով, բայց չէր նկատվում:

Խոսող մարդը լալին ոնց է առել: Կա-չկա ծնողների մեջ էլ է լալ եղել, լեզուն գիտեր: Սիրահարվել է, հետո իմացել որ լալ է: Լալը հարմար է, հնազանդ: Երեխեքն ահա կչկչան, կլկլան, մաքուր: Կինը՝ հեզահամբույր ալպիական մանուշակ, փողոցներն ընկած: Ինքը՝ Ուկրանյա կորած: Ինչ-որ բան ինչ-որ մի տեղ այն չէ: Իմ սիրտն աղբամուղում է: Մեկը լալ, մյուսը գիժ, երրորդը՝ ծաղիկ արմունկ կամ լավագույնս՝ մաքրուհի: Աբոռտը ճիշտ ա (՞):

Ետևից չգնացի: Դեռևս: Փոխարենը հասա բուկինիստականին, մտա ու մի ժամվա ընթացքում մոտ երեք հարյուր գիրք առա, լավ ընտրելով, լավագույնները, փաստորեն իրենց բոլոր ճիշտ ու կարևոր գրքերը որ կային՝ առա, մեծ մասը՝ կանանոնց հեղինակած, ու տեղնուտեղը պատվիրեցի որ մի մասը տանեն Ղարաբաղ՝ բանակ, մյուսը՝ Շուշվա բեռդի գրադարան, թուրքերին, որ բան սովորեն, ականջներին օղ անեն: Թարգմանել տվի թուրքագետներին: Դոլար չընդունեցին, բայց ես քարտիս վրա վճարեցի, տանելն ու թարգմանելն էլ հետը, ամեն ինչ տեղը տեղին, ստացականով:

Այդպես քայլելով հասա վերնիսաժ, որ այս ցրտին ու մթնշաղին դեռ աշխույժ աշխատում էր: Այստեղ ես արդեն դոլարով առա նրանց փաստորեն ողջ պահուստը լավ խեցեգործության, ինչպես նաև լավ թաքնված ոսկերչության. կերամիկան հանձնարարեցի ուղարկել Շուշվա տիկնիկային թատրոն՝ որ համակուրսեցիս է ստեղծում, թաքնված ոսկերչությունը՝ Արտբրիջ, որը սիրում եմ, ուղարկեցի և պատվիրեցի որ բոլոր ներս մտնող կանայք նվեր ընտրելու հնար ունենան:

Դա մի քիչ պակասեցրեց փողիս տրցակը, սակայն ոչ շատ:

Մտածում էի տղերքի կալաշները ոսկերչությամբ զարդարեմ որ ռազմի դաշտում չթողնեն, բայց մերոնք ասացին իմաստ չունի, մեկ ա չեն թողնում մեծ մասամբ, էն էլ հազվադեպ, միայն կյանքին վտանգ սպառնալու դեպքում, իսկ այդ դեպքում զարդարես-չզարդարես՝ միևնույնն է, թե թողնելու է՝ կթողնի:

Մտա մի գեղեցիկ հարուստ խանութ՝ Սվարովսկի, այնտեղ կար կապույտ ապակուց մի մեծ արծիվ, առա, ուզում էի Սարգիսի աղջկան ուղարկել հիվանդանոց, սակայն քանի որ անհարմար էի զգում այդքան արագ զանգահարել, չկարծի փողն եմ ետ ուզում (հետո մի անգամ փորձեցի, զանգահարեցի՝ չպատասխանեց)՝ որոշեցի նվիրել Մարինային: Հավանել էր մի անգամ, երբ ցուցափեղկի կողքով անցնելիս էինք եղել:

Ինչ կար-չկար առա այդ խանութում, քանի չէր փակվել (դրանից հետո փաստորեն իրոք փակվեց, մի ապրանքաբեռի խանութ էր, դատարկվեց՝ ու պրծ), սակայն հո այդ ամենը չէի վերցնելու ինձ, համ էլ տեղ չունեի այդքան, դուրս եկա փողոց, սկսեցի ինձ դուրեկան մարդկանց դրանք որպես նվեր ընծայել: Բավական ուշ էր, սակայն լիքը մարդ էր հավաքվել, ետևիցս գալիս էր խանութի աշխատակից տղան՝ սայլակով, որին առածներս էին բեռնված, կամաց-կամաց պակասող, իսկ նաև՝ տասներեք կատու և յոթը շուն (սայլակում չէ, ետևիցս): Նրանց համար շավուրմա-բան առա Հյուսիսայինի մոտ, հին թաթար-մոնղվոլական ճամփի «Երևան» ռեստի տակից: Ոստիկանը մոտեցավ, սակայն նրան ինչ-որ բան ասացին, հեռվից մեր ետևից սկսեց գալ, խնդմնդալով, գռմռալով, շուն ու կատվի հետ: Նրան էլ նվեր նվիրեցի, բայց ոչ շավուրմա: Ոչ էլ շըվեռմա: Ղարսի խորոված: Շլեյֆըս ետևից, թուրըս առջևից, աչքերըս սարխոշ, կոպերըս դիլխոր, յաթաղանըս թափ տալով ասում էի յոխ, յոխ, էս ցեղասպանդից պրծում յոխ, ինչպես իմ նախնին: Ինձ իմ նախնի էի երևակայում: Շլեյֆը շարժում էր դառնում. ոստիկանը. «կարող ա՞ սա ընտրությունների դեմ ա, կարող ա՞ վըրեքներս սփյուռք ես բերում դիտորդական առաքելության», ասցի չէ, ինչ սփյուռք, մենք մերոնցով ենք, ես և դու: Խախանդվեց:

Մի հատ խանութ մտա՝ խանութպանը դեմըս ելավ ձեռները թափահարելով, բա թե մեր մոտ բան առնել չի կարելի, մենք ֆառշ ենք, ֆառշ, թևները թափահարեց ու թռավ օդ ու կորավ մառախլապատ երևանյան ձմեռային գիշերվա լարերի կծիկներում: Միայն կայծեր թափվեցին, ասես տրոլեյբուսը լարից ընկներ, երբ որ դեռ կար, կամ էն Տարոնի կազմակերպած հրավառությունը:

Բայց մինչ անհետանալը, քանի ես առևտուր էի անում, էլի հասցրեց զուգահեռաբար տակից ինչ-որ բան տվեց-առավ: Դե ես արդեն ուշադրություն չդարձրի, իջա հրապարակ, այնտեղ կամաց-կամաց սայլակին դրված նվերներս վերջացան, մտա ֆանտանի մեջ ձնով լողացա, ջուր չկար, ոստիկաններն եկան ասցին գի՞ժ ես, ասցի չէ, ուղղակի բեզարած պանդուխտ, ոտներս լվա՞ս, չեստ տվին ղրաղ քաշվին, քոռուփոշման դուրս եկա, հետո «Մարիոթի» էն կողքի ֆիռմա խանութից գնեցի այնտեղ եղած ողջ հրուշակեղենը, սկսեցի բաժանել երեխաներին, քանի որ ջեբիս ծամոնը վերջացել էր, նարինջ թյուրինջ, արդեն ձյունը սկսեց գալ, տոնառածը լուսավորվեց, ծնողները երեխաներին չնայած բավական ուշ ժամին դուրս էին բերել արդեն տոնածառ ցույց տալու, որի շինարարությունը հենց նոր էր լրիվ ավարտվել, պրեմիերա էր, թեև ասում է էս անգամ փող էին խնայել:

Մտա «Մարիոթ», որտեղ ինձ գրկաբաց ընդունեցին, հրամայեցի բերել տալ բոլոր օլիգարխներին: Կես ժամվա ընթացքում ներկայացան, չնայած սաղ Ղարաբաղ էին գնացած եղել: Հրապարակի մեջտեղ վայրէջք կատարող ուղղաթիռների հռնդյունը «Մարիոթում» չէր լսվում: Հանդիպում անցկացրի մտավորական: Հարցեր տալ վաբշե չթողի, ասցի մեկ ա դուք բան չեք հասկնում: Փոխարենն ամոթանք տվի Հյուսիսային պողոտայի և մնացած բոլոր հարցերի առիթով, մի լավ նախատեցի, մատ թափ տվի վրեքները, հորդորեցի շտապ շտկել: Սիրուն չէ: Եվ իրոք. կարճ ժամկետում չափորոշիչներ մշակվեցին, նախագեն հաստատեց ու Հյուսիսային պողոտան տեսքի եկավ. հարկերի քանակը քչացավ, դարձան երկհարկանի շինություններ, ըստ Թամանյանի և էն նախկին վարչապետի պլանի, մի քանի տուն քանդվեց, մյուսները սիրունացան, ինչպես օրինակ պատուհանախորշերի մեջտեղ տեղադրված սյուները հաստացան, որ ավելի հայեցի լինի ու հարիր հին հայկական թամանյանական ճարտարապետության նեոստալինյան հայուգեն պատգամին. սյուների գողացված ողջ գաջ ու հարստությունը ետ բերին: Պողոտան լցվեց խիտ ծառուծաղկով, Տերյանի այն անկյունային «սօս» տունը՝ քանդելու սպառնալիքի տակ, դարձավ պետության կողմից պահպանվող օբեկտ, նրա տակի այն խորտկարանը ստացավ «Կենտրոն համայնքի՝ հնգամյակի լավագույն խորտկարան» կոչումը, գին-համ հարաբերության նոմինացիայում, ինչպես նաև առաջին տեղը՝ «Մամայի համին մոտիկ տոլմա» նոմինացիայում, առաջ անցնելով Դոլմամայից, որը դիլխոր մնաց ու գլխիկոր, բայց դե տեղն է, ուրիշ բան որ նրանց տունը քանդելն էլ արգելեցի. թող լինեն, մենակ գները մի քիչ ցած, թող մարդկանց թույլ տան այնտեղ գալ՝ թե խնդրանք ունեն օլիգարխ-մոլիգարխից կամ ռսներից. թող միշտ ասեն, թե էսօր ո՛ր օլիգարխ կամ ռուսն է իրենց մոտ ճաշում, Շառլը, Տոլստոյը, Կիսելյովը թե ով, աֆիշ գրեն դրսում, ինչպես նախկին կինո «Պիոների» աֆիշն էր, որ մարդ տեղյակ լինի ուր գնա ում մոտ ինչ հարցով:

Հանդիսավոր պայմաններում պարգևները շնորհեցի «Սօս քանդում են» շենքի ստացողներին, հետո ձեռի հետ կինո «Պիոներն» էլ վերականգնեցի, որ իր վեցանկյուն պատուհաններն իրենց ֆունկցիան ճիշտ կատարեն, ու Հին Երևանցու փողոցում՝ որոշ բաներ քանդռտել տալով՝ վերականգնել տվի հին բաղերն ու հին հացի խանութն ու հրաձգարանն ու իմ համադասարանցիների հին ավանդական հայկական բակերն ու պատմահայրենասիրական տները՝ իրենց լայն ներքին խաղողապատ պատշգամբներով ու դրսի փոքրիկ բալկոններով, փայտյա տախտակե թարմ կարմիր ներկած հատակներով, ծակ կռիշներով, որոնցից էդքան հաճելի էր անձրևը սենյակ թափվում աշուններին, տակը դույլ էինք դնում ու կաթիլների ծնգծնգոցի տակ մրափում, խոր ու ցածլիկ դալանով, որի մեջ միշտ զով է ամառները, բակի աղբյուրով իհարկե, բակում դրած պինգպոնգի խաղողածածկ սեղանով, և այլն: Ներառյալ նախկին պատմական բոզանոցը, Փափազյանի այցելած նկուղ գինետունն Արամի փողոցի, Թուրքիայի հյուպատոսի շենքը, «Հայֆիլմ» կինոստուդիան և այլ հրաշալիքներ:

Խփում էի փողի տրցակներով այս ու այն կողմ. հենց որ մեկի մոտ կարիք էր առաջանում՝ մի տրցակ փող էի կրակում այդ կարիքի վրա: Հետո արագացա ու հենց որ մեկը բերանը բացում էր՝ արդեն մի տրցակ փող էի կոխում այնտեղ վաղօրոք նախապատրաստած: Իսկ հետո արդեն մրրկի պես պտտվում էի իմ առանցքի շուրջ ու զոռով բերան բացել տալիս ու մեջը տրցակ փող կոխում, կամ առանց բացելու ճարպկորեն ճխտում ներս. կե՛ր, ծամի՛ր, կու՛լ տուր, կշտացի՛ր, գյաբըռլամիշ:

Սիրտս ճղվում էր մեղքությունից: Մի հարուստ խանութում էլ առևտուր արի, սկզբում կարծում էին բան չեմ առնելու, բայց հենց որ տեսան իմ լրջությունն ու նպատակասլացությունը՝ իսկույն փոխվեցին, Տիֆֆանիի պես, ինչ կար-չկար առա դուրս թափեցի, շոր-մոր, կոշիկ-մոշիկ, Սիուքս, Թոմի Հիլֆայգեր, բան, էն կոկորդիլոսով ֆիռման, հրամայեցի բոլորը հավքել ու տանել: Հետո կոկորդիլոսներ պատվիրեցի ու երբ բերեցին՝ բոլորին բաժին հանի, իսկ կաշին բաժանեցի սիրիահայերին, որ կոշիկ կարեն մեր ծնված ու չծնված դստրերի հմար: Շրի Լանկից մի բեռնատար ձմերուկ, չնայած ձմռանը, դե ձմերուկը ձմռանը սազում է, բերին, ու էլի բաժնեցի այս ու այն կողմ, ցոփ ու շվայտ, զեխ ու խարտյաշ:

Ձմերուկից հետո բաժանեցի գնդակ, կարկանդակ, կարկանդակի մեջ՝ սև թուղթ ու գունավոր հեռուստահեղափոխություն: Ողջ հին Երևանը պարզապես առա, այսինքն ինչ էր մնացել որ, հին թաթար-մոնղվոլական ռեստորանն էլ հետը, վերջինս առա ու փակեցի, իսկ մնացածը բացեցի: Տաքսիստներին արգիլեցի նրա անունով կողմնորոշվել ու հրամայեցի հետ՝ խուլ ու համրերով կամ էլ գոնե շոֆերների խանութով առաջնորդվել: Ճիշտն ասած, ստիպված էի լիքը շենք քանդել, մի քիչ փոշի եղավ, բայց բնակիչներին խոսք տվի որ հետո լավ կըլնի, «Ավելի բարեկարգ Երևան», գրեցի ցելաֆոնի վրա ու դրանով փաթթում ու խեղդում էի ամեն մեկին, ով բողոքում էր, բայց մեծ մասը հավատացին, վստահեցին ու աջակցեցին, բարգավաճելով, ու քիչ հետո, երբ վերականգնեցի հին Երևանը, բոլորն ուրախացան, որովհետև չնայած ձմռանը, արևոտ օրերին արդեն պարզ էր, որ մայրամուտը վերադարձել է քաղաքի կենտրոն ու այլևս չի արգելվում այլանդակ բարձրահարկերի ցենզուրայով:

Մանումենտի դըքին հրամայեցի վերականգնել ծառածածկույթը, ինչն իսկույն արվեց, և ետ քանդել տվեցի հենց նոր այնտեղ առաջացած «Ռադիսոնը», ամոթանք տալով այդ համաշխարհային ցանցին: Կարեն Կարապետյանին խորհուրդ տվեցի իր տան բռոնզի կռիշն ու էդ ցցերը փոխել, ամոթ է, ինգուշական ճարտարապետություն է դա, ոչ հայեցի: Տենց որ գնա ինգուշական բազմակնությունն էլ կարմատավորվի, հենա, յոթկնանոց տաքսիստը ձեզ օրինակ: Ու իրան էլ, իրա հարևաններին էլ հրահանգեցի՝ որ էդքան ծառ են կտրել տուն սարքելու համար՝ լիքը ծառ բերեն տնկեն ու միանգամից հաստ-հաստ ու նենց անեն, որ ծառի պակաս այլևս Երևանում չզգացվի: Սաստեցի: Իսկույն հասկացան ու կատարեցին: Նաև իսկույն ավարտեցի Կասկադի վերին մասի շինարարությունն ու փոխեցի Կասկադի կառուցվածքը՝ շատ քչացնելով աստիճանների մեջտեղների քարն ու հաստ-հաստ ծառեր տնկելով այնտեղ, հիմնականում չինարներ, էնպես որ ոմանք քարի միջով աճեն, որ սիրուն լինի: Քարը ետ կորավ անտառի տակ: Խճանկարը գտա բերի ետ կանգնեցրի, ջրվեժիկն էլ հետը, Շառլի տունը, ինչ մեղքս թաքցնեմ, քանդել տվի, իր համաձայնությամբ, տեղը էն մի-երկու մոլոկանի ու թուրքի տունը վերականգնեցի, բերի իրենց վերաբնակեցրի, մոլոկանի թրաշած միրուքը ետ աճեցնել խնդրեցի, առավոտներն աքլորները ծուղրուծու էին անում, իրենք տուրիստներին միրգ էին ծախում իրենց բախչից ու թթու խիար, մոլոկանը ներքևները ռեմոնտ էր անում, թուրքը գնաց բանակ, դառավ հայոց զորքի գեներալ, մերոնցից ավելի հայրենասեր էր, հերոսի կոչում ստացավ, լավ ապրում էին, Երևանի բազմաէթնոս թանգարան կոչեցի բաց երկնքի տակ: Բոտեռոն հատուկ տեսակցություն խնդրեց, պաղատելով որ իր գործերին ձեռք չտամ, և ես սիրտս կախ համաձայնեցի պահպանել հռովմեական զինվորիկին ու պառկած էն երգչուհուն, քանի որ իմ հպանցիկ բացարձակապես ոչ ներկայացուցչական հարցումը՝ ընկերներիս շրջանում, ցույց տվեց, որ նրանք դրանք շատ են հավանում, թեև ես համամիտ չէի, քանի որ բավարար չափով հայեցի չէին, էն խեղճի հաջաթն էլ էրեխեքը կոտրում էին անընդհատ:

Հեռուստաաշտարակի շուրջ ստիպված էի բավական ասպատակություններ ու վայրագություններ կասեցնել, քանդել այնտեղի ապօրինի շինարարությունը, փոխարենը խիտ ծառատունկ կազմակերպելով, սակայն դեսպաններին արգելված էր մասնակցել, դարավոր բարդիներ տնկեցինք, արդեն հաստ, հատուկ դրա համար բերված Ղարաբաղից, որտեղ դրանք բուծելու մի անտառաագարակ բացեցի՝ յոթը հարյուր հեկտար մակերեսով, ազատագրված տարածքներում՝ Արաքսի ափին, և դա միայն սկիզբն էր, մեկը կար՝ ասում էր «յոթը միլիոն մետր մակերեսով», ինչին ես համաձայն էի: Հեռուստաաշտարակի գիշերային լուսավորության գույնը սգո գույնից փոխեցի ուրախի: Վերականգնեցի Ծիծեռնակաբերդի անտառածածկույթը, արտասահմանցի դեսպանություններին իսպառ ու մեկընդմիշտ արգելելով իրենց հաճույքի համար սուտի ու ձևական ծառատունկեր կազմակերպել, իսկական՝ խնդրեմ, Կարապի լճից հանեցի բոլոր անխտիր կաֆեները բացի մեկից՝ թեթևից, վերականգնեցի նույնիսկ Մամուռ գետակը, հետո՝ Գետառը, Աղեղնաձև ծառուղին, հանձնարարեցի դա Սարհատին, ինչը նա հաճույքով ի կատար ածեց, վերջապես՝ վերականգնեցի գնացքը, որ գնում էր Այգեստանի դիմացի լանջով Ադրբեջանից Նախիջևան, տու՜, չըքը-չըքը, այդպիսով վերջնականապես հանելով Հայաստանը շրջափակումից:

Հետո պարզապես առա բոլոր շինկազմակերպություններին, արգելեցի սրանից հետո երբևէ առանց ինձ, Սարհատին կամ Միսակին տեղյակ պահելու որևէ բան կառուցել, ու հարցը լուծվեց: Հեշտ լուծում էր, պարզվեց: Պրիմիծիվ: Ու, մանուշակներ թևքերիս՝ արդեն էլի իջա քաղաք:

Եվ, գլխավորը, հանեցի կարմիր գծերը նեղ փողոցներից ու արգելեցի ավտոմեքենայի երթևեկությունը կենտրոնի փողոցների առնվազն կեսում: Ընդհանրապես: Կտրականապես: Պարզապես արգելեցի և վերջ, առանց որևէ փոխզիջման, ծխելը թարգելու պես, իսկ թե հիվանդանոց մարդ տանելու հարց էր՝ միշտ կար դրան հասնելու ձև: Հետո գլուխս դարձրի դեպ Էրեբունու կողմը: Գնացքը լավ էր գնում, հարցն այդ չէր: «Սասունցի Դավիթ» կինոթատրոնը վերականգնեցի իսկույն, կողքի խորովածանոցով: «Հայրենիք» կինոթատրոնի դիմացի ունիվերմագը տրամադրեցի սիրիահայ արհեստավոր փախստականներին, իսկույն լիացրին, մեջն իրենց համայնքի արհեստագործական շուկան ստեղծվեց, անունը սիմպակտ վայբ: Իրենք հյուրընկալեցին այն համր մայրիկին աղջնակի ու եղբայրիկի հետ, պարզվեց, իրենց հայրը՝ անունը, իհարկե, Սարգիս, Ուկրանյա մոսկվաներում չէր, այլ՝ «Սասնա ծռերի» գործով նստած, սպա էր, վերջերս զորացրված, տուն էին վարձում Սարիթաղում ու իր բռնվելուց հետո տանտերերը վախից թե տան վարձը չստանալուց ընտանիքին դուրս էին նետել, կամ համ էն համ էն, մեկը պատրվակ մյուսը պատճառ, իսկ հետևանքի վայն եկավ ու տանտերերին սուս-փուս տարավ, հորը շուտով մեր խրոխտ պոլիցիան բաց թողեց, ներողություն խնդրելով, մեր աշխարհի ամենաարդար դատարանը նրան արդարացրեց ու ստիպեց որ ներողություն խնդրեն իրենից իրեն զոռելու համար որ ապստամբի անարդարությունից, ես նրան համոզեցի այլևս զենք չվերցնել մերոնց դեմ, մանավանդ թե սեփական ապարանք չունես, իսկ ինքը խոստացավ որ այո, այդպես էլ կանի, որ բեռդում նստած ժամանակ շատ է մտածել ու հասկացել է, որ զենքի ձևը ձև չէ, մանավանդ սեփական ժողովուրդը կեղեքողների դեմ, այլ միակ ձևը նոր այբուբեն ստեղծելն է, քանի որ դրանով են իշխում իրականում լավ իշխերը, ու դրանով է հպարտանում մեր Հայրենիքը, ազգը, հայուգենը և այլն, ընտանիքը ողջագուրվեց ու երջանկացավ, իսկ սիրիահայերի շենքում նաև լիքը անտեր ու վիրավոր շուն ու կատու ապաստանեց ու Լալա Պողոսյանն էնտեղ տեղափոխեց անտեր ընտանի կենդանիների խնամքի իր օֆիսը: Իննամյա աղջնակը մենակ հինգեր ու հարյուրներ էր բերում դպրոցիկից, նայած հին կուրսով էին դաս տալիս թե նոր: Եղբայրիկն էլ: Իսկ կինը սովորեց խոսել, երջանկությունից՝ որ ամուսինը վերադարձավ, լեզուն բացվեց:

Դե մեր հին «օսոբտորգ» «ձեցկի միռ» ունիվերմագն արդեն գործարկել էի Հյուսիսայինի սահմանադրական բարեփոխումներին զուգընթաց, թե չէ ամոթ էր էդքան տարի անտեր անտիրական: Մեջը մաքրուհիների պարային համույթ կազմակերպեցի, գնացին Սան Ռեմո Իվետայի գլխավորությամբ, աշխարհը շուռ տվին իրենց ցախավելների պարով: Ասում են, Կարինեի աղջիկը սոլոն էր անում, ասում է մեծ հաջողություն ունեցավ: Ինքս չտեսա, բայց տեսնող եղել էր: Սան Ռեմոյի քաղաքապետը թաթարախի ճանաչեց Ղարաբաղը, ցեղասպանությունը, Սերժին, Լևոն Տեր-Պետրոսյանին, Ռոբերտ Քոչարյանին, Շառլ Ազնավուրին, Ռուբեն Վարդանյանին, Ատոմ Էգոյանին ու իրա կնոջը՝ Արսինեին, Ֆռչիկի Դմփոյին, էս, էն, նաև, աներկբայելիորեն, իմ լեգիտիմությունն ու «Սասնա ծռերին»: Բայց մերը չկարողացավ հետ հրավիրել ու հյուրասիրությամբ հյուրասիրությանը վարձահատույց լինել, որտև սաղ փողը ծախսել էր Սան Ռեմոյի քաղաքապետարանի անվան ևս մեկ Պանթեոն խոյացնելու վրա, որի կողքը մի մեծ ռեստորան էր կառուցվել, կոչվում էր «Եվրառեմոնտատեսիլ Դելֆինիում»:

Հետո գնացի մտա «Հայրենիքի» դիմացի խորքերը՝ ոստիկանության էն տաքսիստներին հայտնի բաժանմունքի, Մեգերյան կարպետների կողքով էն գործարանը՝ կիսաքանդ ու փակ, որտեղ Գետառն ու Զանգուն իրար են միախառնվում, և տրամադրեցի ես այդ գործարանը ևս մեկ սիմպակտ վայբի. այնտեղ բերեցի Զավենին, փողոցի էն աղբ քչփորող հեծանվորդին, յոթակնիկ վարորդին (լավ փինաչի էր երևում) իր կնոջ հետ, «Սիրում եմ մեր Երևանը» երիտասարդական շարժումն ու էլի հարյուր հոգու, ու մի՛ կենդանություն տիրեց, մի՛ աշխուժություն: Իսկույն սկսեցին էկոլոգիական էքսպորտային կրոնական հեծանվատուրիզմ արտադրել, և ամեն սփյուռքահայ անվերապահորեն հազար դոլար ներդրեց: Տո ինչ հազար, մարդ կար հազար հիսուն, հազար հիսնումեկուկես նույնիսկ ու երեսուն դեկամիլլիցենտ էլ վրան: Պլյուս անձամբ ժամանեցին որպես կամավոր դիտորդ ու գրաքննադատ մեր բարեփոխումների: Թեև ժամանակավորապես, ու իսկույն գնացին Ղարաբաղ: Բայց շատերն էդպես էլ լռվան, սիրահարվեցին, սիրիահայվեցին, ամուսնացան, մնացին, գաղթեցին Կանադա: Էդ ձևի ես իմ թաքուն հետաքննությունն էի իրագործում՝ փնտրում էի էն ապերախտ հեծանվորդին, որ որբ էստոն լոյերի աղջկան վարի տվեց: Առայժմս ապարդյուն, բայց գիտեի որ ի վերջո ուր որ է կհայտնաբերվի, ջրի երես դուրս կգա սիրուն-սիրուն, ապաշնորհը: Մյուս կիսաքանդ գործարանները Հայաստանով մեկ հանձնեցի կեսը Հոլիվուդին կեսը Բոլիվուդին ու էնտեղ սկսեցին նկարահանել իրենց կռիվ կինոների վերջին էպիզոդները, էն որ գործարանում արդեն վերջում հետապնդում են լավ տղուն ու ինքը սաղ պայթցնում ու դուրս ա թռնում ու վերջի մոմենտին հասցնում աղջկա ձեռն էլ բռնել ու իրանց ձեռներն օդում հանդիպում են ու ամուր իրար կառչում, միահյուսված, իսկ վատ տղերքը գոռգոռոցով տապակվում են գործարանի կրակի բոցերի մեջ, բոսխախառը, տեղն է իրենց: Դե իսկ Բոլիվուդի դեպքում՝ որ աղջիկ-տղա իրար գրկում են ու, չնայած գործարանին ու դավեր հյուսող հորոխպորը՝ սկսում երգել ու կինոն էդպես կամաց-կամաց երգի տակ խամրում ու վերջանում է: Մրցակցում են իրար հետ, թե ով ո՛ր գործարանը ե՛րբ բուքինգ անի: Հերթ է: Մի քանի տարի դեպի ապագա: Էդ բիզնեսը տվի հորոխպորս տղուն՝ բարգավաճում է:

Հետո դարձա աչքս թեքեցի դեպի լյուկերը. դրանք Երևանի փողոցներից վերացան: Աչքս ֆռցրի ակնակապիճումս՝ ու պըրծ: Հաստ գծերն ավելի հաստացրի ու էլ ոչ մի ավտո ոչ մի հաստ գիծ չէր անցնում, անցներ՝ գնդակահարություն. թե տեղ չէր լինում անցնելու՝ շարքով համբերատար կուլտուռական կանգնում սպասում էին, մինչև դեմի ավտոն շարժվի որ գնան: Նույնիսկ ոստիկանությունը դադարեց երկրորդ գծի վրա կանգնել, իսկ մի անգամ որ կանգնել էր՝ իրենց ախպեր մեկ ուրիշ ոստիկանություն իրենց նե՛նց շտռաֆ արեց, որ իրանք լրիվ մանթռաշ մնացին ու դրանից հետո լա՛վ դաս եղավ բոլորին: «Ապեր բա դու մեր ախպերը չե՞ս, բա դու ծառայությունից չե՞ս, ապեր բա ախպերությունն ի՞նչ եղավ, ապեր մենք կատարման ենք, ապեր ես գիդե՞ս ում հորոխպեր տղու ճիժն եմ», ասում էին նրանք շվարած, սակայն անօգուտ. խրոխտ ու ձիգ ջահել ոստիկանն ասաց «չեմ ու չեմ չիգդեմ» ու իրանց շտռռռաֆը մի՛ շարժումով դուրս գրեց, ասես թուր կեծակին փայլատակեցներ, ու իրանք փոռ ու փոշման գնացին շտռաֆը մուծվելու ու էդ օրվանից դառան օրինապահ ոստիկան: Բարի ծառայություն, ասցինք հետևներից: Ու չեստ տվինք: Մի էրեխա էլ մոտիկացավ ինձ խնդրողական հայացքով՝ շատ սիրուն մեր ուներ, ձեռս շփոթված տարա գրպանս՝ մեջը մի հատ ճմլված մոնպանսյե էր մնացել սաղ-սաղ, պատահաբար Գռանդ Քենդիից: Էդքան բան: Ջեբս էր, հանեցի տվի: Ժպտացի, մերն էլ ինձ: Էրեխեն մեծ աչքերով նայում էր:

Հետո ասֆալտի հեղափոխություն արի, մեջը քարի թել էի դնում Ալավերդուց, տասնհինգ ու կես շերտ փռում իրար վրա հրամանով, ու ուր որ սրանից հետո ասֆալտ էին դնում՝ ուղիղ հարյուր քսան տարի դիմանում էր, չափած էր: Թե ոնց՝ ինքս էլ չէի հասկանում, բայց նորմալ էր: Ու էն որ նշանն ասֆալտի վրա գծում են, հետո փոխում իսկ նախկինը չեն ջնջում կամ կիսաջնջում ու թողնում որ մարդ շվարի՝ էդ անողներից մի երկուսին գնդակահարեցի, ինչ մեղքս թաքցնեմ, ընտանիք-երեխայի տեր, բայց դե դաս էր պետք տալ. հարցը մոռացվեց, փակվեց ընդմիշտ. էլ երբևէ ոչ մի տենց բան պատմականորեն ոշշյ մեկ իրեն թույլ չտվեց անել ուղիղ երկու հազար տարի էլ: Ու դպրոցների դեմ օլիգարխ-չմոլիգարխ ավտո կանգնեցնելն արգելի. թող իրենց երեխեքին շալակով բերեն, ոնց ուզում են. խաչմերուկից հիսուն մետրից ավելի շուտ ավտո կայանելն արգիլեցի մահապատժի ռիսկի տակ, նույնիսկ ամենաաջ շարքում, ու նաև արգիլեցի երբ տեսնում ես որ դեմդ ավտո կա՝ խաչմերուկ մտնելը երբ կանաչն արդեն վերջանալու վրա է, վերջին հինգ թարթումից սկսած, ներառյալ չխմազ ավտոբուսներին, գնդակահարության սպառնալիքի տակ: Պարտադրեցի որ թարթումները հետևանց մեկ առ մեկ բարձրաձայն կարդան հինգերորդից սկսած: Մի երկու անգամ ի կատար ածինք ու քաղաքը խախանդվեց, տիրեց անդորր ու բարեվարքություն («ինտեգրիթի»). արջերի քանակն անտառներում շատացավ և լուսաններինը՝ երեքից (մեկը կաղ՝ երեք ոտանի) հասավ տասներեքուկեսի (հղին էլ հաշված), իսկ ընձառյուծներինն է՛լ ավելի: Իմպորտ արինք Իրանից: Էդ հլ հեչ. նապաստակներն էդ տեսնելով սկսեցին վերականգնվել: Էդ էլ հեչ՝ գայլերի ետ բերելով Ջիլլի լիճը սկսեց վերականգնվել հանկարծ չգիտես ինչու՝ իր ողջ բազմածտությամբ: Մուֆլոնները սկսին հետ արածել Գեղարքունիքի կանաչած սարերին: Անտառներն աճին հնգապատիկ: Զանգուն հորդացավ, ափերից դուրս եկավ, մանկական երկաթուղին մնաց ջրի տակ, դառավ մանկական սուզանավուղի: Գիտնականները թափան մեր երկրի գլխին, էս անգամ՝ օռնիտոլոգ, ոչ թե առնետոլոգ: Այղր լիճը կապանքներից ազատագրեցի, դե Սևանն իրա հերթին, երկիրը մաքրվեց, ցելաֆոնն արդեն արգելել էի, Գլենդեյլից ժողովուրդը կամաց-կամաց սկսեց տարակուսած ետ վերադառնալ: Բանակը էլ չեմ ասում, ոնց հեղաշրջեցի. ոչ շփման գծին, ոչ սահմանին հակառակ կողմից մոտենալ չէր լինի. հենց երկու հարյուր կիլոմետր մոտենում էիր՝ տոկը դնչներիդ խփում էր: Հակառակորդի դռոններն էլ, շվարած, թևիկները թափահարելով, կոոռձինացյան լրիվ կորցրած՝ գահավիժում էին ուղիղ խռամատ՝ մեր տղերքի ձեռը, սրանք խռռցնում վրեն թքում հետ էին շպրտում, հատուկ դռոնաձիգների դասակներ կազմակերպեցի, դռոնները բումեռանգ հետ դառնում ու իրանց ուղարկածներին տու՛ր թե կտաս, թե՝ էս ուր էիք մեզ ղըրգե, բա ամոթ չի, բա դա ձեզ սազում ա:

Առնվազն մի գծերին հաց տանող բեռնատարի վարորդի պիտի գնդակահարեինք, ավաղ. սա ուրեմն կատաղած՝ որ իրեն ավելի քիչ բենզին են տալիս քան իր կարծիքով պիտի՝ ապրիլյան օրերին հացը տանում շպրտում էր ճամփին՝ անձրևի տակ, տիղմի մեջ, ու քշում-գնում, գծերի տղերքը կրակի տակ բարձրանում թաց հացը տիղմի միջից հավաքում իջնում էին, չորացնում-մաքրում, որ մի կերպ ուտեն: Էդ վարորդի մայրը ոտներս ընկավ թե՝ ինքը չի մեղավոր, սիստեմն ա տենց, բա իմ տղուն պատժես բա իրա բենզինը հափշտակողին չէ՞: Ամոթանք տվի, բա քո տղեն էլ ա հաց բերող ու Հաց Բերողն է՞լ: Բենզինի գողին էլ գտանք ու հենց թխկցրինք, թեև հարցն իհարկե բենզինը չէր, մարդկությունն էր, բենզինը կհերիքեր կամ թող գնար ու ինքը թխկցներ էդ չտվողին, ես էդ տղուն ասցի «բայց խի՞», բան չէր ասում, ատամներն էին իրար խփնվում մենակ դողից, հետո ատամների արանքից հազիվ մի բան արտաբերեց. «հերըս մոսկվաներ ուկրանյա վառաշիլավգռադ» այսինքն թե մերըս մենակ կմնար ու հասկացա որ էնքան էլ մեղավոր չէր՝ վախում էր կրակն իրեն կպնի, վախը մարդուն անասուն է դարձնում, աննասուննն, դոբռիով, դուխով! (sic) մայրդ քեզ փոքր ժամանակ ի՞նչ հեքիաթ է կարդացել, ասցի, չէր կարում բան ասեր, մայրդ կամ հայրդ, ասցի, ձեն չէր հանում, Արեգին ասցի ինչ անեմ սրա հետ, Արեգն էր էդ գծի վրա էղե, տուժողներից մեկն Արեգն էր, դե ինչ պիտի ասեր, հետո էլ Հաց Բերողն անձամբ միջամտեց վերևներից, դե ես իրան հո չէի մերժելու, մի խոսքով բաց թողինք էդ խեղճուկրակին, բայց հետո ատամների արանքից Արեգը թքեց ու կարճ ժամանակաշրջան գնաց Վաշինգտոն՝ լուսանկարչության միջազգային կենտրոն փառատրոն. իր ցուցահանդեսը տարավ:

Ետևիցս եկողներն ու ձայնակցողները, «ովսաննա» ու «հարե կրիշնա» երգողները կամաց-կամաց պակսեցին, կորան, հետքները երևանյան ձմռվա մշուշում տարրալուծվեց, մնացածներն էլ կոտորվեցին: Թշնամու դռոն եկավ, ինչ-որ կերպ հաղթահարեց մեր ռազմահայրենասիրական ֆիիզիկոսների արգելքներն ու նրանց գլխին պայթեց: Ես, Մարինան ու օլիգարխները մնացինք մեն-մենակ ու ձեռնունայն: Հիմա՞ ինչ անենք, իրար էինք նայում շփոթաշիվար: Կարինեից ոչ մի լուր:

Բոլոր փողերը հավաքվեցին պառծյանկի համար, կոշիկ, նասկի, սծելկա, սալդատի ու բեռդի հաց, իգլա, կալաշնիկովների նոր ջխտերն ուղարկվեցին առաջնագիծ. պետք էր փող հավաքելու սիստեմ ստեղծել ու յոլա տանել էս կյանքում, քանի որ էլ բան չէր մնացել որ օգներ յոլա տանելու: Բայց փող ո՞րդից վերցնես թե բան չի մնացել: Ավաղ, երկու խելոք տղուկ քսերոքսով փող արին ու մի հեռու գյուղում սաղացրին՝ բայց էդ էլ ոմանց դուր չեկավ, իրանց բռնին: Պայթըցրին մի քանի բանկոմատ, ավտոմատ, յիդիոմատ ու կարբոնատ: Չօգնեց:

Հետո ես ֆռչացրի, փնչացրի ու հավաքեցի հազար դրամը և մի բան էլ ավելի, երկու հազար դրամը և մի բան էլ ավելի, երեք հազար դրամը և մի բան էլ ավելի, չորս հազար դրամը և մի բան էլ ավելի, յոթ միլիոն դրամը և մի բան էլ ավելի, քսան միլիարդ դրամը և մի բան էլ ավելի, ութ ծիծիլյոն դրամը և մի բան էլ ավելի ու ամենն ուղարկեցի ճակատ, զուտ ճակատ, անվրեպ, քյաչալ լոլշի դու՛զ ճակտին, հո չե՛մ հագնում, հո չե՛մ հագնում, դնչին, ճակտին, մղկտում է մատաղուկը: Հասույթը գնաց զոհված տղեքին:

Աղջկերքը լցվան բանակ, մե հրճվանք, մե ուրախություն, տարփանք ու շորշոփ, շշունջ ու մրմունջ, հլ վրից հայ-ռուսական բարեկամության գծով մի տասնհինգ հազար էլ ռուս աղջիկ բերել տվի լցրի, վրից էլ պղպեղի տեղակ աջիգա մի հազար վրացուհի սնայպեռ որպես դիտորդ, թող ազգս բազմանա կաթսայում: Խորովածը յունեսկոն հայտարարեց աշխարհի գլխավոր արժեք: Էդ հողի վրա ու տոկի շնորհիվ Ադրբեջանի հետ բարիշեցինք: Բայց վայ թե ռուս աղջկերքն էլ դեր խաղացին: Ամենադժվարը դպրոցը հեղաշրջելն էր. բայց դեռ մսուր-մանկապարտեզից երեխեքը մենակ ամենակարևոր բաները սկսեցին սովորել ու ամենանոր ձևերով, սոսկի հետ՝ տանկ, նենց որ երբ արդեն բանակի տարիքի էին հասնում՝ ամեն մեկը մի Էյնշտեյն կամ Մարի Կյուրի, մի Տերյան կամ առնվազն Շուշանիկ Կուրղինյան: Հանձնաժողովը բոլորին մեկիկ-մեկիկ ստուգում ու միանգամից ասպիրանտուրա էր ղրկում տարկետումով: Էդ սաղ հասցրի, քանի Պուտինն ու Տռամպը դեռ հայացքները մեր վրա չէին դարձրել, իսկ երբ դարձրին՝ ինչ տեսնեն. մի կուկլա երկիր, բայց ոզնու պես դյուրաչըկըպ. դե արի ու սրան ձեռ տուր, բա որ կպար տոկը խփե՞ց:

Եկան ասին թե դարձիր քաղաքական գործիչ, ասի չէ: Ասին դե լավ, գոնե քաքի անդամ, ասի չէ: Ասցին դե լավ գոնե քաղքի քաղաքապետ, ասցի չէ: Ռայկոմի քարտուղար, որ ասճաններով ամեն օր հելնես ռայկոմ պարտֆելով՝ սաղ վրեդ նայեն: Չէ ու չէ: Ես որ ասում եմ չէ, ուրեմն իմ ընգերս իմ հետս ա: Ասցի ես մենակ մի բան կարամ դառնամ. գազանանոցի վարիչ: Ասցին խի, ասցի շատ եմ սիրում ձեզ ու գիշատիչ գազանիկներին: Կամ՝ Գրողների Միության: Որովհետև շատ եմ սիրում գիշատիչ գրողիկներին: Ասցին չէ, չես կարա, էրկու գիրք չունես տպած: Եկան ասին բա Գյումրին, ասցի չէ: Գյումրին ասցի շատ եմ սիրում, բայց դուք սկզբից պտի մե պյան ընեք հետո կյաք քովս: Բա թե ինչ, բա թե ասցի դուք գիտեք: Ծոծրակները քորեցին, քոռուփոշման ետ գնացին, հետո տեսնեմ մե պյան ըրած վերադառնում են: Դե էդ պահին ես չդիմացա, Գյումրին էլ վերականգնեցի: Էրդողանը թե՝ թող սահմանը բացեմ: Ս... եղիր, կարծում էի իրենց լեզվով ասի, պազվեց շատ էլ մեր լեզուն է, իրենցով հեչ էլ տենց չի: Զարմացա: Կարծրատիպերս կոտրվեցին: Կպել է ոտքերիցս պոկ չի գալիս թե՝ չէ ու չէ, թող բացեմ, թե չէ տեռորիզմը, մոլ, մեզ խեղդում ա: Ջանը դող ա ընգել, էրվում ա դողից, անունը դրին Էրդողան: Լավ, ասի, լավ, ախպե, հերիք կպռճկվես, տղերքի փոխհատուցումը, հողը բանը տաս՝ պաժալստա: Վեր կաց, այ տղա, բա քեզ սազում ա՞:

Էդպես դաշնակներին հավքի ասի ես ձեզ ծովից ծով Հայաստան եմ նվիրում, ուրախացան իծաշարուկ քայլեցին դեպ արյան ծփացող ծով, հետո էլ բարիացա, թուրքին հարցրի ինչ է ուզում իր վարքի դիմաց, ասի Թուրան նվիրեմ, ասեց չէ, ուզում եմ բնակարան արյան ծովի ափին, ռուսն ասեց ուզում եմ սոված լինել ու որ աշխարհի հալալ կեսն իմը լինի, մյուս կեսը՝ Տռամպինը, ճի՞շտ, ասցի, ասեց չէ, սուտ էի ասում, իրականում սմարթտելեվիզր կա մի հատ, նոր տեսակի, տասնհինգ միլիոն կիսելյովյան ալիք է բռնում, էդ եմ ուզում մեկ էլ՝ սեր ու ընտանեկան բռնություն. տվի:

Որ փողներս պրծավ՝ մենք սաղովս՝ օլիգարխները, ես, բան՝ գնացինք «Զիգզագից» վարկով տելեվիզրներ առանք ու կես գնով ծախինք հենց տեղնուտեղը կանգնած հաճախորդներին՝ որ ձեռներս փող ընկնի նոր տարվա բդերն առնենք, քցենք ուսներիս: Մարինան էդ վարկի պատճառով էլ հետս բաժանվեց՝ իրա անունով էի բդավարկը վերցրել, ինձ արդեն չէին տալի, չնայած ասում էի ինչ ա էղե որ, շատ չլնի կթռնենք, Վրաստանով կցվրվենք Թուրքիա, Էրդողանն ընգերս ա: Պա՛րզ ապրեք: Ինչի՞ ուրիշներին կարելի ա, ինձ չի կարելի. որ իմանաք ինչ հաճելի էր կնգաս հաշվին թաքունով էդ վարկը վերցնելը, իմանալով որ իրան քցի տենց աննկատ, որ չեմ վերադարձնելու...

Հետո մեր կողքի խուժան խանութից առա հինգը կիլո պանիր, վաճառողուհին գժվել էր ուրախությունից, ձեռ ու ոտ էր ընկել, որ էդքան շատ բան եմ առնում, վաճառողուհին ապրած կենա: Պանիրը խժռեցինք հենց տեղում, գռմռալով ու փնչացնելով: 200 դեկամիլլիցենտով առա մի տասը հայկական դեղին աննկարագրելի լիմոն էն փողոցում կանգնած կնգանից, սկսեց մեզ օրհնել: Քամեցինք բերաններիս մեջ, օյաղցանք: Ուշադիր նայեմ էդ կնկան՝ մեր դասարանի Էլեոնորան ոնց որ լինի:

– Ախչի, Էլեոնոր, դու ե՞ս, – ասում եմ:

«Էս ոնց է պառավել, – մտածում եմ, – չոփ է դարձել»:

Կարմրեց:

– Չէ, հարազատ ջան, ջանիդ մատաղ, սխալվել ես, անունս Ռոզալինդա է:

– Բա, – ասում եմ չհասկանալով, – վարսավիրանոցդ ի՞նչ եղավ:

– Ի՞նչ վարսավիրանոց: Ես ոչ մի վարսավիրանոց էլ չեմ տեսել: Վարսավիրանոցն անցած էտապ է ինձ համար:

Վեր կացավ ու սկսեց շտապ հեռանալ:

Թե Էլեոնորան ստեղ ինչ գործ ուներ: Սխալվել էի վայ թե, ասում եմ չէ, անծանոթներին ծանոթի տեղ եմ սկսել վերջերս դնել ու հակառակը:

– Լավ, լավ, – գոռացի, – մի գնա, սխալվել եմ, դու չես, կներես:

Բայց դե օգուտն ինչ: Հեռացավ, կորավ մշուշում: Մենակ տխուր հայացք գցեց վերջում, բա թե տեսա՞ր կյանքներս ոնց դասավորվեց: Բա՜:

Պարող փաթիլների գեղեցկությունից հիացած, արբած՝ Մարինան բերեց մի խուրձ մանրիկ նվերիկներ ու միասին, սելֆի անելով, բաժանում էինք կողքի խանութների վաճառողուհիներին ու ուրիշ կողքով անցնող մարդկանց, էնպես էին ուրախանում որ էլ դու սուս: «Ուտելիք ծերերին, ծտերին, շներին, կատուներին: Եվ որ ոչ մեկը չհեռանա նեղացած», գոռում էի:

Պարգևատրվեցի Հայաստանի Աղքատների ասոցիացիայի պատվոգրով ու մի հեքիաթ գրվեց ինձ նվիրված, որպես միշտ լավ հաճախորդ աղքատների. «Զանգակն» ու «Անտարեսը» հրապարակեցին, «Սարգիս Խաչենցը», որպես բացառություն, թարգմանեց հին գերմաներենի ու հրապարակեց, սակայն գերմանացիներից հարցրել եմ՝ ասում են թարգմանությունն էնքան էլ լավը չի, չի կարդացվում:

Եռանդս արդեն հանգչում էր: Մի հատ կատու էր անցնում՝ ուզում էի բռնեմ քամեմ, киська ещё капельку, Մարինան չթողեց, թե չէ իրա բանը բուրդ էր լինելու: Արբել էի նվեր տալուց: Վերցրեք, վերցրեք, սա էլ վերցրեք, մեր հողերն էլ, գոռում էի: Կարինեն էդպես էլ չերևաց: Աչքերով ամենուր փնտրում էի նրան ու կամ գոնե իր աղջկան, բայց այդպես էլ չկարողացա գտնել, գուցե Սան Ռեմոյից դեռ ետ չէին եկել. արմունկը կոտրածին վերջը գտա, «գյունչևի» պայուսակը մի պարապուրդում շպրտած էր, Զավենի կինը եկավ պարտքը վերադարձնելու, դա էլ բաժանեցի, գազավիկ Սարգիսը, նույնիսկ բազմակին տաքսիստը. ամենքը գոնե մի պահ երևացին, բայց ինչքան շուրջս էի նայում՝ ոչ Կարինեն կար, ոչ իրա դուստրը. երևի բարեփոխումներս Բանգլադեշ չէին հասնում: Ոչ էլ էն արմունկը կոտրած աղջկա պապան երևաց: Զիբիլն ինչ անում չէի անում ավելի էր կուտակվում: Մի հատ մաքրուհի չկար մաքրվելիքը մաքռտեր: Մեկ էլ գերեզմանների հոտը. քաղաքն աքցանի մեջ առած, օր ու գիշեր հետապնդում էր ռունգներս:

Վերջին դեկամիլլիցենտերով ևս երկու կիլո չանախ առա ու, բազմակին տաքսիստին տալով, հրահանգեցի տանել հասցնել Կարինեին նվեր, գտնել նրան ու հրահանգել որ երևա, բայց անհետևանք մնաց այդ նվերս էլ:

Վերջում գնացի տուն ու մի տասը հազար լայք դրի ֆեյսբուքում այս ու այն տեղ: Տասնհինգ հազար հիվանդ երեխու օգնեցի ֆեյսբուքով, տասը հոգու հետաքննեցի ու գտա որ սուտ էր: Լուսինեն բարեհաճ կոմենտար գրեց, փաստորեն գովեց գործունեությանս համար: Տեսնես ի՛նքը երբ է էդ Գլենդեյլից ետ գալու: Ճնճղուկները հենց այդ պահին վերադարձան: Ծառ կտրելու համար մահապատիժ սահմանեցի, լավ ազդեց: Ասցին «բա Սի՞րիան», ասցի էդ հետո: Դեռ գործ կար անելու մինչ այդ:

Եվ ես նայեցի շուրջս, և իմ գործն ինձ դուրըս եկավ: Ծափողջույններով ինձ ծափահարում և սիրում էին գրեթե բոլորը, բացի իմ բարեփոխումներից տուժածներից, որոնք սակայն շատ չէին, ընդամենը մի քանի մահափորձ փորձեցին կազմակերպել սակայն վրիպեցին, թեև գամված մնացի հաշմասայլակին վերջինից հետո, բայց դե քաղաքն էնքան հարմար էր որ հեչ վեջս էլ չէր, ֆռֆռում էի ու սուսերների պար պարում հաշմասայլակովս, և ես տուժածներին մխիթարեցի, խորհուրդ տալով ապագայում ավելի ազնիվ ապրել, գործարքների չգնալ, և խոստանալով, որ թե իրենց լավ պահեն՝ իրենց մեղքը կմոռանամ, իսկ իրենց երեխաները հետագայում կմեծանան ավելի մաքուր օդի և ավելի առողջ: Եվ դրանից հետո ես անցա Թեղուտի, Մեղրու, Ամուլսարի, Ղուբաթլու և այլ հարցերին, որոնք էլ հեշտությամբ, արդար և արագ լուծեցի ի լրումն հանրային բարօրության, ու վերջապես համարձակվեցի աչք բարձրացնել ու հանդիպել Այրարատի անամպ ակնին, նրա հայացքը որսալ, սոսկալ, սրսփալ, խոնարհվել:

ժբ

Մարինան ու ես բաժանվեցինք, քանի որ նա այդպես էլ չհանդուրժեց, որ ես շխկշխկան դոշագի մեջ մեր ողջ կուտակածը ծախսեցի այն նախատոնական երեկոյան, ափեղ-ցփեղ շաղ տալով այս ու այն կողմ իմ մի երկու կապրիզի հանուն, նույնիսկ նվերս՝ սվարովսկի կապույտ արծվիկը չփրկեց: Բայց այդ ծախսելս իհարկե զուտ պատրվակ էր, իսկ գիտեի որ գործը դեպ դա է գնում արդեն բավական վաղուց, այն պահից երբ հասկացել էի, որ տատամսում եմ ուրիշների հետ խոսելիս ասել «կինս», մտածում եմ ասեմ «կինս» թե «Մարինան»: Էն պատմությունը կապ չուներ, աբոռտն անհետևանք էր անցել, երկուսս էլ մոռացել էինք: Բաժանվելն այդքան էլ բարդ չընդունեցի, իհարկե երկար տարիներ էինք միմյանց հետ ապրել, և լավ տարիներ հիմնականում, ես նրան շնորհակալ էի ողջ սրտովս, գաղափարը նա առաջ քաշեց, ես իհարկե չէի համարձակվի, բայց երբ նա առաջարկեց՝ ես զգացի, որ այդքան էլ չեմ ցավում, ամեն ինչ ճիշտ էր, նա իմ ընկերն էր. այլևս բանակցել ու միությունը վերականգնել չէր լինում, որոշեցինք ստեղծել ազատ ազգերի ընկերակցություն. թողեցի բնակարանն ու դուրս եկա, այդ իսկ պատճառով չգիտեմ, արդյոք Կարինեն շարունակում էր գալ նրան օգնելու թե ոչ. ինձ թվում է՝ այո, չէ որ նրանք այդպիսի մտերմիկ միություն էին կազմել, Մարինան հաճախ ասում էր «Կարինեն որ գա՝ միասին կանենք», ու հատուկ գործեր հետաձգում ու շարում՝ որ Կարինեի հետ անեն. սիրում էր տանը լինել, երբ Կարինեն գալիս էր, ու, թևքերը քշտած՝ նրա հետ միասին գործ անել. դա իհարկե ավելի հաճելի էր, քան միայնակ կամ ինձ հետ: Սակայն հետո ես կողքանց իմացա, որ Մարինան բնակարանը վաճառել է, այլ տեղ գաղթել, որտեղ՝ չգիտեի, քանի որ ամենադժվարը մեր ընդհանուր ծանոթների ու բարեկամության հարցն էր. բոլորը պիտի կողմնորոշվեին, մենք էլ հետները, արդյոք մենք մնում ենք նրանց հետ շփվող թե ոչ, բաժանվելուց հետո, և իհարկե ես մեր ընդհանուր ծանոթ-բարեկամի մեծ մասին մեծահոգաբար զիջեցի Մարինային: Հարցն այն չէ, որ մեղադրում էին ինձ կամ իրեն, այդպիսի բան չկար, և գերակշիռ մեծամասնությունը համաձայն էին շփվել ինչպես ինձ, այնպես էլ իր հետ, սակայն, լինելով շատ զգայուն մարդիկ՝ նրանք հրաժարվում էին կամովին ինձ լուրեր հաղորդել Մարինայի մասին, իսկ ես էլ, լինելով նրբանկատ անձնավորություն՝ աշխատում էի հարցեր չտալ: Մենակ որոշներն էին, որ սառն էին բարևում: Ես նրանց սև ցուցակի մեջ մտցրի ու մուտքը Ղարաբաղ արգիլեցի:

Այդ իսկ պատճառով ես չիմացա, արդյոք Կարինեն շարունակում է Մարինայի մոտ գնալ, թե ոչ, Մարինայի այդ նոր, անհայտ տեղում: Երևի՝ այո: Երևի՝ Մարինան երբեմն-երբեմն նայում է դատարկության մեջ ու ինձ նախատինք կարդում.

– Մեր ապրուստը վարի տվիր: Օրինակ վերցրու մաքրուհուց: Երբևէ որևէ սխալ կամ վատ բան, վիրավորական կամ հիմար բան ինձ չի ասել: Ընտանիքը չի թողել, որ բաձրագույն կրթություն ստանա, թեև դպրոցում գերազանցիկ էր, քանի որ համալսարան, իր ընտանիքի կարծիքով, կարգին աղջիկ չէր գնա, միայն բոզերն էին գնում: Հիմա շատ է ափսոսում, որ այդպես ստացվեց: Նա լավ գիտի երաժշտություն. ինչ մեղեդի երգում եմ՝ ճանաչում է, ասում որտեղից է: Լավ գիտի պոեզիա, տեսնում ես ինչպես է արտասանում, երգում, շատ է սիրում կարդալ: Մի քիչ գիտի ֆրանսերեն: Շատ կիրթ անձնավորություն է: Միշտ բերում է ինձ հյուրասիրելու որևէ բան: Երեկ բորշչ էր բերել՝ իր աղջկա եփած: Միասին կերանք: Մայրդ էր այցելում, շատ զարմացել էր, քանի որ Իվետան երբեք ուտելիք իր հետ չի բերում, ընդհակառակը, տան եղած-չեղածն է ուտում: Նրա դուստրն ինձ բարևներ էր ուղարկում բորշչի միջոցով, քանի որ տոգորվել է, որ ես նրան մխիթարում էի այն օրը, երբ նա այդ վատ վիճակի մեջ էր: Նրա դուստրն ուզում է դառնալ կամավոր. ես ինտերնետում նայեցի ու նրա համար դուրս գրեցի այն տեղերը, որտեղ Հայաստանում կարելի է լինել կամավոր. Կարմիր Խաչ և «Գազպրոմ-Զմյուռնիա» կազմակերպությունները: Իսկ Իվետան փիս-փիս լուրեր է տարածում խեղճ աղջկա մասին, դրա համար էլ Կարինեն նրան չի սիրում: Լինում են լավ մարդիկ այս աշխարհում, իսկ դու...

Բայց այդ խրատներն անցնում են անհետևանք: Երբեմն, երբ չարքերն ինձ ազատ են արձակում, հաշմասայլակս քշում եմ մեր նախկին բնակարանի մոտով, քանդված ասֆալտի վրով, նայում վեր, վառվող դեղին լույսերին, չգիտեմ ով է այնտեղ այժմ ապրում, նոստալգիայով դիտում շքամուտքից պուկ դուրս փախչող գզգզված առնետին, սև ու երկար փայլուն մորթով, ասես ղարաբաղյան իշուկ, խոր կարոտով ներշնչում աղբամուղի ու վաղուց սատկած նեխած կռիսի խառը բուկետ հոտը, աչքովս բացակա ճնճղուկ փնտրում ու հիշում, թե ինչպես էր մոտակա խաչմերուկում Կարինեի աղջիկն իր մորը նզովում, ասենք, դա իմ հիշողությունը չէ, այլ Մարինայի, որը դրան ներկա էր. իսկ ես զատո հիշում եմ, ինչպես էի հենց այս թաղում նստում Սարգիսի ավտոմեքենան, կամ ինչպես մահացավ հարևանիս տղան: Թեև դրան էլ ականատես չեմ եղել. ոչ ինքն էի՝ ոչ չարաբաստիկ հեծանվորդը. ես ի՞նչ իմանամ: Իսկ թե ինչ եղավ Կարինեն՝ չգիտեմ, ճիշտն ասած, հեռախոսի համարն ունեմ, մեկ-մեկ մտածում եմ զանգեմ հետը խոսեմ, բայց չեմ զանգում (ոչ էլ Էստոնիայից եկած իրավաբանին), դե ինքն էլ իհարկե, նրբանկատը, չի զանգի կամ գուցե ինձ է այնուամենայնիվ մեղադրում մեր բաժանվելու համար Մարինայի և իր հետ, թեև ինչ մեղադրելու բան կա, ժամանակը, իրադրությունը հասունացել էր բաժանվելու՝ և մենք բաժանվեցինք, ոչ մեկի մեղք այդտեղ չկա, ռեգուլյար բանակցությունները վարի գնացին, և երբ մենք դեռ չէինք բաժանվել բայց գիտեինք որ գործը դրան է գնում՝ մենք ոչ մի ակնարկով դա Կարինեի առջև ցույց չէինք տալիս, երբ երկու շաբաթը մեկ մեր բնակարան էր գալիս, կարծես մեր երեխան լիներ, որից թաքցնում էինք, սակայն չէինք թաքցնում, պարզապես մենք այդպիսին էինք, մեր դարդն ուրիշների վզներին չփաթթող, տեսեք, նորից սովորության համաձայն «մենք» եմ ասում, այն ժամանակ մենք «մենք» էինք, թեև չգիտեմ, գուցեև Մարինան նրա հետ խոսում էր իմ բացակայության ժամանակ, ինչ-որ բաներ ասում, իսկ գուցե նա պարզապես ինքն էր հասկանում, մեզ նայելով իր մեծ, կլոր, բաց աչքերով: Մի երկու անգամ խեթ էր նայել, դրա համար եմ ասում: Էնքան հեշտ ա էդ ամենից բաժանվելը, դուրս գաղթելու պես, ասես փորիդ հողը դուրս բղկաս, որ հետ տվիր, քանի որ սոված չմնալու էքսպերիմենտը տնտեսապես իրեն չարդարացրեց:

Առման ես Մարինայի համաձայնությամբ տարա ինձ հետ իմ հիմիկվա սենյակ, ինչպես նաև սեղանս՝ ձեռագրերի կապուկը վրան, բացի վառածիցս, ու խալաթս՝ որ հենց Մարինայի նվերն էր: Արյան սև բծերն առմայի վրա վաղուց չկան, քանի որ բաց ափի պես առաջ պարզված իր այն մեծ տերևը վաղուց մեռել է, փոխարինվել ուրիշով: Երկար դիմացավ, բայց ի վերջո թոշնեց, արյան բիծը մինչև վերջ այդպես էլ վրան էր դրոշմ, այդպես էլ մինչև վերջ չանցավ, արդեն վաղուց դեղնել-չորացել խաշամ էր դարձել՝ իսկ արյան բիծը վրան դեռ զգացվում էր: Երբեմն խանդաղատանքով եմ հիշում այն բնակարանը՝ ուր կիրակի ուշ առավոտյան գալիս էին մաքրուհիներ, գազավիկներ ու այլ գազանիկներ: Որտե՞ղ եք, Կարինե, Սարգիս, ձեր աղջնակներ ու տղուկներ... Այդ օրից քիչ են ինձ պատահում այլ Սարգիսներ... Սպասում եմ զանգիդ...

Իսկ իմ մաքրուհին հիմա հենց այն բարալիկ-մարալիկն է, որ սխալմամբ էր եկել՝ Լուսինեի անունից: Վերջը ես նրան ետ գտա: Խա, խա: Բայց դրա մասին էլ երևի Մարինան չգիտի: Կամ էլ իրեն ասել են: Լուսինեի հետ կարծես երբեմն շփվում է: Թե ո՛ր մի Լուսինեի՝ աստված գիտի:

ժգ

Ու մեկ-մեկ դեժավյու է իջնում իմ հոգնած մոզի հոգուս ու մոզգիս: Գալիս են ձայներն անցյալի, ոգիներ: Ասում են պիտ դեղ խմեմ, որ օգնի, չարքերը չքվեն սուտասելուկի պես, լենգթեմ սելջուկի, լոնգթըրմ սիճուկի, չարքերը համոզում են, գլխիս ֆռռում, բամփում, բայց ես՝ կտրականապես ո՛չ:

Զբաղված, ֆեյսբուքին հակված նստած էի լինում, Կարինեն՝ հարմարված նույն սենյակում, արդուկ անելիս:

– Ինչ անեմ աղջիկս գործի ընդունվի:

– Ըհը:

Ուզում եմ ասեմ՝ համ լսում եմ, համ էլ դե գործի եմ:

– Անգլերեն էլ սովորեց, չի կարում գործի ընդունվի:

– Հըմ:

– Լիքը տեղ է դիմել, էստեղ-էնտեղ նայում է:

– Ի վերջո կընդունվի:

– Չէ, մի էնպիսի գործ պիտի լինի, որ գոնե յոթին տուն գա:

– Դե եթե անգլերեն էլ գիտի, հաստատ կընդունվի:

– Չէ, հիմա էլ պիտի ինչ-որ ծրագիր սովորի՝ ՀԾ, թե չէ առանց դրա չեն ընդունում:

– Դե եթե գործ է ուզում, անպայման կճարի: Մանավանդ դա էլ որ սովորեց:

– Չի ստացվում: Էդքան փող ծախսեցինք, անգլերեն սովորեց... Գնաց վաճառողուհի՝ «Երևան մոլլում», ասացին որ երեք օրը մեկ քսանչորս ժամ պիտի աշխատի, իսկ ես այդպես չեմ ուզում: Քսանչորս ժամ բացակա, հետո հոգնած տուն է գալիս մի օր էլ քնում... Էն մեկէլ օրը՝ հետո նորից նույնը: Ես էնպես եմ ուզում որ ամեն օր յոթին տանը լինի ու ճաշ եփի, թե չէ ես որ վերադառնում եմ ուշ՝ էլ վրաս հալ չի լինում, համ էլ ուշ է լինում ճաշ եփել: Համ էլ տունը նայի մի քիչ, թե չէ օր ու գիշեր տենց ամայի հո չի՞ մնալու: Ես չեմ հասցնում: Հարևանները շատ լավն են, բայց դե ասում են էս դու ձեր տանն ընդհանրապես չես լինու՞մ, աղջիկդ սաղ օրը մենակ: Դե հիմա եփում է, տունը հավաքում, ինքը լավ գործ անել կարող է, շատ բան կարող է անել, թե ուզի, իրեն գործ գտնել է պետք:

– Դե տեսնում ես, ուրեմն մի տեղ որ առաջարկել են, էլի տեղեր կլինեն:

– Չէ, էդքան հեշտ չի: Մի տեղ ասում են «ուշ պիտի տուն գնաս, տասից հետո», ասում են «արտաաշխատանքային ժամերը պարտադիր են»... Իսկ ինքը վիդնի աղջիկ ա, որ փողոցում քայլում է, բոլորը վրան են նայում, ես իրան ու՞ր թողնեմ գիշերվա կեսին հետ գա:

Բիգուձիից դուրս ցցված մազերի խոպոպիկը մտազբաղ խրեց ետ, արդուկը ցած դրեց ու տակնիվեր ինձ նայեց հույսով լի հայացքով: Մազերը մոխրագույն, կամ ավելի ճիշտ մոտիկից սևուսպիտակ զեբրայանման էին, հեռվից ընդհանուր մոխրագույն թվացող, բարա՜կ, ասես ոչ մինչև վերջ ուղղված-ուղղվող զսպանակիկներ, բնականից խուճուճ, բայց նա դրանց հետ անողոքորեն որպես ոչ խուճուճի հետ էր վարվում: Պլպլան, մաքուր պահելով, չնայած շրջապատի կեղտին, ասես խուճուճ կատվի մորթ: Աչքերը՝ կլոր ու բա՜ց կապույտ, ասես գույնը գցած, մաշված բայց մաքուր տակաշոր կամ Ֆոլկների փողկապ: Խոր մեջը նայեիր՝ թեթև մթագնող ալիք էր կապույտ մակերեսով անցնում պարբերաբար, աչքդ հազիվ բռնող, ասես կոմպի գրեթե աննկատ ծիկրակող էկրանի ճառագայթում, դարեր շարունակ. իսկ հետո նորից ջինջ կապույտ:

– Գիշերը չի կարա ուշ գա: Համ էլ ճաշ ով եփի, տանն ով նայի էդ դեպքում: Հեն ա, մի հատ էլ ֆիրմայում քարտուղարուհի էին առաջարկել: Բայց դե հիմիկվա աշխարհում դրանց պարանին շոր փռե՞լ կըլնի: Վտանգ ու սպառնալիք ամեն կողմից: Մեր ընկերուհին էլ բարեխոսել էր, խորհուրդ էր տվել դիմել: Իբր ընկերուհու ծանոթի հոր եղբոր քրոջ բարեկամի նախկին գործընկերն էր, իբր կուլտուրական, բիզնեսմեն: Ես դրա գլուխը հողեմ: Ի՞նչ փչացած մարդիկ են լինում էս աշխարհում, դու կարա՞ս պատկերացնես: Գլուխդ էդպես ներքև հակած տանը նստած, դու ինչի՞ց ես տեղյակ: Օֆ աման եսիմ, է, էս աշխարհն ինչ ա դառել...

Արդուկը կրկին ձեռքն է վերցնում: Հույս ունեմ, որ պատմությունը կանգ առավ:

– Մատդ չվառես հանկարծ:

Շապիկս թող վառի:

– Լավ էլ ֆիրմա ա անունով, աշխատավարձն էլ բարձր, հազիվ թե խաբեին, ընկերուհիս ասում էր...

– Բա ինչի չգնաց:

– Դե գնաց հարցազրույցի, էդ բիզնեսմենն ասաց «ես մոսկվաներում եմ եղել տարիներ շարունակ, Ուկրանյա, բան, ես ուրիշ ձևի բիզնեսի եմ սովոր. թե աշխատես իմ հետ՝ պիտի մեր հյուրերի հետ տեսակցությունների գնաս, ճաշկերույթների իմ հետ, աշխատաժամերից դուրս, երեկոները, համ էլ կարող է հավելյալ աշխատանք լինի երեկոյան»:

– ...

– Էդ ասճան արդեն փչացած են մարդիկ, տենց ո՞նց կլնի, գոնե մի գործ ճարվեր՝ ժամը չորսի կողմերը պրծներ, մեծ էլ աշխատավարձ չեմ ուզում, գոնե ասենք ամիսը հարյուր... թեկուզ իննսուն հազար... ութսունով էլ կհամաձայնեի... նույնիսկ վաթսուն... մենակ թե առձեռն...

– Բա էն մարդու մոտ ինչի՞ չգնաց:

– Ոնց թե: Ինքը բա տենց աղջիկ ա՞: Ի՞նչ ա նշանակում «իմ հյուրերի հետ ճաշկերույթների պիտի գնաս»... «Գիշերն էլ կարող ա արտաժամյա աշխատանք լինի»... Վայ քոռանամ ես, չէ մի չէ՝ «հերթապահություն»: Մատիտ ծախող ֆիռմայում ի՞նչ գիշերային հերթապահություն, էդ էլ հո շփման գիծ չեղա՞վ: Աղջի հորըդ թայ մարդ ա, ասում եմ, իրեք էրեխա ունի մեծահասակ, մեջներից մեկն էլ աղջիկ, չի ամաչու՞մ: Չէ, մամ, – ասում ա, – իրանք հիմա տենց են:

– Ինչ է որ, շատ օֆիսներում է այդպես: Մեզ մոտ էլ, թե գործ է պետք անել՝ գիշերներ էլ ենք լուսացնում: Պատահում է: Գործիդ խաթր, հանուն գործի. կյանքն այդպես է այսօր: Հյուր է լինում՝ հետը գնում ենք ռեստորան: Ինչ է եղե՞լ որ: Մեզ պալոժ չի՞ ինչ ա: Փոխանակ ուրախանա... Մատիտը շատ լուրջ բան է, գիտե՞ս, օրինակ՝ Կոխինյուռ...

– Տենց բառեր մի ասա:

– Չէ, էդ հայտնի ֆիռմայա:

– Այ էդ էր պակաս ինքը գնա տենց ֆիռմաներում աշխատելու: Հենց էդ էլ ասում էր՝ «Մոսկվաներից եմ, Ուկրանյա, Նյուռ, բան»... Էդ քու ասածը... Նյուռ արի ստեղ, Նյուռ գնա ընդեղ... էս արա, էն արա...

– Ի՞նչ վատ բան կա, աղջկա անուն ա, էն ա մեր Անուշն ա...

– Չխամեմատվե՛ս:

– Ինքը մոսկվաներից է եկել, էնտեղ բիզնեսն ակտիվ է, ժամանակակից...

– Գիտենք էդ ակտիվը: Չէ, ինքը «մոսկվաներ» ասելով ուրիշ բան նկատի ուներ:

– Ի՞նչ: Տաշքե՞նդ:

– Չէ մի չէ, Ուսսուրիյսկ:

– Բայց ի՞նչ: Կգնար ռեստորաններ երբեմն տարիքով հարգարժան մարդու հետ, կշփվեր հյուրերին, բան սովորեր...

– «Կշփվեր»: Չէ մի չէ, կքսմսվեր: Չէ՜... Դու չես հասկանու՞մ թե քեզ անհասկացողի տեղ ես դնում: Ինքը էդ նկատի չուներ, փչացածը:

– Բա ի՞նչ նկատի ուներ:

Շոպեն: Շեղվում է: «Հա բալա ջան, հեսա վերջացնեմ կգամ»: Հեռախոսն անջատում, խոպոպիկն ուղղում, դառնում է ձեր խոնարհ ծառային:

– Ոնց թե: Գիշերով լուսացնել թե իբր լիքը գործ կա օֆիսում՝ ո՞վ ա տեսել, լիռբը: Էդ հիմա տենց ա կոչվու՞մ: Դիվանն էլ դեմը դրած իրա գրասենյակում, անամոթը:

– Խի դու էդքան ուշ որ տուն ես գնում, ինչո՞վ ես զբաղվում:

– Դու իմ հետ մի կատակի, ես քեզ լուրջ մարդու տեղ եմ դնում:

– Ինքն ինչ-որ բանով ցու՞յց տվեց, որ դա նկատի ունի:

– Էլ ցույց տալը ո՞նց ա լինում: Աղջիկս շուն ա, ինքը տենց բաները հարյուր մետրից ա ջոգում: Ասում եմ. փողոցով գնում ա՝ սաղ հետևից են նայում:

– Չգիտեմ: Մանավանդ թե մոսկվաներից է եկել, Ուկրանյա՝ ինքը տենց բաների կարիք չունի: Ինքը լավ գիտի որտեղ ոնց վարվել, ո՛ր մարդու հետ ո՛նց լինել: Համ էլ հոգնած կլինի տենց բաներից: Ընդեղ դրանից էնքան կա որ մարդ ուզում ա գա հանգիստ շունչ քաշի: Ինձ եթե ասեին «սենց սենց – գիշերներն էլ պիտի աշխատես երբեմն»՝ կասեի. ինչքա՞ն հավելյալ փողի դիմաց:

– Համեմատեցիր: Դու ուր, ինքը ուր...

– Դե ինչ ասեմ:

«Էս ինչ փչացած են մեր հայ կանանց ուղեղները»:

– Բայց ինքը ի՞նչ արեց որ: Ձեռք գցեց, բառերով ասեց, որ հետը պիտի քնի...

– Չէ հա, էդ էր պակաս: Թող մի հատ համարձակվեր:

«Էսքան տափակ է՞լ մարդ ըլնի: Ասում եմ, չէ՞, զգաց՝ հերիք է: Չէ, էս տղամարդիկ էլ մի բան չեն... Նույնիսկ մեջների լավերը»:

«Փոխանակ ուրախանար, ոնց որ ասում են... Փորձված մարդ է եղել աչքիս... Ով գիտի, գուցե իր ճակատագիրն էր, ձեռից բաց թողեց: Ասենք, բա էլ ինչ պըտի լիներ որ...»:

«Էդ հանգույցից ես ոնց եմ դուրս գալու: Լավ, էլ քանի տարի սենց: Ես մահվանը չեմ հավատում, համ էլ կապ չունի, քանի կանք՝ էդ ելքը հաշիվ չի»:

«Տրագիկից տրագիկ: Տրագիկից տրագիկ: Տարագիրիկ: Տրուսիկից թռուցիկ: Կյանքագիրը խույս է տալիս, խաբս է տալիս, ութնուկ անում ու՝ տրագիկից տրագիկ, տուգրիկից թնգլիկ: Էդ հանգույցից պրծում յոխ?»:

Առավոտից գնում նստում էր ձեռների այգում, թե լավ եղանակ լիներ, մի քիչ օդ շնչում տնից հեռու, որ Եհովայի վկաները գան կպռճկվեն, ինքն էլ հոխորտա:

– ... թողեց գնաց: Էդ իրա տեղը չի իհարկե: Մի նենց թեթև գործ, որ ժամը չորսի կողմերը պրծներ տուն գար:

– Հըմ:

– Թե չէ քշերը որ ուշ լինի՝ ոչ ճաշը կսարքվի, ոչ տունը կնայվի, իրան էլ հանգիստ չեն թողնի գա: Մակրամե է սիրում անել, բայց ես չեմ խրախուսում:

– Ինչու՞:

– Սխալ ուղղությամբ է տանում: Էնպես չլինի որ էդպես մակրամե անելով կյանքն անցնի, դառնա մաքրուհի: Հրեն ես: Մակրամե արեցի-արեցի՝ արդյունքը մաքրուհի: Ես բա սենց էի: Թել չկար՝ մազովս էի կարում: Մազս էնքան պինդ էր, երկար՝ հազիվ էի պոկում, պոկում էի չէր պոկվում: Մազս պոկում, մազով զուգագուլպա էի կարկտում, – ասաց նա, զսպանակիկ խոպոպիկն էլի բիգուձիի ետև անցկացնելով: – Նենց մազեր ունեի՝ Մագթաղինեն չուներ: Էնքան պինդ էր, տարիներով չէր մեռնում, կարած կոճակը մի քանի տարի դիմանում էր: Դու որ ինձ էն ժամանակ տեսնեիր... Էլ մազ մնաց որ... Բան չմնաց: Բա ես տենց էի՞ կյանքս պատկերացնում: Թող ավելի լավ է կար ու ձևով չզբաղվի, իրա ի՞նչ տարիքն ա: Ինքը շատ նրբին է, ծաղիկս, իր սիրտը վառվում է: Բռնեն խեղճին խաչեն, դե արի ու տակից դուրս արի, ծաղիկն արյուն կաթա ո՞վ է տեսել: Էն էլ վառվող:

«Ե՛ս, ե՛ս», ուզում էի ասեի, բայց փոխարենը լռեցի, հետո խնդրեցի.

– Մի հատ երգի, էլի:

– Ի՞նչ երգեմ:

– Էն մամայիդ վախտվա երգերից:

– Չեմ հիշում է՛ ախր:

– Դե լավ, մեկը հո գոնե կհիշես... Այդ դու քաչալ Գրիշա-ն, – պաղատեցի:

– Այ դու քաչալ Գրիշա

Քո ցավերը ուրիշ ա

Ես չեմ գալիս ս տաբոյ

Յա մալենկիյ տի բալշոյ

Եսլի պապաս իմանա

Խիստ կծեծի պռավդա...

Արդուկը թողած՝ ելնում է սենյակի մեջտեղ, տռճինկ տալիս, ձեռքները ծնկներին խփում, երգում: Հետո ուշքի գալիս, լրջանում:

– Դե լավ, գործի կենանք: Խանգարում եմ երևի: Թե խանգարում եմ ասա էլի, ինչի եմ ստեղ ինձ ճղում գյալլաջի անում թե խանգարում եմ գործս թողած:

– Դե ոնց ասեմ, համ լսում եմ համ գործ անում: Մատդ չվառես:

Դե հո իրան չեմ ասելու որ իրան եմ գրում:

Թը՜շ, թը՜շ:

2016-2017

Էկրանը մութ է, հետո լուսավորվում է

«ՀԱՅԱՍՏԱՆ, ՔՍԱՆԵՐՈՐԴ ԴԱՐ. ԲԼՈԿԲԱՍՏԵՐ»

ՖԻԼՄ ԱՌԱՋԻՆ

«ԱՆԱՍՏՎԱԾ» ԿԻՆՈԹԱՏՐՈՆԸ

ՆԱԽԱԲԱՆ

Սավառնակի (թռչնի) բարձրությունից ցույց է տրվում հին Երևանի կենտրոնը, մզկիթի կողքի քարվանսարայով ու շուկայով, Ամիրյանի եկեղեցին՝ «Անաստված» կինոթատրոնը, Մայակովսկու դպրոցը, կողքին՝ զինվորական մասը, հետո Կոմայգին, առանց Սունդուկյան թատրոնի, հետո այգիներն ու տները Կարապի լճի ու Սայաթ Նովայի տեղում, հեռվում Օպերան է կառուցվում, Մամուռ գետակը կտրվում է, հանկարծ նրա շարունակությունը շինհրապարակ է:

ֆիլմի հեղինակի ձայնն ասում է.

Երբ կես դարից ավել էի ապրել, երբեք լրջով չհավաքելով ծնողներիս ու նրանց սերնդի պատմությունները, ես վերջապես այս ու այն տեղից լսելով ու հիշելով այնքան նյութ կուտակեցի, որ գրեցի կինոսցենար՝ 30-ականներից մինչև երևի հիսնականների կեսերը՝ մինչև հայրիկիս ու մայրիկիս հանդիպումն ու ամուսնանալը:

Հայրս միշտ ուզում էր կինոսցենար գրած լինել:

Սրանից արձակ կարծես չի ստացվում, բայց կինոսցենար կստացվի: Քանի որ սա վայ թե երբեք չնկարվի ու երկար է, առաջարկում եմ մտովի կինո նայել։ Ոճով սա պիտի լինի «Ամառկոռդի» ու «Հայելու» խառնուրդ: Բերտոլուչչին էլ է ազդել, Ատոմն էլ և այլն: Քանի որ դա անհնարին է լինելու իրագործել, առաջարկում եմ երևակայություններիդ զոռ տալ ու տեսնել ներքին էկրանին:

Դրվագները հիմնականում վավերական են, այսինքն հիմնված իրական դեպքերի կամ իրականում իմ կողմից լսված պատմությունների վրա: Սակայն սյուժե է կառուցված, որոշ առումով հորինովի, որոշ առումով էլ՝ առասպելացրած, և իրադարձությունները ստույգ չեն ոչ վավերականության տեսակետից, ոչ էլ ժամանակագրության. 30-ականների վերջը խառնված է փոքր-ինչ քառասնականներին ու հիսնականներին, մայրիկիս տարիքը մոտեցված է հայրիկինիս: Այն ժամանակվա Երևանն էլ լրիվ ստույգ չէ, սա իմ լեգենդի Երևանն է:

Տիտրերը գնում են Երևանի պատկերի վրա.

Շնորհակալություն մայրիկիս ու հայրիկիս: Ինչպես նաև «Երևան 20-րդ դար» գրքին, Արմենպրեսի ֆոտոարխիվին՝ թվայնացված, «Armenia Totalitaris» խմբին, Մարատ Յավրումյանին, Սարհատ Պետրոսյանին, Մարկ Գրիգորյանին, Աննա Սարգսյանին, Տիգրան Պասկևիչյանին, Արա Շիրինյանին, Վարդան Ազատյանին, Վարդան Ջալոյանին, Արա Նեդոլյանին՝ ինտերնետում արտացոլված կամ այլ իրենց գործունեությամբ այս գործին այս կամ այն կերպ մի պահ, հատիկ, դետալ կամ մղում տրամադրելու համար:

ԷՊԻԶՈԴՆԵՐ

1

Սկիզբ

Դասախոսուհին դասախոսարանում հարդարվում է, մենակ է, դեմքին վախվորած, բայց վճռական ժպիտ կա թաքուն: Ռադիոյի, ասենք, գռգռոցից, մթնոլորտից զգացվում է՝ հիսունականներն են, մոտավորապես 1954: Ստալինի նկարի տեղը երևում է ուսուցչանոցում՝ շրջանակի սև հետքը պատին դաջված:

Դատարկ միջանցքով գնում է դեպ լսարան: Դուռը բացում է, մտնում:

Լսարանում միայն աղջիկներ են: Քառասունից ավելի:

Դասախոսուհին նայում է նրանց, շունչ քաշում, ծոցից վախվորած հանում Չարենցի նկարը՝ թերթի էջի վրա, ճմռթված, բացում, շուրջը նայում, ստուգում լսարանի դուռը, հետո ցույց տալիս լսարանին.

– Բարև ձեզ: Պիտի ձեզ մի շատ ուրախալի լուր ասեմ: Կար մի այդպիսի հոյակապ պոետ, շատ տաղանդավոր, Եղիշե Չարենց անունով: Ահա նա: Մինչև հիմա մենք նրա մասին չէինք խոսում, սակայն այժմ արդեն կարելի է խոսել: Շատ խորհուրդ եմ տալիս ծանոթանալ նրա գրածներին: Ավաղ, նրա գրքերից քիչ է մնացել: Սակայն եթե որևէ մեկդ պատահաբար ձեր տանն ունեք, եթե բերեք դասարան՝ մենք որևէ բանաստեղծություն կընտրենք, կգրենք գրատախտակին, միասին կընթերցենք, կքննարկենք, անգիր կսովորենք: Ձեզնից ու՞մ տանը կարող է Չարենցի գիրք մնացած լինել:

Ողջ լսարանը ձեռք է բարձրացնում:

2

Ավելի վաղուց՝ երեսնականների վերջ

Յոթ տարեկան աղջնակը (Ինգան) համերգի է: Օպերայի նոր բացված դահլիճում: Այնտեղ մի աղջիկ նվագում է դաշնամուր նվագախմբի հետ, որևէ կլասիկ գործ: Ինգան լավ է տեսնում հեռուն, ու հանկարծ նկատում է, որ աղջիկն ինչ-որ գիրք է կարդում նոտաների փոխարեն. կամերան մոտենում է, ու տեսնում ենք, որ նա կարդում է ռուսերեն «Աննա Կարենինա» ու զուգահեռաբար նվագում: Գրքի թերթերը թերթում է, երբ էջն ավարտում է, ու ոչ ոք չի հասկանում, որ նա նոտաները թերթելու փոխարեն վեպ է կարդում՝ միաժամանակ ճշգրտորեն նվագակցելով: Աղջկա անունն է Էվելինա:

3

Էվելինայի ու Վռամի տունն է, կա երեք սենյակ՝ ննջարան, հյուրասենյակ ու նրանց հոր՝ Միքայելի առանձնասենյակը: Երեք սենյակն էլ շատ փոքր են:

Հյուրասենյակից լսվում է դաշնամուրի կլասիկ երաժշտություն:

Էվելինայի ու Վռամի հայրը տուն է եկել հոգնած, խոժոռ. ճաշից հետո իր խոր բազկաթոռում նստած նամակ է գրում: Սեղանը կանաչ մահուդով է պատված: Տեսնում ենք տեքստը. «Желаю вам сообщить, что если вы арестовываете товарища Гаспаряна, то также и должны арестовать меня, так как я, являясь руководителем экономического отдела, не мог не знать... Любой приказ товарищ Гаспаряна визировался также и мной, и если он виновен в нарушениях, то я также виновен, а на самом деле если есть нарушения, то я виновен в первую очередь, а не он...»։

Ետ է ընկնում բազկաթոռում, կնոջը կանչում.

– Սիրանուշ, ջուր կտա՞ս:

Սիրանուշի ձեռքերն ալրոտ են, խոհանոցում բան է թխում: Նայում է իր գեղազան ձեռքերին, կանչում է դեպ սենյակ.

– Էվելինա, հայրիկը ջուր է ուզում:

Դաշնամուրը լռում է: Երևում է Էվելինան, մոտենում պատուհանին, կանչում դեպ բակ.

– Վը՜-ռա՜մ, Վը՜-ռա՜մ:

Տղան խորքից կանչում է.

– Ի՞նչ է:

– Հայրիկը ջուր է ուզում:

Էվելինան կրկին գնում է մյուս սենյակ ու վերսկսում նվագը:

Ծառաշատ բակն ունի երկու ջրավազան, որի մեջ երեխաներ են ճողփում: Վռամը, սակայն, ավելի հեռու է՝ բակի ծայրին, որտեղ սկսվում է եկեղեցու տարածքի բակը. եկեղեցին այժմ կինոթատրոն է, վրան գրված է «Բեզբոժնիկ» (հայերեն տառերով): Վրան աֆիշ է կպցրած, աֆիշին գրված է «Նամուս» և «Չապաև»: Եկեղեցու վերնաերիզում որմնաքանդակ է. իրար հյուսված ձեռքեր:

Եկեղեցու բակում Վռամը քեռի Վանյայի՝ ժողկրթկոմիսարի, նրա տղայի ու այլ երեխաների հետ սարքում է մի իսկական «մեծ» ինքնաթիռ՝ ՈՒ-2 սավառնակ: Քեռի Վանյան նաև օդաչու է, նրա գլխին օդաչուի սաղավարտ է, չկապված ականջակալներով:

Տաս տարեկան Վռամն իջնում է ինքնաթիռի ձախ թևի վրայից, վազելով գալիս է բակի խորքից, մտնում առաջին հարկի իրենց բնակարանը, ջուր լցնում, տալիս հայրիկին, հետո վերադառնում ինքնաթիռի մոտ:

Հայրիկը ջուրը խմում է, նայում ժամացույցին, մի քիչ էլ լուռ նստում, դիմումը ծալում, դնում պորտֆելի մեջ, վեր կենում, պորտֆելի մեջ խնամքով դասավորում փոխնորդ սպիտակեղեն, մի զույգ գուլպա (մինչ այդ դրված էր գրասեղանի անկյունում), ծանր-ծանր դուրս է գալիս տնից, առանց տնեցիներին բան ասելու: Ժամը երեկոյան յոթն է:

4

Վռամն անտառներում է, քեռի Ղազարի ու Չիբիս շան (իռլանդական սետտեռ) հետ: Քեռի Ղազարն ունի հրացան:

– Գնանք ջրային կարուսել ցույց տամ, – ասում է քեռի Ղազարը:

Վռամը պատկերացնում է ջրային կարուսել. ուրախ, երաժշտությամբ... Հիմա կգնան, ինքը կնստի կարուսելի մակույկ, կֆռռա ջրի մեջ, ցայտերն այս ու այն կողմ կցայտեն... Տեսնես որքան երեխա կլինի իրենից բացի... Մի քիչ զարմանալի է, թե որտեղից պիտի անտառի մեջտեղում ջրային կարուսել լինի: Ու ոչ մի երաժշտության ձայն էլ չի լսվում... Բայց Վռամը հավատում է քեռի Ղազարին:

Քեռի Ղազարը նրան բերում է ջրապտույտի մոտ: Մեջը պտտվում են տաշեղներ, ցողուններ, տերևներ...

Վռամը հիասթափված է, բայց ձայն չի հանում:

Ետ գալուց տեսնում են, որ անտառն են կտրում՝ դարավոր կաղնիներ:

Երկու կաղնի վերևում միմյանց միահյուսված են, փայտահատները կտրում են մեկը, ճյուղերն այնպես են միմյանց փաթաթված՝ որ առողջը չի թողնում մյուսին ընկնել: Չարչարվում են, վերջապես գցում: Փայտահատը բարկացած ու գոհ, որ հաղթեց՝ ոտքով խփում է առողջին, ոտքը ցավեցնում, հետո բարձրանում ընկածի վրա, սկսում ճյուղերը կտրել:

– Ինչու՞ են կտրում, – ասում է Վռամը: – Չէ՞ որ ծառերը մեղք են, գեղեցիկ են, օդ են տալիս...

– Ճիշտ ես ասում, – ասում է քեռի Ղազարը:

Նստում են քեռի Ղազարի «էմկան», վարորդը նրանց բերում է քաղաք, կանգնում են անտառտնտեսության կոմիսարիատի մոտ:

Երկնքում սավառնում է սավառնակը, Վռամը ձեռքով է անում, քանի որ համոզված է, որ դա քեռի Վանյան է:

Երևանում հոյակապ աշուն է: Ծառերը գույնզգույն: Մարդիկ, սակայն, քայլում են միմյանց կասկածանքով նայելով, լուռ ու խոժոռ, հայացքները միմյանցից փախցնելով:

Անտառտնտեսության կոմիսարը 27 տարեկան տղա է, բուդյոնովկայով է: Նրա գլխավերևում կախված է Հեյդելբերգի համալսարանի հսկայական դիպլոմը: Վռամը հետազոտում է այդ դիպլոմը, վրայի ոսկեզօծ կնիքը, Կառլ Յասպերսի երկար ստորագրությունը, քանի մեծերը խոսում են: Դիպլոմն ասում է, որ կոմիսարը դարձել է փիլիսոփայական գիտությունների մագիստրոս 19 տարեկանում:

– Տես տղան ինչ է ասում:

Վռամը, գերազանցիկի պես, կրկնում է, ասես սերտած դաս.

– Մի՞ թե կարելի է դարավոր ծառերը կտրել: Չէ՞ որ դրանք կենդանի են, ցավ են զգում, գեղեցիկ են:

– Ճիշտ ես ասում, տղա ջան:

Կոմիսարը հեռախոսը վերցնում է, հրաման է տալիս, որ էլ չկտրեն:

5

Քեռի Ղազարը, Վռամի հայրը՝ Միքայելը, ինչպես նաև Չարենցը, Բակունցը, Թոթովենցը և Սառաջևը նստած են մզկիթի բակում՝ «Տուրիստ» կաֆեում, սուրճ են խմում: Միքայել Մազմանյանը թուղթ է հանում գրպանից, փռում սեղանին, մատիտով նկարում Հրատարակչությունների շենքի նախագիծը:

Բոլորը նայում են նկարին:

Վռամն ու Բակունցի որդին՝ Սևադան, խաղում են նրանց կողքին:

Վռամը մոտենում է սեղանին, նայում Մազմանյանի նկարելուն, ինքնաբերաբար ձեռքի ափը դնում է սպիտակ թղթի մի մասի վրա: Մազմանյանը նայում է այդ ափին ու մատիտով այն եզրագծում: Վռամը ժպտում է:

– Դիմումդ հանձնեցի՞ր, – ասում է հանկարծ Ակսելը Միքայելին (Վռամի հորը):

Մազմանյանը կտրվում է իր նկարից, գլուխը վեր բարձրացնում:

– Այո, – ասում է Միքայելը:

– Ե՞վ:

– Լռություն:

– Միկոյանն է եկել, – հանկարծ ասում է Չարենցը:

Թոթովենցը չի խոսում. նայում է անխնամ վիճակում գտնվող մզկիթին:

– Պետք է նրան իմաց տալ, ինչ է կատարվում, – ասում է քեռի Ղազարը:

– Ո՞վ կարող է իմաց տալ, – ասում է Թոթովենցը երգեցիկ տոնով:

– Ես: Ես իրեն դեռ Բաքվից եմ ճանաչում: Ինձ չի մերժի, կընդունի: Չի կարող մերժել:

– Մենակ դուք երկուսդ պրծաք էլի, – ասում է Չարենցն աննկարագրելի երանգով:

– Ինձ շուտ դուրս ուղարկեցին, – մեղմորեն պատասխանում է Ղազարը. – ընկեր Լենինի հրամանն էի կատարում:

– Նկարդ տուր տղայիս, – ասում է Միքայելը:

Մազմանյանը նայում է Վռամին, թուղթը վերցնում, մեկնում նրան:

Վռամը վերցնում է, պտտում, նայում, բայց հայրիկը ձեռքից առնում է.

– Կճմրթես:

Դնում է իր պորտֆելի մեջ:

Սառաջևը սեղանին մատներով անձայն երաժշտություն է թխկթխկացնում, շուրթերը շարժում:

Հեռվում՝ մզկիթի բակի պատի մոտ, խոր, նեղ, խրամաձև փոս է փորված. շուկայի հրապարակի տեղում սարքում են արդեն հետագայի Ստալինի պողոտան: Փոսից հանած մի քանի կուժ ու մի երկու գանգ են դրված հողին, փոսի մոտ: Վռամն ու Սևադան նայում են, ինչպես ցնցոտիավոր անտուն երեխաները վազքով մոտենում են, գանգերից մեկով սկսում ֆուտբոլ խաղալ:

Նրանց է նայում նաև քիչ հեռու նստած մուրացիկ կինը: Ավետիսի ու Սարգսի մայրն է: Կողքով անցնում է Աշխենը՝ Ինգայի մայրը, պայուսակը բացում, միջից հանում մեկ կոպեկանոց, դնում մուրացկանուհու առջև դրված գլխարկի մեջ: Տեսնելով երեխաներն ինչ են անում (որ գանգով ֆուտբոլ են խաղում)՝ աչքերը շուռ է տալիս, բայց հետո չի դիմանում, կամացուկ ասում է. վերջացրե՛ք:

Տղաներն ակնթարթորեն ցրվում են, ասես քամին տաներ, գանգը մնում է ապագա Ստալինի պողոտայի մեջտեղն ընկած:

Սրճարանում նստածներից միայն Չարենցն է դա նկատում, որովհետև գոհունակությամբ նայում էր Աշխենի սլացիկ ֆիգուրին, որը կորչում է Ամիրյանի անկյունում:

Ձի հեծած, տկտկացնելով Էջմիածնի կողմից գալիս է Գարեգինը՝ Աշխենի ամուսինը, Ինգայի հայրը. ձին խնամքով շրջանցում է գանգը, գնում դեպ Ամիրյան փողոց:

Այստեղ, երկհարկանի շենքի մոտ, որ նույն թաղում է՝ «Անաստված» եկեղեցուց ոչ հեռու, Գարեգինն իջնում է ձիուց, հոգնած ձգվում, դժվարությամբ կապում ձիուն տան մոտ եղած սյունից, մտնում տուն:

Հենց որ նա մտնում է ու դուռը փակում՝ լսվում է պայթյունի ձայն: Ձին ծառս է լինում, խրխնջում: Քամի է անցնում, փոշի բարձրացնում:

Գարեգինը նույնիսկ դուրս չի գալիս, որ իմանա ինչ է եղել:

Կաֆե «Տուրիստում» բոլորը գլուխ են բարձրացնում: Սառաջևը դադարում է մատները սեղանին թխկթխկացնել: Վռամն ու Սևադան դուրս են վազում մզկիթի բակից, վազելով գնում դեպ Ամիրյան փողոց: Այնտեղ եկեղեցին են պայթեցնում, վրան գրած է «Բեզբոժնիկ»: Վերջին տարիներին այն որպես կինոթատրոն էր օգտագործվում: Պայթեցումը ղեկավարում է Վռամի հարևանը՝ քեռի Վանյան, ժողկրթկոմիսարը: Նրան օգնում է Սարգիսը: Միկոյանը հեռվում կանգնած՝ անձամբ է հետևում եկեղեցու պայթեցման աշխատանքներին:

Պայթյունից հետո զինվորական քայլքով մոտենում է «էմկային», նստում մեքենան: Մեքենան հեռանում է:

Որմնաքանդակի մի բեկոր ընկնում է Սևադայի ոտքերի մոտ: Վռամը վերցնում է այն. վրան ձեռք է, մատները կոտրված: Վռամն այդ կտորը դնում է գրպանը:

Եկեղեցու բակում ինքնաթիռն է, որ սարքում էին երեխաները քեռի Վանյայի հետ: Պայթյունից այն ցնցվում է, աջ ակն ու ձախ թևը կոտրվում են: Վռամն ու Սևադան տխուր նայում են:

– Ոչինչ, կնորոգենք ու կթռնի, – ասում է քեռի Վանյան:

6

Քեռի Ղազարը գնում է կառավարական շենքի մուտքի մոտ, պահնորդին ասում. «Ուզում եմ ընկեր Միկոյանին տեսնել»: Երկտող է գրում, ուղարկում: Նստում է սպասելու:

Ֆլեշբաք.
(արված է նույն ոճով, ինչ որ ֆիլմը ֆիլմի մեջ. տե՛ս հետո)

Բաքու, բոլշևիկյան կոմիսարիատ, 1918 թ.

– Դուք ունեք մի կարևորագույն պարտիական հանձնարարություն, – ասում է Շահումյանը:

– Լսում եմ, – ասում է քեռի Ղազարը:

– Մեր ընկերոջը պետք է շտապ շրջափակումից դուրս բերել, նա կարևոր գաղտնի հաղորդագրություն ունի ընկեր Լենինին հասցնելու:

– Լսում եմ, – ասում է քեռի Ղազարը:

– Կարո՞ղ եք:

– Ճիշտ այդպես, – ասում է քեռի Ղազարը:

Քեռի Ղազարը երկու տակառ բեռնած սայլով, որ մի եզ է քարշ տալիս, գնում է Բաքվի խուլ փողոցներից մեկով: Ինքը հագնված է թաթար գյուղացու զգեստ: Սայլը մտնում է մի բակ: Երեկո է: Քեռի Ղազարը տակառներից մեկի կափարիչը բացում է, միջից պարկով խնձոր հանում:

Հետո շրջվում դեպ բակի խորքի փոքրիկ տունը և կանչում.

– Ընկե՛ր:

Տնից դուրս է գալիս Միկոյանը: Նա նույն տարիքի ու տեսքի է, ինչ երեսնականներին: Փոքրիկ, համազգեստով ու սապոգներով: Զինվորական քայլվածքով մոտենում է:

– Մտե՛ք այստեղ, խնդրեմ:

Միկոյանը բեղերը սղալում է, մագցլում սայլի վրա, նայում տակառի մեջ, հոգոց հանում, մտնում մեջը, կծկվում:

Քեռի Ղազարը սայլի հատակից վերցնում է մի կափարիչ (մեջը ծակեր կան), դնում Միկոյանի վրա, վրան դատարկում պարկի խնձորները, տակառը փակում գլխավոր կափարիչով: Տկտկացնում է պատը: Տակառի պատի մեջ էլ մի քանի քիչ նշմարելի ծակ կա:

– Նորմա՞լ է:

Պատասխան տկտկոց է գալիս:

Բաքվից դուրս տանող ճանապարհն է: Քեռի Ղազարը սայլն է քշում ու շվշվացնում: Դիմացը դուրս են գալիս երկու զինված թաթար զինվոր:

– Դեյենդը՛րդըր: Նե՛ գյոթերսեն:

Քեռի Ղազարն աշխուժորեն սկսում է զրուցել նրանց հետ, բացում հենց այն տակառը, որի մեջ Միկոյանն է, խնձոր հանում դրանից, հյուրասիրում զինվորներին, մի երկու քֆուր տալիս գյավուր հայ բոլշևիկներին:

Ասքյարները պտտվում են սայլի շուրջ, ծղոտի մեջ խրում իրենց խանչալները, մեկը նույնիսկ մյուս տակառն է բացել տալիս, խնձորի մեջ խրում խանչալը, պտտեցնում: Խանչալի ծայրին կարմիր խնձոր է հանում, գոհ տանում բերանը, խռթոցով կրծում:

Ճամփի կողքի կրպակից, որ նրանց պահակակետն է, կանչում է սպիտականգլիացի օկուպանտը.

– Ֆի՛նիշ դեթ: Ուի ար նոթ հիըր թու սպենդ թայմ օն իննոսենթ փեյզընտս: Ուի նիիդ թու լուուք ֆոր դը րի՛ըլ էնեմի՝ մուսաֆաթս:

Ասկյարները չեն հասկանում, բայց մի կողմ են քաշվում.

– Գե՛չ, գե՛չ:

Քեռի Ղազարն ուրախացած ու շտապով քշում է առաջ, հո՜, հո՜ ասելով, հետո հասկանում, որ այդպես հայերն են եզներին քշում: Բայց արդեն ուշ է:

Ասկյարները նայում են ետևից, չհասկանալով: Քեռի Ղազարը ետ չի նայում, բայց զգում է նրանց հայացքները:

Ասկյարներից մեկն ուզում է նրան կանգնեցնել, բայց այդ պահին անգլիացի օկուպանտը նորից է ձայն տալիս, ասկյարը թքում ու գնում է դեպ կրպակը:

Քեռի Ղազարը հոգոց է հանում, տկտկացնում տակառի կոնքը:

Մի գեղատեսիլ գետի ափին նա տակառը շուռ է տալիս: Տակառը գլորվում է սայլից ներքև: Միջից խնձորները թափվում են, տնքալով դուրս է սողոսկում Միկոյանը: Բեղիկներն ուղղում է, համազգեստը թափ տալիս, ամուր սեղմում քեռի Ղազարի ձեռքը.

– Ես երբեք դա չեմ մոռանա, ընկեր: Կյանքս փրկեցիր:

– Իսկ ի՞նչ է եղել, – ասում է քեռի Ղազարը:

– Չեմ կարող ասել, հույժ գաղտնիք է: Սակայն քեզ կասեմ. Բաքվի վրա հարձակում է նախապատրաստվում, մերոնց բոլորին սպանելու են:

– Իսկ ինչու՞ նրանք չեն փախչում:

– Բոլշևիկները չեն փախչում, – ասում է Միկոյանը: – Ինչ է, Այա՞քսը պիտի փախչի: Не дождутся!

Իսկ ինչու՞ դու փախար, մտովի հարցնում է քեռի Ղազարը:

Որովհետև նրանք մարտիրոս են, իսկ ես՝ պողոս-պետրոս, պողոսից պետրոս, ծիծաղելով, նույնպես մտովի պատասխանում է Միկոյանը, շուռ գալիս ու կորչում թփերի մեջ:

Հաջորդ կադրում լաստանավն է, վրան՝ Շահումյանն ու մնացած 25 կոմիսարները, թոկերով կապկպված, տախտակամածին ընկած:

– Մի՞թե Միկոն մեզ չի ազատագրի, – կամացուկ ասում է Ֆիոլետովը Ջափարիձեին:

– Եթե Կրասնովոդսկում կարողացել է ստեղծել բջիջ՝ ուրեմն կստացվի, – խոհեմաբար ասում է Շահումյանը:

Ազիզբեկովն անհույս ուսերն է թոթվում:

– Միայն Լենինը գիտի...

– Լռե՛լ, – գոռում է նավաստու համազգեստով թուրքմենը՝ նրան բոթելով հրացանի ծայրի սվինով: – Ազգի դավաճա՛ն:

Ազիզբեկովը շանթահարված լռում է, և բոլորն էլ:

Լաստանավը ճոճվում է Կասպից ծովի հանդարտ մակերևույթին:

Ֆլեշբաքի վերջ

Պահնորդը վերադառնում է, ձեռքին երկտող. «Очень занят, к сож. не могу встретиться, приветствую, с большевистким приветом, Микоян»։

7

Վռամը եկել է քեռի Ղազարի տուն, Չիբիսին տանելու: Քեռի Ղազարի կինը՝ Նադյան, բոյո՜վ, ռուս, ինչ-որ իրեր է շտապ վերցնում: Ամուսնուն տարել են: Ինչ-որ մարդիկ կան, ասում են «շուտ արա տունն ազատիր», շտապեցնում են: Մեկը ոտքը դոփում է. чего вы копаетесь, докопались уже до вашей антисоветской сущности: Հեռվում երևում է մի սայլ, վրան կին, երկու երեխա, ճամպրուկներ: Սայլը տնից քիչ հեռու է կանգնում, կինն ու երկու փոքրիկը լուռ նայում են, սպասում, չեն իջնում: Կնոջ բերանը բաց է, հետո նա շուրթերն է լպստում:

Նադյան սապոգներով է, տղամարդու, կիսազինվորական խակի հագուստով: Չիբիսին ասում է. «գնա նրա մոտ», մատնացույց անում Վռամին: Հետո մոտենում է Վռամին ու հապշտապ ինչ-որ իրեր տալիս:

Վռամը փախնում է այդ տեսարանից, Չիբիսի հետ գնում է այն նույն ճամփեքով, որով գնում էին քեռի Ղազարի հետ. ջրային կարուսելը տեղում է, վարարած, կատաղի պտտվում է, ասես դերվիշների պար պարի: Ջուրը պղտոր է, կարմիրին է տալիս: Վռամը քայլում է առաջ, տեսնում է, որ կրկին կտրում են ծառերը: Ձեռքին Նադյայի տված փաթեթն է:

Երևանում Վռամը վարանելով գնում է դեպ այն 27-ամյա կոմիսարի կոմիսարիատ. տեսնում է որ վոռոնոկ է կանգնած, կոմիսարին դուրս են բերում, ձեռքերը ոլորած, տանում: Տանողներից մեկը 18 տարեկան Ավետիսն է, աչքերով Վռամին ասում է «հեռու կաց»: Մյուսը՝ 24-ամյա Սարգիսը, Ավետիսի եղբայրը, հետևում է Ավետիսի հայացքի ուղղությանը, տեսնում Վռամին: 27-ամյա կոմիսարը հանկարծ շարժում է անում, Ավետիսի ուսից հանկարծ սահում է հրացանը ներքև: Սարգիսը կոմիսարին թափ է տալիս, Ավետիսի ուսին հրացանն ուղղում, նախատինքով նայում եղբորը: Վռամը հանկարծ նկատում է, որ նրա ձեռքը եղունգներ չունի: Երբ Սարգիսը կրկին նայում է Վռամի կողմը՝ Վռամն այլևս չի երևում, տեսադաշտից անհետացել է:

Տանը Վռամը բացում է փաթեթը. մեջը «կոլիբրի» մակնիշի գրամեքենա է ու «ցեյս» լուսանկարչական ապարատ (ճիշտ ինչպես «կիևն» էր): Հայրը վերցնում է դրանք, տանում իր սենյակ:

8

Վռամն առավոտյան տեսնում է, որ հայրը կարդում է թերթը. բռնել են Սահակ Տեր-Գաբրիելյանին:

Գնում է դպրոց, ուշացած է հասնում:

Ուսուցչուհին հարձակվում է.

– Այդպես է, ժողովրդի թշնամու տղաները բարեհաճում են ուշանալ:

Վռամը շուռ է գալիս, դուրս վազում, գնում հայրիկի աշխատավայր (Երևանի կենտրոնական բանկը):

Հայրիկն աշխատանքի է, չեն տարել: Ուսուցչուհին խառնել է Սահակի հետ:

Հայրիկը նրա ձեռքը բռնած գնում է ժողկրթության կոմիսարիատ: Կոմիսարն իրենց հարևան քեռի Վանյան է, օդաչուի սաղավարտով նստած է իր բազկաթոռին: Ետևում՝ պատին, նրա մեծ գերմանական դիպլոմն է փակցված: Քեռի Վանյան լսում է Վռամի պատմածը, հեռախոսը վերցնում, զանգահարում է:

Վռամը վերադառնում է դպրոց: Այդ ուսուցչուհին, փասափուսան հավաքած, գալիս է նրան ընդառաջ: Ուսուցչուհուն գործից հեռացրել են: Նա ատելությամբ լի հայացքով նայում է Վռամին, անցնում, գնում:

Վռամը բացում է դպրոցի դուռը, ներս մտնում, դուռը ծածկում:

Դպրոցից երբ Վռամը դուրս է գալիս՝ սավառնակն օդում մահվան օղակներ է կատարում:

9

Վռամենց տան դիմացի բակն է՝ ավազաններով: Բակում վոռոնոկ է կանգնած: Վերևի հարկից իջեցնում են ժողկրթության կոմիսարին՝ քեռի Վանյային, ձեռքերը ոլորած: Ետևից հարևանուհին է գնում ու գոռում. ուռա՜, տարա՜ն, տարա՜ն: Շուրթերն է լպստում: Ու սկսում է ուրախությունից պարել փողոցում:

Տանողները Սարգիսն ու Ավետիսն են: Երբ տանում են՝ Ավետիսը զարմանքով է նայում պարող կնոջը, տեսնում է հեռվում կանգնած Վռամին, հայացքը թեքում:

Վռամը նայում է վեր. սավառնակ չկա, բայց օղակի հետքը դեռ կա. դանդաղորեն տարրալուծվում է կապույտ երկնքում:

Քեռի Վանյայի որդին բակում է, երեխաներով շրջապատված: Վռամը մոտենում է, փորձում հետը խաղալ, խոսեցնել: Նա ձայն չի հանում: Մայրը գալիս, նրա ձեռքից բռնում, տանում է տուն: Նա անկամ քայլում է, մայրը ձեռքից քարշ է տալիս:

Առավոտյան Վռամը կրկին գալիս է դպրոց ուշացած. դասարանի դուռը բացում, ներս է մտնում: Նույն ուսուցչուհին է էլի դասարանում. նրան վերականգնել են. երբ տեսնում է ներս մտնող Վռամին՝ նրա շուրթերին չարախինդ ժպիտ է ծաղկում:

Երբ Վռամը նրան տեսնում է՝ շուռ է գալիս ու դուրս փախչում դպրոցից: Վազում, պայուսակը ձեռքին, անհայտ ուղղությամբ: Շուտով իրեն է միանում Չիբիսը:

10

Պերճին մայրիկը բերետ է հագցրել. իրենք համեմատաբար վերջերս Ֆրանսիայից հայրենադարձ ընտանիք են, Պերճի հայրը համալսարանի ռեկտորն էր մինչև բռնվելը: Երբ Պերճը դպրոց է գնում՝ կողքի դպրոցի տղաները սուլում են:

– Գավռո՛շ, Գավռո՛շ, – գոռում:

Պերճը չի ցանկանում մոր տված բերետը չդնել նույնիսկ դասերից հետո, թեև գիտի, ինչ է լինելու: Դուրս է գալիս դպրոցի բակից (սա այլ դպրոց է, Վռամինը չէ)՝ տղաները ետևից հասնում են, ծաղրում: Պերճը հակաճառում է, կռվի է բռնվում: Նա փոքր է, հարձակվողները՝ մեծ ու շատ: Սկսում են իրեն անողոք ծեծել:

Վռամը՝ Չիբիսի հետ վազելիս, հասնում է ծեծկռտուքի վայր: Չիբիսն ուզում է հարձակվել ծեծողների վրա: Վռամը նրան վզից բռնում-զսպում է, Чибис, сидеть!, сидеть!, ինքը հասնում է, սկսում Պերճին պաշտպանել: Տղաները դժկամությամբ տեղի են տալիս: Վռամն ու Պերճը, կեղտոտված, հեռանում են: Պերճի բերետը մազալու քրքրվել է, բայց նա գլխից այն չի հանում: Ճանապարհին իրար անուն են հարցնում, ծանոթանում:

Անցնելիս հեռվից տեսնում են Նադյային, ինչ-որ փաթաթաններ ոտքերին, մաշված զինվորական շինելով, երկու դույլ ջուր է քարշ տալիս: Հանկարծ Վռամը տեսնում է, որ իր հայրը մոտենում է Նադյային, տալիս փաթեթը՝ գրամեքենայով ու լուսանկարչական ապարատով: Խոսում են: Նադյան հրաժարվում է վերցնել: Չիբիսը Վռամի ոտքերի մոտ ուրախ-ուրախ բայց զուսպ պոչն է թափ տալիս:

Պերճը գալիս է տուն: Իր տունը համալսարանի շենքի դիմաց է: Մայրը, սև հագած, ինչ-որ բան է անում: Սենյակում դրված է կտավ՝ շորով ծածկված: Պերճը քաշում է շորը կտավի վրայից. կտավին իր հոր կիսատ դիմանկարն է. օրիգինալը Սարյանն էր արել, այն այլևս չկա, այժմ Պերճն այն հիշողությամբ փորձում է ընդօրինակել: Իր հորն արդեն տարել են: Նա համալսարանի ռեկտորն էր: Նրա առանձնասենյակը իրենց բնակարանի դիմացն էր: Պերճը հայացք է գցում պատշգամբից. առանձնասենյակը տակնուվրա արված վիճակում է:

11

Ավետիսը քնած է իրենց ընտանիքի հյուղակում, համազգեստով: Հողակերտ հոլիկ է՝ փոքրիկ, կիսաքանդ: Մայրն ու Սարգիսը նրան են նայում: Արթնանում է, ժամը գիշերվա 12 անց կես է: Վեր է կենում, ժպտում մորը, եղբորն ասում «գնացինք»: Դուրս են գալիս: Պարզվում է, իրենք ապրում են Թոխմախի եզրին: Հյուղակի դռնից եկող թույլ լույսի տակ շիրիմները հաջորդում են միմյանց, կորչում կանաչ մթության մեջ:

Վոռոնոկը բակում սպասում է: Տղաները նստում են մեքենայի թափքը: Մայրը ետևից խաչակնքում է: Տանջահար տեսք ունի:

12

Ասենք, 1942

Միքայելը (Վռամի հայրը), իր բազկաթոռին նստած, նայում է մի կետի: Թերթերի կույտը սեղանի մի անկյունում է: Միքայելը բացում է սեղանի դարակը: Ներսում կա «կանացի բրաունինգ», Միքայելի անձնական կնիքը և տակը՝ Հայդելբերգի համալսարանի հսկա դիպլոմը: Վերցնում է բրաունինգը, ստուգում, նայում փողի մեջ: Ետ է դնում: Վերցնում է կնիքը, նայում, փչում մակերևույթին, մատով մաքրում, ետ դնում: Հանում է դիպլոմը, մտածում ուր դնի, դնում է դարակի տակ՝ գաղտնամասում, հետո հանում, դնում թերթերի կույտի մեջ՝ սեղանին:

Հանում է պենսնեն, ծալում, դնում բաճկոնի գրպանը: Վեր է կենում, ճամպրուկն է բացում, հավաքում: Լուսանկարչական սարքը վերցնում է, դնում տոպրակի մեջ, դուրս է գալիս տնից: Ճամպրուկն ու տոպրակը ձեռքին գնում է հիվանդանոց:

Հիվանդանոցում պառկած է Վռամը: Շինելը կողքին կախած է, կուրսանտ է: Գունատ է: Միքայելը նրան է տալիս լուսանկարչական սարքը: Նաև ուտելիք է բերել բանկայի մեջ:

– Խավիծ է: Մայրդ ուղարկեց: Կուտես:

Վռամը գրեթե ուժ չունի շարժվելու: Նայում է լուրջ: Միքայելը հրաժեշտ է տալիս, գնում: Վռամը նայում է նրա ետևից:

Միքայելը գնում է կայարան: Այստեղ զինվորական կիսատ համազգեստով կամ առանց համազգեստ տղաներ գնացք են նստում: Նրանց հրաժեշտ են տալիս ծնողները: Միքայելը սպասում է այլ գնացքի: Սրանից պատգարակներով վիրավորներ են իջեցնում: Ոմանց դեմքերը սավանով ծածկած է: Միքայելը նստում է այս գնացքը: Վրան գրած է «Ռոստով». հետո Միքայելը նստած է մյուս գնացքը, վրան գրած է «Նովոսիբիրսկ»:

Ձների մեջ, հյուսիսային քաղաքում, Միքայելը կաղալով նամակ է տանում մի համեմատաբար լավ փայտյա շինություն: Քաղաքը Նորիլսկն է՝ կիսակառույց: Նամակը պահակին հանձնելիս, տեսնում է սպիտակ խալաթով մի մարդու, գոռում է. Միքայե՛լ: Մազմանյանն է: Գրկախառնվում են, Մազմանյանը նրան բուք ու բորանով տանում է իր խուց, որը կողքի շինությունում է: Կերակրում է: Միքայելը ոտքի փաթաթանները բացում է: Ոտքերը ցրտահարված են, ուռած: Ձեռքերը՝ էլի նույնն են, չեն փոխվել, փոքրիկ, նուրբ: Մազմանյանը մտածում է, ինչպես նրան օգնի: Մազմանյանն աքսորյալ է, սակայն նրան հանձնարարել են Նորիլսկը գծագրել ու կառուցել, և նա, չնայած անազատ վիճակին, շատ մարդկանց է ղեկավարում: Բայց շուրջը միշտ կան պահնորդներ:

– Բայց ինչու՞ ես եկել այստեղ:

– Բոլորդ այստեղ եք կամ Թոխմախ կամ նույնիսկ ոչ էլ Թոխմախ: Բա ես ու՞ր լինեմ:

Մազմանյանը լեզուն է ծպծպացնում հանդիմանանքով: Նա տեսնում է, որ Միքայելը չի դիմանալու:

13

Վռամը հիվանդանոցից նոր է դուրս գրվել, բանակից ազատվել է հիվանդության պատճառով: Գալիս է տուն, տոպրակն ու լուսանկարչական սարքը ձեռքին: Ճանապարհին տեսնում է հետևյալ պատկերը. աղջիկների դպրոցից դուրս են թափում պարմանուհիները, ձնագնդի պաշարներ սկսում ստեղծել Կոմայգում: Ձնագնդերի մեջ քար են դնում: Տապ են կենում նստարանների ետևը: Շուտով տղաների դպրոցից դուրս են գալիս այն նույն տղաները, որ Պերճին էին ծեծում: Աղջիկները հարձակվում են նրանց վրա ու սկսում դաժանորեն ձնագնդերով ծեծել: Տղաները փախչում են: Վռամը լուսանկարում է մի շարք կադրեր:

Տանը, մութ խոհանոցում, կարմիր լույսի տակ, դրանք երևակում է: Մեկի վրա Ինգան է՝ ծիծաղը դեմքին, ձեռքը ետ տարած, ձնագնդով հարվածում է տղային, որը կուզ է արել ու փորձում է խուսափել, գլուխը ձեռքով պաշտպանելով:

14

Ինգայենց բնակարանն է: Ինգայի ձայնն արտասանում է «Սասունցի Դավիթը»:

Դուռը զանգում են (կլոր զանգ՝ մեխանիկական): Ինգայի մայրը՝ Աշխենը, բացում է:

– Բարև ձեզ: Գարեգինը տա՞նն է:

– Բարև ձեզ: Դեռ չի եկել: Անցեք խնդրեմ, նստեք, շուտով կգա:

– Չէ, ես դրսում կսպասեմ:

– Չէ, ինչ եք ասում, անցեք, նստեք:

Այցելուն վարանելով ներս է մտնում, մաշված վերարկուն հագին գնում դեպի սենյակ, հետո նայում է ոտքերին, վերադառնում, կոշիկները հանում:

– Մեզ մոտ չեն հանում, – ասում է Աշխենը: – Այդպես անցեք:

Կարմիր ներկած հատակին ցեխի հետքեր են:

– Էսպես եմ սովոր, կարելի չի, – ասում է այցելուն, կոշիկները հանում, վերարկուով գնում է սենյակ:

Սենյակի մի անկյունում Ինգան փոքր քրոջ համար՝ Իդայի, անգիր կարդում է «Սասնա ծռերը»: Շքեղ գիրքը՝ Կոջոյանի նկարներով, նոր լույս տեսած, դրված է սեղանին, փակ, Ինգան մեջը չի նայում, անգիր ասում է, կողքին նստած Իդան՝ գրեթե անձայն շուրթերը շարժելով՝ կրկնում է:

– Բարև ձեզ, – ասում են աղջիկները:

Այցելուն բարևում է:

– Նստեք, – ասում է Աշխենը:

Այցելուն անվարժ նստում է թեթև բազկաթոռին: Գրկին ոչ մեծ փաթեթ է:

Աշխենը նայում է դեպ խոհանոց, հետո այցելուին.

– Ջուր կուզե՞ք:

– Չէ, շնորհակալ եմ:

Աշխենը գնում է խոհանոց: Դռան զանգ:

Ինգայի հայրն է՝ Գարեգինը: Հոգնած: Միջանցքում «հյուր ունես», ասում է Աշխենը:

Գարեգինը թամբը դնում է միջանցքում, մտնում ներս, խոժոռ նայում այցելուին, մի պահ վարանում, հետո ձեռքն առաջ է պարզում:

Բարևում են:

– Հիմա կճաշենք:

– Սոված չեմ:

– Առանց խոսքի: Էսօր ե՞ս եկել:

– Հա:

– Ճամփեն ո՞նց էր:

– Դե գիշերով դուրս եկա...

– Տեղ ունե՞ս գիշերելու:

– Կալխոզնիկի տանը:

Նստում են սեղանի մոտ: Հյուրը վերարկուն չի հանում: Գարեգինը չի ասում «հանիր»:

Աշխենը ճաշ է բերում. ջրիկ ապուր: Աղջիկները գնում են խոհանոց: Աշխենը մտածում է, հետո պահարանից հանում ամերիկյան պահածոն, տանում խոհանոց, պահածոյի դանակով բացում, դատարկում ափսեի մեջ, բերում դնում սեղանին:

Լուռ ուտում են, չմփչմփացնում մի քիչ: Մի քանի կտոր սև հացին և պահածոյին ձեռք չեն տալիս, թեև Աշխենը դրել է հատուկ ափսեներ ու պատառաքաղներ պահածոյի համար: Այցելուն փաթեթը դրել է սեղանին, ափսեի կողքին:

Աշխենն ափսեները, հացն ու ձեռք չտված պահածոն հավաքում է, թեյ բերում, որն առանց գույն է, ուղղակի եռման ջուր թեյնիկի մեջ: Լցնում է բաժակակալով բաժակների մեջ: Բարակ ապակուց նրբին բաժակներ են: Կողքը դնում է դեղին գույնի շաքարով շաքարամանը. գարու «շաքարավազ» է:

Գարեգինը լցնում է երեք գդալ, շաքարամանը տալիս հյուրին, գդալով խառնում, ֆռթացնելով ումպ անում:

– Վաղը թղթերը կվերջնականացնենք, – ասում է Գարեգինն ատամների արանքից, կարծես ինքն իրեն, չի նայում հյուրին:

– Քսան կիլո էր տարբերությունը, – ասում է հյուրը: – Ինքն էլ այրի, մարդուն ղաչաղները թխկցրին էն տարի: Ինչ կարա անում ա, էրկու էրեխա գրկին: Ես էլ իրեք էրեխու տեր: Ամառը գա՝ տեղը կդնենք:

Գարեգինը լուռ է:

Ինգան խոհանոցում լսում է հյուրի ասածը:

Ֆլեշբաք

Ասենք, 1934

Դաշտ: Ճանապարհ: Երկու ձիավորի մեջտեղում մի մարդ է ծնկաչոք, բուդյոնովկայով: Քսանյոթ տարեկան: Նրա ձին քիչ հեռու է: Ձիավորներից մեկն իջնում է, հրացանի փողը հենում նրա մարմնին ու կրակում:

Ձին խրխնջում է:

Հետո գյուղն է, հյուղակի դիմաց կին է կանգնած, սպասում է, նայում հեռուն, խոժոռ: Կրակոցը չի լսվում, բայց լսվում է խրխինջը. կինը ցնցվում է: Բայց կինը հյուրի ասած կինը չէ, Ինգայի մորաքույրն է՝ Անուշը, կողքի երեխան էլ՝ Իդան:

Հեռվում, նրա աչքից հեռու, սայլ է, վրան մի կին է նստած երկու մանկիկի հետ: Կնոջ բերանը բաց է, հետո նա շուրթերն է լպստում սպասողական:

Վերջ ֆլեշբաքի

– Էս էլ մեր այգուց, – ասում է հյուրն ու դանդաղ սկսում փաթեթը բացել: – Լավ կտաքացնի, էրեխեն թե մրսի՝ մի կաթիլ եռման ջրի մեջ:

Փաթեթից հեղուկով լի, զմռսած, սև շիշ է հանում:

Գարեգինը հանկարծ անսպասելիորեն վեր է թռնում: Բաժակն ընկնում է հատակին, կոտրվում, ջուրը թափվում:

– Դու դրա համար ե՞ս էկել, – գոռում է: – Էդ փասափուսեդ հավքի ու դու՛ս:

Աշխենը ձեռքը բերանին է տանում, քայլ անում դեպ ամուսինը: Ոտքի տակ բաժակի կտորտանքն է կոխկռճվում: Խոհանոցում ձայները լռում են:

Այցելուն վեր է կենում, շիշը սեղանին թողած:

– Չէ՛, էդ բերածդ վերցրու՛ ու դու՛ս արի իմ տնից, – գոռում է իրեն կորցրած Գարեգինը:

Կինը նրան գրկում է ետևից, փորձում զսպել: Նա կանգնած նայում է այցելուին, որը շտապ վերցնում է շիշը, փաթեթը ձեռքում ճմռած՝ քայլում դեպ դուռը:

Գարեգինը գնում է ետևից, բրդբրդում նրան, դուռը բացում, ձեռքերով հրելով դուրս անում, դուռը վրան փակում:

– Հանգստացիր, հանգստացիր, – ասում է Աշխենը, նրա ուսը շոյելով:

Գարեգինը նստում է բազկաթոռին, գլուխը ետ գցում, աչքերը փակում, ոտքերը երկարացնում:

– Ու՜ֆֆ...

Հետո նա քնած է, կինը նրան ծածկում է ծածկոցով, գնում խոհանոց:

Այնտեղ ծալովի մահճակալ կա, որին նստած է իր քույրը՝ Անուշը. նրա ամուսնուն սպանել են ղաչաղները, և նա իր դստեր՝ Իդայի հետ ապրում է Ինգայենց տանը: Անուշը ոսկեերիզ, կարմիր կազմով Աստվածաշունչ է կարդում, ծնկներին դրած: Ինգան ու Իդան նստած են իրար կողք, անկյունում։ Ինգան էլի շշուկով արտասանում է, այս անգամ Պուշկինի «Եվգենի Օնեգինից» մի հատված Տատյանայի մասին, ռուսերեն: Մայրը երբ ներս է գալիս՝ աղջիկները լռում են, նայում իրեն:

Մայրը ցածրիկ միացնում է ռադիոն, որն ասում է.

– Երեխաների լավագույն բարեկամ, հանճարեղ լեզվաբան, կոմունիստական կուսակցության աննկուն առաջնորդ, գյուղատնտեսության աննախադեպ զարկի հեղինակ, գերագույն գլխավոր հրամանատար, գեներալիսսիմուս ընկեր Ստալինը ջախջախիչ հարված հասցրեց մեր երկրի թշնամիների...

– Տեսնես էս խեղճ մարդը տեղյակ ա, թե իրա մասին ինչեր են ասում: Որ իմանար գետինը կմտներ: Ինչ ձևի մարդիկ են, մտքներովը չի անցնում, կարող ա հանկարծ լսի, – ասում է Աշխենը ցածրաձայն:

Ռադիոն շանթահարված լռում է, խոսքը կիսատ: Ռադիոյից ֆշշոց է գալիս:

Անուշը գլուխը բարձրացնում է Աստվածաշնչից, այն մի կողմ դնում, աղջիկներին ասում.

– Անգլերենը սովորեցի՞ք:

15

... Երբ Վռամը լուսանկարներն էր երևակում, դուռը ծեծում են: Վռամը գնում է ու բացում դուռը: Սարգիսն ու Ավետիսն են, եկել են իրերը հանելու: Քանի որ հայրը փախած է, ինքնաաքսոր է իրագործել՝ նրան չեն բռնում, և ընտանիքին տնից չեն քշում, սակայն իրերը որոշել են բռնագրավել: Եվ ահա հանում են. Միքայելի բազկաթոռը, սեղանը... Վռամը գաղտագողի Էվելինային է տալիս փաթեթի մեջ կնիքը, լուսանկարչական սարքն ու «կոլիբրին», Էվելինան երկրորդ ելքից տանում է դուրս, տալիս Վանյայի որդուն, ետ գալիս: Մնացած ամեն ինչ տանում են, ներառյալ՝ երևակման պարագաները, լցնում բեռնատարը: Գրքերը չեն տանում, դուրս են շպրտում բակ:

– Սրանք եթե տանենք, ձեր հետևից կգան, ով գիտի ինչ գիրք կա մեջները, – ասում է Ավետիսը, մի քանի գիրքը թերթելով ու հետո դուրս շպրտելով:

Սիրանուշը կանգնում է ննջարանի մոտ, ձեռքերը ծալում, քիթը վեր քաշում, թույլ չի տալիս մտնել, ասում է որ սա իր սեփական իրերն են, ոչ թե Միքայելի: Ավետիսն ուզում է մտնել: Վռամը գաղտագողի նրա ձեռքն է մտցնում «կանացի բրաունինգը», «հոյակապ բան է», ասում է: Ավետիսը հպանցիկ հայացք է գցում իրին, դնում գրպանը, ասում «լավ», հետո երբ Սարգիսն ուզում է մտնել՝ ասում է «էլ բան չկա, բոլոր կարևոր բաները հավաքել ենք»:

Սարգիսը նայում է նրան, շուռ գալիս, գնում խոհանոցը ստուգելու, թեյնիկն ու Միքայելի բաժակը՝ հատուկ բաժակակալի մեջ, վերցնում դուրս է գալիս: Խոհանոցում ընկած են նոր արված լուսանկարները, նա տրորում է անցնելիս: Վռամը կռանում է, հավաքում:

Վերջում հանում են դաշնամուրը: Այն դուրս չի գալիս: Փորձում են ոտքերն առանձնացնել՝ չի ստացվում: Դուռը ջարդում են, որ հանեն: Երբ դուռը ջարդում են՝ առաստաղը պահող սյունափայտերից մեկն է կոտրվում, առաստաղը սկսում է թափվել Վռամի ու նրա մոր գլխին:

Վերևից իջնում է քեռի Վանյայի որդին, լուռ նայում է: Նրանց հատակն էլ է կոտրված:

Դաշնամուրը բարձում են բեռնատար: Սարգիսը մոտենում է գրքերի կույտին, բեռնատարից բենզին է կորզում, ցանում կույտի վրա, լուցկի մոտեցնում: Սպասում, մինչ գրքերը սկսեն լավ այրվել: Հետո գնում նստում է բեռնատար, այն շարժվում է:

Հարևանները վազելով գալիս են դեպ գրքերը, հանգցնում կրակը, խլխլում մեկը մյուսից:

Դրանցից մեկը կիսավառված էջերով Չարենցի հրատարակությունն է: Հարևաններից մեկը գալիս է, վերցնում, հանգցնում, սկսում վրան փչել: Վռամը հասնում է, ձեռքից խլում: Հարևանը տալիս է գիրքը: Վռամը գայլի հայացքով նայում է նրան: Սա ուսերը թոթվելով դանդաղ նահանջում է: Շուրթերն է լպստում:

16

Վռամը տխուր-տրտում գնում է փողոցով: Հանկարծ տեսնում է Պերճին: Էլի բերետով:

– Վռա՞մ, ի՞նչ կա: Ինչու՞ ես տխուր:

– Տունս քանդվում է:

– Գնանք տեսնենք:

Պերճը գալիս է, նայում է, ինչպես է առաստաղը քանդվում. կոտրված հենասյունը դուրս է ցցված:

Սենյակը դատարկ է, բան չկա, բացի երկու կոտրված աթոռից:

– Վաղը կգամ, մի բան կանենք, – ասում է ու գնում:

Վաղն առավոտյան մեքենայի ազդանշան է լսվում բակից: Վռամը ուշադրություն չի դարձնում: Գալիս է Պերճը.

– Քնած ե՞ս, շուտ արա, գնացինք:

– Ու՞ր:

– Արի, կտեսնես:

Գնում են բակ, այնտեղ բեռնատար է կանգնած, Վռամը բարձրանում է դատարկ թափքը, Պերճը՝ նստում վարորդի կողքը: Վարորդը մեծահասակ է: Քշում է «Օսոբտորգ», դարպասի մոտ ազդանշան տալիս: Դարպասը բացում է պահակը, բեռնատարը մտնում է ներս, դարպասը փակվում է:

Խանութում Պերճը, վարորդն ու Վռամը բարձրանում են տնօրենի մոտ: Պերճը մի թուղթ է հանում՝ կնիքով ու ստորագրությամբ, իրերի ցուցակ, որ հանրախանութը պիտի հատկացնի այցելուներին: Ինչ ասես ցուցակում չկա: Բանվորները սկսում են բերել իրերն ու լցնել բեռնատարը: Աթոռներ, հազար ու մի բան: Ի թիվս այլոց՝ մի լավ մշակված գերան:

Երբ բեռնատարը լիքն է, Պերճը մի թուղթ է ստորագրում, դարպասը բացվում է, նրանք դուրս են քշում, գալիս Վռամի տան մոտ: Պերճն օգնում է գերանը ներս տանել:

– Վաղը կգամ կփոխենք, – ասում է ու գնում նստում բեռնատար, որը հեռանում է:

Վռամը նայում է բեռնատարի ետևից փոքր-ինչ ափսոսանքով, քանի որ աթոռներից էլ չէր հրաժարվի, բայց դրանք գնում են:

17

Վռամն ու Պերճը փոխում են առաստաղը պահող գերանը: Պերճը վերևն է, աստիճաններին: Վանյայի որդին ներքևում է, նրան օգնում է: Հանկարծ մեկը ներս է գալիս.

– Պերճն այստե՞ղ է:

– Պերճ, իջիր, – ասում է Վռամը:

Պերճն իջնում է: Եկածը մի թուղթ է հանում, վրան կնիք դրված, ու ասում. «Պերճ ջան, սրանից ա պետք»:

Գողական տղա է, բայց աշխատում է քաղաքավար խոսել:

Պերճն ուշադիր զննում, տնտղում է թղթի վրայի կնիքը:

– Քանի՞ անգամ աշխատի:

– Մի անգամը հերիք, ապե:

Պերճը թուղթը ետ է տալիս տղային, սա ծալում դնում է ծոցագրպանը:

– Վռամ, կարտոֆիլ ունե՞ք:

Վռամն ափերի մեջ խոհանոցից մի տասնյակ կարտոֆիլ է բերում: Հիմնականում թոռոմած:

Պերճը քիթը կնճռոտում է դժգոհ, մեկ առ մեկ վերցնում, տնտղում, ստուգում ամրությունը, նայում, հուպ տալիս, հոտ քաշում, մի կողմ դնում, վերջապես մեկն ընտրում է, գրպանից հանում ծալովի դանակն ու կարտոֆիլը երկու կես անում: Դանակի ծայրով նստում տեղնուտեղը կարտոֆիլի մեջ փորագրում է կնիքի բոլոր մանրամասները, մի քանի րոպեում, նայում արած գործին, փչում վրան:

Վռամը հիպնոսված նայում է նրա ձեռքերին:

Պերճը գլուխը կախ ասում է «թանաք բեր»:

Վռամը կարկամած բայց հնազանդ բերում է կապույտ ապակյա թանաքամանը, որ հայրը չգիտես որտեղից էր բերել մի օր, ու որը չեն տարել, քանի որ խուզարկության ժամանակ ընկել էր գետնին ու թանաքը թափվել: Լաքան հիմա էլ կա:

Պերճը եկածին ասում է «տուր»:

Եկածը լուռ մեկ այլ գրպանից մի թուղթ է հանում, բացում, մեկնում Պերճին:

Պերճը կարտոֆիլը մատով թանաքոտում է, հպում թղթին:

Թուղթը թափ է տալիս օդում, փչում վրան, նայում, մեկնում եկածին:

Եկածն ասում է «շնորհակալություն ապ», ոսկեդրամ է հանում տալիս Պերճին, թուղթը վերցնում, ծալում, գրպանը դնում, գնում:

– Պե՞րճ: Էդ ի՞նչ հաշիվ էր:

– Բա դու գիտես քո գերանը ո՞նց մեզ տվին:

Պերճը կարտոֆիլի օգտագործած կեսը կտրտում է մանր կտորների, կտորները նետում աղբարկղ: Մյուս՝ անվնաս կեսը մեկնում Վռամին.

– Պետք կգա:

– Բա չես վախու՞մ:

– Волков бояться в лес не ходить и по-волчьи выть. А я по-волчьи не хотить.

– Բա էն մնացած իրերն է՞լ ուրեմն...

– Օրը ճաշ դառավ, գործիդ կաց, ուրիշ գործեր էլ ունեմ էսօր:

Քեռի Վանյայի տղան պինդ պահել է աստիճանը: Պերճը բարձրանում է վեր, տղան ծեփով լի ամանիկը մեկնում է, Պերճը վերցնում է, ծեփաբահիկով սկսում աշխատել:

Վռամը նայում է նրան, նրանից՝ առաստաղին. գերանն արդեն տեղն է դրված: Հանել էլ չի լինի...

18

Սառաջևը գիշերով անցնում է կոնսերվատորիայի կողքով: Լսում է դաշնամուրի նվագ:

Մտնում է կոնսերվատորիա: Պահակը վախեցած նրան է նայում: Սառաջևը բարձրանում է աստիճաններով, բացում դասարաններից մեկի, մյուսի դուռը: Երրորդում տեսնում է Էվելինային, որը նվագում է: Աննկատ ծածկում է դուռը: Կանգնում, լսում:

Իջնում է, պահակին ասում.

– Ե՞րբ է եկել:

– Կներեք, – ասում է, – ասաց որ բան է մոռացել, հետո լսեցի նվագում է, բայց ես չեմ կարող դիրքս թողնել նրա ետևից գնալ...

– Ոչինչ, – ասում է, – նա որ այս ժամին գա՝ թող թող նվագի:

Առավոտյան Սառաջևն իր առանձնասենյակում է: Մտնում է տեղակալը, թերթերը դնում սեղանին:

– Ժողովրդի թշնամի տոհմից այդ աղջկան թույլ եք տալիս գա նվագի:

– Գործիք չունի: Թող: Ոչ մեկին չի խանգարում: Խանգարեր՝ Երևանում չէր լինի:

Տեղակալը ժողովրդի թշնամանքով նայում է, դուրս է գալիս:

Թերթի մեջ սև երիզով մի գործիչի նկար է. «Անժամանակ ավարտվեց ակադեմիկոս Ահարոն Բեսիկյանի կյանքը»:

Ֆլեշբաք

1937

Սառաջևը ինչ-որ մեկի թաղմանն է: Ընդամենը մի յոթ հոգի մարդ կա: Ցուրտ է:

– Սահակ Տեր-Գաբրիելյանն էլ մահացավ, – ասում է մի մարդ:

Ահարոն Բեսիկյանն է:

– Ասում է թանաքամանը վերցրեց, շպրտեց պատուհանի վրա ու ինքը ետևից դուրս թռավ, – շարունակում է: – Էնկավեդեի երրորդ հարկից, որտեղ ճաղեր չկան: Քննիչի ձեռքից էդպես պլստաց: Տեսնես քննիչին ինչ արին դրա համար:

– Չեմ հավատում, – ասում է համալսարանի ռեկտորը (Պերճի հայրը): – Սահակն ինքնասպան եղողը չէր:

– Թանաքամանն ինքս եմ տեսել, – ասում է Բեսիկյանը: – Փողոցում ընկած էր: Կապույտ ապակուց: Կողքով էի անցնում: Չէր էլ կոտրվել:

Վերջ ֆլեշբաքի

Սառաջևը քայլում է փողոցով, գնում դեպ կոնսերվատորիա: Ընդառաջ են գալիս կամ իրենից առաջ անցնում դասախոսներ, ուսանողներ: Չեն բարևում: Նա քայլում է գլուխը բարձր, ոչ մեկին չի նայում: Մտնում է առանձնասենյակ: Քարտուղարուհին չկա: Տեղակալն էլ չի երևում: Նստում է իր բազկաթոռին: Ժամը առավոտյան ինն է: Լսվում են երաժշտության ու երգի ձայներ, բայց ինչ-որ թաղումային բան կա այդ կակոֆոնիայի մեջ: Նա նստած է ու նայում է մի կետի:

19

Ֆլեշբաք

1937

Համալսարանի ռեկտորի առանձնասենյակի լուսամուտը նայում է իր ընտանիքի տան լուսամուտին: Պերճը տանն է, տեսնում է, ինչպես են իր հայրիկի սենյակ մտնում համազգեստավոր մարդիկ: Հայրիկին բռնում են, ծեծում, գցում հատակին, ոտքերով հարվածում: Պերճը նայում է, բռունցքները սեղմած: Գալիս է մայրը, ձեռքը բերանին դնում, գրկում Պերճի ուսերը, Պերճը գրկում է մորը, միասին են նայում, կարկամած: Նման է Արշիլ Գորկու նկարին:

Համազգեստավորները քարշ տալով տանում են հորը, սկսում ավիրել առանձնասենյակը: Պատին կախված է ռեկտորի՝ Սարյանի արած պորտրեն: Պոկում են պատից, գցում գետնին, ճղճղում, մեկը փորձում է լուցկով վառել, նկարը լավ չի վառվում: Վառել փորձողը, իհարկե, Սարգիսն է:

Հայրիկին քարշ տալով դուրս են բերում, գցում վոռոնոկի մեջ, գնում:

Վերջ ֆլեշբաքի

Ժամը երեկոյան ինն է: Լռության մեջ Էվելինայի դաշնամուրի նվագն է: Սառաջևը վեր է կենում, դուրս գալիս սենյակից, գնում դատարկ միջանցքներով, պահակին գլխով անում ու դուրս գալիս փողոց: Գլուխը բարձր, ոչ մեկին չնայելով, գնում է փողոցով: Հատուկենտ լապտերների սակավ լույսի տակ երևացող քչաքանակ անցորդները նրան նայում, աչքները փախցնում են. ծանոթ են, սակայն ինքը չտեսնելու է տալիս, որ ստիպված չլինեն բարևել կամ չբարևել:

20

Ֆլեշբաք

Բանտախուցը լիքն է: Դուռը բացվում է, ռեկտորին ներս են շպրտում կիսամեռ: Մի մարդ մոտենում է, նստեցնում, թաշկինակը բաժակի մեջ մտցնում, թաց թաշկինակով երեսը մաքրում, թաշկինակը պահում ծոցում: Ռեկտորի ձեռքի ափը կոտրված է, մատները հակառակ ուղղությամբ են: Կամաց-կամաց ուշքի է գալիս, ձեռքն օրորում: Կողքին նստած է մի անասելի կեղտոտ ծերուկ: Աճառյանն է: Ծերուկը կամացուկ ինչ-որ բան է մրթմրթում: Ռեկտորը նրան կամացուկ պատասխանում է: Նրանք ֆրանսերեն մի քանի նախադասություն են փոխանակում: Ծերուկը նրան ասում է ինչ-որ ֆրազ: Գրպանից հանում է մի անասելի կեղտոտ թաշկինակ, բացում ու միջից հանում ծծովի կոնֆետ: Կոնֆետը տալիս է ռեկտորին: Սա շնորհակալությամբ դնում է բերանը: Աճառյանն ափսոսանքով թաշկինակին հրաժեշտ է տալիս, ռեկտորի ձեռքն է վիրակապում:

Ընդամենը երկու ժամ է անցել, քնելու ժամն է, բանտախցի լույսն անջատում են: Դուռը բացվում է, ռեկտորին կրկին դուրս են տանում: Մեջքը հրացանի կոթով հրելով առաջ են մղում: Միջանցքով գայթելիս, ձեռքի ափը մյուսով բռնած, տեսնում է մի խցի դուռը թայբեթան բաց, պատին Չարենցի ձեռագրով տողեր են ճանկռտած, փորագիր: Տողերի մի մասը կարմիր գույնի է, ծորանքներ են գնում դրանցից դեպ ներքև: Սպիտակ ներկով լի դույլով բանվորը մտնում է խուց:

Վերջ ֆլեշբաքի

21

1944

Ինգան գնում է փողոցով: Հանկարծ տեսնում է հեռվում Նադյային՝ դույլերը ձեռքին: Նադյային է մոտենում Վռամը, դույլերը վերցնում, կողքից քայլում, Նադյան ինչ-որ բան է ասում նրան: Հանկարծ Վռամը զգում է Ինգայի հայացքը, նայում Ինգային ու դույլերը քիչ է մնում ձեռքից բաց թողնի: Ինգան ծիծաղում է ու հեռանում:

22

Սառաջևը գլուխը բարձր քայլում է փողոցով: Մարդիկ նրան տեսնում են ու դեմքները մի կողմ շրջում: Նա ոչ մեկին չի նայում: Հանկարծ նրան է մոտենում Վռամը, կողքին՝ Չիբիսը:

– Բարև ձեզ, – ասում է Վռամը:

Սառաջևը զարմանում է, որ իրեն բարևեցին:

– Ես Միքայելի ու Սիրանուշի որդին եմ, – ասում է Վռամը: – Էվելինայի եղբայրը:

Սառաջևի դեմքը պայծառանում է:

– Ղազար քեռին վերադառնում է, – ասում է Վռամը: – Հիվանդ է, թույլ են տվել որ գա հայրենիք մահանա:

Սառաջևն ու Վռամը գնում են կայարան: Այնտեղ է նաև Պերճը: Գնացքը ժամանում է, դուրս են գալիս զինվորներ, վիրավորված, որոշներին պատգարակների վրա են իջեցնում: Երբ բոլորն արդեն դուրս են եկել՝ երևում է ուրվականի պես բարակ, նիհար, ինչ-որ քրջերի մեջ փաթաթված Ղազար քեռին: Վռամը վազում է նրան ընդառաջ, Չիբիսը՝ նույնպես: Վռամի ձեռքին տոպրակ է, նա ցույց է տալիս Ղազար քեռուն. «կոլիբրի» գրամեքենան է ու լուսանկարչական սարքը: Քեռի Ղազարը ճոճվում է, տոպրակը չի կարող պահել, ետ է տալիս: Պերճը վերցնում է տոպրակը: Քեռի Ղազարը տոպրակի միջից հանում է լուսանկարչական սարքը, մեկնում Վռամին:

23

Սառաջևն իր առանձնասենյակում նստած գինի է խմում: Նրա հետ է քեռի Ղազարը:

Լսվում է Էվելինայի նվագի ձայնը:

– Ասում եմ պրոֆեսոր եմ, ասում են՝ հաստատող փաստաթուղթ չկա, – ասում է քեռի Ղազարը: – Ասում եմ պատճենը տվեք, ասում են դիպլոմը ցույց տվեք՝ տանք:

– Դու ո՞ր թվին ավարտեցիր:

– 1905: Այ հենց էս նույնից էր:

Քեռի Ղազարը ցույց է տալիս Սառաջևի թիկունքում՝ պատից կախված ոսկեերիզ դիպլոմը Հայդելբերգի համալսարանի, Մաքս Վեբերի ստորագրությամբ:

Սառաջևը վեր է կենում, իջնում երկրորդ հարկ, լսարանի դուռը բացում, Էվելինային ասում.

– Խնդրում եմ շտապ Վռամին կանչես:

Էվելինան կիսատ է թողնում նվագը, տեղից վեր թռնում, վազում միջանցքով:

Վռամը Պերճի հետ Սառաջևի առանձնասենյակում են: Պերճի ձեռքին փոքրիկ ճամպրուկ է: Սառաջևը Հայդելբերգի համալսարանի իր դիպլոմը պատից հանում է, տալիս Պերճին: Պերճը գնում է մյուս սենյակ:

Վռամը, Սառաջևն ու Ղազար քեռին սպասում են:

Պերճը վերադառնում է, ձեռքին այժմ երկու դիպլոմ: Մեկը տալիս Ղազար քեռուն: Սա նայում է, շուռումուռ տալիս: Զարմանքից քար է կտրել: Անխոս ձեռքը մեկնում է Պերճի կողմը:

Պերճը վերցնում է այդ ձեռքը, շուռումուռ տալիս, մատնահետքերն ու ձեռքի կնճիռներն ուսումնասիրում, ասես խոշորացույցով:

24

1946

Պերճի դատն է:

Վռամն ու Էվելինան նստած են ներկաների շարքում: Նաև՝ Սառաջևի պահակը, Սառաջևը, Ղազար քեռին, քեռի Վանյայի որդին և այլ ծանոթ դեմքեր: Ներկա է նաև Միքայել Մազմանյանը, որը վերադարձել է աքսորից: Նստած է եզրի աթոռին: Նրա կողքին միջանցքում ձիգ ու զգաստ կանգնած են Սարգիսն ու Ավետիսը: Թղթի մի կտորի վրա նա նկարում է դատավարությունը: Ավետիսը խեթ նայում է: Սարգիսն ուղիղ իր առջև է նայում: Հանկարծ Մազմանյանը մի անհայտ բան է նկատում ու մտազբաղ սկսում է մի շինություն նկարել՝ Լեզվի ինստիտուտի շենքը՝ Կաթողիկե եկեղեցիկի շուրջ. նա այդ շինությունը պատկերացնում է որպես պարիսպ, որը կպաշտպանի եկեղեցիկը. Լեզվի ինստիտուտի ճակատաերիզին իրար հյուսված մարդկային ձեռքեր է նկարում, հին հայկական որմնաքանդակի ոճով, եղունգները՝ հատուկ խնամքով: Ինչպես որ «Անաստվածի» ճակատաեզրին էր: Կա տղամարդու ձեռք, կանացի, մանկան:

– Դու պիտի այ սա ունենայիր, – գոռում է դատախազը և օդում թափահարում մի փոքրիկ կապույտ գրքույկ: – Այ սա՛: Այստեղ կնիք կա՝ իսկական է, ջրային նշան՝ իսկական է: Թե չէ քոնն ի՞նչ էր:

Հետո Պերճի վերջին խոսքն է:

– Հարգելի դատարան, – ասում է Պերճը, – երկու տարվա ընթացքում ես գործարանի արտադրանքի քանակն ավելացրել եմ երեք հարյուր տոկոսով, պլանը եռակի գերակատարել: Եթե դուք չհայտնաբերեիք, որ իմ դիպլոմը կեղծ է, դուք միայն կտեսնեիք այն, որ ես աննկուն ծառայում եմ սոցիալիստական հայրենիքի բարգավաճմանը: Հետո՞ ինչ որ էդ խղճուկ դիպլոմը չունեմ: Բա դիպլոմը տենց ա՞ լինում: Ես տենց դիպլոմներ ե՞մ ձեռքումս պահել: Մի՞թե մեր բանվոր-գյուղացիական հայրենիքում կարևորն էդ թղթի կտորն է: Ես շատ ավելին գիտեմ իմ մասնագիտությունից, քան ցանկացած շրջանավարտ: Ուզու՞մ եք քննություն անցկացրեք: Այդ գործ տվող լակոտը վնաս էր բերել, գող էր, իր փոխարեն ուրիշներին էր գողության մեջ մեղադրում, տասնյակ մարդ պիտի տուժեր, ես նրան հեռացրի, դուք հիմա նրա հերյուրանքի պատճառով զրկում եք երկիրն իմ պես նվիրված գլխավոր ինժեներից:

(Հեռու, նրա խոսքի ֆոնին, Էվելինայի նվագն է, ասենք՝ Թանհոյզեր կամ նման բան:
Նվագը կամաց-կամաց ուժգնանում է)։

Սարգիսն ու Ավետիսը Պերճին տանում են:

25

1951

Վռամը կինոստուդիայում վազվզում է, եռոտնուկով կամերան ձեռքին: Բարձրահասակ մի ռեժիսոր հրահանգներ է տալիս: Ջրավազանի մոտ, վտիտ թղթենու ճյուղին ձեռքը դրած, մի աղջիկ երգում է.

– Լույսը բացվեց գնամ արտը
Կանաչել է սարն ու դաշտը
Էն տրակտոր քշող տղեն
Գերել է ինձ մեռնեմ իրեն:

Հագուստը հիսնականների մոդայով է՝ աղջկա ոտքերին տանկետկաներ են: Կողքին կուժով աղջկա փոքրիկ արձանն է ջրավազանի մեջ, կիսաթեք կուժից ջուր է ծորում: Կամերան հետևում է կուժին:

Դուրս է գալիս տրակտոր քշող տղեն, երգում ի պատասխան.

– Պատուհանդ բաց արա
Մարմանդ մարմինդ տեսնեմ
Արտասուքով լիք լցված
Չքնաղ աչերդ տեսնեմ:

Տղան մոտենում է աղջկան, նրանք ողջագուրվում են:

Կադրի ետևից երևում է աղջիկների երգչախումբը (չորս աղջիկ, որոնք ձնագունդ էին պատրաստում), երգում.

– Վարսենիկի թուխ մազերը թխկել են, թխկել են...

Վռամը կամերան դանդաղ է պտտում, երգչախմբի առաջին պահից նրանք կադրում չեն, կադրում թղթենին է ու կուժով աղջկա արձանը:

– Ստո՛պ, ստո՛պ, – գոռում է բարձրահասակ ռեժիսորը, – էլի փչացրիր...

Բոլորը կանգ են առնում, երգչախումբը խռնվում է:

– Էսպես էլ կարող է լինել, – արդարանում է Վռամը:

– Դու իմ հետ ե՞ս վիճելու: Դու որ ֆիլմ նկարես՝ ինչ կուզես կանես, էստեղ որոշողը ե՛ս եմ: Ֆսյո՛: Էլի փչացրիր: Ֆինանսական ծախս ես մենակ գլխիս: Կորի՛ր այստեղից:

Ինգան հետևում է իրադրությանը, քիչ հեռու կանգնած: Պարզ է դառնում, որ գլխավոր հերոսուհին Իդան է:

Ռեժիսորը գոռգոռում է, ջղայնացած: Հրամայում է Վռամին թողնել կամերան:

Վռամը գլխիկոր հեռանում է, դուրս է գալիս կինոստուդիայի բակից: Ինգային չի էլ նկատում։ Ինգան նայում է նրան:

26

Վռամը գլխիկոր գնում է Ամիրյան փողոցով, Չարենցի դպրոցի կիսավարտ կառույցի մոտով՝ նախկին «Բեզբոժնիկ» կինոթատրոնի տեղում: Հանկարծ տեսնում է Պերճին, սա հանգիստ ճեմում է փողոցով:

Վռամը քար է կտրում:

– Պե՞րճ:

Գրկախառնվում են:

– Քեզ ազատե՞լ են:

– Մեծ բան չէր, – ասում է Պերճը: – Գրպանից հանում, ցույց է տալիս թուղթը. «Освободить в связи с пересмотром дела»։

Եվ կնիքը:

– Մեկին ուղարկել էին, ընդօրինակեցի, խնդրեցի որ Մոսկվայում փոստով ետ ղրկի, հենց որ հասավ՝ ոտուձեռ ընկան, բաց թողին: Ութ օր էլ ուշ էր հասել փոստի պատճառով, վախենում էին դատի տակ ընկնել ուշ ազատելու համար: Թուղթ ստորագրեցի նախնական թվով՝ իբր ժամանակին եմ ազատվել: Բայց ես հատուկ էի էդպես արել...

– Ինչ ուրախ եմ: Բա ի՞նչ ես անելու:

– Էստեղ չեմ մնա իհարկե, եկել եմ մայրիկիս տեսնեմ, որոշ գործեր կան:

– Բա ու՞ր ես գնալու:

– Ես ուզում եմ դատապաշտպան լինել, էս երկրում դա հնարավոր չի, իմաստ չունի:

27

Պերճն անցնում է Հայաստան-Թուրքիա սահմանը: Սահմանապահները կրակում են: Փախչում է դեպ Արարատ տանող թփուտները: Չեզոք գոտու ավազի վրա մնում են նրա ոտնահետքերը: Սահմանապահ շները գալիս են, հասնում, հետքերը հոտոտում ու վնգստում, ինչ-որ հատուկ հոտ է գալիս, չեն կարողանում վազել առաջ: Պերճն Արաքսի մեջ է նետվում, արագ լողում: Սահմանապահները կրակահերթեր են արձակում: Պերճի գլուխը կորչում է ջրի մեջ ու էլ դուրս չի գալիս:

Ջրի վրա տարածվում են շրջանագծեր, մի քանի պղպջակ է երևում, ասես փոքրիկ ջրապտույտ լինի՝ ջրային կարուսել. մի քանի տաշեղ է լողում ջրապտույտում, հանկարծ կենտրոնում սուզվում ներս ու կորում:

Վռամը թերթում կարդում է. «Երեկ սովետական քաջարի սահմանապահները կանխեցին վտանգավոր հանցագործ, բազմակի դատված, փախստական Պերճ Տեր-Ձիթողցյանցի քրեական փորձը՝ հատել ՍՍՀՄ-ՆԱՏՕ սահմանը: Սահմանազանցը ոչնչացված է»:

Վռամն անուժ նայում է թերթին, թերթի տառերն իրար են գալիս, պղտորվում, աչքի առջև ջրային կարուսելն է:

28

Ֆիլմ է ֆիլմի մեջ

1912

Բարձր դարպասով տան առջև՝ Շուշիում, ավանդական հագուստով, գլխաշորով նստած է Խանում Խաթունը: Քաղաքում հայերի ջարդն է: Կողքով վազելով անցնում են մեկ խուճապահար տղամարդիկ, կանայք՝ երեխաների ձեռքից բռնած, մեկ՝ վայրագ թաթարներ՝ արյունոտ խանչալները ձեռքներին: Խանում Խաթունը հանգիստ նստած է, աչքերը գրեթե փակ, փոքր-ինչ ճոճվում է:

Երբեմն նրա առջև կանգնում են ճարահատյալ զոհերը, ինչ-որ բան ասում ցածրաձայն, շտապով, պաղատում:

Խանում Խաթունը գլխով նշան է անում դեպ դարպասի դռնակը: Եթե կին ու երեխա է՝ բոլորին ներս է թողնում: Եթե տղամարդ է՝ ոչ բոլորին: Մեկին ներս է թողնում, մեկին՝ ոչ:

Օրինակ՝ այն գյուղացուն, որ այցելել էր Գարեգինին՝ ներս չի թողնում:

Ում որ ներս չի թողնում՝ սա ճարահատյալ քայլում է իր մահին ընդառաջ, և շուտով հեռվից լսվում է նրա մահվան ճիչը:

Հանկարծ Խաթունի առջև սարվոր թաթար է կանգ առնում.

– Սալամ ալեյքում, Խաթուն Խանում: Ախպրին մատաղ, Խանումին մատաղ, դոստուն մատաղ, ալլահը վկա, կնիկս մըռնում ա:

Թաթարի էշը քիչ հեռու է, կապած է չափարից:

Խանում Խաթունը նայում է նրան, ոտից գլուխ չափում, հետո գլխով է անում:

Թաթարը ներս է մտնում:

Բակում անցնելու տեղ չկա. կին ու երեխա, երբեմն՝ ծեր ու տղամարդ, բոլորը նստած ու լուռ, վախով նայում են թաթարին: Միայն որոշ ծծկեր երեխաներ են թնկթնկում: Մեջները քայլում է մի խարտյաշ երիտասարդ, հետները խոսքի բռնվում թաթարերեն, ձեռքին ջրով լի կուժ է, բաժակ, ջուր է առաջարկում: Սահակն է:

Բակում մի մեծ կաղնի է աճում: Նրա տակ՝ հովին, լիքը փախստական է նստած: Նա ձգվում է դեպ վեր ու վերևում՝ տան տանիքի վերևում, իր ճյուղերով միահյուսվում մեկ այլ կաղնու՝ որը տարօրինակաբար աճում է տան ներսից:

Թաթարը զգուշությամբ անցնում է, որ նստածներին չտրորի, Սահակին բարևում, մոտենում պատշգամբին, որից մուտքը տանում է տան խորք, բարձրանում, ներս մտնում:

Հյուրասենյակի հենց մեջտեղով հսկայական կաղնին է աճում, որը տանիքը քանդել ու դուրս է եկել, միահյուսվել բակում աճող կաղնուն:

Հաջորդը սպիտակ սենյակ է՝ բժշկական: Մի անկյունում սեղանիկի վրա դրված է «Բեզբոժնիկի» որմնաքանդակից պոկված ձեռքը՝ առանց մատների ծայրերի: Վերը փակցված է Մազմանյանի էսքիզը Հրատարակչությունների շենքի ու Վռամի մանկական ձեռքի: Կողքին բժշկական պահարանն է: Մյուս պատին՝ Աբեսալոմի ոսկեերիզ դիպլոմը:

Բժշկական աթոռին նստած մի աղջիկ կա՝ բերանը բաց, որին ստուգում է Աբեսալոմ Հմայակովիչը՝ Խանում Խաթունի որդին: Մի անկյունում նստած է երիտասարդ Միքայելը՝ Վռամի հայրը, Աբեսալոմի որդին:

– Դոխտուր, կնիկս էն էլ ա դուս չի գալի, մըռնում ա:

– Բերել չե՞ս կարող:

– Մըռնում ա, ասի էրթամ դոխտուրին պիրիմ՝ ասավ տիմանամ բդի ամա յավաշ յոխ:

– Ես չեմ կարող գալ, տեսնու՞մ ես ինչ է կատարվում, ինձ էլ կսպանեն, քեզ էլ:

– Այ էս Մոհամմադի ճրագը մարի թե կսպանեն: Առոք-փառոք սաղ-սալամաթ դոխտուրին տանիմ պիրիմ, դոխտուր կինիկս չոջուխս բիրիկ փրկի:

Աղջիկը բերանը բաց լսում է: Աչքերից կայծեր են թափվում:

Երկու էշ հեծած՝ գնում են սարեր: Աբեսալոմը գլուխը կապել է սարվոր թաթարի պես, հագնված է թաթարի հագուստ: Կարմիր խաչով սպիտակ ճամպրուկը կախված է էշի կողքից, խփվում է էշի մարմնին, ծածկված է քեչայով, բայց էշի շարժումներից կարմիր խաչի ծայրը մեկ-մեկ երևում է:

Աբեսալոմը նայում է ներքև՝ դեպ Շուշին, այնտեղ Բոսխի նկարներից է: Երևում են տների՝ դատարկ խոռոչ դարձած պատուհանները, ասես սև ատամնաշար:

Յայլայում մի ծղոտյա հոլիկում թաթարի կինը պառկած տնքում է: Աբեսալոմը մոտենում է նրան: Նրա աչքերը փակ են:

– Մա՛մ-մա, – ասում է կինը: – Մա՛մ-մա:

Աբեսալոմը մի պահ քարանում է, հետո ուշադիր նայում դեմքին: Վճռականորեն ճամպրուկը դնում է գետնին, բացում, լանցետը հանում, ամեն ինչ պատրաստում, մի արագ շարժումով խրում լանցետը թաթարի կնոջ փորը, կտրում: Մի պահ երևում է երկու շագանակագույն պտուկ և ուռուցիկ փորի վրա՝ բացված վերքի կարմիր գիծը՝ նրանց «միավորող» գծի նկատմամբ ուղղահայաց, մի քիչ թեք, ձախ պտուկին ավելի մոտ: Աբեսալոմը հանկարծ մի ակնթարթում ռետինե ձեռնոցներով ձեռքերն ասես վերքի մեջն է մտցնում, ուժով հանում է փորից իսկույն լացել սկսող թաթարյոնոկին, պորտը կտրում: Նայում է մանկան՝ օդում շարժվող ձեռքերին, մատիկներին. եղունգները տեղն են: Երեխային հանձնում է հորը:

Կինը դադարում է տնքալ:

Փորը կարելիս Աբեսալոմը մատը ծակում է ասեղով, մի կաթիլ արյուն է դուրս գալիս ռետինե ձեռնոցի վրա, ուշադրություն չի դարձնում, շարունակում է գործը:

Ոչխարները մարգարիտների պես սփռված են կանաչ լանջին, հովիվները սարից սար իրար են գոռում, լուրը հաղորդում.

– Հո՜, հո՜, հեքիմ դոխտուր մուբարաք, բարաքյաթ, Քիմիրին օղուլ վար, օղու՜լ, ասքյար գիլդի, ասքյա՜ր, ալլահ աքբա՜ր:

– Համմե՜՞:

– Ա՛սքյար եմ ասում, ա՛սքյա՜ր:

– Համմե՜՞:

– Տո ինչ համմե, քու տունը շինվի, օղու՛՜լ, օղու՛՜լ:

Ֆիլմի միջի ֆիլմի ժապավենը սկսում է հանկարծ այրվել, մեջը ծակ է առաջանում, մեծանում, նմանվում ջրային կարուսելի, մեջը տաշեղ ու տերև են պտտվում, կլանվում...

Վերջ ֆիլմի-միջի-ֆիլմի

29

1955

– Ստո՛պ, ստո՛պ, – գոռում է Վռամը, – սապո՛ժնիկ:

Լույսերը վառվում են, փոքրիկ կինոդահլիճ է, նստած է ֆիլմ ընդունողների հանձնաժողովը, որը գլխավորում է Սարգիսը:

Սարգիսը շատ է զարգացել, չաղացել, հասունացել, լավ կոստյումով է, փողկապով, բայց սապոգներով, մեկը քրքրված, ծակ:

Վռամը վեր է թռնում, վազում դեպ կինոխցիկը, կես ճամփին՝ նայելով հանձնաժողովի դեմքերին, ետ գալիս, նստում տեղը...

– Չստացվեց, – ասում է Սարգիսը: – Լավ է լրիվ չեք արել: Գոնե էդքան խելք ունեցաք՝ նախօրոք ահազանգեցիք: Ի՞նչ թաթար, ի՞նչ բան: Մեծահարուստների՞ տուն ենք մենք պրոպագանդում: Շուշի՞: Էդ ի՞նչ եկեղեցականի նկար էր պատին: Էդ պառա՞վն է որոշում, ում թաթարները կոտորեն, ինքը ինչ է, Ազրայի՞լն է: Հետո՝ էդ չեք ամաչու՞մ, ծննդաբերություն եք փաստորեն անսքող ցույց տալիս, էն էլ ում՝ թուրքի: Հակահեղափոխությու՞ն եք նախապատրաստում մեր կինեմատոգրաֆում:

– Էդ կկտրենք... – փորձում է Սարգսի խոսքի տարափը կանգնեցնել այն բարձրահասակ ռեժիսորը՝ որ գոռգոռում էր Վռամի վրա: – Էդ ուղղակի նախնական...

– Ի՞նչ նախնական: Լրիվ էլ վերջնական: Դուք գիտեք ես չեմ տեսնու՞մ: Էդ ի՞նչ կաղնի ա տան մեջտեղ, ի՞նչ եք ակնարկում: Բա էդ աղջիկը, աղջիկը, բա տենց ե՞ն մեր հարսները լինում: Բերանը բաց: Քիչ ա մնում ձի կուլ տա, հո կավբոյ չի՞, հայ եք նկարում, հա՛յ: Բա Սահակը տենց կպահե՞ր իրան հեղափոխության նախօրեին, ադրբեջաներեն կխոսե՞ր քաղքենու պես:

– Չենք կարող ոչնչացնել, – ասում է բարձրահասակ ռեժիսորը: – Փող է ծախսվել, ստուգումը գա՝ կասեն ուր ա: Փողի պատասխանատուն ես եմ: Դնենք դարակ մնա...

– Ստուգողը ե՛ս եմ, – քմծիծաղով ասում է Սարգիսը: – Հե՛տք չպիտի մնա սրանից, հե՛տք: Թե մեկնումեկը տեսնի՝ ես էլ, դուք էլ չկանք: Կդատեն ու վերջ, բարև Սիբիր, հաջող թոշակ: Ոնց ուզում ես փողը փակվեք: Հենա, «Մուզկամանդից» կտրեք:

Հետո որոշում է, որ հերիք է նախատել, կերան իրենց հասանելիքը, որոշում է դառնալ ավելի սիրալիր, կատակել նաև, դաստիարակչական նպատակներով, որ լրիվ չհուսահատվի սովետական բնակչությունը.

– Էդ էշերո՞վ ինչը նկատի ունեիք, որ ղարաբաղցիք էշ ե՞ն, – հանդիմանում է իբր սրամտորեն, հայրաբար: – Բա որ ընկեր Միկոյանն իմանա՞ր: Վա՛յ ես ձեր հնարամիտների ինչն եմ ասել, քիչ էր մնում սաղ կինոստուդիան վարի տայիք: Լավ է մեջներդ աչալուրջ մարդ գտնվեց:

Լրջանում է:

– Էն Մանդելշտամի ցիտատն էլ գիտեք թե չտեսա՞: Արգելված գրականությու՛ն: Ես ամե՛ն ինչ եմ նկատում: Մեզնից գաղտնիք չկա՛:

Վռամի դեմքը ծամածռվում է, դեմքին ծուռ քմծիծաղ է գալիս:

30

Կինոստուդիայի բակում խարույկ է, Սարգիսն անձամբ ժապավենը դնում է կրակի մեջ: Վռամն ուժասպառ նայում է, հայացքը մթագնած: Խուճուճ մազերը բիզ են:

Կողքից անցնում են մի արտասահմանցի ու Ինգան, որը նրա թարգմանիչ-գիդն է, ուսանողական պրակտիկայի է:

Ինգան թարգմանում է.

– Ֆըրստ ֆիլմ օֆ Համո Բեկնազարյան վոզ մեյդ ին 1925 ընդ քոլլդ Նամուս, շեյմ, նո, սորրի, դիգնիթի, բեյզդ օն ա նովել բայ ըն արմինիան կլասսիկ:

– Վաու, դիգնիթի: Յու րաշշնզ ար սոու ստաք վիդ սաչ նոբլ քանսեպտս արնթ յու:

Տեսնում են վառվող ժապավենը:

– Վոթս զի՞ս:

Ինգան պատասխանի փոխարեն նետվում է դեպ Սարգիսը, որը վտիտ թղթենուց դժվարությամբ մի մատղաշ, ճկուն ճյուղ է պոկել, երկար պտտելով, ծառը վիրավորելով, և, անեղունգ ձեռքով ճյուղը բռնած, ժապավեններն է կրակի մեջ փորձում պտտել: Ճյուղն այնքան ճկուն է, որ ժապավենը չի կարողանում տեղից շարժել, ինքն է ճկվում, ծայրը սևանում, հյութ է դուրս տալիս: Այնպիսի սև ծուխ է գալիս, որ վառվող պլաստմասի հոտը զգում է նույնիսկ դիտողն իր ռունգներում: Ժապավենը հաճույքով ճտճտալով է այրվում, շատ արագ, առանց ճյուղի օգնության էլ:

Ինգան հարձակվում է Սարգիսի վրա, դմբուզիկներով նրա կրծքին հարվածում: Ինգայի պայուսակը՝ թևից կախված, սավառնում է օդում: Սարգիսը ետ-ետ է գնում:

Վռամը սարսափելի հուզված է, գզգզված, մազերը բիզ, սակայն իրեն զսպում է, բռնում է Ինգայի ուսերը ետևից, մի կողմ քաշում:

– Ոչինչ, ոչինչ:

Ամերիկացին կարծես նույնիսկ զարմացած չէ:

– Ասա որ ավելորդ ժապավենն ենք այրում, – ասում է բարձրահասակ ռեժիսորը:

Ինգան չի պատասխանում, նայում է կատաղի հայացքով, որում արցունքի հետք չկա:

– Ֆիլմ, ֆիլմ, կապի՞շ, – ասում է բարձրահասակ ռեժիսորը: – Թուու մաչ ֆիլմ, թուու մաչ ֆիլմ՝ կապուտ, Հիտլեր կապու՛տ, թուու՜, ես քու անհասկացող շան որդի:

– Յես, ուի դու դաթ թու, բըթ ին ա մոր ինվայրնմեթալլի կանշիուս ուեյ, – ասում է արտասահմանցին:

Մոտենում է կրակին, մի կտոր ժապավեն՝ որ կրակը կտրել է ու որի ծայրը կրակից դուրս է, ոտքով քաշում դեպ իրեն, նայում բարձրահասակ ռեժիսորին.

– Սուվենի՞իր:

Ռեժիսորը կարկամել է: Սարգիսն էլ: Չեն կարող թույլ չտալ:

– Ձեռից կառնես, – ասում է Սարգիսը ռեժիսորին, շուռ է գալիս, գնում դեպ Տերյանի վրա իրեն սպասող սպիտակ քսանմեկը, ձեռքի ճիպոտը ծակ սապոգին խփելով: – Չըլնեմ չիմանամ մի կտոր մնաց, մեծ կտոր ականջդ կմնա:

Ճիպոտը գցում է Տերյանի վրա, նստում ավտո, մեկնում:

– Ձեռից կառնես, – հրահանգում է ռեժիսորը Վռամին:

Վռամը նայում է թղթենու վերքին՝ սպիտակ, երկար: Վերքից հյութ է կաթում:

Ինգան մոտենում է արտասահմանցուն, ձեռքը մեկնում:

– Քյըն այ հա՞վ դիս: Այ վուդ լայք թու քիիփ իթ մայսելֆ:

Արտասահմանցին հոժարակամ տալիս է նրան ժապավենի կտորը, քիթը կնճռոտում ժապավենի ծխի տհաճ հոտից, մի կողմ քայլում, որ մաքուր օդ շնչի:

Ինգան ժապավենը հավաքում, պայուսակը բացում, ժապավենը դնում է պայուսակի մեջ:

Ռեժիսորը նայում է Սարգիսի ետևից, հանկարծ նստում գետնին ու դմբուզները սկսում խփել գլխին.

– Գլխիս էս ինչ բերիր, գլխիս էս ինչ բերիր...

Վռամը գլուխը կախ կանգնած է թղթենու կողքին, բաց կանաչ գարնանային վտիտ թղթենու վերքից սպիտակ հյութը ծորում է առատ:

Կինոխցիկից դուրս է գալիս ցուցադրողը, գլանակ վառում, նայում այս ու այն կողմ: Կոնսերվատորիայի նախկին պահակն է:

31

Կոմայգու նստարանին նստած են Ինգան ու Վռամը: Վռամը գզգզված է, տխուր, բայց հանգիստ: Ինգային է տալիս Չարենցի գիրքը՝ խանձված էջերով: Կազմին ձեռք է պատկերված: Մատներն այրված են: Ինգան գիրքը թերթում է, հետո պայուսակը բացում, Վռամին է տալիս ժապավենի մնացորդը: Նայում են միասին կադրերը՝ լույսին պահած: Երբ կարճ ժապավենը վերջանում է՝ Վռամի աչքի առջև ֆիլմը շարունակում է ամբողջանալ:

Ֆիլմի-միջի-ֆիլմ 2

Աբեսալոմի տունն է: Խանում Խաթունն էլի դարպասի մոտ նստած է: Ներսում ողբի ձայն է գալիս: Բժշկական սպիտակ սենյակում դագաղ է դրած, շուրջը խմբված են ողբացող սև հագած նույն կանայք, որոնք բակում նստած էին ջարդի ժամանակ: Մյուս սենյակում՝ ուր կաղնին է աճում, տղամարդիկ են: Այժմ այն լուսավորված է. երևում է, որ սենյակի մի պատին Խրիմյան հայրիկն է պատկերված, ձեռքին թղթի շերեփ, կաթսայի մեջ է մտցնում, մյուսին՝ Արարատը, որի ներքևն Արաքսն է կապույտ գծով: Կաղնու ճյուղերը մեջընդմեջ խռնված են մարդկանց, որոնք հիմնականում կանգնած են լուռ, ոմանք ճյուղին հենված, ճյուղ գրկած, երբեմն չես էլ հասկանում, ճյուղ է թե տղամարդու իրան:

Հանկարծ ներս է գալիս թաթարը՝ կնոջ հետ, մանկիկը կնոջ շալակը: Բոլորը լռում են:

Մի խարտյաշ տղա մոտենում է նրանց, սառն ասում «նե վար»:

Ջահել Սահակն է:

– Հեքիմ դոխտուր մենիմ դոստմ, մեն օնուն ջանըն ղուրբանըն, մենիմ գյոնյուլդե ջեննեթ գիդդի:

Սահակը դժկամությամբ տեղ է տալիս, ցույց տալիս սպիտակ սենյակի կողմը: Թաթարը գնում է սպիտակ սենյակ, գլուխ տալիս դագաղին, հանգուցյալի ճարտար սառած սպիտակ ձեռքը վերցնում, նայում, շուռումուռ տալիս, համբուրում, կնոջը ցուցում, որ համբուրի:

Այն աղջիկը, որին բժիշկը բուժում էր՝ կատաղած աչքերը փայլատակելով, հարձակվում է նրանց վրա.

– Դու՛ սպանեցիր, դու՛ սպանեցիր: Քեզնի՛ց մատի վարակը կպավ, ի՞նչ ես եկել, քո լակոտը սպանեց...

Թաթարի կինը վախեցած ընկրկում է:

Միքայելը հասնում է, աղջկան ուսերից բռնում, ետ մղում.

– Մեծ տատը բան չի ասում, ես բան չեմ ասում, ինքը մեղք չուներ:

Աղջիկը հպարտորեն քիթը վեր է քաշում.

– Էդ էր պակաս ասեիր:

Սահակը, որ նրանց ետևն է կանգնած, Միքայելին նախատում է կամացուկ.

– Հերիք ա, պրծի, դուրս հրավիրի, շատ ես անվճռական, փորձանք են բերում...

Փոքրիկի ու Սահակի աչքերը հանկարծ հանդիպում են, Սահակը կտրուկ լռում է:

Աղջիկը կանգնում է մեջքով դեպ դագաղը, քիթը տնկում, վիզը հպարտ, ձեռքերը կրծքին խաչած, ասես պաշտպանելով հանգուցյալին, որ չթողնի թաթարն էլի մոտենա:

Միքայելը նայում է գեղազան փոքրիկ ձեռքերից երևացողին:

Դա Վռամի ապագա մայրն է՝ Սիրանուշը:

Վերջ երկրորդ ֆիլմի-միջի-ֆիլմի

Ինգայի ձեռքի ժապավենը վաղուց վերջացել է: Ինգան ժապավենը բաց է թողնում, այն կոլոլվում, հավաքվում է Վռամի ձեռքի շուրջ: Ինգան ծիծաղում է, հետո նայում Վռամին ու ծիծաղկոտ դեմքին տխուր, ցավակցող արտահայտություն տալիս, վեր է կենում, պայուսակը թափահարելով գնում, պիտի հասնի դասի: Կոմայգու կամրջակներից մեկով անցնելիս՝ շուռ է գալիս, ձեռքով անում Վռամին:

Երբ նա էլ չի երևում, Վռամը նայում է իր ձեռքին, մատները շարժում:

32

Վռամը սարսափելի հուզված է, գզգզված, զոլավոր բաճկոնով, կրծքի գրպանում՝ կարմիր վարդի գլուխ, բայց վերնաշապիկը կասավառոտկա է: Գնում է դեպ հիմնարկի շենք: Այդ հիմնարկում է նստում Գարեգինը: Դիմացը սյունից կապած է նրա ձին: Ձիու կողքով Վռամը երբ անցնում է, խեթ իրար են նայում մարդ ու ձի: Ձին աչքը թեքում է, նրան հետևում: Սա Պետական վերահսկողության կոմիտեն է՝ Մոսկովյանի վրա: Վռամը պահակի հետ բանակցում է, բարձրանում վերին հարկ... կանգնում դռների առջև, մտածում, թակում դրանցից մեկը, հետո վախվխելով ներս նայում...

– Ի՞նչ եք ուզում, – ասում է Գարեգինը: – Մտե՛ք:

Վռամը դռան ճեղք է բացում, ներս սողոսկում...

Մի քանի րոպեից փոքրիկ առանձնասենյակում, որտեղ մի անկյունում թամբն է, սեղանին՝ թղթերի աշտարակ, Վռամն է՝ կարմիր, գզգզված, իսկ Գարեգինը նրան է նայում բարկացած, զարմացած, բայց իրեն զսպելով, ու ասում.

– Ա՛յ տղա, դու մի հատ տղամարդ ազգական չունե՞ս, գա նորմալ հետս խոսի, բան հասկանանք: Դու էս ի՞նչ անհանգիստ տղա ես:

Վռամը գլխիկոր շուռ է գալիս, դուրս գնում:

33

Ավետիսը կագեբեի շենքում է, քայլում է նկուղային այն նույն միջանցքով, որով ժամանակին քարշ էին տալիս Պերճի հորը: Համազգեստով է, թևքին կարմիր թևկապ է: Անցնում է, առանց նայելու, այն խցի դռան մոտով, որի պատին Չարենցի տողերն էին: Ձեռքին բանալիների կապուկ է, պտտեցնում է մատի շուրջ, դնում գրպանը:

Բարձրանում է վեր ոլորապտույտ աստիճաններով:

Դուռը ծեծում է, մտնում մի փառահեղ առանձնասենյակ, չեստ տալիս:

Ղեկավարը նրան մոտ է կանչում, մի թուղթ տալիս:

Ավետիսը կարդում է թուղթը. «В связи с превышением должностных обязанностей и поведением, недостойным чекиста, сказавшимся в уничтожении важных улик, доказывающих элементы антисоветской деятельности, приказываю: арестовать Берикяна Саркиса Егоровича. Приказ привести в исполнение немедленно. Серов, Пискунов. С подлинным верно – Зарубян. Согласен: Микоян»։

– Полковником будешь, – ասում է ղեկավարը: – Братец зарвался, перещеголяешь. Хвалю! Вместе работать будем:

Ղեկավարի ետևը Ձերժինսկու նկարն է, սակայն փոքր է, երևում է, որ տեղն ուրիշ, ավելի մեծ նկար է կախված եղել որոշ ժամանակ առաջ:

Ավետիսն անթարթ, ձիգ կանգնած նայում է Ձերժինսկուն, որ աչքերով ղեկավարին չհանդիպի:

Ավետիսը կագեբեի զուգարանում է, էլի նկուղային հարկում: Ինչ-որ մուգ լաքաներ կան ողջ զուգարանը պատող, ասես բոսորագույն կամուֆլյաժ: Դեմքը հպում է պատին՝ լաքաներից մեկին, մի քիչ կանգնում:

Ծորակը բացում է, դեմքը սառը ջրով ողողում, նայում իրեն հայելում: Իր դեմքի փոխարեն տեսնում է Սարգիսի դեմքը, ետևում՝ իրենց հոլիկի առջև Թոխմախը, շիրիմները գնացքի պես իրար են հաջորդում, երկու նոր շիրիմ է նկատվում. Михаил Авессаломов Тер-Габриеля, գրված է մի քիչ մեծի վրա: Чибис, գրված է փոքրի վրա: Մեծն էլ է նորմալ չափսի համեմատ շատ փոքր, հայրանունն ու ազգանունը լրիվ չեն տեղավորվել:

Ավետիսը դուրս է գալիս զուգարանից, միջանցքով քայլում, աստիճանով բարձրանում, կողքից անցնողներին, շփոթվելով, «հայլ» է անում, չեստ տալու փոխարեն, նրանք էլ։ Մոտենում է ղեկավարի դռանը, ծեծում, չեստ տալիս, մտնում, մոտենում ղեկավարին, ծոցից հանում մի թուղթ, դնում առջևը:

Ղեկավարը կարդում է. «Прошу уволить по собственному желанию по семейным обстоя...»

– Ты что, с ума сошёл?

Ավետիսը քայլում է փողոցով, նայում շուրջը. արև է, մայիս, շոգ: Մարդիկ քայլում են ուրախ: Վերևում բզզում է կենդանացած սավառնակը: Հասնում է իրենց նոր բնակարանի մոտ՝ ակադեմիկոսների շենքում, Կասկադում, բարձրանում երրորդ հարկ, նախկին ակադեմիկոս Միսկարյանի բնակարանն է (դռան վրա ցուցանակը չեն փոխել), դուռն իր բանալիով բացում է, ներս մտնում:

Տունը լի է կահկարասիով, գրեթե տեղ չկա շարժվելու: Մի անկյունում ճխտած է Էվելինայի դաշնամուրը, ստեղներով դեպ պատը, վրան ինչ-որ տպավորիչ քանդակ՝ դեմքով դեպ պատը: Անճաշակ վերանորոգում է արված, շատ զիզի պիզի:

Մայրը նստած է բազկաթոռին, կողքին Սարգիսն է կանգնած:

– Переводят в туризм, – ասում է Սարգիսը: – Бросают на периферию:

Ավետիսը մոտենում է, գրկում նստած մոր գլուխն ու եղբոր գոտիկը, ճոճում:

– А меня в область искусства. Но подчистую:

– Загнали в бутылку, – ասում է Սարգիսը։ – Ну времена!

Մայրը նայում է Ստալինի սրբապատկերին՝ սենյակի անկյունում, որի տակ հանգած մոմ կա, շշնջում է.

– Փառք աստծո, սատանան չկա, տղաներս պրծան:

Ու երեսը խաչակնքում:

Սարգիսն Ավետիսի բաճկոնից անեղունգ ձեռքով ինչ-որ աներևույթ մազի թել է վերցնում, փչում: Հետո էլի շուռ գալիս, կանգնում, երեքով դեմքները դեպ ֆիլմի դիտորդը:

Նրանք երեքով այդպես միասին դառնում են սև-սպիտակ շատ տպավորիչ լուսանկար, ժամանակի սրտառուչ փաստաթուղթ, որ տեսնելուց մարդ հուզվում է:

34

Վռամը գնում է փողոցով, մտքում փորձարկում, թե ում ուղարկի Գարեգինի մոտ։ Սառաջևի՞ն: Քեռի Ղազարի՞ն: Ոչ մեկին հարմար չի գտնում, ամաչում է: Քեռի Վանյայի՞ն: Բայց նա ախր չկա: Գարեգինի ձին Պետվերահսկողության շենքի առջև չէ, ուրեմն նա ներսում էլ չէ:

Վռամը քայլում է Լերմոնտով փողոցով, ապագա Սայաթ-Նովայի կողքով, Կարապի լիճը դեռ չկա, այգիներն են կտրում, տները քանդում... Մրգերով ծառերն են խորտակում, մրգերն անօգնական թափվում են գետնին: Վարդը հանում է բաճկոնի վրայից, ուզում է գցել, չի գցում, ձեռքում պտտելով գնում է:

Վռամը տանն է, որը դատարկ, գրեթե առանց կահկարասի է մնացել այն հեռու օրից, ինչ ունեցվածքը քանդեցին-տարան:

Ննջարանում Սիրանուշը նստած է աթոռին, ձեռքը պարզած. քեռի Վանյայի որդին կավ է բերել ու նրա ձեռքն է քանդակում: Սենյակի մի անկյունում կախված է Միքայելի նկարը՝ սև երիզի մեջ: Ձեռքի նկար է, քեռի Վանյայի որդին է արել, քանի որ Միքայելը երբ մահացավ Սիբիրում՝ պարզվեց, որ ոչ մի լուսանկար չկա: Կողքին կախված է Սարյանի արած՝ Պերճի հոր դիմանկարի կրկնօրինակը, կիսատ. Պերճից է մնացել:

Վռամը հյուրասենյակում նստած է, լուռ ու խոժոռ, գլխավերևում Մազմանյանի մատիտանկարն է փակցված՝ Հրատարակչությունների շենքի էսքիզն ու Վռամի մանկական ձեռքի ուրվագիծը: Վռամը զոլավոր բաճկոնը չի հանել:

Դուռը ծեծում են: Վռամը բացում է դուռը: Ավետիսն է:

Վռամի շուրթերը դողում են:

– Կներես, – ասում է Ավետիսը, – լավ լուր ունեմ:

Վռամը մի կողմ է քաշվում, Ավետիսը մտնում է հյուրասենյակ, նայում. չի եղել այստեղ մի տասը տարուց ավելի: Նկատում է մատիտանկարը, մի կողմ նայում: Հայացք գցում վերանորոգված պինդ առաստաղին: Նկատում է Սիրանուշի սենյակի՝ ննջարանի փակ դուռը: Քմծիծաղ տալիս, ձեռքն ինքնաբերաբար տանում դեպ գրպանը:

– Դու ուզում ես կինո նկարես, չէ՞:

– Գալիս է առաջին անգամ մեր պատմության մեջ ամերիկյան ցուցահանդես, ամերիկյան գրաֆիկա: – Մատով ցույց է տալիս մատիտանկարը, շարունակում: – Շատ կարևոր միջոցառում է: Հետը գալիս է մոտ քառասուն ամերիկացի՝ նկարիչներ, արվեստագետներ, էլ եսիմ ով: Պետք է վավերագրական կինո նկարվի նրանց մասին՝ քրոնիկայի համար: Պիտի անընդհատ նրանց հետ լինես, ողջ նյութդ կտրամադրես ինձ, միասին կնայենք, կորոշենք՝ ինչ սարքել: Տեքստը գրողին հետո կընտրենք, կան արվեստագետներ, շարքային, պատրաստ են անել: Ընկեր Միկոյանն անձամբ է դիտելու:

Հաշվի առ, սա շատ կարևոր առաջադրանք է, սա քո ռեաբիլիտացիան է լինելու, որ էն պատմությունը մոռանան: Թե լավ անես՝ թույլ կտան լիամետրաժ:

35

Վռամը եռոտանիով կինոկամերայի միջից նայում է դեպ օդանավակայանի տարածքը: Ձմեռ է, բայց ձյուն դեռ չկա ու երկնքում էլ ամպ չկա:

Վերևում բզզոց է լսում: Նայում է վեր՝ մի փոքրիկ ինքնաթիռ մահվան օղակներ է կատարում: Նա կանգնած է դիմավորողների ամբոխում, օդանավակայանի դարպասի մոտ, քիչ հեռվում Ինգան է կանգնած, մի քիչ այն կողմ՝ Ավետիսը: Մեծ, չորս պտուտաթիերով ինքնաթիռը հռնդյունով վայրէջք է կատարում, գալիս, մոտենում, դիմավորողների դարպասից ոչ շատ հեռու կանգնում: Պտուտաթիերը դեռ լրիվ կանգ չեն առել։ Շարժական աստիճանը գալիս է, կպչում ինքնաթիռի դռանը: Շուտով դռնակը բացվում է, սկսում են իջնել ուղևորները՝ ամերիկացիք:

Հանկարծ տարածքը հեղեղվում է երեխաներով, որոնք, դիմավորողների շարքերից պոկվելով, դարպասի բաց դռնից դուրս են վազում ու օդանավակայանի տարածքով սլանում դեպ ժամանածները: Վերջիններս՝ աժդահա ամերիկացիք, կանայք և տղամարդիկ, կանգ են առնում, նրանց գլուխները շոյում:

– Ծամո՛ն, ծամո՛ն, գա՛մ, գա՛մ, – գոռում են երեխաներից ամենաակտիվները, բայց կան նաև փոքրիկներ, որոնք պարզապես զարմացած նայում են, ասենք մի չորս տարեկանի քույրիկն է թաթիկից բռնած քարշ տալիս:

Ամերիկացիները կանգ են առնում, գույնզգույն պայուսակներից իրոք հանում գույնզգույն ծամոններ, տալիս երեխաներին, կարծես գիտեին, որ իրենց այդ խնդրանքով են դիմավորելու:

Նրանցից մեկը՝ հսկայական կանաչ բերետով, հանկարծ չոքում է ու համբուրում օդանավակայանի ասֆալտը: Բոլորը նրան են նայում:

Երբ վեր է կենում՝ հայացքով հանդիպում է Վռամի հայացքին. Պերճն է: Վռամն ապշած է: Աչքերին չի հավատում: Ուժ է հավաքում, որ ճիշտ վարվի: Ուզում է գոռալ, բայց զսպվում է: Պերճը թաքուն ժպտում է: Աչքին արցունք է: Վռամին աչքերով իմաց է տալիս, որ միմյանց ճանաչել պետք չէ. Ավետիսը մոտակայքում է:

Ֆլեշֆորվարդ

Վռամը Պերճի ձեռքից բռնած՝ քարշ է տալիս նրան դեպ Պետվերահսկողության շենքը: Պերճը նույն բաճկոնով է, ինչ որ Վռամը նախորդ անգամ, կրծքի գրպանում՝ նույն վարդի գլուխը: Բայց շալվարը ջինս է: Ձիու կողքից անցնելիս Պերճը նրան շոյում է, ձին կարճ, հավան խրխինջ է արձակում:

Ներս են մտնում, բարձրանում երրորդ հարկ. Վռամը դուռը ծեծում է:

– Մտե՛ք, – ասում է Գարեգինը: – Ո՞վ է:

Վռամը դուռը բացում է, ներս է հրում Պերճին, դուռը փակում, ինքը դրսում կանգնած՝ ականջը հպում դռանը, փորձելով լսել ինչ է կատարվում:

Ձայն չի լսվում:

Ետուառաջ է անում միջանցքով, ինչ-որ բաներ ասում ինքն իրեն, ձեռքերով օդում շարժումներ անում:

Դուռը հանկարծ բացվում է.

– Վռա՛մ, նե՛րս արի, – ասում է Պերճն ընկերական քամահրանքով:

Վռամը գլուխը կախ, վախվխելով ներս է մտնում:

Վերջ ֆլեշֆորվարդի

36

Ամերիկացիք Գառնիի փլատակները նայել են, ավտոբուս են նստում, ավտոբուսը շարժվում է դեպ Գեղարդ: Ամերիկացիք աղմկում են, երգում: Ինգան թարգմանում է, հարցերի պատասխանում, շատ աշխույժ է: Վռամը նկարում է: Ավետիսը նստած է զգոն, զգաստ, տագնապած: Պերճը հեռու է նստած, ձայնակցում է երգին, Ինգային հարցեր տալիս կոկետաբար, դեր խաղում:

Հանկարծ ավտոբուսը կանգ է առնում. ձյունը շատ է, առաջ չի կարող գնալ: Ճամապարհը ձյունով փակվել է:

Ժողովուրդը դուրս է ելնում. կուրացուցիչ արև է, սպիտակ սարեր, ավտոբուսը կանգնած, շուրջը՝ բազմագույն ամբոխ, որպիսին այս սարերը երբևէ պատմության մեջ չեն տեսել:

– Որքա՞ն ճանապարհ է մինչ Գեղարդ, – հարցնում է ամերիկացիների ղեկավարը:

Ինգան թարգմանում է:

– Յոթ կիլոմետր, – ասում է վարորդը:

– Եկեք քայլե՞նք: Հե՛յ, ո՞վ է կողմ, որ ոտքով գնանք հասնենք, – գոռում է ղեկավարը:

– Այո՜:

Բոլոր ամերիկացիները ձեռք են բարձրացնում:

– Ինչպե՞ս թե ոտքով, ինչպե՞ս թե ոտքով, հեռու է, տեղ չեք հասնի, – իրար է խառնվում Ավետիսը:

– Յոթ կիլոմետրն ինչ է որ, հինգ մղոն, – ասում է ղեկավարը: – Հանգիստ կհասնենք մի քառասուն րոպեում, թե արագ քայլենք:

– Կմրսեք, կհիվանդանաք, – պաղատում է Ավետիսը:

– Արագ քայլելուց՝ երբեք: Հետո՝ բոլորս տաք հագուստով ենք:

Եվ ցույց է տալիս իրենց գույնզգույն վերարկուները՝ պլաստիկե կտորից, մեջը բամբակ:

– Գայլեր կան այստեղ, ու՜-ու՜, կհարձակվեն... ես իրավունք չունեմ...

– Մենք էլ իրենց հուշտ կանենք՝ ու՜-ու՜:

Ինգան ամենը ճշգրտորեն թարգմանում է, ներառյալ՝ ու՜-ու՜:

Ավետիսը կարկամում է:

– Գնացի՞նք, – դիմում է ղեկավարը խմբին:

– Գնացի՜նք, – արձագանքում է խումբը միաձայն:

– Վերջապես, չի՛ կարելի, ինձ գործից կհանե՛ն, արտասահմանցիներին արգելվա՛ծ է առանց ուղեկցի Հայաստանով ման գալ, – թախանձում է Ավետիսը:

– Դա էլ թարգմանե՞մ, – ասում է Ինգան:

– Վերջին մասը թարգմանիր, – ասում է Ավետիսը:

– Դու էլ մեզ հետ եկ, – ի պատասխան ասում է ամերիկացին:

– Ախր ես ոնց գամ, ախր սապոգս ծակ է:

Բայց նրանք, առանց նրա վրա ուշադրություն դարձնելու, շարժվում են: Իծաշարուկ, սարալանջով, ձյան մեջ խրվելով՝ առույգ քայլում են դեպ Գեղարդ: Պերճն աչքով է անում Վռամին ու Ինգային ու միանում խմբին:

Ավետիսը խուճապի մեջ է: Գրպանից ատրճանակ է հանում («կանացի բրաունինգ»), պարզում վեր, «կկրակե՛մ», գոռում:

Ինգան հարձակվում է վրան.

– Վե՛րջ տուր, հիմմա՛ր: Հիմա էլ ուզում ես ավալանշ լինի՞:

Կանգնում է նրա ու խմբի միջև, մեջքով դեպ խումբը, կրծքով դեպ Ավետիսը, ձեռքերը ծալում:

– Խելքդ գլու՛խդ հավաքիր:

Վռամը, կամերան շալակած, վազելով մոտենում է, ձեռքը դնում Ինգայի ուսին, զսպում: Ուշադիր նայում Ավետիսի ձեռքի ատրճանակին:

Վարորդը հանգիստ գլանակ է վառում, նստում ավտոբուսի աստիճանին ու հետաքրքրությամբ դիտում տեսարանը: Կոնսերվատորիայի նախկին պահակն է:

– Վերջս կտան թե իմացան, – մրթմրթում է Ավետիսը, իրեն կորցրած:

Բայց ամերիկացիներն իբր չեն էլ տեսել, չեն նկատում, զգում, որ ատրճանակ է հանել, գոռոցներին ուշադրություն չեն դարձնում, մեջքով դեպ նա՝ քայլում են, և վերջ: Ձյունը ճռճռում է:

Ավետիսը վարանելով ատրճանակը պահում է ծոցը:

Չիմանալով ինչ անել՝ նետվում է խմբի ետևից, հետո շրջվում ու ետ վազում.

– Դու՞ք ինչ եք կանգնել, ուրեմն բոլո՛րս պիտի գնանք, առա՛ջ:

– Ես լավ կադրի եմ սպասում, – ասում է Վռամը, – մենք կհասնենք, դու գնա:

– Այստեղ հայերին չի՛ կարելի մնալ առանց ուղեկցության: Սա ռազմական զո՛նա է:

– Թող մի քիչ հեռանան՝ որ լավ նկարվի, – ասում է Վռամը:

Ավետիսը կրնկի վրա պտտվում է, ձյան մեջ թաղվելով ընկնում խմբի ետևից: Թարսի պես էլ սրանք այնքան արագ են քայլում՝ մարշային արագությամբ:

Նորից է շուռ գալիս, մի քանի քայլ անում դեպ Վռամն ու Ինգան, ձեռքը թափ է տալիս, նորից պտտվում, փորձում խմբին հասնել:

Իսկ խումբը քայլում է խրոխտ, ռազմերթի արագությամբ, ասես իրոք ցեռեուում կոփված ծպտյալ զինվոր լինեն բոլորը՝ տղամարդիկ և կանայք. կարծես այլմոլորակային լինեն՝ մեծ, ուժեղ, գույնզգույն:

Վռամը՝ Ինգայի ձեռքը բաց թողնելով, եռոտանին ամուր խրում է ձյան մեջ ու հակվում ակնապակուն:

Բայց երբ նայում է կամերայի միջով՝ խումբը դադարում է լինել այլմոլորակային. ամերիկացիների փոխարեն, նրանց գույնզգույն վերարկուները հագած, երևակվում են այս ֆիլմի շատ ու շատ գործող անձինք. 27-ամյա կոմիսարը, քեռի Վանյան, Չարենցը, Բակունցը, Սևադան, Թոթովենցը, Միքայել պապը, քեռի Ղազարի կինը, Ավեսալոմը, Բեսիկյանը, Գարեգինը, товарищ Гаспарян-ն ու շատ, շատ ուրիշներ... Պերճը կիթառ ունի, ծնգծնգացնում է, ակցենտով երգում «Գորի գորի, մոյա զվեզդա, գորի սիյայ, զավետնայա». նրանք քայլում են խրոխտ, մարզական քայլքով, մինչև ծնկները խրվելով ձյան մեջ: Ոտքներին, սակայն, գույնզգույն վերարկուների տակ՝ խակի գույնի քաթանե շալվարներ են, բոլորի՝ կանանց և տղամարդկանց, և ոտնամանները նրանց մեծ մասամբ փաթաթաններ են, ու ոմանց ձեռքներին կա փոցխ, սառցատապար կամ ուրագ:

Եվ յուրաքանչյուրն անում է իրեն հատուկ մի բան: Քեռի Վանյայի գլխին օդաչուի սաղավարտ է, Անուշի ամուսնու ու 27-ամյա կոմիսարի՝ բուդյոննովկաներ, Սառաջևը քայլում է առանց շուրջը նայելու, գլուխը բարձր, ամբարտավան տեսքով, Նադյան՝ գույնզգույն վերարկուով, սակայն սապոգներով ու դույլերը ձեռքին, Ղազար քեռին կաղնու գերան ունի ուսին շալակած, Աճառյանը թաշկինակը բացում ու միջից ծծովի կոնֆետ է հանում ու առաջարկում կողքից քայլողին, և միայն Միկոյանը չի քայլում. ձնե բլուրին կանգնած՝ ձեռքը դրած ճակատին, որ արևից պատսպարվի (բայց նաև չեստ տալու է նման)՝ հետևում է նրանց քայլքին, դեմքին՝ բեղերի տակ, բարի կիսաժպիտ: Կիսանդրի է:

(Այս ամենը տեղի է ունենում կամաց-կամաց Պերճի երգին փոխարինող՝ Էվելինայի նվագի ուղեկցությամբ, որևէ կլասիկ գործ, Մոցարտ կամ նման բան)։

Օդում լսվում է սավառնակի ձայնը. այն մահվան օղակներ է կատարում:

(Երաժշտությունը փոխվում է. Շառլն է երգում)։

Կադրը հեռանում է, ասես այժմ սավառնակից դիտվելիս լինի, և իծաշարուկ գույնզգույն գիծը՝ ավտոբուսից ու երկու փոքրիկ կերպարանքից սարալանջով Գեղարդի ուղղությամբ ձգվող, երկարում է: Այդ գծից դեպ կերպարանքներն է նետվում մարդուկը, հետո ետ դառնում ու փորձում գծի ետևից հասնել, հետո նորից: Դիմում է Միկոյանի կիսանդրուն, չեստ տալիս, ինչ-որ բան զեկուցում, հետո էլի նետվում հեռացող օձագծի ետևից: Նրա անզոր փորձերի տեղում ձյունը սևանում է, տրորվում, հետքերն իրար են միանում, դառնում սև ավազանիկ, ասես գզվռտված շներից հետո:

Իսկ գիծը քայլում է անկանգ, ասես մի յուրահատուկ գույնզգույն թրթուր, ու ամենաբարձրից՝ արդեն երևում են Գառնու փլատակներն ու հեռվում՝ Գեղարդը, որոնց փորձում է միմյանց կապել գույնզգույն ոլորվող ու ճոճվող գիծը սպիտակ փայլփլուն սարալանջի վրա:

Իսկ հետո այն դառնում է գունավոր առկայծող բիծ՝ Հայաստանի՝ տիեզերքից երևակվող պատկերի վրա, Արարատի մուգ գագաթների՝ ասես երկու պտուկի նկատմամբ ուղղահայաց, մի քիչ թեք, մեծին ավելի մոտ:

Վերջ

Ֆիլմի հեղինակի ձայնը.

Ինն ամիս հետո ես լույս աշխարհ եկա: Ոչնչացված կինոյի հաշվին փաստորեն:

Էկրանը հանգչում է

2017

ԲՌԱՆԴԵՆԲՈՒՌԳ

Կամ ՊԱՐԶԱՊԵՍ ՊԱՏՄՎԱԾՔ

Мы не утеряли восторга перед происходящими на наших глазах метаморфозами бога, перед чудовищной перистальтикой его кишок — мозговых извилин.

Андрей Синявский

Մենք չենք կորցրել հիացմունքն աստուծոյ՝ մեր աչքի առջև տեղի ունեցող մետամորֆոզներից, հրեշավոր գալարակծկանքներից նրա աղիների – ուղեղային ծալքաոլորքների:

Անդրեյ Սինյավսկի

Ռուս ջահել տղա էր:

– Որտեղի՞ց եք գալիս, – ասաց ռուսերեն ու հետո քթի տակ ինչ-որ բան մրթմրթաց, որ Վահրամը չհասկացավ:

– Բեռլինից: Իսկ, կներեք, ինչ ասացի՞ք:

– Տոմս, – ասաց սահմանապահը:

Այս անգամ լսելի:

– Օ, դուք հայերե՞ն եք խոսում:

– Մեզ սովորեցնում են, – ասաց սահմանապահը ռուսերեն: – Ի՞նչ գույնի կնիք դնեմ: Գործուղմա՞ն եք գալիս, տուրիզմի՞, ապրելու՞, տեռորիզմի՞:

– Ծխեմ, մի քիչ ման գամ, ետ դառնամ ու թռնեմ Երևան, – ասաց Վահրամը:

Սահմանապահն առանց ձգձգելու խփեց կարմիր կնիքը:

– Բարի գալուստ, – ռուսերեն:

– Շնորհակալություն, – ասաց Վահրամը հայերեն:

– Խնտռեմ: Հաջող, – խնամքով արտաբերելով բառերը, ասաց սահմանապահը հայերեն:

Երկու տարի չէր եղել Ռուսաստանում, ետ էր մղվում, կարդալով ու նայելով, թե ինչ է այնտեղ կատարվում։ Սակայն հիմա ամենահարմար թռիչքն այնտեղով էր ստացվել։ Կար չորս ժամ: Ծխելն արգելել էին դեռ է՛լ ավելի վաղ։ Հանկարծ վերցրին ու արգելեցին օդանավակայանի ողջ տարածքում։ Ու վերացրին ծխարանները, որ առանց այդ էլ շատ չէին:

Սկզբում նորակառույց օդանավակայաններում ծխարաններ չկային, հետո տեղադրեցին ու մարդիկ հանգիստ շունչ քաշեցին, հետո հանկարծ կրկին հրամանով վերացրին, հակածխային համառուսաստանյան կամպանիա սկսվեց, գրեթե Պուտինի անձամբ հսկողության տակ: Այդ օրից օդանավակայանից 15 մետր հեռու պիտի կանգնեիր, որ ծխեիր:

Տիպական ռուսաստանյան վարք. չափն անցնել.

зайти слишком далеко, хватить лишку, пересолить, перехватить, переусердствовать, хватить через край, удариться в крайность, переборщить, впасть в крайность, перегнуть, перебдеть, завернуть, перехлестнуть, круто заложить, круто завернуть, круто взять, перехлестнуть через край, пережать, загнуть, перегнуть палку, перейти границу, подмикитчики, стахановщина, головокружение от успехов, два шага вперёд шаг назад, и поворот.

Այլ երկրներում, որտեղ ծխելու դեմ շատ ավելի վաղուցվանից են պայքարում, սակայն ծխարանները չեն վերացնում: Անկիրառելի օրենք ստեղծելը Ռուսաստանի ֆորտեն էր. որ օրենքը խախտվի, ու որ բոլորը քցված ման գան, իմանալով, որ իրենց ցանկացած պահի կարելի է եղունգի տակ պայթեցնել, քանի որ օրինազանց են: Անկիրառելի օրենքը պիտի լիներ մասսայական ու թույլ չտար բացառություններ: Իսկ որ եղունգի տակ չպայթեն՝ նրանք կըյուղեին այդ եղունգը, և այն կըքորեր սեփական գլուխը, այդպիսով լիովին պարզաբանելով, թե ինչի՛ են պետք անկիրառելի մասսայական օրենքները. նախ՝ որ բոլորին քցես, երկրորդ՝ որ բոլորը մեղավոր լինեն մեկընդմիշտ, հավիտյանս հավիտենից, երրորդ՝ որ քանի դեռ եղունգի տակ չեն պայթել՝ յուղեն այն, բայց չորրորդ՝ որ մշտնջենապես գիտակցեն այն փաստը, որ ժամանակավոր է այն փաստը, որ դեռ եղունգն իրենց չի պայթեցրել չռթացնելով: Ինչը նրանց դարձնի աղավաղված ու շփոթ ու ոչ երբեք ուղիղ ու քյասար: Բայց արտաքուստ՝ շատ քյասար, քանի որ օրենքը մասսայական է, ու պետք է թաքցնել վերը բերված չորս կետը, նախ՝ որպեսզի դրանք գործեն, երկրորդ՝ որովհետև ամոթ է, թե իմացվեց, երրորդ՝ որովհետև չի կարելի աղբը տնից դուրս բերել, դու հո հինգերորդ շարասյուն չես, արվամոլ եվրոպացի շան որդի:

Այդ աննորմալությունը ևս մեկ շտրիխ էր Ռուսաստանի վերջին տարիների ճոճքի, որ Վահրամը որոշել էր փոքր-ինչ հետազոտել ներսից այժմ, չորսը ժամ: Ինչու՞ ոչ ավելի: Ինչու՞ չէր այցելում Մոսկվա, Պետերբուրգ, ընկերներին, բարեկամներին, ծանոթներին: Էլ չասած՝ գնար Ռուսաստանի խորքերը... Քաշվում էր իրադրությունից, բայց նաև՝ վախ կար որոշակի. համոզված չէր, որ իրեն ներս կթողնեն, և որ ներսում ձեռք չեն տա:

Վերջերս իր ծանոթին՝ Արմենին, որն արևմտյան փողերով էր ապրում՝ ՀԿ էր, չէին թողել Մոսկվա, ասել էին «անցանկալի անձանց ցուցակում ես», սա մեծ շուխուռ էր արել:

Վահրամը հիմք ուներ ենթադրելու, որ ինքն էլ է մի այդպիսի ցուցակում: Հակապուտինյան գրառումներ ֆեյսբուքում ակտիվորեն էր արել իրադրության սկզբում՝ 2013-ից, հատկապես 2014-ին, հետո կամաց-կամաց դադարել առանձնապես շատ անել, ոչ թե քանի որ հավեսը փախել էր, այլ հասկացել էր, ուր է գնում իրադրությունը, տեսել էր, որ այդ սելավի դեմ իր գրածները հեչ, ու ինքը դրանով չէր զբաղված կյանքում ի վերջո, ինքը ոչ թե ռեակտիվ էր գործ անում, այլ պրոակտիվ: Ուղնուծուծով հակապուտինյան իր էությունը, իհարկե, լավ էլ հայտնի էր էֆեսբեի էֆենդիներին: Իր կազմակերպության մասին տհաճ հրապարակումներ լինում էին ռուսաստանյան մամուլում մոտավորապես կես տարին մեկ, ոչ շատ հաճախ, ինչը պարզապես նշան էր՝ որ տեղյակ են, հետևում են, թեև բան չեն հասկանում ու ստում են: Դե դա գուցե սուտ էլ չէր, այլ որոշակի՝ հակառուսաստանականության աչքի փուշ փնտրող միֆոլոգիզացիա. ինչպես երբ վայրին տեսնում է, որ բժիշկը հիվանդին հաբ է տալիս՝ ու մատնագիր գրում, որ սա վհուկ է: Որովհետև երբ բժշկին վերացնեն՝ իրեն կտան մի կիլոգրամ կարտոֆիլ:

Արմենն ուրիշ դեպք էր. 2013-ին, ճիշտ ժամանակին, հայտարարել էր, որ ինքն այլևս Արևմուտքի հետ չէ, սկսել էր աշխատել Ռուսաստանի ու Ղազախստանի հետ, հետո (երևի, փողն արևմտյան ակունքից ավելի հստակ էր գալիս) դարձի էր եկել, դարձել Պուտինին փողով – իսկ գուցեև առանց փող, զուտ դրա դիմաց հետագայում փող ակնկալելով – հայհոյողներից, ու Վահրամը զարմանում էր մինչ այդ էլ, թե մարդն ինչպե՛ս կարող է այդպիսի կտրուկ շրջադարձներ կատարել, իսկ հետո, երբ Արմենին Ռուսաստան չթողեցին ու նա շուխուռ բարձրացրեց միջազգային՝ իհարկե դա էլ թույլ էր տալու նրան է՛լ ավելի հաջողակ դառնալ Արևմուտքը կթելու հարցում։

Երևի նույնիսկ էֆեսբեն չի սիրում այդպիսի ռենեգատների, դրա համար էլ Արմենին ներս չեն թողել, սակայն ամեն դեպքում գուցեև իրեն էլ ներս չթողնեն, դրա համար Վահրամը մերժեց մի քանի կոնֆերանսի հրավեր ու նույնիսկ չգնաց կնոջ եղբոր հարսանիքին:

Այժմ որոշեց ի վերջո պարզել, օդանավակայանի ներսի մթնոլորտից հանկարծ զգաց, որ վայ թե ոչ մի հարց էլ չկա, առանց այն էլ մտածում էր որ իրենք շատ փոքրիկ երևույթ են, որ այդ հսկա պետությունը լրջով իրենց հարցը քննելով զբաղվի, քանի դեռ մասսայական գնդակահարման հրահանգներ չկան, ինչի դեպքում արդեն կզբաղվեին ոչ թե անձամբ իրենց հարցով, այլ պարզապես ստատիստիկորեն:

Ներսում շատ բան չէր փոխվել երկու տարում, ինչ ինքը չէր եղել Շերեմետյևոյում: Չինարենն էր ավելացել որպես գլխավոր երրորդ լեզու բոլոր հայտարարությունների, և նույնիսկ երկրորդ, անգլերենից էլ առաջ: Մարդ լիքը կար, սակայն կաֆեները շատ ավելի դատարկ էին, քան առաջներում, գուցե պատահականություն էր, իսկ գուցե սկսել էին երթևեկել մարդիկ, որոնց համար արդեն դյութի ֆրիում կաֆե գնալը պրոբլեմ էր, ռուսաստանցի թե չինացի. չնայած ռուբլու անկմանը կամ դրա հետ կապված՝ ժողովուրդն աղքատացել էր իհարկե:

Անձնագրային կետերը, իհարկե, հերթերով էին խցանված, ռուսաստանցիների համար նախատեսվածների հերթն ավելի արագ էր շարժվում, բայց էլի ոչ շատ արագ, իսկ մնացածներինը՝ շատ դանդաղ, ինչպես և նախկինում:

Մինսկ տանող պատուհանիկն ազատ էր, բայց միայն Մինսկ էր տանում՝ միայն «ընդհանուր պետության» քաղաքացիներին: Ռադիոն ասաց, որ Եվրասիական տնտեսական գոտու երկրների համար հատուկ պատուհանիկ ու հերթ կա, Վահրամը որքան նայեց՝ չգտավ, վերջը կանգնեց ամենափոքր հերթը, այն պատուհանիկի մոտ, որի վրա գրված էր «անձնակազմի համար», երբ անձնակազմ չէր անցնում՝ տղան նաև պարզապես հերթ կանգնած ուղևոր էր ընդունում:

Էլի շատ երկար, վիզայով լինեին թե անվիզա, ամեն մեկին առնվազն հինգ րոպեից ավել սպասեցնելով:

Վահրամն այնքան էր ճամփորդել աշխարհով, ու նաև Ռուսաստան եկել-գնացել ու այստեղ ճամփորդել, որ լավ գիտեր. ցանկացած երկիր իրավունք ունի վիզա չտալ որևէ մեկին կամ ներս չթողնել, նույնիսկ վիզայով: Որ անձնագիրը ստուգող ու կնքող սահմանապահներին իմաստ չունի փորձել բան բացատրել, հետները վիճել և այլն, թե քեզ լսել չեն ուզում:

Ոմանք մինչև հիմա չգիտեին կամ ձև էին թափում, թե այդպես չպիտի լինի, մինչդեռ Վահրամը պետության սուվերենությունը լուրջ էր ընդունում, չէր սիրում խաղ անել այն հարցերի շուրջ, որոնց դեմ խաղ չկար:

Ոմանք արժանապատվություն կամ իրավունք էին խաղացնում այս իրադրություններում, Վահրամը գիտեր, որ դա իմաստ ունի անել միայն պրոցեդուրաների համաձայն: Ովքեր որ ուզում էին պրոցեդուրաներից դուրս դա անել՝ միամիտ, անգրագետ, էմոցիոնալ կամ էլ դավադիր էին, ինչպիսին որ դարձել էր ռուսաստանյան բնակչության մեծամասնությունը, 2014-ից, այն պահից ինչ համարեց, որ Ղրիմը վերցնելը ճիշտ ու օրինական էր:

Իհարկե, եթե Ղրիմը վերցնելն օրինական ես համարում՝ կարող ես նաև փորձել վիճել սահմանապահի հետ ու քո ճշմարտությունն ապացուցել փորձել, երբ ինքը համաձայն չէ:

Եթե կանոն մի տեղ չկա, եթե կանոնը մի տեղ չի գործում՝ ապա ոչ մի տեղ ոչ մի կանոն չկա ու չի գործում: Իսկ ավելի բարդ մտածելն ավելի բարդ հոգեբանություն է պահանջում:

Եթե մի կանոնը խախտել կարելի է ու հայտարարել, որ դա էր կանոնը՝ ուրեմն մյուսն էլ ու բոլորն էլ, ուրեմն կանոնը բանակցման ու ուժի հարց է. կարելի է շուռ տալ սեփական օգտին, տվյալ միակ առիթով, հետո՝ էլի ետ:

Վահրամը նաև լավ էր զգացել իր կաշվի վրա, որ ողջ աշխարհը նաև համարում է, որ նույն Ռուսաստանի վիճակում է նաև Հայաստանը, որը «գրավել է» Ղարաբաղը՝ «խլելով» այն այն պետությունից, որին այն օրինականորեն «պատկանում էր»:

Եվ աշխարհի խելոք մասը, իհարկե, հասկանում էր, որ դա նույն դեպքը չէ, ինչ Ղրիմը խլելը, սակայն այդ մարդիկ քիչ են, իսկ «արտաքնապես»՝ նույնն է:

Ռուսաստանը միշտ էլ հատուկ դեպք էր: Վահրամը պատկերացնում էր, որ երևի կա ինչ-որ պրոցեդուրա, որ, ասենք, «կասկածելի» կամ ցանկացած մարդուն պիտի կանգնեցնես դեմդ ու րոպեներով բան չանես, սպասես, տեսնես հո հանկարծ չի՞ նյարդայնանա, կամ նման մի բան: Երբ տասը տարի առաջ Մինվոդիում էր իջել, հանդիպել էր ոչ թե միայն հինգ րոպե, այլ 15-20 րոպե կանգնեցնելուն, և հատկապես սադրելուն: Եթե համբերատար չեղար, թե չհպատակվեցիր հանգիստ՝ կարող են բանտարկել, կտտել, ի վերջո կարող են հաշմել կամ վերացնել: Հրեշին մի սադրիր:

Իր հերթը հասավ. թաքուն հետազոտել էր տղային, հերթից կողք կանգնել, որ պատուհանիկից ինչ երևում է՝ ծիկրակի. խախտում էր, եթե կողքով սահմանապահ անցնելիս լիներ՝ կհրամայեր տեղը դառնալ. տեսել էր, որ ջահել է: Կգերադասեր սահմանապահուհի, հայ տղամարդու ու ռուս աղջկա միջև կա քիմիա, սակայն ջահել տղան էլ ոչինչ, դեմքը դաժան չէր: Արդյոք լրի՞վ գործնական պահի իրեն, թե՞ զրույցի բռնվի, ասի, ասենք, «վերջապես կրկին եկա Ռուսաստան, ոնց էի կարոտել», մի քաղցրացնող, դիվանագիտական, քծնող բան: Տղան ջահել էր, Վահրամի քունքերը՝ սպիտակած արդեն, կարելի էր նաև տարեցի վերաբերմունք դրսևորել, թե հարկ լիներ, մի քիչ, չափավոր, զգույշ, միշտ պատրաստ՝ ետ կանգնել, թե չես ուզում հրեշին արթնացնել. տղայի տակից ու կողքերից հանկարծ ֆշշացնելով դուրս կգար 140 միլիոն յոթ գլխանի (հանած 16 տոկոս) դևը՝ Պուտինի գլխավորությամբ, ու շանսատակ կաներ Վահրամին, թե իրեն ճիշտ չպահեր ու նույնիսկ եթե պահեր՝ բայց իրենց մտքովն անցած լիներ: Որից, այդ 140 միլիոն յոթից, առնվազն երկու միլիոնը՝ ազգությամբ հայ, որոնցից սակայն հույս չկար, քանի որ եթե այդ 140-ից գոնե 16 տոկոսը համարվում էր, որ համեմատաբար նորմալ են կամ գոնե անհամաձայն ճիշտ այդպիսի՛ հրեշ լինելուն՝ ապա հայերի 2 միլիոնի մեջ այդքան տոկոս էլ չկար «նորմալների», ըստ Վահրամի ներքին զգացումի. մեծագույն մասը գլխակորույս տրվել էր նոր ռուսական լայթ ֆաշիզմի ախտին, վարակված էր մինչ ուղնուծուծը, որոշել էր, ադապտացվելու նպատակով, որ այդպես ավելի ձեռնտու է վայ թե: Եվ որպեսզի մխիթարվեն ու չզգան, որ իրենց ներսում բան են սպանում՝ տրվել էին գուցեև ավելի մեծ հաճույքով, ներշնչանքով, քան ընդունելի լինելու պարտադրանքն էր: Իսկ գուցեև՝ ոչ, որովհետև չգիտես, թե դևին կամավոր հպատակմանդ, տակը կզելու ո՛ր աստիճանը կբավարարի:

Վահրամը նախապես ստուգեց անձնագիրը. երկու տարի առաջվա Ռուսաստան գալու կնիքները կան, անձնագիրը դեռ նույնն է: Վրացական կնիքները չափից շատ էին, տղան գուցե հարցներ, ի՛նչ էր անում նա այդքան հաճախ Վրաստան գնալիս, Վահրամը ճիշտ պատասխանն էր մտածում. քեֆ անելու՞ էր գնում, տուրի՞զմ, բարեկամներին այցելելու՞, կոնֆերանսի՞ – գուցե պետք չէ՛ ասել, որ գործով։

Տղան չհարցրեց: Ավելին. նա նույնիսկ հայերեն գիտեր: Եվ ոչ թե որովհետև ծառայել էր Գյումրիի ռազմաբազայում կամ Հայաստանում տեղակայված սահմանապահ զորքերում, այլ, ինչպես ինքն ասաց՝ իրեն (ց) սովորեցրել էին: Իսկ թե ինչու՝ չասաց: Բայց Վահրամն իսկույն որոշեց, որ հասկացավ. օֆիցիալով՝ դա երևի Եվրասիական միություն մտնելու առավելություններից էր. որոշ սահմանապահների, երևի, գլխավոր բառերն էին սովորեցնում, որոնք կարող էին իրենց պետք գալ ռուսերեն չիմացող հայերի հետ հաղորդակցվելիս, ու նաև՝ որպես բարի գալուստի նշան... Դա հսկայական նորություն էր, հաշվի առնելով, որ առաջներում լատիներեն գրված անձնագիրդ պիտի թարգմանած ունենայիր, նոտարի կնիքով, որ Ռուսաստան մտնեիր... Ինչ լավ է, որ եկա, մտածեց Վահրամը, տես որքա՛ն կարևոր բաներ իմացա. գունավոր կնիքների մասին, սահմանապահների՝ հայերեն սովորելու...

Գունավոր կնիքը եթե Վրաստանն էլ օգտագործելիս լիներ՝ Վահրամը չէր կարողանա հիմա տղային խաբել, թե իբր գործով չէ, որ գնացել է Վրաստան: Իսկ ի՞նչ գործ կարող է ունենալ հայաստանցին Վրաստանում, թե բիզնես չէ, բացի «հինգերորդ շարասյունությունից»: Չէ՞ որ «գործուղումը» ռուսաստանցին, էն էլ պետական աշխատող, էն էլ ուժային կառույցի, 99 տոկոսով հասկանում է որպես պետական գործուղում: Իսկ Վրաստանի պետությունն Արևմուտքն է ընտրել: Ուրեմն... գնացել էր Ռուսաստանի դեմ դավեր նյութելու... Վրաստանը գունավոր կնիքներ չէր մտցրել, պարզապես քառանկյունները դարձրել էր կլոր ու մեծ՝ որ շատ տեղ գրավի մարդկանց անձնագրերում, որ գոնե մի քիչ նյարդայնանան, որ անձնագիրը շուտ է լցվելու, փոխելու պահը շուտ է ժամանելու։ Բայց դա իհարկե հեչ՝ Ռուսաստանի դևի դիմաց: Որն այս անգամ ոչ միայն բարի դուրս եկավ, այլև չափից դուրս բարի ու մի տեսակ՝ հոգնած, մաշված, ինչն էլ կարելի էր հասկանալ:

Հայերեն խոսող ռուս տղան մի կարգին լրջորեն չստուգեց էլ անձնագիրը, արգելված մարդկանց ցուցակների հետ չհամեմատեց, նույնիսկ լուսանկարը մի կարգին չտնտղեց, թեև այնտեղ Վահրամն առանց ակնոց էր, քանի որ անձնագրային բաժնում ավտոմատը լուսանկար անելիս որ լույս էր գցում՝ ակնոցը փայլում էր, դրա համար այս նոր, բիոմետրիկ անձնագրերի համար առանց ակնոց էին լուսանկարում, ու Վահրամի դեմքը՝ որ ողջ կյանքն ակնոց էր կրում, նկարում ուրիշ էր: Վրաստան գնալիս եղել էր դեպք, որ սահմանապահը հրահանգի ակնոցը հանել, հատկապես երբ Սերժը միացավ Եվրասիականին։ Վրացի կամ ադրբեջանցի, տեղացի: Էլ չասած, որ սկսել էին անպայման ստիպել, որ ուղեբեռը մեքենայից հանեն ու դնեն շարժվող գոտուն, ինչը մինչ այդ, երբ կարծում էին որ Հայաստանն էլ կստորագրի ԵՄ-ի հետ ասոցացման համաձայնագիրը, արդեն իսպառ վերացել էր:

Իսկ այս միամիտը կնիքը խփեց և վերջ:

Հիմա ինչի՞ ականատես եմ, մտածում էր Վահրամը: Երկրի սուվերենության կորստի՞: Պարզապես անձնական հեշտ վերաբերմունքի՞: Թե՞ իրական բարեկամության դրսևորման:

Երբ հրեշը քեզ բարեկամաբար է վերաբերում, ի՞նչ ես դու ուրեմն. հրեշի՞կ, փոքր ախպե՞ր, կուլ տրվա՞ծ: Թե իրեն հավասարազոր համարեր՝ պիտի թշնամաբար վերաբերեր, սա այդպիսի հրեշ է:

Կար ինչ-որ հավելյալ պահ այդ ամենում, որ Վահրամին ստիպեց վերագնահատել իրադրությունը:

Տղան ինքն էլ էր, հաստատ, ուրախ, որ շատ չպիտի զննի Վահրամին: Որ հրեշն իր կողքերից հանկարծ դուրս չեկավ ֆշշալով: Ու մի քիչ էլ անհանգիստ էր՝ որ լավ կլինի, որ այս մարդն արագ իր կնիքը ստանա ու շուտ գնա՝ քանի հրեշը դուրս չի եկել:

Նայեց Վահրամի ետևից փոքր-ինչ ավելի երկար, քան մյուսների, մտախոհ, անհանգիստ աչքերով ու, տեսնելով Վահրամի հանդարտ, հանդիսավոր հեռանալը՝ գլուխը թափ տվեց և ուրախ հոգոցով շուռ եկավ դեպ հաջորդ, արդեն անհամբեր դոփող զոհը:

Տեսնես սրա վրա կպայթի՞ հրեշը, թե՞ սա էլ դեռ փուստ:

Վահրամը հեռացավ ոտների ծայրերի վրա, առանց ետ նայելու, որ հանկարծ, իր մտքերը կարդացած՝ ետ չկանչեն ու բանտարկել որոշեն:

Հավելյալ պահ էին նաև արդեն զուտ ու բուն ռուս, ռուսաստանցի մարդիկ, որ օդանավակայանի սրահներում նստոտած էին կամ ներսուդուրս էին անում: Տարեց, երիտասարդ, տղամարդ, աղջիկ, կին... Լիքը տղամարդ՝ կիսառազմական հագուստով, խակի, կամուֆլյաժ, ուսապարկերով, մի քանի այդպիսի ջոկատ փաստորեն նկատեց Վահրամը. մազերը կարճ կտրած, վիզները՝ հաստ, ֆիզիկապես ուժեղ, ոչ էլ շատ երիտասարդ, ասես որսորդ լինեին՝ Սիբիր որսի գնալ պատրաստվող, բայց Վահրամը նաև կարող էր պատկերացնել, որ գնում են Դոնբաս, կռվի, որպես կամավոր... Սրանք, իհարկե, նրան ընդհանրապես չէին նայում, չէին նկատում, ինքն էլ էր խուսափում նրանց նայել, թե Սիբիր արձակուրդ գնալիս լինեին՝ հաստատ կնայեին, ուրեմն ճիշտ էր ինքը զգում. սրանք առաքելություն ունեին, չափից դուրս ջոկատային էին իրենց պահում, միասնաբար, պարզապես խումբ լինելու համար:

Մի քանի անգամ դուրս եկավ ցրտին, ծխեց, ետ եկավ: Հաճելի զրույց ունեցավ ներս թողնող անվտանգության աշխատակցուհու հետ, որին, թեև նախապես գիտեր, ի՛նչը դնի շարժական գոտուն, ի՛նչը հանի վրայից, ի՛նչը թողնի, սակայն հատուկ խոսացնում էր, սակայն հատուկ սխալներ անում, որ պրոցեդուրան երկարաձգի ու անձնական հարաբերություններ հաստատի շրջապատող աղջկա հետ:

Ձև թափելով, թե համենայն դեպս է հարցնում՝ հարցրեց. «գոտիս հանե՞մ», ու վերնաշապիկը քշտեց, որ մի պահ ցույց տա իր մազոտ ու գեղեցիկ սև փորը:

Աղջիկը հայացքով գնահատեց այդ փորը, սակայն մերժեց գոտին հանելու կարիքը:

– Սա ի՞նչ է, – ասաց աղջիկը, ցույց տալով շիշը, որ Վահրամը մի կողմ էր դրել:

– Մաքուր հայկական ջուր:

– Սա չեք կարող անցկացնել, պիտի խմեք այստեղ:

– Ես ծարավ չեմ, թողնեմ ձեզ՝ դուք խմեք:

– Ես չեմ ուզում:

– Լավ, դեն կգցեմ: Իսկ գուցե թողնե՞ք: Զուլալ ջուր է:

– Չեմ կարող, – հոգոց հանեց աղջիկը:

Եվ նույնիսկ ավելացրեց.

– Կներեք...

Վահրամը սիրում էր այդպես դևի հոգու հետ խաղալ: Այստեղ կարելի էր: Սա արդեն սահման չէր:

Ցույց տվեց ակնոցը:

– Իսկ սա հանե՞մ:

– Կարիք չկա:

– Մետաղ է, – նախազգուշացրեց Վահրամը:

(Չխաբեց, թե «ոսկի է»:)

– Դե եթե շատ եք ուզում՝ հանեք, – ծիծաղեց աղջիկը:

Վահրամը հանեց, առնական պրոֆիլն ու կեռ քիթը ցուցադրեց աղջկան, քիթը բարձր անցավ մետաղաստուգիչի տակով, ասես Մըսրա Մելիքի թրի:

Բայց հատուկ մի բան վերնաշապկի ծոցագրպանից չէր հանել. ինքնաթիռի մեջ տրված շաքարավազի բաժինն ու թաց անձեռոցիկը՝ «Աերոֆլոտի» լոգոների մեջ պարփակված:

Սարքը զնգաց:

Աղջիկը մոտեցավ ու ձեռ գցեց Վահրամի ծիծիկին:

– Սա ի՞նչ է:

– Սա իմ պտուկն է, – ասաց Վահրամը: – Ինքը քաղցր է, քանի որ շաքարով է:

Հանեց շաքարավազն ու անձեռոցիկն ու մեկնեց աղջկան:

Կողքի անցակետի մոտ տղա անվտանգության աշխատողը խոսեցնում էր աղջիկ անվտանգության աշխատողին.

– Ասում ես որտեղից ե՞ս: Տվերի՞ց:

* * *

Դրսում ցուրտ էր: Օդանավակայանի շենքը, որ համեմատաբար նոր էր, դեռ չէր հնացել, ու վատ վիճակում չէր, դրսում էլ, ներսում էլ: Սակայն տասնհինգ մետր հեռվում՝ ավտոբուսի կանգառում դրված մետաղյա աղբամանները ոտնձգված վիճակում էին, բռնաբարված: Մոխրամանային մասը դաժանորեն պոկված էր, կորած, իրենց մեջը լիքը աղբ էր, ու ծխողները, առանց նայելու, ծխուկները ներս էին շպրտում, բայց երևի առայժմս փոքրիկ հրդեհիկներ չէին բռնկվում ցրտի պատճառով. ծխուկներն արագ էին հանգչում:

Նայելով այդ ժխորին, Վահրամը որերորդ անգամ փառք տվեց իր ճակատագրին, որ ծնվել է Հայաստանում և որ կարողանում է այնտեղ ապրել: Հրեշը՝ իր գեղեցիկ, տգեղ, հալումաշ մասերով հանդերձ՝ ծփում էր ու ապրում, ավտոները գալիս էին, մարդ իջեցնում ու գնում, ավտոբուսներն ու մարշրուտկաները՝ համբերատար սպասում, մինչ մարդիկ ներսը նստեն, ուղեբեռները դնեն ուր պետք է, ետ ու առաջ էին քայլում թեթև հագնված տղաներ, աղջիկներ, դեռահասներ, տարեցներ, անվտանգության աշխատակիցներ, էֆեսբեի գործակալներ: Ասենք, նրանք երևի գրեթե բոլորն էին էֆեսբեի գործակալներ: Վահրամը հիշեց այդ հայտնի դեպքը՝ երբ Երևանում, տղամարդկանց բազմությամբ շրջապատված, դիպուկահարը վնասազերծում էր մի աղջկա պատանդ վերցրած թմրամոլին: Դիպուկահարը՝ դեմքը թաքցրած, պառկել էր գետնին ու նշան էր բռնում, իսկ նրա վրայով քայլ էր անում տղամարդկանց բազմությունը, մեկն էլ կռացավ ու նրան ախպերավարի համբուրեց: Հետո ողջ ֆեյսբուքը զարմանում էր, թե ինչու մարդկանց բազմությունը մի կողմ չէին քշել: Վահրամը միանգամից գիտեր, թե ինչու. այդտեղ բազմություն չկար. դրանք բոլորն անհամազգեստավոր գործակալ տղերք էին: Դա մեր հայկական զորքն էր: Տարօրինակ է, որ ոչ ոք դա չհասկացավ, իսկ Վահրամն ամաչեց դա բարձրաձայն հայտարարել:

Կապ չունի, նրանք օֆիցիալով էին ներգրավված այդ գործին՝ թե ոչ: Նրանք պարզապես դա էին, ինչպես և այստեղի բազմությունը: Եվ նա չէր զարմանա, եթե հանկարծ բոլորը շրջվեին դեպ իրեն, շրջապատեին ու բռնեին, ասելով.

– Դու մեզնից չես, դու այլ ես, ուրիշ, հինգերորդ շարասյուն, օտար, ժողովրդի թշնամի, արտասահմանյան գործակալ, դու իրավունք չունես այստեղ լինել, դու պիտի վնասազերծվես:

Եվ երգելով ու պարելով տանեին դեպ «ալիենադաֆե» գիլյոտին:

Հայերենը շատ հաճախ էր լսվում, ավելի, քան ցանկացած այլ լեզու, բացի ռուսերենից: Վահրամի շուրջ գտնվող հայերը նմանվել էին ռուսների, ավելի ճիշտ ոչ թե ռուսների՝ այլ ռուսաստանցի, նույնիսկ մոսկվացի անորոշ էակների. հագնված էին տիպականորեն այդ տեղանքի համար, թե մեծ քիթ ունեին՝ փոքրացած էին պահում, նրանց հարդարանքը, մազերի սանրվածքը համապատասխան էր միջին թվաբանականին, նրանց երեխաները խոսում էին ռուսերեն առանց ակցենտի: Իսկ երբ նրանք հանկարծ միմյանց միջև հայերեն մի երկու բառ էին փոխանակում՝ հանկարծ լսում էիր մի որևէ հեռու, կարոտված բարբառ, Քյավառի, Լոռվա, Լեննագանի թե Սյունիքի:

Վահրամը վաղուց նկատել էր այդ կերպարանափոխությունը. վաղուց արդեն Երևան-Մոսկվա ինքնաթիռի մեջ նստողները համեմատաբար լավ հագնված էին, նույնիսկ եթե գաստարբայտեր, կանայք՝ խնամված, երեխաները՝ ռուսախոս ու գոհ ու երջանիկ, լայն, հաստոտ դեմքերով: Լինում էին լավ խնամված տատիկներ, նույնիսկ հաշմանդամ, որոնց խնամքով տեղավորում էին սպասավորները... Այլևս քուրքով հոտավետ մարդ չէր պատահում, որ անկեղծորեն չգիտեր նույնիսկ, որ չի կարելի նստել ոչ քո տեղը, որ հերթ պահել չգիտեր անձնագրային անցակետի մոտ, որ չափից դուրս շատ ձեռքի ուղեբեռ ուներ:

Նույն մարդկանց էլ Վահրամը շատ էր տեսնում Հայաստանում: Երևանում, և ոչ միայն, ռուսերենը վերադարձել էր այնչափ, որչափ շատ-շատ մեկ էլ ութսունհինգին լսելի լիներ: Եվ եթե այն ժամանակ ռուսերեն բառեր էին հաճախ հանդիպում հայերեն խոսքում՝ այժմ, այս այցելուների, ամառը տուն եկածների շրջանում, հատկապես երեխաների՝ հակառակն էր. հայերեն բառեր էին ռուսերեն խոսքում:

Բայց Վահրամը դրանից դեռևս լրջորեն անհանգստացած չէր, քանի որ անկախությունը, սուվերեն երկիրն ու սահման բացելն օգնել էին, որ, թեկուզ անղեկ, բայց հայերենը՝ արևելյանն ու արևմտյանը, իրար գան, ու, թեկուզ անկազմակերպ, սակայն այնքան ուժգնանա լեզվի դիրքը, որ սա դեռևս մանրուք էր թվում, ու Վահրամը զգում էր, որ լեզուն էլի հաղթական է դուրս գալու պատմական այս վերուվարումից:

– Помнишь те розовые чайнички որ ես տվեցի... точно такие же только синие բերեց представляешь?

Երեխաները, կինուաղջիկ, երիտասարդները, փողոցով քայլելիս, թե հայ էին՝ ռուսերեն երեք բառ ու հայերեն մեկ բառ էին ասում սովորաբար: Բայց լիքը կար ոչ հայ: Ասում էին, այս տարի աննախադեպ շատ է եղել «տուրիստների» հոսքը, և պարսիկների ու Իրանից ընդհանրապես եկածների, թուրքերի ու արաբների, ինդոնեզացիների ու տայվանցիների թվում՝ սփյուռքահայերից բացի՝ շատ-շատ էին նաև ռուս ռուսաստանցիները, նաև շատացել էին միջինասիական դեմքերը: Ողջ ռուսաստանյան ուժային աշխատակիցներին զրկել էին արտասահմանյան անձնագիր ունենալու իրավունքից, և Հայաստանի հետ, ընդհակառակը, պայմանագիր էր կնքվել՝ որ կարող են այստեղ գալ ռուսաստանցիք ներքին անձնագրով: Ներքնագրով: Եվ ահա եկել էին: Թեև պատմում էին, որ Բաթումի ափին էլ էին շատ-շատ, ասում էին հիմնականում ռուսներ էին, ադրբեջանցիներ ու հայեր, ու բոլորով միասին էին քեֆ անում, ինչը ցույց էր տալիս, թե ինչ «մատից ծծած» է կովկասյան հակամարտությունները գենետիկ ու էթնիկական համարելը, չնայած ողջ քարոզչությանը. զուտ քաղաքական են, սարքովի, պնդեց Վահրամն իր ներսում: Մյուս կողմից, ջրի խաթր ժամանակավոր զինադադարը դեռ Մաուգլիից գիտեր, էնպես որ... Վա՛գր չէր պատահել Բաթումում պարզապես, վա՛գր:

Շերեմետյևոյի դիմաց աղբամանի մոտ կանգնած, Վահրամը նայում էր ետ ու առաջ անող հայ ջահել մայրիկին՝ երեխան մանկասայլակի մեջ, որ խոսում էր բջջայինով, ու զգում, որ, չնայած հրեշը հրեշ է, սակայն այս մայրիկն ու այս երեխան ապրում են այստեղ, այս դժվարին երկրում, հարմարված են, լավ նստած մեջը, ու էլի կհարմարվեն, պարզապես մի տխրություն կա. ոչ մայրիկը, ոչ երեխան չեն դառնա հայոց մշակույթն առաջ տանող, մշակույթի առաջադեմ մասեր կրող, գուցեև նույնիսկ դառնան, սակայն ոչ այն մասերը կրող՝ որոնք հայոց լեզվի հետ են կապված:

Երեխան՝ ինչ-որ բան ծծելով, կլոր գլուխը վեր հառած՝ անիմաստ թագավորական հայացքով նայում էր մերթ երկնքին, մերթ ուր պատահի, Վահրամին էլ նայեց անտարբեր, հայացքը մի կողմ տարավ:

«Կոլորադները», որ լիքն էին իր վերջին այցելության ժամանակ ու որոնք նույնիսկ Հայաստան էին սողոսկել՝ այլևս չկային: Իսպառ: Դա էլ էր կամպանիա, անցավ: Վահրամը հույս ուներ, որ ծխելու տեղերն էլ կվերաբացվեն օդանավակայանի ներսում, բայց ահա, երկու տարուց ավելի էր անցել ինչ փակվել էին, գուցեև մի հինգ տարի (ժամանակը թռչում էր գժի պես)՝ իսկ դրանք չէին վերաբացվել: Չնայած զուգարաններում թաքուն ծխելն էլի էր տեսել Վահրամն այսօր: Առաջին անգամները, երբ ծխելն արգելվեց, ինքն էլ չէր դիմանում ու զուգարանում, ներկաներից ներողություն խնդրելով, կպցնում էր ու մի քանի ղուլաբ քաշում, թե պիտի երկար սպասեր հաջորդ ուղևորությանը, իսկ օդանավակայանից դուրս գալը ռացիոնալ չէր լինելու: Բայց շուտ էր հանգցնում ու հետո դադարեց, քանի որ այն տարիքում էր արդեն, երբ չէր սիրում այլևս խախտել թեկուզև դևի կանոններ, մանավանդ, գուցեև, դևի կանոններ, թեև՝ ցանկացած կանոն խախտել այլևս չէր սիրում, իր արժանապատվությունն այլևս թույլ չէր տալիս մանկիկի պես բռնվել մանրուքի խաթր: Բացի, իհարկե, անմարդկային կանոնից:

Դրվածքը չէր փոխվում, ծխարանները չէին վերականգնվում, իսկ դա նշան էր՝ որ դևը всерьёз и надолго. ճկունությունը՝ սխալ ու չաշխատող օրենքը փոխել, դեմոկրատիային է հատուկ, Ռուսաստանի՝ ԽՍՀՄ քանդվելուց հետո առաջին տարիներին էր հատուկ, իսկ այժմ՝ 18 տարի, 14 տոկոս, մնացածը՝ հարյուր միլիոն:

Կամպանիաներն, ուրեմն, գալիս-գնում էին, իսկ դևը ճոճվում էր, որպես մի հսկա երկիր, որն արդեն նույնպես բավական դատարկ էր դառնում, և՛ դատարկվելով, որովհետև մարդիկ չէին ծնվում, և՛ որովհետև թողնում-գնում էին, և՛ որովհետև արգելում էին Արևմուտքից մարդկանց մուտքը որոշ չափով (ասենք ԱՄՆ-ից կրճատել էին կամ մարդիկ պարզապես տատամսում էին այցելել թշնամությունը վերականգնած, թեկուզև հռետորական մակարդակի, երկիրը – բայց ռուբլին ընկավ, ուրեմն կգան, այն էլ ինչպես, չնայած թշնամանքին, ինչ թշնամանք ինչ բան, ճամփորդելու դար է), և իհարկե այլ տեղերից էլ այդ արգելքը զգում էին մարդիկ ու ավելի քիչ այցելում այս անչափուսահման երկիրը, և այն փորձում էր բերել այլոց. միջինասիացի, ասիացի, չինացի, տեղը լրացնել, չինացիներին՝ մեկնելով որպես հարգված ռազմավարական դաշնակից, մնացածներին՝ նեյտրալ կամ գոնե ստրուկ, քանի որ իրենց երկրներում է՛լ ավելի վատ էր, քան այստեղ, նույնիսկ եթե այստեղ ստրուկ լինես անիրավ:

Վահրամը քայլեց այս ու այն կողմ, զգույշ՝ որ հանկարծ 15 մետրից ավելի չմոտենա օդանավակայանի պատին, որ հանկարծ չտուգանեն սխալ տեղում ծխելու համար, թեև շատ ուրիշներ դա անում էին: Ասում էին, կա հսկայական քանակությամբ ադրբեջանցի – բայց ոչ միայն հայկական ռեյսի պատճառով, ավելի լայն տարածքում ողջ օդանավակայանի մի շարք մուտքերի շուրջ՝ հաղթական հայերենն էր հնչում, ոչ մեկ այլ լեզու, և ահա, սահմանապահն էլ էր սովորել մի քանի հայերեն բառ, ու դա չէր կարող լինել միայն վերահսկելու համար, դա նաև նշանակում էր շատ ուրիշ բան, նույնիսկ եթե նախնական մոտիվացիան վերահսկելն էր:

Վահրամը նայում էր անցորդներին ու ուզում էր ասել. «ախր ես ձերոնցից եմ, ժողովուրդ, որքան եմ կարոտել ես ձեզ», ճիշտ ինչպես մինչ այդ՝ սահմանապահին. որքան եմ, ուզում էր ասել, կարոտ այդ մոտեցմանը, որ ինձ սիրեն, ուզեն, հարգեն, լավ վերաբերվեն հենց այստեղ, հենց իմ նախկին երկրի տարածքում, հենց իմ բազմադարյա մշակութային ընդհանուր արեալի տարածքում, ոչ թե այդ խորթ Եվրոպայում: Չնայած ասիացիների կտրուկ ավելացած քանակին: Չինարենին էլ եմ համաձայն:

Մեկը կողքից անցնելիս ասաց «Չիտա», ու Վահրամն իսկույն հիշեց «Վոռկուտա», ու նաև՝ Բուկուկուն, վերջինս՝ որովհետև մի անգամ քարտեզ նայելուց նկատել էր, որ վայ թե Բուկուկուն հասնելու համար ամենամոտ օդանավակայանը Չիտան էր: Իսկ հետո պետք էր լինելու գնալ որևէ տրանսպորտով, գուցե մեքենայով, գուցե՝ ամենագնացով, եթե ոչ շնասահնակով, ու աստված գիտի որքան ժամանակ, մի քանի օր: Բուկուկունի բնությունը, լուսանկարներից թե դատել՝ հրաշք էր: Ֆեյսբուքի ընկերուհի ուներ. այնտեղ էր ապրում, լուսանկարներ դնում պարբերաբար իր անտառային կյանքից: Վահրամի աչքերի առջև սկսեց ծավալվել այդ անծայրածիր երկրի քարտեզը, ասես «քաղաքներ» խաղար ինքն իր հետ, որոշ տեղանուններ՝ որ գիտեր, քանի որ ասոցացվում էին անցած-գնացած կյանքի հետ, այս կամ այնտեղ լսել էր, կարդացել, ասես այնտեղ եղել, ֆիքսվել էին, որոշներն էլ՝ բացարձակ անհայտ անցք:

– Բարև ձեզ, Նիկիտա Սեմյոնովիչ: Մենք հասել ենք: Դուք ե՞րբ կգաք:

– Իսկ ես հիմա ի՞նչ անեմ:

Երիտասարդը տաքսու բեռնախցիկից հանեց երկու ուսապարկ, մեծ ու փոքր, ու աղջնակի թեթև վերարկու: Մի ձեռքով հանում էր, մյուսով արդեն նախօրոք բջջայինով խոսում: Աղջնակը կողքն էր կանգնած, թեթևագույն զգեստով, մի յոթ տարեկան, այն հրեշտակներից, որպիսին լինում են ռուս աղջնակներն այդ տարիքում, ասես աղջնակի կվինտէսենցիա, ոսկեմազ խոպոպիկներով, երկարուկ, աղջնակության իդեալն ինքնին մարմնացած:

Տղան վերջացրեց զրույցը, տաքսին գնացել էր, ուսապարկերը գետնին՝ կանգնած էին դրանց կողքին ու բռնաբարված աղբամանի կողքին, քամու տակ: Մեծ եղբա՞յրն է: Խորթ հա՞յրն է, մտածում էր Վահրամը:

– Ինչ ենք անելու հիմա, – ասաց աղջնակը, համբերատար ու ձիգ կանգնած:

– Սպասելու ենք, – ասաց տղան:

Քամին եկավ ու խփեց ու մանր զիբիլը տարավ: Աղջնակը ձիգ կանգնած էր, հետո ոտների մատների վրա բարձրացավ, հետո իջավ: Էդպես մի քանի անգամ: Շատ թեթև էր հագնված: Սրսփաց:

«Չի հասկանու՞մ, որ մրսում է»:

Հաջորդ պահին երբ նայեց՝ աղջնակն արդեն թեթև վերարկուն հագել էր, արդեն այլևս այդքան չէր մրսելու, տղան օգնել էր հագնել:

– Ներս չե՞նք գնում, – ասաց աղջնակը:

– Հիմա հայրիկը կծխի՝ կգնանք:

Ծխախոտ վառեց:

Աղջնակն անշարժ ձիգ համբերատար կանգնած էր աղբամանի մոտ, քամին բոլոր ծխողների ծուխը նրա վրա էր բերում, նա տեղից չէր շարժվում, ոչ էլ հայրն էր ասում «տեղդ փոխիր»:

Համբերությունն այդ տոկունություն չէր այնքան, որքան՝ իշխանության բացակայություն: Իհարկե տոկունություն էլ կար: Դա ամենադժվար բանը չէր, ինչին նա պիտի դիմանար, որոշ բաների արդեն դիմացել էր, քանի որ այս կյանք էր մղվել ու այդպիսի մատղաշ ու անքերծ էակ դարձել տվյալ պահին. և եթե նույնիսկ առաջին անգամ էր այս մի դեպքին դիմանում՝ իր էությունը շատ ավելի լուրջ փորձությունների էր կարողանալու դիմադրել:

Մինչ այդ Վահրամը մի քանի անգամ որսացել էր հոր աչքերի արտահայտությունը. և՛ երբ նա դեռ մոբիլայինով էր խոսում, և՛ հետո, երբ նա հապաղեց, մինչ աղջկան բացատրելը, որ ուզում է ծխել, դրա համար են քամու տակ կանգ առել ու ներս չեն գնում:

Դրանց մեջ կար ինչ-որ սոսկում ու տագնապ, բայց նաև՝ ընտելացվածություն այդ վիճակին: Ավելի բարդ չէր վիճակը, քան եղել էր: Ինչ-որ անհուսություն էլ կար ու կար նաև անհույս սպասում՝ որ այդ անհուսությունը չի արդարանա: Տղան բարձրահասակ էր, նիհարոտ, ջլուտ ու պինդ: Վահրամը չգիտեր, թե ո՛վ պիտի նրանց միանա ճամփորդությունից առաջ: Մա՞յրը: Պա՞պը: Տա՞տը: Ընկերնե՞ր: Հեռախոսով տղան խոսում էր հարգալից, այդպես, ասենք, աներոջ հետ կխոսեն: Գուցե կինը ղեկին էր, աները վերցրեց լսափողը: Իսկ գուցե, չնայած «հայրիկ» է ասում, բայց խորթ հայր է... Վահրամի ներսում այդ սյուժեն գծագրվեց. մայրն ամուսնացած է եղել, բաժանվել է ու այս տղան է իր ընկերը, տղային հանձնարարվել է տնից աղջնակի հետ գալ օդանավակայան, մայրը բերում է իր ծնողներին... Իսկ գուցե հալալ հայրն էր, այնուամենայնիվ: Բայց ինչ-որ օտարոտի էր իրեն պահում աղջնակի հետ, վերջինս էլ նրանից լրիվ առանձին էր կանգնած:

Չնայած մարզիկի մարմին չուներ, սակայն, թե պետք լիներ, նույնպես կարող էր խակի հագնել ու գնալ Դոնբաս կամ Սիրիա կռվելու, բայց բախտը, երևում է, բերել էր, կյանքն առայժմս ինչ-որ այլ հնարավորություն տվել էր, գուցեև ոչ շատ պատվավոր՝ սակայն այլ, Վահրամը շնորհակալ էր, որ մաշված ջինսով է, ոչ թե խակի շալվարով, աղջնակի կողքին կանգնած, թեև չէր կարողանում հասկանալ, թե ի՛նչ մասնագիտություն կամ գործ կարող է տղան ունենալ. ոչ մի մասնագիտություն կամ գործ նրան չէր բռնում, նույնիսկ բջջային հեռախոսների վաճառքի կետի աշխատակից։ Ավելի շուտ կարող էր, չնայած անհամապատասխանությանը, ուսուցիչ եղած լինել, կամ այգեպան, այսինքն անգործ՝ սեփական այգին քչփորող, կարող էր, իհարկե, վերանորոգման բանվոր էլ լինել երբեմն։ Գուցե տռո՞լլ: Անգործ էր երևում տղան ու անմասնագետ, ոչ հարուստ, բայց կենցաղային անապահովությունից չնեղսրտած... Դրան սովոր, բայց դրա մինիմումին հարմարված... Այդպիսի կատարյալ աղջնակ չէր լինելու, թե իրենց կենցաղն է՛լ ավելի վատ եղավ: Ահա անցավ բոմժը, ուշադիր նայեց Վահրամին, չմոտեցավ, մոտեցավ տղային, տղան գլխի շարժումով նրան ճանապարհեց, բոմժը մոտեցավ ախրաննիկին ու գրկեց վերջինիս, վերջինս չառարկեց ու նրան մի կողմ չհրեց, ուշադիր լսում էր, թե բոմժն ինչ է ասում, իսկ սա խոսում էր, ախրաննիկին պինդ գրկած, սև ատամնախոռոչների միջով փչելով ուղիղ վերջինիս դեմքին (Վահրամը հոտն առավ. ցուրտ էր, բայց չօգնեց. Վահրամը ետ-ետ քաշվեց). երևում է վաղուցվա ծանոթ էին կամ ընկեր, ու քանի որ դա տարօրինակ էր՝ Վահրամը մտածեց որ բոմժն էլ է, երևի, անվտանգության աշխատող, և հիմա զեկուցում է իր տեսած կասկածելիների մասին։

Տղան ծխեց, ուսապարկը շալակեց, աղջնակինն էլ վերցրեց, հետո նրանք, 15 մետրը քայլելով ծխարանից մինչ մուտք՝ մտան օդանավակայանի շենք, որ անցնեն մետաղափնտրիչի միջով, Վահրամը որսաց տղայի վերջին, տագնապով ու անհասկանալի սպասումով լի հայացքը, որ նա շուրջն ածեց մինչ շենքի մեջ աղջնակի հետ անհետանալ:

– «Говорит Москва»:

– «Երևանն է խոսում»:

– «Говорит Москва»:

– «Երևանն է խոսում»:

– «Говорит Москва»:

Այսինքն՝ ամբողջ Ռուսաստանը, ողջ նախկին Խորհրդային Միությունը, ողջ նախկին «սոցիալիստական ճամբարը», աշխարհի կեսը, որ կոչվում էր «աշխարհի մեկ-յոթերորդ մաս» ու հետո՝ այդ ամենի կոլապսից հետո, կոչվեց «աշխարհի մեկ-վեցերորդ մաս», թեև առաջինը երկրորդից փոքր է, բայց երևի կարծում էին, իրենց խասյաթի համաձայն, որ վեցը մեկ է յոթից առաջ է, քանի որ այդպես է որոշվել վերևներում, ու նույնիսկ եթե նախկինում էլ եղել էր վեցը՝ էլի անհասկանալի էր, թե ինչպես այդ ամենի կոլապսից հետո չափսը չի փոխվել: Ինչ փոքր է մնացյալ աշխարհն ուրեմն:

Ինչպիսի զսպանակային, մատրյոշկայական պարզեցում. մի Լևիտանի կամ հետո մեկ այլ ռադիովարի կամ վարուհու խոսք՝ որպես ռուսական ողջ աշխարհի:

Եվ մեր դեպքում էլ՝ ողջ Հայաստանը-Նայիրին, ողջ Ուրարտու-Բիայնա-Արմենիան, ողջ համաշխարհային հայությունը՝ արևմտա- ու արևելա-, թուրքա- ու ռուսա-, պարսկա- ու հնդկա-, ամերիկա- ու արգենտինա-, – կերկերուն ձայնակցելով բամբ, ամեն դեպքում, թեկուզ կնոջ ձայն լիներ՝ բասային այդ հզոր բնին ծառի, ասես փոքրիկ խաղողի շյուղ՝ այդ բունն ի վեր տոկունորեն մագլցող, ասես երկու ծիտ կամ ջազային երգիչ՝ ասենք տղամարդ ու կին՝ իրար սիրող ու իրար հետ, իրար պաս տալով խաղիկներ, ռուլադներ արձակող: Ռազմավարական դաշնակցություն:

Եղել էր դար, ևս մեկ դար, մի քանի դար, «հազարամյա Ռուսիա», այն իր մեջ էր ընդգրկել հազար ու մի ապրած կյանք, հազար ու մի ճակատագիր, հազար ու մի անարդարություն ու զոհողություն և ահա հասել էին այստեղ՝ 21-րդ դարի արդեն բավական առաջ անցած այս պահին՝ ու լռվել: Աղջնակը՝ իր ուղիղ, սլացիկ, ասես երբեք չկռացող ողնաշարիկը կարապի տնկած վզի պես ձիգ, քյասար, անճոճ՝ հետևեց հայրիկին ու նրանք կորան օդանավակայանի մուտքից ներս: Տեսնես, երբ մեծանա, նա երբևէ կնկարվի՞ պոռնոֆիլմում: Իր հաճույքի համար, զուտ իր հաճույքի: Ոչ թե փողի կարիքից: Դրանից՝ մի քիչ, բայց հիմնականում՝ իր ազատությունից ելնելով: Բոմժը բաց թողեց պահնորդին ու կրկին, անցնելով աղբամանի կողքով, ուշադիր նայեց Վահրամին. լավ է չփչեց իր կողմը. ուզե՞լ ծխախոտ, չուզե՞լ. այդ է հարցը: Նա լավ տաք էր հագնված, մաշված, հոտավետ, սակայն ոչ այնքան անտանելի վերարկուով էր:

Աղբամանի դիմաց հսկա պաստառ էր, ՀԿ-ն գովազդում էր, որ մարդիկ փող տան սպիտակարյունության դեմ պայքարի համար: Գովազդը հաստատել էր ինքը՝ Պուտինը, որպեսզի աշխարհին չթվա, թե Ռուսաստանում արգելված է ՀԿ-ների գործունեությունը. թե թույլատրելի գործով են զբաղվում՝ ահա, հենց առաջին պաստառը, որ տեսնում ես՝ դա է: Երևի իր համադասարանցու վարորդի կնոջ ՀԿ-ն է: Բիզնես ռեկլամի պաստառներ չկային, դա զարմանալի էր ու զարմանալի չէր, քանի որ ռեկլամ անելու կարիք ունեցող բիզնես չէր մնացել, քանի որ ողջ բիզնեսը դարձել էր պետական: Միակ ռեկլամը, թե դա կարելի էր այդպիսին համարել՝ հեռվում օդ խոյացող բարձրահարկ «Ռադիսոնի» կատարն էր, որն ինքնին ճարտարապետական՝ արդեն վաղուց դեմոդե դարձած «ժամանակակիցության» մարմնացում էր:

Օդանավակայանի նոր ու դեռ լավ վիճակում լինելը, շուրջը ժամանակակից ճարտարապետության ներկայությունը («Նովոտելը», որ նախկինում «Աերոպորտ» հյուրանոցն էր, որում Վահրամը ժամանակին մնացել էր՝ նույնպես անասելի փոխված տեսք ուներ), ներսի կաֆեների տանելի ստանդարտ կահկարասին, ուտեստների որակը, – այդ ամենը, իհարկե, ազդում էին ներկա ժողովրդի վրա, դարձնում նրանց, երևի, փոքր-ինչ ավելի ոչ խամ ու սիրալիր, – քան թե իրենք կլինեին այլ պարագայում, ասենք՝ մետրոյում կամ պոլիկլինիկայում կամ միլիցիայի, այժմյան ոստիկանության բաժանմունքում:

Այս մարդիկ, այս հուժկու կառույցը, այս տեղանքն ապրել էին դարեր, հազարամյա գրված կամ հորինված պատմություն ու հազարամյա էլ՝ չգրված ու չհորինված, ու համաձայն էին ապրել իրենց այժմ հատկացվածը կրկին, իմանալով որ հետո ուրիշներն են գալու (բայց երբեմն նրանք դա մոռանում էին), և այդպես գրեթե հավերժորեն, ինչ էլ լիներ, ինչ Պուտին, ինչ Ղրիմ, ինչ իրար քցել, ինչ գառլախացնել մի ամբողջ 140 միլիոնանոց ժողովուրդ, ինչ միջուկային փոշի, ինչ տուֆտա, ինչ ֆառշ, ինչ զապադլո, ինչ դև, ինչ օմերտա, ինչ, ասենք, Կսյուշա Սոբչակ:

Վահրամի աչքի առջև կրկին եկավ քարտեզը. Բուկուկունը գտնվում էր գրեթե Մոնղոլիայի սահմանին: Այլ ծանոթ անուններից էին, օրինակ, Վլադիվոստոկը կամ Խաբարովսկը, բայց նա չէր ուզում հիշել չափից դուրս ծանոթ անունները, այլ նրանք՝ որոնք գրեթե կամ մի քիչ էին ծանոթ միայն, ինչպես նաև՝ որոշ անծանոթներ. Նո՛գլիկի, Օխա՛, ևս մեկ Ուխտա՛, իսկ գլխավոր Ուխտան պարզվում էր լավ էլ Հյուսիսային օվկիանոսից հեռու է, իսկ Վահրամը կարծում էր՝ ափին պիտի լինի, Արխանգելսկի կամ Մուրմանսկի պես, Էկիմչան, Տու՛նգալա, Նագո՛ռնի, Խատա՛նգա, Սասկիլա՛խ, Նորիլսկ, Դուդինկա, Միռնի, Նյու՛ռբա, Ալխա՛յ, Վիլյու՛յսկ, Նովի Ուրենգոյ, Սալեխարդ, Նիժնեվա՛տորսկ, Սուրգութ, Կոգալի՛մ, Բելոյառսկ, Սևեռոուռալսկ, Չելյա՛բինսկ, Իժև՛սկ, Պեռմ, Յա՛մբորգ, Նիդա և նույնիսկ Կուտոպյուգա՛ն:

Ահա այդ բոլոր տեղերից մի որևէ տեղն էին թռնելու, գուցե, աղջնակն ու իր հայրը: Իսկ գուցեև մեկ այլ տեղ:

Եվ Վահրամը չէր լինելու այլևս այդ բոլոր տեղերից և որևէ մեկում, կամ շատ-շատ (կյանքն անսպասելի շրջադարձեր ունի)՝ դրանցից մեկնումեկում միայն ևս լիներ երբևէ, սակայն կապն էր զգում, ազգակցական, տոհմական, ազգային կապն էր զգում, որոշ պատմությունների կապը՝ այդ ողջ ազգի հետ՝ իր ու այս քույր-եղբայրական, որի հետ տառապելով կամ խնջույքով կամ ասպատակելով կամ ոչնչացնելով կամ հետույք մտնելով կամ մատնաթուղթ գրելով կամ հերոսանալով կամ նահատակվելով այդ բոլոր տեղերը կառուցել էր, ստեղծել, բարձիթողի արել, որտեղ որ կային անհաշիվ ցուրտ մասսայական գերեզմաններ, հաճախ սառցե գետնի մեջ, և կա՛մ ոսկորներդ քշել-տարել էին գայլերը, կա՛մ՝ սիբիրյան շները, որոնք գայլից տարբեր չեն, ու հե՛տքդ էլ չէր մնացել քամու մեջ, ու՜, ու՜, բացի այդ տեղանքի անվան՝ քո ինչ-որ հաջորդի արյան մեջ առաջացնող տարօրինակ սարսուռից, ու եթե նույնիսկ ոչ ազգականիդ՝ ապա ճակատագրով ազգականիդ:

Բայց պատմվածքն այդ մասին չէր լինելու, քավ լիցի, Բեռլինի, Բեռլինի, Հրայրի, նրա կնոջ և Բռանդենբուռգի, մի հոյակապ տեղի, որում Վահրամը նույնպես չէր լինելու, սակայն Բեռլինում եղել էր, քանի որ վերադառնում էր այնտեղից:

Քանդված Բեռլինում, նորից կառուցված, հենց այդ գծի վրա՝ նախկին Պատի, Արևմտյանն Արևելյանից բաժանող, մի կողմից շատ ժամանակակից, թեև հեռու ամենաթանկանոց ու զարգացած, իմպերիալիստական շունչ ունեցող մասերից, սակայն նաև՝ շատ էլ մաշված, օտարազգիների, հատկապես թուրքերի, ինչպես նաև ռուսների, արաբների և այլնի բնակատեղի, սարսափելի կանաչ, կանաչը գալիս ու հարձակվում էր ու ուզում էր կլլել, խոնավ, ցրտոտ, սակայն մեղմ ցրտոտ ու անձրևային, կանաչ, ասես թե թող տային՝ այս ծառը, բույսը, թուփն ու խոտը հարձակվելու էին ու ոչնչացնեն մարդկային քաղաքակրթության մանրիկ հետքերը, ի տարբերություն հարազատ Բիայնայի, որտեղ, ընդհակառակը, մարդկային բազմահազարամյա քաղաքակրթությունն էր ոչնչացնում ցանկացած կանաչ ծիլ: Որոշ տեղերում տները՝ հատկապես անկյունային, ռմբակոծությունից փլված՝ այդպես էլ չվերականգնված, փոխարենը երեխաների համար գեղեցիկ բակ սարքած, որոշ տեղերում՝ գեղեցիկ, նախկին իմպերիալիստական տներ վերականգնված, կամ՝ անշուք նորերը կառուցված, սակայն դրանք էլ շքեղանում էին կանաչի հարձակումից – ինչպես նաև որոշները՝ այն գժական ժամանակներից, գունավոր սալապատ կամ ձևավոր աղյուսաշար – պատահաբար պահպանված այն գժական ժամանակներից, երբ Կլիմտի պես նկարիչներ էին ստեղծագործում աշխարհում, կար «մոդեռն» ու կար «արտ-դեկո» ու «արտ-նուվո» ու «բաուհաուս» ու «բոզարտ» ու կոնստրուկտիվիզմ:

Վահրամը հանկարծ հասկացավ, որ ինքը դեռ բնական ու փարթամ բնության տարերքում չի եղել: Այստեղ էլ, չնայած կանաչի հարձակմանը, բնությունն իհարկե շատ սահմանափակ էր, գուցե Բուկուկունում այդպես չէր, չնայած նախկին գուլագին, և այլ տեղեր Ռուսաստանի այն խորքում, սակայն էլ չասած աշխարհի ողջ մնացած մասերը, որոնցում նա եղել էր, ասենք Ճապոնիա և Շրի Լանկա, չնայած առերևույթ շքեղ բուսականությանը՝ երևում էր, որ այն տեղի է տվել, որ այն այլևս նույնը չէ, որ այն հալումաշ է փոքր-ինչ ու ոչ շատ բազմազան, որ այն համակերպվել է մարդու հարձակմանն ու նահանջել: Ոչ թե բնության անգութ արդուկից է խաշրվել, նսեմացել, մաշվել, այլ՝ մարդու կողմից իր դեմ իրագործված ցեղասպանությունից, որքան էլ որ ինքը դիմակայի ու փարթամ մնա՝ մեկ է խունացած է ու վայ թե այլևս ուշքի չգա լրիվ: Էլ չասած կենդանիները: Միայն միջատներն ու աղջիկներն էին դիմակայել՝ որ իրենց բնությունը մնա նույնքան շքեղ ու հարձակողական, որքան որ պիտի լիներ, և նույնիսկ ավելին. նաև՝ ռելիեֆը. բուսականությունն ու կենդանիները պարտվել էին: Իսկ գուցե նրանք երբևէ էլ այդպիսին չէին եղել, այսինքն բուսականությունը. գուցե նա միշտ էլ, բնության այլ, նույնիսկ ոչ մարդկային, նույնիսկ կլիմայական փոփոխական քմահաճույքներին ենթակա՝ եղել է անխնամ ու գզգզված ու ոչ ոք չի մտածել իր ներկայացուցիչներից՝ որ իրեն պահպանի կամ նորերը բուծի, բացի բնությունից իրենից, և ահա նա միշտ կիսահալումաշ վիճակում է, չհաշված այնտեղ, որտեղ Վահրամը չկա գուցե, մի որևէ Հնդկաստանի դեռ ձեռ չտված թաքուն մաս կամ Ամազոնկայի հովիտ կամ Քենիա, ասում են նաև Հարավային Աֆրիկա, չնայած Ամազոնկայի մասին էլ են ասում որ ոչնչացվում է, Ավստրալիայի մեջտեղնե՞ր, վայ թե ոչ, շատ է զարգացած, իսկ այստեղ՝ Բեռլինում, չնայած ծառերը համարակալված էին ու ամեն ծառ իր անունն ուներ՝ և դրանք գեղեցիկ էին ու կատարյալ՝ բայց էլի մնում էին մի տեսակ հատուկենտ, իսկ հարձակվողը հիմնականում անտեսք բարձր խոտն էր, կանաչ ցախավելի պես անկանգ ու ոչ շատ հետաքրքիր, որ բարձրանում էր հանկարծ հարձակողականորեն հոտավետ, հարուստ սևահողից, որ ճողփում էր ոտքերիդ տակ ու որի վրա նույնիսկ ճողփում էր ասֆալտն ու սալահատիկը, թեև ոչ թե ֆիզիկապես, քանի որ խնամքով էր դրված այլ ոչ թե մեր Բիայնայի պես, այլ՝ գաղափարապես, գիտեիր, որ նրա տակ, որքան էլ ամրապնդված լինի նա՝ էլի ճողփ է, ասես Սանկտ Պետերբուրգի տակի ճահիճ, ու նույնը՝ այս կլոր աշտարակների տակ, այս եկեղեցիների, ճիշտ ինչպես գերմանացիք իրենք, որոնց մեջ կային խեղճ, խելոք, արտասահմանցի, բարի, մաշված, համեստ, թուրք, լպիրշ, քծիբ, ամեն տեսակի՝ սակայն ամենաշատը հիշվում էր նրբին արիստոկրատ ֆոն Մոլտկեն, որն իհարկե չէ՛ր փոխելու իր դարավոր բիսմարկյան արիստոկրատիզմի ֆաշիզմն այն փուչ ու մանր պատճառով, որ ինչ-որ հոլոկոստ է եղել ու իր խեղճ ժողովրդի գլխին պատուհաս դարձել. նրա ոտքերի տակ՝ սալարկի ու շքեղության կամ նախկին Պատի ու տրամվայի գծի տակի ամրություններից ներքև՝ ճողփում էր այն նույն ճահճոտ սևահողը, ինչ Գեբբելսի կամ Գյոթեի:

– Ես մի քիչ նյարդայնացա իրոք, – ասաց Վահրամը Հրայրին:

– Ճիշտ էլ արեցիք: Ես ձեր համբերության վրա զարմացա, – ասաց Հրայրը:

– Բայց միգուցե ե՞ս ինձ սխալ պահեցի, դրանի՞ց էր:

– Չեմ գտնում:

– Իսկ միգուցե ես ինձ սխա՞լ պահեցի ի պատասխան:

– Կներեք, ինձ այդպես չի թվում:

Նրանք քայլում էին թուրքերի կողքով, դժվար հանդիպումից հետո, ու Վահրամը փորձում էր հասկանալ, թե ինչ կատարվեց: Թուրքերն ամեն տեսակ էին, սակայն գերակշռող մեծամասնությամբ՝ բարեհամբույր ու ապահով, նույնիսկ բարի, ոչ մի ագրեսիայի հետք նրանցից չէր զգացվում:

– Լավ, իսկ կարո՞ղ ես ասել, ինչու՞մն էր պատճառը նրա այդ վարքի:

– Գուցե փո՞ղը:

Փո՞ղը: Մի՞թե: Փողի մասին դեռ խոսք չէր եղել, սակայն ի վերջո խոսքը դրան էր հասնելու, և մի՞թե ֆոն Մոլտկեն արդեն նախապես փող էր, հող էր նախապատրաստում, որ վահրամենց իրենց հասանելիքը չտա:

– Կարծու՞մ ես: Գուցե... Մի՞թե այդ աստիճան:

– Չգիտեմ, գուցեև սխալվում եմ... չէ որ ես նրանց լավ չգիտեմ...

Հրայրը քսանինը տարեկան էր, կարող էր լինել Վահրամի որդին, մինչ այդ միասին էին աշխատում, վերջերս տեղափոխվել էր Բեռլին և, քանի որ Վահրամը պիտի այստեղ գար գործով՝ խնդրել էր, որ Հրայրն իրեն միանա, և Հրայրը ժամանակ էր գտել, և ահա նրանք ողջ օրը գործերն էին տաքացած քննարկել գերման գործընկերների հետ, որոնցից ֆոն Մոլտկեն Վահրամին նյարդայնացրել էր, ու Վահրամը չէր հասկանում, դա սուբյեկտի՞վ է, օբյեկտի՞վ, պարզապես իրենց աստղե՞րը չեն բռնում, թե՞ մի այլ բան: Մյուսը կին էր, բավական տանելի, բայց շեֆը Մոլտկեն էր, իսկ Վահրամի հետ էլ Հրայրն էր՝ իր որդու տարիքի, ու իհարկե Վահրամը, թեև շոյվում էր Հրայրի անվերապահ աջակցությունից՝ չէր կարող վստահ լինել, որ իր հեղինակությունը Հրայրին չի ճնշում, թույլ չտալով, որ նա իրականում հասկանա ու վերլուծի իրադրությունը:

– Էլ ուրիշ ի՞նչ պատճառ կարող էր լինել: Ինձ թվում է, նա պարզապես չի հասկանում գործի էությունը: Ողջ օրը բացատրում էի, իսկ վերջում նա նորից ասում է այն, ինչ սկզբում...

– Այո... Նրանք պարզապես երբեք այդպիսի ծրագիր չեն արել...

– Տեսնենք վաղն ինչ կլինի... Գիտես ինչ, արի վաղը գործից հետո կնոջդ բեր ու միասին գնանք ռեստորան, եթե կարողանաք: Ես ուզում եմ ձեզ ռեստորան հրավիրել, վերջապես ծանոթանալ կնոջդ հետ:

– Իսկապե՞ս: Շատ շնորհակալ եմ: Շատ շոյված եմ:

Նա զանգահարեց կնոջն ու տեղնուտեղը պայմանավորվեց, և ահա վաղն է, ու Հրայրը եկավ Վահրամի ետևից՝ հյուրանոց, որ միասին գնան կնոջը հանդիպելու:

Այդ փայլուն միտքը որ իր գլխում առաջացավ՝ Վահրամը գոհ էր, քանի որ երկրորդ օրն է՛լ ավելի վատ էր անցել, քան առաջինը, և այս ճաշկերույթը վայ թե միակ լավ կետն էր լինելու իր՝ Բեռլին գալու, մարդկանց առնչվող, իհարկե, քանի որ եղանակն ու բուսականությունը նույնպես լավ կետ էին: Նա նայում էր կողքից քայլող Հրայրին՝ որ փոքր-ինչ հուզված էր, որ հովանոց չկար, թեև ինքն ասել էր նրան՝ որ անձրևից չի վախենում, Հրայրը հաճախ դիտում էր իր սմարթֆոնը՝ որ ճանապարհը ճշտի, իսկ հետո պարզվեց որ սխալ՝ երկար ճանապարհ է ընտրել ու այդպես չեն հասնի, իր կինն արդեն սպասում էր ինչ-որ տեղ, սոված, աշխատանքից հետո, ավելի լավ է տրամվայ նստեն, իսկ Վահրամը, ինչպես միշտ, տոմսի համար մանր չուներ, բայց Հրայրն ասաց որ ունի, և ահա նրանք սպասեցին տրամվային, որ հասավ, Վահրամը տոմս գնեց Հրայրի փողով. ինքը գիտեր ինչպես տոմս գնել, Հրայրը՝ ոչ, քանի որ ուներ մշտական, ուսանողական թե ինչ:

«Ինչպե՞ս պիտի վերադարձնեմ մանրը», – մտածում էր Վահրամը. մանրն իրականում այնքան էլ մանր չէր. երկու եվրո ութսուն ցենտ էր մի անգամ տրամվայ կամ գնացք նստելը: «Խեղճ տղային ճաշի եմ հրավիրել ու փող եմ ծախսեցնում»:

Հրայրը երևաց երկու տարի առաջ Վահրամի աշխատատեղում, կոլեգաները բերեցին, Վահրամը սկզբում ուշադրություն չէր դարձնում: Եկավ որպես կամավոր, փող չէր ստանում, Վահրամին չէր մոտենում, սա էլ ժամանակ չէր գտնում նրանով հետաքրքրվել, սակայն հետո կամաց-կամաց գործընկերները սկսեցին ավելի ու ավելի հաճախ ասել «եկեք Հրայրին հանձնարարենք, նա կանի», Վահրամը չէր էլ հիշում թե ինչպես ինքն է՛լ սկսեց նրան բաներ հանձնարարել, որ Հրայրն անում էր իրոք լավ, հետո Վահրամը մասնակցեց նրան, որ Հրայրին սկսեն գոնե մի քիչ վճարել, ու իմացավ, որ Հրայրը վաղուց էր ուզել գալ իրենց հիմնարկ, և ահա եկել էր զրոյից, որպես կամավոր, ոչ փող կար, ոչ դրույք, որ նրան վարձեին, բայց կամաց-կամաց անձնուրաց աշխատանքով տեղ բացեց իր համար ու դարձրեց իրեն շատ կարևոր երիտասարդ օգնական, ու սկսեցին վճարել, ու հետո ավելի ու ավելի, երկու տարվա ընթացքում դարձավ թիմի սիրված անդամ:

Վահրամը մտածում էր, թե ինչու, և ուներ պատասխաններ, որոնք հետո կիսեց Հրայրի կնոջ հետ, Հրայրի ներկայությամբ, «կիսա-կենացներ կիսա-գյալաջի» փուլում ճաշկերույթի:

Կինը՝ Մարգարիտան, միացավ նրանց գնացքի մի կայարանում, Վահրամը թեև հարգանքով էր լի դեպ նրանք՝ սակայն իր համար մի քիչ մազալու էր, որ նրանք մարդուկնիկ են, որովհետև իր որդին էր Հրայրի տարիքի և դեռ ամուսնացած չէր, այսինքն երեխեք էին, չնայած բավական էլ արդեն մեծ, 29 տարեկանում ինչ երեխա, ինքն այդ տարիքում արդեն երկու երեխա ուներ, բայց չէր կարողանում լրիվ լուրջ ընդունել նրանց, ընկեր-ընկերուհի՝ լավ, բայց մարդ ու կին՝ մի քիչ մազալու էր: Մարգարիտան տեսնես ինչպիսին է լինելու – մտածել էր հաճախ: Նրա Հայաստան գալու անգամները Հրայրը նրան օֆիս չէր բերել ու ծանոթացրել, դե դա հասկանալի էր, ի վերջո ինչ կապ ունի, օֆիս է, ոչ թե տոհմ կամ նման բան: Հայ էր (հայուհի), գնացել էր Գերմանիա սովորելու ու, վերջերս ավարտելով, գործի դասավորվել, դրա համար էլ Հրայրը՝ թողնելով Հայաստանը, եկել էր այստեղ, քանի որ կինը չէր պատրաստվում իր գործը թողնել ու գալ Հայաստան, և Հրայրն ուներ նաև մեկ այլ նպատակ՝ Բռանդենբուռգում, ուր ընդունվել էր, լավ կրթություն ստանալը՝ մագիստրոս դառնալը քաղաքագիտության ասպարեզում: Իսկ դա լավագույն համալսարաններից էր համարվում այդ գծով Եվրոպայի:

Կինը երկարուկ էր ու բարալիկ, բայց լրիվ՝ հայ, ու Վահրամը, այժմ գնացքում նրա դիմացը նստած նրան տակնիվեր նայելով, մտածում էր, թե ովքեր են իր ծնողները, նախնիները, ընդհանրապես ի՛նչ կյանքով է ապրել նա անկախ Հայաստանում, ուր ծնվել էր: Հրայրն իր ընտանիքի մասին մի քիչ պատմել էր աշխատանքային ամիսների ընթացքում, իսկ Մարգարիտայի ընտանիքի մասին, բնականաբար, Վահրամը բան չգիտեր: Ինչ տարբերություն: Ե՞րբ նկատվեց Հրայրը: Վահրամը չէր հիշում, բայց հիշում էր, որ մի երկու անգամ առաջադրանք տալուց ու տեսնելուց հետո, ինչ է նա արել՝ երբ ուղղում ու ցուցում էր տալիս, որ շտկի՝ Հրայրն այնքան լավ էր հասկանում ու շտկում, որ աչքի էր ընկնում իր այդ կարողությամբ: Դա հաճախ հանդիպող հատկություն չէր՝ ուղղելու կարիքը ճիշտ, լավ, հեշտ հասկանալը, սովորելը, պատրաստակամությունը՝ շտկել ու մյուս անգամ ավելի լավ անել, ու նույնիսկ է՛լ ավելի կարևոր՝ չմոռանալ մյուս անգամները, թե ի՛նչ է հասկացել այս անգամ, ու դրա վրա հիմնվել, այսինքն սովորել ու զարգանալ ու օգտագործման դնել նոր կարողությունը:

Ավելի ու ավելի բարդ խնդիրներ էր ստանում Հրայրը, ավելի ու ավելի զարգացնելով իր կարողությունները, և դրա գրավականն էր նաև այն, որ երբևէ «ոչ» չէր ասում, միշտ պատրաստ էր անել այն, ինչ պահանջվում է, ու ավելին. կանխագուշակում էր, ինչ է պետք անել, նետվում անելու, և դա սկսած ամենատարրական բաներից. ասենք հյուր էր եկել ու հավելյալ աթոռ էր պետք. Հրայրը կնետվեր այն բերելու առանց խնդրանքի կամ հրահանգի սպասելու: Այդ համեստությունն ու անքինախնդրությունը, գումարած բավական զարգացած խելքին ու սովորելու ընդունակությանը, կամաց-կամաց այնքան սկսեցին աչքի ընկնել, որ մի օր Հրայրին ուղարկեցին նույնիսկ ծերուկ պրոֆեսոր ճարտարապետների հետ մի դժվարին արշավի, ուր նա պիտի նրանց կառավարեր, բայց նա այդ դեպքում էլ տակից դուրս եկավ, թեև դժվարությամբ, ու ետ գալով ասաց Վահրամին, որ ստիպված էր նույնիսկ մի անգամ գոռալ նրանց վրա, քանի որ ուշանում էին բայց չէին ուզում կտրվել իրենց գործից:

– Վախենում եմ, – ասաց, – որ նրանք իմ մասին բացասական կարծիք ունեն դրանից հետո:

– Ոչինչ, – մխիթարեց Վահրամը, – գործը գործ է, թե մեկնումեկը վիրավորվել է՝ այդպես էլ է պատահում:

Ճամփորդածներից բողոք չէր եկել, ըստ Վահրամի գիտցածի: Հասկանում էր. դժվար է եղել դրությունը. ստիպված է եղել տղան գոռալ իրեն պապիկ եկողների վրա:

Անհայտ է, թե հենց ո՛ր պահերից Վահրամը սկսեց ավելի ու ավելի համակրել Հրայրին. արդյոք դա նախ և առաջ աշխատանքային նրա արժանիքներն էին, թե մարդկային կամ էլ՝ բոլորը միասին, ոչ թե անմիջականորեն աշխատանքին առնչվող, այլ, օրինակ, բացի սովորելու հատկությունից՝ նաև այն, որ նա բավական ուղեբեռ ուներ արդեն սեփական կարծիքների, այն աստիճան, որ համարձակվում էր նույնիսկ բարձրաձայնել որևէ հանրային երևույթի վերաբերյալ, և դա հիմար կարծիք չէր լինում:

Նրա տարեկիցներից, որոնց Վահրամը դիտում էր, հաճախ հանդիպում էին նրանք, որոնք պարզապես բացարձակապես կարծիք չունեին: Գուցե երբևէ ձեռք բերեին և առայժմս լսում էին միայն ու ականջներին օղ անում, գուցեև երբևէ սկսեին արտահայտել, առաջ մղել, սակայն գուցեև երբեք որևէ կարծիք ձեռք չբերեին, չհետաքրքրվեին լուրջ բաներով, նույնիսկ եթե որոշեին լինել քաղաքագետ, կամ՝ առավել ևս եթե. դառնային այդպիսին՝ աբստրակտ իմաստով, առանց կարծիքների թե որտե՛ղ են իրենք խրված, ընկղմված, ու ի՛նչ է նշանակում այն ամենը, որ իրենց շուրջ կատարվում է, իրականում:

Մյուսները կարծիք ունեին, սակայն այն հաճախ պարզապես հիմարություն էր, կամ՝ այն, ինչ Վահրամն անվանում էր «իդիոսինկրատիկ», ասենք՝ երբ խոսում էին կրթության ճգնաժամից՝ կարող էին լրջով ասել «բոլոր ուսուցիչներին պետք է մորթել», դա իհարկե էմոցիոնալ էր:

Հրայրը, ահա, և՛ ուներ հաճախ մտածված կարծիք: Ե՛վ համարձակվում էր, չնայած ջահելությանը, ուրիշների ներկայությամբ այն արտահայտել: Ե՛վ դա հնչում էր բավական ծանրակշիռ: Համենայն դեպս՝ Վահրամի ականջին:

Վահրամը մտածում էր, որ ինքն էլ, այդ տարիքում, և նույնիսկ ավելի վաղ, երևի (հաստատ) կարծիք հայտնում էր ու էլի ոչ լրիվ հիմարություն, և ուներ ընկերներ էլ, որոնք այդպիսին էին, սակայն ժամանակները փոխվել էին, ինքն էլ տարիք առել, ու կամ հաճախ չէր լսում այդ տարիքի տղաների ու աղջիկների կարծիքներ, որովհետև իր դեմ ամաչում էին արտահայտել, կամ՝ իրոք այս յուրահատուկ ժամանակաշրջանում մարդիկ սկսել էին ավելի ուշ հասունանալ կամ այլ կերպ, ու գուցե այդ պատճառո՛վ կարծիք չունեին շատ բաների վերաբերյալ, որոնք բավական կարևոր էին Վահրամին թվում: Այլ միգուցե ունեին այն բաների վերաբերյալ, որոնք Վահրամին կարևոր չէին թվում: Իսկ թե կարծիքի փոխարեն մաքուր կարծրատիպ էին հայտնում՝ դա էլ Վահրամը կարծիք չէր համարում, այնպես՝ ինչ-որ մեկի, դասագրքի թե ինտերնետի թե պետական գաղափարախոսության թե ինչի թութակային կրկնություն, որն իմաստ չուներ:

Գուցե աշխատանքային բարեմասնություններին գումարած այդ շնորհքը՝ կարծիք արտահայտել, այդպես տպավորություն էր գործել, որ Վահրամը հատուկ վերաբերմունք էր ձեռք բերել դեպ Հրայրը, սակայն իհարկե նաև վերջինիս բարեկրթությունը, որը սակայն ավելի ինքնըստինքյան պահանջվող բան կարող էր լինել. թե միայն դա լիներ՝ վայ թե Վահրամն այդ հատուկ վերաբերմունքն այդքան չզգար:

Բնակվում էր Հրայրը քաղաքի կենտրոնում՝ Սախարովի, նույնիսկ Ազիզբեկովի հրապարակի մոտակայքում, քանի որ՝ հնուց էր իր ընտանիքն այդտեղ բնակվում, և այդ իսկ պատճառով թե իր էության՝ գիտեր նաև բավական պատմություններ մայրաքաղաքի այդ կենտրոնի մասին ու թե ինչ է այն եղել առաջներում: Նաև հետաքրքրվում էր դրանով, ինչպես նաև մեր անմիջական պատմությամբ ընդհանրապես, ինչը նույնպես նրան տարբերում էր իր սերնդակիցների մի ստվար մեծամասնությունից, որոնք ո՛չ գիտեին որ իրենցից առաջ պատմություն է եղել, ո՛չ էլ ուզում էին իմանալ, այլ կա՛մ ընդհանրապես համարում էին որ իրենք առաջացան ու աշխարհն իրենց հետ, կա՛մ էլ համարում էին, որ մոտավորապես Տիգրան Մեծից ու Վարդանանքից հետո միանգամից եկել է անկախ Հայաստանը և իրականում որ այն հենց այն ժամանակների նույն Հայաստանն է, պարզապես ավելի փոքրացած՝ թուրքերի պատճառով:

Կամ էլ այդ նոր սերունդները եկել էին գյուղերից, որտեղ, ըստ երևույթին, պատմություն ընդհանրապես չէր եղել, քանի որ իրենք չէին համարում իրենց նախնիների պատմությունն արժանահիշատակ, և կամ պարզապես ամաչում էին, որ գյուղացի են եղել մինչև քաղաք գաղթելը, ու այդ իսկ պատճառով իրենց ուղեղի մեջ ջնջում էին իրենց գյուղից ելնող պատմության ծուխը, լաստիկով, ու ուղեղը նրանց դառնում էր իր որոշ մասերում ծալքազուրկ, գալարազուրկ, միայն տեղ-տեղ ջնջման հետքի արահետը՝ մանր-մունր սև փշրտանք վրան կպած: Թե պիտի գաղթեին Ռուսաստան կամ Լոս՝ դա օգնելու էր, թե պիտի դառնային ոստիկան կամ հանրապետական՝ նույնպես, մի խոսքով թե պիտի աշխատեին հարմարվել ու պարզապես կյանք ապրել՝ դա հաստատ հեշտ ու ճիշտ ուղի էր, մինչև որ կյանքը չկուտակվի իրենց մեջ այնքան, որ չկարողանան այլևս խուսափել ինչ-որ բաների մասին լրջորեն մտածելուց, և դրանից հետո արդեն ունենալու էին երկու ճանապարհ. կա՛մ սկսել հասկանալ ու իմաստունանալ, թեկուզ ուշացումով, կա՛մ էլ դառնալ (կամ մնալ) բութ ու հիմար: Իսկ թե մինչ այդ հասցրել էին, իրենց միջավայրին ծառայելով, այս կյանքի հանդեպ հանցագործություններ կուտակել՝ ուրեմն է՛լ ավելի բարդ էր լինելու իրենց վիճակը, քանի որ, թե հասկացող հանկարծ դառնային, պիտի շատ տանջվեին, կամ քողարկեին իրենց տանջանքը՝ սուտ հասկացող դառնալով, նրանցից, ով թվում է ճիշտ է ասում ինչ ասում է՝ բայց մեջը կա մի կաթիլ թույն որը ողջ տակառն է թույնում ու վնասակար դարձնում, դե իսկ եթե դեբիլ էլ մնալու էին՝ ուրեմն անվնաս էին ու նրանց հետ նույնիսկ կարելի էր շփվել, ինչպես անմեղ անասունի, առանց մեծ սպասումի: Այդպիսիները պարզապես հաշիվ չէին, այսինքն աստծու սխալանք, այսինքն մեծ կորուստ:

Հրայրն այնքան տարբեր էր այդ տիպից, այնքան էր դուրս ընկնում այդ կանոնից, որ շշմեցրել էր Վահրամին ու գամել իր վրա վերջինիս ուշադրությունը: Իհարկե, ուրիշներն էլ կային՝ լավ երիտասարդներ, գուցեև անմեղ ու վերը նկարագրածից շատ հեռու, սակայն քիչ էին հանդիպում Վահրամին, իսկ հանդիպում էին հիմնականում վերը նկարագրածին շատ համապատասխանները: Իսկ որ ուրիշներն էլ կային՝ դա էլ շատ ուրախալի էր, թեկուզև ավելի քիչ լինեին, որովհետև դա նշանակում էր, որ բազմազան է հայոց ազգը և, ընդհանրապես, ողջ մարդկությունը, ու կան, կան այդ մարդկանց մեջ նաև նրանք, որոնց փոքրամասնական գոյությանը հենվելով՝ սույն աշխարհը դեռևս պահպանելու է մի միկրոսկոպիկ մասնիկ իմաստավորության:

Թվում է, նա չափազանց բարեկիրթ էր, ուրեմն և՝ հարմարվող պիտի եղած լիներ: Բայց այդ դեպքում այդքան ակտիվորեն ու անվախորեն իր կարծիքն արտահայտող չպիտի որ լիներ, քանի որ կարծիքն այդ նորմալ էր ու խոր, և իհարկե հակասում էր գերիշխող ռաբիզ կարծրատիպերին:

Երբ անձրևը սկսվեց ու իրենք դեռ մոլորված էին խաչմերուկներում՝ նա անհանգիստ դեսուդեն էր նայում, կողմնորոշվելու համար, հետո զանգահարեց կնոջը, Վահրամն ականջ չէր դնում, թե ինչ են իրենք խոսում, կինն ուղղություն տվեց, որից հետո Հրայրն ավելի խրոխտ առաջնորդեց Վահրամին, սակայն հետո կրկին, արդեն երբ կայարանում պետք էր կողմնորոշվել, թե ո՛ր գնացքը նստել, իսկ կայարանը տանիք չուներ ու անձրևը քամու հետ ձաղկում էր, Հրայրը սկսեց մոլորյալ այսուայն կողմ նայելը, վազեց այս կողմ, հետո այն, կողմնորոշվելու համար, հետո կրկին զանգահարեց կնոջը, ու այդ պահին՝ մինչ զանգահարելը, երբ նա նայում էր իր բարձր հասակին տեղադրված ու գեղեցիկ գծագրված, չսափրված գլխով այս ու այն կողմ, երկար ու ոչ բարակ վիզը ծռելով, աչքերի մեջ՝ տագնապ ու էլի ինչ-որ բան, ասես թեթևակի անհարմար զգալու արտահայտություն, որ այսպիսի ծանրակշիռ մարդու է հանձն առել ու խոսք տվել ճանապարհ ցույց տալ՝ իսկ ահա թերանում է – Վահրամը հասկացավ. Հրայրի գլխի այդ շարժումը՝ աջից ձախ, Երևանում միասին աշխատելու ընթացքում Վահրամը չէր տեսել: Ինքը հանգիստ էր, քանի որ շատ էր ապրել տարբեր երկրներում և գիտեր, որ հիմա-հիմա հեշտությամբ այդ անորոշությունը պարզվելու է, և իրենք հասկանան, ինչ պիտի անեն: Վահրամը տեսել էր, երբ Հրայրին շատ էին գովում, ինչպես էր նա ամոթխած աչքերը կախում, չհամարձակվելով խնդրել, որ կանգնեցնեն գովեստները, իսկ այսպես մի քիչ խեղճ գլուխն այս ու այն կողմ շարժել՝ աչքերով ելք փնտրելիս, չէր տեսել, և մի պահ հասկացավ, որ նոր գաղթած տղան այսպես է անցկացնելու այս անծանոթ, որքան էլ որ կողմնորոշվելը հեշտ, աշխարհամասում երկար ժամանակ, երևի Երևանում էլ այդպիսի անհանգստության ու կողմնորոշման պակասի իրադրություններ եղած լինեին, սակայն՝ կարճատև, անցողիկ, քանի որ քոնն էր ի վերջո ողջը, իսկ այստեղ՝ չնայած Եվրոպայի՝ մարդու համար ստեղծված ողջ հարմարավետությանը՝ Հրայրի աչքերում փայլատակեց նաև այդ՝ օտար լինելու, ոչ այստեղից լինելու խուճապիկը, որը միայն կնոջ առաջնորդության շնորհիվ էր կրճատվելու, թեև չէր վերանալու իսպառ անհայտ է թե դեռ որքան երկար ժամանակ, եթե երբևէ:

* * *

Հետո ճիշտ տեղավորվել էին ճիշտ գնացքում, կնոջ ցուցման շնորհիվ, ու Մարգարիտան, որին գուշակեց արդեն գնացքի լուսամուտից Վահրամը, երբ տեսավ նրան հաջորդ կայարանի մատույցում կանգնած, մտավ գնացք ու նրանք ծանոթացան, ու քննարկել սկսեցին թե հատկապես ի՛նչ ռեստորան գնալ:

Մի անգամ, երբ ինչ-որ առիթով Վահրամը պատմում էր, որ իրենց ընտանիքի ընկերը ցեկայում էր աշխատում 1965-ին, և երբ ցեղասպանության 50-ամյակի առթիվ ժողովուրդն ընդվզել էր ու հանդիսավոր նիստին ներխուժել օպերայի դահլիճ՝ այդ մարդը, որը երևի միջոցառման վերակացու էր նշանակված, իրեն կորցրել էր ու հրամայել, որպեսզի հրշեջ ռետինե խողովակները պատերին ամրացված հակահրդեհային սարքերից հանեն ու ջուր ու փրփուրն ուղղեն ժողովրդի վրա – և այդպես էլ արել էին – փաստորեն կարծես հայտնագործած լիներ ջրցան ջրցանոթը – և հետո ողջ կյանքն իրեն լավ չէր զգում իր այդ արարքի համար – Հրայրը հանկարծ, ամոթխած աչքերը մի կողմ տանելով, ասաց.

– Պապս ասում էր՝ տեղական միլիցիային չէին վստահել:

– Ի՞նչ, – լավ չլսեց Վահրամը:

– Ինչ մեղքս թացնեմ, – ասաց Հրայրը, – պապս էլ էր այնտեղ, նա այն ժամանակ միլիցիայում էր աշխատում: Ասում էր, իրենց չէին վստահել, Ռուսաստանից էին միլիցիա բերել իրենց գլխին ղեկավար, որ ժողովրդին հետևի ու պետք եկած տեղը ցրի:

Այդպես պարզվեց մի պահ նրա ցեղային պատմությունից մի դրվագ ու նրա գոյացման պատմության ակնթարթ: Հետո նա մի անգամ նշեց, որ իր մայրը երկար ժամանակ վարչապետարանում էր աշխատել, սակայն ոչ քաղաքական պաշտոնի, ասենք՝ խոհարար կամ դերձակ: Իսկ հետո, ազգանունների նույնությունից ելնելով, մի օր Վահրամը նրան հարցրեց, թե արդյոք նա մի հայտնի դատավորի ազգական չէ, և նա ասաց որ այո, փորձելով նեյտրալ պատասխանել, թեև դա դժվար էր, քանի որ հայտնի դատավորը հռչակավոր կաշառակերի համբավ ուներ նույնիսկ դատավորների շրջանում: Այդքանը, ավելի մանրամասներ նրա ընտանիքի մասին Վահրամը չգիտեր. կրկին հասկանալի էր, որ ընտանիքը խաբուսիկ բան է. մի կողմից լիքը բան է ասում, մյուս՝ նրա ասածին հենվել չի կարելի մարդուն ճանաչելու համար. իսկ այժմ Մարգարիտան՝ Հրայրի թաց գլուխը շոյելով, հարցնում էր Վահրամից, թե ինչ խոհանոց է նա գերադասում:

Սա իհարկե հարսնատես չէր ու Հրայրը գիտեր դա, սակայն միևնույն է փոքր-ինչ ավելի լարված էր, քան պարզապես իր բավական մոտիկ ծանոթի, թեկուզև ավագ կոլեգայի ու կնոջ հետ ճաշի գնալիս եթե լիներ այլ դեպքում: Մարգարիտան էլ էր լարված, Վահրամն էլ որոշել էր հատուկ նրա հետ «դուք»-ով խոսել, որպես հարգանքի նշան:

– Շատ ուրախ եմ որ վերջապես ծանոթացանք: Շատ եմ լսել ձեր մասին ու ձեր խորհրդավոր ազդեցությունը Հրայրի վրա ակնառու է. վեր կացավ եկավ ձեր ետևից:

– Շնորհակալ եմ: Ես էլ եմ շատ լսել ձեր մասին: Այդ ես ասացի նրան՝ որ գա ձեր օֆիս: Իսկ եթե ոչ իմ ազդեցությունը, ապա էլ ու՞մը պիտի լիներ նրա վրա ազդող:

Առայժմս նորմալ է:

– Իսկ ի՞նչ կյուիզին եք դուք գերադասում: Ես չեմ սիրում տեղական, գերմանական, սակայն եթե ցանկանում եք՝ գնանք տեղական:

Վահրամը, իրոք, ամեն երկրում գերադասում էր գնալ այնտեղ, ուր հենց իրենց տեղական ուտեստներն են հրամցնում, սակայն նա այսօր հրավիրողն էր, ու սա ի պատիվ Հրայրի ու Մարգարիտայի էր:

– Ուրեմն եկեք գերմանական չգնանք, – ասաց Վահրամը, էլ չնշելով, որ եթե իրեն թողնեին՝ ինքը հենց այդպես էլ կաներ: – Իսկ ուրիշ ի՞նչ լավ տեղ գիտեք:

– Դուք ի՞նչ եք գերադասում:

– Ես համաձայն եմ ամեն ինչի, միայն ճապոնական շատ չեմ սիրում:

– Օ՜, ճապոնակա՜ն, – Մարգարիտան մատները ցուցադրաբար լպստեց: – Մեր ամենասիրելին է:

– ... Բայց ես այնտեղ էլ անպայման ինձ հաճելի ուտեստ կգտնեմ, եկեք գնանք:

– Չէ, – ասաց աղջիկը, – քանի որ դուք չեք սիրում՝ եկեք գնանք այլ տեղ:

– Դե ես բաց եմ առաջարկների առջև, – ասաց Վահրամը, – քանի որ դուք եք «տեղացին»՝ ինձ ասեք, որտեղ է լավ: Ես համաձայն եմ բոլոր տարբերակներին՝ տայի, մեքսիկական, նույնիսկ չինական, հնդկական...

– Տայի տեղ մոտակայքում չգիտեմ, շատ հեռու է, – ասաց Մարգարիտան: – Գուցե չինակա՞ն: Լավ, եթե հնդկական սիրում եք՝ գնանք հնդկական:

– Միայն թե դուք հավանեք, – ասաց Վահրամը, – եթե ուզում էիք ճապոնական՝ եկեք գնանք այնտեղ:

– Ոչ, հնդկական, հնդկական, – ասաց Մարգարիտան, – մենք շատ ենք սիրում հնդկական, մենք գժվում ենք հնդկականի համար, այնպես չէ՞:

Եվ նա գորովալից նայեց Հրայրի աչքերի մեջ:

Նրանք դուրս եկան քաղաքի կենտրոնում, անձրևը դադարել էր, ու քայլեցին երկնաքերների կողքով:

– Սա ամենակենտրոն տեղն է, – ասաց Մարգարիտան, – ահա այնտեղ «Սոնի» կենտրոնն է, իսկ այ այն բարձրահարկերից այստեղից չորրորդում՝ ե՛ս եմ աշխատում, դա իմ ֆիրման է:

Նրանք մոտեցան հնդկական ռեստորանին և սկսեցին նստելու տեղը որոշել:

– Դրսում նստենք, սակայն այնպես, որ անձրև եթե գա՝ տակը չընկնենք, – ասաց աղջիկը:

Դրսում Վահրամն էլ կուզեր, քանի որ ծխող էր, սակայն բավական ցուրտ էր:

– Իսկ դուք չե՞ք մրսի:

– Ե՞ս: Ոչ: Իսկ դու՞ք:

– Դե իհարկե ոչ, եթե դուք համաձայն եք, դրսում հատկապես ինձ հարմար է, քանի որ ծխող եմ:

– Եկեք նստենք այնպես, որ լինենք ներսին ամենամոտիկ, որ տաքություն գա, սակայն՝ լինենք դրսում, – առաջարկեց կոնստրուկտիվ Հրայրը: – Ա՛յ այստեղ:

– Շատ լավ:

Նստեցին երեք աթոռանոց կլոր սեղանի շուրջ, Հրայրը վազեց չորրորդ աթոռը բերեց՝ պայուսակների համար:

– Մանավանդ այստեղ ծածկոցներ էլ կան, – ասաց, – էնպես որ չենք մրսի:

– Ես պապադամ եմ սիրում, – ասաց Վահրամը, – այստեղ պապադամ կա՞:

– Դա ի՞նչ է:

– Նախուտեստ, որ գալիս է հատուկ սոուսներով՝ քաղցր, կծու և մածունային:

– Կպատվիրենք: Պապադամ ունե՞ք:

– Իհարկե, – ասաց մատուցողը:

– Գիտեք ինչ, ես մտածում եմ բադ պատվիրել: Իսկ դու՞ք:

– Ես սա՛ կնախընտրեմ:

– Եկեք տարբեր բաներ պատվիրենք, հետո կփոխանակվենք:

– Իսկ ինչ ենք խմու՞մ:

– ... Եվ երկու սխտորով նաան, – ասաց Վահրամը:

Երբ վերջապես գարեջուրը բերեցին՝ նա թեթևացած կում արեց, ձգվեց ու ասաց.

– Օֆ, վերջապես ես թեթևացա: Սա ամենահաճելի պահն է իմ ողջ ճամփորդության:

– Դժվա՞ր հանդիպում ստացվեց, – ասաց Մարգարիտան:

– Այո: Անսպասելիորեն: Թող Հրայրն ասի:

Հրայրը գլխով արեց:

– Ես Հրայրին հարցրի՝ ինչ է կարծում, ինչու, ասում է «գուցե փողի պատճառով»:

– Բայց գուցե ես սխալվում եմ, – ասաց Հրայրը:

– Դե արի ու հասկացիր, – ասաց Վահրամը:

Ուզում էր հարցնել, թե Մարգարիտայի աշխատանքի տեղում վերջինս ինչպես է դասավորվել, սակայն որոշեց դեռևս հետաձգել, որ չկապի իրար երկու իրադրությունը:

Բերեցին պապադամը՝ սոուսներով:

– Ա, սա այդ բլիթիկնե՞րն են, – ասաց Մարգարիտան: – Ես դրանք չեմ սիրում:

– Ես էլ, – ասաց Վահրամը: – Սակայն այստեղ կարևորն այս սոուսներն են: Մեկը կծու, մեկը քաղցր, մյուսը՝ մածունից:

– Դուք շա՞տ եք եղել հնդկականում:

– Դե գիտեք ինչ, Լոնդոնում դա ամենահաճախ այցելելի հեշտ տեղերից մեկն է:

– Մենք Լոնդոնում չենք եղել: Իսկ Լոնդոնն այստեղից շա՞տ է տարբերվում:

– Դե ոնց ասեմ: Չհաշված կղզիական հոգեբանությունը... Գիտեք, ողջ Արևմտյան Եվրոպան, Արևելյանն էլ հետը, ձեռք է բերել որոշակի հատկանիշներ, հատկապես մեծ քաղաքները, ասենք երևի փոքր քաղաքներն էլ, որ նրանց ինչ-որ իմաստով շատ նման է դարձնում:

Նրանք գլուխները տմբտմբացրին խոհեմաբար:

– Ինֆրաստրուկտուրան, որքան էլ տարբեր, ամեն տեղ շատ ընդհանրություններ ունի: Տրանսպորտը, ասենք: Ռեստորանները: Քաղաքի կենտրոնները: Տուրիստների հոսքը:

– Շա՞տ բազմամարդ է Լոնդոնի կենտրոնը:

– Անասելի: Այ դրանով այստեղից տարբերվում է: Ասենք, ուրբաթ երեկոյան քաղաքի կենտրոնում մոդայիկ ռեստորանում այսքան ազատ տեղ չես տեսնի: Սեղաններն էլ իրար շատ կիպ դրված կլինեն, ոչ թե այսպես: Եվ ժխորը շատ բարձր կլինի: Դրա համար էլ ես չէի ուզում ներսում նստել, որ ժխորը չխանգարի: Սակայն այստեղ ներսում էլ այն այնքան էլ բարձր չէ: Եվ բավական բարձր երաժշտական ֆոն կլինի, և ժխորը գնալով կահագնանա, և երաժշտական ֆոնն էլ, որպեսզի մարդիկ, առաջին խմիչքից հետո հիպնոսը չնկատելով, էլի պատվիրեն, էլի ու էլի, ու կատարները տաքանա ու ռեստորանը շատ փող ստանա:

– Այստեղ էլ է այդպես լինում, բայց գերմանացիները սիրում են մի քիչ տարածք միմյանց միջև:

– Դե չգիտեմ, Եվրոպան ընդհանրապես նեղվածք է, այ Ամերիկայում, իրոք, ճանապարհները՝ լայն, ավտոմեքենաները՝ մեծ, մարդիկ էլ իրարից այնքան հեռու են նստում, որ մի երեք մետր մեջտեղները լինի, այնպես որ նույնիսկ, չնայած ես նորմալ լսողություն ունեմ, երբեմն պիտի հատուկ լարվեի, որ հասկանայի ինչ է ասում զրուցակիցս:

– Հավանու՞մ էիք Լոնդոնը:

– Դե ինչպես ասեմ, ես մի քանի մեծ քաղաքում եմ երկար ժամանակ եղել, իհարկե մի կողմից հավանում էի: Մյուս կողմից՝ եկել եմ եզրակացության որ կապ չունի, մարդ որտե՛ղ է ապրում, կապ ունի՝ ու՛մ հետ է ու ի՛նչ է անում: Եթե իր գլխավոր մարդկանց հետ է, ու եթե իր գործն իր գլխավոր գործն է՝ ապրել կարելի է ցանկացած տեղ: Բայց իհարկե Երևանն այդ առումով գերադասում եմ:

– Ինչու՞:

– Դե Լոնդոնից պիտի անընդհատ գայի գնայի, իսկ այսպես՝ այստեղ եմ: Էդ գեներալի ասացվածքը գիտեք: Որ ասում է «ինչ ես գերադասում, լինել զինվոր ամենահզոր երկրի բանակում թե գեներալ՝ փոքրիկ երկրի բանակում»: Ես երկրորդն եմ գերադասում: Այնքան քիչ մարդ է մնացել Հայաստանում, որ յուրաքանչյուրս իր կարևորությամբ գեներալ է: Եվ մեր հոգեբանությունն է գեներալային: Հետո՝ Երևանում շատ ավելի հարմարավետ է կյանքը, եթե փող կա ու առողջության մեծ խնդիր չկա, պետությունից անկախ ես ապրում. ազատությունը շատ ավելի մեծ է:

– Ի՞նչ իմաստով:

– Դե նայեք: Լոնդոնում ես բավական լավ փող էի ստանում: Սակայն հենց որ դուրս էի գալիս փողոց՝ սկզբում ինչ-որ անհանգստություն էի զգում: Չէի հասկանում սկզբում թե ինչ: Հետո հասկացա. հենց որ դուրս ես գալիս փողոց՝ զգում ես, ինչպես է ծիկտակում մի հաշվիչ, որը հաշվում է փողիդ ծախսը:

– Ի՞նչ իմաստով:

– Դե դժվար է ասել: Ասենք այնտեղ ապրում ես՝ ու փողդ կարծես ամեն վայրկյան քո կյանքին զուգահեռաբար այսքան պենս կամ փաունդ ծախսվում է: Լինի դա տրանսպորտի համար, թե բնակարանի ծախսերը, թե ռեստորան գնալը, թե բջջայինի, թե ինտերնետի ծախսը, թե մեկ այլ բան... Տըկ-տըկ-տըկ... Փողոցով քայլում ես ու զգում, ինչպես է փողըդ կաթ-կաթ ծախսվում: Փողըս, ասում եմ, հերիքում էր, բայց հոգեբանորեն դա դժվար էր տանելը, քանի որ անազատություն էր իրենից ներկայացնում: Իսկ Երևանում՝ մի քանի օր է լինում, երբ պատահաբար հասկանում ես, որ փող ընդհանրապես չես ծախսել կամ շատ քիչ ես ծախսել... Ազատ ես, ամեն ինչ չէ, որ պլանավորված է: Ինֆրաստրուկտուրայի մեջ ընկղմված չես մեկընդմիշտ և անվերադարձ: Կարող ես գնալ չոլերը (ու մոտիկ են, ավտոյով մի քսան րոպե ասենք), կուրծքդ քամուն տաս ու կանգնես, դու ես ու ոտներիդ տակի հողը, մեկ էլ վրայիդ շորը: Թե մոբիլայինդ էլ հեռու ես թողել, ասենք մեքենայի մեջ... Նույնիսկ վախենալ չի լինում, թե հիմա մեքենայից կգողանան, անգամ եթե հատուկ «մոռացել» ես դռները կողպել... Ազատություն է: Փողից բացի՝ նաև մնացած ամեն ինչը. Արևմուտքում այդ ազատությունը քիչ է: Եվ միշտ մոտիկ է խարիսխին: Էնտեղ էլ կա, ասենք, օվկիանոսի գրեթե վայրի ափ, բայց դե արի ու հասիր, ու որ հասար՝ իսկույն անմարդկայնությունն է փչում, կարծես ասի «գործերդ հավքի ու փախի ստուց, թե չէ հեսա փչեմ-վերանաս...»:

Ուտեստները բերեցին: Սկսեցին սնվել:

– Դե լավ, ժողովուրդ, – ասաց Վահրամը: – Ես ուզում եմ ասել, որ շատ հաճելի է ձեզ հետ ծանոթանալը վերջապես, Մարգարիտա: Դուք, որ հափշտակեցիք մեր Հրայրին...))

Մարգարիտան գրկեց Հրայրին:

– Ես շատ եմ կոմպլիմենտներ արել Հրայրին, – ասաց Վահրամը:

– Օֆիսում հրաժեշտի ժամանակ այնպիսի բան ասացիք, որ կարմրեցի, – ասաց Հրայրը:

– Ի՞նչ ասացի: Չեմ հիշում: Հիշում եմ միայն, որ ասացի, որ ետ ես գալու անպայման:

Մարգարիտան ու Հրայրը միմյանց նայեցին ու խորիմաստ ժպտացին: Երևում է, այդ հարցը քննարկման առարկա լինում էր, անհայտ արդյունքով:

– Ի՞նչ ասացի: Հիշեցրու:

Հրայրը չցանկացավ հիշեցնել:

– Դե լավ, ես նոր կոմպլիմենտ կանեմ: Մարգարիտա, ձեր ընտրյալը ոչ միայն շատ կիրթ անձնավորություն է, ինչն էլ է շատ արժեքավոր այս ժամանակներում...

– Ես գիտեմ...

– ... այլև նա շատ կարող անձնավորություն է: Դուք իմ որդու տարիքի եք, և ես հպարտ ու ուրախ եմ, որ ձեզ պես մարդկանց հետ եմ շփվում ոչ թե «վերևից ներքև», էսպես ասած, այլ հավասարը հավասարի, որպես կոլեգա: Սկզբում, հիշում ես, Հրայր, ես Հրայրին չէի ճանաչում, Մարգարիտա: Դե գիտեի օֆիսում մի նոր տղա կա, կամավոր... Հետո կամաց-կամաց նա դարձավ այնքան լավ գործընկեր, որ իրական թիմայնություն զգացի նրա հետ: Եվ այս երկու օրն էլ ինձ շատ օգնեց...

– Ի վերջո հաջո՞ղ ավարտվեց:

– Դժվար է ասել... Ի՞նչ ես կարծում:

– Կարծում եմ իրենք էլ դեռ չեն հասկանում, ինչ անել:

– Բայց Հրայրն ինձ իրոք օգնեց, կողմնորոշեց այս օրերին:

Մարգարիտան կրկին գրկեց Հրայրին:

– Ես էլ ձեզ եմ նայում ու ձեզանից սովորում, ինչպես եք դուք վարում բանակցությունները: Հսկայական բան սովորեցի:

– Մի խոսքով, ես նրանցից չեմ, որ ճոռոմ բաներ ասեմ, թե հայրենիք, հայրենասիրություն, բան: Մարդ կարող է պետքական լինել ու օգուտ տալ իր ակունքին, իր արմատին աշխարհի ցանկացած կետից: Սակայն ես համոզված եմ, որ Հրայրի կապը հայրենիքի հետ պահպանվելու է: Առնվազն իմ ու մեր օֆիսի միջոցով, քանի որ մենք նրան հանգիստ չենք տա)) Անպայման ինչ-որ գործեր կխնդրեք որ այստեղ անի մեզ համար: Նապոլեոնի պլաններ ունենք՝ տարածվել Գերմանիա, եթե ստացվի... Եվ այդ դեպքում Հրայրի դերը կլինի բանալի... Իսկ առայժմ, Հրայր ջան, գնա սովորիր, դու շատ կարևոր տեղ ես ընտրել ու սովորելու ես շատ կարևոր բաներ... Բռանդենբուռգը Բեռլինից հեռու՞ է:

– Մեկուկես ժամ գնացքով:

– Բա ի՞նչ ես անելու:

– Դե պարապմունքները շաբաթը երեք անգամ են, գնալու եմ ու գալու:

– Ամեն օ՞ր:

– Այո:

Ահա և սկսվում է ինֆրակառուցվածքի իշխը՝ մարդու ազատության գլխին, մտածեց Վահրամը: Կյանք է ծախսելու, որ գնա-գա: Մարդ կա, կարող է գործ անել գնացքում: Վահրամը, սակայն, համենայն դեպս այս տարիքում՝ դա չէր ընդունի: Հրայրը ջահել է, պինդ, ժամանակի ու եռանդի ծախսի մասին դեռ չի մտածում:

– Եթե երկու շաբաթ առաջ ասեին, որ ես այսօր ձեզ հետ հնդկական ռեստորանում նստած կլինեմ՝ չէի հավատա, – ասաց Հրայրը:

Երևում էր, շատ էր չարչարվել վերջին օրերին, այստեղ գալուց հետո, ավելի անհանգիստ տեսք ուներ, քան իր սովորական տեսքն էր Երևանում: Մազերն էլ է՛լ ավելի կարճ էր կտրել:

– Ես այս տեղը շատ եմ սիրում, – ասաց Մարգարիտան: – Մենք կոլեկտիվով հաճախ ենք լանչի գալիս այստեղ:

Վահրամն ուզում էր զարմանք հայտնել, որ այդքան քննարկելուց հետո նա որոշեց իրենց բերել իր կոլեկտիվի լանչի տեղը, սակայն ձայն չհանեց: Սիրում է՝ սիրում է, ավելի լավ, հետո՝ Հրայրին էր բերել, ու երևում էր. Հրայրը երբևէ մինչ այդ երևի հնդկական ռեստորանում չէր եղել:

– Հնդկականը լավ ուտեստ է, նորմալ, – ասաց Վահրամը փոխարենը: – Տային էլ վատ չէ: Իսկ ընդհանրապես ես ամենն էլ սիրում եմ, մեքսիկականն էլ ասենք: Ամեն տեղ կգտնեմ ուտելու բան ինձ համար:

– Իսկ Լոնդոնում ի՞նչ կյուիզին կա:

– Դե ամեն ինչ էլ կա: Դե դուք հասկանում եք, որ բուն անգլիական կյուիզինը համբավ չունի: Չնայած կան բաներ, որ ես սիրում եմ, ասենք՝ անգլիական նախաճաշ: Ծովի ափին՝ իրենց հայտնի «ֆիշ ընդ չիփսը» շատ համեղ է, քանի որ ձուկը թարմ է: Հետո՝ կա մի բան, որ կինըս է, օրինակ, շատ սիրում. ձկան գաթա: Բայց դա նույնը չէ, ինչ մեզ մոտ է կոչվում «ձկան գաթա». ֆիշփայ: Սա իսկական գաթա է, մեծ կարկանդակ՝ մեջը ձուկ:

– Իսկ հայկական խոհանոց կա՞:

– Իմ ժամանակ շատ քիչ կար, գրեթե ոչ: Մեկը մերձավորարևելյան էր, այն էլ ոչ թե ռեստորան այլ այսպես, կաֆե, լիբանանցի հայի էր պատկանում ու հայկական էր համարվում: Մյուսը՝ մի հյուրանոցի նկուղային ճաշարանում տղաները հայ-ուկրայինական ռեստորան էին բացել, այնտեղ, ասենք, կար բորշչ, սալո և տոլմա:

– Իսկ ո՞րն էիք ամենաշատը գնահատում:

– Երևի ամենահետաքրքիրը եթովպականն էր, կամ էրիթրեականը: Մեզ ավելի շատ պիտի էրիթրեականը դուր գա, քանի որ ինքնորոշված է, բայց իրականում նույնն էին: Դա գիտե՞ք ինչ է. այսպիսի հսկայական բլիթ է, բերում են սկուտեղով սեղանին դնում, ու վրան տարբեր ուտեստներ են դրվում: Դու բլիթից կտոր ես կտրում ու այդ ուտեստը վերցնելով՝ ուտում, ձեռքերով: Շատ համեղ է, թվում է անվերջ կարող ես ուտել:

Մարգարիտան լսում էր կլանված: Հրայրը մի կողմ էր նայում:

– Իսկ հետո այդ բլիթը՝ երբ ստամոքսումդ հյութերը մեջն են ընկղմվում՝ ուռչում է. հենց ստամոքսիդ մեջ: Ու հանկարծ հասկանում ես, որ շատ-շատ ես կերել))

– Գնանք «Սոնի» կենտրոնի բակը սուրճ խմենք:

Վահրամը հոժարակամ նրանց հետ գնաց «Սոնի» կենտրոնի բակը, պարզ էր, որ, ինչպես ընդունված է, ուզում էին իրեն դեսերտ հյուրասիրել, շնորհակալ լինել ընթրիքի համար. նայեցին, թե որտեղ նստեն, որոշեցին «Սթարբաքսի» դրսի սեղանիկի մոտ տեղավորվել: Ցուրտ էր: Վահրամն ուզեց նանայով թեյ, պարզվեց որ նանայով միայն սառը թեյ են տալիս, տվեցին՝ մեջը լիքը սառույց, գրեթե անհնար էր խմել, այնքան էր ցրտել: Վահրամն ասաց ոչինչ, կդիմանա, հետո ասաց որ կարելի էր վերցնել պարզապես տաք թեյ, վրան ավելացնել, բայց կարիք չկա, Հրայրը թե՝ իսկ ոչի՞նչ որ տաք թեյը նանայով չի լինելու, Վահրամն ասաց ինչ տարբերություն, թող խառնվեն իրար թեյերը, թե հավես անեմ կգնամ կվերցնեմ, բայց առայժմ կարիք չկա, բայց Հրայրը վեր կացավ գնաց:

– Ու՞ր գնաց այդ տղան:

– Երևի թեյ բերելու:

– Վայ, կարիք չկար, ախր ասացի որ պետք չի, պետք լիներ՝ ինքս կգնայի:

– Չէ, ինձ համար էլ պիտի շաքար բերի:

Վահրամը գնաց Հրայրի ետևից, նրան չգտավ ներսի հերթի ժխորի մեջ, ետ եկավ:

– Ես շաքար շատ եմ օգտագործում:

Ներողություն խնդրելու պես ասաց Մարգարիտան:

Մարգարիտան փաթաթվել էր ծածկոցի մեջ: Վահրամն էլ փաթաթվեց:

– Իսկ ձեր աշխատանքը լա՞վն է:

– Գիտեք, շատ:

– Դուք ի՞նչ մասնագիտությամբ ավարտեցիք:

– Այթի մենեջմենթ:

– Ա, պարզ է:

– Ես աշխատում եմ աշխարհի խոշորագույն ֆիրմաներից մեկում, ու գիտեք, երբևէ չէի պատկերացնի, որ այդպես է լինելու: Ես մինչ այստեղ սովորելու գալս արտասահմանում չէի եղել, ծնողներս ինձ բավական խիստ էին պահում: Որ եկա՝ և՛ ուսուցման վայրս, և՛ հետագայում աշխատանքի՝ ինձ պարզապես ապշեցրին: Ասում են, օֆիսներում ինչ-որ երբեմն կոնֆլիկտներ են լինում... մեզ մոտ այդպիսի բան չկա: Մեր ղեկավարը շատ լավն է, երիտասարդ, և գիտեք ինձ շատ է դուր գալիս, որ միջազգային թիմ ենք:

– Իսկ ի՞նչ ազգություններ կան:

– Դե ես միակ հայն եմ, կան իհարկե թուրքեր, բայց ոչ շատ: Շատ են ռուսները, ուկրայինացիները, կան կորեացիներ, հնդիկներ, ճապոնացիներ...

– Իսկ գերմանացի կա՞:

– Գերմանացի էլ կա: Բայց նրանք, գիտեք, չեն նայում, դու ինչ ազգության ես, որտեղից ես: Որովհետև երբ, ասենք, կոմպյուտերային համակարգը կախում է՝ ոչ թե քո ազգությունն ու քաղաքացիությունն է կարևոր, այլ այն, թե որքան արագ ու ճիշտ կհասկանաս, ինչ է եղել, ու ետ կբերես: Եվ ոչ մի կոնֆլիկտ:

– Դե դա մի շտապեք, – ասաց Վահրամը: – Դա հանկարծ է լինում, բայց շատ հաճելի է, երբ դեռ չկա:

– Իհարկե, ես հասկանում եմ: Բայց երբ այթի համակարգը հանկարծ վարի է գնում՝ իսկույն երևում է, թե ո՛վ ավելի հեշտ ու արագ ու ո՛ր ճամփով կարող է վերականգնել անկորուստ: Դա է կարևորը, իսկ դա ակնառու է, ի՞նչ կոնֆլիկտ կարող է լինել:

Հրայրը եկավ տաք թեյով:

– Սա ի՞նչ է: Ըրլ գրե՞յ: Հենց այդ էլ պետք էր: Շատ շնորհակալություն:

Վահրամը տաք թեյը լցրեց նանայով թեյի սառույցի վրա, վերջապես խմելու բան դարձավ:

Մարգարիտան գրկեց Հրայրին:

– Գիտեք, ես այս եղանակին սովոր եմ, սակայն մի քիչ մրսեցի, – ներողության տոնով ասաց նա:

Վահրամը ձայն չհանեց:

Մարգարիտան Հրայրի բերած շաքարավազի պարկուճը բացեց, լցրեց սուրճի մեջ: Հետո ևս մեկը: Հետո երրորդը:

– Կներեք, – կրկնեց, – ես շաքար շատ եմ օգտագործում:

Սկսեց փայտիկով խառնել:

– Շատ տնավարի օֆիս ենք, – շարունակեց Մարգարիտան: – Եվ գիտեք, ես երբեք դա չէի սպասում... Ես ախր գերմաներեն էլ չգիտեի, մինչև չորոշեցի գալ այստեղ ու սկսեցի սովորել...

– Մենք միասին որոշեցինք, – ասաց Հրայրը:

– Այո... Եվ երբ ես եկա՝ շատ բաներ լրիվ նորություն էր:

– Արդեն լա՞վ գիտեք գերմաներեն:

– Դե, իհարկե, շատ ավելի լավ, քան նախկինում, սակայն էլի ոչ այնքան, որքան գերմանացին: Եվ դա շատ կարևոր է, գիտեք. նրանց վերաբերմունքը փոխվում է, երբ իրենց լեզուն գիտես: Մեզ մոտ կան մարդիկ, որոնք չգիտեն, և աշխատում են անգլերենով, սակայն շատ պարզ զգացվում է, որ եթե գերմաներեն գիտես՝ քեզ այլ կերպ են վերաբերում...

– Հզոր լեզու է, – ասաց Վահրամը: – Իսկ ես ահա մի տարի ապրեցի Մյունխենում և այդպես էլ չսովորեցի: Նույնիսկ փողը տվեցի դասերի՝ ու չգնացի: Մեջս չէր տեղավորվում, գործս շատ էր...

– Իսկ Մյունխենն ինչպիսի՞ն է, մենք դեռ այնտեղ չենք եղել:

– Դե գիտեք, բոլոր գերմանական քաղաքները, որոնք ենթարկվել են ռմբակոծության՝ նման են միմյանց որոշ իմաստով. կա որոշ պահպանված տարածք՝ իրենց միջնադարյան գլուխգործոցը... Մյունխենում դա Մարիենպլացն է, ասենք... Եվ շատ լավ կառուցած՝ նոր, անշուք տներ, որոնք ինֆրաստրուկտուրան են... Այնտեղ թանկ է շատ ավելի, քան այստեղ... Հետո՝ նրանք եղնիկներ են ուտում. ռեստորանի բակում եղնիկների փարախ է, մատով ցույց ես տալիս որին ես ուզում՝ տանում-սպանում, տապակում բերում են... Եվ իհարկե նրանց գարեջուրն ինչ ասես արժի: Ու՝ շվայնցհաքսեն: Դա, իհարկե, այլ ժողովուրդ է, դա փաստորեն ուրիշ ազգ է եղել՝ բավարացիները, և որոշ տարբերություններ պահպանվում են, նրանց բարբառն էլ է տարբեր... Մերոնցից գիտնականներ կան, ասում են նույնիսկ՝ հայերի հետ ընդհանուր ծագում ունեն... Չնայած դա բոլորի մասին են ասում... Ես ոչ մի ընդհանրություն չգտա, բայց դե ես տիպական հայ չեմ...

– Չէ, մեզ մոտ էդպես չէ: Այո, լեզուն թե չիմանայի՝ շատ ավելի դժվար կլիներ մերվելն իհարկե, – ասաց Մարգարիտան: – Եվ, գիտեք, շատ, ասում եմ, ընտանեկան կոլեկտիվ է: Ես սարսափելի զարմացա, երբ իմացա, որ իրենք մաղարիչ են անում:

– Ի՞նչ:

– Մաղարիչ: Դե ասենք մեկի ծնունդն է, կամ մեկ այլ կարևոր բան է եղել՝ նա մաղարիչ է բերում օֆիս: Բոլորին հյուրասիրում: Ես երբեք չէի կարող պատկերացնել, որ իրենք մաղարիչ են անում: Դոնաթներ են բերում օֆիս, պատկերացնու՞մ եք: Եվ բոլորին հյուրասիրում: Իսկ մեր ղեկավարն էլ շատ սիրալիր ու մարդամոտ տղա է, գործն անես՝ դա է կարևոր, ուրիշ հարց չկա: Նա, ինչպես և մեր ողջ կոլեկտիվը, բոլորով սպասում էին Հրայրի գալուն... Մենք շատ դժվար ամիսներ ապրեցինք այս վերջին ամիսները. ե՛րբ կգա, կթողնե՛ն արդյոք, գալու՛ է արդյոք... շատ անորոշ վիճակ էր: Հենց որ եկավ՝ ես դոնաթները տարա օֆիս՝ ղեկավարս ասում է «դե հիմա տանըդ պատը կներկվի»:

– Պատը ներկա՞ծ չէր:

– Ոչ: Որոշ առումով վատ վիճակում էր երբ վարձեցի, պետք էր մի պատը ներկել, ես ասել էի «Հրայրը կգա՝ կներկի»: Եվ իրոք, հենց որ եկավ՝ ներկեց: Ու ես դոնաթներ տարա օֆիս:

– Այո, հինգ օր առաջ ես պատ էի ներկում, – ասաց Հրայրը:

– Ես գիտեմ, թե նա ինչ գանձ է, – ասաց Մարգարիտան ու կրկին գրկեց Հրայրին:

– Շուտով դասերը կսկսվեն, կսկսես գնացքով գնալ Բռանդենբուռգ գալ, – ասաց Վահրամը:

Հրայրը մի կողմ նայեց իր այդ հայացքով, որում տագնապի թե խուճապի ինչ-որ հեռու հետք կար, բայց իսկույն վիզը ետ շրջեց ու հայացքը կրկին հառեց իր կնոջն ու Վահրամին: Աչքերը փոքր-ինչ կարմրած էին հոգնածությունից, օրվա լարումից:

Այդ հայացքը Վահրամին հիշեցրեց այն հայացքը, որով այն երիտասարդ տղա-հայրը մի քանի օրից նայելու էր մի կողմ, օդանավակայանի դռան ետև իր աղջնակի ձեռքից բռնած անհետանալուց առաջ:

2017

ԷՍՍԵՆԵՐ

ԻՆՉՈՒ ԵՏ ԵԿԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆ

Այս հարցն ինձ տվին և շփոթմունքի մեջ գցին. երբեք չէի մտածել: Մոտավորապես կարծես հարցնեն՝ ինչու ես սիրում խնձորը: Հեշտ է ասելը: Հիմա բացատրեմ: Կարող եմ այդ մասին գրել ու գրել՝ անսպառ, բայց կաշխատեմ համեմատաբար կարճ կտրել:

Նախ՝ ե՞րբ եկա: Առաջին անգամ՝ երբ ինձ այստեղ ծնեցին: Հիշում եմ, փոքր ժամանակ ինչպես էի ուրախանում և հպարտանում, ինչ լավ է, մտածում էի, որ հայ եմ ու որ տղա եմ: Բա որ աղջի՞կ լինեի: Եվ ուրիշ ազգի՞: Ասենք, ռուս: Կամ ադրբեջանցի: Շատ մեծանալուց հետո էր, որ ուզեցի և աղջիկ լինել, տեսնել, զգալ, հասկանալ, կին, մայր, և մտածում էի՝ եթե հայ աղջիկ լինեի՝ այսքան դաժան չէի լինի տղաների հանդեպ: Եվ ռուս աղջիկ լինելն էր հետաքրքիր՝ արդեն նախօրոք բարի՝ տղաների հանդեպ: Շատ կուզեի ադրբեջանցի լինել, տեսնել՝ իրո՞ք մենք նրանցից տարբերվում ենք, թե՞ ոչ: Ի՞նչ է իր ներսում մտածում: Հետո գտա այդ միտքը Հրանտի «Սկիզբը» վիպակում: Ի՞նչ է իր ներսում մտածում ձին, կամ ադրբեջանցին: Ադրբեջանցի աղջիկ լինեի՝ ու խելքահան անեի հայերին իմ պորտապարով: Ձի՝ ոչ, բայց կատու կամ շուն լինելու մասին մտածել էի փոքր ժամանակ. առյուծ. վագր. վառյուծ. եկա եզրակացության, իհարկե, որ ավելի շուտ կատվազգիների ցեղից եմ: Կատուները մի ձևի ավելի խելոք են թվում: Եվ հավատարմությունը մեծ արժեք չեմ համարում. ես հավատարիմ եմ ամբողջ աշխարհին, ոչ թե նրա առանձին մասերին:

Ավաղ, դա ինձ տրված չէր: Տղա էի ու՝ հայ: Տղա վիճակում էլ լիքը բան կարելի էր փորձել՝ որ ինձ տրված չէր լինելու: Ասենք՝ օդաչու լինել: Թեև հիմա դա այդքան դժվար չի թվում այլևս. մարդ գիտի, որ շատ ուզեց՝ կարող է սովորել: Բժիշկ կարո՞ղ էի լինել: Նկարի՞չ: Երաժի՞շտ: Երգի՞չ: Մասնագիտական մակարդակով՝ երևի այո (բայց շա՜տ ցածրաձայն երգող երգիչ կլինեի, թեև այսօրվա տեխնիկայով՝ էլի պրոբլեմ չէ), իսկ թե ինչ է տրված աստծոց՝ աստված գիտի: Պիտի զարգացնես՝ որ իմանաս: Գրադարանավար չէի ուզի լինել՝ թեև գրքի մասնագետ էլ եմ փաստորեն: Թանգարաններ չեմ սիրում՝ թեև շատ գնահատում եմ: Ես հավաքչարար չեմ՝ ես հետազոտող եմ: Փոքր ժամանակ մտքովս չէր անցնի՝ որ այսքան կճամփորդեմ: Ճամփորդությունների մեծ մասն անհետաքրքիր բան են, օդակայանում սպասելիս կորած ժամանակ, ստանդարտ անդարդ հյուրանոցասենյակներ: Չէ որ ես չեմ ճամփորդել իմ ուզածի համար, հիմնականում՝ կոնֆերանսների, կոնֆերանսների... Բայց երբեմն ինչ-որ բան է կատարվում՝ որ հիշվում է ընդմիշտ: Օրինակ՝ ինչպես Անտվերպենում փողոցով քայլելիս (գնացել էի ոչ թե կոնֆերանսի՝ այլ իմ կամքով) հանկարծ զգացի ետևիցս Ամալյա Կոստանյանի հոգու հպումը: Նա քիչ առաջ էր մահացել՝ իմ սիրելին, ում ընկերացա ու ով իմ քույրը դարձավ շատ արագ՝ Հայաստան վերջին (ու վերջին) անգամ վերադառնալուցս հետո: Եվ հետո մահացավ: Եվ Անտվերպենում ետևից ինձ մոտեցավ ու մի պահ հպվեց, նույնիսկ չհպվեց էլ՝ մի լավ հրեց, ես թռա մի քանի քայլ առաջ, շուռ եկա՝ մարդ չկար ետևումս: Եվ հասկացա, որ նա էր: Ասաց ինչ պիտի ասեր, ու գնաց:

Կարո՞ղ էի ինժեներ լինել: Այո, բայց էլի՝ մեխանիզմ քանդել հավաքելն էլ էնքան չեմ սիրում: Փոքր ժամանակ սիրում էի: Երբ արձակ գրել սկսեցի՝ այդ ամենը դարձավ ավելորդ:

Ինչու՞ էի հպարտանում փոքր ժամանակ, որ հայ եմ, որ Հայաստանում եմ ծնվել, որ տղա եմ... Եսի՞մ: Վստահ էի իմ ինքնությանը: Երևի դա լավ է: Չէի հպարատանում՝ որ Սովետական Միությունում եմ ծնվել, թեև դուրըս գալիս էր, որ երկիրը մեծ է, իսկ գաղափարախոսությունը մի ծանոթ ու անկապ սուտ էր՝ որ պիտի մեր կյանքն ուղեկցեր: Որ կքանդվի՝ մտքովս էլ չէր անցնում: Ես սովոր եմ մարդկային ստի մեջ ապրել ու չեմ հավատում, որ այն հեշտ կքանդվի: Հարմարվում եմ: Ստի մեջ ապրողներին ներողամտորեն եմ վերաբերվում. որովհետև հակառակ դեպքում իրենք ասում են՝ որ բարի չեմ: Աշխատում եմ քնքույշ լինել նրանց հետ, ինչպես հիվանդների: Բայց տակից փորում եմ: Ու էլի նկատում ու ասում են՝ որ բարի չեմ: Իսկ ես և՛ բարի եմ, և՛ բարի չեմ:

Ախ, ինչու է իմ ազգը փոքրաքանակ... Երկիրս՝ փոքրածավալ... Ափսոսել եմ փոքր ժամանակ: Մեծ լինեինք՝ ժուռնալներ, ամսագրեր, մեծ կինո, գրողների մեծ քանակի մեծ կարիք, մեծ տարածքներ, մեծ գործեր... Հետո, երբ մեծացա, գնացի, ետ եկա՝ հասկացա. սա ավելի լավ է. ավելի լավ է ընտանեկան ռեստորանը՝ տնական ուտելիքով՝ քան հսկայական Շեռատոն-Հիլտոնները: Աշխարհում ամենաարժեքավոր բաները հատուկենտ բաներն են, իսկ փոքր ազգի ամեն մարդ ավելի հատուկենտ է՝ քան մեծինը: Մինչև գնալս՝ սա ավելի տեսականորեն գիտեի, ավելի՝ որպես սնապարծություն: Հիմա՝ խորքից գիտեմ, կենսափորձս հաստատել է: Ու զարմանում եմ, որ մեզանում սնապարծությունը կա՝ բայց ըստ դրա ապրելը չկա, այսինքն մարդիկ այնպես չեն ապրում՝ ինչպես վայել է փոքր ազգի հատուկենտին: Չէ որ փոքր ազգից յուրաքանչյուրը, փաստորեն, արիստոկրատ է. հատուկենտ լինելը հենց նշանակում է ուզած-չուզած՝ արիստոկրատ լինել: Բայց մերոնք հաճախ արիստոկրատիզմի փոխարեն բոշայություն են անում:

Առաջին անգամ երբ լքեցի Հայաստանը՝ երեք տարով, Մոսկվա-ասպիրանտուրա – մտքիս էլ չկար՝ թե կարող է ետ չգամ: Մոսկվան այնքան տհաճ էր, Երևանն այնքան լավն էր... Չնայած գազին, քիմիային, խաբկանքին, գավառականությանը, երեսպաշտությանը, սեքսի պակասին ու ցեխավիզմին՝ Երևանը տաս աչոկ տալիս էր 80-ականների Մոսկվային. իր մարդկայնությամբ, մարդամոտությամբ, մարդու համար հարմար արված լինելով... Կամ՝ ինձ համար, հայ տղա մարդու՝ վաթսունականներին ծնված... Նույնիսկ երբ լույս ու գազ չկար՝ մտածում էի, բա որ սա Մոսկվայում պատահեր... Քաղաքը լրիվ վարի կգնար, թեև այստեղ դրանց բացակայությունը ցույց էր տալիս այն, ինչ առանց այդ էլ հայտնի էր. որ ափեղ-ցփեղ սարքած քաղաք ու երկիր ենք՝ փինաչու գործ:

Հետո՝ գիտեի, որ Մոսկվայում անելիք չունեմ. և՛ լեզուս, թեև թվում էր՝ լավ գիտեի, բայց համենայն դեպս մասնագիտորեն իրենց տիրապետածից թերի էր թվում... Ե՛վ ցանկացած գործ ավելի վատ կստացվեր մոտս՝ քան մրցույթի ելած ղզղնած, կատաղած տեղացիների կամ տեղում մնալ-հաստատվել տենչող եկվորների... Այն ամենում, ինչում Հայաստանում մասնագետ կլինեի՝ այնտեղ սիրող էի ինձ զգում... Եթե այստեղ գիտեի հաստատ որ պետք եմ՝ այնտեղ գիտեի հաստատ որ ավելորդ եմ, պիտի, թե ուզեմ մնալ, ինձ տեղ բացեմ, հրհրելով: Հավես չունեի: Այստեղ շուրջս անգործներ էին: Իհարկե, կարելի էր նրանց մելամաղձոտ երազկոտներ անվանել: Այստեղի պրոբլեմն այն էր՝ որ մրցույթի սանդղակ չկար. ինչ էլ անես՝ դու միակն ես, ով դա անում է, լավ ես արել թե վատ՝ կարծիք չկա, որովհետև համեմատելու այլընտրանք չկա ինչ-որ այլ բանի հետ, ուրիշի արածի հետ: Ու՝ կարծիք արտահայտելու սովորություն գրեթե չկա: Անկեղծ, եթե թույնելու կամ քծնելու նպատակով չի արտահայտվում: Արժևորելու, գնահատելու:

Այնտեղ՝ կատաղի ինչ-որ բան անողներ էին ամենուր. իմաստ ունի-չունի՝ ամբողջ օր ու գիշեր ինչ-որ բան էին անում (հիմիկվա մեր որոշ քաղաքական կուսակցությունների պես՝ ընտրություններից առաջ) ու եթե ճամփին չէին մեռնում ու չէին սպանվում՝ կյանքի վերջում տուն, ապրուստ, դաչա, ավտո, բան էին թողնում երեխեքին, սրանք էլ՝ իրենց երեխեքին, և այդպես արդեն մի երկու դար, նույնիսկ չնայած հեղափոխություններին ու Ստալինի պասյանսին... ու երեխեքի երեխեքն արդեն լավ դասավորված խոլյոնի բարին էին նախօրոք...

Ոչ թե այստեղի խեղճուկրակների պես՝ եղեռնից մազապուրծ փախած, այստեղ մի տեղ ծմակած, որ ապրում ու գնում էին՝ իրենց երեխեքին առանց էլ մի կարգին դասավորելու, կամ դասավորելու տեղերն ու շանսերն էլ նենց էին՝ որ կարելի էր անկեղծորեն արհամարհել, երազկոտ ապրել ու կանաչ կոֆեն բովել ու խմել... Հրանտն այդ մարդու ծառ տեսակը լավ է նկարագրել, ու չի կարելի ասել, դրանք լավն են կամ վատը: Դրանք՝ կան: Գուցե դրանց պատճառը եղեռնն էր՝ որ գենետիկորեն ստրես էր, ու պիտի մի քանի սերունդ անցնի, որ տակից դուրս գանք ու բանուկ դառնանք: Գուցե՝ հազարամյակների մեր պատմությունը, որ ոչ թե ծույլ է դարձնում, այլ՝ մի տեսակ ապահով, որ դե էսքան եղել ենք՝ էլի էսքան կլինենք, ինչ կարիք կա վտվտալու, չարչարվելու... Ես էլ եմ այդ ապահովության կրող (տես ստորև):

Գուցե՝ պատմությունից կտրվելու, երկփեղկվելու մեր ցանկությունը, մեր անկախ ուրույնությունը պահպանելու մեր գենետիկ սովորությունը... Դրանից՝ գլուխներս ջայլամի պես խրում ենք հողի մեջ...

Չգիտեմ: Բայց հետո մեկ ուրիշ բան է կատարվում. բանուկները թողնում գնում են, այստեղ մնում են ավելի պակաս բանուկները, որոնք կատաղում են՝ որ իրենք այդքան շնորհքով չեն, որքան նրանք, ով աշխարհին պետքական փեշակի տեր են ու կարող են գնալ ու գործ գտնել իրենց, ու մեր ջայլամներին սկսում են կեղեքել ավելի անողոք, քան եթե բանուկները մնացած լինեին... Իրականում, իհարկե, է՛լ ավելի բարդ է կեղեքման մեխանիզմը, բայց այստեղ կանգ առնենք մի պահ, վերադառնանք իմ գնալ-գալուն:

Կարող եք ասել՝ էդ ի՞նչ կեղծ համեստություն է, դու ո՞նց քո մասնագիտությամբ, քո գիտելիքով՝ քեզ մրցունակ չես համարել էն առաջին անգամ որ Մոսկվայում էիր ու ետ եկար... Ասեմ. լինում է, որ մրցույթն այլ բանի մասին է. օրինակ՝ երկուսդ էլ ֆիզիկոս եք, բայց հաղթում է ոչ թե լավ ֆիզիկոսը, այլ նա՝ ով Մոսկվայի սառնամանիքին ավելի է համաձայն դիմանալ: Ես համարում էի լավ մասնագետ նրան՝ ով և՛ լավ ֆիզիկոս է, և՛ սառնամանիքին դիմանում է: Ես էլ կարող էի դիմանալ, բայց չէի ուզում այնօր. Հայաստանն ինձ ավելի հյուրընկալ, հարմար էր թվում: Ուզում էի հեշտ պրծնել, թվում էր՝ այստեղ ավելի քիչ բանի պիտի մարդ դիմանա, թվում էր՝ ես նախագծված եմ այս կլիմայի համար:

Բացի այդ՝ ես իհարկե գուցե ոչ վատ մասնագետ էի, բայց ինքս ինձ այդպիսին չէի համարում. համարում էի, որ լավ մասնագետը նա է, ով իր գործի ուղնուծուծին տիրապետում է նույնքան վարժ՝ որքան իր առողջ ձեռքի շարժումներին: Չափազանցություն է, գուցե, բայց իմ դեպքում՝ որ ինձ իրոք անհերքելիորեն լավ մասնագետ զգամ գոնե ինչ-որ բաներում՝ պահանջվեցին տասնյակ տարիներ ու գլխավորը՝ կյանքի ու աշխատանքի մեծ փորձ:

Երկրորդ անգամ նույնպես ժամանակավոր մեկնեցի: Բայց դարձավ տասնչորս տարի: Պատճառներից մեկն այն էր, որ զգում էի՝ դեռ արտասահմանից սովորելու բան ունեմ: Մյուսը՝ գործն ու փողը դարձավ: Իներցիան կլանիչ գործի, որին սակայն սիրտս այնքան էլ կպած չէր, որքան գրելուն, ինչը սակայն չէի անում. ժամանակ չկար: Իսկ գործին կպածությունս շրջապատս անհերքելի էր համարում, երևի՝ որովհետև քանի որ չէի գրում (համենայն դեպս առաջին շրջանում)՝ ամբողջ եռանդս դնում էի գործիս մեջ, աշխատում էի նույնքան ստեղծագործ ու նվիրված՝ որքան գրողը գրելիս: Ընկերներիցս ոմանք դա համարում էին նաև հայրենասիրություն՝ քանի որ աշխատում էի, փաստորեն, Ղարաբաղի միջազգային ճանաչման համար (բոլոր իմաստներով), մինչև որ չհասկացա, որ ոչ մեկին դա պետք չէ (մերոնցից ոչ մեկին, նկատի ունեմ. հետ էի մնացել մեր զարգացումներից): Իսկ քչածանոթներից շատերը՝ աշխարհի այս մասում՝ անգրագետներն ու շողոքորթները՝ համարում էին, որ գրանտակեր եմ, շպիոն ևն: Այս մասին էլ մի օր ավելի կմանրամասնեմ, առայժմ այսքանը: Շունը հաչում է, իսկ քարավանը՝ գնում:

Ինչու ետ եկա Հայաստան: Ես Հայաստանը չէի լքել, չէի գաղթել, իմ գործը Հայաստանի հետ էր կապված, ես չէի հեռացել, հեռվացել էի՝ բայց ոչ հեռացել: Հաճախ էի գալիս: Ու կարճ ասած, երբ գործ գտնվեց այնպիսին, որ այստեղ էլ փողի ինձ գոնե մի քիչ հարմար քանակը կապահովեր ու պատվավոր, կարևոր գործ էր՝ իսկույն եկա:

Օղորմածիկ հայրս բացակա տարիներիս երբ այցելում էի՝ միամիտ ասում էր. արի այստեղ, պետությունը քեզ իսկույն աշխատանք կառաջարկի, բնակարան կտա... Հիշում էր երևի քսանականների հայրենադարձը:

Գործս պետությունից անկախ է՝ դրա համար ամեն ինչ ստացվեց առայժմս, թե չէ չէր ստացվի:

Արդյոք դրսում ապրած լինելն է պատճառը, որ ես ուրիշ եմ: Արդյոք ես ուրիշ եմ: Այո և ոչ: Ինձպեսներն էլ բավական կան: Հիմա հայ ազգը ոչ միայն բազմազան է՝ մարդիկ ու հայերը միշտ են բազմազան. հիմա այն կարող է գիտակից ձևով բազմազան լինել, այսինքն ինքն իր մասին գիտի՝ որ բազմազան է: Մի քիչ գիտի: Քիչ թե շատ: Ոչ թե հեռուստացույցը՝ այլ ազգի ներքին գիտակցությունը գիտի: Որը եթե կարծեք թե միայն, ասենք, հարյուր կամ հազար հոգի է կիսում՝ կսխալվեք: Համոզված եմ, որ տասնյակ հազարներ, եթե ոչ հարյուր:

Արդյոք այնտեղ էլի միշտ սիրող էի լինելու: Ինչ-որ իմաստով՝ այո, որովհետև դրսում կարող էի մասնագետ համարվել միայն այն բաների վերաբերյալ, որոնք գիտեի ներքուստ, ուսուցումիցս բավական անկախ. ռուսերենի, հայերենի, հետսովետագիտության, Կովկասի, Հայաստանի մասնագետ: Իհարկե ես նաև լեզվաբանության, քաղաքագիտության, կոնֆլիկտաբանության ու պրոյեկտներ անելու մասնագետ էի ճանաչված, բայց դրանցում ոչ առաջինն էի, ոչ վերջինը, իսկ իմ (սովետա) հայ լինելու մեջ՝ անհերքելի ու ճանաչված հեղինակություն: Նույնիսկ բարկանում էի դրանից, ասում էի դա ռասիզմ է՝ համարել, որ ես հայ լինելու կամ ետսովետականության մասնագետ եմ՝ քանի որ ես հայ եմ ու ետսովետական: Ինչպես որ սևամորթին սևամորթության մասնագետ կարգելն է ռասիզմ:

Բայց մի բան կար՝ որ թույլ չէր տալիս այնտեղ լինել անկախ մասնագետ՝ մասնագետների իրենց ցանկերի համաձայն: Մի ատաղձ՝ որ ինձ մասնագետ էր պահում միայն ա՛յս երկրի, ա՛յս աշխարհի, ա՛յս ազգի համար, իսկ այնտեղի հոգեբանա-աննկատ աղերսներին՝ որոնք մասնագետին թույլ են տալիս հայտարարել, որ ինքը մասնագետ է՝ օտար էի. չէի բռնում: Ու հումանիտար-հասարակական ասպարեզի բոլոր ծանոթներս, որոնք, օտարազգի լինելով, Արևմուտքում ապաստանել ու արմատավորվել էին՝ կարծես այդ ատաղձը կորցնեին: Դառնային հեղհեղուկ միջինստատիստիկական մասնագետ, հաճախ՝ ճանաչված, շատ լավ, բայց հո միայն ես էի զգում՝ որ տարրալուծվել է իրենց ինքնությունն ավելի մեծի՝ միջազգայինի, համաշխարհայինի մեջ... Նույնիսկ եթե հայրենասիրությունն ակնհայտ է: Ինչպես ինժեները՝ որ մի մեծ սուզանավ է սարքում՝ հազար հոգու հետ, ու նրա անունն ու գործը տարրալուծվում է սուզանավի մեջ: Իսկ այդ սուզանավը քեզ, քո ազգին պե՞տք է: Դու քո կամքո՞վ ես որոշել, որ այն պետք է սարքել:

Կասեք՝ պետք է մարդկությանը հավատալ, եթե ասում են պետք է՝ ուրեմն պետք է, միացիր ու սարքենք: Գուցե միջիս տիպական հայ կասկածամտությունն է խոսում, անհավատությունը. մինչև ինքս հաստատ չորոշեմ, որ այդ սուզանավը պետք է և այն է, ինչը սարքելուն արժի կյանք նվիրել՝ չե՛մ մասնակցի: Եթե զգում եմ որ լրիվ պետք չէ, բայց կարելի է օգտագործել՝ սկսում եմ մասնակցել, բայց կողքից ակներ ավելացնելով՝ որ նաև ամֆիբիա լինի պետք եղած դեպքում, փորձելով դարձնել այն ինձ, իմ ազգին ավելի պետքական, որ իմ ազգի լեռները կարողանա մագլցել պետք եղած դեպքում: Իհարկե՝ իմ կարճ խելքի հասկացածով՝ թե ինձ, իմ ազգին ինչ է պետք. և այդ հասկացածն էլ հարյուր տոկոսով վստահելի չէ, որովհետև մահկանացուս ի՞նչ իմանա, ի վերջո: Գուցե ճիշտ հակառակն է պետք: Բայց ես իմ բնազդին վստահում եմ: Որտև ուրիշ էլ բան չկա՝ որին վստահեմ: Մի երկու էլ հեղինակավոր մարդ՝ որ հասկանում է, խնդիրն ինչն է, ու խորհուրդ է տալիս: Ու ես նրանց խորհրդին հետևում եմ:

Նաև տեխնոլոգիաներ ստեղծեցինք՝ բնազդից բացի ուրիշ բանի վրա հենվելու համար: Դա կոչվում է կրեատիվ խաղ: Իսկ մասնագիտությունը՝ մեթոդաբանություն: Թեև դա ավելի շուտ ոչ թե մասնագիտություն է՝ այլ ընդհանրագիտություն: Այդպես ես դարձա մեթոդաբան, այսինքն՝ ընդհանրագետ: Սովորական բառերով ասած՝ դա փիլիսոփայության, գիտությունների ու գործողությունների ամբողջություն է: Դրա մասին բան-ման գրվել է այս տարիներին: Եթե չգիտեք դա ինչ է՝ դեպք կլինի, առանձին կբացատրեմ:

Ուրեմն գնացի չգնալով, եկա չգալով: Եվ ուրեմն ես սիրող եմ միշտ՝ սկզբունքորեն՝ դիլետանտ՝ ինչպես իմ այս հայ ազգը: Ատում էի բյուրոկրատական լեզուն սովետի վախտ և հիմա էլ՝ ատում եմ այդ նոր հայերենը՝ կոռռումպացված «չափորոշիչները» սիրուն «չափանիշների» փոխարեն ու «ներառելը», որ չգիտես ինչու միջի «ն»-ն կորցրել է ու դուրս մղել այդքան գեղեցիկ «ընդգրկել» բառին: Հասկանում եմ՝ որ պրոֆեսիոնալիզմը կարևոր է, ինքս էլ եմ սիրում ասել՝ ամեն ինչում պետք է պրոֆեսիոնալ լինել: Սովետի վախտ արդարացնում էի իմ ազգի գավառայնությունը՝ ասելով, որ փոքր ենք ու ոչ անկախ՝ ուրեմն գոնե դիլետանտ լինելով պիտի մրցենք աշխարհի տափակ ու նեղ մասնագիտացման դեմ, որովհետև դիլետանտը կարող է ներշնչմամբ այնքա՛ն կամ ա՛յն կարևորության գործ անել՝ որ մասնագետներին տակ կթողնի ու կհաղթի: Բայց հիմա, իհարկե, ասում եմ, որ եթե անկախ ենք, նաև պիտի մասնագիտանանք լրջորեն: Մասնագիտորեն մի հատիկ համեմատաբար գեղեցիկ ու ճիշտ կառույց կա Հայաստանում առայժմ՝ այս բոլոր տարիների ընթացքում միակը՝ որ կառուցվել է ու որպես օրինակ միտքս է գալիս. այդ օրինակը բերեմ՝ որ հասկանաք. Էռնեկյանի սարքած օդակայանը. և՛ համաշխարհային է, և՛ մերը՝ նարնջագույն, ու Մինասը՝ ներսը (թեև փոքր է հնչում հսկա ֆրեսկոն է՛լ ավելի հսկա սրահում, փոքր-ինչ սխալվել են... դե մենք փոքր ազգ ենք): Եվ գլխավորը՝ քանի տարի է կանգուն է ու տեսքից դեռ շատ չի ընկել:

Եվ չնայած մասնագետ լինելը հարգում եմ՝ բայց ես փինաչի եմ: Ես սիրում եմ իմ ձեռքերով, իմ մատներով, իմ ուղեղով իմ գործն անել սկզբից մինչ վերջ՝ ինչպես կոշկակարը՝ իր մի զույգ կոշիկն է գորովանքով կարում: Ես չեմ հավատում գործարաններին: Այլևս չեմ վախենում մետաղյա թռչուններից ու հրեշներից, կարող եմ նույնիսկ դրանք ղեկավարել, բայց մեկ է՝ գերադասում եմ իմ մի պրիբորը՝ իմ կոմպը, որից էլ քիչ բան եմ հասկանում: Կոմպն իհարկե օգնում է՝ վախը հաղթահարել գնացքի ու նավի ու ինքնաթիռի հանդեպ, ու աշխարհի մեծության: Մեխանիզմը բնության պես բան է, քեզնից կախված չէ ամբողջությամբ՝ կոնտրոլ-ֆրիկ լինել պետք չէ՝ ինքը կաշխատի, ինքը չի աշխատի, բայց կաշխատի ավելի երկար ու լավ՝ քան քո վախը՝ որ նա հանկարծ կփչանա, թույլ կտար: Հենվիր նրան, ինչպես բնությանը: Բայց ես մնում եմ հատուկենտի կոշկակար, ո՛չ թե գործարանի ինժեներ: Ես մշակույթ եմ ստեղծում, բուծում՝ ոչ թե քաղաքակրթություն միանգամից:

Ես ընտրում եմ աշխարհի գյուղում գեներալ լինելը, քան շարքային կամ նույնիսկ ցածրաստիճան սպա՝ աշխարհի մայրաքաղաքներում: Որովհետև էությամբս, ազգովին գեներալ եմ: Եվ որովհետև իմ գյուղը, անկախանալով, տեղափոխվել է աշխարհի կենտրոն: Նաև ինքնաթիռի, կոմպի ու ինտերնետի շնորհիվ: Եվ այստեղ գեներալ լինելով՝ ես հեշտ կգտնվեմ, ցանկացած պահի, առանց տեղս փոխելու, աշխարհի կենտրոնին մոտիկ: Որովհետև այդ միջիս ատաղձին հավատում եմ: Եվ մի հարյուր հազար իմ պես հայ գեներալ դիլետանտ ողնաշարավորների ատաղձին: Հարցը նույնիսկ հավատալը չէ. ատաղձն ինձ տանում է:

Իսկ այն, որ ծառից նոր իջած կապիկները՝ չգիտես որտեղից բանակ-բանակ բուսնելով՝ փորձում են երկրիս վերջը տալ ծառ կտրելով ու կողոպտելով՝ ինչ արած, կդիմանանք: Հրանտը կասեր՝ հազար տարի դիմացել ենք, մի հազար տարի էլ դրանց ձեռը կդիմանանք: Բնությունը հետ կգա:

Իհարկե, վերադառնալով՝ ես հատկապես վերագտա մեր համերն ու գեղեցկությունը: Ես արարատապաշտ եմ: Ես չեմ ուզում որ Արարատը Հայաստանի տարածքում լինի: Ես պահպանողական եմ. ինչպես սովոր եմ՝ էդպես էլ թող լինի: Հերիք է ինչքան բան փոփոխվեց, թող մնա ինչ կա, գոնե որոշ բաներ թող մնան անփոփոխ: Չեմ ուզում նրա վրա մագլցել. դա ինձ մի քիչ սրբապիղծ է թվում: Ես ուզում եմ նրանով զմայլվել ու նրան երկրպագել: Ես ծիրանապաշտ եմ: Աշխարհում կան տեղեր՝ որ Հայաստանի չափ սիրուն են կամ ավելի: Իմ եղած տեղերից՝ Չեչնյան, Օսիան կամ Կոսովոն: Այնտեղ կան մեր լեռների չափ ու մի բան էլ ավել լեռներ, լերկ ու անտառածածկ, գահավիժող ջրվեժներ, կիրճեր... Ինչ չկա այնտեղ՝ դա մեր վանքերի պես վանքեր՝ լեռան փեշին թաքուն ծվարած: Երկար քայլելուց հետո որ շուռ ես գալիս անցած ճամփեդ դիտելու՝ աչքիդ առաջ հանկարծ թաքուն բացվող. ընկուզենու խիտ անտառի միջի բացատի վերջում, լեռան ծայրին, ինչպես ամոթխած կուրծն է անսպասելի – միշտ անսպասելի – պսպղալով հանկարծ ծիկրակում սիրույն տեղ տված նուրբ հանդերձների արանքից: Վրաստանում էլ այդպիսի վանքեր կան, բայց այդ լեռներից չկան...

Արևմտյան Հայաստանն այդպես չէ՞ սիրուն: Ա՞յլ կերպ է: Գրե՞թե: Բայց համարյա՞ այդպես: Գուցե ասպատակվել է հիմնովին: Ոչ, բնությունն ասպատակությունները հաղթահարում է: Գուցե ես ուղղակի իմ տունն եմ սիրում, եթե իմը չէ՝ սերս սառչում է... Ես սևանապաշտ եմ: Այդպիսի լիճ աշխարհում չկա, թեև Իսսիկ Կուլն ու Կոմո լիճն ինչ-որ պահերի կարող են նմանություն ունենալ (առաջինը՝ նաև ափերի աղբով):

Ես զիբիլապաշտ եմ: Մեր զիբիլի պես զիբիլ աշխարհում չկա: Եվ պետք չէ այն մաքրել. եղածն ի՞նչ է՝ միայն ցելոֆանն է երկրով մեկ թափառում, գետերի ափերի երկայնքով փառ կապում, իսկ ցելոֆանն անվնաս բան է և գեղեցկություն (հիշենք «Ամերիկյան գեղեցկություն» ֆիլմը), ու խեղճի օրերը հաշված են... Արդեն Ամերիկան դադարեց թողարկել... Մի ժամանակ բարցովկաներն էին Հայաստանով մեկ փառ կապում, հիմա ու՞ր են բարցովկաները:

Եվ մեր «Բարև, ես եմ» ֆիլմի պես ֆիլմ աշխարհում չկա:

Եվ այլն: Եվ ուրիշ ոչ մի տեղ չեմ ուզում գնալ, չեմ ուզում լինել, ոչ հանգստանալու, ոչ գործի բերումով, ոչ ճամփորդելու... Երբեմն միայն մտնել Եվրոպա՝ ասենք, Փարիզ՝ մի հատ կոֆե խմել ու հետ գալ՝ ուղղակի որ վերհիշեմ իմ մեծ հայրենիքի հոտն ու համը: Էն համով նեղլիկ փողոցները, ուր դ’Արտանյանի սուսերն էր սալարկին զնգզնգում, ու կաֆեները, ուր Իոսելիանիի հերոսները սեր թե առևտուր են կազմակերպում...

Երբեմն միայն գնալ ու ետ գալ... Էդ էլ մի ուրիշ անգամ կնկարագրեմ՝ թե ուր արժի գնալ իմ եղած տեղերից ու ինչու: Կարճ մի տրիվիալ ճշմարտություն ասեմ. գնալ ուր ասես կարելի է, գլխավորը՝ թե ում հետ ես, ինչ տրամի ես:

Մեր քաղաքն ու երկիրը փոխվում են՝ քանդվում, վերասարքվում, հնանում, կոտորվում, բայց այդ քանդը չէ բնորոշիչը, այլ այն, որ տարեցտարի ավելի ու ավելի շատ տուրիստ է գալու, ու իրենք են փոխելու էս երկրի տեսքը: Ոչ թե Թեղուտը կտրողները, այլ տուրիստները: Պարսիկ, աշխարհահայ, ռուս, արևմուտքցի, չինացի, լատինացի, արաբ: Տուրիստը հատուկենտը սիրում է, գնալով ավելի է սիրելու: Հատուկենտը գնում-կորում է, քչանում, շուտով բժիշկները երեխեքին հայկական ծիրան են դեղատոմս գրելու՝ ու ծնողները ստիպված նրանց վերցնելու-բերելու են էստեղ, որովհետև էնտեղ ծախվածն արդեն հայկական չէ՝ շինծու է, մումիա է, զոմբի, թեկուզ էստեղից սերած լինի: Դա իմ մշտական վեճն է Լոսի իմ բարեկամների հետ. իրենք մինչև տասը տարին մեկ էստեղ չգան՝ չեն համոզվում, որ իրենց ծիրանն էստեղի չափ համով չէ: Չնայած էստեղ իրեն ամեն ձև փչացնել փորձելուն:

Բայց մեջս հավատ կա էլի. հազար տարի դիմացել ենք՝ էլի մի հազար կդիմանանք: Պոմիդորն ու ծիրանը չեն կորչի: Կգնան ու նորից ետ կգան, ոնց որ սովետի ժամանակ մի քանի տարով կորել էին՝ հետո ետ եկան:

Դա իմ միամիտ դիլետանտ ատաղձն է՝ այդ հավատը: Իհարկե հարգում եմ ծառից իջած կապիկների դեմ պայքարողներին ու աջակցում, բայց սիրտս հանգիստ է. ծիրանը հետ կգա:

Եվ Հրանտի «Խումհարի» առաջարկը՝ լոլիկին հուշարձան դնել, բարձր պատվանդանի վրա, մի մեծ, ահռելի, կարմիր, լերկ պսպղուն պամիդորի, մնում է ուժի մեջ. կգա ու Գաֆեսճյանի ու Բոտերոյի կատվի, անպուպուլի թե կարճապուպուլի ու ծխող ծիծիկով կնկա դեմ կդրվի ու կդառնա նույնքան մոդեռն ու մոդայիկ՝ բայց ՄԵՐԸ. իր կարմիր փայլն ու ցոլքն աշխարհքով մեկ կսփռի, տուրիստներին լույս կտա, կարմիր փարոսը, կլուսավորի, լուսավորված կհեռանան Հայաստանից, ու կանվանեն նրան Լոլիկ Լուսավորիչ: Հետո կգա չար թագավորը... Եվ այլն: Մնացածը դուք գիտեք: Եվս մեկ հազար տարի: Մենակ, – ամեն դեպքում կարևորը չմոռանանք. – աղջիկները գնալով անընդմեջ ավելի ու ավելի կսիրունանան, և այդպես անվերջ: Գժվել կարելի է:

2012

ԻՆՉՈՒ Է ՄԱՐԴՆ ԱՊՐՈՒՄ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ

Կամ ՆԱՊԱՍՏԱԿԻ ԿԱՐԾԻՔԸ

տեքստ՝ մանիֆեստային

Մարդն ապրում է աշխարհում ստեղծագործական աշխատանք անելու համար:

Ինչու աշխատանք: Որովհետև դա միշտ չէ՝ որ հաճելի է: Դա մեծ եռանդ է պաճանջում:

Ինչու ստեղծագործական. որովհետև դա է, որ հաճույք է դարձնում կյանքը և աշխատանքը:

Ինչ է նշանակում ստեղծագործական: Գործունեություն, որը ստեղծում է նորը՝ որ մինչ այդ չկար, և այդ նորը լավն է:

Ինչ է աշխատանքը: Այն կարող է լինել չարքաշ, անստեղծագործ, անհետաքրքիր, դժվար, կրկնողական... Ամեն անգամ, երբ մարդ գործ է ավարտում՝ նա հաճույք է զգում, և այդ հաճույքում կա ստեղծագործական պահ: Եթե անստեղծագործ գործ էր՝ հաճույք է, որ այն ավարտվեց: Եթե ստեղծագործ՝ հաճույք է, որ այն ստացվեց, կամ սպասում է՝ արդյոք կընդունեն որ ստացվել է, թե ոչ՝ որ նույնպես հաճելի, թեև անհանգիստ սպասում է:

Իսկ ով ասաց, որ մարդը դրա համար է ապրում: Գուցե երջանկությա՞ն համար: Ես չգիտեմ, երջանկությունն ինչ է: Այն շատ անցողիկ է: Դատարկ երջանկությու՞ն: Ու՞մ է դա պետք: Իսկ ստեղծագործ աշխատանքը... Նախ՝ դա հաճույք է պատճառում: Երկրորդ՝ դրա հետ կապված է մարդու առաքելությունը: Այսինքն պիտի հասկանանք, համաձայնենք, որոշենք, թե ինչ է մարդը, ինչու նա կա, որն է նրա առաքելությունը, որպեսզի համաձայնենք, որ նա ապրում է ստեղծագործական աշխատանքի համար:

Իսկ ինչու ենք հաճույքն ընդգծում: Որովհետև մարդ հաստատ չի ապրում տառապելու համար: Նա համաձայն է տառապել մի քիչ, չափավոր՝ ասենք չարքաշ աշխատելով կամ պարտքից դրդված՝ որպեսզի հետո հաճույք ստանա:

Մնացած հաճույքներն ավելի ստորին են, քան ստեղծագործականը, որն իր մեջ ունի հաղթահարման պահ: Եթե հաճույքի մեջ կա ստեղծագործական պահ՝ դա մեր տեսակի հաճույք է: Եթե մարդը գիտի, որ դրա համար է ապրում՝ կարող է ցանկացած հաճույքի մեջ ներդնել ստեղծագործական պահ, այդպիսով դարձնելով հաճույքը ստեղծագործ:

Բայց ով ասաց, որ մարդը դրա համար է ապրում: Գուցե՝ վերապրելու, գոյատևելու: Բայց սա ցածր նպատակ է: Եվ ավելի լավ է ստացվում գոյատևելն ապահովել՝ եթե ստեղծագործ աշխատանք ես անում, նորն ես ստեղծում: Այստեղ փաստորեն ավելի վերին նպատակը ծածկում է ավելի ստորինը և օգնում, որ վերջինս էլ իրագործվի: Չի լինում դեպք, երբ գոյատևելու խաթր դու պիտի ստեղծագործականությունդ զոհաբերես: Ընդհակառակը: Գուցե գոյատևելու խաթր պիտի վատ բան անես, և դա վատ է: Բայց դա էլի կպահանջի ստեղծագործականություն, ավաղ, վատ նպատակի տանող:

Ուրեմն ինչ է մարդը: Մարդը շոշափուկ է: Մարդը բնության շոշափուկն է՝ բնության ինքնաճանաչման, ինքնազարգացման պրոցեսում: Մարդը մարդկության մասնիկն է: Մարդկությունը բնության օրգանն է՝ գործիքը՝ ինքնաճանաչման ու ինքնազարգացման:

Ինչու է բնությունն ուզում ինքնաճանաչել ու ինքնազարգանալ: Որովհետև դա ստեղծագործական պրոցես է, աշխատանք, որը գեղեցիկ է, հաճելի ու իմաստուն:

Արդյոք հավատում եք սրան:

Սովետի ժամանակ ոմանք առանց կատակի ասում էին՝ որ մտավորականը իդեալական՝ քրիստոսն է առանց լուսապսակի: Իսկ հայկական քրիստոսը գեղջուկն է, աշխատավորը, սիմոնը:

Ինչու ուրիշները պիտի հավատան սրան: Փորձեք ապրել ըստ այս խորհրդի կամ ըստ այլ խորհրդի: Տարբերությունը կտեսնեք: Սա, ինչպես և այլ հավատամքները, տալիս են հնարավորություն՝ ապրել երջանիկ կամ գոնե հասկանալով: Վատ է այն մարդը՝ որ խորհուրդ չունի: «Գրքի մարդ» չէ, կասեր մուսուլմանը: Ինչու: Որովհետև ապրում է՝ առանց հասկանալու, թե ինչու, էկլեկտիկորեն: Ապրում է սխալ պատճառով, ապրում է՝ կարծելով, որ մի բանի համար է ապրում, իսկ իրականում՝ մեկ այլ բանի համար է ինքն ապրում: Եվ դրանից՝ այդ հակասությունից, իր կյանքը դառնում է բեկյալ, ու նա ընկնում է ստրեսի մեջ ու, եթե լավ է ապրում ու գազազած չէ՝ հոգեվերլուծող է փնտրում: Իսկ երբեմն էլ ինքն իրեն է սպանում այդ հակասությունից, էլ չասած որ, թե գժվեց՝ նաև ուրիշների:

Բայց տարբեր խորհուրդներ կան: Այն մարդը, որն ապրում է այս խորհրդով՝ ստանում է հետևյալ առավելությունները. նա տեսնում է, ինչպես է աշխարհը զարգանում. մարդկությունն ու բնությունը: Նա տեսնում է նաև, ինչպես է ինքը մասնակցում այդ զարգացմանը: Առանց սնափառության՝ նա ոչ աստվածային քրիստոս է դառնում: Նա տեսնում է իր գործի արդյունքը: Եթե չի տեսնում՝ նա մեկ է համոզված է, որ այն է պետք անել: Իրականում, բացի շատ վաղ երեխա մահացածներից, այդպիսի դեպք չկա, որ մարդ չտեսնի ու չգնահատի իր փոքրիկ կամ մեծ ստեղծագործ աշխատանքի արդյունքը՝ այն, ինչպես է այդ աշխատանքն ազդում բնության զարգացման վրա: Ինքը չգնահատեց՝ ուրիշները հո կան ու կան:

Ինչ է վատ մարդը: Վատ մարդն այն է, ով տվյալ բոլոր իրադրություններում անում է գործողություններ՝ որոնք հակառակ են իմ էս ասածին: Ամենքս կարող ենք լինել վատ մարդ, ոչ լրիվ լավ մարդ: Բայց եթե մենք ապաշխարում ենք ու հետո լավ բան անում՝ մենք ներվում ենք բնության կողմից, ինքներս մեր կողմից: Իսկ եթե մենք այնքան խորքային վատն ենք, որ միշտ վատ ենք անում, սուտ ենք ապաշխարում և այլն՝ երբևէ չենք ներվում բնության կողմից, և չենք մասնակցում լիակատար չափով կյանքի այս տոնին՝ բնության՝ մեր միջոցով ինքն իրեն դիտելուն ու կրեատիվ կերպով զարգացնելուն:

Որն է ապացույցը, որ դա տեղի է ունենում՝ այդ զարգացումը: Օրինակ, այդ ապացույցը մարդկության չափի մեջ է. մարդկությունն է զարգանում. բնության կոլեկտիվ աչքը, ականջը, միտքը. մենք գիտենք այժմ մարդկության մասին և մարդու մասին շատ ավելի, քան գիտեինք առաջ: Եվ՝ բնության մասին:

Սովորական պայմաններում, երբ մարդ փողոց է դուրս գալիս ու դիմացն ուրիշ մարդ է ելնում՝ նա ավելի շուտ կասի «բարև», քան թե կսպասի, որ դիմացինն իր վրա հարձակվի: Այլապես աշխարհը կփլվեր: Դա է առաջին ապացույցը, որ զարգացում, թեպետ վայրիվերող, բայց կա: Որ վիճակագրորեն ավելի հաճախ երկու մարդ երբ իրար են հանդիպում՝ չեն սպանում միմյանց, քան սպանում են: Եվ ավելի ու ավելի քիչ է հավանական՝ որ կսպանեն: Սպանելու դեպքերը հատուկ են, հատուկենտ, բարևելը՝ համընդհանուր:

Մարդկությունն ավելի է խոշորացել, տարածվել: Ավելի քիչ երեխաներ են զոհվում: Ավելի քիչ սոված մարդ կա աշխարհում: Ավելի քիչ պատերազմ է լինում: Ավելի քիչ արյունոտ հանցագործություն է լինում: Մենք աշխատում ենք որ քիչ երեխաներ զոհվեն, որ քիչ մարդ զոհվի, որ պատերազմ քիչ լինի, որ հիվանդությունները քիչ լինեն: Մենք՝ մեր սերունդը, ապրում ենք շատ ավելի լավ պայմաններում, քան բոլոր սերունդները մինչ մեզ: Չնայած բոլոր արհավիրքներին: Մեզնից հետո եկող սերունդները՝ է՛լ ավելի լավ են ապրում, չհաշված, իհարկե, զոռով պատերազմ ուղարկվողներին:

Հաճախ սա շփոթում են մարդու էգոիզմի հետ. ոմանց կարծիքով, մարդն ամեն ինչ անում է իր էգոիզմի պատճառով, և դրա համար էլ, ասենք, մի կողմից նոր դեղամիջոցներ է հայտնագործում որ երկար ապրի՝ իսկ մյուս կողմից ինքն իրեն հոշոտում: Դրանում է սխալը: Մարդ դա չի անում էգոիզմի պատճառով՝ ինչ էլ նա կարծի իր ներսում: Մարդը մասնիկ է մարդկության և շոշափուկ է բնության. նա մասնիկ է բնության մեծ օրգանի, գործիքի, և նա լավ բան անում է՝ բնության ինքնաճանաչողությունն ու ինքնազարգացումն ապահովելու համար: Իսկ վատ բան անում է՝ սխալմունքից, սխալ կարծիք ունենալուց, սխալ դաստիարակությունից կամ՝ դիտավորյալ, որպես գիտակցված հանցագործություն:

Ինչու եմ ես կարծում որ սա ճիշտ է: Մարդկությունը հաճախ սխալվել է, հիմքում դնելով կա՛մ միայն անհատին, կա՛մ միայն ոչ անհատին՝ հանրությունը, աստծուն, բնությունը և այլն: Պարզ է, որ անհատը բավական ազատ է ու բավական իրավունքներ ունի: Բայց նաև պարզ է, որ բնությունն անհատից մեծ է ու գերիշխող: Ուրեմն՝ մարդը և՛ անկախ օղակ է, և՛ կախյալ: Դա է մարդու ազատության դուալիստական էությունը: Հոլիստիկ մարդու: Ոչ թե քաղաքական ազատության՝ այլ ամբողջական:

Սա մեծ շանսեր է տալիս մարդուն՝ և՛ ազատ գործելու, և՛ մխիթարվելու, եթե չկարողացավ: Էլ ավելի մեծ շանսեր է տալիս՝ հասկանալու, թե բնությունն իրենից ինչ է ուզում, և այդ ուղղությամբ գործելու՝ որ է՛լ ավելի հստակորեն զգա իր առաքելությունը և, երկու ուժերի՝ իր կամքի ու բնության նախանշած ուղղության վեկտորները համատեղելով՝ ուժեղացնի իր ազդեցությունը:

Սա է, որ իմ ասածը տարբերում է վուլգար մարքսիզմից. վուլգարը՝ գռեհիկը, կարծում էր ու է՝ թե բնությանը պետք է հաղթել ու ոչնչացնել: Եվ մի շարք այլ բաներ, ասենք՝ որ մարդը չէ կարևորը, այլ պետությունը: Իսկ իմ ազգի հայկական, ոչ ֆանատիկ մարքսիզմը միշտ գիտեր, որ մարդը բնության մաս է, ու որ մարդը ստեղծագործ աշխատող պիտի լինի:

Հենց դա էր, որ մարքսիզմի իդեալի մեջ կոչվել էր «համակողմանիորեն զարգացած անձնավորություն»: Այսինքն՝ ոչ թե կիսատ՝ ոչ թե քաղաքական՝ ոչ թե միայն ռազմիկ՝ ոչ թե ստրուկ՝ այլ ամեն կողմ (բացի Չարից – բայց դրա տարտարոսներն էլ ճանաչող) հավասարապես ու մշտապես զարգացող:

Կարելի է սա քարոզել, բայց եթե ռազմի դաշտում ես ու թշնամին հարձակվում է՝ կարող է պատահես այն վիճակում՝ երբ պիտի ընտրես. քարոզել թե կրակել: Դա դժվար ընտրություն է: Մեծ մասն ընտրում է կրակելը: Ոմանք՝ քարոզելը: Այդ ոմանքից շատ ոմանք՝ կանգնեցնում են թշնամու հարվածը խոսքով: Այսօր՝ երևի թե ա՛յս խոսքով: Մյուսները երևի զոհվում են: Մեղավոր թե անմեղ:

Արդյոք երբևէ մարդկանց մեծամասնությունը կգա այս նույն կարծիքին: Կարևոր է՝ լինի փոքրամասնություն, ինչպիսին որ միշտ կար՝ որ այս կարծիքով է առաջնորդվում: Եվ երբ ու եթե այդ փոքրամասնությունն իրեն կրկին ուժեղ զգաց, իր միասնական ուժը կառուցեց՝ նա կփոխի իրադրությունը:

Միթե յուրաքանչյուրը կարող է ստեղծագործել: Այո: Իր տարբեր գործերում՝ յուրաքանչյուրը դա կարող է ու անում է: Դա բարդ պրոցես է, որի արդյունքում ստեղծվում է նորն ու լավը, այն՝ ինչը չկար առաջ: Դա հաճախ դժվար է տարբերակել նրանից՝ ինչը կա: Օրինակ՝ երեխաներ շատ կան, ու նորին ստեղծելն արդյո՞ք նոր բան ստեղծել է: Բայց նույն տրամաբանությամբ՝ կարելի է ասել. գրքեր շատ կան. ու նորը գրելն արդյոք նոր բան ստեղծել է:

Ստեղծագործելը լավ բացատրված է ստեղծագործողների կողմից, միայն ազատություն ու հավատ է պահանջվում՝ որ այն դառնա բոլորիս ու յուրաքանչյուրի ձևը՝ գործիքը՝ կարողությունը՝ լավ զգալ, կյանք փոխել, զարգացնել՝ ու ճիշտ ձևով:

Արդյոք կա մութ ստեղծագործություն: Դա էլ կա, բայց միշտ որպես քայլ՝ դեպ լույս, դեպ լուսավոր ստեղծագործություն:

Արդյոք կա չստացված ստեղծագործություն: Լիքը, բայց միշտ՝ որպես քայլ՝ դեպ ստացված ստեղծագործություն:

Արդյոք ստեղծագործության յուրաքանչյուր դեպք մյուսին հավասար է: Ոչ: Սարքված սեղանը տարբեր է վեպից, մի սեղանը մյուսից, մի վեպը մյուսից: Կա սեղան՝ որ ստեղծագործություն է, և լիքը սեղաններ՝ որոնք չեն: Կան լիքը վեպեր՝ որոնք գրեթե ստեղծագործություն չեն, թեև վեպի նյութն ինքնին արդեն ստիպում է, այն բանը, որից վեպ ես սարքում՝ ստիպում է, որ այն գոնե մի քիչ ստեղծագործություն լինի: Սեղանի նյութը՝ ասենք փայտը, դա կարող է և չստիպել: Բայց ցանկացած քանակով սեղան սարքելիս, ցանկացած տիպական սեղան, կարելի է հիշել, որ երևի թե այդ սեղանի փայտը մթերողների երկար շարքում մի պահ եղել է ստեղծագործական, որն էլ մտել է այս, նույնիսկ ամենատափակ ու սովորական, սեղանի մեջ: Կամ՝ որ առաջին սեղանը հորինողի ստեղծագործությունն է թաղված ամեն սեղանի արքետիպում: Կամ՝ նրա շուրջ նստողներն են ստեղծագործում, և նա կրկին դառնում է աշխարհի, բնության, մարդկության ու մարդու մեծ ստեղծագործության շրջապտույտի կարևոր մաս:

Յուրաքանչյուր մարդ հանճար է: Բայց ոչ ամեն պահին: Բայց անպայման:

Միաժամանակ՝ յուրաքանչյուր մարդ՝ գործիք է, նախ մարդկության մասնիկ լինելով, հետո՝ ավելի մեծ բանի՝ բնության շոշափուկ լինելով: Մարդու սոլիդարությունն ուրիշ մարդկանց հետ մարդկության մասշտաբով է: Ոչ ազգի, ոչ պետության, ոչ գենդերի, ոչ գենի, ոչ իր որևէ այլ մասնավոր հատկանշի:

Եթե ապրում ես այսպես ու ստեղծագործում, ու գիտես դա՝ լավ է, ու մխիթարված ես, եթե ոչ երջանիկ: Եթե ապրում ես ու չի ստացվում՝ եթե գիտես որ դու մեծի մաս ես՝ էլի մխիթարանք է: Մենք բոլորս մրցում ենք հասնել մի բանի, բայց հասածը չգիտի, հասել է թե ոչ, իսկ չհասնողը չգիտի՝ գուցեև հասել է, ու տարիներ կամ դարեր հետո դա պարզ կդառնա: Եվ եթե չհասար էլ՝ կարևոր չէ, գոհ եղիր, քանի որ մասնակից էիր այսպիսի մի խելակորույս հրաշք-վազքի:

Մարդը մահկանացու է: Ձևը, որով նա մնում է՝ այն դրոշմն է, որ նա թողեց մարդկության ու բնության կյանքի մեջ: Բայց երբ նրա անունն էլ մոռացվի՝ նրա արածը, ապրածը լցվում է մարդկության ապրածի մեջ, լցոնում բնության ինքնաճանաչման մեծ պարկուճը, և դրանով նա անմահ է, քանի դեռ մարդկությունը կա, քանի դեռ կա բնությունը, որ ստեղծել է իր այս գործիքը՝ ինքն իրեն հասկանալու, ճանաչելու, առաջ շարժվելու, զարգանալու, գեղեցկանալու համար:

Մարդկությունը շատանում է: Ճիշտ այն պատճառով՝ որով որ բանվորների թիվն է կրճատվում աշխարհում: Լինելով բնության ամենաբարդ առանձին վերցրած գործիքը՝ մարդը դառնում է բնության պրոգրեսի հիմնական ուղղությունը. այլ գործիքները տեղները զիջում են մարդուն, ինչպես չարքաշ աշխատանքը՝ սերվիսին, քանի որ մարդը կարողանում է այլ գործիքների ֆունկցիան էլ կատարել՝ ինքնաճանաչման, և շատ այլ բաներ էլ: Քանի որ չարքաշ աշխատանքն ավտոմատացվում է՝ իսկ սերվիսը՝ մարդու կողմից մարդուն խնամելը՝ դառնում ավելի ու ավելի կարևոր:

Կորուստներն ինչ են: Ազգեր, լեզուներ անհետանում են, բնությունը կոտորվում է:

Որովհետև ոչ բոլորն են, ու բնավ ոչ բոլորն են հետևում այս խորհրդին: Ոչ բոլորը գիտեն, որ մարդը ստեղծագործ աշխատող շոշափուկ է: Կա անհետացման երկու դեպք. ճիշտ և սխալ: Ճիշտն այն է, երբ անհետանում է մի բան, տեղ տալով նորին, որն իր մեջ կրում է հինն ու հնից էլ կարևոր բաներ: Թե ո՛ր չափով կարևոր՝ դժվար հարց է: Հինն անհետանալ չի կարող: Այն փոխակերպվում է: Օրինակ՝ թանաքով գրիչը չի անհետացել. կուզես՝ օգտագործիր: Այն պարզապես դարձել է գրելու հնարավորություններից մեկը, այն էլ՝ ոչ առաջնային: Իսկ մի դար առաջ՝ առաջնային ու գրեթե միակ էր:

Մեր հիմնական նպատակն է՝ երբ հինն անհետանալու է՝ այնպես անել՝ որ չանհետանա այլ փոխակերպվի, որ ամեն լավն ու գեղեցիկը մնա՝ ու նորն առաջանա, փոխակերպելով այն:

Եվ դա մեզ հաջողվում է, ինչի ապացույցն ու գրավականն է ինտերնետը, որը ցույց է տալիս, որ եթե ոչ կենդանի բնությունը կամ անհետացած ազգերը՝ ապա մարդու մտքի արդյունքն այլևս չի անհետանա: Ալեքսանդրիայի գրադարաններ այլևս չեն լինի այն իմաստով՝ որ ինչը որ կարելի է աննյութ կերպով պահպանել՝ պահպանվելու է: Իսկ հետո մարդը կհայտնագործի՝ ինչպես ճամփորդել անցյալում, կամ ինչպես այն միավորել ներկայի հետ, ու նոր շանս կտա ամեն անհետացածին՝ լինել, նորից լինել, ստեղծագործաբար աշխատել:

* * *

Ես հիմա կասեմ մի թեզ՝ որը կզարմացնի շատերին. իմ կարծիքով, այսօր շատ ավելի մարդ կա, որ ստեղծագործ աշխատանքով է զբաղվում, քան առաջ: Եվ այդպիսի մարդկանց քանակը գնալով ավելանում է: Նրանք մնում են փոքրամասնություն, ու շատերը չգիտեն էլ, որ իրենք այդպիսին են: Նրանք, ովքեր գիտեն՝ մարդկության իսկական առաջնորդներն են: Այդ նրանց գծագրած ծրագրով է մարդկությունն առաջնորդվում, նույնիսկ եթե կարծի, թե՝ քաղաքական իշխանավորների:

Բայց այսօր ավելի շատ այդպիսի մարդ կա, քան երեկ, և վաղը կլինի է՛լ ավելին: Պետք է նրանց բացատրել, թե նրանք իրականում ինչով են զբաղվում և ով են:

Երբ ավելի ու ավելի շատ մարդ դառնա այդպիսին ու հասկանա, որ իրենք այդպիսին են՝ աշխարհը կվերակերպվի աներևակայելի ձևերով, ու կստեղծվի բացարձակապես նոր իրավիճակ. զարգացումը կդառնա անընդհատ, թռիչքային, ու մենք կհայտնվենք բացարձակապես այլ աշխարհում:

Բնության ինքնաճանաչումը մարդու միջոցով՝ կօգնի բնությանն ավելի լավ հասկանալ, թե ինքն ու՛ր է շարժվում, ու թռչել դեպ իր այդ անասելի հետաքրքիր ու ֆանտաստիկ ապագան՝ մարդու հետ միասին:

Քանակը կդառնա որակ: Որակը՝ նոր որակ: Սա՝ նոր էություն:

Որոշ մարդիկ կարծում են, որ ստեղծագործ աշխատողների քանակը միշտ փոքր կմնա: Որ մի խումբ ստեղծագործ աշխատողներ՝ հերիք են, մարդկությանն առաջնորդելու համար, իսկ մնացածները նրանց հետևում են, նրանք առաջնորդում են մնացածներին: Մինչ այսօր՝ դա այդպես է եղել, քանի որ մարդիկ չեն կարողացել իրականացնել մասսայաբար՝ իրենց ստեղծագործ աշխատանքի պոտենցիալը: Բայց ստեղծագործ աշխատանքը պարտադիր է եղել միշտ, եթե ուզում ես գոյատևել ու ինչ-որ բանի հասնել: Ավելի ու ավելի շատ մարդիկ են դա հասկանում այսօր: Նրանք կարող են հայացք գցել անցյալին՝ ու տեսնել, որ դա այդպես էր միշտ: Ուրեմն ոչինչ չի խանգարում, որ ավելի ու ավելի շատերն այդպիսին դառնան:

Որոշ մարդիկ էլ կարծում են, որ ստեղծագործ աշխատողների քանակը պետք է արհեստականորեն փոքր պահել, նույնիսկ եթե պոտենցիալ կերպով՝ նրանք կարող էին շատ լինել: Սա էլիտիստ և ի վերջո ֆաշիստական մոտեցում է, և բնության զարգացման ընթացքն այս մոտեցումը հերքում է:

Այսօր ոմանց թվում է, թե հակառակն է: Ոմանց թվում է, թե ստեղծագործ աշխատողների քանակն այսօր ավելի փոքր է, քան երեկ էր: Ինչու:

Որովհետև այսօր մարդն ավելի շատ ինֆորմացիա ունի՝ չարի մասին, ու իրեն թվում է՝ թե չարն ավելացել է:

Բայց իրականում երկու բան է եղել. ինֆորմացիան է հասանելի դարձել, և մարդկանց քանակն է ավելացել. այդ երկու հանգամանքը համադրված՝ մեզ թվում է, թե չարն ավելացել է:

Իսկ իրականում պետք է համեմատության մեջ տեսնել. չարի մասին մեր գիտելիքն է ավելացել, չարի դրսևորումների մասին մեր հասկանալը:

Իսկ դա ինչ է նշանակում: Հասկանալ, իմանալ՝ նշանակում է սկսել միջոցներ ձեռնարկել, տարբերակներ ծրագրել՝ որպեսզի հաղթահարել:

Ինֆորմացիայի տարափից շշմած՝ մարդ կարծում է, որ պիտի կանգ առնի ու մտածի՝ թե ինչպես այդ տարափից գլուխ հանել: Ինչպես ընտրել՝ ո՛ր ինֆորմացիան է իրեն պետք: Մինչդեռ կանգ առնելու կարիք չկա, և ոչ ոք չի պատրաստվում կանգնեցնել բնության զարգացման ընթացքը. և այն երբեք կանգ չի առել: Մարդն իր պատմության մեջ դեռ երբեք չի հանդիպել մի իրադրության՝ որը չկարողանար հաղթահարել: Ուրեմն հավանական է՝ սա էլ կհաղթահարի ընթացքի մեջ:

Կարևոր է, իհարկե, որ մարդիկ լինեն՝ որ այս ամենը հասկանում ու աշխատում են, որ մարդուն օգնած լինեն տակից դուրս գալ ինֆորմացիայի այս տարափի: Օգնել մարդուն՝ կողմնորոշվել: Եվ այդպիսիք կան:

* * *

Իսկ կենդանին, անկենդան բնությունը, կամ ֆլորան ի՞նչ են:

Նրանք բոլորը թերմարդ են: Քարը՝ որ ընկած է ճանապարհին ու մտածում է, տեղաշարժվել թե ոչ: Այծյամը՝ որին խփեց որսի ելած պրեզիդենտը: Կակտուսը՝ որ լուռ նայում է, թե երբ կջրես իրեն:

Բնությունը նպատակահարմար է: Նրա իմմանենտ, ներունակ զարգացման ծրագրի մեջ՝ կա իր զարգացման եթե ոչ վերջնակետի՝ գոնե շատ հեռու ապագա կերպարի սաղմը, ինչպես մարդու սաղմի մեջ՝ կա ապագա մարդու ծրագիրը: Մենք չենք կարող պատկերացնել այն հոյակապ, նոր, ֆանտաստիկ աշխարհը, որ կստացվի, երբ շատ մարդիկ դառնան ստեղծագործ աշխատող: Բայց այն կա: Մարդը ծրագրված էր քարի, այծյամի, կակտուսի մեջ: Մարդու մեջ ծրագրված է բնության՝ մեզ այսօր անհասկանալի վաղը չէ մյուս օրը:

Քարը, այծյամը, կակտուսը՝ բոլորը մարդ են նույն իմաստով՝ ինչ և նորածին երեխան է մարդ: Մարդ են օձը, կարիճը, խլուրդը, գայլը: Դրա համար էլ սպանել կարելի է բոլորին՝ նավթին, օձին, ժայռին՝ բայց խղճի խայթ զգալու ես: Եթե նրանք ավելի քիչ հնարավորություն ունեն իրենց արտահայտել՝ դա նրանից է, որ այդ հնարավորության շատ ավելի մեծ չափը քեզ է տրված: Ուրեմն՝ դա քո դերն է՝ նրանց խոսեցնել: Եվ ինչպես երեխային ես խնայում ու խնամում՝ խնայել ու խնամել նրանց: Եթե դու ստիպված ես սպանել՝ ասենք, մոծակին՝ ոչինչ, նրանք շատ են: Բայց սպանելով՝ դու հնար ես ստեղծում՝ որ քեզ հանգիստ թողնի ու դու ստեղծագործաբար աշխատես: Իսկ եթե սպանում ես հանուն քմահաճույքի ու հետո բան չես անելու՝ դու մոծակասպան ես:

Այսինքն կա ամեն ինչի չափ ու սահման, և այն տրված է: Պետք է միայն ճիշտ գտնել: Իսկապես ճիշտ, իսկ դա հեշտ չէ: Դրա մասին կխոսենք մեկ այլ անգամ: Հիմիկվա համար բավական է «էգոիստական» մոտեցումը. Հայաստանը դատարկվել է կենդանիներից, իսկ դա լավ է արդյոք: Ով է մեղավոր: Հայաստանը կեղտոտ է: Իսկ դա լավ է արդյոք: Ով է մեղավոր: Արդյոք դա վերականգնելի է: Կասեն՝ ուրիշ տեղերն էլ նույն վիճակն է: Վախթանգ Անանյանի «Սևանի ափին»-ում Սևանը լի է ձկնով, ափերը՝ թռչնով, բույսով, մուֆլոնով, նապաստակով, կզաքիսով, հովազով, ընձառյուծով: Այժմ Սևանը դատարկ է: Սակայն այժմ նաև ամերիկյան Մեծ Լճերն են տափաստան, ավելի տափաստան՝ քան Նաթանիել Բամպոյի ժամանակ: Թեև՝ քաղաքակրթված: Թեև՝ ոչ շատ հրապուրիչ կերպով: Նույնիսկ Նիագարան է ավելի խեղճ, քան երկու դար առաջ էր:

Բայց սա քո՛ տունն է: Հայաստանի բնությունն ափսոս է:

Կասեք՝ դե քանի որ այդ ամենազոր բնությունը թույլ է տալու, որ հետո այդ ամենազոր մարդկությունը հայտնագործի անցյալ գնալու գաղտնիքն ու հետ բերի այծյամին՝ ուրեմն ամեն ինչ դեռ կորած չէ: Այո: Բայց դա չի արդարացնում ոչնչացնողին:

Բայց չէ որ տարբերություն կա իրականի և վիրտուալի միջև: Կետաձկան նկարը լավ բան է, բայց եթե կետաձուկ չկա՝ ում է այն պետք: Այո: Կենտավրոս էլ չկա: Բայց նրա նկարը կարևոր է:

Դա՝ մի պատասխան:

Մյուսը:

Նկարը սոսկ առաջին քայլն է կորածը վերադարձնելու: Բայց կորածը վերադարձնելն իմաստ ունի միայն եթե նորն է ստեղծվելու, և միայն եթե դու դա գիտես ու դրա վրա ես աշխատում: Ուրեմն կա մխիթարանք՝ եթե գոնե նկարը ստեղծվել է: Եթե կա կետաձուկ և իր նկար՝ աշխարհն ամբողջական է: Եթե կա միայն կետաձուկ առանց մարդու՝ աշխարհի գլխավոր շոշափուկի՝ աշխարհ գրեթե չկա: Եթե կա կետաձկան նկար առանց կետաձկան՝ կա գաղափար:

Ուրեմն դու համարում ես, որ աստված չկա ու կա միայն բնությու՞ն:

Ինչպես կուզեք անվանեք: Կարելի է բնությանն աստված անվանել, կարելի է աստծոն՝ բնություն: Աստծո մասին խոսելիս, մենք այսօր սովոր ենք նրան պատկերացնել որպես ամպի վրա նստած գիտակից ծերուկի: Դրա համար էլ այդքան մազալու է՝ երբ իրեն կնոջ պես են պատկերում հավասարության համար: Մենք ապրում ենք կարծրատիպերի շրջանակներում: Պատկերացրեք բնությունը. այն շատ ավելի բարդ է, քան աստծո մասին մեր ցանկացած պատկերացում:

Այս աշխարհայացքը պահանջում է ուսուցում և գիտելիք: Ինչ այն չի ներում՝ կարծրատիպը կամ նախապաշարմունքն իր փոխարեն ներկայացնելը: Առանց գիտելիքի՝ ստեղծագործ էր աշխատանքը թե ոչ, կար այնտեղ աշխատանք թե ոչ՝ կմնա անհայտ: Ուրեմն եթե գիտելիքին հավատարիմ ես՝ կարող ես անվանել սեղանը աթոռ, և հակառակը: Չէ որ իրենց ներսից՝ որպես աշխարհի ինքնաճանաչման շոշափուկ՝ այդ սեղանն էլ, աթոռն էլ այլ պատկերացում ունեն իրենց մասին: Կամ՝ կունենային, եթե կարողանային: Ճիշտ ինչպես մարդն ու իր անունը:

Բառերի և մարդկանց անունները փոխելը լավ վարժություն է՝ որ կարծրատիպերից դուրս գաս:

Ուրեմն սա բավական հին պատկերացում է: Բայց ինչու այսօր կարելի է սրան հավատալ լրջորեն: Ինչու միայն այսօր է սա ձևակերպվում այսպես հստակորեն: Այսօր՝ այս խելակորույս, թվում է՝ գամերը կորցրած աշխարհում:

Որովհետև այսօր կան սրա ապացույցները՝ ակնառու: Միայն այսօր մենք գիտենք՝ տեսնում ենք՝ մեր միջից այսքան մարդ միանգամից կարող է տեսնել՝ որ սա է արել մարդկությունը: Ոչ թե հատուկենտները՝ այլ լիքը մարդ միանգամից սա տեսնում է:

Որ սա է բնության նպատակը: Ինտերնետի համաշխարհային ցանցի շնորհիվ՝ մեր աչքերի առջև ակնառու է դառնում ողջ մարդկության վաստակը և ամենօրյա տրոփյունը: Ահա՛ այն: Ուրեմն կարիք չկա շփոթմունքի: Կա աշխարհը՝ գեղեցիկ, կա մարդկությունը՝ գեղեցիկ, և կաս դու՝ որ պիտի ընտրես. ապրել արդյոք հանուն այդ գեղեցկությունների թե ոչ, և ինչպես ապրել: Զարգացնել արդյոք դրանք, թե ոչ:

Բնությունը բարդ է, քանի որ իր նպատակն ինքն իր մեջ է: Թե ինչ կլինի, երբ մարդկությունն է՛լ ավելի առաջ գնա իր ինքնաճանաչողության մեջ՝ մենք չգիտենք: Բայց լավ ֆանտաստներն անընդհատ դրա մասին մտածել են. նրանք ստեղծել են ավելի արդար հասարակություններ, ավելի նոր աշխարհներ, դրանք մոդելներ են, որոնք ցույց են տալիս, որ թեև մենք չգիտենք բնության բանը՝ բայց քանի որ այսքան հազարամյակ չենք անհետացել և ընդհակառակը, զարգացել ենք՝ ուրեմն այնքան էլ սխալ ուղու վրա չենք:

Այս դուալիզմի (մարդն ազատ է, բայց բնության մաս) անալոգիան կարելի է ցույց տալ, ասենք, հարց դնելով, թե ի՛նչն է ավելի կարևոր. մարդն իր ողջ մարմնո՞վ, թե նրա ուղեղը, միտքը, հոգին: Մարդն իր ողջ մարմնով կարևոր է, քանի որ առանց դրա մնացածը չկա: Կան մարմնի մասեր, առանց որոնց նա կա, բայց կան մասեր՝ առանց որոնց չկա, ասենք՝ սիրտը: Բայց առանց ուղեղի՝ մտքի, հոգու, – մարդ չկա, նույնիսկ եթե սիրտը բաբախում է: Այդպես էլ բնության մեջ. առանց մարդու՝ բնություն չկա: Առանց բնության որոշ մասերի՝ մարդ կա, բայց առանց որոշ մասերի՝ չկա:

* * *

Ե՛վ նրանք, որոնք բնությունը մարդուն գերադասում էին, և՛ նրանք, որոնք այս իմ ասածին (դուալիզմին) հավատում էին և հետևում այս արժեքներին, դարերի ընթացքում, իռացիոնալիզմի դեմ պայքարելով, երբեմն հռետորաբանորեն շատ ավելի են ընդգծել արտաքին աշխարհի գերադասությունը մարդու ներքինին:

Դա պետք էր՝ որ մարդ արտաքին աշխարհն իրոք ճանաչելով զբաղվի, ոչ թե միայն բան-ման հորինելով: Ինչպես ասել են Ստրուգացկիները՝ աստծոն հավատալը հոյակապ ձև է ամեն ինչ հասկանալ՝ առանց որևէ բան իմանալու: Դրա համար էլ աշխարհի ուսուցման ու գիտության համակարգը՝ համալսարանները և ակադեմիաները, գիտական կենտրոնները և այլն, գնացել են «օբյեկտիվ», նյութական, մատերիալիստական, էմպիրիկ, փորձի վրա հիմնված, ռացիոնալ, «էվիդընս-բեյզդ»՝ ակնառու, մարդուց անկախ գործող հարցեր ուսումնասիրելու ուղով: Դա էր մինչև հիմա, վերջին երկու դարում, համարվում ամենաառաջատար ուղղությունն աշխարհում:

Նրանք ասում էին. մոռացի՛ր մարդու ներքինը. ուսումնասիրիր արտաքին աշխարհը, նույնիսկ ներքինն ուսումնասիրելիս՝ ուսումնասիրիր այն որպես արտաքին, ոչ թե որպես քո մաս, իսկ եթե ինտրոսպեկցիա ես անում՝ շատ հստակ մեթոդաբանությամբ պիտի անես՝ որ դա համարվի գիտություն:

Այն, ինչ ուրիշը չի կարող ստուգել, այն փորձը, որ չի կարելի կրկնել՝ գիտական հետևություն չէ: Չնայած սա վիճելի պնդում է, քանի որ կարելի է պատկերացնել, որ կա մի փորձ՝ որ անկրկնելի է տվյալ պարագայում, բայց ցույց է տալիս օրինաչափություն, որ միևնույն է գոյություն ունի, և ուրեմն գիտական արդյունք է. սակայն առայժմ մարդկությունն այդպես է պայմանավորվել, պարզության համար, և մենք պիտի հետևենք այդ սկզբունքին, որպեսզի կարողանանք տարբերակել գիտելիքը կարծրատիպից ու նախապաշարմունքից:

Այսօր դրանք կրկին ուզում են միմյանց խառնվել:

Գիտելիքն իհարկե շատ բարդ կառուցվածք ունի, դրա վերաբերյալ անընդհատ կռիվ է գնում:

Սակայն կա մի համեմատաբար պարզ չափանիշ. եթե կոճակը սեղմում ես ու լույսը վառվում է՝ ուրեմն լուսավորող այդ սարքը գիտելիքի վրա է հիմնված: Եթե չի վառվում՝ կամ սարքը փչացել է, կամ էլեկտրականություն չկա, կամ գիտելիքի վրա հիմնված չէ: Եթե առաջին երկու պայմանը կարելի է բացառել՝ ապա պատճառը վերջինն է:

Գիտելիքի վրա հիմնված ամեն ինչ այն է, ինչ աշխատում է, ինչպես որ կոչված է աշխատելու. այն, ինչի՝ դեպքից դեպք նույն կերպ աշխատելու վրա կարելի է հենվել, հույս դնել:

Սա պարզունակ ձև է, բայց օգնում է տարբերակել գիտելիքը մնացյալից:

Աշխարհի զարգացման ընթացքը բարդ է, և ամեն ինչ կարելի է ու պետք է կասկածի ենթարկել, ու քննադատաբար վերլուծել: Դիտելով աշխարհի զարգացման ընթացքը՝ կարևոր է տարբերակել, ո՛րն է լավն ու ճիշտը, ո՛րը՝ շեղումը, իսկ ո՛րը՝ սխալն ու վատը: Լավն ու ճիշտն ի վերջո միշտ միասին են, սխալն ու վատը՝ ի վերջո նույնպես: Շեղումների կուտակումը կարող է լավ ու ճշտից իրավիճակը տանել դեպ վատ ու սխալի:

Օրինակ՝ արտաքին աշխարհի գերադասումը ներքինին՝ որ ծնեց ռացիոնալ ու «օբյեկտիվ» գիտությունը՝ չափազանցություն է, շեղում, բայց հասկանալի շեղում է: Եթե այն չի հասկացվում որպես ստիպված շեղում՝ գիտությունը սկսում է սխալ ուղղությամբ զարգանալ: Ասենք՝ մարդուն որպես մեքենա են մեկնաբանում: Եթե հասկացվում է՝ գիտության ընթացքն ուղղվում է. մեքենան սկսում են որպես մարդ մեկնաբանել, ինչը թույլ է տալիս ստեղծել ավելի լավ ռոբոտ՝ քան հակառակ մոտեցման դեպքում (սա իհարկե պետք չէ պարզունակ հասկանալ, բայց ասենք մեքենայի՝ ազատ, պատահական ռեակցիա տալու հատկությունը՝ որ նոր ռոբոտներին հատկացնում են, մեքենան որպես մարդ մեկնաբանելու օրինակ է):

Մյուս կողմից, մարդկությունն ինքն իր սխալներն ուղղելու տենդենց ունի, միայն թե՝ դանդաղ: Եթե ուզում ես արագ լինել՝ պիտի աշխատես գոնե քո մեջ, քո կողմից, քո շրջապատում այդ սխալներն արագ ուղղել, որքան կարող ես: Թե չէ սխալները կրկնվելու, ամրապնդվելու, վերածնվելու հատկություն ունեն, որը դանդաղեցնում է մարդկության ընթացքը:

Մարդու ներքինի կարևորությունը՝ այդ արտաքին աշխարհը հասկանալու համար, կամաց-կամաց հենց գիտնականների կողմից էլ է շատ ընդգծվել, սկսած Էյնշտեյնից (որն ասել է, որ Դոստոևսկին իր համար ավելի կարևոր էր, քան Գաուսը) մինչև մասնիկի ֆիզիկան այսօր ուսումնասիրողները, որոնք գիտեն, որ մասնիկը որպես նյութական մարմին կհայտնվի միայն այնտեղ՝ որտեղ իրենք կնայեն, և հենց այդ պահին, որովհետև այլ տեղերում այն ներկա է որպես լղոզված ճառագայթում, ալիք լոկ, որպես նյութականացման հնարավորություն լոկ: Այսինքն մասնիկին նյութականացնում է կոնկրետ հետազոտողի հայացքը լոկ:

Բայց սրա հետ կապված՝ է՛լ ավելի կարևոր հասկացություն է կամաց-կամաց ձևավորվում աշխարհում: Այն սկիզբ է առնում շատ վաղուցվա մտածողների թեզերից. մարքսիզմից՝ որն ասաց որ խնդիրը ոչ թե աշխարհը բացատրելն է, այլ փոխելը: Դեռ մինչ այդ Գյոթեից՝ որն ասաց որ «բան» հասկացության բոլոր իմաստներից գերադասելի է «գործ» իմաստը: Բախտինից՝ որն ասաց որ ամենակարևորը մարդու արարքն է: Շչեդրովիցկուց՝ որն ասաց որ միտք առանց գործի գոյություն չունի: Եվ այլ, և այլն, և այլն: Դա գործունեական պարադիգմն է: Հետո դա դարձավ, ասենք, հետպոստմոդեռնական ու հետմարքսիզմյան մոտեցումների առանցք. ասենք, այն թեզը, որ աշխարհը մարդ կառուցում է սոցիալապես, ոչ թե այն իրեն տրված է որպես «դուրս»:

Այն ասում է. ասենք, կա թուփ և կա ծառ: Պատկերացնենք, որ մարդ չկա: Թուփն ու ծառը տարբերակվա՞ծ են արդյոք: Գուցե այո. աղվեսը, ծիտը, ճագարը, սկյուռը և այլք դրանք տարբեր ձևով են օգտագործում: Բնությունն է դրանք տարբեր ստեղծել: Բայց միայն մարդն էր, որ եկավ ու սկզբում հստակորեն բաժանեց դրանք՝ որպես տեսակներ՝ միմյանցից, իսկ հետո տեսավ, թե որքան միանման ու որքան տարբեր կարող են լինել դրանք իրականում, և, օրինակ, հայտնագործեց, որ ձմերուկը՝ չնայած թվում է պտուղ խնձորի կամ կարտոֆիլի պես՝ բայց իրականում հատապտուղ է՝ մոշի պես: Մինչ այդ ձմերուկը չգիտեր՝ որ ինքը հատապտուղ է: Հիմա՝ մարդու շնորհիվ՝ գիտի, բայց էլի կասկածում է. իսկ ինչու՞ ինքը նման չէ մոշի, ինչու՞ է այդքան մեծ:

Մարդու ստեղծագործական աշխատանքը, գործունեությունն է, որ փոխում, զարգացնում է աշխարհը, բնությունը, որպեսզի բնության ինքնաճանաչողությունն ու ինքնազարգացումը տեղի ունենան անխաթար կերպով: Մարդու ազատությունն է հուշում նրան՝ ինչպես վերաձևակերպել բնությունը՝ որ այն ճիշտ լինի, որ այն զարգանա ճիշտ ընթացքով, ավելի համապատասխան՝ իր ուրույն, իր մեջ ներկա զարգացման տենդենցներին:

Սա իհարկե այսքան պարզ ու հեշտ ընթացք չէ, մարդ կարող է սխալվել, կարծել թե բնության իմմանենտ խորհուրդը մի բան էր ասում՝ իսկ հետո պարզվի, որ այն այլ բան էր ասում. բայց ընդհանուր առմամբ սա է ընթացքը: Սխալի հավանականությունը փոքրացնելու համար՝ խորհրդակցիր ու նաև լսի՛ր ուրիշների կարծիքը, նաև՝ նապաստակի: Եվ դրա համար նրան մի՛ ոչնչացրու, արմատախիլ մի՛ արա:

2014

2014

Կամ բուրգաստանյան դիսկուրսի և կոնսպիրոլոգիայի հատկանիշները

Կամ արդյոք որն է այն իննովացիան, որ Օրուելին ավելացրեց բուրգյան 2014 թ. դիսկուրսը

«Որքան ավելի եռուն է հավատը, այնքան ավելի պարզ բնակատեղ է նրան հարկավոր»

Լեոնիդ Լեոնով, «Բուրգ»

Նախաբան 1

Սա գրել եմ 2014 թ. դեկտեմբերի վերջին՝ մի քանի օրվա ընթացքում: Չէի սպասում ու չէի ուզում, որ Գյումրիի դեպքերն3 այդպես ակտուալացնեին սա ու այդպիսի աղերսներ ստեղծեին այս տեսական ու ընդհանրական դատողությունների ու մեր շատ կոնկրետ իրականության միջև: Բայց այդպես ստացվեց, իսկ պրակտիկան, ինչպես Մարքսն էր ասում, տեսության չափանիշն ու ստուգումն է: Վերարտադրում եմ անփոփոխ, առանց ակտուալացնելու՝ վերջին իրադարձությունների լույսի տակ:

Նախաբան 2

Թվում էր, Օրուելը, որքան էլ հանճարեղ՝ հնացել է. Սոլժենիցինից հետո, Շալամովից հետո, ստալինյան ժամանակների ճիզվիտական հարցաքննությունների տեքստերը հրապարակելուց հետո... Պարզվեց՝ ոչ. որքան ժամանակ է անցնում՝ այնքան հանճարեղ է հնչում: Բայց որպես օրուելիզմն առաջինը հայտնագործած, ձևակերպած՝ չէր կարող որոշ բաներ բաց թողած չլինել: Եվ, իհարկե, ոչ մեկս չէր սպասում, թե նացիստական և ստալինյան դիսկուրսները կարող են վերակենդանանալ: Դա է դաս չքաղելու ամենամեծ դասը:

Ապրում ենք մեդիաների հաղթարշավ, մեդիաների՝ լայն իմաստով, սոցիալականն էլ հետը, նաև կրթական ու օրենսդրական համակարգերի հետ միասին: Պելևինի «Պի սերունդը», որ այդքան դուր էր եկել բոլորին՝ նույնպես լրիվ երկրորդական է հնչում արդեն...

Ապրում ենք Օրուել պլյուրալիզմի օրոք... տեխնոլոգիական, էլեկտրոնային դեմոկրատիան մրցում է ետօրուելյան գաղափարախոսության հետ... Ի՞նչն է նորությունը:

Մեկ

2014-ը բուրգյան մեյնստրիմ դիսկուրսում արձանագրեց հետևյալ զարգացումները:

... Բայց մինչ շարունակելը պիտի հասկանանք, որ ամենամեծ զարգացումը՝ դա տրամաբանական, համակարգային մոտեցման հնարավորությունից դիսկուրսը զրկելու փորձն էր, շատ ավելի մասշտաբային, քան, ասենք պոստմոդեռնիզմինը՝ որը համակարգ է4: Համակարգային մոտեցման դեպքում՝ հասկանալի է, ինչ կարելի է ու ինչ չի կարելի: Կան կանոններ ու սահմաններ: Դրա քանդելը սովորաբար կամ նշանակում է քաոս, կամ՝ իշխանության գերադրական աստիճան, երբ հայտնի չէ, թե իշխանությունն ի՛նչ կպահանջի ո՛ր պահին, և նրա հենց հիմնական նպատակն է՝ զրկել հպատակվողին տրամաբանելու, համակարգելու կարողությունից, քանի որ անմտած հպատակությունն ամենաթանկարժեքն է իշխանական վամպիրիզմի համար: Գուցե հենց դա է, որ բուրգյան լեզվով կես-լուրջ անվանվում է «կառավարվող քաոս»՝ վերցնելով այդ արտահայտությունն «ատելի» ԱՄՆ-ից և սեփականացնելով սեփական պատկերացումների համաձայն:

Անմտած հպատակությունը նշանակում է, որ հպատակը չի մտածում հրամաններից դուրս ընթացքում, և չի մտածում հրաման ստանալիս. այսինքն՝ չի վերլուծում-արժևորում հրամանն ըստ որևէ համակարգի: Եթե հրամանը կա՝ հպատակը միայն մի առանցքով է չափվում. կատարեց՝ թե ոչ, եթե այո՝ ինչ ճշգրտությամբ խոսքը գործի վերածեց, եթե ոչ կամ մասամբ ոչ՝ որքան է սխալանքը, շեղումը հրամանի կատարման լավագույն տարբերակից:

Պարադոքսն այստեղ այն է, որ առանց մտածելու հրաման կատարելը զոռ է. այն ուրեմն պիտի դառնա ֆիզիկապես անխուսափելի: Նույնիսկ եթե չկատարելը կտտանք է մակաբերում՝ էլի դու պիտի հասկանաս ինչ ես անելու, որ կարողանաս անել՝ բավարարելով հրամայողին: Իսկ հասկանալ որոշ բաներ ու չհասկանալ ողջ աշխարհը՝ շատ դժվար է: Հերիք է դու հասկանաս մի բան՝ և դրանից մակաբերելի է ողջ տիեզերքը: Բուրգյան գիտությունն էլ հենց այդ հարցով է զբաղված. ինչպես մակաբերել հպատակություն ու հրամանակատարություն՝ առանց մտածելու՝ տհաճ հետևանքի:

Դրա համար բուրգիզմն անում է շատ բան. վերացնում է, պղտորում ուսուցման համակարգը. տարածում է սնոտիապաշտություն. սանձազերծում է զլմների որոշակի քաղաքականություն. վերջապես՝ հրաժարվում է հենց այն համակարգման հնարավորությունից, որը և կբերեր մտածելու ունակության զարգացմանը կամ գոնե պահպանմանը: Եվ շատ այլ բաներ է անում: Աշխարհն էլ է օգնում որոշ բաներով:

Սակայն մենք, ինչպես և այլ որոշ «հպատակներ», պիտի այնուամենայնիվ փորձենք տրամաբանել ու համակարգել, քանի որ ունենք այդպիսի ինստինկտ, լինելով, դեռևս, մի քիչ մարդ: Հասկանալով, թե որքան սին են մեր այս փորձերը՝ համենայն դեպս փորձենք մեկնաբանել, թե ո՛րն է բուրգիզմի 2014-ի գաղափարախոսությունը: Դրա համար, պարզեցնելով, ընտրենք կարևոր, մեր կարծիքով, կապերը, և նրանք՝ որոնք միմյանց փոխկապակցված են, ու անտեսենք այն, ինչ չի տեղավորվում, փորձելով ստանալ հնարավորինս ամենաընդլայնված համակարգային մոտեցումը, թեև էլի, իհարկե, պարզունակացված:

... Պետությունը «սրբություն» է, ինչը նշանակում է, որ այն շատ ավելի կարևոր է և առաջնային, քան հասարակությունը, անհատը, ընտանիքը կամ ցանկացած այլ ընդհանրություն, ասենք՝ միջազգային հանրությունը կամ մարդկությունը, կամ ոչ ֆիզիկական արժեքներ (սկզբունքներ, էթիկական նորմեր ևն): Սա վերցվել է սովետական պետության, ստալինյան գաղափարախոսությունից, թեև ցարական ժամանակներում էլ կար այս մոտեցումը՝ ձիռժավնըսծյ, բայց ոչ այսքան համատարած:

Ընդ որում սրբություն է միայն մեկ Պետություն: Մնացածները բաժանվում են չորս տեսակի. ա) ուտելիք, բ) թշնամի, գ) կթելիք, դ) դեռևս անհայտ տեսակի: Եվ բոլոր չորսը միավորվում՝ ֆռցնելիք տարատեսակի մեջ:

Իհարկե, նրանց տեսակետից՝ նրանք էլ են սրբություն (համարում է Բուրգաստանը): Կամ՝ պիտի լինեն այդպիսին: Եվ աշխարհում չկա ճշմարտություն. այն հարաբերական է. ամեն մեկի տեսակետից ճշմարտություն է իր պետություն-սրբությունը: Ուրեմն իշխում է բիրտ ուժի օրենքը՝ կեր կամ եղիր կերված, օրենք՝ համեմված դիսկուրսային հնարավորություններով՝ որ բացել են պրոգրեսն ու տեխնոլոգիաները: Ճշմարտություն չկա, կա միայն կիրք՝ որ պիտի ուղղվի ճիշտ ուղղությամբ, Բուրգաստանում՝ դեպ սերը առ Տվյալ Պետություն ու ատելությունը առ մնացյալը, առ նրան՝ ինչի վերաբերյալ տվյալ պահին ասվեց. ատու՛, ատի՛ր:

Նրանք, ովքեր չեն ընդունում, որ պետությունն է սրբություն՝ իրենց պետությունը՝ ընդհանրապես թափթփուկներ են: Նրանք, ովքեր ընդունում են, որ այլ պետությունն է սրբություն՝ հարգարժան շպիոններ են: Նրանցից ուզելիք չկա. նրանք ծառայող մարդիկ են, ճիշտ ինչպես Բուրգաստանի բուրգը: Ուզելիք կա նրանց ղեկավարներից, ուրեմն նրանց հանդեպ ցանկացած նեգածիվ ակցիա միայն նրանց ղեկավարներին է ուղղված, և ոչ նրանց: Տոլկո բիզնես, նիչևո լիչնովո:

Նրանք, ովքեր «օբյեկծիվորեն» ծառայում են այլ պետություն-բուրգի բայց չեն ընդունում դա կամ ձև են թափում թե չեն ընդունում՝ դրանք են ամենավտանգավոր դիվերսանտները: Դրանք կնքվել են «արտասահմանյան ագենտ, գործակալ»: Դրանց պետք է ջրի երես հանել ու հնարավորինս ոչնչացնել:

Մարդկությունն ու այլ պետություններ, ազգեր ընդունելի են միայն այնքանով, որքանով չեն խանգարում տվյալ միակ ու ունիկալ պետությանը՝ հաղթել թշնամիներին, ուտել ուտելիքը, կթել կթելիքը, ֆռցնել ֆռցվողներին, ստիպել անհայտներին բացահայտվել: Երբ այդ ամենը սպառվեց՝ չխանգարողների հերթն էլ կգա: Պարզապես բոլորին միանգամից չի ստացվում:

Տվյալ պետությանը չխանգարել նշանակում է նրան տալ ավելի, քան նրանից ստանալ: Եթե այն ամենն ուզեց՝ սուս ու փուս ամենը տալ: Խանգարել նշանակում է՝ փորձել փոխշահավետ առևտուր անել կամ ինքնակամ («կամակոր») գործել: Սա նույնն է Գուլագի բլատնոյ՝ «գողական» հոգեբանությունում, և դա հայտնի է այդ հոգեբանության վերլուծություններից, ասենք՝ Սոլժենիցինից: Բուրգյան պետությունը վերցրել է այդ հոգեբանությունը:

Տեղի է ունենում տվյալ պետության աբսոլյուտ մաքսիմիզացիա: Այլ կերպ գործող պետությունները, այլ աշխարհատեսակ, աշխարհընկալում դավանողները թշնամի են ու ոչնչացման ենթակա:

Պետության ու ազգի հարաբերությունը խառն է: Իհարկե, մեր անբախտության պատճառով մենք բազմազգ ենք, ասում է բուրգյան պետությունը, բայց դա կարևոր չէ. կա պետականակերտ ազգ մեզանում՝ ռուսները, և նրանք են Բուրգաստանի գլխավոր ազգը: Մնացածները պիտի իրենց պահեն ավելի ռուսաբար, քան ռուսները՝ տվյալ սկզբունքների հարցում, որպեսզի մենք նրանց մասին ժամանակավորապես մոռանանք:

Պետությունն ունի հետևյալ պարզ կառուցվածքը. վերևում՝ պետականակերտ գլխավոր անձն է: Նա է մարմնավորում պետությունը: Ներքևում՝ մնացածները՝ ըստ քիչ ստորև գրված տարբերակների: Արտաքնապես նայելիս՝ այդ պետությունը զոմբի զինվորների պետություն է: Քանի որ այս Պետությունն այսպիսին է, իսկ ուրիշ շատ պետություններ՝ ոչ, նույնիսկ եթե նրանք պառկում են այս Պետության տակ՝ նրանք թշնամի են: Նրանք պիտի կլլվեն ու դառնան այս Պետության համասեռ մասնիկ, կրկնելով նրա ստրուկտուրան:

Այս տեսակետից ազգը, նույնիսկ պետականակերտ ազգը, կարևոր չէ և վտանգավոր է: Ուրեմն ազգերը, եթե թշնամի չեն, դառնում են Պետության հատուկ ջոկատ և միայն այդ իմաստով են արդարացի, ինչպես, օրինակ, չեչենները, այլ կովկասյան ազգերը, կամ կոզակները:

Որոշ հետազոտողներ առաջ քաշեցին վարկած՝ որ այս պետության տեսակետից ավանդաբար կարևոր է ոչ թե մարդը, ոչ թե ազգը, այլ տարածքը: Սակայն այդ մոտեցումը մի պահ միայն փայլատակեց պետության պրոպագանդայի արսենալում և թողեց գնաց: Այս պետության դիսկուրսը շատ խորամանկ է: Այստեղ չկա մեկ, ամենածածկ մոտեցում: Տարածքի կարևորությունն ընդգծվեց Ղրիմի հարցում՝ փայլատակեց և կորավ արդեն Դոնբասի հարցում: Ղրիմի հարցում էլ թուլացած էր հանրաքվեով: Սակայն էթնիկ ազգի՝ «Ռուսական աշխարհի» կարևորությունը նույնպես ընդգծվեց մի պահ և նույնպես կորավ: Այն հետաքրքիր կերպով անտրամաբանորեն միաձուլվեց չեչենների և կոզակների հարձակումներին՝ Սոչիից մինչ Դոնբաս, ինչպես նաև ներքին Բուրգաստանում նրանց ստանձնած դերին:

Կարևոր է հասկանալ, որ այս պետության դիսկուրսի անտրամաբանականությունը սկզբունք է: Այն երբեք չի ասում այն, ինչ իրականում անում է, մտածում է: Անտրամաբանականությունը պրիոմ է, կիրառուկ, զենք՝ այս պետության նպատակներին հասնելու համար:

Պետությանը քննադատելը կամ նրա դեմ գործելը (դրսից թե ներսից) սրբապղծություն է և պիտի պատժվի համապասխանաբար՝ խոշտանգումների միջոցով ոչնչացմամբ (ինչպես որ սատանային կոչնչացնեին, եթե հնարավոր լիներ, կան ինչպես տառապում են դժոխքում):

Խոշտանգումները կարող են լինել ֆիզիկական, բայց քանի որ ֆիզիկականը վերջավոր է և կարող է միայն սահմանափակ քանակով մարդ ընդգրկել՝ դրանց հիմնական տեսակը հոգեբանական խոշտանգումն է, որն ընդգրկում է միլիոններ: Հոգեբանական խոշտանգումը պրոպագանդիստական համակարգի միջոցով՝ ամենաէֆեկտիվ ու ամենամասսայական խոշտանգումն է՝ մասսայական ոչնչացման զենքից առաջ: Մասսայական հոգեբանական տեռոր: Հաջորդ քայլն ատոմային ռումբն է:

Մեզ այդպիսի պետության մեջ պետք չէ «բազմակողմանի զարգացած մարդ»՝ մարդկային, մարդկայնության հատկանիշներով: Մեզ պետք է զոմբի: Զոմբին դա այն արարածն է, որ այսպիսի պետության համապատասխան քաղաքացին է՝ հպատակը, կամ զինվորը:

Ով որ խոշտանգվում է առանց զոմբիանալու՝ նա տառապում է (Ստրուգացկիները ստեղծեցին «վիռոդոկ» հասկացությունը):

Ով որ խոշտանգվում է ու զոմբիանում՝ գիտակցության լուսավոր մասում նա չգիտի, մոռանում է, չի գիտակցում, որ խոշտանգվել է:

Պետության հիմնական օֆիցիալ ենթատեքստային նպատակն է իր հպատակների հետ գործ ունենալիս՝ այնպես հրամաններ արձակել, որ դրանք իրագործվեն ամենափոքր աղավաղմամբ: Բանավորը՝ խոսքը՝ արձակված «պետության» բերանից՝ իրագործվի, գործ դառնա հպատակների կողմից՝ հնարավորինս այնպես, ինչպես ուզում էր, որ դա իրագործվի, հրաման արձակող բերանը: Քիչ էներգիան (ձայնի շարժումը ձայնալարերով ու կոկորդով և այլն) ծնի մեծ էներգիա (մարդու-զոմբիի արարք, իդեալում՝ ուրիշ մարդու-ոչ զոմբիի սպանություն. տես վերջում. եթե ոչ՝ որևէ արարք, սպանությանը մոտեցող, գոնե մի որևէ բան մեռցնող արարք):

Դա է Բուրգաստանի իշխանության նպատակը, և դա, դրա էֆեկտիվությունն է նրա հաջողության չափանիշը:

«Մենք հասկանում ենք, որ այսօրվա դժվարին աշխարհում դրան հասնելը 100 տոկոսով դժվար է, դրա համար էլ բավարարվում ենք քչով. որ լինի պետության հպատակների մի գերագույն մեծամասնություն՝ որ այդպիսի հրամանների գոնե որոշ տեսակին առանց շատ աղավաղելու ենթարկվում է կամավոր և հաճույքով: Թերզարգացածներ»: Ասում է պետությունը:

Որ լինի մեկ այլ տոկոս՝ որը դրանցից վախենում է և ենթարկվում վախից:

Որ լինի մեկ այլ տոկոս՝ որ դրանց ենթարկվում է թեև ոչ հարյուր տոկոսանոց էֆեկտիվությամբ, բայց գոնե որքան կարելի է քիչ աղավաղմամբ:

Որ լինի մեկ այլ տոկոս՝ որը դրանք արձակում է (ահագնացնում, մագնիֆիկացիա անում, որ հրամանը հասնի որքան կարելի է շատ հպատակների), և մեկ այլ՝ որը դրանց կատարմանը հետևում է:

Վերջապես, կա որոշ տոկոս՝ որ դրանց չի ենթարկվում, բայց լուռ է: Դրանց պետք է կամաց-կամաց հայտնաբերել և վնասազերծել՝ դարձնելով անլուռ: Այստեղ տեղին է օրուելյան նյուսփիքը: «Անլուռ» կառուցվածքն օրուելյան նյուսփիքի կանոններով է կազմվել:

Իսկ հետո անլուռներին (ընդվզողներին) պետք է վնասազերծել՝ վերը նշված դաժանությամբ: Ֆիզիկական կամ հոգեբանական խոշտանգմամբ: Կարևոր չէ, թե նրանք միայն ձայնով են անլուռ թե նաև գործով. նրանց չենթարկման տոկոսը կարևոր չէ:

Վնասազերծման լավագույն միջոցներից է օրինակը. վերցնել մեկնումեկին, հատկապես ուժեղ, որն անլուռ է, և որպես դաս բոլոր մյուսներին՝ դաժանորեն հաշվեհարդար տեսնել:

Բայց քանի որ դաժանությունը պետության հրեշը չի անելու, այլ այն սպոնտան պիտի լինի, որ ցույց տա պետության գաղափարախոսության ընդունումը հասարակության կողմից, այսինքն՝ պետության ու հասարակության միավորվածությունը, նույնությունը (բացի թափթփուկներից), հասարակության՝ գրեթե բացակայությունը – պետության հրեշի դաժանության մասին խոսքը մնում է հռետորական, այսինքն այն, ինչում նա դաժան է, չի համընկնում նրա հետ, ինչի մասին ինքն ասում է, որ դաժան է:

Այսինքն ինքն ասում է, որ միջուկային արմագեդոն է կազմակերպելու, բայց իրականում չի անում ու չի անելու դա, փոխարենը պարզապես մասսայաբար զոմբիացնում է բնակչությանը՝ մինչդեռ հայտարարելով, թե իրականում նրանց կրթում է հոգևոր ձևով:

Այստեղ կա երկու պահ. մեկը՝ որ պետությունն անում է այլ բան, քան ասում է, և հակառակը՝ ասում է այլ բան, քան անում է:

Մյուսը՝ որ քանի որ նա ասում է առաջին կատեգորիայի դաժան բաներ (ատոմային ռումբ), բայց անում է երկրորդ կատեգորիայի դաժան բաներ (հոգեբանական խոշտանգում, ընդամենը մի քանի հազար ֆիզիկական զոհ, մանր, «կետային» բռնաբարություն որևէ թշնամու՝ մնացածներին որպես օրինակ, – սա կոչվում է ռմբաբարություն կամ բռնառմբություն, – և այլն)՝ առաջին կատեգորիայինը նրա կողմից չանելը կարող է, պետք լինելու դեպքում, նրա կողմից մեկնաբանվի որպես նրա ամենամեծահոգություն: Սա նույնպես օրուելյան սկզբունքով ստեղծված բառ է:

Իսկ դա նրա ամենազորության ու ամենասրբության հատկանիշներից մեկն է, ապացուցում է դրանք:

Այսինքն նրա թուլությունը՝ դաժանորեն սպանել չկարողանալը, ներկայացվում է որպես ուժ: Ինչու՝ որովհետև նա կռիսային պոկեռ է խաղում. տես հաջորդ մասում:

Իսկ առաջինը՝ խոսքի ու գործի անհամապատասխանությունը, թուլություն է իրականում. թույլ է տալիս մասամբ կանխագուշակել նրա վարքագիծը. եթե նա սպառնաց, ապա անելու է ոչ թե իր սպառնացածը, այլ մեկ այլ սարսափելի բան: Այսպես ասած՝ «ոչ զուգահեռ սանկցիաներ», «անհամապատասխան պատասխան», «ասիմետրիկ պատասխան», ինչպես հայկական կողմը՝ ուղղաթիռի պատահարից հետո:

Վերցնենք մի դեպք. պետությունը սկզբում ասաց մի սպառնալիք:

Պարզ է, որ նա դա չի անելու, այլ մեկ այլ սպառնալիք է իրագործելու, որի մասին չի ասել: Սա կարելի է նաև հստակ պատկերացնել որպես Բուրգապետի վարքագիծ. եթե նա ասաց մի բան՝ անելու է հակառակը:

Ասաց՝ որ եվրասիականը զուտ տնտեսական է, – ուրեմն այն լինելու է ամեն ինչ, բացի տնտեսականից:

Ասաց՝ որ պետությունը չպիտի գրաքննի ստեղծագործությունը, – ուրեմն պետությունն անելու է ճիշտ հակառակը:

Բայց, որ դա թուլություն չդառնա՝ մեր պոստ-պոստ-մոդեռն պետությունն է՛լ ավելի «խորամանկ» է, քան դա: Դա հնացած՝ օրուելյան մոտեցում է. ստեղծել «ինգսոց», այսինքն կարճված լեզու ու մտածողություն, աղքատացնել վոկաբուլյարը: Մի բան ասել՝ ճիշտ հակառակն անել: Դա աղքատիկ մոտեցում է:

Ժամանակակից Բուրգաստանն այդպես չի վարվում. նա լողում է ողջ աշխարհի վոկաբուլյարի մեջ: Նա կարող է իր ասածի համեմատ անել ոչ թե ճիշտ հակառակը՝ այլ 359 մնացած աստիճաններից ցանկացած անկյան տակ՝ ցանկացած բան՝ հովհարաձև:

Եվ՝ վերջին, ամենաուժեղ հարվածը տրամաբանել փորձող մահկանացուներիս. նա նաև կարող է հանկարծ վերցնել ու անել այն, ինչ ասել է. անսպասելիորեն. առանց որևէ օրինաչափության՝ ասենք, տասից մի դեպքում, թե քսանից երեք...

Եվ այդպիսով գժվեցնել բոլոր նրանց, ով կարծում էր, որ գտել է նրա վարքի ֆինտը:

Ալգոռիթմ չկա. ալգոռիթմի բացակայությունն է ալգոռիթմը: Աբսոլյուտ իշխանությունն աբսոլյուտ վոլյունտարիզմն է. «անել, ինչ ուզեցի»: Իսկի մտքովս էլ չանցավ. քանի որ մտքովս անցնում է միայն դրսևորելն աբսոլյուտ իշխանությունս, իսկ եթե մտքովս անցածն անեմ՝ միտք դրսևորած կլինեմ, իսկ միտքն աբսոլյուտ իշխանության խոչընդոտ է: Ուրեմն՝ անել այն ոչ թե այն ինչ մտքովս անցավ՝ այլ այն ինչ ետին ձախ ոտքովս քորվեց...

Սակայն պատկերացնենք, որ այդ առաջին ասածից հետո պետությունն ասում է մեկ այլ՝ քիչ թե շատ նեյտրալ բան:

Քանի որ առաջին ասածը սուտ է, ու այլևս նորմալ ոչ ոք չի հավատում, որ գայլերը գալիս են, ապա անկախ նրանից, ինչ է երկրորդ ասածը՝ այն ընկալվում է որպես սուտ նրանց կողմից, ով դեռ նորմալ է: Եվ եթե նա նույնիսկ անում է այն, ինչ ասել է՝ նա իրագործում է, փաստորեն, սուտը: Սուտ կոնտեքստի մեջ ճշմարտությունն էլ է սուտ:

Դա հին պարադոքս է. արևելյան ասացվածքն ասում է. երկու մարդ ասում են մեկ և նույն բանը, բայց մեկը ճշմարտությունն է ասում, իսկ մյուսը ստում է: Օրինակ՝ երկուսն էլ ասում են «երկիրը կլոր է»: Ինչպե՞ս կարող է նրանցից մեկը ստել: Ահա այդպիսի հետաքրքիր ֆենոմեն է ստացվում. (սուտ կոնտեքստի մեջ) նրանցից մեկը ստում է, և վերջ: Դա է, որ չեն հասկանում շատերը. որ կարելի է ճշմատություն ասել՝ և դա սուտ կլինի: Եվ՝ հաճախ:

Շատ կարճ, առանց մանրամասների՝ այդ իրավիճակում կողմնորոշվելու ձևն է հետևյալը. եթե ասվածն ինչ-որ բան մեռցնում, սպանում է, եթե թանատոսի ուժերի համար է աշխատում՝ ուրեմն դա սուտ է:

Երկու

Բայց հիմա փորձենք մեկ մակարդակ վեր բարձրանալ վերևում ասածներից: Չէ որ հենց իրենց սկզբունքն օգտագործելով՝ որ ճշմարտություն չկա, նրանք կպատասխանեն. «Դու ուղղակի թափթփուկ ես, եթե համաձայն չես, որ պետությունն է սրբություն սրբոցը: Իսկ ճշմարտություն՝ չկա: Դու քո կամպանիան ունես, մենք՝ մեր: Քոնը գոսձեպն է, մերը՝ բուրգաստանյան ձիռժավան: Եվ մենք անկեղծ ենք ասում, որ պետությունն է ամենակարևորը, իսկ դու խաբում ես, քանի որ գոսձեպի համար աշխատելով՝ դու նրան, նրա պետությունն ես ուժգնացնում՝ ի հաշիվս աշխարհի, ողջ աշխարհի, բոլոր մնացած պետությունների: Դու ուղղակի «ուժեղի» կողմն ես», կասեն նրանք, «այն էլ՝ ծպտյալ, շպիոն: Դավաճան»:

Այո, ես համաձայն չեմ, որ պետությունն է ամենագլխավորը: Ես կարող եմ հասկանալ, թե սա որտեղից է գալիս. սա էլի ցարիզմում մի թեթև արտահայտված, հետո՝ ստալինիզմում չեկիզմով ամրապնդված մոտեցում է: Մի ժամանակ սա ստալինիզմին հակադրվելու միջոց էլ է եղել: Աշխարհում բոլոր բռնապետություններն այդ են հայտարարում. որ պետությունից կարևոր բան չկա:

Ի միջի այլոց, սրա կլասիկան չկա: Նորմալ աշխարհում պետությունը շատերն են գովերգել կամ փնովել, բայց այն չեն սրբացրել, գաղափարախոսություն նրանից չեն ստեղծել, նույնիսկ էտատիստները: Նրանց համար պետագովքը միշտ եղել է միջոց, ժամանակավոր: Օրինակ՝ դը Գոլլի դեպքը: Պետությունը գովերգվել է նացիստների կողմից կարճ ժամանակ, այն էլ՝ ռայխը, ոչ թե պետությունը, և նացիզմը՝ ազգայինն էր այնտեղ գերակշռող: Այո, Պլատոնի կողմից էլ է գովերգվել, բայց մի՞թե այդ պետության մասին ենք մենք խոսում: Պարզվում է՝ ինչ-որ իմաստով՝ այո: Սա պարզունակ, տափակ պետություն է, բուրգ: Սրա համեմատ Հոբբսի կամ Զվյագինցևի Ղեբիափանը մարդն է՝ ամեոբայի համեմատ: Կորցնելով որևէ այլ գաղափարախոսություն՝ Բուրգաստանը, որը չի կարող առանց բացահայտ կամ գոնե կիսաբացահայտ գաղափարախոսության յոլա տանել՝ զինվել է պետականության գաղափարախոսությամբ, և, երևի, մի քանի պատճառներով (պատմականները մի թեթև նշեցինք), բայց մեկն ակնհայտ է. որովհետև «կամիծետ գասուդառստվեննըյ բիզապասնծի» բառակապակցության մեջ նշված էր պետությունը: Եթե նշված լիներ շաքարը՝ շաքարը կդառնար սրբությունը:

Կան իհարկե և այլ պատճառներ: Օրինակ՝ դա հեշտ է: Հետո՝ դա շահավետ է: Հետո՝ դու միշտ մի մաս կունենաս հպատակների՝ որոնք դա կընդունեն ամեն դեպքում, պրոպագանդա ծախսել պետք չէ: Հետո՝ դա գնում է հակառակ՝ աշխարհի զարգացման հիմնական տենդենցին, որտեղ մարդն է ամենագլխավորը, իսկ մարդը թույլ չի տալիս իր հաշվին մանիպուլյացիաներ: Իսկ պետությունը երբ դնում ես աշխարհի կենտրոն՝ պետն ու նրա մանկլավիկները կարող են որքան ուզեն մարդուն մանիպուլյացիա անեն, քանի որ պետությունը դա չի արգելում:

Այս դիսկուրսը՝ պետությունը որպես պետ, ամենատարբեր ձևերով է արտահայտվում: Ամենապրիմիծիվ ձևը դա տեղի ունեցածը որպես ԱՄՆ-Բուրգաստան հակամարտություն ներկայացնելն է: Էլի, «Անորսալի Ջոյին բռնելու հավես ոչ ոք չունի», այնպես որ այս ստի, կիսաստի, կիսաճշմարտության կամ հինգ տասնութերորդ ստի տակ պետք է տեսնել իրական գաղափարախոսությունը: Բայց այն արտահայտվում է նաև այլ կերպ, ամենուր, բոլոր դիսկուրսներում, ներառյալ, գրեթե առանց բացառության, օպոզիցիոնն ու ալտերնածիվը. քննադատները բողոքում են ոչ թե պետության՝ տիեզերքի կենտրոն լինելու դեմ հիմնականում, այլ՝ որ հենց ա՛յս բուրգապետականներն են այդ պետության ղեկին:

Իսկ ինչու է դա սխալ: Ինչ եմ ես համարում: Ես համարում եմ, իհարկե, որ պետությունը շատ կարևոր է, բայց՝ միջոց: Նրա էությունը պատմականորեն շատ վաղ պղտորվել է: Նա միջոց է՝ մարդկանց բարօրությունն ավելացնելու համար, իսկ եղել է միջոց՝ մարդկանց շահագործելու, ճնշելու, ուտելու համար: Այդքան բան: Իսկ երբ այն սրբացնում ես՝ առանց ընդունելու ճշմարտության գոյությունը, և առանց ընդունելու, որ մարդն է կենտրոնը՝ ապա պետությունից բացարձակապես չի պահանջվում լինել արդար և այլն. ուրեմն այդ գաղափարախոսությունը շատ հարմար է ճնշման ու շահագործման համար: Նախ և առաջ որպես գաղափարախոսություն, որպես խաբկանք, որովհետև իրականում այն թույլ է. համենայն դեպս՝ Բուրգաստանը: Իսկ ուժեղ են այն պետությունները՝ որոնք դա որպես գաղափարախոսություն չեն փողհարում, այլ փողհարում են մարդուն: Եվ դա լավ են ցույց տվել արևմտյան մտածողները, հենց թեկուզ Վեբերն ու այլ սոցիալական մտածողները՝ վերջին երկու դարի:

Ինչու՞: Պարզ պատճառով: Պատկերացրու, որ դու ուզում ես գրել մի կարևոր բան, ասենք՝ երդում, կամ քննություն հանձնել: Քեզ պետք է լավ աշխատող գրիչ. դու չես կարող թույլ տալ, որ երդումդ կամ քննության պատասխաններդ գրելու ժամանակ գրիչդ հանկարծ չաշխատի: Իսկ պատկերացնենք, որ դու ո՛չ երդում ես տալիս, ո՛չ էլ քննություն հանձնում. դու միայն ստեղծում ես մի ահագին, մի աժդահա գրիչ: Ստեղծում ու ստեղծում ես՝ իսկ նա երբեք էլ չի գրում: Փորձարկես էլ՝ չի գրելու, քանի որ քո նպատակն էր գրիչը, ոչ թե նրանով կարևոր գործ անելը:

Գրիչը կարելի է հետո հպատակի մեջքին իջեցնել, որ մեջքը ջարդի:

Ինչպե՞ս հասա ես այս պատկերին՝ պետության մասին: Կլլեցի ինֆորմացիա Բուրգաստանից: Հետո՝ փորձեցի համակարգել: Գլխավոր պահերն ի մի բերեցի, անկարևորները հեռացրի: Սա՛ ստացվեց պատկերը: Փորձեցի հասկանալ այս զարգացման պատմական ուրվագիծը: Լսեցի, ուրիշներն ինչպես են փորձում նույնը մեկնաբանել: Վերցնում եմ ինֆորմացիայի նորանոր կտորներ ու նրանցով ստուգում. արդյոք պատկերը փոխվու՞մ է, թե ոչ: Եթե լրիվ փոխվեց ու ջարդվեց՝ մի՛ բան է: Առայժմ այն միայն ամրապնդվում է:

Բայց արդյո՞ք սա զուտ իմ արժեքային համակարգը չէ, այսինքն ի վերջո ո՞վ ասաց, որ ես ճիշտ եմ, ու պետությունը չէ տիեզերքի իմաստը: Եկեք այսպես պայմանավորվենք. եթե այլ ճշմարտություններ ընդունելի են, եթե դեռևս չի որոշված, ինչն է տիեզերքի իմաստը՝ ապա պետությունն էլ, որպես տարբերակ, կարող է լինել դիսկուրսի մաս, քննարկման առարկա: Իսկ եթե դիսկուրսը նախօրոք որոշել է՝ ապա դա սխալ է: Այս մոտեցումը վեճ իրականում չի ընդունում, և դա էլ է մի իլյուստրացիա՝ որ այն անընդունելի է: Չընդունելով, որ ճշմարտություն կա՝ հայտարարելով ճշմարտության հարաբերականությունը (ի միջի այլոց, վերցված արևմտյան մոդայիկ որոշ տեսություններից)՝ այս մոտեցումը փաստորեն ստորադասում է նույնիսկ ճշմարտությունը պետությանը: Մարդկության քաղաքակրթության զարգացման ողջ պատմությունն այդպիսի մոտեցումը հերքում է: Իսկ թե ինչու՝ ես մասնավորաբար արտահայտել եմ ռացիոնալիզմի մասին, ի պաշտպանություն ռացիոնալիզմի ռուսերեն գրած էսսեում5: Ռացիոնալիզմի՝ որն, ի միջի այլոց, շնորհիվ պետության է նաև զարգացել այդպես հաղթականորեն, և հակառակը. պետությունը զարգացել է շնորհիվ ռացիոնալիզմի:

Երեք

Այստեղ կարևոր հանգամանք կա. մարդու կախվածությունն ասելիքի ռեֆերենտից. ասելիքի ռեֆերենտն այն արտաքին աշխարհի մասն է, որն ասելիքով նշվում է:

«Սեղան» բառի ռեֆերենտն է յուրաքանչյուր սեղան: «Այս սեղանը» կապակցության ռեֆերենտն է՝ այս կոնկրետ սեղանը, որը մատնացույց է արվել ու նկատի առնվել:

Մեդիայի նորության ռեֆերենտն է՝ այն իրական իրողությունը, որը մեդիայի նորության պատմության (նառռածիվի) հիմք է հանդիսացել:

Քանի որ Բուրգաստան պետության ոչ մի ասածին հավատալ հնարավոր չէ, եթե նորմալ ես, քանի որ չգիտես, ե՛րբ կխաբի, ուրեմն չի կարելի հավատալ ո՛չ մի ասածին. այսինքն նրան լսելիս պետք է ռեֆերենտից ձերբազատել նրա ասածները:

Տեքստը դառնում է մուզիկայի պես մի բան՝ ռեֆերենտից զուրկ:

Ուրեմն ինչ ես լսում նրան լսելիս:

Լսում ես միայն ինֆորմացիա՝ ասողի վերաբերյալ. լսում ես, որ այսօր ասողն ավելի սոված է, ավելի արյունարբու, ավելի շփոթված, ավելի տարակուսած, ավելի վախվորած և այլն: Երեկ ավելի նագլի էր: Բայց այսօր էլ է նագլի. ճիշտ ինչպես ինքն է ասել՝ մեկ այլ առիթով. որպես դարանի մեջ ընկած կատաղած սոված կռիս: Այդպիսի կռիսը շատ վտանգավոր է. կարող է հարձակվել ու կծել, ու վարակել կռիսյան կատաղությամբ:

Այդ ինֆորմացիան, իհարկե, անուղղակիորեն հղում է կատարում նաև դեպ իրական ռեֆերենտը. ինչու՞ է կռիսն այսօր ավելի սոված կամ ավելի կատաղի: Բայց այդ իրական ռեֆերենտը կապ չունի կռիսի կողմից որպես հղում, առիթ օգտագործված՝ «իրական», «ակնառու» ռեֆերենտի հետ: «Ակնառու» ռեֆերենտը, ասենք, «թշնամի ԱՄՆ-ն» է, իսկ իրական ռեֆերենտը՝ կռիսի էկսիզստենցիալ վախը. որ վաղը-մյուս օրն իրեն հոշոտելու են, և բնավ ոչ «սատանա» ԱՄՆ-ն: Աստված չտա «անկառու» ռեֆերենտի մասին փորձես կարծիք կազմել՝ լսելով կռիսին:

Սակայն այստեղ խոսքը գնում է նորմալ լսողի մասին:

Գլխավոր լսողը, որին Բուրգաստան պետության խոսքն ուղղված է՝ նա է, որը դեռ «ակնառու», բուրգաստանյան խոսքի կողմից ուղղակիորեն հղվող ռեֆերենտի հետ կապից չի ձերբազատվել, չի հասկացել, որ բուրգաստանյան պետական ու մերձպետական դիսկուրսի հիմնական ռեֆերենտը սիմուլյակր է: Ընդ որում դա գուցեև չեն հասկանում մինչև վերջ այդ դիսկուրսն արտաբերողները:

Ինչպե՛ս են նրանք կառուցում դիսկուրսը, որպեսզի հասնեն իրենց նպատակին. հպատակային այն խմբերի ձևավորմանը՝ որոնց նշեցի վերում:

Նրանք, ճիշտ ինչպես ասացի, սուտը կցում են ճշտին: Նա, ով դեռ ռեֆերենտներ է փնտրում շոշափելի իրական կյանքում՝ հավատալով, որ ճիշտը ճիշտ է՝ կամ պիտի անընդհատ ջոկի սուտը ճշտից, իստակի՝ կամ նաև հավատա, որ ինչ-որ չափով ճիշտ է (իրական ռեֆերենտ ունի) նաև առաջին ասածը՝ սուտը:

Նրանք կարող են դա անել մեծ մասերով (ասենք առանձին նորություններ մեկը մեկից իստակելով) կամ մանր մասերով (ասենք մեկ նորության մեջ մի նախադասությունն ունի իրական ռեֆերենտ ու մյուսը չունի), կամ շատ մանր մասերով (ասենք մի բառն ունի ու մյուսը չունի):

Չորս

Խոսենք ձևերի մասին (միջոցների, ասենք բառերի և այլ միջոցների), որոնք օգտագործվում են այդ պրոցեսում:

Նրանք դա անում են, օգտագործելով սրբությունների բառապաշարը (այնպիսի բառեր, ինչպես է «սուրբ», «սատանա», «սրբապղծություն» ևն): Սարսափելի մեծ բառեր: Նույն սկզբունքով օգտագործվում են «գենոցիդ» և այլ նման հասկացություններ: «Հայրենիքի դավաճան, արյան պղծող», և այլն: Սա գերադրական տարբերակն է «անհարկի ընդհանրացումներ» պրիոմի, ինչպես օրինակ՝ «գեյռոպա» և այլն նման հասկացությունների:

Նորմալ լսողի համար սուրբ բառերն իսկույն իմաստազրկվում են: Սա նույնպես կարևոր է Բուրգաստանի համար, քանի որ սուրբ բառերի իմաստազրկում ապրած մարդը ցինիկանում է: Իսկ ցինիկը լավագույն թեկնածու է՝ հավաքագրվելու, կոոպտացվելու, որպեսզի ծառայի ռեժիմին՝ որպես բուրգադիսկուրս արտադրող:

Ցինիկը «պարարտ հող է»՝ խաբս տալով, «ետնամուտքից» խաբվելու՝ որ ճշմարտություն չկա, որ «ամեն ինչ հարաբերական է», ուրեմն և՝ համեմատաբար հեշտությամբ կարելի է նրան հավաքագրել, կոոպտացնել բուրգաստանյան համակարգի մեջ, դարձնել վեռտուխայ:

Որպեսզի հակադրվի ու այդ վտանգից խուսափի՝ նորմալ լսողը պիտի կարողանա Բուրգաստանին համեմատելի արագությամբ մակաբերել նորանոր սուրբ հասկացություններ, նորացնել հները, կենդանացնել խունացածները, ցինիզմից մաքրել բռնաբարվածները:

Իսկ դա դժվար է ողջ աշխարհի մասշտաբով:

Մի կողմից՝ այդ սրբապղծումը ոչ միայն Բուրգաստանն է անում (թեև նա դա անում է անասելի մասշտաբով):

Բայց ինչու՞ է դա արվում:

Ըստ երևույթին կա կարծիք, որ դրանց լսողը, որը հիմար է, կկարծի, որ այդպիսի երդմնարժեք բառեր չէին օգտագործի սուտ ասելու համար, թեև դա սարսափելի նայիվ մոտեցում է:

Ի հավելումս, նրանք դա անում են տրամաբանության պարզ կանոնների խախտմամբ՝ սակայն օգտագործելով արտաքնապես տրամաբանական հռետորաբանական կառույցներ: Օրինակ՝ «Բոլոր եվրոպացիները գեյ են: Ֆրանսիացին եվրոպացի է: Ուրեմն՝ ֆրանսիացին գեյ է»: Բայց նա միաժամանակ դեռ հարյուր տոկոսանոց գեյ չէ, քանի որ հանկարծ ու Ամերիկայի դեմ գնաց ու «միստրալն» ուղարկեց:

Կյանքի դիսկուրսում սա կարող է վերափոխվել է՛լ ավելի հավանական կառուցվածքի. «Որոշ եվրոպացիներ գեյ են: Այս ֆրանսիացին եվրոպացի է: Ուրեմն՝ հավանական է, որ նա գեյ է»: Սա արդեն տրամաբանության տեսակետից գրեթե անզուգական, անհերքելի կառույց է: Ուրիշ բան, որ սա կարելի է ասել ցանկացած բանի վերաբերյալ. որոշ իքսն իգրեկ է: Այսինչն իգրեկ է: Ուրեմն՝ կա հավանականություն, որ նա իքս է:

Էլ չասած որ՝ հետո՞ ինչ:

Հետո այն, որ այստեղ կարևորը ոչ թե ճշմարտությունն ասելն է, այլ երանգավորում տալը որոշակի երևույթին:

Եվ կամ նաև՝ «լավ իմաստով սև փիառը», երբ գեյերի մասին տեքստը, ինչ էլ նա ասի, մտնում է տվյալ դիսկուրս, դրանով կոնտեքստ ստեղծելով՝ գեյերի մասին խոսք շարունակելու: Այդ պրիոմի տարբեր անուններ կան, «փրոդակտ փլեյսմենթից» սկսած և «սատանայությամբ» վերջացրած: Վբռոս, ռասկռուտկա և այլն:

Իբր՝ տեսեք. գեյիզմն արգելված է պրոպագանդել, իսկ մենք այդ արգելքն այս կերպ ենք հաղթահարում խորամանկորեն:

Ի՜նչ հերոս ենք, է՛:

Այդպես, ի միջի այլոց, հաճախ էին արդարանում կոնֆորմիստ ինտելիգետները: Ահա թե ինչպես են այդ արդարացումը նկարագրում Ստրուգացկիները.

«– Видите ли, – сказал Зурзмансор, – статья, которую ждёт господин бургомистр, у вас всё равно не получится. Даже если вы будете очень стараться. Существуют люди, которые автоматически, независимо от своих желаний, трансформируют по-своему любое задание, которое им даётся.

...

Вы прочтёте эту речь и прежде всего обнаружите, что она безобразна. Стилистически безобразна, я имею в виду. Вы начнёте исправлять стиль, приметесь искать более точные выражения, заработает фантазия, замутит от затхлых слов, захочется сделать слова живыми, заменить казённое враньё животрепещущими фактами, и вы сами не заметите, как начнёте писать правду.»

Չէ որ սրա մեջ կա մի հետաքրքիր փիլիսոփայական պարադոքս. հերիք է ինչ-որ բանի մասին խոսել՝ և այդ բանի մասին արդեն խոսվում է, այն արդեն հանրային դիսկուրսի մաս է (այսպես կոչված՝ «Օվերտոնի պատուհանի պարադոքսը»): Այդպես էին սովետի ցենզուրայի ժամանակ արդարանում որոշ կոնֆորմիստներ, ասենք, մամուլում հարձակվելով արևմտյան գրականության վրա. դա նրանց տալիս էր շանս՝ պատմել այդ գրականության մասին: Դա կարելի է անվանել «տնական դիսսիդենտություն»: Դրա համար պրովոկացիոն խոսքի դեմ լավագույն պրիոմն է՝ ընդհանրապես չպատասխանել: Դա է տրոլլերի հետ շփվելու գլխավոր միջոցը: Եթե նրանց ռեմարկով չես սնում՝ նրանք սմքում են:

Այստեղ կարևոր է նկատել, որ այս միջոցներն ու պրիոմները շատ մանրամասն են հետազոտվում հենց բուրգաստանյան մանկլավիկների կողմից: Երկու նպատակով. մեկ՝ պնդել, որ հենց սրանք են օգտագործվում Բուրգաստանի ու նրա պարզ ու «նորմալ» զոմբիների դեմ աշխարհի կողմից: Երկրորդ՝ բնականաբար, օգտագործելու համար՝ այդ զոմբիներին հավելյալ զոմբիացնելու նպատակով:

Իրոք, ինֆորմացիոն աշխարհի շռնդալից զարգացման հետ՝ պարզ է, որ այս միջոցներն իմանալը շատ կարևոր է դարձել: Այն անվանվում է «քննադատական մտածողություն», «մեդիա գրագիտություն» և այլն, և կամ պարզապես՝ «փիառի պրիոմների դասընթաց»: Պարզ է, որ այս միջոցների օգտագործումն անասելի ահագնացել է: Պարզ է, որ նրանք շատ-շատ են (տես ավելին՝ քիչ ստորև): Նրանք կարող են փոխարինաբար օգտագործվել, միահյուսվել, լինել հաջորդական, չօգտագործվել և հենց դրանով նույն դերը կատարել, և այլն: Բայց բուրգյան իրականությունը նրանց օգտագործման մեջ նյուանսներ է մտցնում: Տեսնենք թե ինչ:

Վերը բերված առաջին օրինակում խախտված են տրամաբանության մի շարք կանոններ, բայց սիլլոգիզմի հռետորաբանական կառուցվածքը, ոճը պահպանված է: Այսինքն օգտագործվում է այն կառուցվածքի արտաքին կեղևը՝ որը կունենար իրական ռեֆերենտ նորմալ պայմաններում, բայց ոչ միայն չունի, այլև միայն նրա կեղևն է տրամաբանական, իսկ ներսում նաև տրամաբանությունն է խախտված:

Տրամաբանության և դիսկուրսի կանոնների խախտումների մեծ քանակությամբ տեսակներ լավ ուսումնասիրված են6: Մենք դրանց բոլորի վրա կանգ չենք առնի: Դրանք բոլորն էլ օգտագործվում են «բուրգասփիքում»: Բայց մենք կանգ կառնենք այն կանոնների վրա, կամ այն ավելացման այդ կանոններին՝ որ, մեր կարծիքով, նորույթ է այն իմաստով, որ մինչ այժմ գիտության կողմից ֆիքսված չի եղել:

Մեկ այլ հայտնի պրիոմ, ի հավելումն տրամաբանական սիլլոգիզմի կառուցվածքի պահպանմանը՝ փաթեթավորումն է (անվանում են նաև «թունավոր դուռում»): Օրինակ՝ «Ուկրաինան էլեկտրականությամբ պատերազմում է Ղրիմի դեմ՝ խեղճ ղրիմցիներին զրկելով էլեկտրականությունից նոր տարվա գիշերը»: Սա փաթեթն է՝ վերնագիրը: Ներսում ժուռնալիստն ասում է, որ երբեմն, Ուկրաինայի էներգետիկ դժվարությունների պատճառով, Ղրիմում հովհարային անջատումներ են լինում, որոնք տևական չեն բայց տհաճ են: Վերջում նորից կրկնվում է վերնագրի միտքը: Լսողն ու դիտողը, ըստ երևույթին, պիտի ընկնի տվայտանքների գիրկը, թե ո՛ր ինֆորմացիային տա նախապատվություն՝ փաթեթավորմա՞ն, թե ներսի, ու քանի որ ներսինը քիչ ավելի բարդ է, երկար, ըստ պրոպագանդիստների, երևի, փաթեթինն ավելի շատ կտպավորվի ու կհիշվի, մանավանդ որ բարձր է ասվում ու գրվում մեծ տառերով, սկզբում և վերջում, այսինքն ներսինը չլսողն էլ կարող է փաթեթը որսալ ու մտապահել:

Հաճախ նույնիսկ ոչ թե պարզապես նեյտրալ կամ ավելի փափուկ, բայց ճիշտ հակասող է փաթեթի ներսինը: Օրինակ՝ «Ֆրանսիան դառը պատասխանատվություն է կրում «միստրալները» չտալու համար», ասում է փաթեթը, իսկ ներսինը՝ որ Ֆրանսիայի նախարարն ասել է, որ մինչև Բուրգաստանը Ղրիմի հետ կապված իր հարցերը չլուծի՝ «միստրալ» չի տեսնի ինչպես իր ետևի ականջները:

Շատ ժուռնալիստներ ու զլմներ օգտագործում են այդ պրիոմը. նախ սենսացիոնությունն ավելացնելու համար, երկրորդ՝ ցիտվողին վարկաբեկելու համար: Օրինակ՝ ինձնից մի անգամ ադրբեջանցի մի լրագրող հարցազրույց վերցրեց. այնտեղ ես ասացի, որ եթե Ադրբեջանը միայն պատերազմական ուղով է տեսնում կոնֆլիկտի ելքը՝ ուրեմն իր տեսակետից ճիշտ է անում՝ պատերազմելով նաև բլոկադայի միջոցով ու Ղարաբաղին փորձելով մեկուսացնել արտաքին կապերից: Իմաստն այն էր՝ որ դա լավ ստրատեգիա չէ, պետք է փորձել հաշտության եզրեր գտնել: Հարցազրույցս հրապարակվեց այսպիսի վերնագրով. «Հայ փորձագետը համարում է, որ Ադրբեջանը լավ է անում, որ մեկուսացնում է Ղարաբաղը»:

Մեր զլնմներն էլ են հաճախ դա անում, միտումնավոր թե անգրագիտությունից:

Ինչու՞ է այդ հանրահայտ պրիոմը կիրառվում, և ինչու՞ եմ ես այն քննարկում, եթե այն այդքան հանրահայտ է: Բնական է՝ ավելի տրամաբանական կլիներ՝ փաթեթի ներսում էլ սուտ ասել, նրանք դա լավ կարող են, ինչու՞ են հանկարծ ներսինը ճիշտ ասում, ու միայն կեղևը, փաթեթը սուտացնում:

Իհարկե, դրա մասնավոր պատճառները կարող են տարբեր լինել. օրինակ՝ տեղի ժուռնալիստը ճիշտ է ասել ու ժամանակ չկա տեքստը փոխելու, իսկ տեքստը պիտի գնա եթեր: Դա լինում է: Ժուռնալիստին հետո կպիզկեն: Իսկ հիմա պետք է տակից դուրս գալ:

Մեկ այլ վարկած. «իրավական» պետությունում՝ այդպես կանեին, որպեսզի խուսափեին ստի համար պատասխանատվությունից. չէ որ երբեմն սուտը որոշվում է ճշտի ու սուտի քանակի հարաբերությամբ՝ տեքստի մեջ: Եթե միայն վերնագիրն է սուտ, իսկ բովանդակությունը ճիշտ՝ ուրեմն մենք անմեղ ենք: Բայց չէ որ նրանք դրանից սովորաբար չեն վախենում:

Սակայն հասկանալի է, որ կա վախը. հենց այդ վախն է որոշում՝ ո՛ր դեպքում ճիշտ ասել, միայն սուտ փաթեթավորել, իսկ ո՛ր դեպքում՝ սուտ: Գուցե նրանք մի քիչ վախենում են Ֆրանսիայից: Գուցե մի քիչ դեռ հույս ունեն՝ որ դարձի կգա ու «միստրալը» կմատակարարի: Չեն ուզում չարացնել մինչև վերջ: Գուցե վախենում են Ռոգոզինից՝ որ կասի «ձեր հիմար եթերի պատճառով վերջին շանսն էլ փակվեց «միստրալ» ստանալու, ատու՛ ձեզ, ատու՛»: Գուցե վախենում են ուկրաինացիներից. ի վերջո անհայտ է, ինչով կվերջանա պատերազմը: Իսկ ավելի շուտ՝ կա էկզիստենցիալ վախ, որը հատուկ է բոլոր սատանայականներին, սատանիստներին, սատանայանիստներին. նրա էությունն այն է, որ կա ճշմարտություն, իսկ այն հերքողները գիտեն իրենց հոգիների խորքում, որ միայն ժամանակավորապես են կարողանում այն խեղաթյուրել: Ինչ-որ իմաստով՝ հենց այդ է պատճառը, որ մանկլավիկները, եթե օլիգարխ են՝ եկեղեցի են կառուցում՝ ինդուլգենցիա գնելու համար, գնում աղոթում են, երդվում աստծով ևն: Բայց քանի որ այդ ամենն էլ են անում շահադիտական նպատակներով (եկեղեցին դարձնելով ևս մեկ սիմուլյակր՝ իրենց ու Բուրգի իշխանությունն ամրացնելու համար)՝ դա նրանց գիշերային մղձավանջներից չի փրկում, ինչպես և Մակբեթներին չփրկեց:

Ինչ էլ լինի՝ սա կռիսության վառ արտահայտում է: Կատաղած, դարանն ընկած կռիսության կլասիկա:

Ոչ թե ուժից խաբելը, այլ կռիսության պատճառով խաբելը, ոչ թե «պոչը շանն է խաղացնում», այլ չկա ոչ պոչ, ոչ էլ շուն. սա է համաշխարհային նորությունն այս պրիոմի՝ այս դեպքում: Պոչի տեղակ ականջն է թափահարում շանը, կամ ճանկը, կամ՝ շունն իր ձախ թաթը: Սևը սպիտակով փոխարինելու փոխարեն՝ այն կարող է փոխարինվել աշխարհի ցանկացած գույնով: Սա է կապիտալիզմի օրոք այս բուրգյան համակարգի մեդիա քաղաքականության նորությունը, առանց տնտեսության մեջ տոտալիտարիզմ ստեղծելու, առանց փակ ու լրիվ ավտարկիկ համակարգ ստեղծելու՝ այսպես է ստացվում: Դրա համար էլ, այս ծուղակից դուրս գալու ու համակարգը վերջնականապես էֆեկտիվ դարձնելու համար, որոշ ուժեր այդպես ուզում են ավտարկիա ստեղծել:

Օրուելի «1984»-ի ինգսոցի դիսկուրսը հեշտ է թարգմանել. կոդը ունես՝ թարգմանում ես: «Խաղաղությունը» միշտ նշանակում է «պատերազմ»: «Ճշմարտությունը»՝ «սուտ»: Իսկ Բուրգաստանի 2014-ի բուրգասփիքի այս դիսկուրսն անիմաստ է թարգմանել փորձելը:

Ավանդաբար՝ այդպես են վարվել, ուժից են խաբել ուժեղները. հաղթողները. ստալինյան դատավարությունները... Անպայման կարդացեք մեկ-երկու դատավարություն, որ տեսնեք, ինչպես են մարդիկ իրենց խարազանում (այսօրվա ինքնախարազանման մասին էլ տես ներքևում մի քիչ քննարկած): Մարդն անցնում է երրորդ դեմքի ոճի՝ իր մասին խոսելիս: Բյուրոկրատական ոճն արդեն դարձնում է նրան մեղավոր: Օրինակ՝ «Խոստովանում եմ, որ ես 1922-ին դավաճան Կամենևին ուղարկեցի մի նամակ»: Կամենևը դավաճան է ճանաչվել միայն հիմա, կամ նույնիսկ դեռ ոչ՝ օֆիցիալ առումով: Բայց ասվում է «դավաճան»՝ կարծես նա դեռ «այն ժամանակ» դավաճան էր. ուրեմն ոչ միայն նա արդեն դավաճան է, բայց նաև «ես»-ը. ինչ էլ գրած լիներ նամակում՝ «եսը» մասնակցել է դավաճանությանը: Նույնիսկ եթե ավելի փափուկ ասվի՝ «մեղադրյալին», էլի նույն իմպլիկատուրան է. չէ որ մեղադրյալները չէին արդարացվում: Ցանկացած շփում «մեղավորի հետ» ճանաչվում էր հանցանք: Ընտանիքն էլ էր հանցակից: Միայն մեծահոգությունն էր թույլ տալիս, «բարձր մարդկային առաքինությունը»՝ ոչ բոլոր դեպքերում ոչնչացնել ընտանիքի անդամներին: Այսօր նույնն է ազդարարում Կադիռովը: Եվ Իսրայելը՝ պաղեստինյան տեռորիզմի դեմ պայքարում, նույն սկզբունքն է կիրառում:

Հենց այդ սկզբունքով էլ մինչ այժմ կազմավորվում են սովորական ոստիկանական ցուցմունքների փաստաթղթերը. «Սույն թվի ամսի քսանհինգին ժամը չորսին հանդիպեցի մեղադրյալի հետ և քսան րոպե նրա հետ խոսեցի»: Պատմական գենետիկ հիշողությունը հիշեցնում է. «Ուրեմն դու էլ ես մեղավոր»: «Ուրեմն ես էլ եմ մեղավոր»:

Բայց ուժը միայն դրանում չէ: Ուժը նաև նրանում է՝ որ Կամենևին ամենամոտ անձնավորություններից մեկը՝ ինքը Ստալինը, իհարկե հանցակից չէ: Մեղավոր են միայն նրանք, ում ստատիստիկայի համար հրամայված է համակենտրոնացնել: Ուժը ջոկողություն է դնում: Նույնն էլ այսօր՝ երբ շատ հանցանքներ Բուրգի նոմենկլատուրայի անդամների վրայով սղում են՝ «ինչպես ջուրը բադի վրայից»:

Սա նաև ցույց է տալիս, որ ոչ միայն դիսկուրսին չես կարող վստահել: Նաև՝ ցանկացած ինստիտուցիոնալ ուժի՝ Բուրգի կողմից առաջադրվող. ոստիկանությանը, դատարանին, ժեկին, կադաստրին, նույնիսկ բժշկությանը հաճախ... Ցանկացած ուժի՝ որն ուժի, «իշխի» անունից է հանդես գալիս:

Բայց տարբերությունն էլ հենց այն է՝ որ այժմ գիտենք. այդ ուժը թույլ է: Այն կռիս է: Կռիսային: Այն ժամանակ չգիտեինք: Մասնագետները զարմանում են, ինչու ցեղասպանության ժամանակ կին և երեխա չէին հարձակվում ասկյարների վրա ու փախչում՝ տեղահանման որևէ պահին... Ինչու հրեաներն այդպես հլու-հնազանդ շարքերով գնում էին դեպ վառարան... Ինչու, երբ «ագռավուկը» («վոռոնոկ») մի երկու հոգով գալիս էր գիշերը կալանավորելու՝ մարդիկ չէին փախչում կամ խփում ու փախչում, կամ գոռում որ հարևաններին արթնացնեն, սկանդալ անեն, այլ հլու-հնազանդ գնում էին նրանց հետ... Սոլժենիցինը նշում է, որ քչաքանակ դեպքերում, երբ այդպես էր եղել՝ կալանավորողները վախեցել և փախել էին, չէին տարել նախանշված զոհին...

Բայց դա քիչ էր լինում, որովհետև կար ուժի պրոյեկցիան, «իշխը» թվում էր համատարած, նրանից, թվում էր, չես փախչի...

Այսօր այդպես չէ:

Օրուելի Մեծ Եղբայրն էր ուժ... Գեբբելսը՝ երբ նացիստական Գերմանիան դեռ ուժեղ էր (իր «մեծ սուտի» տեսությամբ): Իսկ երբ այն թուլացավ՝ կարդացեք գեբբելսյան պրոպագանդան. այն չի ստում փաստորեն, էմոցիաների մակարդակով: Այն գուցե երբեմն խաբում է փաստի վերաբերյալ («Գերմանական ուժերը գրավեցին նախօրոք նախապատրաստված դիրքերը», այսինքն՝ նահանջեցին, հայտնի պրիոմ), բայց էմոցիաների, գաղափարախոսության, փաթեթավորման մակարդակով՝ այն չի ստում. «Բոլորս պիտի դառնանք զինվոր, թե չէ հրեա-բոլշևիկյան ախտը կկործանի Եվրոպան»: Սա գաղափարախոսություն է, ոչ թե սուտ: Այն կարող է լինել ճիշտ կամ սխալ, բայց ոչ սուտ:

Իսկ մեր քննարկած դեպքում՝ ստում է կռիսը: Սա պոկեռ է կռիսի հետ: Բլեֆ: Այստեղ չկա ուժ: Կռիսն ինքն իր հետ է պոկեռ խաղում: Նրա հետ ոչ ոք չի խաղում: «Ո՞վ հավես ունի նրան որսալու», ասում է աշխարհը՝ ինչպես ասում էին «Անորսալի Ջոյի» մասին այն անեկդոտում: Կիսելյովշչինան ու կամպանիան ինքնաբավարարմամբ են զբաղված: Նրանք ժ... են տալիս, թափում են, ու անհասկանալի է, թե ում գլխին. նրանք հաղորդում են այնպես, կարծես Ֆրանսիային են հաղորդում (հույս ունենալով, որ Ֆրանսիայի կամ Ամերիկայի մեդիան կամ գոնե կագեբեները նրանց լսում են ու թարգմանում), բայց իբր թե՝ իրենց ժողովորդին են հաղորդում: Ստացվում է, որ իրենց ժողովրդին ասում են. «Մենք սա հաղորդում ենք, ձեր միջոցով, Արևմուտքին: Հպարտացե՛ք. դուք մեզ համար ավելի կարևոր եք, քան Արևմուտքը. այն, ինչ պիտի ասվի նրանց՝ մենք ձե՛զ ենք ասում. դա սիրելուց է. ապացույց՝ որ Բուրգը սիրու՛մ է իր զոմբիներին»: Իհարկե, Բուրգը սիրում է զոմբիացնել իր զոմբիներին:

Կամ՝ հակառակը. Արևմուտքին ասում են՝ մենք սա հաղորդում ենք, ձեր միջոցով, ձեր հաշվին, մեր ժողովրդին: Ներող կլինեք: Ուշք մի՛ դարձրեք: Սա մեզ պետք է մեր ներքին քաղաքականության համար: Չէ՞ որ մենք սուվերեն ենք: Ամեն Բուրգ, ամեն պետություն՝ սուվերեն է, ու կապ չունի, ձեր գործը չէ, թե իր ներսում ինչ է կատարվում: Ե՛տ տվեք մեզ «միստրալները»: Իրականում մենք ձեզ շատ էլ սիրում ենք ու քծնում:

Երկուսն էլ սուտ է: Չեն հաղորդում ոչ մեկին: Անտրամաբանությունը հաղորդման փաթեթավորված բովանդակությունը կտրում է իր աուդիտորիայից, և գլխավոր իրադրությունը մնում է, որ Կիսելյովն ու կամպանիան խոսում են, իսկ ժողովուրդը՝ միացնում է հեռուստացույցը: Այդ միացնելու ակցիայի մեջ է գլխավոր հպատակության արտահայտումը, գլխավոր նպատակը կիսելյովշչինայի, ոչ թե բովանդակությանը հավատալու կամ ոչ: Հպատակության ծես: Ես ինչ էլ ասեմ՝ կմիացնես ու կնայես: Լսես թե չլսես: Այլապես դու թշնամի ես: Եվ առայժմ ավաղ քչերն են ասում այդ զոմբիների թվից, որ կռիսն, ախր, տկլոր է: Հպատակվում են ծեսին:

Կա միայն մեկ «անհավասար պատասխանի» հնար՝ ատոմային ռումբը: Եվ այն արդեն վաղուցվանից, շնորհիվ կիսելյովշչինայի շտապողական անտաղանդության, դարձավ չափից դուրս շատ շահարկված ջոկեր: Ու, ինչպես և ամեն այլ «սրբություն»՝ իրեն սպառեց:

Բայց կա սրա ավելի խոր էֆեկտ. «գայլերը գալիս են»-ի էֆեկտը: Նորմալ լսողն այլևս չի հավատում ո՛չ փաթեթին, ո՛չ բովանդակությանը: Նորմալ լսողը հույսը կտրում է մեդիայից՝ վերջնականապես: Ցանկացած մեդիայից: Այդ իմաստով՝ սա իրոք համաշխարհային պատերազմ է, համաշխարհային ճակատամարտերից կազմված, որովհետև նորմալ լսողն այլևս չի հավատա ո՛չ մի մեդիայի, ո՛չ մի երկրում, ո՛չ մի բանի մասին:

Եվ կդառնա ցինիկ ու ետնամուտքից կհավաքագրվի...

Համենայն դեպս՝ կիսելյովշչինայի հույսն այդ է: Արդյունքում՝ աշխարհը կդառնա մի քիչ ավելի այնպիսին՝ ինչպիսին Բուրգաստանն ուզում է. ցինիկ, անհավատ, ուրեմն և՝ հեշտ բուրգացող ու գագաթ ու հպատակ զինվոր զոմբիներից կազմված բուրգերի բաժանվող, այսինքն այնպիսին՝ ինչպիսին Բուրգաստանն ուզում է այն տեսնել:

Հինգ

Նույն կերպ «Բուրգապետին պատշպանում է ժողովրդի ութսունհինգ տոկոսը» փաթեթն է: Եթե նայես հարցումների խորքը՝ իրավիճակը շատ ավելի բազմազան է: Սակայն այս փաթեթն ամրապնդվում է նրանով, որ մեծ մասին հնարավոր ալտերնածիվների՝ Նավալնուն ևն, դաժանաբար ճնշել են կամ հետևողականորեն վնասազերծում են (Խոդորկովսկուն ևն): Այդ վնասազերծումն էլ դարձնելով, ի միջի այլոց, խաղի մաս. փորձելով նրանց նշանակությունը «ջրել»՝ պնդելով, թե նրանք էլ են բուրգ: Խոսքով կոոպտացնելով նրանց բուրգի մեջ:

Արդյոք սա նման է Օրուելի երկակիխոսքին կամ նորախոսքին: Այո իհարկե: Բայց սա մի քանի քայլ առաջ է: Բերենք օրինակներ, թե ինչում:

Նախ՝ այստեղ հաշվի է առնված, որ դաժան հաշվեհարդարները լինելու են ոչ այն ասպարեզում, որում ասվում է: Օրուելի մոտ դա է պրոբլեմը. որ երկակիխոսքը լավ է արտահայտված՝ բայց միայն հռետորաբանության ոլորտում, իսկ կյանքի ոլորտում այն չկա, այսինքն եթե ակնարկում են «կսպանենք»՝ ուրեմն գիտես որ սպանելու են: Իսկ այստեղ եթե ասում են կսպանենք՝ գիտես որ դարեր շարունակ այրելու են մատներդ առանց սպանելու կամ նման մի բան, այսինքն երկակի խոսքն ավելի խորն է: Սա նույնիսկ ավելի խորն է քան Մարքսի ասածը Հեգելի մասին՝ որ պատմությունը սկզբում տրագեդիա է, իսկ երբ կրկնվում է՝ ֆարս է, որովհետև թվում էր թե սա էլ է ֆարս Ստալինի համեմատ, բայց երբ նայում ես այն դժբախտություններին, որ բերում է պատերազմը և այլն՝ դառնում է մեկ այլ տրագեդիա, կրկին տրագեդիա, միայն թե՝ այլ:

Այսինքն Բուրգաստանը խուսափում է անլուրջ ընդունվելուց՝ գենեռացնելով իսկական մարդկային տռագեձիա: Սա շատ նման է հայաստանյան նոմենկլատուրային բուրգիկի արարքին՝ 2008 թ. մարտի մեկին: Արյուն պիտի թափվի, որ հավատան ու հպատակվեն:

Հաջորդ մեծ տարբերությունը, ասացինք, այն է, որ ռեֆերենտ չկա այս դիսկուրսում, կամ ռեֆերենտը սիմուլյակր է: Մինչդեռ Օրուելի մոտ, ինչպես ասացինք, ռեֆերենտը պարզապես հասկացության հակառակն էր. պատերազմը նշանակում էր խաղաղություն ևն: Այստեղ ուրիշ է. պատերազմը չի նշանակում ոչ պատերազմ ոչ խաղաղություն, այլ ոչինչ չի նշանակում, նույնիսկ «հիբրիդային պատերազմ», իսկ ինչ-որ բան նշանակում է մեկ այլ, չասված բանը՝ և այն նշանակում է, ասենք, խոսողի արձակուրդ՝ Բահամայում, և ինչ-որ մի բանկիրի օֆշորային հաշվի հարց:

Վերջապես, տարբերության ևս մեկ օրինակ է այն՝ որ Օրուելի մոտ քանի որ երկակիլեզուն թարմ է, իր ժամանակի համար նորույթ է՝ այստեղ բաց է թողնված դիսկուրսի՝ ավանդական ծանոթ լինելու հանգամանքի օգտագործումը:

Մինչդեռ «բուրգակիսել» դիսկուրսում հենց այդ է օգտագործվում, ինչպես մենք ցույց տվեցինք տրամաբանության օրինակում. որ դիսկուրսի արտաքին տեսքը, ժանրն ավանդաբար գոնե հեռավոր ծանոթ է թվում (տրամաբանական իբր-կառույց կամ «անցանկալի տարրեր», «արտասահմանյան գործակալ» ևն), մինչդեռ այն դիսկուրս է առանց ռեֆերենտի և իր ժանրը միայն հեռվից է հիշեցնում ինքն իրեն, իսկ ներսում նրա ժանրն է իրական՝ ժանր չունենալը, այսինքն իրեն նման ավանդական կլասիկ ժանր չլինելը:

Սրա հավելյալ օրինակներ են հետևյալները:

Հռետորաբանությունը լավ գիտի, որ հռետորական համոզելու միջոցները սահմանափակ են:

Կլասիկ միջոցներն են՝ ցույց տալ ինչ-որ բան, մատնացույց անել (հղում դեպ ռեֆերենտը). հեղինակությամբ ամրապնդել ասածդ (հղում դեպ հեղինակություն). տրամաբանությամբ հետևություն անել (հղում դեպ տրամաբանություն). և ցույց տալ, ապացուցել հետազոտության միջոցով (ինչը առաջին դեպքի՝ հղում դեպ ռեֆերենտը՝ բարդ տարբերակն է): Մնացած բոլոր միջոցները սրանց տարբերակներն են կամ խառնուրդները: Սրանք բոլորը վերցված են ասողի ու լսողի անձերի հատկանիշներից անկախ: Լավ հայտնի է, որ սրանք հաճախ են օգտագործվում ստի մեջ:

Օրինակ, կարելի է սուտ մատնություն անել (մատնացույց անել իբր-ռեֆերենտը. «Բուրգապետին հայհոյողը նա՛ էր, ես ի՛նքս տեսա». բայց՝ դա սուտ լինի):

Տրամաբանության «կանոնների» համաձայն «ապացուցել» սուտը (ճիշտ և սխալ տրամաբանությամբ, ասենք). սխալ տրամաբանություն. բոլոր մարդիկ կարող են ծառ մագլցել: Արջը ծառ է մագլցում: Հետևաբար՝ արջը մարդ է:

Ինչու է սա թվում տրամաբանական. որովհետև կառուցված է ըստ տրամաբանական թվացող շաբլոնի (որը սակայն կեղծ է). բոլոր իքսերն իգրեկ են. զետն իգրեկ է. ուրեմն՝ զետն իքս է:

Կարելի է նաև սուտ հղել հեղինակությանը՝ բազում իմաստներով (հեղինակությունն այդ չի ասել. կամ նա դա ասել է բայց այլ կոնտեքստում. կամ նա դա ասել է, բայց դա նկատի չուներ. կամ՝ նա դա ասել է, բայց դա մեկ է սխալ է, և այլն):

Այս ամենն օգտագործվում է օրուելյան լեզվում:

Բայց կիսելյովյան լեզուն գնում է մի քանի քայլ առաջ սրանից, այս միջոցներն օգտագործելուց անելով մեկ այլ քայլ. օգտագործելով նրանց ոճը, ժանրի հեռու նմականումը:

Օրինակ՝ որպես հեղինակություն ընտրելով անհայտ անձի: Ասենք՝ «Բրիտանիայի հայտնի քաղաքագետ այսինչ այսինչյանն ասել է, որ ԱՄՆ-ն դեռ շատ կափսոսի Բուրգաստանի հետ այդպես վարվելու համար». մինչդեռ այդ քաղաքագետը բացարձակապես անհայտ անձ է:

Ձևը պահպանված է, բովանդակությունը՝ սկզբունքորեն տարբեր և՛ գեբբելսյան մեթոդներից, և՛ օրուելյան, և՛ ստալինյան (պատկերացնենք, որ Ռոմեն Ռոլանի փոխարեն նա ԽՍՀՄ հրավիրեր ճամբարների մասին գրելու համար՝ Բարդուղ Բուդաղյանին: Միայն թե մի հարցրեք, թե դա ով է):

Սա նորարարություն է: Իհարկե սա էլ լրիվ նորություն չէ. սա հայտնաբերվել է աբսուրդիզմի (Խարմսի) և պոստմոդեռնիզմի կողմից, որպես մեդիա պրիոմ, կիրառուկ (հիշենք անեկդոտը պարտիա ընդունվող մսավաճառի մասին. ախպեր դու քո կոմպանիան ունես, ես՝ իմը): Սա իհարկե հնարավոր չէր լինի այսպես հեշտ անել՝ առանց հարաբերականության տեսության՝ մեր առօրյան մտնելու: Սա, օրինակ, մովետոն կլիներ լուսավորչական դարաշրջանում:

Եվ մի կողմ էլ կա բուրգյան այս սլացիկ համակարգում. եթե ես՝ Մարգարիտա Սիմոնյանս եմ այդ էքսպերտին հրավիրել, որ նա դա ասի իմ «ԱրԹի»-ով՝ ուրեմն ով որ ինձ, իմ «ԱրԹի»-ն ու Բուրգապետին հարգում է՝ պարտավոր է հավատալ, որ հրավիրվածը լավ ու հանրաճանաչ էքսպերտ է: Իսկ ով որ չի հավատում՝ ոչ թե իրեն, ինձ կամ իմ «ԱրԹի»-ին չի հավատում՝ այլ անձամբ Բուրգապետին չի վստահում, ատու՛ նրան (չվստահողին, թշնամուն, գործակալին), ատու՛:

Սակայն սա հայտնի է դեռ Պետրոնիուսի և Ապուլեուսի ժամանակներից, այն առումով՝ որ սուտ հեղինակության պրիոմը հին է, հնագույն է. ի վերջո՝ սերում է օձից՝ դրախտում: Հիշենք Ռևիզորին էլ: Բայց այն ժամանակ դա կոմեդիա էր, ինչպես տեսնում ենք, իսկ այժմ՝ պոստ-պոստմոդեռնիզմի օրոք, ինֆորմացիոն դարաշրջանում՝ ամենայն լրջություն: Իրոք, ինչու՞ կարծել, որ կրթված էքսպերտն ավելին գիտի հարցի մասին՝ քան անհայտ փողոցայինը: Իսկ գուցեև ճիշտ հակառա՞կը. մի՞թե սա հենց նույն արևմտյան մոտեցումը չէ՝ հիերարխիաների քանդման, բոլորին հավասար իրավունքներ տալու:

Իսկ եթե այդպես է՝ ուրեմն սա կամ ճիշտ է, կամ՝ բացահայտում է մեր «թշնամու»՝ մարդու իրավունքների գաղափարախոսության կարևոր հակասություններից մեկը. որ ոչ բոլոր մարդիկ են իրար հավասար իրավունք ունեցող. օրինակ՝ տգետն ու կրթվածը չունեն նույն իրավունքը՝ էքսպերտիզա մատուցելու: Սա ցույց է տալիս կապիտալիզմի քողարկված երեսպաշտությունն ու անարդար համակարգ լինելը:

Հենց այդ համահավասարեցմամբ, ճշմարտության բացառմամբ (քանի որ վերջինս հիերարխիկ է) չէ՞ պայմանավորված ամերիկյան մոտեցումը՝ պոստմոդեռնիզմից ծլած, դադարել մշակույթի մեջ տարբերակել «բարձրն» ու «ցածրը», և հայտարարել, որ ցանկացած մշակութային արժեք էկզիստենցիալ առումով հավասարազոր է մյուսին. ռաբիզը՝ Մոցարտին, Կոմիտասը՝ Բիթլզին և Բոնի Էմին, քոչարին՝ տանգոյին ու վալսին, կլավեսինը՝ էլեկտրագիթառին, պերֆորմանսը՝ վեպին, ֆլեշմոբը՝ Պիկասսոյին ևն:

Այսինքն կարո՞ղ ենք մենք ասել, որ աշխարհի զարգացման միտումները՝ որոնց դեմ Բուրգաստանը որոշ դեպքերում պայքարում է, և որոնք հաճախ ԱՄՆ-ից են գալիս կամ առնվազն Եվրոպայից, նա սերտել է՝ գիտակից թե անգիտակից, և ահա թե ինչու է «պոստնեոօրուելիզմը» զարգանում այս դեպքում: Ուրեմն ևս մեկ անգամ փաստվեց, որ նաև սուտ է, իհարկե, Բուրգաստանի՝ «առանձին քաղաքակրթություն» ինքն իրեն հայտարարելը: Եվ նրա «ստրկային» կախվածությունն «Արևմուտքից»՝ է՛լ ավելի ուժեղ է, քան այն կախվածությունը՝ որն ինքն ընդունում է ու որից իբր փորձում է ձերբազատվել:

Բացի դրանից՝ կապիտալիզմի ևս մեկ հակասություն է սա բացահայտում, որովհետև գուցե անհայտ էքսպերտը ոչ թե տգետ է, այլ ուղղակի՝ դուրս մղված կապիտալիզմի համակարգից, անհաջողակ՝ այդ ինստիտուցիոնալ մրցակցության համակարգում, ուր մարդ պիտի ընդունի մի շարք կոմպրոմիսներ, հարմարվի՝ որ իրավունք ստանա շուկայում անուն ձեռք բերել, ճշմարտությունն ասելու ու քննադատելու փոխարեն, և կամ՝ ունենա նախնական կապիտալ՝ մտնելու համար այդ համակարգ, մրցակցություն, և այդպիսով նախնական կապիտալ ունեցողները գնալով ավելի են կուտակում այլ կապիտալներ, չունեցողները՝ դուրս մղվում, և մենք՝ «Ռաշա Թուդեյ»-ս (որը դարձավ «ԱրԹի»՝ ըստ փիառի վերջին խոսքի, որ իր ռեֆերենտը՝ Նաշա Մաշա Ռաշան, թաքուն մնա նրանց համար՝ ով նախապես չգիտի, թե դա ինչ ալիք է), եկել ենք այդ բալանսը փոքրիշատե խախտելու ու արդարությունը վերականգնելու, ի դեմս մեր ղեկավարի, տաղանդավոր բուրգահայերի մեր ներկայացուցիչների՝ Միհրանյանի, Կուրղինյանի, Գարիկ Մարտիրոսյանի և այլոց թվում՝ իր կարևոր դերը կատարող Մարգարիտա Սիմոնյանի, որը, ասում էին, նույնիսկ ինչ-որ պահի Բուրգահրեշի ֆավորիտկան էր՝ հրեշը գուցե մի գիշեր նրան կուլ տվեց, հետո դուրս մղեց՝ և նա արդեն սավառնեց աշխարհի գլխին, որպես զոմբիհիերարք, ԱրրրԹիի...

«Կապիտալիզմի գովերգած մերիտոկրածիան սուտ է, լավագույն էքսպերտներն այնտեղ լռված են, մենք ձայն ենք տալիս նրանց, ում դուք չեք լսի գոսձեպատռանսնացիոնալ տռանսգենդեռոպայի կապիտալիզմի բարձրախոսներից...»։

Այսինքն՝ կրկին. երբ կուզենք՝ ճշմարտությունը կասենք, բայց թե երբ դա կլինի՝ ձեզնից ոչ ոք և երբեք չի իմանա: Ոչ նախօրոք, ոչ արդյունքում: Եթե, իհարկե, կյանքը չնվիրի հետազոտելուն՝ թե որ դեպքում է ճշմարտություն ասվում, որում՝ ոչ, իսկ դա թանկանոց հետազոտություն է, դրա համար փող գրեթե երբեք չեն տալիս, և ով հավես ունի արշավել անորսալի Ջոյի ետևից... Այնպես որ՝ հանգիստ եղեք, մեր էֆեկտը մենք կունենանք: Կարշավենք ձեր աչքերի առաջ՝ որպես անորսալի Ջո, իսկ դուք մեզ կնայեք, աչքներդ թարթելով: Ռյազանում, կասեր Հրանտի հերոսը, ապրում են աչքերով սունկերը, նրանց ուտում են՝ իսկ նրանք նայում են:

Միայն թե երբեմն այդ ամենը կվերջանա մարդկային զոհերով, բայց դա նորմալ է. դա նորմալ է, տղաս, կասի Գարիկի ստեղծած հաղորդման աստղը. չէ որ ավտովթարներից էլ է մարդ զոհվում: Եվ նույնիսկ ավելի շատ: Մեծ հաշվով, մեծ թվերի դեպքում, մեծ աշխարհում՝ մի հազար զոհը մի երեք ամսվա կտրվածքով ինչ է որ: Կաթիլ՝ օվկիանում, ուր ապրում են սովահար, անհաջողակ, անկիրթ, անառողջ համաշխարհային ամբոխները:

Նույն կերպ կիսելյովշչինան վարվում է մյուս երկու պրիոմների հետ՝ մատնացույց անելու կամ հետազոտության, ինչպես նաև տրամաբանության: Նա խախտում է այդ կանոնների ոչ թե կոնսիստենտությունը (ներքին հավաստիությունը, որը հենց ավանդական սուտի պրիոմն է), այլ՝ ռելևանտությունը (այսինքն՝ խզում է նրանց կապը ռեֆերենտի հետ): Այդ կապը նաև անվանում են «արտաքին վալիդություն»:

Հետազոտության դեպքում էլ՝ գիտականության ժանրն ու ոճն է շահագործում, օրինակ՝ «բուրգաստանյան գիտնականները պարզել են, որ կոկա-կոլա սիրող 18-20 տարեկան երիտասարդների 90 տոկոսը դառնում է ջրային պիզպիզ»:

Սա կարելի էր պարզապես էկլեկտիզմ անվանել՝ Ռորտիի իմաստով, բայց սա ավելին է, քանի որ հետապնդում է պրագմատիկ նպատակ. ոչ թե հասնել ճշմարտությանը, ասենք, անուղղակի պոստմոդեռն միջոցներով կամ աբսուրդի միջոցով, սովորաբար անարտահայտելին այլընտրանքային կերպով արտահայտել աշխատելով՝ այլ ընդհակառակը, լինել հրաման մարդկանց վարքը, անելիքը կառավարելու, անելիքի վրա ազդելու համար:

Եթե մեծ մասամբ զուտ պետք է, որ մարդն անի այն արարքը, որը կոչվում է «ոչինչ չանել ու հպատակվել ու լսել ու հավատալ», ապա սրա գլխավոր փորձությունն այն ժամանակ կգա, երբ կարիք կլինի, որ ի պատասխան այս տեքստի մարդն անի հետևյալ արարքը. «հետույքը տեղից շարժել և անել այն ինչ հրամայված է, հատկապես՝ սպանել ում որ ասվել է որ պետք է սպանել»: Ինչպես գիտենք, «կախարդական փամփուշտի» տեսութունը վաղուց արդեն, լինելով գեբբելսյան ու օրուելյան մանիպուլյացիաներից ժառանգված մոտեցումների արտահայտում՝ ցույց է տվել իր սահմանափակությունը: Հենց դրա համար էլ վերևում մենք բերեցինք այն ստրատիֆիկացիաներն աուդիտորիայի (զոմբի, կոոպտացման ենթակա ցինիկ, «նորմալ» և այլն, կամ՝ «առնելիք», «ֆռցվելիք», «թշնամի» և այլն), որը ժամանակակից է ու այս նորարարական կիսելյովշչինայի կողմից է հաշվարկվել ու չի կարող հաշվարկված չլինել:

Բոլոր մնացած կիրառուկները նույնպես օգտագործվում են: Ասենք՝ մետոնիմիան (մասի միջոցով ընդհանուրը նշելը), մետաֆորան ևն, միայն թե դրանք, առանց ռեֆերենտի հետ կապ ունենալու՝ լրիվ այլ իմաստավորում են ձեռք բերում:

Պարզվում է, որ կտրիր ասելիքդ ռեֆերենտից՝ և ընկնում ես պատկերավորության ու հռետորաբանության մեկ այլ, լրիվ ուրիշ մոզայիկ («զեփփինգային», «պիկսելային») մի աշխարհ, կարծես իրոք ուրիշ աշխարհ, որովհետև դրանց միակ նպատակահարմարությունը կա, եթե դրանք ագուցված են ռեֆերենտների, իսկ եթե ոչ՝ սկսվում է մեկ այլ աշխարհ, որը քիչ է հետազոտված, չնայած ինչ-որ բաներով նման է և՛ մեդիտացիայի աշխարհին, և՛ միջնադարյան թեոկրատիայի, և՛ սոփեստության ու դեմագոգիայի, և՛ սնոտիապաշտության, և՛ նույնիսկ իդեալիզմի փիլիսոփայության կամ Բորխեսի (ասենք՝ դիսսերտացիա-հետազոտություն այն մասին՝ թե ինչպես է կոշիկը սիրահարվում ինտերմեցցոյին):

Սրա մեջ կարող է լինել բավական ստեղծագործականություն, եթե չլիներ երկու հանգամանք: Մեկն անկարևոր ու զավեշտական. այն, որ այս դիսկուրսում ստատիստիկորեն ավելի հաճախ հիմնականում նեգատիվ կոննոտացիա ունեցող իմաստներն են ագուցվում, ոչ թե անմեղ կոշիկ ու ինտերմեցցո, այլ՝ ասենք՝ մարդասպանն ու վախկոտությունը:

Սակայն գլխավորն այն է, որ այս դիսկուրսն այլից տարբերվում է ոչ միայն ռեֆերենտից կտրված լինելու շնորհիվ, այլև նրա՝ որ ուղղված է հրամանի իրագործման, այսինքն պիտի տրիգգեր, «շնիկ», պրովոկացիա լինի: Այդպիսով այն ավելի հիշեցնում է նացի բժիշկների ու Միլգրամի փորձերի միավորումն օրուելյան նորասփիքին:

Եվ էլի, չնայած այս ամենին կամ հենց դրա շնորհիվ, սրա միակ օգտագործումը մնում է ասողի մասին հետևություններ անելը: Կամ՝ իր կիրառուկներն ուսումնասիրելը: Շատ քիչ բան կարելի է հասկանալ արտաքին աշխարհի մասին՝ փորձելով այս դիսկուրսն ընկալել որպես ուղղակիորեն ռեֆերենտային: Եվ շատ տխուր կլինի այդ հասկացածը:

Վեց

Իհարկե, կարևոր է հասկանալ, թե ինչպես վարվել այս տարափի տակ:

Գլխավորը՝ ստիպված ես հրաժարվել ինֆորմացիան մաղելու՝ սովորաբար նորմալ պրակտիկայից, ու փորձերից՝ տարբեր ինֆորմացիաներ համադրելով՝ հասկանալ եղածը: Ողջ տարափը պետք է հայտարարել մեկընդմիշտ ռեֆերենտից զուրկ, այսինքն թատրոն: Բայց այդ դեպքում ինչպե՛ս բավարարել ռեֆերենտ ունեցող ինֆորմացիայի կարիքը: Ոչ բուրգակիսելյան դիսկուրսը կարելի է դեռ շարունակել ենթարկել մաղման՝ ինչպես առաջ էր: Շատ կարևոր է հասկանալ, որ դա էլ է կիսելյովյան կիրառուկ՝ հայտարարել, որ բոլոր դիսկուրսներն են այդպիսին: Սա նաև մշակութաբանական հիմքեր ունի: Բուրգաստանյան պատմական ավանդույթը՝ իմ մի աչքը դուրս գա, հարևանիս՝ երկու, միավորվել է էթնոքաղաքական բռնի կոնֆլիկտ մենեջմենթի վերջին տասնամյակների ավանդույթին՝ գենոցիդը ես չեմ արել՝ այլ ինձ են արել, և սովորական սովետական խամստվոյին՝ սամ դուռակ:

Այս պարագայում բուրգյան պրոպագանդան շատ լավ ուսումնասիրել է, ասենք, հայ-ադրբեջանական հռետորաբանական պատերազմը, կամ, ասենք, վրաց-աբխազական, և իր մոտեցումները կառուցում է դրանց հիման վրա:

Դրանով է պայմանավորված այն, որ մինչ այս ռեցիդիվը՝ կիսելյովշչինայի այս վարակը, ես ռուսներին նկարագրում էի որպես մի ժողովուրդ՝ որը մեծ ազգ լինելուց գտնվում է փոքրիկ էթնոս դառնալու ճանապարհին, քանի որ մեծ ազգ այն եղել է երկար դարեր, իսկ փոքրիկ էթնոս՝ շատ վաղուց, ու ժամանակակից աշխարհում փոքրիկ էթնոս չի եղել, մինչդեռ մեծ ազգ այլևս ուժ չունի իրեն զգալու ու կամաց-կամաց ինքն իրեն իջեցնում է մինչև փոքրիկ էթնոսի մակարդակի: Իրոք, նրա նացիոնալիզմի որոշ մասը նման է հայկական մանրբուրժուական նացիոնալիզմին, ծովից-ծով Հայաստանը՝ «Ռուսական աշխարհին», և այլն: Ղրիմը վերցնելու հռետորաբանության մեջ բուրգապետականները հաճախ տռավեսծի էին անում հայերի արգումենտները՝ Ղարաբաղը վերցնելիս և դրանից հետո օգտագործվող: Նման վարվեցողության մի տարբերակն է՝ անվանել դիմացինիդ, կամ հակառակորդիդ՝ այն, ինչ նա քեզ է անվանում: Տոտալիտար՝ տոտալիտար, ֆաշիստ՝ մաշիստ, և այլն: Թութակի կիրառուկը։

Ինչու է սա արվում: Սա (կրկին, ծաղկունքի հասած Սովետի փլվելուն զուգընթաց զարգացած կոնֆլիկտների ընթացքում, նաև շնորհիվ ժամանակակից ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների զարգացման), անգիտակցորեն, փաստորեն, ռեֆերենտից ինչ-որ հասկացություն զրկելու լավագույն միջոցներից մեկն է՝ մասսայական դիսկուրսում: Չէ որ եթե իրական գենոցիդը չեղյալ ես հայտարարում որևէ պատճառաբանությամբ, ասենք՝ որևէ լեգալիստական պատճառով (ասենք՝ զոհերի քանակը «քիչ է» կամ զոհերը միատարր չեն կամ եղել է այն ժամանակ երբ օրենսդրություն չկար ուրեմն ռետրոակտիվ ուժ օրենքը չի կարող ունենալ և այլն), մինչդեռ պնդում ես, որ նա, ով գենոցիդ է ապրել, իրականում ինքն է քեզ գենոցիդ արել՝ դու ոչ թե երկու տարբեր բան ես անում, մեկում շարունակելով թեկուզ ֆորմալ, բայց գենոցիդի լեգալացման կամ ոչ քննարկումը, մյուսում՝ պայքարելով թշնամուդ դեմ, այլ բոլոր ռեֆերենտային նպատակներից ելնելով՝ զրկում ես այդ հատկանիշը ռեֆերենտից: Այն ինչն է այն ինչը, որ ուշացել ենք պախարակել ու փոքր է եղել, ուրեմն պախարակման այդ տարբերակին արժանի չէ, միևնույն ժամանակ՝ ոչ թե ես եմ քեզ արել, այլ՝ դու ես ինձ արել, ուրեմն պիտի պախարակվես, ու նույնիսկ եթե պարզվի, որ փոքր է եղել կամ գրեթե չի եղել՝ բայց արժանի ես պախարակման: Դա այն է, ինչ չկա, գոյություն չունի, և Օկկամի բոլոր կանոնների համաձայն՝ ավելորդ էություն է, որը պետք է ածելիով կտրել ու դեն նետել:

Այս տեսակետից՝ որտեղ չկա ճշմարտություն, բացի հարաբերականից, և ուր պիտի հաղթի լոկ նա, ով ուժեղ է՝ գենոցիդը կարելի է անվանել «սեղան» ու պայքարել սեղանի ճանաչման համար, քանի որ տարբերություն այլևս չկա, թե այն ինչպես կոչել. գլխավորը պայքարն է ու հաղթանակը, ցանկալի է ջախջախիչ:

Հայ-ադրբեջանական ու հայ-թուրքական կոնտեքստներում այդ տիպի արգումենտները ես քննարկել եմ տարիներ առաջ՝ դեռ այստեղ7։

Ուրեմն եկեք պայմանավորվենք, որ ոչ տոտալիտար դիսկուրսի դեպքում ավանդական քննադատական մոտեցումը և աղբյուրները միմյանց համեմատելը մնում են բավական, եթե գլուխ դեռ ունես ուսերիդ ու խելքը գլխումդ է՝ հասկանալու համար ռեֆերենտների ուրվագիծը: Իսկ կիսելյովշչինայի դեպքում՝ ոչ: Այստեղ միակ ռազմավարությունը մնում է լինգվիստիկ պրագմատիզմը՝ մտածելը, թե ով ինչ է ասում ինչ նպատակով: Կարելի է տեսնել նպատակների տրցակը, օրինակ, վերը բերված «սամ դուռակ» կամ «բոլոր պետությունների դիսկուրսներն էլ ռեֆերենտից զրկված են» պրիոմի դեպքում, Բահամա արձակուրդի գնալու անձնական նպատակից մինչև «եթե մենք մեր և ԱՄՆ հակամարտությունը հասցնենք հայ-ադրբեջանական հակամարտության անլուծելիությանն այն իմաստով, որ աշխարհը գրեթե հավասարապես կիսվի ու կեսը մեզ պաշտպանի կեսը նրանց՝ դա էլ ոչ վատ միջին արդյունքի հաղթանակ է մեզ համար, հաշվի առնելով որ ավելին՝ մեր հաղթական դիսկուրսն ԱՄՆ ու աշխարհի մեծամասնութան գլխին փաթաթել, չենք կարողանա»:

«Ապավինենք ոչ թե օրենքին այլ արդարության սիմուլյակրին, մանավանդ իջեցնենք օրենքի նշանակության տեսակարար կշիռը, քանի որ արդարությունն ի վերջո ուժով է որոշվում, եթե այդքան ուժ չունենք՝ գոնե բանդիտություն կանենք եթե օրենք չկա, իսկ հետո դե արի ու հասկացիր, իստակիր, ազնիվ բանդիտ Ռոբին Հուդ ենք եղել թե ոչ, իսկ օրենքն անանձնական է, իսկ եթե այն թուլացավ՝ իշխանությունն անցնում է անձերին, այսինքն Բուրգապետը դառնում է աշխարհի տիրակալ քանի որ մեր ու մեր արժեքավոր հակառակորդների (Արևմուտքի) խմբում՝ միայն մենք ենք ընդունում, որ անձն է տիրապետում պետություններին»: Եվ այլն:

Յոթ

Այստեղից մենք տեսնում ենք նաև այս մոտեցման կարևոր մասի՝ կոնսպիրոլոգիայի ձևավորման ուրվագիծը՝ որպես բովանդակային լցոնում այն դատարկ ձևերի, որոնց մասին խոսեցի: Ինչու հենց կոնսպիրոլոգիայի՝ որովհետև դա կառավարման ամենահարմար ձևն է նման մոտեցման դեպքում: Կոնսպիրոլոգիան փոխարինելու է գալիս աշխարհի ավելի բարդ պատկերներին ճիշտ այնպես, ինչպես սնոտիապաշտությունը՝ ավելի ինստիտուցիոնալ ռելիգիային:

Ցանկացած ինստիտուցիոնալ (անանձնական, բայց սոցիալական) համակարգ ավելի բարդ է պատկերացնել՝ քան անձնական(ացած): Ժամանակակից աշխարհն ու աշխարհն ընդհանրապես ավելի բարդ է պատկերացնել՝ քան հոբբսյան աշխարհը, որտեղ բոլորը բոլորի դեմ պատերազմի մեջ են: Էգոիզմի ռացիոնալությունը, որտեղ չկան էթիկայի կանոններ, գումարել հետվեստֆալյան միջազգային հարաբերություններին և կաթոլիկ ու ուղղափառ հիերարխիկ պարզեցված պատկերացումին՝ իշխանության մասին, ավելի հեշտ է, քան Հյումի ու Լոքքի ու դը Տոկվիլի ու Մաքս Վեբերի արգումենտին հետևել՝ գումարած ԱՄՆ ու միացյալ Եվրոպան ստեղծողների ու զարգացնողների փիլիսոփայությունները: Պետությունը որպես սրբություն ու պարզունակ անձնականացված բուրգ տեսնելն ավելի հեշտ է, քան որևէ այլ բան: Ավելին, այդպիսով կարելի է ամեն ինչ բացատրել: Ինչպես Ստրուգացկիներն էին ասում՝ կրոնը, կամ աստված, հոյակապ միջոց են ամեն ինչը հասկանալու՝ առանց որևէ բան իմանալու:

Այստեղ պետք է մի քանի քայլ կատարել ընդամենը. պետությունն ավելի կարևոր է քան անձը, իսկ այն անձը, որ պետության գլխին է նստած՝ ինքը պետությունն է: Քանի որ պետությունն ազգ է, այդ անձը նաև ազգն է, և ազգը՝ այդ անձն է: Պետությունն ինքնիշխան է որքան կարող է, իսկ եթե թույլ է՝ մյուսներն այն կուտեն որքան կարող են: Ուժ նշանակում է զենք: Իհարկե խելքն էլ է ուժ բայց միայն այնքանով՝ որքանով զենք է արտադրում: Կարճ միացում: Ֆունդամենտալ գիտությունը պետք է՝ բայց որպես ավանդույթ, չէ որ դա մեր բուրգապետական քաղաքակրթությունը տարբերում ու տարբերել է աշխարհից՝ հարգանքը դեպ ֆունդամենտալ գիտություն, որը վերանում է արևմտյան թշնամու՝ սուպոստատի աշխարհում (սուտ). որպես ավանդույթ մենք այն սիրում ենք, բայց մենք այն չենք զարգացնելու, որովհետև հնար չունենք. պետք է վերականգնել շառաշկաներն ու այնտեղ նստեցնել մի քսան տարով ֆիզիկոսների՝ որ էլի սկսի զարգանալ:

Չենք կարող զարգացնել, քանի որ տեխնոլոգիապես ետ ենք մնացել: Մոռանում են, որ ֆունդամենտալի, իրոք ֆունդամենտալի համար սկզբի համար մատիտն ու թուղթն էլ է հերիք... Արևմտամոլ են. արևմուտքը չի հավատում ֆունդամենտալին առանց տեխնիկայի, առանց կիրառման՝ մերոնք էլ չեն հավատում, ո՞նց հավատան, չէ՞ որ ատելի արևմուտքն ամեն ինչում ճիշտ է ու առաջ...

Եթե Պետությունն է սակրալը՝ տարբերություն չկա՝ զենքը կհայտնաբերեն քո գիտնականները թե կագեբեն՝ շպիոնության միջոցով: Իրականում վերջինս ավելի շահավետ է, քանի որ խելոք գիտնականներն այլակարծ են հաճախ լինում: Ճշմարտություն չկա. կա ուժի «արդարություն»: Ճշմարտությունները հարաբերական են, ինչպես մենք կարողացանք պատկերել ու դարձնել հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը՝ դիտված դրսից:

Երկբևեռ աշխարհում այդպես չէր. կողմերը չէին ընդունում, որ ճշմարտությունները հարաբերական են:

Մեծ տարբերություն կա պնդելու մեջ, որ դու ունես ճշմարտություն, իսկ դիմացինդ չունի (ինչպես Սովետը վերսուս ԱՄՆ-ն էին անում), վերսուս պնդելու մեջ՝ որ ճշմարտությունները հարաբերական են, այսինքն ճշմարտություն չկա:

Ճշմարտության հարաբերականությունը մի դրույթ է, որն, ավաղ, նաև դժբախտաբար զարգացավ Սովետի ամենակուլ ու ամենասուտ ճշմարտությանը որպես հակաթույն:

«Գիտելիքի քանակն ու որակն իրականում պետք է ոչ թե բարձրացնել, այլ իջեցնել»: Ավելին. դա ինքնագլորվող ձնագունդ է. չէ որ նա, ով արդեն ուներ քիչ գիտելիք երեկ՝ սկսեց «բարձրացնել» գիտելիքի քանակն ու որակն իր ռեֆորմներով՝ արդյունքում իջեցնելով դրանք այնպես՝ որ այսօրվա ռեֆորմիստն արդեն լրիվ լացացնելու է մասսայական և նույնիսկ էլիտար գիտելիքի քանակն ու որակը: Եվ այդպես շարունակ:

Դա թույլ է տալիս ինչպես խուսափել այլակարծությունից, ինչպես ավելացնել շանսը՝ որ պարզ հրամանը (սպանի՛ր իքսին) հնարավորինս անաղճատ կկատարվի, այնպես էլ կուլտիվացնել կոնսպիրոլոգիան, դավադրությունների տեսությունը8:

Ինչու է կոնսպիրոլոգիան լավ:

Նա ռոմանտիզացնում է կագեբիզմը, չեկիզմը:

Չէ որ ցանկացած չեկիզմ, չեկիզմի հերոսությունները գովերգելը կոնսպիրոլոգիա է:

Այդ կոնսպիրոլոգիան ասում է. աշխարհն իրականում իշխում են չեկիստները: Իսկ այն պետությունը, որի գլուխ արդեն ինքնըստինքյան կանգնած է չեկիստը՝ դառնում է կատարյալ Պետություն:

Սա այն հազվադեպ դեպքն է, երբ էությունն ու ձևը համապատասխանում են:

Սրանից ավելի մեծ ճշմատությու՞ն:

Ի միջի այլոց այս թեզն առաջին անգամ հնչեց Անդրոպովի ժամանակ:

Բնականաբար այդ պետությունը արած ունի մեկ այլ պետության՝ որի գլուխ է կանգնած «քաղաքական կոռեկտությունն» ընդամենը՝ այն «երեսպաշտությունը», ինչպիսին կիսելյովշչինան անվանում է Օբամային:

Ճիշտ է նրանք ուժեղ են (ԱՄՆ-ն)՝ մի անհայտ ու խորհրդավոր պատճառով (պիտի թույլ լինեին, քանի որ չեկիստական չեն – երևի ուրեմն դավադիր են. չեկիստական են բայց ասում են որ չեն), որովհետև չէ որ մենք հարգում ենք նրանց սուվերենությունն ու չենք մտնում նրանց ներսը (որ հասկանանք, ինչպես են կարողանում չեկիստական լինել ու դա այդքան լավ թաքցնել)՝ իսկ մեր քաջարի չեկիստները (Աննա Չապման) թեև մտնում են՝ բայց ինչ ինֆորմացիա են նրանք բերում:

Չեկիստական մոտեցումը հարցերին մնացել է նույնպես հնաոճ: Օրինակ՝ չեկիստը խոսում է որևէ հարիֆի հետ: Այդ հարիֆն ասաց. այսօր առավոտյան հաց առա՝ տեսա հարևանիս՝ Գարսևանի կատվին: Չեկիստն իսկույն լարում է ուղեղը. «Ո՞վ է Գարսևանը: Իսկ ո՞վ է նրա կատուն»: Եթե հարիֆը տար, ասենք, իր վարսավիրի անունը՝ չեկիստը կլարեր ուղեղը վարսավիրի վերաբերյալ: Չեկիզմը չունի ինֆորմացիաների հիերարխիզացման համակարգ. նա, ինչպես Ֆրեյդը, համարում է, որ այն ինֆորմացիան, որն առաջինը պլստաց՝ ամենակարևորն է: Սրան բազում պատճառներ կան, ներառյալ տեխնոլոգիական հետամնացությունը, բուրգամտությունը, անբուրգ աշխարհ չպատկերացնելը, նաև՝ այն, որ չեկիստներն իրենք էլ պատրաստվածությունը կորցրել են ու շատ ավելի քիչ կրթված են, քան առաջներում, ինչպես և իրենց շրջապատող մասսան:

Բնականաբար, այս պարագայում չեկիստը չի կարող չլինել ինքը կոնսպիրոլոգիայի ջատագով:

Միշտ համարվել է, որ չեկիստներն իրենք են կոնսպիրատորները, ուրեմն իրական չեկիստները չեն կարող լինել կոնսպիրոլոգներ՝ քանի որ իրենք շատ լավ գիտեն, թե ինչպես են կազմակերպվում կոնսպիրացիաները: Իսկ կոնսպիրացիային հավատալու նախապայման է՝ չիմանալ նրա թաքուն կազմակերպիչներին:

Բայց ժամանակները փոխվել են. չեկիստները լողում են անհայտի օվկիանում:

«Տեսա հարևանիս, նա ասաց, որ ամերիկյան նավթն էժանանալու է»: Չեկիստը խնամքով զեկուցագիր է գրում հարիֆի հետ իր հանդիպման մասին: Եվ հանկարծ նավթն էժանացա՛վ: Ուրեմն իրոք արժեքավոր հարիֆ էր: Կասսա՛նդռա: Գրեթե Ռա-Ռա-Ռասպուծի՛ն:

Իսկ ինչ է նա կարծում, արդյոք ես կմնա՞մ իմ գահին ևս տասը տարի: Հարիֆ ջան, մի հատ գնա հարցրու հարևանիդ:

Դա է չեկիստի մեթոդաբանությունը: Եթե հարևանն իրոք կասսանդռա դուրս եկավ՝ երկրի բախտը բերել է, եթե ոչ՝ քաշվանք:

Իհարկե, դավադրությունների տեսությունը նաև մոդելավորում է այն իդեալը, որին ուզում է հասնել կիսելյովյան պետությունը:

Աշխարհը մեծ է, անհայտներով լի, ու ի վերջո՝ աստծո ձեռը: Այստեղ կարելի է միայն մանր դավադրություններ անել աստծո կամքի դեմ: Խուլիգանություն: Մեծ փոփոխություն անհնարին է: Աշխարհն անշարժ է, վեստֆալյան:

Սա նույնպես ֆիքսվել է հետազոտողների կողմից. բազմիցս ասվել է, որ Բուրգաստանը կարծում է, թե ինքը 19-րդ, 18-րդ, 17-րդ և այլն դարերում է, ու թե աշխարհը չի փոխվել:

Բուրգաստանը պահանջում է սուվերենության հարգում այն իմաստով, որ «մենք կոտորենք ում ուզենք մեր ներսում՝ իսկ դուք կոտորեք ում ուզեք ձեր ներսում, բայց իրար գործերի չխառնվենք»: Բայց ինչպես չխառնվել, եթե գլոբալիզացիան մտել է աշխարհի ուղնուծուծը: Ինչով չխառնվել. այփադո՞վ: Ֆեյսբուքո՞վ: Գլոնասսո՞վ: Դոլարո՞վ: Սա նույնիսկ ոչ թե վեստֆալյան, նույնիսկ ոչ թե աֆտառկիկ, այլ պարզապես երբևէ անիրական իզոլյացիոնիզմ է։ Եվ՝ սուտ (իրենք խառնվում են):

Բայց ով որ այսպես է հակաճառում («գլոբալիստները»)՝ աշխատում է որոշակի դավադրության վրա:

Դավադրությունն ինչպես է լավագույնս արվում (կարծում են չեկիստները). շեֆն այն մոգոնում է, գուցե խորհրդատուների հետ, հետո հրամանը տալիս՝ կատարածուները կատարում են: Եթե ճիշտ են հետևում հրամանին ու լավ են կատարում՝ դավադրությունը հաջողվում է: «Դավադրություն է ամենը, ու ամենը նույն կերպ է ղեկավարվում՝ և՛ պետությունները, և՛ միջպետական կազմակերպությունները: Քանի որ կա միայն մեկ գործող անձ՝ պետությունը, դավադրությունը նրա գործելակերպի հիմնական, եթե ոչ միակ, ձևն է»:

Թե ով կնշանակվի ղեկավար՝ ինտրիգի, դավադրության արդյունք է: Նշանակվում է նա՝ ում կարողանում ես զոռել, լոբբինգ անել, որ նշանակվի: Ոչ մի մերիտոկրատիա չկա: Մերիտոկրատիան, քաղաքական կոռեկտությունը, ինստիտուցիոնալ մոտեցումը բոլորը ծխավարագույր են՝ դավադրությունն իրագործելու համար:

Աշխատանքի տեղը հայտնաբերել են թիմայնություն՝ որ կոծկեն շեֆերի դավադրությունը՝ մարդկանց շահագործելու ուղղված9:

«Ճիշտ ինչպես որ իմ՝ Կիսելյովիս լեզուն է ծխավարագույր, որը չունի ռեֆերենտ, ու որի ռեֆերենտը սուվերենի կամքն է՝ նույն կերպ և ամենուր»:

Հնարավոր չէ պատկերացնել, որ դատավորն առաջնորդվում է ինչ-որ անկապ օրենքով. «Նա դատում է ըստ նրա՝ թե դիմորդներից ո՛վ է ավելի ուժեղ, ավելի լոբբիստ, ավելի կաշառատու, ավելի կարևոր, ավելի վտանգավոր, վերջապես, ու՛մ է գերադասում սուվերենը»: Սա անձնական լուծում է, ոչ թե ինստիտուցիոնալ: Օրենքները սուտ ծխավարագույր են՝ այդ լուծումները լեգիտիմացնելու համար: Աշխարհը կառավարվում է բլատնոյ, գողական ձևով, մաֆիաների միջոցով: Կարող է լինել էթնիկ մաֆիա կամ մասոններ: «Ամենամեծ ծխավարագույրներից մեկը դեմոկրատիան է. դրա պատրվակով ուզում են մեր ներքին գործերի մեջ հանգիստ խառնվելու լեգիտիմացիա ունենան: Չի՛ ստացվի»:

Այսինքն, կարճ ասած, դավադրությունների տեսությունը հիմնական նառռածիվն է իրենց՝ դավադիրների: Մագազին դլյա պռադավցա:

Ութ

Այլ դավադիրներ՝ բացի դավադրությունների տեսություններ տարածողներից՝ չկան, լինի դա ԻՊ-ԻՍԻԼ-ը թե Բուրգապետա-կիսելյովյան կլիկը: Նրանցից բացի կան առևտրականներ, որոնք ասում են. «Ինչ ուզում ես մտածիր, միայն թե իմ առուծախին ձեռ չտաս»: Նրանք էլ ասում են. «Բացի թշնամիներից մենք ունենք նաև նեյտրալ մասսան՝ առևտրականներ. քանի դեռ նրանք ձեն չեն հանում՝ թող դեռ մնան: Պետք լինի՝ հարցերը կլուծենք»: Փորձությունը կգա երբ պետք կլինի գործել. գնալ սպանելու (կամ մեռնելու, որ նույն բանն է. սպանելու կամ մեռնելու ոչ թե արդար գործի համար՝ քանի որ այդ աշխարհում արդարն ուժն է, այլ ուղղակի որպես հարիֆության և կամ հպատակության դրսևորում):

Հաշվի առնենք, որ անժամանակ մեռնելը նույնպես մարդասպանություն է, և պայմանավորված է լայն իմաստով վատ էկոլոգիական շրջապատով՝ Բուրգաստանյան «Պետությամբ»: Թերզարգանալը՝ նույնպես, քանի որ կյանքը ոչ միայն քանակ է, այլև՝ որակ, և այն, ինչերը կարելի է հասկանալ, այն, ինչերին կարելի է մասնակցել կյանքի ընթացքում՝ մարդաշխարհի զարգացման համար հսկայական նշանակություն ունեն:

Եվ այսպես, եթե մարդը քննադատական ունակություններ ունի՝ նա չի նայում ասվելիքի ռեֆերենտին. նրա համար ռեֆերենտն այդ կիսելյովյան ասվելիքի ասողն է՝ բուրգապետական իշխանության հրեշը:

Ճիշտ ինչպես թեոկրատիայի քարոզի ռեֆերենտը քարոզողն է, ճիշտ ինչպես ասում են, որ գրական ստեղծագործության հիմնական ռեֆերենտը ոչ այլ ինչ է, այլ հեղինակը, որքան էլ նա ծպտված լինի «իրական», «ռեալիստիկ» ռեֆերենտների քողի տակ, իսկ առավել ևս՝ եթե ծպտված չէ:

Պատկերացնենք, որ այդ քննադատական մարդը կա ու իր հարցերը լուծեց. նա գիտի, ինչ պիտի անի: Նա գիտի, որ աշխարհը կյանք է տվել իրեն՝ ստեղծագործելու համար, նա գիտի, որ մարդկության հիմնական ուժը ստեղծագործությունն է, լավը կառուցելը, ավելացնելը, դրա համար պետք է կրթված լինել ու մտածել կարողանալ, իմանալ, սովորել, զարգացնել սեփական տաղանդները: Նա գիտի, որ աշխարհում հայտնագործությունները շատ կարևոր են, նա գիտի, որ իր երջանկության գրավականն են իր ու մյուսների հայտնագործությունները, որ դրանք անելու համար պետք է պրոյեկտներ մշակել և գործել: Մի խոսքով, նա ապրում է սկզբունքորեն այլ աշխարհում: Բայց այս աշխարհում, դժբախտաբար, իշխանությունն ուզուրպացվել է դավադիրների կլիկայի կողմից: Եվ երկար ժամանակով:

Ինչ է անում քննադատ մարդը: Նա թողնում-գնում է: Նա հարմարվում է: Նա պայքարում է: Նա փորձում է փոխել: Նա պարտվում է: Նա զոհվում է: Նա սոլիդարություն է փնտրում աշխարհով մեկ՝ օգտվելով տեխնոլոգիական զարգացումներից, գոնե՝ եղած-չեղած ինտերնետից: Նա լավ գիտի, որ չուզուրպացված աշխարհն էլ է շատ թերի: Բայց դա հավասարության նշան չէ, ուրիշ բան, որ այդ թերի աշխարհին հասկացնելը, որ ուզուրպացված աշխարհի հետ պետք է մի բան անել՝ ուշանում է, դժվար է, քանի որ չուզուրպացված աշխարհը դանդաղ է, քնած է, բավարար մոտիվացված չէ, ո՞վ հավես ունի բան ու գործ թողնել, իր կյանքը թողնել՝ գալու փրկելու այլ աշխարհներ, այն էլ որ հետո քեզ հայհոյեն այդ փորձերիդ համար, մանավանդ որ անհայտ է՝ դրա վտանգը քեզ անձամբ կամ քո կառույցին ե՛րբ կհասնի: Կարծես աստերոիդ, որ սպառնալիորեն մոտենում է Երկրագնդին՝ բայց, թվում է, դեռ մի քանի սերունդ հեռու է...

Բայց ամեն դեպքում և՛ քննադատ մարդը, և՛ չուզուրպացված աշխարհն ի վերջո նորմալ վիճակում են: Հարցը, հանելուկը՝ այն 80 տոկոսն է: Իհարկե մենք արդեն ասացինք, որ նրանք միատարր չեն: Ու շատերն ասացին: Բայց այդ ութսուն տոկոսի այն մասը, որը քննադատաբար մտածող մարդու կողմից ընկալվում է անմիջականորեն՝ իր ընտանիքի անդամներից ոմանք, իր միջավայրի մի մասը, իր շրջապատի կարևոր մասը՝ նրան սարսափելի անհանգստացնում են, և հիրավի: Ի՞նչ անել նրանց հետ: Դա հասկանալու համար պետք է հասկանալ՝ ի՛նչ է կատարվում նրանց հետ:

Իհարկե, կա մի պարզ պատասխան. «կրթել»: Բայց ինչպե՛ս, եթե ինստիտուցիոնալ կրթական համակարգը հիմնականում վերարտադրում է դավադիրների կլիկան ու նառռածիվը, և դա դանդաղ պրոցես է, որը այդ ութսուն տոկոսի դեպքում փաստորեն ծառայել է կլիկային, նրա ստեղծվելուն, դևին է ծառայել, «չգիտես ինչու»: Այո, պետք է այն լավացնել, ռեֆորմել, բարելավել, հեղափոխել, բայց ինչպե՛ս, եթե այն այժմ ավելի քան երբևէ կլիկայի ձեռքում է:

Համենայն դեպս՝ փորձենք հասկանալ ութսուն-տոկոսանոց այդ մարդուն, որը Կիսելյովի ասածների տակ «իրական» ռեֆերենտ է կարծում: Լսելով ծանոթ ոճեր ու ձևեր՝ հեղինակությանը, տրամաբանությանը, հռետորական այլ հնարքներին, գիտությանը հղում՝ նա կարծում է, որ աշխարհը փուլ չի եկել, ապահով է: Չէ որ կրկնությունը՝ ծանոթ բանի հանդիպելը՝ գլխավոր գրավականն են, որ աշխարհը կանգուն է: Պակերացրեք կույրի, որը վեր է կենում աթոռից ու փորձում կողքի սեղանին հենվել՝ ու հանկարծ սեղանը չի գտնում: Սեղանը գնացել է: Նա ձեռքերը թափահարում է օդում ու կորցրել է ողջ կոորդինացիան: Նա հիմա կընկնի կամ ուշքը կկորցնի, կամ, իրեն հավաքելով, կսկսի այս ու այն կողմ շարժվել զգուշությամբ՝ փորձելով սեղանը կամ մեկ այլ, եթե հնարավոր է ծանոթ, հենարան գտնել: Թե գտավ որևէ բան՝ պիտի շոշափի այնքան ժամանակ, մինչ հասկանա, թե դա ինչ է, եթե դա հնարավոր է, գոնե մոտավորապես, եթե փղի պոչ չէ մութ սենյակում, որտեղ կատու չկա:

Ծանոթ ձև լսելով՝ կույր մարդը զգում է, որ աշխարհն իր տեղում է: Սակայն դա թվացյալ զգացում է: Նա չի կարող չզգալ, չլսել, որ թեև ձևը ծանոթ է, բայց բովանդակությունն այլ է՝ ֆանտաստիկ, կրոնական, պոստ-պոստմոդեռնիստական... Դա նոր է: Նա պիտի կամ դա մարսի՝ համարելով որ դա էլ է հին՝ ձևերի պես՝ և այդ դեպքում նա ընդունում է այդ բովանդակությունն անքննադատորեն, սատանայական ռեֆերենտներին իրենց հագուստների հետ միասին կուլ է տալիս:

Կամ՝ նրա ուղեղը սկսում է ճոճվել: Ի՞նչ կոգնիծիվ ձիսսոնանս: Ծիվ-ծիվ կոպեռածիվ: Շիզոֆրե՛նիա:

Ո՛րն է ավելի շահեկան Բուրգահրեշին: Երկու դեպքն էլ իր իմաստն ունի. հավատացյալն էլ լավ կկատարի հրամանը, գժվածն էլ: Գժվածը եթե լավ չկատարի էլ՝ գոնե պրոբլեմ չի սարքի: Պարզապես հրամանները պիտի հարմարեցված լինեն այդ երկու դեպքերին. հավատացյալը լավ է որպես խաղաղության ժամանակվա զինվոր: Գժվածը գուցեև գժություն անի, բայց ավելի հավանական է, որ իր ուղեղի կտորտանքների մեջ եթե գոնե մի հստակ հրաման մտնի՝ «գնա և սպանիր» – գնա այն կատարելու: Նրանցից ոմանք կլինեն կամավոր և առաջամարտիկ, առաջատար. դեռ առանց հրամանի արձակման կգնան արդեն մեռնելու և մեռցնելու: Մյուսները սպասում են հրամանին, և միայն երբ հրամանը լինի՝ կպարզվի, թե որքա՛ն ճիշտ էր կիսելյովյան ռազմավարությունը, որքա՛ն էֆեկտիվ, որքա՛ն էր նրա օգգ-ն բարձր:

Բայց այդ մոտեցման ողջ տրյուկն այն է, որ հրամանը կարող է և չգալ: Քանի որ հրամանը, ի վերջո, կարող է լինել ոչ թե «գնա սպանիր»-ը, այլ «իմ կողոպուտին մի խանգարիր»-ը: Հենց դրա մասին են վիճում. գժվե՞լ է Բուրգապետը, թե՞ ուղղակի հարմար վիճակ է ստեղծել՝ իր կողոպուտը շարունակելու համար:

Գուցե նա երբեք էլ սպանելու հրահանգը չտա, և միայն շարունակվի անվերջ այս իրադրությունը, երբ սերունդ սերնդի ետևից վատ կրթություն է ստանում, մնում է ավանդական կամ շինծու աշխարհում, վատ է ապրում, անառողջ, ետ է մնում աշխարհից ու կուլ գնում նեգածիվ աշխարհին, լինի դա բուրգյան թե իպ-իսիլյան:

Ու այդպիսով պոզիծիվ աշխարհի թափն ու նշանակությունը կամաց-կամաց սմքում են:

Որովհետև այս իրադրության վտանգը համաշխարհային է, սա միայն Բուրգաստանինն ու իր սածելիտներինը չէ: Ինչպես և ԻՊ-ԻՍԻԼ-ի դեպքում՝ հայտարարելը, որ աշխարհն այլ հիմքերի վրա է, քան բարությունն ու ստեղծագործությունն ու պրոգրեսն ու բարգավաճումը՝ ու համամարդկային միասնական զարգացումը՝ վտանգ է: Չհայտարարելը, բայց այդ դրույթներին հակառակ, հակամարդկայնորեն գործելն էլ է վտանգ. դա կատարվում է նաև Արևմուտքում. հայտարարված է վերն ասածս լավ բանը, բայց շատերն անում են հակառակը: Բայց այնտեղ դա լուծելի վտանգ է, քանի որ ճշմարիտ ռեֆերենտը կա գոնե հայտարարությունների մեջ: Օրինակ, լուծելի վտանգ էր նաև Սովետը վերջին շրջանում, որ ասում էր, իբր, «լավ» բաներ՝ բայց այլ բաների մասին էր: Լուծվեց: Վերացավ: Իբր:

Անլուծելի վտանգն այն է, երբ հայտարարությունը միաժամանակ և՛ անռեֆերենտ է, և՛ հակամարդկային: Ինչպես նացիզմի, Բուրգաստանի ու ԻՍԻԼ-ի դեպքում:

Ի սկզբանե էր բանն:

Ինը

Զոմբիի ուղեղը

Ревматизм и пляска святого Вита одновременно

(Միխայիլ Վելլեր)

Ուղեղի կտորտանքը, փշրանքը գլխի մեջ լցված «նորմալ» մարդը, թվում է, «նորմալ» մարդ է. մարդիկ հակասական են. մարդը կարող է լինել տոլեռանդ և չսիրել գեյերին: Կամ հակառակը՝ նա կարող է լինել գեյ և չլինել տոլեռանդ: Իրականում զոմբին, մանկուրտը «նորմալ» մարդ է: Այո՞: Ուղղակի այլ կարծիքների:

Բայց նույնիսկ եթե դա սովորական ու «նորմալ» հակասական մարդ է՝ պարզապես ուղեղի փշրանք լցրած իր գլխի մեջ՝ ինչ է նա անելու:

Կա՛մ նա կենթարկվի հրամանին: Կա՛մ կհարմարվի: Կա՛մ կթողնի կգնա: Կա՛մ, մեր խոսքերից, կփոխվի:

Գուցե նա երբևէ չհամոզվի մեր խոսքի ճշմատության մեջ՝ քանի որ «սամ դուռակ» համահարթեցնող մոտեցումը շատ շահեկան, հեշտ է, այն արդեն ինդոկտրինացիա է արված: «Իսկ ինչու ես դու Բուրգապետին այդքան քննադատում իսկ Օբամային՝ ոչ», կասի նա էս ամբողջ տեքստից հետո: «Իսկ ինչու ես Ղրիմի վերցնելուն դեմ, եթե Ամերիկան էլ Կոսովոն վերցրեց»:

Նա չի հասկանում, որ երկու դեպքում էլ տրամաբանական սխալ է անում, համեմատելով խնձորը տանձի հետ: Իհարկե, եթե պատկերացնել, որ աշխարհը պարզունակ բուրգաձև պետություններից է բաղկացած, այն էլ՝ միշտ է այդպիսին եղել, ապա վերի երկու համեմատությունները տեղին են: Իսկ եթե հասկանալ, որ այդպիսի կառույց կա միայն նրանց երևակայության մեջ, ու միայն մի պետություն՝ Բուրգաստանն է ձգտում այն իրագործել՝ այն էլ ընդամենը վերջին տասը տարում, եթե ոչ ավելի սեղմ ժամանակում՝ ապա դեպքերն անհամեմատելի են: Իհարկե, Բուրգաստանից բացի կան Հյուսիսային Կորեա, Զիմբաբվե, Վենեսուելա. դրանք տաքացնում են զոմբիի սիրտը (կամ ավելի ճիշտ՝ Բուրգապետի ու Կիսելյովի երևակայության մեջ երազված զոմբիի սիրտը), քանի որ դրանցում էլ է, նրա կարծիքով, նույն պարզունակ բուրգաձև համակարգն ընդունված որպես աշխարհի պատկեր:

Զոմբին անում է միանգամից մի քանի բան, և դա է ուղեղի տերևաթափի, քայքայման պատկերը: Ատոմի (ամեն ինչ առանձին է, ոչ մի բան ոչ մի բանի հետ չի կապված, միավորվել հնարավոր չէ), անոմի (անուններ, անվանումներ չկան կամ դելեգիտիմացված են, իմաստ չունեն, չկան նաև բոլորին վերաբերող կանոններ, նորմեր) և անեմի (առաջին երկու հանգամանքի պատճառով՝ գործելն անհնարին է կամ իմաստ չունի). երեք ախտերը, որոնք հայտնաբերվեցին Արևմուտքում (ես տեսել եմ Յոհան Գալթունգի կողմից սահմանված՝ մի երեսուն տարի առաջ) և ուժեղ քննադատության շնորհիվ, որ հենց այնտեղ ծավալվեց դրանց դեմ, ուժեղ ախտորոշման ու բժշկման շնորհիվ բավական տեղի տվեցին՝ ու տեղափոխվեցին զոմբիների աշխարհ, թագավորեցին այնտեղ: Ինչպես միշտ՝ «երկրորդ աշխարհն» «առաջինից» ետ է, և ստանում է նրա ախտերն այն բանից հետո՝ երբ առաջինում դրանք արդեն հարց չեն: Ինչպես գործածված մեքենա կամ բջջային:

Նախ՝ զոմբին իրար չի կապում տարբեր իրադրություններ, այսինքն չունի համակարգման ունակություն, կամ այդ ունակությունը շատ թուլացած է: Օրինակ՝ նա քթի տակ (չգիտես ում) հայհոյելով վազում է փոխելու դոլարները, բայց ողջունում է Ղրիմի գրավումը. որ երկու դեպքը միմյանց կապված են՝ նա չի հասկանում ու ասեն էլ՝ չի ընդունի:

Երկրորդ՝ զոմբին կարող է միաժամանակ հանգիստ ընդունել ու ներսում պահած պահպանել երկու միմյանց հակասող ճշմարտություն՝ որևէ իրադրության վերաբերյալ, ու չզգալ, չհամարել, որ խելագարվել է: Ճիգ չզգալ՝ դրանց միջև հակասությունը վերացնելու: Օրինակ. ռուբլու անկումը նրա համար միաժամանակ և՛ Բուրգապետի հաղթանակն ու դավադրությունն է իր թշնամիների՝ Արևմուտքի դեմ, և՛ Արևմուտքի դավադրությունը՝ Բուրգաստանի դեմ:

Չկարողանալով համակարգել, լինելով հետևողականորեն թերզարգացած, թերկրթված՝ նա չի կարող նաև հրաժարվել հակասություններից՝ հօգուտ այս կամ այն տարբերակի:

Երկու օրինակն էլ գալիս են Յուլիա Լատինինայից:

Երրորդ՝ Կոսովոյի մասին վերը բերված օրինակով՝ երբ նա փորձում է համակարգել՝ նա համեմատում է անհամեմատելին: Եվ դա, իհարկե, շատ հեշտ է անել, եթե նրան ասվել է վերից՝ որ դա՛ է ճիշտ համեմատությունը, դա՛ է ճշմարտությունը, դա՛ է իրականությունը:

Արդյունքում՝ նա ապրում է իրական ռեֆերենտներից զուրկ աշխարհում, զոմբին ապրում է դավադրությունների աշխարհում:

Բրգաձև կառույցի մեսսիջն է. Սպանի՛ր: Սպանիր քեզ նմանին, սպանիր քո տեսակին: Եթե ֆիզիկապես չես կարող սպանել ուրիշին, կամ տոկոսային առումով շատ քչերն են այնքան հպատակ զոմբի, որ կգնան ուղղակի սպանելու՝ սպանիր քո մեջ քեզ, սպանիր քո մարդությունը, մարդկությունը, սպանիր հակազոմբին քո մեջ ու քո շրջապատի մեջ:

Հրաժարվի՛ր ընդմիշտ իրականության ադեկվատ ընկալումից: Չէ որ դա բարդ է: Մի՛ ունեցիր ռեֆերենտներ: Եթե այնքան պասիվ ես որ նույնիսկ խոսքերով ու մտքերով չես սպանում ոչինչ ու ոչ մեկի՝ գոնե մի՛ խանգարիր, սպանի՛ր ինքդ քեզ՝ քո մեջ, գոնե պասիվությա՛մբ ծառայիր հայրենիքի զինվոր, հեռուստացույցի առջև, որպես «դիվանի կարտոշկա»՝ կամաց-կամաց վերացի՛ր:

Եղի՛ր պարանոյիկ, հավատա միա՛յն դավադրություններին: Ընդունի՛ր դիվերսիան քո ուշադրությունը շեղող՝ ու էլ երբե՛ք մի կենտրոնացրու ուշադրությունդ: Քո երկրից այն սևեռեցին Ուկրաինայի վրա՝ այդպես էլ ապրի՛ր: Կարևոր չէ՛, ինչ է կատարվում քո երկրում, կարևորն Ուկրաինան է: Կուլտիվացրու՛ քո մեջ մեծ եղբոր կոմպլեքսը. նա կարող է նաև մեծահոգի լինել փոքր եղբոր հանդեպ՝ բայց նրա աշխարհի կենտրոնը փոքր եղբայրն է, ում նա ատում է: Սևեռվի՛ր Ամերիկայի վրա: Թշնամին դրսում է, մեծ ու անհայտ, անիմանալի: Նա միշտ է եղել թշնամի, իսկ թե քեզ թվում է թե երեկ թշնամի չէր՝ դա ռազմական խորամանկություն էր: Մենք բարի ենք ու տրամաբանող, մենք ընդունում ենք, որ մեկ-մեկ նա լավ բան էլ է անում կամ արտադրում. չէ՛ որ բոլորս էլ մարդ ենք: Ռեյտինգով ամենաքիչ նայվող ալիքով նաև լավ բան կասենք նրա մասին, կամ՝ Գարիկ Մարտիրոսյանը մի երկու անգլերեն կատակ իրեն թույլ կտա մեր «սուվերեն» հեռուստատեսությամբ ու նույնիսկ մի երգ: Անվախ կլոուն ձիսիձենտը... Պերեստանյ, պռածիվնի, շչիկոտնո! Բայց ՆԱ թշնամի է, մնում է թշնամի, չնայած գարիկենց ֆռոնդայությանը. անռեֆերենտ թշնամի. թշնամին անհայտ է, ով է, բայց՝ միշտ կա: Կուլտիվացրու՛ քո մեջ ատելություն թշնամու նկատմամբ՝ աշխարհի հանդեպ սիրո փոխարեն:

Մենք քեզ՝ դիվանի կարտոշկիդ, կմատակարարենք զեփփինգ. հնարավորություն՝ որ դու շարժվես հեռուստաալիքից ալիք ու տեսնես, թե ինչ մեծահոգի է Մեծն Բուրգապետը՝ քանի որ նա թույլ է տալիս, որ որոշ ֆռոնդա լինի, մնա, զարգանա: Ահա ալիքներից մեկում անգլերեն ֆրազ հնչեց. իսկ չէ որ դա «ռազմավարական թշնամու» լեզուն է: Ահա մյուսում նույնիսկ հպանցիկ քննադատեցին սրբությունը՝ Մեծն Բուրգապետին: Օ, ինչպիսի՜ դեմոկրատիա: Դու կարող ես հետևել, թե ժամանակի ընթացքում ինչպե՛ս է ալիքը փոխում իր տեքստը. եթե այն այսօր քիչ ավելի փափուկ է, քան երեկ՝ ուրեմն վերից հրաման է տրված այսօր ավելի փափուկ լինել: Այդ էգզերսիսը քեզ հաճելի է, չէ՞ որ դու հիշում ես դեռ օրհնյալ բրեժնևյան լճացման տարիները, երբ այդքան հաճելի էր, «Ժամանակ» ինֆորմացիոն ծրագիրը լսելիս՝ ենթատեքստից գուշակել, թե վերևներում ի՛նչ հրաման են արձակել, ի՛նչ տրամադրություններ կան: Ենթատեքստը վերծանելու քո բնազդը՝ դարերով կուլտիվացված, քիչ էր մնում մեռներ վերջերս, բայց ահա վերակենդանանում է... Մի բնազդ, որ, ինչպես և կոռուպցիայի աստիճանն ու ձևերը, անկարող է մինչև վերջ հասկանալ նա՝ ում նախնիներն այս երկրում չեն ծնվել:

Բայց շարժվելով ալիքից ալիք՝ դու տրվում ես, ինչպես օվկիանում, խաղաղ ու ոչ այնքան խաղաղ ծփացող ալիքների հոսքին՝ և նրանք քեզ ճոճում են չարի թագավորության իրենց մակերևույթին, ասես խաղաղիկ քաք: Որովհետև, ի տարբերություն բրեժնևյան ժամանակերի՝ երբ մակերեսային սուտն ասում էր, որ աշխարհը լավն է, դու լավն ես, կողքիններդ լավն են, մենք ճիշտ ուղու վրա ենք ու հաղթելու ենք, մենք սխալներ արեցինք Ստալինի ժամանակ՝ բայց դա նա էր մեղավոր, ու այժմ ամեն ինչ կարգին է, ... այժմ մեսսիջն այլ է: Այժմ այն ասում է՝ աշխարհը սարսափելի է, կողքիններդ ու դու էլ եք կեղտ, դու պիտի միայն հպատակ լինես: Նույնիսկ Ստալինի ժամանակ մեսսիջն այդքան քյասար չէր: Որովհետև այն չուներ այդպես տարածվելու կարողություն, չկար մեսսիջների քանակի այդ խորտակը: Չկար այդ ցինիզմը, հուսալքումը՝ աշխարհի՝ բարի լինելուց, որ եկավ լճացման տարիների ու Սովետի փլուզման շնորհիվ, երբ պարզվեց՝ որ անկախ, ինքնուրույն ապրելը շատ դժվար բան է, ու քեզ թոշակառու ոչ ոք չի պատրաստվում կարգել ի ծնե:

Աշխարհն ատելությամբ է առաջ շարժվում, ասում է մեսսիջը: Մի՛ սիրիր ոչ միայն թշնամուդ, այլև քո կողքինին: Իրականում բոլորն են թշնամի՝ բացի Բուրգի պետից: Իսկ նա Հայր է: Ում որ նա անվանեց թշնամի՝ դառնում է թշնամի: Եթե նա դեռ չի ասել՝ նրանք մնում են պոտենցիալ թշնամի: Այսօր մերձավորներդ ինչ-որ տարօրինակ բան արեցին՝ հետևիր նրանց, նրանք թշնամի են. մատնիր. մանր մատնիր՝ ուղղակի հանրային վեճի բռնվիր նրանց հետ՝ ադնակլասսնիկում. պոտենցիալ թշնամի են քո զավակները, ծնողները, ազգականները, շրջապատդ: Դու չունես գրեթե ոչ մի ընկեր, բացի նրանցից՝ ում հետ երդում եք տվել Բուրգապետին հավատարիմ լինել: Իսկ թե (քանի որ) այդպիսին չկա որի հետ երդում ես տվել՝ ապա բոլորն են պոտենցիալ թշնամի:

Դու ապրում ես ռազմական, ռազմականացած աշխարհում: Նրա մեսիջն է՝ որ ամենուր պատերազմ է: Բուրգի մեջ անփոխարինելին միայն վերն է. պետն ու նրանք, ում նա առայժմ իր շրջապատն է համարում: Բուրգը կարելի է ու պետք է ընդլայնել. ում որ մենք գրավեցինք՝ բուրգի ստորոտի մաս են դառնում: Մարդն անհատ չէ՝ բուրգի մթերք է, թնդանոթամիս: Մեռիր դու այսօր, ես վաղը: Հին սովետական բլատնոյ ու ռազմական լեզվի կարծրատիպերը կուլտիվացվում են կրկին: Դրա մոդան գալիս է անձամբ պետից. նորերը կառուցվում են հնի շաբլոնով. ոչ միայն նրանց բովանդակային մեսիջն է կարևոր, այլև ձևի մեսիջը, որը հեռարձակում է, որ սա կարծրատիպ է, հին կամ հնի նման, իսկ կարծրատիպը կարծր է, ուրեմն աշխարհն անփոփոխ է, ուրեմն ամեն ինչ նորմալ է (սա կարելի է տեսնել նաև որպես հոգեբանական ռեակցիա՝ չափից դուրս արագ փոփոխվող աշխարհին դիմակայելու համար):

Արդյունքում զարգանում է չարի թագավորությունը: Մի ժամանակ այն անվանվեց չարի իմպերիա: Բայց դա կոմպլիմենտ էր: Եվ՝ սխալ, քանի որ չարը վերջնականապես չի թագավորում՝ քանի դեռ ծպտվում է, երեսպաշտորեն, բարի գաղափարախոսության զգեստներում. իսկ երբ այն բացարձակ է դառնում նաև հանրային ուղղակի մեսիջի արտաքին բովանդակության մակարդակին («յյաձձեռռռնայյա պիիյլ...»)՝ այդ ժամանա՛կ է վտանգը գալիս ու պարուրում այդ աշխարհը: Հենց այդպես եղավ վաղամեռիկ նացիստական Գերմանիայում, երբ դադարեցին ամաչել «իրերն իրենց անուններով կոչելուց» ու ընդունեցին անսքող չարը՝ որպես գաղափարախոսություն:

Սա մի իրական չարի թագավորություն է: Սա ընդամենը չարի թագավորություն է՝ փոքրիկ, սեղմված, կազմված անկյուններից, մութ, սարդոստայնապատ ձեղնահարկերից, առնետաբույն նկուղներից ու խոչընդոտներից, ինչպես հոգեկան հիվանդի մութ աշխարհ:

Արդեն ցույց տվեցինք, որ Օրուելի «դաբլտհինքի» ու «դաբլսփիքի» համեմատ՝ այստեղ կա մի քանի մեծ տարբերություն: Մեկ՝ որ մեխանիզմի մսաղացը չի աղքատիկացնում լեզուն ու մտածողությունը, «ինգսոց» չի ստեղծում, այլ ընդհակառակը, սպունգի պես ներծծում է ողջ մեծ աշխարհի լեզուն: Քանի որ այս աշխարհը փոքր է ու թշնամիներով շրջապատված՝ և՛ իրական իմաստով (չէ որ ես, ասենք, իրոք թշնամի եմ այս աշխարհի, ինչպես բժիշկն է թշնամի այն բակտերիաների՝ որոնք ուտում են հիվանդին), և՛ մտացածին, – մսաղացի հիմնական նպատակն է՝ աբսորբացնել ու այլասերել աշխարհի լեզուն, վարակել այն: Նա չի կարող սահմանափակել լեզվի հոսքը, այլ միայն՝ հետևողականորեն վարակել այն, ինչը որ մտնում է պացիենտի ուղեղի դոմեն:

Երկրորդ՝ այս աշխարհը զուրկ է ռեֆերենտից:

Երրորդ՝ այն ուղղված է մի նպատակի. հպատակություն՝ որպես սպանության արարք, այսինքն նրա հիմնական նպատակն է՝ քչացնել, եթե ոչ վերացնել մարդկանց, մարդկայինը, մարդկայնությունը՝ իր տարածքում:

Մի կողմից նա ուզում է ադապտացվել (լեզվի հոսքն ընդունելով ու միայն վարակելով), մյուս կողմից՝ ինքնասպանվել: Նա ավելի հակասական է, քան օրուելյան աշխարհը:

Կան, իհարկե, և կարևոր նմանություններ Օրուելի հետ. ասենք, «սևսպիտակ» հասկացությունն օրուելյան աշխարհից: Ինչ է նշանակում «սևսպիտակ». մեկ՝ որ այսինչ բանը երեկ սև էր, իսկ այսօր՝ սպիտակ, ըստ պետի ասածի: Երկրորդ (բարձր ինքնագիտակցության զոմբիների համար)՝ որ քանի որ վաղն այսինչ բանը, որ հիմա սպիտակ է, կարող է սև լինել՝ պետք է չորոշել նրա գույնը, այլ ընդունել, որ նա միաժամանակ սև է և սպիտակ: Երրորդ՝ որ եթե նա սևսպիտակ է, իսկ հիմա պետք էր, որ նա զուտ սպիտակ եղած լիներ՝ ուրեմն դու նույնպես դավաճան ես, ուրեմն ինքնասպանվի՛ր: Եվ այլն: Եվ այստեղ սկսվում է ինքնախարազանման, շահսե-վահսեի այն կուլտը, որն այդպես կատարելագործեց Սովետը՝ ստալինյան դատավարություններից սկսած: Մեղա են գալիս ու ինքնապախարակման, ինքնադատապարտման, ինքնամաքրման, ինկվիզիցիոն ինքնայրման են դիմում նրանք, ովքեր մինչ այդ թույլ էին տվել իրենց դույզն ինչ լիբեռալիզմ (ասենք, Պրիլեպինը): Հիմա այլևս դրա հնարը չկա. սպիտակը դարձավ սևսպիտակ, և դու դավաճան ես:

(Իր տրամաբանական ավարտին հասցնելով սևսպիտակի պտույտը – իսկ տրամաբանորեն ասած՝ այն պիտի արագանա-արագանա – Պելևինը վերջերս ստեղծեց երեք «ցուկերբրինների» գաղափարը. իհարկե, այն ավելի շուտ արևմտյան կամ «կոնվերգենտ», քան տեղական աշխարհն է նկարագրում, և այդպիսով հեռու կարող է թվալ իմ նկարագրած իրականությունից, որտեղ սևսպիտակը կարող է և կանգ առնել ու սառել, ասենք՝ մի ամբողջ ամանորյա տասը օր, և դա էլ է իր կարևորագույն հատկանիշներից մեկը:)

Եվս մեկ կիրառուկ. վերցնում ես ամերիկացու տեքստ, նրան ներկայացնում ես որպես գլխավոր կոնսպիրոլոգ, տեքստում մի բառը փոխում ես ու ներկայացնում, կարծես նա տողատակում կամ ենթատեքստում դավադրություն է մոգոնում: Օրինակ՝ նա գրում է. «Ռուսաստանը որքան էլ անհասկանալի լինի, պետք է այն ուսումնասիրել, որպեսզի լեզու գտնենք նրա հետ»: Դու թարգմանում ես. «որպեսզի նրան սպանենք»: Այդքան բան:

Իմաստն այն է, որ դու կոմպլիմենտ ես անում զոմբիին. մոլ, տե՛ս, դու է՛լ կարող ես դավադրությունն ու պրոպագանդան տարբերակել «իրականից»: Սա է՛լ է զարգացում Օրուելի համեմատ. կոմպլիմենտ զոմբիի ետսովետական կարողությանը՝ տողատակ ընթերցել: Նաև, իհարկե, ևս մեկ անգամ կողմնակիորեն ապացուցվում է, թե ի՛նչ արյունարբու սրիկաներ են այդ ամերիկացի դավադիրները: Այսինքն դավադրություն մերկացնողն արդեն զոմբին ինքն է, դետեկտիվի պես՝ կայֆ է բռնում, կծիկը քանդելով, իսկ դու նրան զուտ ուղեկցեցիր դեպ ճիշտ որոշում, զուտ թարգմանեցիր... կոմենտար էլ քեզնից այլևս նույնիսկ չի պահանջվում...

Եվ այս պրիոմը տարածված է. բովանդակությունից, ռեֆերենտից ֆոկուսավորումը լեզվի վրա, լեզվի վերլուծության, ձևի, ոճի, ժուռնալիսծիկայի ու ժուռնալիստների, այլ ոչ թե նրանց ասելիքի՝ շատ ահագնացող, տարածվող պրիոմ է դառնում: Մի քանի պատճառով: Նախ՝ «մագազին դլյա պռադավցա». քանի որ մեր զոմբիակերտ ժուռնալիստներն ուսումնասիրում են այդ ողջ տեխնիկան՝ ու այդքան ուշադիր, սևեռուն, անընդմեջ՝ նրանք ուզում են ցույց տալ, որ յուրացրել են: Նրանց մոտ պրոֆեսիոնալ սեր է զարգանում դեպ իրենց ռեֆերենտը: Իսկ ռեֆերենտն այստեղ այդ պրիոմներն են, ոչ թե ասելիքը:

Հետո՝ դա նույն այդ զինանոցից՝ արսենալից՝ հայտնի պրիոմ է, նման «սամ դուռակ»-ին ստրուկտուրապես. երբ արգումենտ չունես ու պիտի հորինես՝ անձնավորիր ասելիքդ, անձնականացրու, ֆիքսվիր անձի վրա. կամ որպես պերսոնա, կամ նրա՝ ոճի, մեթոդների, պրիոմների10... Սա նաև խորհուրդ է տրվում թույլ մարդկանց՝ ստրեսից դուրս գալու համար. եթե դու տղամարդ ես իսկ շեֆդ, ասենք, կին է ու անընդհատ քեզնից դժգոհ է՝ պատկերացրու նրան մերկ յուրաքանչյուր անգամ, երբ նա գոռում է վրադ՝ ու հանգիստ տակից դուրս կգաս: Անձնավորիր իրադրությունը:

Սա նաև լավ պրիոմ է՝ հակառակ ուղղությամբ կիրառելու. թե տռոլլի հետ գործ ունես՝ մերկացրու՛ նրա շահադիտական նպատակները, որևէ արգումենտ երբ բերում է՝ ոչ թե բովանդակությանը, այսինքն սուտ ռեֆերենտին գամվիր, փորձելով արգումենտ հակադրել (դա ելք չէ, դա միայն վառելիք կավելացնի նրա շարժիչին)՝ այլ մերկացրու նրա շահադիտական նպատակները, նրա մտածողության ձևը, տրամաբանության խախտումները...

Տասը

Ուրեմն եթե աշխարհը կոնսպիրոլոգիկ է, ապա զոմբիները նրանք են, որոնք կուրորեն կատարում են վերի հրամանը: Բայց կա նաև մեկ այլ խումբ՝ այսպես ասած «ռացիոնալ». նրանք՝ որոնք, ցինիկանալով, ծախվեցին: Ծախված լինելով, նրանք վճարի դիմաց են կատարում կոնսպիրոլոգարխի հրամանը: Սա շատ կարևոր կատեգորիա է, որովհետև թույլ է տալիս միավորել անմիավորելին՝ Բրգաստանի «քաղաքակրթական առանձնահատկությունն» ու «Արևմուտքի ռացիոնալիզմը»՝ ինչպես Բրգաստանն է դա հասկանում: Ըստ Բրգաստանի՝ Արևմուտքի ռացիոնալիզմն այն է, որ ամեն ինչ ծախվում է, ամեն ինչ ծախովի է, և մարդիկ գործում են միայն կա՛մ սպանության անմիջական վտանգի տակ (ստալինիզմ), կա՛մ այդ վտանգը ներմարսած՝ զոմբի լինելով, և կա՛մ շահից ելնելով: Իսկ այդ շահը սահմանելի է գումարով: Այդ տեսակետից՝ Ղարաբաղում հայերը կռվում էին կա՛մ շահից ելնելով, կա՛մ զոմբի լինելու պատճառով:

Շահի այդ տեսությունը պրիմիտիվ ու վուլգար տարբերակն է նրա՝ ինչ թագավորեց Բուրգաստանում Սովետի փլվելուց հետո: Դա կապ չունի կամ շատ մակերեսային կապ ունի ռացիոնալիզմի այն տեսության հետ, որը ես զարգացրել եմ՝ կապելով բաց և ազատ հասարակությանը11: Այդ տեսակետից՝ բոլոր նրանք, որոնք գնացին արաբական կամ գունավոր հեղափոխություններին մասնակցելու՝ կա՛մ ծախված էին, կա՛մ զոմբի: Իրականում սա կարևորագույն խնդիր է, թե ինչու՛ են այդ մարդիկ գնում հեղափոխությունների, ինչու՛ և ինչպե՛ս են կազմավորվում ու գործում սոցիալական շարժումները12:

Իսկ ինչպե՞ս է այդ որոշումը՝ ազդակին հետևել, հպատակվել թե ոչ, արտահայտվում առաջին անգամ մարդու ներսում: Ինչու՞: Ինչի՞ց է այն գալիս: Եթե հավատայինք կոնսպիրոլոգներին՝ կասեինք, որ դա որոշում չէ, այլ կա՛մ զոմբիին մղել են դրան, որովհետև զոմբի է, կա՛մ՝ ծախու, վարձով աշխատողն է որոշել այդպես վարվել, թեև հասկանալի է, որ վարձի դիմաց կյանքդ վտանգելը հակասում է վարձի չափին՝ քանի որ բոլորը հասկանում են, որ նույնիսկ եթե միլիոնների կամ հարյուր հազարների ինչ-որ փող է բաժանվել՝ դա եղել է փոքր գումարներ ամեն մեկին հասնող: Ընտրակաշառքի պես, որն, ի դեպ, ամրապնդում է ծախու գունավոր հեղափոխությունների և կոնսպիրոլոգիայի վարկածը: Քանի որ մարդիկ հեշտ են ընտրակաշառք վերցնում ու քիչ են դավաճանում իրենց խոստմանը դրանից հետո, չնայած կաշառքի փոքրությանը՝ կոնսպիրոլոգները համոզվում են, որ ժողովուրդը «բիդլո» է:

Նուլանդի կարկանդակները դարձան այդ վարձի տրավեստին, ներկայացվեցին որպես սիմվոլիկ վարձ Մայդանին՝ ցույց տվող ակնառու կերպով, որ «ԱՄՆ-ն ձեզ հետ է»:

Բայց Ստրուգացկիները շատ համոզիչ կերպով ցույց տվեցին «Բնակ կղզի»-ում, որ մարդուն կարելի է, իհարկե, կաշառել, բայց կաշառել, որ գնա ու մեռնի՝ քիչ հնարավոր է...

Մարդ, որը համաձայն է ոստնել, կարող է դա անել բազում պատճառներով: Պատճառը միայն իր կողքինի համաձայնությունը չէ, մագնիսական ձգողականությունը չէ կողքին(ներ)ի կարծիքի, դա միայն պատճառներից մեկն է: Թեև ասում են, որ, իբր, մաթեմատիկորեն ապացուցված է, որ եթե շուրջդ տասը տոկոսն ինչ-որ բան համարում է՝ ապա դա դառնում է մեծամասնական կարծիք. բոլորը սկսում են իսկույն կարծիքները դրան նմանեցնել13: Բայց սա նույնպես թեզ է, որն օգուտ է կոնսպիրոլոգներին: Իսկույն երևում է, որ սա «զոմբի» մարդ նկատի ունի մեծ մասամբ՝ մոդայի ետևից ընկնող, կամք չունեցող, քննադատական անկախ մտածողություն չունեցող... Բայց ևս մեկ պատճառ կա, թե ինչու է սա օգուտ կոնսպիրոլոգներին. ներքևում կասենք («Տասնմեկ»):

Ամենաստույգ վարկածն է՝ որ մարդը պիտի հավատա (լինի գրագետ թե կիսա- թե անգրագետ), որ իր կորցնելիքն ավելի քիչ է, քան ձեռք բերելիքը, ռիսկն ավելի փոքր է, քան հաջողության շանսը:

Կարելի է ասել, որ զոմբիությունն այստեղ տեղ ունի, իրոք. չէ՛ որ զոմբիացածը կարող է շրջվել ու ծառայել իր տիրոջ թշնամուն, եթե զոմբի է. ի՛նչ տարբերություն, թե ում է ծառայում, և ով գիտի ի՛նչ իռռացիոնալ կերպերով է նա իր հավատարմությունները փոխում: Մենք քի՞չ գիտենք մատնիչ, մատնիչի մատնիչ, մատնիչի մատնիչի մատնիչ, շուռ եկած մատնիչ՝ որ մատնում է նրանց, ով նախկինում իրեն առել էր՝ որ մատնի սրանց... Հուդայից սկսած, այդ հոգեբանությունը շատ մանրամասն է հետազոտված, և՛ ցարական Ռուսաստանի՝ Ազեֆի պես մարդկանց ֆենոմենում, և՛ Սովետի չեկիզմի տվայտանքներում, և՛ Բուլգակովի մոտ, և՛, ասենք, Լեմի մի հոյակապ գործում՝ «Լոգարանում գտնված ձեռագիրը»...

Նեյտրալ մասսան, երբ տեսնում է, որ ալիքը փոխվեց՝ հաճախ գնում է նոր ալիքի հետ: Դրա համար էլ ամբոխը սխալ բան է, ամեն դեպքում: Իսկ կան նաև եթե ոչ վարձկաններ՝ ապա պրոֆեսիոնալ հեղափոխականներ, որոնք աշխատում են այդ մասսան ուղղորդելու վրա:

Բայց ամենակարևորն այս նկարում՝ որտեղ իբր անկեղծ կոնսպիրոլոգները չեն հասկանում ու հավատում, թե ինչպե՛ս են «գունավոր» պրոցեսներն «օբյեկտիվորեն» տեղի ունենում, և գերադրական նշանակություն են տալիս, գրեթե կրոնական՝ տիրոջ, տիրողի, Բուրգապետերի կամքին՝ ամենակարևորն այն է, որ պրոպագանդան ինքն է՛լ չի հավատում կաշառքի, ռացիոնալի և ու կամ՝ Բուրգապետի հանդեպ կրոնական կույր հավատի այս պատկերին: Պրոպագանդայի հայրերն որ մայրերը լավ էլ գիտեն, թե ի՛նչ է կատարվում աշխարհում, և անում են ամեն ինչ՝ որ դա չկատարվի, իսկ արդյունքում նրանք պարզապես աչքերի մեջ թոզ փչելու համար են պրոպագանդում կոնսպիրոլոգիան, որպեսզի զոմբիներին համոզեն կրկին՝ հպատակվել, փորձելով համոզել, որ քանի որ իբր թշնամին այդպես է գործում՝ ուրեմն դուք էլ պիտի այդպես հպատակվեք, որ մենք հաղթենք թշնամուն: Այսինքն՝ իբր թե դուք էլ եք Բուրգապետի հանդեպ կույր վստահությունից կամ կաշառքից դրդված հավատարիմ: Սիմուլյակր արեք, թեկուզև թքած ունենաք այդ ամենի վրա: Արեք՝ և գոհ կմնանք: Որովհետև նախ՝ չեք ապստամբի: Իսկ երկրորդ՝ մենք մեր փողը կստանանք: Իսկ այն, որ դա, իհարկե, իջեցնում է մեր շանսը՝ եթե պետք եղավ, թե իրական հրամանի ժամանակ եկավ՝ ձեզ իրապե՛ս դրդել վարվել այնպես, ինչպես մենք ենք ուզում՝ այդ հանգամանքը գրողի ծոցը թող գնա, ինչ արած: Դա էլ այս մոտեցման ընդունելի սխալանքն է, ընդունելի խոտանը, կորուստը: «Զոհերի ընդունելի քանակը»՝ «խաղաղ» բնակչության թվից:

Տասնմեկ

Վերն ասացի, որ «մաթեմատիկական» այդ ապացույցը թերի է ևս մեկ պատճառով. դա հենց մեթոդաբանական պատճառն է, որն օգնում է նորմալին չզոմբիանալ: Պատճառը նույնն է, ինչ մեկ այլ տեղ էլ ասածս. որ եթե ուզում ես ռեֆերենտային, հավանական տեքստն անհավանականից տարբերել՝ նայիր, մեռցնու՞մ է նա արդյոք ինչ-որ բան, թե՞ կենդանացնում: «Մաթեմատիկան» չի կարող այստեղ աշխատել, ինչպես և, ասենք, հնարավոր չէ մարդու ուղեղը բացատրել՝ կոմպյուտերը որպես մոդել ընդունելով: Ընդհակառակը. համակարգիչը կարելի է բացատրել, և ռոբոտ ստեղծել՝ մարդու ուղեղը որպես մոդել դիտարկելով: Մեռյալով կենդանին չի բացատրվի: Մաթեմատիկայով մարդը չի բացատրվի: Քանի որ մարդն ազատ է:

Հենց որ տեսնում եք մոդել, որտեղ ազատությունը մեռյալ մեխանիկայով են ուզում բացատրել, բարդը պարզով՝ դա նշան է, որ տակից գալու է արխայիկ մտածողությունը, կոնսպիրոլոգիան, չեկիզմը, զոմբիզմը, մանկուրտիզմը։

Այդ մոտեցմանը սևեռուն հավատարմությունը կոնսպիրոլոգների՝ նույնպես չեկիմզի արտահայտում է, նույն սխալ հավատի՝ որ մարդուն, ի վերջո, կարելի է մեքենա դարձնել ու շահագործել: Ոչ, եթե դա մարդ է, արդեն զոմբիացած չէ:

Հենց դրանով է բացատրվում, որ այդքան, թվում է, «լուսավորյալ» գիտնականներ կարող են, զուգահեռաբար, լինել զոմբի մեկ այլ հարցում: Որովհետև նրանց «գիտական» մեթոդաբանությունը սխալ է նաև հենց իրենց մասնագիտացման «գիտական» ասպարեզում:

Դա երազանք է. «մարդ-մեքենա»: Չեկիզմի, Բուրգաստանի, կոնսպիրոլոգիայի երազանք: Դա հնարավոր չէ: Հնարավոր է միայն, այն էլ վատ որակի, սուտի, տուֆտա, ֆառշ, ժամանակավորապես աշխատող, թվացյալ, սիմուլյակրային՝ մարդ-զոմբի:

Բայց կա մի տարբերակ՝ որ զոմբին եթե նույնիսկ չհամոզվի, որ այս աշխարհի մասին իր պատկերացումը սխալ է՝ ապա գոնե հարգի: Դա հենց այդ տարբերակն է. որ քննադատական մոտեցմամբ մարդը պիտի հարգարժան լինի:

Նա, ով ելնում է այս մոտեցման դեմ՝ չպիտի մանր կեղտեր թույլ տա իրեն: Չպիտի դա թույլ տված լինի իրեն իր նախկին կյանքում: Գլխուղեղը փշուր-փշուր եղած մարդը պիտի տեսնի մեկին՝ որը խարիզմա ունի իսկական, որի ճշմարտության ռեֆերենտն իր խարիզման է: Նա պիտի այդ մարդուն տեսնի անմիջականորեն, ոչ թե մեդիայով՝ որ նրան հնարավորություն տան սևացնել նրան, իսկ ստուգել հնարավոր չլինի, կամ սևացնեն՝ ու նա էլի հավատա: Նա պիտի նրան տեսնի անմիջականորեն ու նույնիսկ եթե չի համաձայնում՝ հարգի: Հարգի այնպես՝ որ այդ մարդը մնա փարոս՝ նրա կյանքում: Իսկ այդպիսի մարդիկ «հակադիր ճամբարում» շատ քիչ կան: Հենց այդպիսին է Բուրգապետը, բայց, իհարկե, հակառակ նշանով, ու այն էլ նրանից է նա այդպիսին, որ Բուրգապետին խաղում է շրջապատը:

Ուրեմն հիմնական խնդիրն է. բուծել այդպիսի՝ խարիզմատիկ, բայց լավ մարդիկ: Դրանց փոքրամասնություն: Մի երկու տասնորդական տոկոս: Դրանց դավադրություն: Կոնֆեդերացիա: Դա կարող են անել նաև նրանք՝ ովքեր այդպիսին չեն, ում «անունը դուրս է եկել», ով սուրբ չի եղել: Նրանք կարող են դառնալ այդպիսին (ապաշխարելով, արտաքնապես՝ ճիշտ ինչպես նրանց ախոյանները, որոնք դա անում են հակառակ՝ մարդ ու աստված խաբելու, ահեղ դատաստանից խուսափելու նպատակով) և կամ գտնել այդպիսիներին ու ի ցույց դնել: Գոնե որպես դարման, դեղամիջոց՝ իրենց մերձավորների ուղեղի փշրանքից գոնե ինչ-որ չափով ինչ-որ բան հավաքելու համար:

Կասեք՝ փո՞քր, պարտվողակա՞ն, գրեթե չփրկո՞ղ, գեղեցկահոգի՞ առաջարկ է:

Դժվա՞ր: Կիսա՞տ: Դրան գումարած՝ խարիզմատիկ արդար հակազոմբիների միջև կապե՞ր են պետք, ցանցե՞ր: Եվ ա՞յլն:

Հակազոմբիության հերո՛ս եղեք: Ուրիշ առաջարկ ես չունեմ: Դա է հիմնականը, որից մնացյալ ամենը սկսվում է: Եթե դուք հավելյալ առաջարկներ ունեք՝ կիսվեք:

2014

ԴԱՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ «ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ԵՐԵՎԱՆԻ» ԵՏԵՎԻՑ

Ստորև բերվում են մի շարք գաղափարներ, որոնցից որոշները լավ հայտնի են ու տարրական, բայց նրանց կապը մյուսների հետ այդքան էլ հստակ չի ներկայացվել մինչ այժմ հայերենով, իմ կարծիքով: Ներողամտություն եմ հայցում նրանցից, ում համար այդ կապերն առանց այդ էլ հստակ էին:

Մեծ կոնտեքստը

Որպեսզի հասկանանք, թե ինչ է կատարվում, պիտի ընկղմենք մարդուն իր մեծ կոնտեքստի մեջ: Քաղաքակրթությունը գոյություն ունի շատ-շատ հարյուր հազար տարի, որքան հայտնի է գիտությանը: Մարդկությունը մինչ այդ ապրել է այլ կերպերով, ապրել է տասնյակ կամ հարյուր միլիոնավոր տարիներ, մինչ այդ էլ երկրագունդն է ապրել՝ բնակեցված այլ արարածներով ու բույսերով, իսկ դրանից էլ շատ առաջ՝ հսկայական ժամանակ առաջ՝ այն եղել է անբնակ ու ինչ-որ պահի ստեղծվել է տիեզերական պրոցեսների շնորհիվ: Դա՝ մի կողմից:

Մարդը մարդակենտրոն էակ է, բնականորեն, ինչպես մրջյունը՝ մրջյունակենտրոն, և մարդուն թվում է, թե իր աշխարհը, իր հասկացած, կառուցած աշխարհը շատ կարևոր է, գլխավորն է գրեթե: Սակայն մենք գիտենք նաև, որ տիեզերքը հսկայական է, նրա տարածքն ու նրա ժամանակն անհամեմատելի են մեր կողմից ընկալվող տարածքների ու մեր կյանքի ժամանակի հետ. և գիտենք, որ միգուցե կան այլ տարածքներ, որոնք այլ կարգի ֆիզիկական օրենքների են ենթարկվում, և նույնիսկ մեր տարածքի օրենքները դեռ հեռու են մեզ հայտնի լինելուց ամբողջությամբ կամ՝ գուշակելի լինելուց: Ընդամենը մեկ դար տասը տարի առաջ հայտնաբերվեց, որ նյուտոնյան ֆիզիկան սահմանափակ է: Այդ նույն ժամանակ Ֆրեյդը «հայտնաբերեց» ենթագիտակցությունը, բայց մարդիկ էլի կարողացան «մարդակենտրոնացնել» այն, և պարզ փաստը, որ մարդու գիտակցության համեմատ նրա անգիտակցական մասը հավասար է քաղաքակրթության համեմատ՝ մարդու գոյության մասին, այսինքն որ անգիտակցականն անհամեմատ ավելի մեծ է, քան գիտակցականը՝ դեռ չենք լրիվ գիտակցում: Մինչև հիմա չենք կարողանում հասկանալ, ինչպես է լինում, որ մեր դիտելն ազդում է էլեկտրոնների ուղու վրա, եթե դիտարկում ենք՝ նրանք այլ կերպ են շարժվում, քան եթե չենք դիտարկում: Մենք չգիտենք լրիվ, ինչպես է կլիման ազդում մեզ վրա, եղանակը, արևի ճառագայթումը: Մենք նույնիսկ չգիտենք, աստված կա թե չկա, և կարծիքները բաժանված են այդ մասին ու կոնֆլիկտը՝ խորը:

Սա սին պատկեր չէ, եթե մենք ճիշտ չհասկանանք այն մեծ կոնտեքստը, որում ապրում ենք՝ չենք կարողանա հասկանալ ինքներս մեզ:

Օրենքներ

Ինչպես որ գիտակցականը շատ փոքր մասն է մեր՝ համեմատած անգիտակցականի, նույն կերպ էլ կանոնները, օրենքները, նորմերը շատ փոքր մասն են՝ համեմատած չկանոնակարգվածի կամ անհայտի, որի մեջ մտնում են նաև դեռևս անհայտ կամ չստեղծված կանոնները:

Կա երկու տեսակի օրենք. բնական և մարդաստեղծ: Բնական են ֆիզիկայի օրենքները, այն, որ մարդը չի կարող թռչել՝ առանց տեխնիկական միջոցների, կամ այն, որ երկրագնդի շուրջն արագացումը մոտավորապես միշտ նույնն է, հավասար է g-ի:

Մարդաստեղծ են հասարակական օրենքները, կանոնները, նորմերը, ասենք՝ սահմանադրությունը, քրեական օրենսգիրքը, ՄԱԿ-ի բանաձևերը, Աստվածաշնչյան պատվիրանները, Հայաստանի պայմանագրերը...

Բնականը դժվար է խախտել և խախտում են, փաստորեն, միայն գժերը կամ ծռերը: Քաղաքակրթության զարգացումը դրանց վրա հենվում է, դրանք օգտագործում է, դրանց սահմանափակումը հաղթահարում, ոչ թե դրանք խախտում:

Մարդաստեղծը հեշտ է խախտել, հեղհեղուկ են, հիմնված միմիայն՝ մարդկանց համաձայնության վրա:

Թվում է, օրենքները շատ են: Ռուսական Դուման միայն մեկ նստաշրջանում մի քանի հարյուր օրենք է պրինտ անում: Հայաստանի Ազգային ժողովն էլ է օրենք արտադրում:

Բնական է, մարդաստեղծ օրենքը հեշտ է խախտել: Բայց թե դա չլիներ՝ ես համոզված չէի լինի, որ երբ փողոց դուրս գամ՝ ինձ առաջին հանդիպածը հազիվ թե սպանի: Բայց այդ օրենքների, կանոնների, նորմերի, ենթաօրենսդրական ակտերի քանակը մնում է շատ փոքր, համեմատած ազատ, չհամակարգված, անարխիկ աշխարհի հետ՝ մեր մեջ ու մեր շուրջ:

Մարդաստեղծ օրենքներին մարդ կամ բացեիբաց հավանություն է տվել, կամ՝ հաջորդաբար իր կողմից իշխանավորված օրգաններն են հավանություն տվել ու ստիպել, որ դրանք հետևվեն, կամ՝ մարդ փոքրուց դրանք ստացել է դաստիարակության, մշակույթի հետ, նախնիներից փոխանցվել են ծնողներին, գենետիկորեն է ստացել և այլն: Եթե գեներով կամ դաստիարակության հետ չես ստանում մարդաստեղծ օրենք, կանոն, նորմ, կամ բավարար քանակով չես ստանում՝ ապրում ես անարխիկ տիեզերքում, ներսդ ու դուրսդ անարխիա է:

Թե համաձայն չես օրենքին՝ այն խախտում ես, թաքուն կամ բացահայտ:

Թե օրենքը չի աշխատում՝ խախտում ես:

Թե չես ներքնայնացրել օրենքը՝ խախտում ես:

Ինչ-որ հարմոնիայի, ներդաշնակության օրենք գոյություն ունի մարդու հատկանիշների, կարողությունների ու լավ, աշխատող օրենքների միջև. լավ ու աշխատող օրենքները նրանք են, որոնք չեն հակասում մարդու բնույթին շատ ուժգին ձևով, այդ բնույթը՝ ձևավորված, ձևափոխված դարերի ընթացքում հղկվելու միջոցով՝ հարմարվում է օրենքին ու ընդունում այն, նույնիսկ եթե լրիվ համաձայն չէ՝ սակայն զգում, հասկանում է, որ դրան հետևելն ավելի օգուտ է, քան խախտելը: Համենայն դեպս, որոշ օրենքներ: Համենայն դեպս, ոչ միշտ խախտելը:

Եթե օրենքը վատն է՝ այն պիտի փոխվի: Եթե վատն է ու չի փոխվում՝ ուրեմն չի աշխատում: Եթե վատ, չաշխատող, սխալ օրենքներ են ընդունվում՝ ուրեմն դրանք չեն աշխատելու: Որքան էլ ստիպեն, պարտադրեն՝ չի աշխատելու: Քանի որ, չնայած ստիպման մեխանիզմներին, մարդն ի վերջո, հոգու խորքում, ազատ է:

«Սխալ» բառն այստեղ կարևոր է, որովհետև որտեղի՞ց իմացար, որ դրանք սխալ են: Գուցե սխալ է չաշխատող օրենքը: Դա՝ ետադարձ, ռետրոակտիվ կերպով կպարզվի, երբ այն ընդունվի՝ ու պարզվի, որ այն չի աշխատում:

Բայց նաև սխալ կարող է լինել աշխատող կամ աշխատացվող օրենքը՝ եթե այն մարդու ու մարդկության զարգացման ընդհանուր ծրագրին հակասում է:

Մենք, իհարկե, հաստատ չենք կարող իմանալ, արդյոք ո՛րն է այդ ծրագիրը, չէ որ մենք շատ քիչ բան գիտենք: Սակայն կան փաստեր, որոնք վկայում են, որ այդպիսի ծրագիր կա14: Օրինակ՝ եթե ես փողոց եմ դուրս գալիս ու գլխիս որևէ շենքի տանիքից քար ընկնելու հավանականությունը փոքր է, կամ՝ կայծակով դաշտում խփվելու իմ հավանականությունն ավելի փոքր է, քան չխփվելու հավանականությունը՝ ուրեմն աշխարհը, մարդու մասշտաբի, այնպես է աշխատում, որ մարդկությունն առայժմ գոյատևի, զարգանա, որքան հնարավոր է երջանիկ ապրի իր կյանքը:

Դա այնքան էլ պատահական չէ, այդ ստատիստիկան. կայծակն իրոք ավելի քիչ է մարդ սպանում, քան չսպանում. բնությունը կամ աստված այդպես են որոշել: Գայլը պատմականորեն ավելի քիչ է մարդ կերել, քան չկերել: Մարդն իհարկե արել է ամեն ինչ՝ որ այդ քչությունն է՛լ ավելի քչանա:

Տան գլխից քար չընկնելն է՛լ ավելի նշանակալի է. դա նշանակում է՝ տները հիմնականում լավ են սարքվում մարդկանց կողմից, լավ նյութերից ու պինդ, ու երբ խարխլվում են՝ մարդիկ նախօրոք իմանում են ու գործողություններ ձեռնարկում: Հենց դրա համար է, որ մարդու գլխին քար քիչ է ընկնում որևէ տնից: Եվ հենց այդ օրենքն էր խախտվել Լենինականի երկրաշարժի ժամանակ, քանի որ մարդիկ իրենց ձեռքով վատ տներ էին կառուցել՝ խաբելով իրենց համաքաղաքացիներին, թե իբր դրանք լավ տներ են, իսկ իրականում՝ հարստացնելով իրենց ու իրենց յուրայիններին՝ ուրիշների ապագա կյանքի հաշվին: Դա էր սովետի ապաբարոյականացման ախտը:

Այլապես, եթե չլիներ մարդու կյանքը ողջունող այդ օրենքը, մարդիկ չէին ծնվի ավելի շատ, քան մեռնի, այլապես բնությունը թույլ չէր տա, որ մարդիկ կարողանային հիվանդությունները հաղթահարել, այլապես մարդակերությունը կպահպանվեր:

Ուրեմն կա այդպիսի օրենք, ուրեմն նաև՝ կա այդ օրենքի իմաստավորումը՝ այն ծրագիրը, որի համար այդ օրենքը գործում է: Եթե ինչ-որ բան հատուկ պահպանվում է՝ ուրեմն երևի դա իմաստ ունի, իսկ եթե չունի էլ, լավ կլինի ձեռք բերի, քանի որ պահպանվելը՝ հավերժությունը կամ նրա տարատեսակը, մոդելը՝ ժամանակը կանգնեցնելը կամ օգտագործելը՝ մարդու աշխարհի գլխավոր, հիմնական, հավերժական իդեալներից են:

Ուրեմն մարդկությունն ունի ծրագիր, առաքելություն15։

Երբ մարդիկ ասում են, որ Ռուսաստանի վերջին երեք տարվա սխալ օրենքերը շատացել են՝ դա ասում են ոչ թե Արևմուտքը պաշտպանելուց կամ նրան ծախված լինելուց, այլ որովհետև հասկանալի է, որ առանց սահմանափակման ոստիկաններին մարդկանց վրա կրակելու իրավունք տալը՝ հակաբնական է, հակամարդկային է, հակասահմանադրական է, հակաքաղաքակրթական է, հակածրագրային է, հակաառաքելական է: Օրենսդիր մարմին, կառավարություն, իշխանություն և ժողովուրդ եթե այդպիսի օրենք հանդուրժում ու ընդունում են՝ ուրեմն այդ հասարակությունը լուրջ հիվանդ է: Դրա համար են ասում, որ այդ հասարակության մեջ կան ինքնասպանության ելևէջներ:

Հայաստանն իր անկախության առաջին շրջանում ընդունեց մի շարք բազային օրենքներ, որոնք այնքան ճիշտ են ու ուժեղ (թեև ոչ կատարյալ)՝ որ թույլ տվեցին կայանալ անկախ Հայաստանի սուվերենությանը: Հետո նա շատ այլ օրենքներ ընդունեց, ու շատ օրենքներ արդեն լավը չէին, սխալ էին: Կամ՝ առանց օրենքի արեց մի շարք քայլեր, որոնք, եթե կառավարությունը հենվեր ժողովրդի վրա՝ կարող էին չարվել, ու ինքնիշխանությունն ավելի ուժեղ կլիներ ու ժողովուրդը՝ ավելի երջանիկ:

Հայաստանի ինքնիշխան կայացման վկայությունն է այն՝ որ ողջ ժողովուրդն անխտիր երդվում է օրենքներով, անընդհատ դրանք վկայակոչում:

Մինչդեռ դրանք համեմատաբար թարմ են ու քիչ, և խորհրդային ժամանակներում այդպիսի տենդենց՝ վկայակոչել օրենքներն ամեն քայլափոխին՝ չկար, որովհետև խորհրդային օրենքները շատ հարաբերականորեն էին պահպանվում ու իրագործվում, ու դրանց նկատմամբ վստահություն չկար:

Խորհրդային ժամանակ մենք սովորում էինք բազմապատկման աղյուսակը: Հիմա պիտի սովորենք մեր իրավունքները՝ ոստիկանի հետ շփման դեպքում: Դա նշանակում է, իրավունքները կան (իսկ խորհրդային ժամանակ փաստորեն չկային), ու նույնիսկ երբեմն աշխատում են, ու մենք կպայքարենք, պատրաստ ենք պայքարել, որ նրանք շարունակեն աշխատել:

Խորհրդայինի նման՝ այսօր, թվում է, օրենքները գրեթե չեն պահպանվում ու իրագործվում, կամ՝ հաճախ, սակայն ժողովուրդն ու երիտասարդությունը երդվում են դրանցով, հետազոտում են դրանք, գիտեն դրանք, ուզում են դրանք իմանալ, հուզվում են դրանց պատճառով, ընդվզում, երբ դրանք խախտվում են, և ուրեմն՝ մենք ինքնիշխան պետություն ենք, այն էլ՝ շատ գիտակից ինքնիշխան պետություն:

Իհարկե, մի շարք այլ հանգամանքներ էլ են ցույց տալիս մեր ինքնիշխան կայացումը, օրինակ՝ հայոց լեզվի շատ ավելի համապարփակ հաղթանակն այս երկրում, քան խորհրդային ժամանակներում էր, և այլն:

Ուրեմն այդ մի փոքրիկ մասը՝ տիեզերքի ու մարդու կյանքի՝ այդ օրինական մասը մենք՝ մի փոքրիկ ժողովուրդ, հասարակություն, գերադրական արժեք ենք հայտարարել:

Օրենքով ապրելը, օրենք ստեղծելը, օրենքն օգտագործելը՝ հասարակության բարօրության ու զարգացման համար, որ դառնանք մարդկության զարգացման ծրագրի բնականոն ու հպարտ օղակ, ինչն էլ եղել ենք պատմականորեն, չնայած դժվարություններին, ու հանուն ինչի եկել հասել ենք այսօր:

Օրենքի դեմ

Բայց ինչու՞ է, այդ դեպքում, այն խախտվում: Եվ ի՞նչն է, ի վերջո, խախտվում:

Քանի որ մարդաստեղծ օրենքը մարդաստեղծ է, հենց որ մարդը չհամաձայնեց դրան՝ նա կարող է այն խախտել. թաքուն կամ բացահայտ կերպով:

Կան փափուկ օրենքներ, օրինակ՝ բարոյական նորմերից ոմանք:

Մեկն ընդունում է կարմիր խնձորի ավանդույթը, մեկը՝ ոչ: Մեկն ընդունում է, որ այսօր տղամարդը պիտի փոխվի, որ գենդերային հավասարության ժամանակակից նորմերին համապատասխանի, մեկը՝ ոչ: Իհարկե, այս մոտեցումներից մեկն առաջադեմ է, մյուսը՝ հետադեմ, մեկը պատմականորեն ճիշտ է, մյուսը՝ սխալ: Բայց քանի դեռ դու չես պարտադրում քո մոտեցումը՝ եթե դա չի խանգարում ու վնաս չի բերում՝ դու կարող ես այն ունենալ և նույնիսկ, որոշ ձևերով, օրենքով սահմանված, պրոպագանդել, որպեսզի հանրությունն ի վերջո որոշի, ով է ճիշտ ու ով է սխալ:

Բայց կան բարոյական նորմեր, որոնք խախտելը սխալ է, և դա սահմանված է նաև քրեական օրենքով. գողանալը, կաշառք վերցնելը, ընտրություն կեղծելը, մարդ սպանելը և այլն սխալ են:

Կան այլ օրենքներ, որոնք խախտելը սխալ է բայց դրանք առայժմ էքսպլիցիտ քրեական օրենքով սահմանված չեն:

Եթե կարծում ենք, որ պրոգրեսն ուղղագիծ է՝ կասենք, թե հանրային կարծիքն աստիճանաբար փոխվում է... Եթե այդքան համոզված չենք, որ աշխարհը գնում է դեպ բարօրություն՝ կասենք, որ այն ալիքաձև է փոխվում, նահանջում, ետ գալիս... Բայց ուղենիշը հստակ է. երբ ասում ենք համամարդկային արժեքներ՝ մոտավորապես գիտենք, ինչ նկատի ունենք:

Ավանդույթը կարող է հաղթահարվել՝ եթե հետադիմական է դարձել, այսինքն նրա օգուտն ավելի քիչ է այսօր, քան վնասը: Պարզ է, «կարմիր խնձորը», այս կամ այն ձևով, իմաստ ուներ անցյալ, շատ անցյալ դարերում, շատ վաղ ժամանակներում: Ստիպված վիճակ էր: Կառավարում էր մարդկանց ստատուսը, տեղը՝ սոցիալական համակարգում, սանդղակներում: Առողջությունը: Մարդկանց ուղեղը դեռ չափազանց կարճ էր՝ հասկանալու համար, որ ուրիշին շահագործելն ամոթ է, որ մարդկային արժանապտվությունը մեծ արժեք է:

Կամ՝ ավանդույթը կարող է դառնալ գրված օրենք՝ եթե նրա օգուտը մնում է մեծ: Կարմիր խնձորի ավանդույթը պիտի փոխվի: Իսկ չգողանալու օրենքը՝ մնա ու ամրապնդվի...

Երբ մարդ տեսնում է, որ օրենքը մի կարևոր կարգավորող հանգամանք չի հասցեագրում, կամ այն չի իրագործվում, կամ այն կեղծ է կիրառվում, և նրա դեմ պայքարի, այն փոխելու օրինական ձևերն էլ չեն աշխատում՝ մարդ զգում է, որ իրավունք ունի դրա դեմ ելնելու:

Կան առանձին մարդու բունտի դեպքեր. գրականությունը դրա տարբեր ձևերի լավ օրինակներ ունի, նաև՝ կինոն, հատկապես ամերիկյան. հիշենք Բյոլլի «Ծաղրածուի աչքերովը», հիշենք Դոքթորոուի «Ռեգ թայմը»: Դրանք հիմնականում, եթե լավն են, ավարտվում են առանձին մարդու պարտությամբ, և միայն տափա՛կ կինոներում է լինում հակառակը: Մարդու՝ պարտությամբ, իսկ բարոյական՝ հաղթանակով: Կատարսիսով:

Կան բռնի հեղափոխության դեպքեր. երբ մարդիկ միասին են ելնում պայքարի: Մեծ մասամբ դա մեծ արյամբ է վերջանում: Կան խաղաղ սոցիալական շարժումների դեպքեր: Երբ մարդիկ ելնում են պայքարի միասին՝ բացառելով բռնությունը:

Ինչ է կատարվում այդ պահին: Այդ պահին օրինական դաշտը, «հասարակական կարգը» խախտվում է, որովհետև չնայած մարդիկ ելնում են խաղաղ պայքարի՝ բայց իրենց ելույթով իսկ նրանք արդեն ասում են հասարակական կարգին. «Ինչ-որ բան քո մեջ այն չէ»: Իսկ կարգը պահպանողն իշխանությունն է, իր մարմիններով: Ուրեմն՝ ցանկացած հասարակական ելույթ հաղորդագրություն է իշխանությանը՝ որ «քո մեջ ինչ-որ բան այն չէ»: Եթե այդ ինչ-որ բանը մեծ է, խորն է՝ ապա արտաքնապես ինչ հաղորդագրություն էլ լինի՝ իշխանությունը լսում է, որ իր լեգիտիմությունն այլևս կասկածի տակ է կամ ուղղակիորեն չի ընդունվում, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կասեր՝ օրինակարգ չէ: «Լեգիտիմություն» հենց այդ է նշանակում՝ «ըստ օրենքի», կամ՝ «օրինակարգ», երբ ինչ-որ բան կա կամ արվում է գրված և նաև չգրված օրենքով, օրենքի տառով ու ոգով: Եթե դա այդպես չէ՝ ապա լեգիտիմություն չկա:

Ամենաուժեղ, լավ օրենքը, բնականորեն, այն է, որի ոգու ու տառի, գրված ու չգրված տարբերակի միջև տարբերություն չկա: Այդպիսի օրենքը մոտենում է բնական օրենքին՝ մարդու, հասարակության իրավունքին:

Բայց բնականին ուզես-չուզես ենթարկվում ես, իսկ մարդաստեղծին՝ պիտի ճիգ գործադրես հաճախ, որ ենթարկվես16:

Գրված օրենքները շատ ավելի քիչ են, քան չգրվածները... Օրենք գրելը, որքան էլ այսօր դա արագ անեն, ավելի դանդաղ է, քան չգրված օրենքի կազմավորումը, գիտակցումը (թեև վերջինս կազմավորվում է շատ երկար՝ դարերով)... Գրել իմաստ ունի միայն այն օրենքը, որը գրելուց կուժեղանա: Կա օրենք, որ գրելուց հետո դադարում է գործել:

Այդ բոլոր պատճառներով՝ շատ կարևոր է, որպեսզի իշխանությունը լեգիտիմ լինի նաև չգրված օրենքով: Ունենա հարգանք ու վստահություն:

Օրենքը պիտի ունենա իմաստ, այսինքն՝ գրվածը համապատասխանի չգրվածին և կամ՝ չգրված օրենք ունենալու կարիքին: Հնացած օրենքը պիտի նորանա: Օրենքը պիտի աշխատի մարդու ու մարդկության բարօրության համար:

Լավագույն օրենքն այն է, որը սահմանում է գործելակերպ կամ արգելում սխալ գործելակերպ՝ հիմնվելով այն դրույթի վրա՝ որ մարդիկ ինքնիշխան, ինքնուրույն, ազատ, ոչ բռնի, ստեղծագործ, երջանկության իրավունք ունեցող անհատներ են, որոնց հանրությունը պիտի օգնի միմյանց՝ դժվարությունները հաղթահարել ու զարգանալ:

Իշխը

Իշխանությունը, որ կայուն լինի ու աշխատի, փորձում է իրեն հայտարարել օրենք: Լեգիտիմացնել:

Իշխանություն կա, որ փորձում է իրեն աստծուց բխեցնել: Դա հատկապես հատուկ էր նախորդ դարերին:

Իշխանություն կա, որ բռնի ուժով է իր անսասանությունը հաստատում, այնքան ժամանակ, մինչ բռնի ուժով էլ չվերանա: Դրանցից ոմանք համոզում են, որ հենց դա է ուզում հանրությունը՝ որ այն հասկանում է միայն բռի ուժ: Սուտ թեզ:

Իշխանություն կա, որ մոդեռն, նույնիսկ պոստմոդեռն միջոցներով է իր անսասանությունը փորձում պահել: Կամ՝ օգտագործելով բոլոր հնարավոր միջոցները, ով կհավատա՝ նրան ասելով, որ ինքն աստծուց է, ով կապստամբի՝ նրան բռնության ենթարկելով, մնացածներին էլ փորձելով պրոպագանդայի միջոցով կամ տնտեսական կեղեքման միջոցով, ազատությունից, զարգացումից զրկելով՝ հպատակ, կռացած պահել: Նույնիսկ ոմանց՝ կրթված ուժեղներին՝ փորձելով համոզել, որ ինքը ժողովրդավարական է իրականում, և դրա մանր ապացույցներ ներկայացնելով փորձել կոոպտացնել մտածողներին, խաբել, հարիֆցնել, քցել, մինչ բռի ուժի դիմելը:

Կան մի շարք երկրներ, որոնք ձև են գտել համեմատաբար արդար իշխանություն ձևավորելու, այն պահպանելու ու փոխանցելու, ու այնքան են ուժգնացել դրա շնորհիվ՝ որ իրենց ձևերը հրամցնում են մարդկությանը՝ որպես ամենաճիշտ ձևեր: Այս երկրներում իշխանությունը սահմանափակ է տրվում մարդուն, ժամանակավոր, շատերի կողմից ու համաձայնությամբ, իշխանավորներին պարտադիր կերպով մի քիչ արհամարհում են, բայց այնպես՝ թեթև, և այստեղ իշխանավորը սովորում է ունկնդրել իր ժողովրդին, հետը խոսել, հաղորդակցվել հավասարը հավասարի պես ու, չնայած մեծ կյանքի շատ անարդարություններին՝ մի կերպ աշխատել պահպանել գոնե որոշ արդարություն, որքան որ հնարավոր է, և այն զարգացնել: Իշխանավորն այստեղ հայտարարում է, որ ծառայում է ժողովրդին, ու նույնիսկ մի քիչ իրոք ծառայում է:

Բայց որ այդ համակարգը մնա՝ իշխանությունն այդ տեղերում այնքան է ցանցայնացել, այնքան է տարրալուծվել ամեն քաղաքացու իրավունքի ու պարտականության մեջ, այնքան ստուգումներ ու հավասարակշռումներ ունի, մարդկանց մեծ մասն այնքա՛ն պիտի ինքնատիրապետող լինի, այնքա՛ն վերահսկվի, որ ոչ մեկը և ոչ մի խումբ վերջնական իշխանություն չունի:

Եթե իշխանությունը ֆռիկներ է ֆռում, կռուծիտ է անում՝ վաղ թե ուշ փլվում է: Եվ դա վնաս է ողջ ժողովրդին, երկրին:

Մենք

Մենք ունենք շատ գիտակից ժողովուրդ: Այն չի ուզում հայրենիքին վնասել:

Բայց ժողովրդի կարծիքն այսօր հետևյալն է. որ մենք ունենք իշխանություն՝ որը չի գիտակցում այն ռազմավարական վնասը, որ իր վարքը կուտակելով՝ միջազգային պարտքի պես հանձնում է սերնդներին, քանի որ այն չի փոխում իր գործելակերպը:

Իսկ չի փոխում, որովհետև թույլ է:

Եթե թույլ է՝ կարող էր գնալ, բայց չի գնում, քանի որ շահեկան է՝ մնալն ու ժողովրդին կեղեքելը:

Ամենավճռականներն ասում են, որ ստեղծվել է ցուգցվանգային մի իրադրություն՝ երբ ցանկացած քայլ վնաս է երկրին, բացի իշխանության տվյալ վարչակարգի՝ ճիշտ ու արդարորեն հրաժարականից (արագ հրաժարականը նույնպես կարող է անկանխատեսելի հետևանքների բերել), դանդաղ ու խելոք ինքնաքանդումից:

Եթե ժողովուրդը շատ հուպ տա՝ կարող է շատ բռնություն տեղի ունենալ:

Եթե ժողովուրդը չի հուպ տալիս՝ կառուցվածքային բռնությունն է ավելանում, երկիրն ավելի է թաղվում ճգնաժամի մեջ:

Եթե սա լիներ մի քանի տարի առաջ՝ իշխանությունը դեռ կարող էր փոխվել: Բայց այն ժամանակ նա դա չարեց, և հիմա արդեն ուշ է, քանի որ, ըստ ժողովրդի կարծիքի և բոլոր հետազոտությունների, արդեն տարիներ շարունակ ո՛չ մի վստահություն չունի, և պոպուլիստական քայլերը հաջողության չեն բերի, նաև՝ կարող են դրսից ավելացնել ճնշումը:

Ստացվում է, որ սխալ իշխանությունը երկար ժամանակ սխալ վարվելով ու լինելով՝ բերել է հասցրել այս վիճակի:

Լեգիտիմության ճգնաժամի:

Երբ այն վերջապես գնա՝ նրա անդամ անհատները կարող են և չտուժել: Նրանք կարող են իրենց կուտակածը նաև իրենց որդիներին ու թոռներին հանձնել ու իրենց ընտանիքներին երջանկացնել: Սակայն երկիրը չափազանց շատ է տուժել արդեն, և մի շարք ուղղություններով. այն փրկել է պետք: Իսկ քանի որ նրանք չեն գնում՝ երկրի տուժելն է՛լ ավելի է խորանում, և ապագայում նրան փրկելն է՛լ ավելի դժվարանում:

Մենք ունենք ժողովրդի չափազանց կիրթ մի մաս, որն այս ամենը հասկանում է:

Նրանք, որոնք չեն ուզում իրենց կյանքը զոհել այս թակարդին՝ թողնում գնում են:

Նրանք, որոնք չեն ուզում իրենց հայրենիքը զոհել, որովհետև այն ավելի են սիրում, քան իրենց միջազգային մակարդակի բարօրությունը՝ մնում են և կամ գալիս են ետ:

Ի վերջո բոլորը մի քիչ կգնան ու մի քիչ կգան:

Քանի որ մենք շատ հայրենասեր ժողովուրդ ենք ու մեր գեղեցիկ հայրենիքը շատ ենք սիրում, ուրեմն կլինի մարդկանց ցիրկուլյացիա, ով կարողացավ իրեն լավ դնել դրսում՝ հիմնականում մի կերպ ինչ-որ բան կանի հայրենիքի համար, ինչպես դա հասկանա, իսկ նրանց մի մասը նաև այստեղ ներկայություն կհաստատի, վերջնական կամ ցիրկուլյար:

Հենց այդ իմաստով եմ ես ասում, որ այն, ինչ նախորդ տարիներին չէր երևում լրիվ, որովհետև հույս կար, որ պետությունը կկառուցվի ճիշտ ու հաջողակ՝ այժմ ընդգծված է.

ազգն ավելի նշանակալի դուրս եկավ, քան պետությունը17:

Բնական է, չէ որ պետությունն ավելի փոքր բան է, քան ազգը, ինչպես օրենքները՝ կյանքի համեմատ:

Սակայն մեզ համար սա հայտնություն է, որովհետև ուզում էինք, որ պետությունը դառնա ազգի առաջնորդ, իսկ նա չդարձավ:

Ազգը գալիս է հայրենիքը փրկելու, սակայն ոչ թե պետության հետ լրիվ համագործակցությամբ՝ այլ պետական մարմինների սխալ վարմունքից անկախ, նրանց շրջանցելով:

Իհարկե, պետական մարմինները կարող են և դա խաթարել: Եվ հաճախ դա անում են: Նրանք չեն գիտակցում մինչև վերջ, թե ինչ է դա նշանակում ամբողջ մասշտաբով: Դրա համար էլ ազգի օգնությունն այս երկրին այդքան ակնառու չէ: Իշխանության նպատակն է՝ ընդունել ազգի օգնությունը, որպեսզի ցույց տան, որ գոնե մի լավ բան կատարվում է: Համ էլ քյար կարող է լինել՝ օգնողներին քցելու միջոցով: Քանի որ իշխանությունը խեղաթյուրված է՝ այնպես են ուզում ընդունել՝ որ անձամբ իրենց օգուտ լինի, և այն չափով միայն՝ որ անձամբ իրենց հանկարծ չվնասի: Բայց քանի որ թույլ են ու դրա պատճառով ժողովրդի մեջ քիչ հենարան ունեն՝ երբեմն չեն կարողանում պրոցեսը կառավարել իրենց ուզածի պես:

Ժողովրդի մասն են, թվում է, և, հաշվի առնելով մեր հորիզոնական կապերն ու ընտրությունների արդյունքները՝ լավ էլ հենարան ունեն: Բայց այդ հենարանը լեգիտիմություն չի զգում: Ինչպես սխալ մեծացած-դաստիարակված բռի եղբորիցդ հարևաններիդ դեմ կամաչես՝ այդպես իշխանության հորիզոնական ցանցերի («ռիզոմայի»18) մասնակիցները մի կողմից մասնակցում են, մյուս կողմից՝ անհարմար զգում իրենց մի շարք իշխանավորների մակարդակի ու որակի համար: Եթե շատ զզվեցին՝ թողնում-գնում են:

Վերջին ելույթը

Ես այդ ցիրկուլացվող ժողովրդին անվանում եմ, կատակով, «կիսասփյուռքահայ»:

Ելույթի ելած երիտասարդության մի մեծ մասը, ինչպես և մեր ողջ բնակչությունը, կամ անձամբ, կամ մերձավոր ընտանիքով ապրել է դրսում, Ռուսաստանում կամ Արևմուտքում:

Այդ մասն ահա վեր ելավ: Նրանք վեր ելան ե՞րբ: Նրանք վեր չելան 2013-ի սեպտեմբերին, քանի որ տարօրինակ կլինի, եթե հայն առարկի ռուսի հետ դաշինքին: Երբ մենք քննադատում ենք այդ որոշումը՝ մենք նկատի ունենք այսօրվա փոքրիկ քաղաքական Ռուսաստանն ու նրա իշխանության վարքը, այլ ոչ թե մեր մեծ բարեկամ պատմական Ռուսաստանը: Դրանից հետո նրանք այսօրվա քաղաքական Ռուսաստանից մի շարք տհաճ նշաններ ստացան. զենք Ադրբեջանին և այլն: Բայց գլխավորը դա չէ, այլ՝ այն պրոպագանդան, որ կալել է Ռուսաստանը, այն սխալ օրենքները, որ Ռուսաստանն ընդունում է19 , և ինչը վախեցնում է ուրիշներին, կասկած առաջացնում, որ ողջ հասարակությունը գրեթե հիվանդ է: Հենց դա երես դարձրեց շատերին այսօրվա Ռուսաստանից:

Եղավ մի քանի այլ ընդվզում. հարյուր դրամի, կենսաթոշակների շուրջ, և այլն: Մասնակիորեն հաջող, օրինակ՝ կենսաթոշակների դեպքում ժողովրդի մատղաշ սերունդը տուժեց. քանի որ փայլուն երիտասարդ մասնագետներ դուրս եկան պետական համալսարաններում դաս տալուց:

Ես չգիտեմ, ի վերջո պլյուս է թե մինուս է այդ շարժումների արդյունքը, որովհետև չնայած նրանք հասնում են որոշ արդյունքի՝ բայց որքա՜ն եռանդ է ծախսվում դրա համար, որը կարող էր ծախսվել ստեղծագործական նպատակներով:

Ստեղծվել է մի արտառոց իրադրություն. մենք հպարտանում ենք մեր գեղեցիկ շարժումներով (1988-ից), նրանք դառնում են ավելի ու ավելի հանճարեղ, իմաստուն՝ մինչդեռ իրենց պատճառը՝ իշխանության՝ ժողովրդից կտրվածությունն ու անդրդվելիությունը, լեգիտիմության ճգնաժամը, չի վերանում, միայն խորանում է:

Դա նույնն է, ինչ ստամոքսի խոցից տառապող մարդը հպարտանա այն իմաստնությամբ, այն վարքով, այն միջոցներով՝ որով նա դիմակայում է խոցին, առանց այն բժշկելու մեկընդմիշտ:

Ավելի դրական մոտեցումն այն է, որ իշխանությունը կամաց-կամաց սովորում է, սակայն դա այդպես չէ. եթե փոխվեր՝ հաջորդական իշխանությունները կամաց-կամաց կսովորեին, իսկ քանի որ չի փոխվում՝ այն լավ բան չի սովորում, միայն սովորում է գոյատևել, իշխել, կեղեքել ու պոստմոդեռն կռուծիտներ անել. իր եսասեր նպատակի համար՝ սովորում է հարմարվել ու պահպանվել, քաղաքակիրթ լինել իրականում՝ չի սովորում գրեթե:

Հետո եղավ Պերմյակովի դեպքը: Հետո՝ ընդհարումը Ծառուկյանի հետ և նրա կուսակցության առայժմս վերացումը որպես քաղաքական գործոն: Որի արդյունքում բոլոր այլընտրանքային քաղաքական կուսակցություններն ու ուժերը կարծես թե դարձան «ոչ գործոն» այլևս: Հետո այլ տարբեր մասշտաբի դեպքեր: Երբեմն իշխանությունը նույնիսկ ինչ-որ իմաստով տրամաբանական էր: Հենց այդ է դժվարությունը. որ երբ իշխանության անունն է դուրս գալիս՝ նույնիսկ նրա տրամաբանական քայլերը դժվար է պատշպանել, և երբ նա տասը սխալ ու մի ճիշտ քայլ է անում՝ դժվար է ասել, որ դա, ի վերջո, իշխանություն է:

Հետո եղավ ցեղասպանության հարյուրամյակը: Այդ պահին ազգը զարթոնք ապրեց ու միավորվեց:

Հետո եղավ Բաղրամյանը:

2013 թ. սեպտեմբերի երեքից սկսած20 ոչ միայն տնտեսության վիճակը վատացավ: Ոչ միայն արտագաղթն ավելացավ: Նաև՝ ծիծակ կոշիկներով քյառթ երիտասարդությունը ոտքի կանգնեց. համալսարաններում, նրանց բակերում, բնակելի շենքերի բակերում. տղուկների ոհմակները սկսեցին ընդհարվել, «ռազբիրատներ» անել և այլն:

Ժողովուրդը շատ զգայուն է հասարակական տրամադրությանը: Անհուսությունը բուծում է քյառթու, գողականություն, հենց որ ծրագիրը շեղվում է, ծրագրի տեսլականը կորում է՝ պատանիները, որպես փրկօղակ, ընդունում են ալտերնատիվ ապրելակերպի՝ ցարիզմից ու ստալինիզմից ժառանգած՝ ավանդաբար Հայաստանին հասու տարբերակը. գողականացումն ու ոհմակացումը: Նրանց զգեստներն են փոխվում, դրանց գույնը, դեմքի արտահայտությունը, խոսակցությունները, լեզվի մեջ՝ գռեհկության աստիճանը:

Ապրիլի 24-ը՝ երբ աշխարհի այդքան նշանակալի մասը մեզ իր հարգանքն ու համակրանքն արտահայտեց... Չնայած շատերիս թվում էր՝ արդեն արժանի չենք... Եվ ապրիլի 23-ի համերգը, մինչ այդ Քիմի գալը՝ փոխեցին այդ տենդենցը մի քանի օրում:

Բաղրամյանը եկավ դա հաստատելու, և այսօր հարյուրավոր քյառթու երիտասարդներ շտապ փոխում են իրենց կոշիկները, հագուստի գույնը, խոսելու ոճն ու թեմաները:

Սակայն իրադրության բնույթը մնում է ցուգցվանգ և՝ օրինակարգության խոր ճգնաժամ:

Մարդաստեղծ օրենքը խախտելը հեշտ է: Մեզ մոտ՝ նույնիսկ օրինազանցը փորձում է օրենքով պատսպարվել: Բայց դա զուտ սին ձև է:

«Նապաստակ» լինելու՝ օրենքների կատարումից սպրդելու փորձերը

«Նապաստակ» լինելը՝ օրենքը, կանոնը, նորմը կատարելուց «թռնելը», հաճախ շահեկան է՝ եթե չեն ստուգում: Առանց սովորելու՝ ձևականորեն դիպլոմ ստանալը: Եվրոպայում «նապաստակներն» այնքան ձրի օգտվեցին հասարակական տրանսպորտից՝ որ այն սարսափելի թանկացավ, և օրինավորները ստիպված են շատ-շատ վճարել: Ի վերջո՝ Հունաստանի պրոբլեմն էլ այն է՝ որ այն «նապաստակ» է եղել Եվրոպայում՝ երկար տարիներ:

Թվում է, լավ է, հաջողացրիր «նապաստակ» լինել. իսկ իրականում դու ոտնձգություն ես կատարել իշխանության լեգիտիմության դեմ:

Եթե իշխանությունն արդար է՝ դա սխալ է, եթե անարդար է՝ դա ճի՞շտ է:

Եվ այդպես էլ ասվե՞լ է, փոքր-ինչ սվաղված, Մարդու իրավունքների դեկլարացիայի նախաբանում՝ որ որոշ դեպքերում մարդ ու հասարակություն իրավունք ունեն ապստամբելու անարդար օրենքի դեմ:

«Նապաստակ» լինելն անարդար իշխանության դեմ ճի՞շտ է. նպատակն արդարացնում է միջո՞ցը. ճի՞շտ էին բոլշևիկների էքսպրոպրիացիաները, էսեռների տեռորիզմն անարդար ցարական իշխանության օրոք:

Եվ ուրեմն ճի՞շտ էին նրանք, ով իրենց անձնական հարստացման համար հափշտակեցին ցեմենտ-բետոնը Լենինականում կառուցվող շենքերից:

Եվ ուրեմն այդ նախորդ «ճի՞շտն» էր պատճառը, որ ժառանգեցինք ցինիկ վերաբերմունք՝ դեպ պետությունը: Եվ մի կողմից ինքն է իրեն կողոպտում, մյուս կողից՝ ժողովրդից ով կարո՞ղ է: Իսկ քանի որ ցինիկ վերաբերմունքից ինքը լավ տեղյակ է, քանի որ ինքն էլ է այդպես վերաբերում, քանի որ ինքն ուրիշ ոչ մի բանի չէր համաձայնի ենթարկվել, բացի բիրտ, կոտրող ուժից – այդպես էլ ինքն իրեն ձևավորու՞մ է. որ միայն բիրտ ուժի՞ն ենթարկվեն, մոռանա՞ն «օրենք» և այլն արժեքներ: «Օրենքը» դառնա բիրտ ու՞ժը: Իսկ իշխանության ղեկին նստածները՝ իշխանությու՞ն:

Ուրեմն ապաբարոյականացումն անհետ չի կորչում, ուրեմն նույնիսկ անարդար պետության հետ «նապաստակ» խաղալը սխալ էր ու է, ուրեմն պետք են այլ ստրատեգիաներ:

«Նապաստակը», «թռնողն» ասում է. թե օրենքի իրագործումը չի ստուգվում կամ ընտրաբար է ստուգվում՝ շանս կա, որ չես բռնվի:

Իրականում անարդար իշխանությու՛նն է «նապաստակը», քանի որ այն ընդվզումն իր անձերի դեմ անվանում է ընդվզում՝ հասարակական կարգի դեմ:

Հենց դրանումն է Ռուսաստանի վերջին շրջանի օրենքների սխալականությունը: Այնտեղ «հինգերորդ շարասյուն» կոչվածը ոչ թե իշխանության գաղափարի դեմ է՝ այլ պուտինյան վարչակարգի: Այստեղ դրվել է հավասարության նշան: Դա կեղծ հավասարություն է21։

Երբ ոստիկանությունն ասում էր ցուցարարներին, թե նրանք ժամը տասնմեկից հետո աղմուկ են անում ու հարևաններին խանգարում՝ նույնիսկ եթե դա այդպես լիներ՝ դա սուտ էր, դա «նապաստակություն» էր. դա անարգանք էր ցուցարարների հանդեպ, քանի որ օրենքի մեծ խախտումը՝ որ Հայաստանում իշխանական ճգնաժամ է՝ փոխարինվում էր մանր, ճղճիմ հարցով:

Հավասարեցնելով վարչակարգն իշխանությանը, այդ խումբը հաջորդ տրամաբանական քայլն է անում, հայտարարելով, որ ցանկացած ժողովրդական ընդվզում կազմակերպված է թշնամի վարչակարգի կողմից: Դա նշանակում է՝ միանգամից թշնամի հայտարարել ցանկացած փորձ՝ այլընտրանքի, այն իրադրության մեջ՝ երբ եղած տարբերակը խորացնում է ճգնաժամը, չի ապահովում բարօրություն կամ առաջընթաց, տանում է դեպ է՛լ ավելի խոր ճգնաժամ եթե ոչ՝ կատաստրոֆ, ճնշում է ազատ մարդուն:

Կա մեկ այլ բացատրություն. քանի դեռ ելույթները մասնակի ու լոկալ բնույթի են կամ թեմայով՝ վարչակարգն ասում է. ինչ է եղել որ, ամեն երկրում էլ դա պատահում է, դա մեր լեգիտիմության ճգնաժամի ապացույց չէ, պարզապես որոշ մարդիկ երբեմն պիտի ընդվզեն, իրենց ընդվզման եռանդը պարպեն, դա լավ ցուցանիշ է՝ որ մենք դեմոկրատիա ենք, քանի որ նրանց, ի վերջո, չկոտրեցինք, միայն մի քիչ ծեծեցինք ու ջրեցինք՝ այն էլ միայն սկզբում:

Սակայն իրադրությունն այլ է: Հայաստանում կրկնվում է լեգիտիմության խորքային ու անսպառ ճգնաժամը, որ հիմնադրվեց Արևմուտքում երկրորդ համաշխարհայինից սկսած ու վաթսունականներից դարձավ էնդեմիկ, մղելով դրան տալ բազում փիլիսոփայական բացատրություններ ու մեկընդմիշտ հրաժարվել այն վերջնականապես հաղթահարելու գաղափարից:

Մի կողմից՝ դա Հայաստանի՝ արտաքնապես հասուն երկիր դառնալու վկայություն կարող էր լինել:

Բայց տարբերություն կա այն երկրի միջև, որը երբևէ չի ունեցել հեռախոսագծեր, տան հեռախոսներ, ու որի ողջ բնակչությունն այսօր ունի ձեռքի հեռախոսներ, և ամեն ոք մի քանի հատ՝ և այն երկրի, որն ունեցել է հեռախոսագծեր իսկ այսօր՝ նրա բնակչության մի մաս կա, որ հրաժարվում է ձեռքի հեռախոս ունենալուց: Սովորաբար ձեռքի հեռախոս հայտնաբերածը հենց այդ երկրորդ տեսակի երկիրն է լինում: Իսկ առաջինը՝ «Մոնղոլիայի» պես՝ «նախնադարյան համայնական կարգերից» «թռիչք է կատարում» «դեպի սոցիալիզմ»:

Նման իրադրության մեջ է Հայաստանը. մեծ Արևմուտքում լեգիտիմության էնդեմիկ ճգնաժամը գոյություն ունի համեմատաբար լավ աշխատող ու ռացիոնալ վարվող իշխանական համակարգին զուգահեռ, ու այդ երկուսը միմյանց պայմանավորում են:

Արևմուտքում իշխանությունը համեմատաբար լավն է ճգնաժամի պատճառով, և հակառակը. ճգնաժամը չի անհետանում, որ իշխանությունը մնա գոնե համեմատաբար լավը: Ճգնաժամը դարձել է իշխելու համակարգի բնականոն մաս, զսպիչների ու հակակշիռների համակարգի մաս, ինչպես դատական համակարգը՝ այդպես էլ ճգնաժամը: Ճգնաժամը թույլ է տալիս մի քիչ, օֆիցիալով, արհամարհել իշխանությանը, և դա նրան օգուտ է, նա դա հաղթահարելու համար պատասխանատու է փորձում լինել:

Իսկ Հայաստանում՝ լեգիտիմության ճգնաժամը գոյություն ունի թույլ, ոչ ճկուն, անհեռատես, բիրդան աղա, երևակայություն ու տաղանդ քիչ ունեցող իշխանության պայմաններում, իշխանությունը փորձում է այն լուրջ չընդունել, միակ ընդունելու ձևը՝ վնասազերծելն է, «նապաստակի» պես՝ դրա լրջությունից խուսափելը, ուրեմն իրադրությունը վտանգավոր է:

Հաշվեկշռի կարողությունը. ինչու է խախտվում օրենքը

Օրենքը խախտելը հեշտ է ու, սատանայական իմաստով՝ հաճելի:

Ճիշտ Քրիստոսի ասածին հակառակ:

Քանի որ նրա պահպանումը չես կարող անընդհատ ստուգել՝ որպեսզի այն աշխատի՝ ինչպես բացատրեցին Մաքս Վեբերը և շատ այլ գիտնականներ՝ պետք է դարերի ընթացքում մշակույթի ու կացութաձևի, դաստիարակության համակարգ, որ այն գենետիկորեն ներարկվի:

Հայաստանն ու Ղարաբաղը, լինելով խորհրդային տարածքի մաս ու մինչ այդ ցեղասպանության ենթարկված ժողովրդի ապաստան՝ քսաներորդ դարում ապրեցին, ողջ մնացյալ խորհրդային տարածքի հետ միասին, ապաբարոյականացման մի գործընթաց, որի արդյունքում ընտանեկան ու հասարակական դաստիարակման համակարգը խաթարվեց: Մինչ այդ էլ մի բան չէր, քանի որ ապրում էին որպես համայնք՝ օտար պետությունում, ու մինչև վերջ չէին ընդունում այդ պետություններն ու ուրեմն նաև՝ նրանց օրենքները:

Չնայած դրան՝ շատ լավ գործեր արվեցին նույնիսկ այս՝ կիսաապաբարոյականացած հասարակության կողմից, և՛ խորհրդային, և՛ նույնիսկ աղքատ հետխորհրդային տարիներին:

Դա՝ շնորհիվ ազգի դարավոր արժեքների խորքին:

Եվ նաև նրա՝ որ մարդկությունն ընդհանրապես քիչ է հակված ստեղծել տևական սատանայական հասարակարգեր, այն իր ամբողջության մեջ՝ ձգտում է դեպ լավը:

Մարդու մեջ ինչպես կենսական ուժն է ուժեղ, այնպես էլ՝ բարու ուժը, ինչպես կատուն ունի յոթ կյանք՝ մարդն ունի վերապրելու, գոյատևելու կարողություն և նաև՝ մանրից վատից հրաժարվելու ու դեպ լավը ձգտելու հակում:

Բայց մարդն ազատ է, որոշակի սահմաններում:

Նա ազատ չէ՝ բնության օրենքը խախտել (այսինքն ազատ է, բայց կտուժի), բայց ազատ է՝ որոշում ընդունել, նույնիսկ սխալվել:

Ուրեմն մարդաստեղծ օրենքը ոչ միայն ամեն պահի փորձության է ենթարկվում, որովհետև ազատ մարդը՝ եթե դաստիարակության ճիրանները նրան չեն պահում՝ կարող է խախտել նույնիսկ լավ՝ ազատի համար ստեղծված օրենքը՝ իր ներքին ընդվզման պատճառով, իր էգոիստական շահից ելնելով, իր իռացիոնալ հակումների պատճառով...

Մարդաստեղծ օրենքը փորձության է ենթարկվում նաև՝ որովհետև մարդն ունի անընդհատ կշռելու սովորություն:

Նույնիսկ ու հատկապես՝ ամենագրագետ ու դաստիարակված մարդը. արդյո՞ք այս օրենքը լրիվ ճիշտ է, լրիվ արդար, ճիշտ գործարկվեց, կիրառելի էր տվյալ պահին, տվյալ կոնտեքստում, ինձ օգուտ է...

Որքան ավելի կրթված՝ այնքան ավելի է հակված մարդն ամեն պահի դա կշռադատելու: Եթե խախտման գինը բարձր է՝ նա գուցե չխախտի, բայց կշռադատում է անընդհատ:

Անկիրթ օրինազանցն իր ներսում եղած անարխիկ, քաոտիկ, վայրի ազատությունից է օրենքը խախտում, կամք ունեցող կրթվածը՝ իր ներսում եղած հավելյալ, մտածված ազատությունից, արդարության զգացման խոտորումից:

Ուրեմն ամեն պահի ցանկացած լեգիտիմություն գտնվում է վտանգի տակ:

Մարդն ազնիվ էր՝ հետո գողացավ: Նրան այլևս չեն հարգի նույն կերպ, ինչ առաջներում: Ապաշխարեց, պատիժը կրեց՝ գուցեև ետ ստանա հարգանքը: Կամ մեկ այլ հարգանք արդեն:

Աշխարհում ամեն պահին ցանկացած լեգիտիմություն անընդհատ քննարկվում է ու, լավագույն դեպքում՝ վերահաստատվում: Կամ՝ ոչ:

Շարժում՝ լեգիտիմության համատարած ճգնաժամի պայմաններում

Հայաստանի երիտասարդ կիսասփյուռքահայացած սերունդը տեսավ, ինչպես իշխանությունը կորցրեց լեգիտիմությունը, օպոզիցիան նույնպես, անհատ առաջնորդները նույնպես:

Այդ սերունդը փորձեց ստեղծել մի շարժում՝ որտեղ չկար անլեգիտիմ տարր, կամ տարր՝ որի լեգիտիմությունը կարող էր կասկածի դրվել, այսինքն՝ չկար իշխանություն, առաջնորդություն:

Սակայն այդ շարժումն, իհարկե, բազում հարձակումների, սադրանքների ենթարկվեց՝ այն դելեգիտիմացնել ձգտող տարրերի կողմից: Սակայն այն, ի վերջո, հիմնականում դիմացավ և իր այս փուլն ավարտեց դրական զգացումով:

Լեգիտիմության ճգնաժամի՝ Հայաստանի այս վիճակը կարելի է դրական համարել, եթե նրանից իմաստություն քաղվի:

Այն ցույց է տալիս, որ Հայաստանն աշխարհի ու հատկապես Արևմուտքի մաս է դարձել: Քանի որ Արևմուտքում և աշխարհում լեգիտիմության ճգնաժամի վերջնական ըմբռնումն արդեն մեկընդմիշտ ձևավորվել է այն պահից, ինչ հաղթվեց նացիզմն ու մահացավ Ստալինը: Այդ մասին գրել է Հաբերմասը և շատ ուրիշներ: Դա ի վերջո լավ բան է: Այն այժմ խորացել է, քանի որ ցանցային հաղորդակցությունը՝ հորիզոնական կապերը, որոնք առաջ սահմանափակ էին՝ դարձել է հաղորդակցության գլխավոր ձև, և իր ինտենսիվությամբ ու ազատությամբ լուրջ մրցակից է դարձել հիերարխիկ՝ բուրգային հաղորդակցությանը՝ որը հատուկ է դեմոդե կառուցվածքի պետական համակարգերին:

Լեգիտիմության ճգնաժամն այսօր նշանակում է, որ դեմոդե պետական համակարգերն ու կառույցները, եթե չեն ադապտացվում ցանցային աշխարհին, դադարում են լինել էֆեկտիվ և արդարացված: Ի վերջո, դա պարզ բան է նշանակում. որ համատարած ցանցային համակարգում կան բրգաձև խցանումներ՝ որոնք լավ չեն փոխանցում ինֆորմացիան:

Հիշենք, որ ցանցայինը միշտ ավելի մեծ է բրգաձևից ու միշտ եղել է22: Մեծ է՝ ինչպես ազատությունն ու անգիտակիցն է մեծ կանոնների, օրենքների, նորմերի քանակից: Միշտ եղել է՝ սակայն անկազմակերպ, և ինչպես օրենքն է կյանքը կազմակերպում՝ այնպես բուրգն է ցանցը կազմակերպել:

Այսինքն՝ ավելի ճշտենք. ցանցը կազմակերպվել է «տարերայնորեն», նրան կազմակերպող օրենքները եղել են «բնական»: Իսկ բուրգերը փորձել են այդ օրենքներին հակադրել իրենցը, «կառավարել» ցանցը:

Բրգերն ունեն այլ գաղափար ու տեսլական՝ աշխարհի համակարգի մասին, քան ցանցը:

Սակայն վերջին ժամանակներում մարդկային ինժեներությունը, հանճարը, ստեղծագործությունը, տեխնոլոգիան՝ ձգտելով վերացնել այդ խցանումները՝ մի շարք միջոցներ են ստեղծել, ցանցայինի ուժեղացուցիչներ, որպեսզի ցանցայինն ուժեղանա ու բոլորն ամեն ինչի մասնակից դառնան:

Ցանցը քաոտիկից կամաց-կամաց դառնում է գիտակից, ինքնորոշված ցանց, կազմակերպված, ռազմավարական սուբյեկտ:

Այն կարելի է քանդել, ինտերնետն արգելելով կամ լայվսթրիմն արգելելով, սակայն դա ավելի վատ հետևանքների կարող է բերել. մարդիկ վիրտուալ հաղորդակցության փոխարեն կարող են հավաքվել ու բոլորով դուրս գալ՝ լուր իմանալու, ինչպես եղավ 1988-ին: Եվ պայթյունը կլինի ավելի ուժգին ու կտրուկ:

Ավաղ, դեմոդե պետական համակարգերի վերջերս ընդունած գործելաոճը՝ հարմարվել այս նոր իրավիճակին՝ ավելի ձգտում է ոչ թե խորքային ու իրական փոփոխության այդ բրգաձև համակարգերի՝ այլ մանիպուլյացիաների, սադրանքների ու կռուծիտների միջոցով իրենց պահպանելու, տռոլլիզմի, սևհարյուրակայնությունը տռոլլիզմով խթանելու...

Մյուս կողմից, շարժումն իհարկե, հանդիպելով անհատ առաջնորդների՝ այլևս սահմանափակ լեգիտիմության խնդրին՝ ընկավ տվայտանքի մեջ:

Իրոք, անհատ առաջնորդն ի վերջո ատավիզմ է ցեղային ժամանակներից...

Առաջնորդների խումբն ավելի առաջադեմ երևույթ է:

Դեմոկրատիան, ի վերջո, հաստատվել է իշխանությունը կիսելու միջոցով՝ անհատից խմբի («խունտայի»23) և հետո ավելի լայն հանրության հետ, այդ շրջանակը կամաց-կամաց ընդլայնելով:

«Կլոր սեղան»՝ «խունտա» են Արթուր թագավորի կլոր սեղանը, Ղարաբաղ կոմիտեն, Հունաստանի գեներալները, Պոլիտբյուրոն, Թուրքիայի «խոր պետությունը», Եվրոպական Միությունը (նրա Մինիստրների խորհուրդը) և այլն:

Իդեալական է, իհարկե, մտագործունեության պատկերը, երբ ողջ հանրությունն ունի հավասար իրավունք՝ մտածելու, և որոշման ձևակերպումը տեղի է ունենում մարդկանց ուղեղներից դուրս՝ մտագործունեության օրենքներով և մտագործունեական տարածքում, որի մեջ ամեն մասնակից զուտ կոմունիկացիոն օրգան է ու մասնակից, իսկ որոշման պատկերը վեր է ու մեծ է ցանկացած մեկի ուզածից, բայց՝ բոլորի մտքի հանրագումար:

Դրան չհասնող, բայց էլի շատ իդեալական է անընդհատ հանրաքվեն (Իսլանդիա, Շվեյցարիա):

Նույնիսկ ընտրություններով առաջնորդ ընտրելը, ինչպես տեսնում ենք, լրիվ վարկաբեկված է ու չի բերում որևէ արդյունքի՝ դրանց մանիպուլյացիայի ու կռուծիտների պատճառով24:

Բարդ օրգանիզմներն ավելացնում են հասարակության մեջ եղած լեգիտիմության աստիճանը՝ առաջնորդելով այս տարբեր տարբերակների զուգակցման միջոցով. ընտրության, նշանակման, կլոր սեղանի, կոնսենսուսի, հանրաքվեի, երբեմն՝ նաև մտագործունեության մեխանիզմ ստեղծելու, և այլն:

Շարժումը քաոսի չվերածվեց, սակայն կանգ առավ՝ այս խնդիրը լուծել այս պահին չկարողանալով: Այն խորշում է ինստիտուցիոնալացումից, որպեսզի խուսափի լեգիտիմության ճգնաժամից:

Քաղաքական պայքարում նույնպես այդպիսի իրադրություն է ստեղծվել:

Կանոններն ու կրկնությունը

Կանոնը, ավանդույթը, ծեսն անմիջականորեն միմյանց կապված են: Իրականում, պարզագույն կրկնությունն անգամ արդեն կանոնի տարր է իր մեջ պարունակում. ինչ-որ բանի կրկնությունն ապագայում նշանակում է, որ այդ բանը հեշտ է կատարել՝ նորույթ չէ, ուրեմն՝ այն կարելի է կատարել՝ առանց մեծ ուղեղային ճիգի: Եթե նախկինները որոշել են, որ դա ճիշտ է կատարել՝ ուրեմն մի բան գիտեին, և կարելի է կատարել՝ առանց երկար մտածելու, թե ինչի համար է:

Կրկնությունը բնական օրենքի հիմքն է. բնական օրենք է այն՝ ինչ կրկնվելու է ամեն անգամ, ե՛րբ էլ փորձես: Իսկ դա ուժ է տալիս՝ ապագան գուշակելու25: Եթե կա բնական օրենք՝ ապա այն գործելու է նաև ապագայում: Դա նշանակում է՝ ապագայի այդ մասն արդեն գուշակված է: Դա հեշտացնում է ապագայում կողմնորոշվելու հնարավորությունը:

Մարդկային կանոններն այդպիսին չեն. փոփոխական են: Սակայն մարդը, որ ձգտում է հստակության, որոշակիության, որպեսզի այս մեծ անորոշության մեջ իր կյանքը կառուցի՝ ցանկանում է, որ դրանք որոշակի լինեն, որքան հնարավոր է: Եվ մարդկային կանոնները մեկնաբանում է մի քիչ՝ բնական օրենքի պես, մի քիչ՝ աշխատում է քիչ վերլուծել, արդյոք նրանք փոխվեցին թե ոչ, պիտի փոխվեն թե ոչ, մի քիչ՝ հավատում է նրանց անփոփոխությանը, որ ռեսուրս խնայի:

Կրկնությունը, կանոնը, օրենքը խարիսխ են՝ որ թույլ են տալիս մարդուն վստահել աշխարհին և ուրիշներին: Արևը մայր մտավ, բայց վաղը նորից կծագի: Կողքովս անցնում է ոստիկան, ու նա ինձ հանկարծ առանց պատճառի իր ներքին կատաղությունից չի խփի, քանի որ մենք ապրում ենք քաղաքակիրթ երկրում: Երեկ կողքովս անցնող ոստիկանն ինձ չխփեց, ուրեմն հույս կա՝ որ այսօր էլ չի խփի: Նույնիսկ կարելի է ռիսկ անել ու նրանից հարցնել, թե ինչպես հասնել, ասենք, Հյուսիսային պողոտա: Ու հաճույք ստանալ նրա համեմատաբար բարեհամբույր ու քաղաքակիրթ պատասխանից:

Սակայն ոստիկանը հանկարծ անտեղի գազազեց ու խփեց:

Սակայն արևը հանկարծ չծագեց:

Աշխարհը սկսում է փլվել:

Մինչդեռ մենք ասացինք, որ մի կողմից՝ մարդ ուզում է, որ կանոնները համեմատաբար անփոփոխ լինեն, մյուս կողմից՝ լեգիտիմության ճգնաժամ է, երբ մարդ չի հավատում, որ մարդկային՝ իրեն պարտադրված կանոնների մի որոշակի մասը գործում է, և ամեն դեպք՝ կանոնի, փորձում է կշռել ինքն իր հոգում, ստուգելու համար, այն դեռ գործու՞մ է, թե ոչ, պե՞տք է որ գործի, թե ոչ, միգուցե հնացել է, խոտան է, իրեն չի վերաբերում, ա՛յս դեպքում չի գործում և այլն:

Ավելի լավ է զգույշ անցնել ոստիկանի կողքով ու նրան ավելորդ հարց չտալ...

Ինչու՞ է այդ հակասությունն առաջացել: Երկու պատճառով:

Մեկը՝ որ ինֆորմացիան այնքան է շատացել՝ որ հին կանոնների չգործելը նոր պայմաններում շատ լավ է երևում: Եթե առաջներում այդ հին կանոնը մի քանի դար էլ կձգվեր տվյալ հասարակությունում՝ այժմ ինտերնետով իմանում ես, որ մեկ այլում արդեն վերացրել են, ու հարց է առաջանում՝ իսկ ինչու պահպանել այստեղ, եթե արդեն հնացած է, պետք չէ, ակնառու օգուտ չի բերում ամենագլխավոր հարցերը լուծելուն՝ մարդու ապահովության ու բարգավաճման հնարավորությանը, ընդհակառակը՝ խանգարում է:

Մյուս պատճառը, առաջինին կապված՝ այն է, որ կանոնը կյանքի բազմազանությանն առանց այդ էլ չէր համապատասխանում լրիվ: Այն պարզապես մի մարդկային, շատ մարդկային փորձ էր՝ զսպաշապիկ հագցնել մարդու կրքերի վրա, որպեսզի նա կարողանա գոյատևել: Հենց որ գոյատևումը դադարում է կանոնից կախված լինել՝ կանոնը հարցական է դառնում, կաշկանդում է ազատությունը: Բաժանվելու արգելքը, եթե երբևէ իմաստ ունեցել է, պետք էր, որ ամուսնությունն ապագայում էլ պահպանվի, որ ապահովություն բերի ընտանիքի անդամներին, երաշխիք էր ընտանիքի ապագա ապահովության: Հենց որ դադարեց լինել, հենց որ հակառակը դարձավ՝ ընտանիքի անդամների բարեկեցության բեռ՝ բաժանվել թույլ տալը, այն օրինականացնելը դարձավ ակտուալ:

Հին լավ ու իմաստավոր կանոնները, կուտակելով իրենց մեջ եղած փոքրիկ սխալները՝ փոքրիկ անհամապատասխանութունները մարդկային կյանքի բազմազանությանը՝ դառնում են մի մեծ սխալ, ու կանոնը մարդու հոգում փլվում է:

Փոխարենը շատ ավելի շատ նոր կանոններ են ձևակերպվում ու ինտերիորիզացվում մարդու կողմից, որոնք նա հաճախ չի էլ նկատում, նոր ծեսեր, թեկուզ թվա՝ առայժմս գրեթե ոչինչ չպարտադրող. ասենք՝ ֆեյսբուք մտնելու ծեսը...

Այդպիսով, չնայած մարդու ձգտմանը՝ հարմարվել, ապագան հստակ պատկերացնել, նա ստիպված է անընդհատ վերաիմաստավորել կանոնները:

Շահում է ճկունը:

Նա՝ որ համաձայն է անորոշ ապագայում ապրել, կարող է ապրել՝ չնայած ապագայի սկզբունքային անորոշությանը:

Երկու տեսակի ճկուն կա: Մեկը՝ «նապաստակը», որը կարող է ի վերջո պարտվել, բռնվել:

Մյուսը՝ նա, ով մետականոններին է նայում:

Կանոնների առաջացման, կյանքի ու փոփոխման մեխանիզմներին, կանոն ստեղծելու, կանոնի զարգացման կանոններին, նա՝ ով անընդատ ոչ թե կանոնին է հարմարվում՝ այլ դիտում, ուսումնասիրում է նրա էվոլյուցիան:

Դա մետամարդն է՝ գերմարդու մեր՝ քսանմեկերորդ դարի տարբերակը:

Լավ իշխանավորը, առաջնորդը, մենեջերը, կազմակերպիչը, վարչարարը շարքային մետաիշխանավորն է, մետամենեջերը, մետակազմակերպիչը և այլն: Նա, ով կազմակերպում է գործընթացներ անորոշության մեջ՝ իշխանավորելով իր գործընկերներին, և, երկյուղածությամբ լեցուն՝ փորձում է ստեղծել կանոնների ստեղծման համակարգեր, որպեսզի մարդկությունը զարգանա, – միաժամանակ՝ առաջնորդվելով «վնաս մի բեր» սկզբունքով:

Նորը

Կանոններ, ծեսեր, կրկնություն... Քիչ դեպքերում ես կանոններին հետևում գիտակցաբար: Դրանք ընկալել ու ընկալում ես շրջապատից, գեներից: Անընդհատ կրկնություն ես անում, որքան էլ որոշ կրկնություններ մի կողմ թողնես... Դա կյանքի կմախքն է:

Նորը ստեղծել՝ անկրկնելին, անկանոնը՝ դժվար է...

Կոնտեքստից պիտի դուրս հանի գլխիկը...

Ամեն անգամ, երբ գիտակցաբար ես հետևում կանոնին՝ հարց է առաջանում. իսկ հետևե՞լ արդյոք. դա է լեգիտիմության խնդիրը:

Լավ իշխանավորը պիտի ամեն պահին վերահաստատի իր լեգիտիմությունը:

Նա գիտի, որ այն քանդվում է ամեն պահին: Շրջապատն օգնում է, վեր է պահում՝ որ չսուզվի, բայց իշխանավորը պիտի մի կողմից անընդհատ աշխատի լավն անել, նորն անել, հին լավը կրկնել, նորացնել հին լավը, եթե պետք է, ու գործի ըստ իր ֆունկցիայի, մյուս կողմից՝ ունենա նաև երկյուղածություն:

Եթե իշխանավորը վատն է՝ նա նույնպես գիտի, որ իր լեգիտիմությունն անընդհատ հարցի տակ է, բայց այն պահպանելու համար նա ոչ թե փորձում է իր իրական գործն անել՝ այն, ինչ նախատեսված է իր պաշտոնով, փորձելով նրա գրված օրենքը համատեղել նրա ոգու հետ, այլ... Պահպանել ու ամրապնդել իր դիրքը բոլոր սուտի միջոցներով:

Եթե զգում է, որ այն տատանվում է (իսկ դա ցանկացած պահի է), ապա վատ իշխանավորը սկսում է օրենքը խախտել՝ նոր գրված օրենք ընդունելով՝ վատ, որը սակայն հնար կտա իրեն՝ մնալ տեղում չնայած իր լեգիտիմության պակասին, և կամ եղած օրենքը խախտելով, կամ այն կեղծելով...

Իսկ նրա դիմացի մարդը՝ որն անընդհատ նրա լեգիտիմությունը կասկածի էր ենթարկում, ունի հետևյալ ելքերը. կամ դեն նետի այդ լուծը, որը սակայն նշանակում է՝ պետք է միավորվել որքան կարելի է շատ քանակով և կարևոր որակով մարդկանց հետ... Նաև՝ անվախ լինել ու անվախների հետ միավորվել...

Կամ՝ կորցնելու բան քիչ ունենալ նոր փոփոխությանն ի պատասխան...

Կամ՝ ստեղծել պատնեշ իր ու իշխանավորի միջև, օրինակ՝ թողնել գնալ:

Կամ ստեղծել կյանք՝ որքան կարելի է նրանից անկախ...

Միավորվելը շատ թանկ է, աշխարհի ամենաթանկ, դժվար, բարդ բանն է միավորվելը՝ հանուն կոլեկտիվ լավ արարքի...

Ավելի հեշտ է միավորվելը՝ հանուն վատ արարքի...

Իսկ ամենադժվար բանն է՝ միավորվելը՝ հանուն բարդ արարքի...

Երբ պիտի անընդհատ բոլորով միասին մտածված գործեք...

Սադրանք

Սադրանք է կյանքի ամեն պահ – եթե սադրանք չէ՝ ուրեմն նորը չկա...

Առաջներում սադրանքը ֆիզիկականի նկատմամբ էր. երեխան հիմնականում մեռնում էր, չհասցնելով դառնալ մեծահասակ: Մեծահասակը հիմնականում մեռնում էր, արագ ծերացած: Այժմ սադրանքը հոգևորի, մտավորի, ուղեղի դեմ է. պետք է աշխատել, որ ուղեղը չմեռնի ժամանակից շուտ:

Վատ իշխանավորի կռուծիտներն անընդհատ կօգտագործեն կոնսպիրոլոգիայի դիսկուրսը, քանի որ բրգաձև առաջնորդային համակարգը կարծում է, որ եթե իր մեջ ամեն ինչ վերից ներքև անհատից անհատ աներեր, անաղճատ իրագործվող հրամանով է կատարվում՝ ապա այդպես է և հակառակորդի մոտ, պարզապես՝ եթե չենք տեսնում կոնկրետ առաջնորդ՝ ուրեմն նա ծպտյալ է26:

Այդ ուժերն անընդհատ կօգտագործեն հնոտի դիսկուրս. և՛ կշտամբելիս (կոպտություն), և՛ սիրաշահել փորձելիս (քծնանքի նաղլ):

Այդ ուժերն անընդհատ կապավինեն շարժման մասնակիցների գրագիտության բացերին: Որքան ավելի քիչ բան գիտես՝ այնքան ավելի հեշտ է քեզ խաբելը:

Քանի որ այդ ուժերը քիչ գրագետ են ու հնոտի (հետխորհրդային27)՝ նրանք չեն հասկանա շարժման գիտությունը և երբեք նրան չեն տիրապետի: Սակայն նրանք ունեն հսկայական կարողություն և տաղանդ՝ գոյատևելու, վերապրելու, տակտիկական հարցերում՝ հաղթանակների հասնելու: Նրանց չի կարելի թերագնահատել այդ հարցերում:

Լեգիտիմության ճգնաժամը, անվստահության մթնոլորտը թույլ է տալիս պառակտման սադրանքի դիմել անընդհատ:

Սադրանքը գլխավոր գործիքն է շարժման դեմ պայքարում. այն կարող է սահմանափակվել ավելի ակտիվ գործողությունների, թվում է թե անմեղ, դրդման կոչերով, կամ այս կամ այն անձի պախարակմամբ, և այլն: Հիշենք, որ սադրանքը հիմնականում խորհրդային/հետխորհրդային զինանոցի գործիք է: Դրան էր հիմնված ստալինիզմն ու Սովետը: Այդ իմացությունը թույլ կտա սադրանքի ազդեցությունը թուլացնել:

Շարժումը պիտի պաշտպանության համակարգ ունենա սադրանքի դեմ. դրա առաջին քայլն է՝ եթե սադրանք է տեղի ունենում՝ ցանկացած արտասովոր խոսք կամ արարք՝ միանգամից ռեակցիա չտալ, սպասել, զգալ ուրիշների վերաբերմունքը, մտածել՝ հետո նոր արտահայտվել կամ գործել:

Ցանկացած արարքի կամ դիսկուրսի նկատմամբ՝ անշտապ, հապաղած քննադատական մոտեցումը:

Գնահատելիս՝ հենվել արդեն վստահելի անձանց մոտեցումներին, այն էլ՝ միշտ ետին մտքով, քանի որ նրանք էլ կարող են սխալվել կամ հանկարծ անվստահելի դառնալ28:

Շարժում

Շարժումը երկար փորձ է անցել. սկսվել է 1988-ին: 2008-ի մարտի մեկից հետո տեղի ունեցավ հետևյալը.

ա) Պարզ դարձավ, որ ռեժիմը կհեռանա ու կփոխվի միայն արյան դիմաց, իսկ մենք դա չենք ուզում:

բ) Ստեղծվեց Կոնգրեսը, որը որոշ ժամանակ մարմնավորեց քաղաքական օպոզիցիան: Այդ ժամանակ Կոնգրեսը երբեմն շարժում էր, երբեմն փորձում էր ստեղծել ստեղծագործ կառույցներ, սակայն հետո վերացավ որպես ուժ, որ իրական օպոզիցիա է ընկալվում, ու նաև վերացավ ցանկացած այլ նշանակալի քաղաքական օպոզիցիա: Սկսվեց ոչ թե պարզապես քաղաքական ճգնաժամ՝ այլ քաղաքական համակարգի ճգնաժամ, լեգիտիմության ճգնաժամ:

գ) Ստեղծվեցին ոչ քաղաքական կամ մասնակիորեն քաղաքական սոցիալական շարժումները: Շարժումներն ունեն տրամաբանություն, վարքի կանոններ, հաջողության դեպքեր:

Շարժումը չի ուզում ասի, որ ինքը քաղաքական է, քանի որ երկյուղած է ու նաև՝ քանի որ իրոք քաղաքական չէ: Նա շատ ավելի մեծ է, քան քաղաքականը: Նա համընդհանուր է:

Այն չի ուզում ասել, որ ինքը հակառուսական է, քանի որ երկյուղած է ու նաև՝ հակառուսական չէ. նա շատ ավելի մեծ է, քան հակառուսականը, առավել ևս՝ հակապուտինյանը. նա համընդհանուր է:

Դա ինձ հիշեցնում է հայի ու վրացու մասին անեկդոտը: Վրացին մտնում է իր ընկեր հայի առանձնասենյակ ու տեսնում, որ պատին կախված է Մեսրոպ Մաշտոցի դիմանկարը: Վրացին գիտի, թե ով է Մեսրոպ Մաշտոցը, սակայն ձև է թափում, թե չգիտի: Եվ քանի որ ընկեր են՝ հայն էլ չի ուզում ընկերոջը բորբոքած լինել:

– Սա ո՞վ է, – ասում է վրացին:

– Մեսրոպ Մաշտոցը, – դողդոջուն ձայնով՝ ասում է հայը:

– Իսկ ի՞նչ է նա արել, – ասում է վրացին:

– Դե, նա հայոց այբուբենն է հայտնագործել...

– Իսկ է՞լ ինչ է նա արել:

– Էլ ոչինչ, էլ ոչինչ, էլ ոչինչ...

Ասում է հայը՝ ձեռքերն օդում թափահարելով:

Հիմա մերն է.

– Արդյոք դուք քաղաքակա՞ն եք:

– Չէ, չէ, չէ:

– Արդյոք դուք հակառուսակա՞ն եք:

– Չէ չէ չէ:

(Արդյոք դուք հակապուտինյան եք չեն հարցնում, որովհետև դա է՛լ ավելի վտանգավոր է ու այսօր հակառուսականը արտաքին կեղևային պրոպագանդայում արդեն իսկ նշանակում է իբր հակապուտինյան)։

– Արդյոք դուք գրանտակե՞ր եք:

– Չէ չէ չէ:

– Արդյոք դուք մայդա՞ն եք:

– Չէ չէ չէ:

– Արդյոք դուք Ցեռեու՞ եք:

– Չէ չէ չէ:

– Արդյոք դուք հինգերորդ շարասյու՞ն եք:

– Չէ չէ չէ:

– Թե՞, համենայն դեպս, մի քիչ հակառուսական եք...

– Չէ, ինչ ես ասում... Ոչ մի դեպքում...

«Ինձ տուփի կամ շշի մեջ չես մտցնի, ինձ չես հաշվի, ինձ չես խաչի: Ես մայրիկից էլ փախա, հայրիկից էլ փախա, քեզնից էլ կփախչեմ»: Կոլոբոկի պես: Բայց ինչ-որ տեղ առջևում՝ աղվեսը կամ մեկ այլ մանր կրծող թե սողուն կրճտում է իր ատամները. «Իսկ ես քեզ հա՛փ, ու չկաս»:

Լինելով ազգային շարժում՝ շարժումը ոչ միայն խուսափում է «քաղաքականացումից» վախի պատճառով, և նույնիսկ ոչ միայն պատասխանատվության՝ վնաս չբերելու երկյուղածության պատճառով, այլև՝ քանի որ ազգի մեջ յուրաքանյուր ոք մյուսի եղբայրն է ու քույրը, նույնիսկ կեղեքիչը եղբայր է ու քույր: Շարժումն իր համատարած ներողամտությունն ու բարությունն է հայտարարում դեպ նրանք, ովքեր իրեն կոխկռճում են. մի քիչ, ընկերաբար, քրֆում է, բայց հիմնականում՝ շատ-շատ ծաղրում ու առաջարկում ղրաղ քաշվել:

Քանի որ պատմությունն է գալիս:

Նույնն էր և 1988-ին շարժման վերաբերմունքը դեպ կոմկուսը:

Շարժումը չի ընդունում առաջնորդ, չի ընդունում խունտա, չի ընդունում բանակցելու առաջարկ, չի ընդունում և ո՛չ մի հագուստ, ոչ մի ձև՝ ինստիտուցիոնանալու, քանի որ ինստիտուցիաների լեգիտիմության ճգնաժամ է:

Նա չգիտի, ինչպե՛ս որոշումներ կայացնի ու էֆեկտիվորեն իրագործի: Նա նաև չգիտի, ի՛նչ որոշումներ կայացնի:

Նա ծպտվում է իր առաջացման պատրվակի մեջ՝ էլեկտրական հարցի, փորձելով այդ փոքրիկ հարցիկն իր ողջ ինքնություն որպես, ողջ էություն որպես ներկայացնել, կարծես փորձի թաքնվել մինի փեշի մեջ, բիկինիի, սթրինգի... կարծես աչքերին սև դիմակ քաշի ու գնա պարահանդեսի՝ սին հույսով, թե իրեն չեն ճանաչի:

Եվ բոլորը նայում են միմյանց ու հարցնում. ո՞վ է սա: Որտեղի՞ց եկավ: Ի՞նչ է ուզում:

Եվ ինքն էլ լավ չգիտի դեռ այդ հարցերի պատասխանները:

Սակայն այն կա, ոչ մի տեղ չի անհետացել, ու փնտրելու է իր ինքնությունն ու ինքնակազմակերպման ձևերը՝ նոր պայմաններում: Նա պարզապես անձև մասսա չէ: Նա պարզապես ամբոխ չէ, այն էլ՝ խելագարված: Նա կոռումպացված չէ: Նա սադրանք չէ:

Նրան ավելի հեշտ է նկարագրել (և նա գերադասում է այդպես նկարագրվել), ասելով, թե ինքն ինչ չէ՝ քան թե ասելով, թե ինքն ինչ է: Քանի որ ինքը համընդհանուր է:

Լեգիտիմության ճգնաժամը ստեղծում է անոմի՝ անուն դնելու անկարողություն, քանի որ ինչ ավանդական անուն էլ դնես՝ իսկույն վարկաբեկվելու է:

Որքան ավելի բարձրաբերձ, բարձրագոչ, «սուրբ» անուն օգտագործես՝ այնքան ավելի է վարկաբեկվելու:

Դրա համար ստեղծվում են նոր անուններ. «Էլեկտրիկ Երևան», այլ ոչ թե «մայդան»:

Բայց դա առողջ, թեև հիվանդագին անոմի է. դա այն ճգնաժամային հիվանդությունն է, որից ծնվում է նորը:

Ճիշտ ինչպես ով էլ փորձի իրեն առաջնորդ հայտարարել՝ իսկույն վարկաբեկել փորձելու են:

Շարժման ստեղծագործությունը ծնում է «էլեկտրիկ» բառը, իսկ սադրանքի անստեղծագործականությունն ու ծուլությունը՝ փորձում են ետ գցել, ճխտել կաղապարի մեջ, օգտագործելով «մայդան» բառը:

Իսկ այլ սադրիչներ շարժումն օգտագործում են, իրենց թվում է, հօգուտ իրենց պլանների՝ փող ու նվեր կորզել, ցույց տալ, որ իրենք դեմոկրատ են, և կամ՝ Մեծ Օրենքի փոփոխության ծրագրից ժողովրդի ուշադրությունը շեղել:

Սակայն շարժումից չես փախչի:

Այդ ապագան է գալիս: Ապագայից չես փախչի:

Քեզ թվում է, դու քո ու քո ընտանիքի ապագան ես կերտում՝ իսկ իրականում՝ ճիշտ հակառակը. ապագան գալիս է ու քեզ ընդգրկում իր հորձանուտի մեջ:

Շարժումը ձևեր է փնտրում՝ գտնել ու ստեղծել ամենամեծ «խունտան», այն «խունտան»՝ որտեղ կմասնակցի ամեն ոք՝ կամավոր կերպով և որպես ամբողջական ինքնություն: Ողջ ցանցովը մեկ՝ ինստիտուցիոնալ ամբողջությամբ:

Կտրել տարբերությունն օֆիցիալի ու մասնավորի միջև, մասնագիտականի ու դիլետանտականի, կիսատության ու ամբողջության, վերևի ու ներքևի, բաղրամյանի ու քսանվեցի, իշխանության ու էլեկտրականության, յուրաքանչյուր ոք ամբողջանա որպես անհատ ու միավորվի բոլոր մնացած յուրաքանչյուր ոքերի հետ, ու ստեղծվի մի նոր, հզոր, ցանցային, ամբողջական մետաանհատ-ազգ, որտեղ ոչ թե, մորեխի պարսի պես, կորում են անհատների առանձնահատկություններն ու շարժումը դառնում է ամբոխ, այլ ընդհակառակը՝ խաղում են առանձնահատկությունները, ու բազմագլուխ ու բազմասիրտ այդ էությունը՝ առանց հիերարխիաների, սկսում է գործել, առանց բռնության, պատմական արարքներ, որոնք ուղղված են հասարակության բարօրությանն ու ստեղծագործ զարգացմանը:

Առանց հիերարխիկ համակարգվելու, առանց որոշելու, ո՛վ է առաջինը գաղափարն առաջ քաշում, թե ինչ անել, և ո՛վ է հետևում գաղափարին, ո՛վ է այն իրագործում, ո՛վ՝ պաշտպանում, և ո՛վ է այն քննադատում... առանց իմանալու, թե ո՛ր գաղափարներն են ամենաարդյունավետը... հնարավոր չէ տիպական աշխատող ինստիտուցիա ստեղծել, մարդկանց փոխհարաբերության կանոններ ու օրենքներ՝ որոնց հետևելով մինչ այժմ տեղի էր ունենում, թեև ցածր օգգ-ով, սակայն՝ գոնե ինչ-որ առաջընթաց: Լեգիտիմության, վստահության ճգնաժամը թույլ չի տալիս այդ հիերարխիկ համակարգերից, ինստիտուցիաներից, որոնք ստեղծել ու փորձարկել է մարդկությունը մինչ այսօր, ցանկացածն ընդունել որպես մոդել և իրագործել: Գաղափար առաջ քաշողի գլխին իսկույն կտան հենց ի՛ր գործընկերները, քանի որ այլապես, եթե այն ընդունեն ու նրանով առաջնորդվեն, նա ու նրա հեղինակն իսկույն կսկսեն բրոնզանալ: Հետևորդներ առանց առաջնորդի նույնպես մեզ պետք չեն: Ամենքս թող իր հասկացածով իր գործն անի, առանց հավակնելու մարդկանց համախմբել՝ և դա լավագույն ձևն է այսօր, ավլի՛ր ասֆալտը Բաղրամյանի, մի՛րգ բեր սկուտեղի վրա, փողո՛ց դուրս արի և ոչինչ մի՛ պահանջիր, սակայն մենք չգիտենք, թե այդ դեպքում դեպ ուր կգնա շարժումն ու ինչի կհասնի:

Կանգ առնենք, երկյուղածորեն, մեր հասկացածի եզրին:

Շարժումն ապագան է, բայց պիտի դեռ իրեն գտնի: Իսկ ազգը պիտի օգնի, որ մեծ կորուստներ չլինեն այդ ճամփին:

Նոր օրենքներ են հայտնաբերվելու:

Օգոստոս, 2015

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Այդ բառն առաջացել էր «պուպսիկ» և լատիներեն «դենտ» արմատից, այսինքն՝ «փափուկ ատամ». դա «փափուկ ուժ» ձևավորելու գործընթացի կարևոր ակցիաներից մեկն էր:

2 Այդ բառն առաջացել էր «տրոլլ» և «Գանդի» արմատներից՝ երբ պարզ էր դարձել, որ տրոլլները պիտի գանդիական դիսկուրսն աբսորբեն, թե չէ բան չի ստացվի:

3 2015 թ. հունվարին ռուսաստանցի զինծառայող Պերմյակովը Գյումրիում սպանեց յոթ մարդ (Ավետիսյանների ընտանիքը)։

4 Տե՛ս http://gtergab.com/hy/news/essay/about-postmodernism-an-essay-2017-in-arm/146/

5 Տե՛ս Что такое рациональность, http://www.lragir.am/index/rus/0/society/view/40067

6 Տե՛ս http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_fallacies կամ http://psyfactor.org/propaganda.htm

7 Տե՛ս Social Construction of a Conflict. http://gtergab.com/en/news/publicism/social-construction-of-a-conflict-1996-2011/24/

8 Տե՛ս Դավադրության տեսություն. http://am.epfarmenia.am/conspiracy_theory_part-1/

9 Տե՛ս մեկնաբանությունն այստեղ. https://www.facebook.com/groups/IAENASRA/permalink/791902367561187/

10 Առիթով՝ սրա. Viewing Russia From the Inside, by George Friedman. https://www.stratfor.com/weekly/viewing-russia-inside, և սրա. Понять, чтобы убить. http://friend.livejournal.com/1635232.html

11 Տե՛ս Большой проект и его современный контекст: о законе, власти и архаическом сознании. http://gtergab.com/ru/news/essay/the-big-project-and-its-contemporary-context/117/

12 Դրա որոշ պատասխաններ՝ դիտարկված մե՛ր պատկերացրած (նորմալ, զարգացմանը միտված) մարդու տեսակետից՝ տրված են այստեղ. Елена Чиркова, Народ нечаянно нагрянет։ Почему революции застают правителей врасплох. http://kommersant.ru/doc/2353186

13 Տե՛ս այդ պնդումն այստեղ. Minority rules: Scientists discover tipping point for the spread of ideas. https://www.sciencedaily.com/releases/2011/07/110725190044.htm

14 Տե՛ս այդ մասին «Ինչու է մարդն ապրում աշխարհում» էսսեն:

15 Տե՛ս այդ մասին նախորդ ծանոթագրության մեջ նշված էսսեում:

16 Սակայն չխառնենք բնական օրենքը «բնական իրավունք» հասկացության հետ. վերջինս արդարացված չէր լինի, թե չլիներ մեծ պրոյեկտը, որ նկարագրված է նախորդ ծանոթագրության մեջ նշված էսսեում:

17 Տե՛ս այդ մասին «Ազգը պետությունից շատ ավելի մասշտաբային գտնվեց». http://gtergab.com/hy/news/media/the-nation-proved-to-be-much-more-significant-than-the-state/93/

18 Ռիզոմայի մասին տե՛ս այստեղ. http://www.epfarmenia.am/wp-content/uploads/2017/01/Armenia-3.0_Part-1_Transcript_English_December-7-2016_final.pdf էջ 4-5 և այստեղ. http://www.epfarmenia.am/wp-content/uploads/2017/03/Armenia-3.0_Part-8_transcript_English_March-14-2017_final_published-on-March-30-2017-1.pdf էջ 1-2։

19 Տե՛ս «2014» էսսեն։

20 Երբ Սերժ Սարգսյանը հայտարարեց, որ չի ստորագրելու Եվրոպական Միության հետ պայմանագիրը, այլ ընդհակառակը, ստորագրելու է Ռուսաստանի և այլոց հետ Եվրասիական պայմանագիրը:

21 Տե՛ս այդ հարցերի վերլուծությունը (բուրգաստանյան նորալեզվի առանձնահատկությունները) «2014» էսսեում:

22 Հիերարխիկ բուրգի ու ցանցի մասին տե՛ս http://gtergab.com/hy/news/media/interview-on-hierarchies-versus-networks-2014/67/

23 Տե՛ս խունտան որպես ձգտում դեպ դեմոկրատիա քննարկված այստեղ. http://gtergab.com/ru/news/media/banditism-and-pillage/97/

24 Այդ իմաստով նախագահի համազգային ընտրություններից հրաժարվելն արտաքնապես առաջադեմ քայլ է Հայաստանի համար, եթե միայն այն չի արվում ճիշտ հակառակ նպատակով:

25 Օրենքների և ապագայի գուշակման մասին տե՛ս այստեղ. http://gtergab.com/ru/news/methodology-2/the-future-the-fight-for/111/

ինչպես նաև այստեղ. http://www.gtergab.com/ru/news/essay/the-big-project-and-its-contemporary-context/117

26 Դավադրությունների տեսության մասին տե՛ս http://am.epfarmenia.am/conspiracy_theory_part-1/ և http://am.epfarmenia.am/conspiracy_theory_part-2/

27 Հետխորհրդային ճգնաժամի մասին տե՛ս այստեղ. http://gtergab.com/ru/news/essay/the-three-crises-and-the-three-constituting-parts-of-the-big-project/136/

28 Վստահության մասին տե՛ս http://am.epfarmenia.am/how-to-withstand-the-information-flow-gevorg-ter-gabrielyan/

Գևորգ Տեր-Գաբրիելյանը ծնվել է 1964 թ. Երևանում: Առաջին պատմվածքը հրապարակել է 1980 թ. «Գրական թերթում»: 2012 թ. լույս է տեսել նրա հայերեն գործերի առաջին ժողովածուն՝ «Հրապարակ նկուղ»: Սույն գիրքը նրա 2012-2017 թթ. գրված և մասամբ մամուլում հրապարակած արձակի և էսսեների հատընտիրն է:

Gevorg Ter-Gabrielyan was born in Yerevan in 1964. He published his first short story in 1980. In 2012 a collection of his fiction and essays, “Square Cellar”, was published. The current collection contains fiction and essays, written in 2012-2017 and partly published in the on-line media. The reader can find two of his works, The Yatagan Syndrome and The ‘Godless’ Movie Theater in English translation via this link: http://gtergab.com/

Геворг Тер-Габриелян родился в 1964 г. в Ереване. Его первый рассказ был опубликован в 1980 г. В 2012 г. была издана коллекция его произведений, статей, переводов и эссе, «Площадь подвал». Данный сборник содержит прозу и эссе, написанные в 2012-2017 г.г. и частично опубликованные в прессе. Читатель может ознакомиться с двумя его произведениями, переведёнными на русский язык, «Синдром Ятагана» и «Кинотеатр «Безбожник», на данном сайте: http://gtergab.com/

Գևորգ Տեր-Գաբրիելյան

անաստված

կինո

թատրոն

Երևան 2018