Գևորգ Գիլանց

թARS — ՄԵՏԱ

ստեղծագործություններ

Երևան — 2016

ՀՏԴ 891.981 Գիլանց
ԳՄԴ 84Հ

Խմբագիրներ՝

Դավիթ, Գուրգեն, Լևոն, Արքո
և բոլոր ընկերներս

Գիլանց, Գևորգ

ARS — մետա: [Ստեղծագործություններ] / Գ. Գիլանց։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի), կազմը՝ Վ. Ասրիևի։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2015.— 120 էջ:

Ժողովածուն տարասեռ ժանրերով, տարբեր կառույցներով ու պատումի տարաբնույթ խաղարկումներով ամբողջացող կենսատարածք է: Ավելի քան տասը տարի տևած գրողական իր լռությունը Գևորգ Գիլանցը փոխհատուցում է բոլորովին նոր հուն մտած և ինքնատիպ մտածողության որակով՝ թե՛ բանաստեղծական տեքստերում, թե՛ արձակ պատումներում:

ԳՄԴ 84Հ

eISBN 978֊9939֊0֊1703֊7

ISBN 978֊9939֊51֊676֊9

© Գիլանց Գ., 2014

© Յավրուհրատ, 2016

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Սովորաբար այստեղ գրում են, թե հեղինակը երբ է ծնվել, ինչ կրթություն և քանի գիրք ունի, ինչքան հանճարեղ է, համեստ ու «պուպուշ»։

Որպես սովորույթները միայն մասամբ հարգող մարդ, ասեմ. անունս կա շապիկի առաջին էջին, ծնվել եմ 1966 թվականին, գավառական քաղաքի խուլ ու նեղլիկ նրբանցքներից մեկում, ուր մարդկայնության շռայլ ու զորեղ ոգին էր թևածում։

Ապրում եմ՝ աշխատելով արժանի լինել այն ամենին, ինչ ստացել եմ Կյանքից իբրև ընծա։ Հասցրել եմ ավարտել ԵրՊԻ Կիրովականի (Վանաձորի) մասնաճյուղի շինֆակը, Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրական ինստիտուտի բարձրագույն դասընթացները, բազմիցս ներսուդուրս եմ արել՝ փառատոններ, գրական համաժողովներ, բայց ոչ մի տեղ չեմ գտել այն, ինչ կար մեր նեղլիկ ու խուլ նրբանցքում, ուստի՝ փորձում եմ փրկել այդ ամենը գոնե որպես տեքստ։

Թարգմանություններս և նոր ստեղծագործություններս տեղադրում եմ այստեղ՝ gilants.wordpress.com

ԱՍՏԾՈ ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ԿՇԻՌԸ

Ամենամեծ ձգողականությունն ունեն նորածինները... Նրանց մեջ դեռևս մեծ է Աստծո տեսակարար կշիռը... Հետո մանուկն աճում է, մեծանում, բայց Աստծո տեսակարար կշիռն սկսում է օրըստօրե պակասել, քանի որ ի տարբերություն ֆիզիկական մարմնի բնականոն աճի, հոգևոր մարմինն ինչ֊որ պահի դադարում է աճել...

Թվում է՝ սնվելով մշակույթով՝ մարդու հոգևորն էլ պիտի աճեր, բայց...

Երևի հենց այդ պատճառով կարոտում ենք, ուզում ենք փախչել, վերադառնալ մանկություն... Ոչ թե այն պատճառով, որ այնտեղ անհոգ էինք, այլ՝ որ այնտեղ ամեն բան մաքուր էր, տաք ու լուսավոր, ու «ամպի չափ» մեծ էին ամպերը, սարերը, ծառերը...

լույս ու տաք էր

* * *

Ծառերը...

Հսկա, երկնաքեր...

Սոճիները խուտուտ էին տալիս

Երկնքի ոտնաթաթերը։

Գերանաշեն, անմեխ էին

Տայգայում ծվարած տները։

Չգիտեմ, արդոք երա՞զ էր,

Թե նախորդ գոյության մի հուշ,

Բայց հաստատ հիշում եմ՝ կին էի...

Սարաֆան էր հագինս՝

Ասեղնագործ ու ճերմակ։

Տղա ու աղջիկ՝ թևանցուկ

Շրջում էինք փողոցում,

Երգում, տնից տուն էինք անցնում...

Հետո բացվեց ինչ֊որ դուռ,

Ուր մազախռիվ, արջակերպ

Ինչ֊որ դեմք էր գոռում...

Հետո շողշողաց կացնի շեղբն ու

Տաքացավ ճակատս...

Անկամ թուլությանս միջով

Աշխարհը հալվեց, թուլացավ,

Ու իրար լուծվելով՝ հոսեցինք

Ես, կացինը, ծառերը, ձյունը, արևը...

Հետո արթնացա մեր տան մեջ.

Աշխարհը մասամբ պնդացել,

Մասամբ դեռ հոսում էր.

Կլանում էի

Մորս կաթի հետ...

լույս ու տաք էր

* * *

Մեր տանն ամեն ինչ գունեղ էր,

Լույսը շոյող էր, փափուկ,

Մեր տան դեռ միակ սենյակում

Ես էի՝ ձեռքիս ինչ֊որ փայտ, ու

Սենյակի տարբեր ծայրերում՝

Ծնողներս։ Մայրս ասաց,

Որ փայտը տանեմ պապային։

Դեռ տեղ չհասած՝

Հայրս թե՝ «տար մամային»...

Երրորդ թե չորրորդ անգամ,

Երբ ուղարկեցին միմյանց մոտ,

Վիրավորված կանգնեցի,

Փայտը դեն գցեցի ու...

Մայրս ծիծաղեց ու գրկեց ինձ։

Լացի հետ ուզում էի ասել՝

«Եթե ուզում եք՝ քայլեմ՝ ասե՛ք,

Կքայլեմ, բայց էդ փայտն

Ինչի՞ եք ձեռքս տվել,

Ախր ոչ մեկիդ պետք չի»։

Ուզում էի ասել, բայց...

Երևի դեռ խոսել չգիտեի...

լույս ու տաք էր

* * *

Մեր տան

Նկուղ տանող ճամփան

Փորել լայնացրել էին,

Ու նկուղափոսի գլխին կախված

Դեռ անբազրիք պատշգամբի եզրին

Կանգնած էր մայրս՝

Մեր մանկապարտեզի «ընկեր մաման»...

Պատմում էր տատիս, որ ես

Համ խելոք եմ, հանգիստ ու անչար,

Համ էլ տարիքիս անհամեմատ՝ ուժեղ,

Ու երբ երեխեքը հոգիս հանում են,

Խփելու տեղակ գրկում, սեղմում եմ,

Ու թողնելուց հետո ընկնում են շնչատ։

Դրա համար ականջս քաշում է, բայց...

Ոգևորված մոտեցա, ասացի.

«Ուզո՞ւմ ես՝ քեզ գրկեմ֊բարձրացնեմ»։

Ժպտաց, շոյեց գլուխս,

«Հա,— ասաց,— քե՜զ տեսնեմ»...

Գոտկատեղից էի ախր, ի՜նչ իմանար...

Հիշում եմ, որ բարձրացրի։

Հետո հարայ֊հրոց էր, իսկ ես՝ մենակ,

Աշխարհը դատարկ էր ու փակ...

Իրիկունը լսեցի հորս ձայնը, որ ասաց,

Թե կոտրվածքը ծանր է,

Բայց վտանգն արդեն անցավ։

Հետո Ասյա տոտան ինձ գտավ

Մահճակալի տակ,

Ուր տատի հնամաշ ճամպրուկն էր

Ու մի քանի փոշոտ պարկ։

Գրկեց, շոյեց գլուխս ու ասաց.

«Համա թե ուժով ես,

Բան չկա, բալես, մաման շուտով կգա»։

Հետո շուռ գալով մեկուսի շշնջաց.

«Հիսո՜ւս քեզ Քրիստոս,

Քիչ մնաց էղնեինք խայտառակ»...

լույս ու տաք էր

* * *

Լույս ու տաք էր։

Շուրջբոլորս ողողված էր լուսուտաքով։

Ոչինչ չկար՝ բացի միակ, երկինք տանող

Անձեռակերտ աստիճանից՝

Ճերմակ նյութից, ոլոր֊մոլոր,

Քարից էլ պինդ ու հաստատուն...

Լուսե մշուշ։

Ոչ մի շշուկ։

Ոչ մի վանող ներկայություն...

Լռությունից միշտ սարսափող էությունս

Համակված էր տաք լռությամբ...

Բարձրանում էինք ընտանիքով՝

Ծնողներս, ես, քույրիկս ու եղբայրս։

Որոշեցինք երեխեքով «մրցում կպնել»

Ու վազեվազ բարձրանում էինք։

Փոքր֊ինչ մեծ էի՝ առաջ անցա,

Լոկ քրոջս ձայնն էի լսում.

«Էսա, հասա, հասա, հասա»...

Ոչ մի քամի, ոչ մի ստվեր,

Միայն ամպեր՝ փափուկ ու տաք,

Ու վեր տանող աստիճաններ...

Ետ նայեցի՝ ոչ ոք չկար։

Պապանձվեցի մենության մեջ,

Չէի վախենում, բայց լաց եղա։

Մեկ էլ եկավ ճերմակազգեստ

Ու լուսահեր բարի մի պապ,

Ասաց. «Մի՛ լա,

Ձերոնք հրեն բարձրանում են,

Արի՝ ցույց տամ»...

Ձեռքս բռնեց ու գնացինք

Ոչմիբաների վրայով, միջով, տակով...

Տեսա՝ մերոնք բարձրանում են։

«Համոզվեցի՞ր,— պապիկն ասաց,—

Դե բեր գնանք, իրենք կգան»...

Ու գնացինք

Ոչմիբաների վրայով, միջով, տակով...

Որոնք «Է»ին...

Լույսի փափուկ ամպիկները

Մազերիս հետ խաղում էին...

«Դե վե՜ր, զարթնի՜ր, վե՜ր կաց, բալես,

Վե՜ր, գնում ենք մանկապարտեզ»...

Մեր տունն էր ու մորս ձայնը,

Լույս ու տաք էր։

լույս ու տաք էր

* * *

Մանկապարտեզն ուներ պարտեզ,

Ուր մեր դայակ Ցողիկ տատին

Ցանում էր համեմ, կոտեմ, սեխ...

Ծառեր կային, դրանց տակ՝ սինձ ու սեզ,

Բայց մեզ արգելում էին մտնել

Մանկապարտեզի պարտեզ...

Ունեինք վարիչ՝ Նվարդ Մանուկովնան,

Դաստիարակներ՝ «ընկեր Մաման»

Ու Գոհար Գրիգորևնան,

որը հաճախ էր պնդում,

Որ մենք անդաստիարակ լակոտ ենք,

Իսկ մենք մտածում ու չէինք հասկանում.

«Բա ինքն ո՞ւմ է դաստիարակում»...

Հետո մեր խելառ Ալեն մեկեն խեղճացավ,

Լուռ ու մռայլ էր։

Բզում բրթում էինք, որ զարթնի,

Իսկ մեզ անընդհատ կոթում էին.

«Չեղավ, մի՜ խփեք, չե՞ք խղճում,

Չէ՞ որ էլ մայրիկ չունի»...

Մայրը գնացել էր տանից...

Հետո Ալեն՝ Ալեքսանը,

Դարձավ չլսող, կռվարար...

Խղճում էին, ձայն չէին հանում,

Բայց Գոհար Գրիգորևնան,

Երբ Ալեն չարություն էր անում,

Բոլորից թաքուն բռնում էր

Ալեի շրթունքն ու քաշելով ոլորում...

Բայց Ալեն, ինադու, ավելի չար էր դառնում...

Գրիգորևնան՝ ավելի...

Շրթունքը հաշմվեց, կախվեց...

Կախված պռոշի պատճառով

Ալեին «լալոշ» էինք ասում...

Հետո միասին քայլեցինք

Պատանության, ջահելության միջով,

Ինչեր ասես չարեցինք...

Ալեն այդպես էլ կարգին չհաշտվեց

Ո՛չ մոր հետ, ո՛չ հոր՝ Քերոբի։

Չամուսնացավ։

Հոր տունը կիսեց

Ու ապաստան էր տալիս բոզ ու որբին։

Անվերջանալի արկածները

Նրան գամեցին շշին,

Ու մի օր էլ նրան գտան

Կապույտ կամրջի տակ՝ ջնջխված...

Մահից մի քանի տարի առաջ

Ուռենի էր տնկել վաղուց

անջուր առվի թմբին,

Եվ ուռենին կպել էր...

Մի օր ասաց.

«Էս ուռենին տնկելիս վրես խնդում էին,

Ասում էին՝ ղռե՜րը տար, ավելի հեշտ կկպչի...

Կպցրի։

Կպավ, բայց ծուռ էր աճում։

Ասում էին՝ ըտենց էլ ծուռ կմնա, ուշ է...

Դե հիմի տե՞ս»...

Հետո նայեց երկնքին գորշ

Ու տխուր շշնջաց. «Վերջը, ախպերս,

Ըտենց էլ ծուռ մնաց

Էս անտեր պռոշս»...

լույս ու տաք էր

* * *

— Ախչի՛, էն ծռերին ասա՛ հայաթ մտնեն, Զավենը որ եկավ է՜... Չափար չմնաց...

Տատս էր։ Նայում էր փողոցում գնդակ տշող մեր պարսին ու բարի, բայց խիստ հնչերանգով հրահանգում էր հարսին.

— Ախչի, շուտ արա, կերան է՜, կերան, հո երեխա չեն՝ կրակ ու պատիժ են։

Հետո նայում էր գնդակի հարվածից վնասված դույլին, օջախի՝ ինձ ու եղբորս թուր ծառայած խաչերկաթին, ու քթի տակ մռմռում. «Էս անտերն ինչի՞ ծռվեց»...

Մի իրիկուն հորեղբորս պատի տակ նստած էր հարևան Գոհարի հետ, ասաց.

— Է՜հ, աշխարհ֊աշխարհ, էն Փառոյի Ջուլիկն էլ ճամփեն ծռեց։

— Էստեղ չի մնա, կերթա քաղաք,— երկրորդեց Գոհար տատին...

Քաղաքն ամեն ինչ ծռում էր, խեղում... Քաղաքն ամենակուլ վիշապ էր, տարածին հետ չէր տալիս, իսկ բոլոր, բոլոր ճանապարհները տանում էին...

թARS֊մեTա

ԲՈԼՈՐ ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐԸ ՏԱՆՈՒՄ ԵՆ

Զարմիկիս արդեն որերորդ անգամ խոստանում եմ տանել Երևան։ Ընդամենը քառասուն րոպեի ճանապարհ է, բայց ամեն անգամ մի պատճառ եմ գտնում, որ չտանեմ։ Նայեց, հասկացավ, որ էս անգամ էլ չեմ տանելու, ասաց.

— Հոպար, բա ե՞րբ ենք գնալու Թումանյանի թանգարան, Մատենադարան...

Հարևանս միջամտեց.

— Արդեն մեծ տղա ես, հերիք չի՞ երազես, մի քիչ մեծացի։ Երևանում հիմի լավ գործեր պիտի ման գաս, ոչ թե...

Զարմիկս նեղսրտեց, բայց իրենից մեծին չհակաճառեց։

— Էս անգամ հարմար չի,— ասացի,— հետո։

Խոստումը չկատարած մարդու ծանրացած սրտով լուսադեմին դուրս եկա։

Մատենադարա՜ն, Թումանյանի թանգարա՜ն...

Մատենադարանը Երևանում է, բայց Մշո ճառընտիրը, Հեթում Բ արքայի ճաշոցն ու ձեռագիր մատյանների մեծ մասի ստեղծումը Երևանի հետ կապ չեն ունեցել։ Գրիչներն ու ծաղկողներն էլ (գուցե չնչին բացառություններով) Երևանում չեն ապրել։ Փարաջանովն էլ։ Խաչատրյանն էլ։ «Հովհաննես Թումանյանը ժամանել է Երևան ընդամենը 5 անգամ՝ շատ կարճ ժամանակով: Ամենաերկարը՝ 1921թ. մարտի 20֊ից մինչև ապրիլի 19֊ը։ Տնային կալանքի տակ է եղել...»։

Զարմիկիս ո՞նց բացատրեմ, որ Պանթեոնում հանգրվանածների մեծամասնությունը Երևանո՛ւմ չի կայացել, Երևա՛նն է կայացրել, որ ժամանակին ինձ էլ մագնիսի պես ձգել է այն Երևանը, որը Մեծ Երազողների՝ Արգիշտի արքայի, Թամանյանի, Սարյանի, Բաբաջանյանի նյութականված երազանքն էր, որ հեռուստատեսությամբ երևացող Կենտրոնն իր լուսավորված շենքերով ու զբոսայգիներով՝ քաղաքի շպարն է, որ իրեն ձգող Երևանը նաև Գառնին է, Գեղարդն է, Տաթևն է, ձեռագիր մատյաններն են, էպոսն է, հայրեններն են... Ո՞նց բացատրեմ, որ Երևանը մեծ Երազողների արդեն միսուարյուն առած երազանքն է, որ ուրիշի երազանքի մեջ սեփականը գտնելը՝ ծուղակ է, որ շատերն են իրենց երազանքի հետևից եկել, բայց ընկել են բետոնե վանդակների ծուղակը, ինչպես մեր «մայլի» Սամվելը, Սերոժը, Ռուբիկը...

Իրենց երազանքի անսանձ ձիերին կապեցին քաղաքի բետոնե բներում և Երևանի առօրյան հիմա լափում է դրանց նաշերը։ Ու մնաց լոկ անսահման կարոտը... Ու էդ կարոտն է մեղավոր, որ բազմահարկերի բակերը պատառիկների բաժանված՝ ցանկապատվել են, ինչպես գյուղերում, ինչպես մեր փողոցում, որն անուն չուներ...

Հիմա մեր փողոցն ունի անուն,

Անգամ ազգանուն,

Բայց մեկ է՝ իսկական անունը այլ է...

Ուրիշ համուհոտ, ուրիշ բույր ունի

Օտարահունչ «մայլեն»,

Որ այն ժամանակ անուն չուներ՝

Միայն համար...

Այն էլ՝ նրա համար,

Որ փոստատար Հայկուշին լիներ հարմար...

Ուսին՝ «դերմատինե» պայուսակ,

Վզին՝ պիոներական վզկապ,

Խրոխտ կեցվածքով՝ կուրծքն առաջ,

Միշտ «վռազող», չանթերով...

Հայկուշ տոտան խոսում էր արագ֊արագ,

Հեռագիր լիներ թե նամակ՝ ձայնում էր.

«Հարևա՜ն, մաղարի՛չ, մանեթս տո՛ւր»...

Երբեք ոչինչ չէր վերցնում...

Մտնում էր տուն,

Մի բաժակ թեյ կամ օղի էր խմում

Ու քստքստոցով արագ հեռանում։

Ամռան շիկացած երկինք էր

Ու տատիս ծանր երկանքը.

Ուրիշ ձավար չէր ուտում...

Ձավարը ծեծում էինք Գևորենց սանդում,

Փայտե «կվալտով»՝ հսկա թակ...

Խաշած ցորենի բուրմունքը գոլ՝

Կախարդելով տանում էր բակից֊բակ.

Մեր «մայլեն» դառնում էր չորացող ձավարի

Կարկատաններով պատված ներքնակ...

Հետո հավաքվում էին՝ ջահել բազուկներ,

Թաքուն ժպիտներ, կատակ,

Պրկված մկաններ ու խեղճ, հուսահատ,

Անընդհատ տնքացող փայտե թակ՝

«Փակ, փակ, փակ»...

«Տիկ֊տակ, տիկ֊տակ, տիկ֊տակ»...—

Ժամացույցն ինձնից գողանում է ձայնը,

Որ հանում էին սանդն ու

Փայտե թակը...

Մեր մայլեցի Սամվելի տղա Վանիկը քաղաքում լավ անուն ուներ։ Ասում են՝ Վանիկից վախենում էին. անընդհատ «ռազբորկեքի» մեջ էր, խաղում էր, փողեր էր վերցնում֊տալիս... Հետո՝ ավտովթար... Լավ հարբած էին եղել...

Էդ նույն ժամանակ, երբ Վանիկն արդեն «ռազբորկեքի» մեջ էր ու երազում էր մեծ գործեր անելու մասին, մենք մեր «ռայոններում» նստած երազում էինք աշխարհը նվաճել մեր գյուտերով, մրցանակներ ստանալ, որ ամենուր հնչի Երևան անունը...

Գլուխս մերձքաղաքային երթուղայինի ապակուն հենած՝ նիրհում էի։ Մեքենայի կանգնելը հուշեց, որ հասել ենք։

Քաղաքներն էլ կնոջ նման են։ Շպարազատ, իսկական դեմքը կարող ես տեսնել միայն առավոտյան, երբ քնից դեռ նոր է արթնանում... Էդ մի ժամանակ էր, քաղաք իմ, որ այտերդ վարդագույն էին ու շողշողում էիր առողջությամբ, էդ մի ժամանակ էր, որ քեզ միայն սեր էին խոստովանում... Հիմա՝ լուսադեմին, դեմքիդ տհաճությամբ եմ նայում, ինչպես ժամանակից շուտ մաշված գավառական այս պոռնիկին, որ տանը չի հասցրել շպարվել ու հիմա, քանի դեռ երթուղայինը կանգնած է, հապճեպ շպարվում է, թեև լավ գիտի, որ շպարը բնական գեղեցկությունը լրացնում է, ոչ թե փոխարինում։

Ներքաղաքային երթուղայինը սպասում էր՝ իր հինգ֊տասը րոպեն լրանա, որ շարժվի։ Մտքերը, մեղուների բզզացող պարսի նման, հանգիստ չէին տալիս. «Իշխանական վերնախավը սրբություն չունի, երկիրը հոգեվարք է ապրում. մականունավոր ԱԺ, քրեական բարքեր, արտագաղթն ահագնացող չափերի է հասել...»։

Ետնամասում նստած երկու երիտասարդ սկսեցին բարձր խոսել.

— Ավո ջան, շուտ ե՞ս էկել։

— Էրկու շաբաթ։

— Գործերը լավ չէի՞ն։

— Դեպորտ արին։ Բռնվանք։

— Նորից էթալու ձև ես գտնելո՞ւ։

— Հա, ստե անելու բան չկա, ստե մնամ՝ ի՞նչ անեմ, լապատկի պոչ բռնե՞մ...

— Ճիշտ էլ կանես... Մինիստր ծանոթ ունեինք, ասում էր՝ «գնալու եմ, սա երկիր չի, գնալու եմ մի կարգին երկրում նորմալ ապրեմ»... Բայց գիտե՞ս ի՜նչ հայրենասեր մարդ էր, ի՜նչ պատմություն գիտեր, հիանում էր մեր թագավորների խելքով, գործերով... Է՜, երկիրդ երկիր չի...

Նայեցի խոսողներին. հագուկապից ու թաղի տղերքի մասին հարցուփորձից հասկացա, որ իրենք Երևանի այն բնիկներից են, ում պապերը, կամ հայրերը քաղաքի բներում վարձով ապրելն ու քաղաքի ծայրամասերում կառուցվող թաղամասերի շինարարություններում «լապատկի» պոչ բռնելն ամոթ չեն համարել, մենակ թե մի տուն էլ իրենք ստանան ու ստիպված չլինեն «ռայոնում» ծվարած իրենց գյուղը դառնալ, որտեղից նրանցից շատերն ուղղակի փախել էին...

Նյարդերս տեղի տվեցին։ Իջա, որ տհաճ պատմության մեջ չհայտնվեմ։ Անձրևի կաթիլներից փոքրիկ պղպջակներ գոյացան, մոտավորապես՝ զրուցող երիտասարդների երազանքների չափ։ Երթուղայինը բացեց թևերն ու մորթվող խոզի պես խռխռալով թռավ դեպի զրուցող տղերքի երազանքը՝ որևէ կուշտ ու բարեկեցիկ երկիր։ Ավտոկայանը մռայլ է։ Դիմացի հեռավոր բլրին Արգիշտի արքայի հիմնած ամրոցն է՝ Էրեբունին։

Սկզբում Արգիշտին հիմնել է ամրոցը. «Խալդ աստծո մեծությամբ Արգիշտին՝ Մենուայի որդին, այս անառիկ ամրոցը կառուցեց և անվանեց Էրեբունի քաղաք՝ ի հզորություն Բիայնա երկրի և ի սարսափ թշնամիների...»։ Դե իսկ հետո հավանաբար իշխանությունն անցել է ավելի «դելավոյ», երևի նաև մականունավոր տղերքի ձեռքը։ Նրանք իրենց իշխանական մեծ ժողովների ժամանակ խորին ակնածանքով «ցիտել» են արքայի արձանագրությունը, անկեղծորեն հպարտացել և մեծ ու փոքր հրապարակներում հայտարարել են, որ Արգիշտի արքայի հետնորդներն են, այն արքայի, որ կառուցեց Էրեբունին «ի հզորություն... և ի սարսափ...»։

Հետո նրանց միջի ուսյալները գնացել են աշխարհին պատմեն իրենց Բիայնայի, իրենց Խալդ աստծո զորության մասին։ Հասել են աշխարհի հեռավոր անկյուններն ու զարմացած ետ եկել. պարզվել է, որ էնտեղ էլ մեծամեծ գործեր են արվել, դեռ ավելի մեծ...

Խորհել ու հասկացել են, որ եթե ուրիշները կարողանում են բազմազգ ու ավելի մեծ կայսրություն կառավարել ու շա՜տ հարուստ լինել, ապա մեզ մոտ էլ դժվար չի լինելու։ Սկսել են էնտեղի առաջադեմ փորձը ներդնել... Հետո, երբ գողոնով հարստանալու, մսխելու և լափելու բան չի մնացել, ասել են՝ «երկիրդ երկիր չի...», և տունուտեղով, ծառաներով ու ճորտերով գաղթել են աշխարհի չորս ծագերը՝ գաղթի երկարուձիգ ճամփեքին մեծարելով Արգիշտի արքային, անկեղծորեն հիանալով նրա ռազմավարական մտածողությամբ, հեռատեսությամբ, խորհելով Խալդ աստծո մեծության մասին...

Երևա՛ն, ես իրոք ուզում եմ հասկանալ, թե ո՞նց եղավ, որ ի տարբերություն Հռոմի, որից, համաձայն քարագիր ծննդականիդ, մեծ ես 29 տարով, բոլոր ճանապարհները ոչ թե բերում են դեպի քեզ, այլ տանում են քեզնից հեռու։ Քո անառակ որդիները ոչ թե ժառանգությունը մսխում ու նոր են վերադառնում, այլ օտարության մեջ ժառանգություն են դիզում։ Հետո վերադառնում են... Լավագույն դեպքում՝ որպես զբոսաշրջիկ։ Բայց գալիս են նաև՝ ինչպես վախկոտ հարբեցողը, որ տանն է միայն առյուծ կտրում, ու գիտի, որ միայն սեփական մայրն է իրեն հանդուրժելու, իր անճար, խեղճ, «ջիգյարին» գերի մայրը։

Գալիս են ուժ հավաքած, օտարացած, իրենց հետ բերելով օտարի «առաջավոր փորձը»... Ու հանկարծ պարզում են, որ տանից այդպես էլ դուրս չեկած «առակավոր» որդիներն էլ իրենցից պակաս «առաջադիմական» չեն... Ու դու, Երևա՛ն, կծկվում, հպատակվում ես քո ծնած ու սնած որդիներին, ու անխոս մաքրում նրանց փսխուքն ու կղանքը...

Մտախոհ քայլում էի դեպի Կենտրոն։ Ջահել օրերիս երազանքների մեծ մասն այստեղ էր ծնվել։ Այստեղ քաղաքի փոքրիկ չափերին համահունչ, հին, գողտրիկ շենքեր էին՝ ճարտարապետական հուշարձաններ՝ երկհարկանի, եռահարկ։ Նրանց հնաբույր պատերը մագնիսի պես ձգում էին, խոստանում մոռացված գաղտնիքներ ու հին պատմություններ պատմել, որոնք մարդկային հիշողությունն արդեն կորցրել էր... Բնակիչների մեծ մասն՝ այդ շենքերը կառուցած անվանի գերդաստանների հետնորդներ էին, մի տան նման՝ դուռ դռան վրա ապրում էին՝ իրարից բամբասելով, կռվել֊բարիշելով, ուրախանալ֊տխրելով...

Վերջին անգամ, երբ իշխանության եկան «առաջադիմականներդ», իսկույն գործի դրեցին իրենց սերտած «առաջավոր փորձը», որի միակ իմաստն ու պահանջը փող դիզելն էր։ Իսկ փողը քաղաքի սրտում էր՝ այդ հին հուշարձան֊շենքերի զբաղեցրած տարածքը... Հո իզուր չէ՞ր, որ իրենցից քաղաքի պետքերի համար փող ուզող քաղաքապետին ասին՝ «դու փողի վրա նստած ես՝ մեզնից ե՞ս փող ուզում»...

Սկզբում քանդեցին հնաբնակ քաղաքացիների միասնությունը. մեկին (տերովին) խոստացան նույն տեղում համարժեք բնակարան տալ, երեքին՝ համարժեք փոխհատուցում (սրանք կիսով չափ տեր ունեին), մնացածին (ըստ իրենց՝ գիլափային)՝ սկսեցին վազեցնել տարբեր ատյաններ՝ ունեցած միջոցներն անպետք թղթերի վրա ծախսելու...

Քաղաքի դիմադրելու կամքը ճաք տվեց. նախկինում դուռ դռան, սիրտ սրտի ապրող մարդիկ սկսեցին միմյանց չվստահել, իրենց հարցերն առանձին֊առանձին լուծել։ Դրանից հետո պիտի ճաք տային հուշարձան֊շենքերի պատերը...

Մարդիկ փորձեցին դիմադրել, բայց արդեն ուշ էր, ապարդյուն. նրանց վտարում էին պապենական տներից ոստիկաններով, ծեծուջարդով... Ճռնչալով, մեկը մյուսի ետևից սկսեցին փուլ գալ հինավուրց պատերը, որոնք թե՛ վիշտ էին տեսել, թե՛ ուրախություն, թե՛ օրհնանք, թե՛ անեծք... Իմաստուն այդ պատերը ժամանակի հետ վիշտն ու անեծքը խոր թաքցրել էին իրենց ծալքերում՝ քարերի արանքում։ Հիմա, երբ էլ չէին թողնում քարը քարին մնա, այլևս անհնար էր կանխել, որ հին անեծքն ու վիշտը դուրս չհորդեն, չխառնվեն ահռելի քանակով նոր անեծքին, վշտին, ողբ ու կոծին...

Պատերն ընկան, բայց հսկայական այդ սև զանգվածը ուրվականի պես կախվեց֊մնաց սովոր տեղում, չհեռացավ։ Իսկ հետո, երբ կանգնում էին Հյուսիսայինի պատերը, այդ սև զանգվածն իր համար նոր օթևան գտավ, բայց այս պատերն արդեն իմաստուն քարերից չէին, մոնոլիտ բետոն էր, պահվելու տեղ չկար...

Վերջերս սկսեցին քննարկել, թե ինչու Հյուսիսային պողոտայում բնակարան չի վաճառվում։ Մի հոդված էլ ես գրեցի՝ շեշտելով էդ սև զանգվածի առկայությունը։ Մեծ պաշտոնյայի օգնականը հրավիրեց սուրճ խմելու։ Ընթացքում քմծիծաղեց. «Ապե, էդ ինչե՞ր ես գրում, ի՞նչ հեքիաթներ ես պատմում»... Գնալիս հետահայաց նետեց. «Դու Հյուսիսայինի ուղղելի թերությունները ցույց տուր, գրի որ կայանատեղի չկա, կանաչ տարածքներն են պակաս... Դրա ձևը կգտնենք, բայց էդպես մի՛ գրիր, գիտե՞ս ինչ փողեր են ներդրված»...

Հասել էի Հյուսիսային պողոտա։ Սևամած այդ զանգվածը սկսեց ճնշել անասելի ուժով, ստիպեց առանց մտածելու շրջվել ու փախչել մեղքի մեծ գիտակցումով. «Ինչո՞ւ, երբ այստեղ կարիքս կար՝ չեկա օգնելու, չեկա, որ գոնե երբեմնի երազներս ապրելու իրավունք ունենան։ Սրանք ե՞րբ եկան, մեր մե՞ջ ծլեցին, թե՞ դրսից եկան... Եվ ինչո՞ւ եկան»...

Բայց նրանք չէին կարող չգալ։ Երևան, դու նայադի նման հեռվից հմայում, կանչում ես, ու հենց բռնեցիր, հենց ատամդ զորեց՝ լափում ես, ինչպես ծարավից տոչորվող խոզամայրն իր ձագերին...

Դու լափում ես նույնիսկ Մեծ Երազողներիդ, նրանց, ում շնորհիվ միսուարյուն ունես, նայադի պես երգել ու կանչել գիտես... Պանթեոնդ վկա... Առաջին անգամ մտածեցի քո այդ հատկության մասին, երբ գնում էինք նշելու Վարպետի հոբելյանը։ Դու նրան արդեն հասցրել էիր լափել...

Դեռ գարնան հոտ չկար, ձմեռ էր։

Ձմեռ։

Փետրվար։

Ձյունացեխ։

Ծաղիկներ։ Ճառեր։ Բազմություն...

Ում համար քարերին գրված անունները

Փողոց են, այգի, գրադարան,

ճառ ասելու առիթ են, որ էկրաններին երևան...

Փետրվար։

Երևան։

Ձյունացեխ։

Էս ցեխն ինձնից ի՞նչ է ուզում...—

Գոնե կպչեր շորերիս, միայն շորերիս...

Չէ՛, այսպես չի լինի, հարկավոր է ցրել...

Կգամ գիշերով ու թաքուն...

Չե՜ն դատի:

Ուրախ կլինեն, որ ազատվել են.

հիմա ազատ տարածքներն են հարգի,

որ ցանեն բետոն, աճեցնեն եվրադուռ, ապակի...

Կասեն՝ «քեզ լինի, ախպեր, տա՛ր։

Էլ ինչի՞ գաղտագողի»...

Ցեխ թռավ անվադողից...

Գոնե կպչեր շորերիս, միայն շորերիս...

Չէ՛, հարկավոր է դառնալ,

ետ դառնալ սրտապատառ,

ծնկել ու ոռնալ. «Վարդապե՜տ,

երգ ու տաղերդ ա՛ռ, ու գնանք,

ցրում եմ Պանթեոնն էստեղից...

Արամ Իլյիչին կուղարկեմ Մոսկվա,

Հրանտին՝ Ահնիձոր»...

Տխուր կժպտա, կասի՝

«Լավ, բա հետո՜, հետո՛»...

«Ձեր տեղն այստեղ չէ,— կասեմ,—

ձեզ փակել են քարերի սրտում,

մեր սրտերում ապրելու տեղ՝

դարձել եք փողոց, արձան, ԿՈ՛ՒՌՔ...

Հրեն, տղերքի շարքերը կուռ

տարածք են փնտրում, ուր կարող են

ցանել բետոն, աճեցնել եվրադուռ...

որ «մուղամով»՝ կամաց֊կամաց,

հարակից տարածքներն իրենցով արած՝

ասֆալտեն, ինչպես մեր հոգին են

ասֆալտում մուղամով...

Հերի՜ք է տափեք քարերի մեջ,

դուք ուրիշ չափման մեջ եք,

այստեղ ձեզ տարածք պետք չէ՛»...

Իսկ այն՝ ուրիշ չափման ուրիշ տարածքում տեղ կա՞, գեթ մի ազատ անկյուն կա՞, ո՞ւր ուղարկեմ... Ինչ անուն տամ այդ չափմանը, սե՞ր, հոգի՞, սրբությո՞ւն... Քայլերս տարան դեպի Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի։ 2001֊ն էր։ Եկեղեցին նոր էր օծվել... Մեր մյուս եկեղեցիներին նման չէր՝ ներսում ամեն ինչ փայլում ու պսպղում էր, ասես լաքափայլ ամսագրի էջերում լինեի։ Մոմ վառելու տեղը չգտա։ Զարմանքով պարզեցի, որ ներսում մոմ վառելն արգելված էր։ Երիտասարդ սպասավորին հարցրի, թե ի՞նչն է պատճառը. ախր Հայաստանում չկար մի եկեղեցի, որ ներսում մոմ վառելն արգելված լիներ։ Ասաց. «Մոմի մուրը նստում է պատերին»։ Ասացի. «Էդ մրի միջոցով չամիչ֊տատիկների, անմեղ մանուկների, ընդհանրապես բոլոր մարդկանց աղոթքները կպչում են պատերին, ներգործում մյուսների վրա, անգամ բուժում են...»։ Զարմացած քմծիծաղեց. «Ապե, էդ ինչերի՞ց ես խոսում, ի՞նչ հեքիաթներ ես պատմում»... Գնալիս հետահայաց նետեց. «Մոմ վառելու տեղը ներքևում է՝ պադվալում»։

Չեմ հիշում ինչպես դուրս եկա... Այլևս չեմ մտել, բայց դեռ չեմ մոռացել 2001֊ի հոբելյանական թոհուբոհը, երբ այդ եկեղեցին օծում էին... Իմ քաղաք, դու այդ օրերին հատկապես շատ էիր շպարված, ասես վթարից այլանդակված դեմքով դիակ լինեիր, որին հապշտապ «գաջել» էին պատշաճ տեսքի բերելու համար... Ու այլ բան չէր մնում, քան REQUIEM գրելը...

REQUIEM
Քրիստոնյա Հայաստանի 1700 ամյակի տոնակատարությունների հիշատակին նվիրված

I

ԵՐԵՎԱՆ, սեպտեմբեր 2001թ.

Երեկ մի կին լվացք էր արել ու հայտարարել,

Թե դա Քրիստոնյա Հայաստանի

«հազար յոթին» էր նվիրված։

Այսօր մի հարբեցող կրպակից օղի էր թռցրել

Ու խմել այն կնոջ կենացը,

որ երեկ տակաշոր էր լվացել...

Տաքսու վարորդը հայհոյեց անհասցե

Ու գլուխը շարժիչից պոկելով՝

ասաց, որ ինքը Լուսավորիչն է,

Որ ի՛ր խոր վիրապն՝

անընդհատ փչացող շարժիչն է,

Որ ինքն այնտեղից դուրս կգա հիմա

Ու կբազմի բլրի գագաթին՝

կինոթատրոնի դիմաց...

«Ֆայլաբազարի» տղերքն էլ ասացին,

Որ եթե տամ մի 10֊15 հազար դրամ,

Իրենք երկո՛ւ խոր վիրապ կփորեն՝

Մեկն իրենց, մեկն էլ «մենձավորների» համար,

Մենակ թե տանը լինի ուտելու հաց

Ու միջոց, որ երեխեքը դպրոց չգնան ոտաբաց...

Իսկ ես շրջում եմ՝ ձեռքս գրպանս դրած,

Ու ժպտում եմ մուրացիկներին, որ կռվում են

Եկեղեցու բակում

վաղվա նստելիք տեղի համար.

Վաղը Հայաստանում ծնված մեծացած

սփյուռքահայեր պիտի գան,

Նրանք, ովքեր ռեստորաններում

Հարբած նայում են տեսախցիկի կիկլոպյան աչքին,

Ու դեռ վատ սերտած «ախպարերենով»

իրենք իրենց համոզում են, թե՝

«Հայասդանը գսիրեն, Հայասդանը դրախտ է...»։

Իսկ ես շրջում եմ պարապ, հենց էնպես։

Վաղուց մթնել էր, ու լուսաբացը մոտիկ է արդեն,

Աղջամուղջի մեջ, տաքսու վարորդ լուսավորիչը,

Ազդալույսերի կարմրաչ սաստն արհամարհելով,

Թիթեռնիկներին հասցնում է տուն։

«Գում»֊ի մոտ առավոտ կանուխ

Շարված են մի քանի անասնագլուխ.

Նայում են քնատ իրենց տերերին՝

կոպերով իրենց գոց,

Ու մտածում, որ այստեղ՝ հոգնած այս մայթին,

Մարդկային գլուխներ պիտի լինեին,

իսկ իրենք՝ ուսերին ոմանց...

Եվ այդժամ ես՝ այս երկրի պոետս,

Գուցե չթափառեի հենց էնպես

Ու ինչ֊որ բան անեի՝ «հազար յոթին» նվիրված...

Իսկ այսպե՛ս,

Ես պարզապես քայլում եմ,

Քայլում եմ՝ ձեռքս գրպանս դրած...

II

ԵՐԵՎԱՆ, 2001֊ից հետո... կամ առաջ

Չէ՛, որքան հասկացա, չի՛ լինի այսպես՝

Ձեռքս գրպանս դրած...

Ես էլ պիտի ինչ֊որ բան անեմ...

Ու քանի որ ունեմ մի քանի «պերսոնաժ»,

Որոնց հետ զրուցելն ուղղակի հրաշք է,

Կարող եմ ընկնել նիրվանայի մեջ

Ու կմնամ այսպես՝ ձեռքս գրպանս դրած...

Ու քանի որ ամոթ է («հազար յոթին» նվիրված՝

Բոլոր հանճարներն ինչ֊որ բան արե՛լ են...)

Ուրեմն անցնենք առաջ. շրջանցենք նիրվանան...

Ասենք տոնեցինք, ձոնեցինք, ձոնը տոնեցինք,

Իսկ առջևում խումհարն է՝ գլխացավ.

Գլուխդ կարծես անդի դագաղ է,

Ու ողբն է զնգում գանգիդ գմբեթում։

Ես այդ ժամանակ պատրաստ եմ՝ անգամ

Գլուխս տանել, դնել «գում»֊ի մոտ...

Չէ՜, գնանք առաջ. խումհարն էլ անցանք...

Զարթնեցի, ասենք, վաղ առավոտյան,

Սակայն հիշեցի, որ գինարբուքում

Մսխել֊պրծել եմ եղած֊չեղածս. գրպաններս՝ ծա՜կ...

Գլխիկոր կգնամ «ֆայլաբազար»՝ վարձվելու,

Քանզի աշխատանքը մանանա չէ՛,

չի՛ ընկնում վերուստ...

Ու թե «կպա՛վ», մի 10֊15 հազարով

«խոր վիրապ» կփորեմ՝

Մեկն իմ, մեկն էլ...

Ու քանի որ «կպնելն» էլ մանանա չէ...

Պատի տակ նստած՝ անվերջ կսպասեմ՝

Գլխարկն առջևս ու երգը շուրթիս ծռած...

Չէ՛, անցնենք առաջ, մի քիչ էլ առաջ...

Ասենք, թե իջավ երեկոն կապար,

Ու ես հոգնատանջ քարշ եմ գալիս տուն։

Դեռ շեմքում, կինս՝ թևերը կանթած

Կճչա, որ էլի լվացքը մնաց մինչ հաջորդ

«Հազար յոթ հարյուր ամյակ»...

Ես՝ իբրև մեղավոր տղամարդ, կգոռամ անհասաստ,

Որ իրե՛ն այդպես էլ տեղ չհասավ,

Որ մարդիկ տասնյակ տարով ապրել են փոսում,

Ցամաք հացով, անլվացք... ու ոչինչ.

Հրե՛ն, բազմել է բլրի գագաթին՝

կինոթատրոնի դիմաց...

Ու քանի որ ասելու ուրիշ բան չի լինի,

Կթռչեմ դուրս՝ կրպակից օղի թռցնելու...

Առավոտ կանուխ հարբած, գազազած,

Հուսահատ կքայլեմ դեպի տուն։

Դրսում՝ տաքսու քնատ վարորդի ճմռթված դեմքից

Տրտունջ է կաթում. շտապում է տուն,

Իսկ ռեստորանում շա՜տ է թեժացել քեֆը գիշերվա,

Ու իր թիթեռնիկ֊հաճախորդները շա՜տ են ուշանում.

Ներսում սփյուռքից եկած տղերք են՝

Կոնդի Լիպոն է, մարաշի Նեսոն...

Հիմա խմել ու նորից հիշել են,

Որ ինչ֊որ բան «գսիրեն...», բայց ի՞նչ՝ չե՛ն հիշում...

Իսկ ես քայլում եմ հուսահատ ճիգով։

Ժամանակների տարափի միջով

Քայլում եմ դեպի «գում», որ մայթից վերցնեմ

Մի նորմալ գլուխ...

Ու նայեմ կոպերով իմ գոց

Հոբելյանական այս թոհուբոհին՝

Տիրոջս քնատ հայացքի միջով...

Ու կհասկանամ, որ դեմքեր, դեպքեր

Շրջանցելն այլևս ոչինչ չի՛ տալու...

Ու գիտեմ նաև, որ պիտի ինչ֊որ,

Ինչ֊որ բան անե՛մ...

Ուստի գրո՛ւմ եմ.

«REQUIEM»...

Ու ձեռքս գրպանս դրած՝

Գնո՛ւմ եմ...

Էն ժամանակ չգիտեի, թե ուր եմ գնալու, կարևորը գնալն էր, որ ինքզինքս չկորցնեմ։ Իսկ սա՝ հոբելյանի խորհրդանիշ֊եկեղեցին, արդեն բազմել էր բլրի վրա՝ կինոթատրոնի դիմաց, անտուն ու անտեր թողնելով բազմաթիվ հուշեր, կոտրելով գունեղ, ճենապակու պես փխրուն միջավայրը. նախկինում այստեղ փոքրիկ հյուղակներ էին։ Մարդիկ մի տան նման՝ դուռ դռան վրա ապրում էին՝ կռվել֊բարիշելով, միմյանց հետ ուրախանալ֊տխրելով... Էդ փխրուն միջավայրի կոտորակված բեկորները բանտվեցին Նորքի, Ավանի, Էրեբունու, Դավթաշենի բետոնե ու քարե վանդակներում...

Վերջ, էլ փախչելու ուժ չկա։ Սուրճ եմ ուզում, բայց սրճարանը չի ձգում։ Գնում եմ բետոնե ծուղակում բանտարկված մերոնցից մեկնումեկին տեսնեմ, մեր մայլից էլ բարև կտանեմ...

«Կհիշե՞ս, տղերքով գնացինք ծիրանանոց՝ կռիվ֊կռիվ խաղալու։ Ցոգոլի լավ վախտն էր, պահակը լարեց»...

«Շենքի հայաթում կանաչ սետկով զաբոր կար, տեսա՞ր... Իմն ա, մեջը մի հատ գիլասի ծառ ունեմ, մի հատ էլ ծիրանի»...

— Վրույրն ինստիտուտն ավարտեց, բայց գործ չճարեց։ Դրսում է, մեկ֊մեկ փող է ուղարկում։ Լավ է, բայց որ լավ լինի՝ փող կուղարկի՝ մենք էլ գնանք, էստեղ բան չկա։

— Բա չի կարոտո՞ւմ, չի ուզո՞ւմ գա։

— Շատ է ուզում, բայց գա՝ ի՞նչ անի։ Էնտեղ գործ ունի, մարդավարի աշխատում֊ապրում է, էստե՞ղ ինչ անի... Ամեն ինչ հարամվել է... Վրույրի տղեն երազում է ավիակոնստրուկտոր դառնալ, իսկ իր «թայդաշ» հարևանիս տղեն երազում է «ջիփ» ունենալ։ Վրույրի տղեն ամբողջ օրը դաս է կարդում, խմբակների է գնում, կիրակնօրյա դպրոց է գնում, իսկ հարևանիս տղեն... Վայ թե տառերն էլ մինչև վերջ չգիտի...

— Բայց սենց գնալ֊չգալով էլ չի լինի... Դե բեր բոլորս էլ գնանք ու երկիրը թողնենք հարևանիդ տղայի նմաններին... Թամանյանը, Սարյանը, Իսահակյանը, հայտնի ու անհայտ շատերը որ ետ չգային՝ երկիր չէինք լինի...

— Թամանյանը, Սարյանը... Թե դուզն ես ուզում իմանալ՝ լավ կլիներ՝ չգային, հարյուր տարի առաջ մեծոտ գեղ է եղել, գեղ էլ պիտի մնար։

— Դու էլ փոքր գեղից եկած կլինեիր մեծ գեղ։

— Ես որ գալիս էի՝ Սովետի ամենասիրուն քաղաքներից մեկն էր, նմանը չուներ։ Հիմի քաղաքում ասա մի բան, որ անկախությունից հետո է ստեղծվել ու իր նմանը չունի։ Հիմի ամեն բան հարամվում է։ Դրսից ընկերներդ որ գալիս են, ո՞ւր ես տանում... Սպասի, քո տեղը ես կասեմ. Մատենադարան — էդ հիմիկվա ստեղծած չի, Օպերա֊պրոսպեկտ֊Հրապարակ — էդ էլ հիմիկվա չի... Հետո տանում ես քաղաքից դուրս՝ Սևան, Գոշավանք, Հաղպատ, Խոր վիրապ... Իսկ առաջ էդպես չէր։ Առաջ Երևանը քաղաք էր, հիմա՝ բիզնես֊միջավայր... Ծախելու բան չի մնացել, արդեն հրապարակի շենքերին են հասել... Գա՝ ի՞նչ անի... Թող մնա մինչև երկիրը դզվի, ինքն էլ ապահովված մարդ դառնա, նոր գալու մասին կմտածենք...

— Հիմի որ փող ուղարկի, հիմնական կգնա՞ս։

— Երևի... Երեխուն կարոտել եմ։ Գոնե էս պղտոր ժամանակները վերջանան։ Ծամոնի պես կպել֊պոկ չեն գալիս։ Մենք էլ էդ ծամոնը ծամում, ռեխներիս փուչիկ ենք անում։ Պայթում է՝ էլի ենք փուչիկ անում։ Փուչիկասեր ազգ ենք...

— Փուչիկները պայթելու հատկություն էլ ունեն։ Էս պղտոր ժամանակները պայթող փուչիկ են, ուշ թե շուտ՝ պայթելու են։

— Հա, կպայթեն, ոնց որ իշխանության միտինգի ժամանակ հրապարակում պայթած փուչիկները, բայց վառվողը, տուժողն էլի անմեղ ժողովուրդը կլինի...

Իրիկնացավ։ Միացան հեռուստացույցները։ Էկրաններից բետոնե վանդակներ հորդեցին նախագահի ելույթը, վարչապետի այցելության մասին տեսանյութը, հետո աշխատատեղերի ստեղծման մասին ինչ֊որ բան ասացին...

Պատշգամբ ելա՝ ծխելու։ Հետո հրաժեշտ տվի ու իջա։

Մթնել էր։ Շենքերի անլույս լուսամուտներն ասես դատարկ ակնախոռոչներ լինեն։ Հիշեցի պատերազմի դաժան տարիները...

Պեպանն ու Արամն անհայտ կորան, Մանուկը զոհվեց, Գուրգենը հավաքեց իր երեք տղաներին, տունը ծախեց, փողը տվեց սահմանապահներին ու ընտանիքը փախցրեց Ռուսաստան...

Պատերազմը հեռու էր թվում, բայց պատերազմի սիրտն այստեղ էլ էր բաբախում. սիրահարների փոխարեն փողոցներում գիշերային սերենադներ էին երգում հրազենները, հացը կտրոնով էր, ցեխագույն, հոսանքն օրվա մեջ երկու անգամ էր լինում, մի երկու ժամով։ Ջուրը նույնպես։ Սկսեցին մարդիկ անհայտանալ...

Տները տաքանում էին վառարաններով, որ ամենակուլ էին, վառում էին՝ ինչ ճարվում էր՝ փայտ, մազութ, կոշիկ, հին հագուստ, պլաստիկե շշեր, հին ու նոր կահույք, հատակի մանրատախտակը, Լենինի հատորները... Երկիրը լողում էր ծխի մեջ...

Լողում էր։

Շուրջը՝ գարշահոտություն, սևափաթիլ մուր,

Որ կոկորդդ խցվում, խեղդում էր։

Նավապետն ասում էր՝ դիմանալ է պետք.

Վթար է եղել այս կողմերում՝

Նավթամթերքի արտահոսք,

գարշահոտություն...

Գոյացել է մազութի հսկա մի շերտ

Ու հիմա այդ շերտն ենք անցնում...

Դիմանալ է պետք...

Իսկ մազութը կյանք էր։

Ու արժեցավ կյանքեր...

Ինչ֊որ մեկը պարանը լավ չէր կապել...

Մի ծայրը կապում էր մեջքին,

Մյուսը՝ կաթսայատան

Մազութահորի բազրիքին...

Իսկ մազութահորը վաղուց դատարկ էր,

Հարկավոր էր իջնել ու հատակին,

Գտնել փոքրիկ մազութալճակներ,

Կապրոնե մանկական խաղալիք֊բահով

Գդալ֊գդալ հավաքել դույլի մեջ,

Հետո՝ կապրոնե շշերի։

Շշերը մեջքին կապած բարձրանալ...

Ուր որ է կլուսանա,

Հարկավոր է լուսաբաց տեսնել՝

մաքուր երկինք...

Թե չէ ուր որ է՝ կարթնանան

Բոլոր փեչերը բարձրահարկի,

Հազալով ծուխ կկապեն...

Հետո ինքն էլի կգնա

Կուրծքը դեմ տալու թշնամու գնդակին,

Իսկ տանը...

Մորը ներսից լափում է սև,

Եղունգի կերպ առնող դևը,

Բջիջ առ բջիջ տարածվում մարմնի մեջ,

Մահվան սարդոստայն գործում անընդմեջ։

Շուտով ծննդատան մոտ կխմեն տղերքով,

Բայց մինչ այդ հարկավոր էր

Սառը փեչի մոտ չթողնել կնոջը։

Լուսանում է։

Երկինքն ու օդն անարատ են։

Դեռ չի արթնացել շենքն ու մոլի ծխողի պես

Չի՛ սկսել հազալով ծուխ արձակել՝ սևափաթիլ,

Որ խցվում կոկորդդ, խեղդում է։

Քանի դեռ չի միացել իր նման

Հազարավոր շենքերի,

Ու միասին չեն դարձել նավ՝

Ժանգոտ, փտած կողերով,

անշարժիչ ու անղեկ,

Որից, ինչպես դիակից,

Տարածվում է գարշահոտ,

Ու նեխաջրերը՝ որպես մազութաշերտ,

Որպես կոյահոսք,

Որպես թունաթթու և թունահիմք,

Հոսում են նավի ճաքած, ցանցկեն կողերից,

Թափվում են ծով,

Դառնում հսկա մի շերտ նավի շուրջ,

Որ լողում է անսահման կապույտ ջրերի վրա՝

Արձակելով գարշահոտ

ու իր ետևից թողնելով

Երկար, կեղտոտ մի հետք...

Տուն հասա գիշերով, բայց զարմիկս դեռ չէր քնել։

— Հոպար, երկրի մագնիսական դաշտի մասին էն տեսությունը որ մտածել էի՝ գրել եմ, կնայե՞ս։

— Հա,— ասացի,— հիմա։ Վրույր հոպարի Արմանը երազում է ավիակոնստրուկտոր դառնալ, իսկ դո՞ւ։

Աչքերի փայլն ասաց, որ հիմա այդ երազանքից քիչ կա։ Հարևանս չկար, որ ասեի՝ «Էդ ես ու դու պիտի էնքան մեծանանք, որ երազել սովորենք։ Աստված չանի՝ Մեծ Երազողների պակասը երկար զգանք»։ Ասացի.

— Հաջորդ անգամ քեզ էլ կտանեմ։ Երազիր, քանի դեռ ջահել ես, երազանքներն ապրում են ջահել օրերի մեջ։

ARS֊մետա

* * *

Իմ ջահել, խելառ, բոցե օրերին

Երազում էի սուրալ երկնքով,

Երազում էի փարվել արևին

Թեկուզ այրվելու, այրվելու գնով...

Ճախրեցի։ Վերից, ստվերը թևիս

Ծածկում էր արդեն երկիր ու լուսին։

Ապա կարոտը շղթայեց, և ինձ

Ստիպեց խորհել վայրէջքի մասին...

Գիտեմ. ճախրելու գինը այրվելն է,

Ապահով դարձը՝ ցանկալի ցնորք,

Իմը՝ արևի կրծքին փարվելն է...

Դարձն անհնար է, դարձուղին՝ մոլորք...

Իսկ ես իմ ջահել, բոցե երազին

Փարվել եմ ուզում առաջվա կրքով...

Եվ աղոթում եմ, որ ճամփիս կեսին

Չվարանեմ ու... Սուրամ երկնքով...

ARS֊մետա

* * *

Սուրում էի։

Անծիր, թանձր խավարում

ահասարսուռ սուլոցով

սուրում էի։

Ոչ վեր կար, ոչ՝ վար,

Ճիչ ծնվեց, որ ամենուր էր։

Սիրտս ճաքում էր։

Ճիչը ճեղքեց խավարը...

Արթնացա հորս ձայնից։

Գրկեց ու նորից

դրեց մահճակալին։

Երազս գունավորվեց կապույտով։

Ճախրեցի...

ARS֊մետա

ՃԵՐՄԱԿ

Ճախրում եմ, ինչպես ճերմակ աղավնին՝

Ժամի խնկահոտ երկնքում.

Ամպի ծվեններ, տանիքներ դեղին,

Մանուկներ՝ մամռոտած բակում...

Ի՞նչ եմ որոնում լազուր երկնքում...

Լուսե ցնորքով զարդարված՝

Աղավնակերպ է իմ ճերմակ հոգին.

Ճախրում է երկինք, իջնում ցած...

Ճախրում է, ինչպես Նոյի աղավնին՝

Ձիթենու մի շյուղ կտուցին...

Իջնում, հանց կիջներ Հորդանանի մեջ

Մկրտված Հիսուսի ուսին...

Եվ Հիսուսոտված ճախրում է նորից

Ժամի խնկահոտ երկնքում,

Ու մատաղվում է ուխտավոր ծերի

Վերջալուսոտ հայացքում.

Մատների միջով կաթկթող արյուն՝

Մանկան ճակատին արնախաչ...

Աղավնակերպված մի ճերմակ հոգի

Ճախրում է երկինք, իջնում ցած...

Ամպի ծվեններ, տանիքներ դեղին,

Մանուկներ՝ մամռոտած բակում.

Ճախրում եմ, ինչպես ճերմակ աղավնին՝

Ժամի խնկահոտ երկնքում:

ARS֊մետա

ՃԱԽՐԻ՛Ր, ԻՄ ԳԱԶԱՆ

I

Ճախրի՛ր, իմ գազա՛ն,

Մորթով այլազան,

Ճամարտակելով պերճախոսությամբ

նախապապերիդ:

Դու չունես թևեր պապերիդ նման,

Ուրեմն սողա՝

անդունդի եզրից նետվելո՛ւ համար:

Անդունդից թռչող մի քարի նման

Ճախրի՛ր, իմ գազա՛ն,

Որ գեթ ոսոխիդ գլխին ընկնելու

պատիվն ունենաս...

Եվ հուրդ անգամ գիսաստղի նման

Բոցավառվում է, որ ուրիշները

Երազանքների իրականացո՛ւմն իրենց

գուշակեն...

Բազեի նման ճախրի՛ր, իմ գազա՜ն,

Ճնճղուկ որսացող ուրուի նման,

Որին խաբել են մի ճնճղուկ֊խայծով՝

Կապարը կողդ մեխելու համար:

Ճախրի՛ր, իմ գազան,

Ճնճղուկդ չանթա՛ծ,

Կողերդ ծանր կապարից ջարդվա՛ծ,

Սիրով ու մահով հավետ կախարդվա՛ծ,

Անդունդ գլորվող մի քարի նման

Անդունդներն ի վեր

Ճախրի՛ր, իմ գազա՜ն...

թARS֊մեTա

II

Իմ խելառ,

Խելահեղ իմ գազան,

Այլազան մորթով ու հավերժ

Ճախրում աղոթող իմ գազան,

Բզկտված մարմինդ պատված է

Գարշահոտ արնածուծ տզերով,

Լակում են արյունդ ու դու

Դարձել ես քոսոտ,

Ու քսու ոհմակը սպասում է,

Թե երբ ես լեշ դառնալու...

Ժանիքիդ ահը հիմա

Նրանց դեռ պահում է հեռու, բայց...

Մխրճի՛ր վերջապես ժանիքներդ

Սեփական բզկտված մաշկիդ մեջ,

Ծամի՛ր մարմնիդ մեջ բնկալած

Արնածուծ տզերին, որ հանկարծ

Չլինի՝ հյուծախտից հեռանաս...—

Անփառունակ, խայտառակ...

Այլազան մորթով իմ գազան,

Կեռմաններում այս լեղի

Գորշադեղին օրերի

Քեզ անվերջ հմայում է հեռու

Աստղալույսը գերող, ու դու

Գոյելու անխաթար բնազդով

Սողա՛ դեպ անդունդը կապույտ...

Զարդարի՛ր գոյությունդ մի նոր

Հզոր ոստյունով...

Ու ճախրի՛ր

Անսահման կապույտում...

Սուրա՛ դեպի վեր...

Դեպ Արև...

թARS֊մեTա

* * *

Երկնքից տագնապ էր կաթում։

Տագնապը մարմին էր առնում

Գայլերի աղիողորմում։

Չփորձեցինք անգամ իմանալ,

Թե ինչու են շները լռում՝

Պոչերը տակները ծալած...

Ու եղավ խավարում։

Ու եկան...

Եկան մերկ, հմայիչ ու դյութող,

Հանց սիրեն՝ գերեցին երգով, ու...

Մեր զինվորները՝ վարձկան, ու

Կանայք վարձակներ դարձան...

Պահապան շներն այլևս

Քերբեր էին՝ դժոխաշուն...

Լուսաբացին լույսը քիչ էր,

Լույսի փոխարեն կավիճ էր

Լուսամուտների ապակուն,

Գետնի տեղ՝ արնաճահիճ էր,

Գարշահոտ արնալորձը գուղձ֊գուղձ

Կաթում էր երկնքից լպրծուն...

Հետո գարշահոտ կարմրի մեջ

Սևականաչը պայթեց՝ որպես մոխրե մուժ,

Ու խավարը մեկ՝ սև, մեկ՝ կանաչ էր՝ մուգ,

Որ խցվում կոկորդդ, խեղդում էր...

Եկվորները՝ հմայիչ ու մերկ,

Արնոտ շուրթերով մեկ առ մեկ

Համբուրում էին վարձկաններին,

Ու համբույրն հավիտյան դաջվում էր...

Իսկ մենք կուրացած, խլացած,

Լորձ ու լերդի մեջ կորած,

Խարխափում էինք հոգնատանջ...

«Այսօր»֊ը դառնում էր «երեկ»,

Ու թվում էր՝ «վաղը» չի՛ գալու երբեք...

Եվ լոկ գայլերի ոռնոցն էր

Հանց կոչնակ հնչում ամենուր.

«Արթնացեք, նրանք այստեղ են,

Իսկ դուք՝ փորձության երախում.

Նորից երգելու ժամանակն է»...

Իսկ լեռների ծերպերին,

Ազատ գայլերի երգի հետ

Շառագունում էր կրկին

Արևի պսակը ոսկե։

ARS֊մետա

* * *

Լուսադեմ էր,

աղջամուղջը ցրվում էր։

Կառամատույցին խմբվել էին

մարդիկ, պարկեր, արկղեր...

Ողջ գիշեր չէին քնել. առևտուր էր

գծերից անդին՝ բացօթյա շուկայում...

Գիշերով հարմար էր.

ցերեկն ամառվա կիզիչ արևը

կցասայլերի մեջ ճաշ էր սարքում՝

իրար խառնելով լոլիկ, կանաչի, սեխ...

Ծխելիս տարեց գյուղացին բացվեց.

«Ողջ տարին էստեղ կամ դաշտում ենք.

ջրի կռիվ, ուժազուրկ հող...

Տղես գնում֊գալիս է... Ղարաբաղ...

Աշխատում ենք երեք֊չորսի տեղ...

Երկու գյուղին՝ երեք տրակտոր՝ կիսամեռ,

համարյա մետաղի ջարդոն...

Ծերը ծերին հազիվ ենք հասցնում...

Երեկ մտա տուն՝ թոռս վիզը ծռեց.

«Պապի, բա գունավոր մատի՞տ»...

Իսկ քաղքըցիք... Եկան, մեզնից էժան առան,

տարան, թանկ ծախեցին։ Պը՛րծ։

Չէ՜ բա, մեզ նման՝ գիշեր֊ցերեկ՝ հող, քաղհան...

Եղածն էս է՝ ամառվա մի քանի ամիս,

էս ցմքած հողից թե մի բան պոկեցիր՝ պոկեցիր,

թե չէ՝ սոված կնստես ամբողջ ձմեռ»...

Անտեղի կռվեց առևտրական մի կնոջ հետ։

Հոգնած նայեց ու արդարանալու պես ասաց.

«Նաֆսից թույլ է, էն օրը գնացի ջրվեթի,

էն քանդված պահեստի կողմը, տեսնեմ...

Մեր գյուղի Հակոբն էր, երևի ապրանքի տեղ...

Ես էլ աղջիկ ունեմ, հարս ունեմ,

տղես ամսով տուն չի գալիս,

կնանիք բարձ են գրկում, տղերքը՝ զենք, բայց»...

Հետո երևաց միակ աշխատող լուսարձակով

կիկլոպ֊գնացքի ցանկալի լույսը։

Հետո, վագոնում խաղաղ անրջում էին

պարկեր, արկղեր, թևեր, գլուխներ...

Անգամ անցնելու տեղ չէր մնացել։

Մազութոտ օձիքով վտիտ պատանին

պարկերի վրա ննջում էր։

Հանկարծ՝ ասես որոտ.

— Ժողովո՜ւրդ, ոտըմ տեղ բացեք, ստացե՛ք,

ըսիգ ո՞ւմ վեշն է, քանի՞ մեշոկ է, քանի՞ յաշիկ...

— Մի էրգու յաշիկ էլ պակա՛ս հաշվե,—

ձայնեց կողքիս նստած կինը,—

— մատըմ երեխա են, իրանց թային

քեզի վզկապով ճամբար կտանեին,

իրանք՝ տուն կպահեն...

— Քուր ջան, հըբը իմըս ո՞վ պահե, տոմսե՛րը...

— Տունդ թող ընոնք պահեն, ում համար

պերեգոնի մեջտեղը պոեզ կկայնցնես.

դառել է մարշուտկա. ով ձեռ տնգե՝ կկայնիք,

մինչև տեղ հասնինք՝ ապրանքը ճաշ կդառնա։

— Քո գործն էլ հետը կենենք՝

ճաշ կեփենք, էլ ի՞նչ գուզես.

— հետո՝ լրջացավ.— դուրդ չի՞ գա՝ մի՛ գա։

Կնոջ մեջ կուտակված կռիվը պայթեց։

Պարկերի փողն էդպես էլ չտվեց։

Իսկ ես ուզում էի Հեգելից խոսել, Կանտից...

Բայց կողքիս միայն կռվարար կինն էր՝

անխնամ, անտարիք, հոգնած հայացքով,

մաշված սպորտային հագուստով։

Տոպրակից հանեց լավաշ, ձու,

կանաչի, նրբերշիկ... Ասաց.

— Անուշ էրա, էսքանով ենք հարուստ։

— Շնորհակալ եմ, երևի պանրով բրդուճ,

նրբերշիկն ինձ ուրիշ բան է հիշեցնում։

— Ինչի՞, հո դու էլ այրակարոտ կին չես,

որ գլանաձև ամեն ինչ էն բանը հիշեցնի...

— Ֆրեյդի ասելով սեռական մղումը մարդու

ենթագիտակցության հիմնական ազդակն է։

— Յունգն ավելի հետաքրքիր է, խորն է,—

հետո նկատեց զարմացած հայացքս, ասաց.—

— Խոմ պորտներս բազառում չե՞ն կտրել...

Ինքնահավան մեծամտությունս կանգնեց բկիս...

—Չէ,— ասացի,— ուղղակի հաճախ մտածում եմ,

որ աշխարհի տարբեր ծայրերում առկա

ֆալլոսակերպ արձանները հուշում են,

թե ինչ առանցքի շուրջ է պտտվում տիեզերքը։

— Էդ բառդ՝ առանցք, հուշում է,

որ գլխավորը անցքն է, մնացածը՝ առ...

Կնոջ դերը միշտ էլ թերագնահատվել է։

Քրիստոնեացման մեր պատմությունը վկա։

— Այսինքն...

— Կարդացած ես, էդ պատմությունը չպատմեմ,

միայն իմ արած հետևությունը.

ամենահավատավորն ու ամենից անտեսվածը

ամեն գիշեր Գրիգորին հաց նետող կինն էր։

Տարիներով, ամեն գիշեր...

Դրան միայն կինն է ունակ,

եթե, իհարկե, հավատ կա, սեր կա...

— Համաձայն եմ։ Բայց արի ու տես,

պատմագրի մոտ անունն էլ չկա։

— Անունն ինչի՞դ է պետք, քեզ ի՞նչ կտար,

Երևույթի իմաստն է կարևոր...

Գիշերով, երեխուն օրոր ասելու տեղ...

Ու տխուր հայացքը հառեց հեռուն։

Գնացքը միալար ճոճվում էր,

անիվների ձայնն օրոր էր ասում։

Գլուխս հակվեց։

Առջևում կայարանն էր...

Զարթնեցի գնացքի խուլ ճռճռոցից,

թեև կանգնած էր վերջնականգառում։

Կառամատույցին գարշահոտ ամպ էր։

Տարաձև «կաշկեքով» մարդիկ վազվում էին,

առաջարկում ապրանքը տանել։

Այստեղ էլ շուկան կայարանամերձ էր։

Տեղավորվեցինք մայթ֊շուկայում։

Արդեն ծանոթ կինն էլի մեր կողքին էր։

Նայեց մեր զբաղեցրած տեղին ու ասաց.

«Տեղներդ փոքր է, էդ երկու մեշոկը

դիր իմերիս հետ, օր պրծաք՝ կհանեք»։

Շուկայում լոբի չկար։

Ուզում էինք շուտ վերջացնել. սկսեցի էժան տալ։

Կինը սկսեց խոժոռ նայել, թեև ինքը լոբի չուներ։

Արդեն երկրորդ պարկն էր դատարկվում։

Քիչ հեռու գտնվող ջահելն ասաց.

— Ա՛պ, էժան մի՛ տուր, էս երկու կոպեկի համար

ծախողի, առնողի հետ քյալլա կուտանք,

շորներս կեղտից կկայնին,

էրգու գիշեր է մեր տունն ու կռավաթը

պերոնն ու պոեզն են,

սաղիս ապրանքն էլ կծախվի, մի վռազի։

— Քանի՞ս կըսես,— միջին տարիքի տղամարդ էր՝

մազախռիվ, փնթի սպորտային հագուստով։

— Ինչքա՞ն ես ուզելու։

— Ինչքան օր կա, ներքևի բազառը լոբի չկա։

Ասացի։ Չսակարկեց, ասաց՝ քաշե։

Պարկ ու կես կլիներ։ Ասաց՝ էլ չունի՞ս։

— Չէ,— կտրուկ ասաց եղբայրս,— ծախված է։

Գնորդն ասաց.

— Դե օգնե դնենք ավտոն։

Կարմիր, խազած կողերով «Մոսկվիչը»

բացել էր բեռնախցիկի երախը։

— Մերսի,— ասաց,— ապ, հաջող։

— Սպասի,— ասացի,— բա փո՞ղը։

— Կծախեմ՝ կուդամ,— ասաց,— կուզե՞ս, նստի

ավտոն, տանեմ՝ տեղս ցույց տամ։

Դեռ տակավին պատանի եղբայրս քաշեց թևիցս.

— Ապեր, թող տանեն, մի՛ նստի։

— Սպասի,— ասացի,— մի՛ վախենա, էս ով ա՞, որ...

Նստեցի մեքենան։ Երեքով էին։

Երեքն էլ լղպոր, քայքայվող դեմքերով...

Նստարանների միջև ցուցադրական փայլփլաց

դանակի շեղբը։ Բայց մոտս վախ չկար։ Ասացի.

— Դանակդ բաց դրել ես, որ տեսնողը վախենա՞։

— Չէ,— ասաց,— ապ, դանակ սաղս էլ ունինք,

տղամարդու խոսք՝ էրթանք ցածի բազառ՝

տեղներս ցույց տամ, բայց մինչև հետ գանք՝

կարող է ախպորդ չգդնես... Անփորձ ջահել է...—

— հետո ոստիկան որոնող հայացքս որսաց,

քմծիծաղով ասաց.

— Շառ կա, փորձանք կա,

կարող է միլիցեքը ջեբից պլան֊մլան գտնեն...

Գանգիս մեջ որպես տագնապ

հնչեց եղբորս ձայնը. «Մի՛ նստի...»։

Անձայն իջա մեքենայից։

«Մոսկվիչը» լուսամուտից պարզած ձեռքով

ողջունեց ոստիկաններին

ու փորսող տալով գնաց՝ փոշի հանելով...

Եղբայրս՝ ինքն իր մեջ կծկված, կնոջ կողքին էր։

Կինն ասաց.

— Չհասցրինք զգուշացնել։ Չնայած...

Էն էրգու մեշոկից դուք գործ չունեք,

ես կծախեմ՝ փողը դուք կվերցնեք։

Հետո կիզիչ արևի տակ ճլորել էինք,

վիզներս ծուռ նայում էինք ամեն մոտեցողին.

տեսնես առնելո՞ւ է, թե՞ գին է հարցնելու...

Կինը մեր լոբին վաճառում էր թանկ։

Վերջին երկու կիլոյի փողը, էլի թանկ գնով,

տվեց իր գրպանից, ասաց.

— Լավ լոբի է, ես էլ տուն տանիմ։

Փորձեցի գոնե դրանից հրաժարվել, բայց ասաց.

— Չեղավ, ես խո ըդոր համա՛ր չէրեցի...

Հասկացա, որ այլ տարբերակ չկա, ասացի.

— Դրանց անունները գիտե՞ս։

— Ինչի՞դ է պետք, քո էժան ծախածով օր հաշվես՝

նույն գումարը գուկա,— հետո, մեկուսի, ասաց.—

մեր քաղաքում թասիբ ունի ամեն տեսակի

մարդ, իրենք իրանցն էրին, ես՝ իմը։

— Գոնե քոնն ասա...

— Ախր անուններն ինչի՞դ են պետք...

Իմն ասենք թե Աստղիկ է, «Մոսկվիչի» մեջինն էլ

բոշի մայլի Մաքսիմն էր... Մոռացի...

Հետո մաշված մեր «էլեկտրիչկեն»

անվերջ կանգնում էր կանգառ չհասած,

բարձվում էր դատարկ արկղերով,

չուլուփալասով լեցուն պարկերով...

Հետո հոսանքն անջատվեց,

ու մնացինք ամայի դաշտում...

Տեղ հասանք մթնշաղին, ջարդուխուրդ եղած։

Մայրս թեյ էր դրել։ Լույս էին տվել։

Էկրանին ինչ֊որ վայելչագեղ ծտեր էին,

որոնց ասում էին աստղեր...

Կատաղեցի, տանից դուրս եկա։

Քայլերս նորից տարան շուկա։

Նախորդ գիշերվա ծխակից բիձեն.

թիկնել էր կցասայլին ու հանգել...

Նրա տեղ առևտուր էր անում տարեց մի մարդ։

Մոտեցա։ Տեսավ ուզում եմ ձայն տալ, ասաց.

— Մի՛, մեղք է, երկու գիշեր է՝ չի քնել,

բան է պե՞տք՝ ինձ ասա։

— Էսօր առևտուրը ո՞նց է։

— Ոնց որ միշտ՝ լավ բան չկա։

— Բա ինչի՞ Երևան չեք տանում։

— Էն օրը տարանք Երևան.

մեծ մասը թափեցինք՝ ջրի գին,

բենզինը՝ թանկ, ամեն թփի տակ՝ գայիշնիկ...

Հետո, ցույց տալով առևտուր անողներին, ասաց.

— Սրանք էլ որ չլինեին, ի՞նչ էինք անելու...

Էն օրը սրանցից մեկի հետ առևտուր էի անում,

կին էր, կռացել, ապրանքն էր նայում...

Կուրծքը թափվել էր դուրս։

Նայել էր տարեց մարդու աչքերին ու ասել՝

«Ընբես կաշես, ինչխոր ոչ դու ես կաթ կերել,

ոչ էլ կնիկդ է էրեխուդ ծիծ տվել»։

Հետո կարդացել է հայացքը, որտեղ գրված էր,

որ կնոջից հետո անցել է երեք տարի։ Ասել է՝

«Օր առնեմ, կօգնե՞ս՝ ղրաղ տանինք, օգնող չունիմ»։

Օգնել էր։ Նա էլ տղամարդուն էր օգնել։

Հետո՝ կոճկվելիս, ասել էր.

«Ըբը ձեր քովը մե անմարդ կնիկըմ չկա՞, մեղք ես»։

Ցանկացել է գոնե փողի կեսը ետ տալ,

ասել է՝ «ըդոր համար խո չէրեցի՞», չի վերցրել։

Տղամարդն ասել էր՝ տանդ տեղն ասա՝ գամ։

Ասել էր՝ գաս՝ ի՜նչ անես.

տունս՝ ժեշտե դոմիկ, իրեք հատ քյորփա,

ժաժքից դեռ ուշքի չենք էկել...

Հոգոց հանելով՝ ծխում էր, ասաց.

— Անունն էլ չասեց։ «Ինչիդ է պետք,— ասաց,—

ասենք թե Մարո, Հրուշ, կամ Աստղիկ»...

Ծանր էր։

Օդն ասես կապարից էր։

Նայեցի երկինք։

Այնտեղ փայլում էին մեկիկ֊մեկիկ

Աստղիկ,

Աստղիկ,

Աստղիկ...

Վերերկրային մշուշով պատված՝

Շարված էին իբրև տիեզերասյուներ,

որոնց լուսեղեն ուսին հենված էր

ամենայն ինչ՝ աննյութ, նյութեղեն...

Աստղասյուներն արդեն ճկվել էին,

ու թվում էր պիտի փլվեն, քանի որ

դրանցից կառչած ճոճվում էին նաև

Բոշի մայլի Մաքսիմը՝ ապագա «դեպուտատը»,

«վակզալի միլիցեն»՝ ապագա գեներալը,

կնոջ կարոտից տառապող Հակոբը,

որդեկորույս դարձած ծխակիցս, ես,

ու աստղեր, աստղեր,

էկրանի աստղեր...

թARS֊մեTա

* * *

Էկրանին հանկարծ հայտնվեց մի Դեմք

ու հայտնեց, որ ինքը՝ նորօրյա Մհեր,

խռոված մտնում է քարանձավ։

Չդիմացա. թքեցի էկրանին...

Հորս զայրույթը կախվեց աչքերից,

Բայց այդպես էլ բառ չդարձավ։

Զարմիկս հարցրեց.

— Հոպար, ինքը Փոքր Մհե՞րն է,

քարանձավից դուրս էր եկե՞լ։

— Չէ, բայց ուզում է մտնել,

ուղղակի չեն թողել ուրիշ տեղ մտնի,

թեև օճառվել պատրաստվել էր։

Հայրս կատաղած ասաց.

— Էրեխուն...

— Էրուխուն հիմա կբացատրեմ.

հասկանո՞ւմ ես, ջա՜նս, մենք հզոր ազգ ենք,

ամեն մեկս՝ Տիգրան Մեծ, Սասնա Դավիթ,

Քարը ճաքի՝ Նժդեհ կամ Անդրանիկ...

Հետո, երբ կերանք պրծանք

ու գործ անելու ժամանակն է գալիս,

դառնում ենք Փոքր Մհեր,

որ եթե քարանձավ չգտնենք էլ՝ տարբեր ծակեր

միշտ էլ գտնվում են... օճառվում ենք ու...

Հայրս ծանր բան էր ման գալիս։

— Մերոնց դուրը գալիս է, որ կարող են

Խռոված հանճար ու պետական գործիչ խաղալ,

ու բոլորը, բոլորը շտապում են Ագռավաքար։

Ասում են՝ այնտեղ հերթեր են գոյացել,

իսկ որտեղ հերթ՝ այնտեղ գովազդ.

«Մեր քարանձավն ուրիշ է»,

«Գրին֊քարանձավի խաղարկություն»,

«Առա՜ջ քարանձավ»,

«Մեր գործը՝ խոստումն է»...

Կուսակցություններ կան, գործում է նաև

Բնիկ Քարանձավականների Ժողով,

որտեղ օրենքի ուժ են ստանում

ռազմԱՎԱՐական տարբեր ծրագրեր։

Էնտեղ նաև աչալուրջ հետևում են,

որ նիստերի ընթացքին չմիջամտեն

հանապազօրյա սնունդ հայթայթող

տարբեր բույսեր, միջատներ, կրծողներ...

Զարմիկս սկսեց քրքջալ,

Հորս զայրույթը վերջապես պոռթկաց.

— Հերիք է ախմախ բաներ դուրս տաս,

Փոխանակ «Սասնա ծռերը» կարդաս...

— Պապի,— մեջ ընկավ զարմիկս,—

արդեն կարդացել ենք —...

Ապա դարձավ ինձ. «Մհերի հետ

Քուռկիկ Ջալալին էլ է մտել քարանձավ, չէ՞»։

— Հա,— ասացի,— լավ է Պեգասին էլ չեն համոզել,

ախր Քուռկիկը մեր Պեգասն է,

ստեղծագործ ուժն աստղերին հասցնողը...

Էստեղ դարձյալ միջամտեց էկրանը.

«Ըստ գրականագետի՝ արդի գրականությունը

միտված է միայն սեփական «ես»֊ին,

սեփական պորտն ամեն ինչից վեր դասելուն,

մանր֊մունր կրքերին հագուրդ տալուն,

սուբլիմատիվ է, երբեմն՝ գարշահոտ ու գռեհիկ։

Սա արդեն տաբու ջարդելու խնդիր չէ,

այլ մշակութային ամենաթողության արդյունք։

Այս երևույթը պայմանավորված է

ոչ միայն խորհրդային գաղափարագրությունից

ազատվելու միտումով, այլ գրոտեսկի հաշվին

էժան համբավ ձեռք բերելու ցանկությամբ...»։

— Ըհը՜,— քմծիծաղեցի,— իսկ մեր Քուռկիկը

Փակվել է Ագռավաքարում

Ու դուրս գալու միտք չունի,

Մենակ խրխնջում ու բնական կարիք է հոգում,

Հետն էլ շաբաթը մի անգամ՝

ուրբաթ օրերին է ջուրը քաշում...

— Հերիք է ապուշ բաներ դուրս տաս,

Երեխուն էպոսից կվանես, ինչե՞ր ես խոսում։

— Է՜ն, ինչ ունե՜նք, պա՜պ, ճշմարտությունը,

երեխան էլ արդեն տասնչորս տարեկան է,

ու ոչ թե էպոսից է հիասթափվում,

այլ մեր այսօրվա քաջնազարներից,

ու դրանով էպոսը գարշահոտից մաքրվում է։

Հորս կատաղած հայացքը հուշեց,

որ անմիջապես չքվել է պետք...

— Սենց եք արել, էլի՜... ի՜նչ երկիր պիտի լինի,

որ քո նմաններին դիմանա...

Փի՜֊լի՜֊սո՜֊փա՛...

ARS֊մետա

ՄԻԱՅՆ ԴԻՄԱՆԱԼՈՒ ՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՄ ՀԱՅԻ ԵՏԻՆ ԽԵԼՔ

Ետին խելքը՝ վերլուծելու ունակությունը, ընդհանրապես լավ բան է, բայց ոչ հայի դեպքում։

Հայի ետին խելքը վերլուծում է, բայց հետևություն չի անում (կամ այնքան շատ են լինում այդ հետևությունները, որ մի հատ էլ ետին խելք այդ հետևությունների համար է պետք...) և անցյալ֊ներկա֊ապագա կապը խաթարվում է...

Ցավալի է, բայց մենք արդեն վերածվում ենք ներկայից ու ապագայից անվերջանալի անցյալ կերտող ժողովրդի, ու միակ բանը որ կարող ենք՝ դիմանալն է։

Այս պարագայում իմաստազուրկ է դառնում կյանքի զարդը՝ Իմաստնությունը, որ իր հետ բերում է տարիքը...

թARS֊մեTա

* * *

Տարիքս չեմ հիշում.

Երազի մեջ էր ամենը,

Երազն է իմ տարերքը,

Երազս չեմ հիշում:

Հիշում եմ միայն, որ շքերթ էր,

Եվ քայլերգ էր դարձել «Հայր մեր»֊ը,

Եվ ցանկության, կրքի, քրտնահոտի մեջ

Տնքում էր բիբլիական լեռը...

Իզուր է,

Տարիքս չեմ հիշում,

Երազի մեջ էր ամենը,

Անառակ մեղանչման մեջ էր անգամ

Նախանյութից ծնված արևը...

թARS֊մեTա

* * *

Թանձր

Ծանր

Խավար է։

Երբ ժամանակն է կապարե,

Երբ դիվապարսը խրախճական

Մոլապարն իր պիտի պարի,

Երբ սրբերն անգամ հլու հնազանդ՝

Դևի հետ կնքել են դաշն,

Եվ ամենակուլ թղթե զանգվածը

Ցցել է կանաչ իր բաշը...—

Թանձր,

Ծանր

Խավար է։

Ծանր է ամեն ակնթարթ։

Կանաչ թղթերից ժպտացող

Խելացի աչքերով տղամարդն

Ասում է. «Ապրի՜ր անդարդ,—

Ասում է,— Եղիցի հավիտյանս»...

Թանձր։

Կանաչ

Խավար...

ARS֊մետա

* * *

Լեզու դիր բերանս, Բարձրյալ,

Տեսածս վկայող լեզու...

Անապագա, անանցյալ

Քրմերն արյուն են ուզում։

Քրմերն արյուն են մզում

Մարմիններից լավ բտած,

Որ շնչում են, խոսում են, վազում,

Լիզում շրթունքները հոտած։

Անըմբոստ են, չե՛ն ընդվզում

Քորքոտած հոգիները նրանց,

Քրմաստեղծ ցանցերի մեջ կիզվում,

Անէանում են անդարձ։

Ապագա դարձող մի անցյալ

Ստրկության դրոշ է պարզում...

Դու այստեղ ավելորդ ես, Բարձրյալ,

Բաբելոնն այս չի փլուզվում...

թARS֊մեTա

* * *

Անարև փետրվար։ Ձյունացեխ։

Անառակ քաղաքի երեկո.

Խաղատուն, ռեստորան, «ավտոներ»,

Աղջիկներ, «էլիտար» հյուրանոց...

Ցնցոտիներով ծերունի էր

հենված «օբեկտի» պատին։

«Սնունդ է մուրում»...— անցավ մտքովս։

Ծերուկն ինձ նայեց.

— Չէ, մուրացկան չե՛մ, մոտ արի՝ ասեմ։

Մեղավոր դեմքով մոտեցա։ Ասաց.

— Ինձ ուղի՛ղ նայիր, էս օրվաս համար

ամաչելու պատճառ դո՛ւ չունես։

Մոտեցա։ Աչքերն ասես պայթեցին,

ճառագած լույսը մեկեն կուրացրեց...

Աչքերս բացի։ Ծերուկը չկար։

Մի տեսակ և՛ կայի, և՛ անէացած, սահելու նման

աննյութեղացած սավառնում էի, ասես չկայի։

Ձեթաջահերով լուսավորված շինություն մտա.

միջնադարյան ոճով կառուցված շքեղ սրահ էր.

սրահի վերին՝ պատվավոր տեղում,

ոսկեզօծ գահ էր՝ փոշոտ ու թափուր։

Գահի վերևում թագ էր կախ տված։

Ծիրանին էլ կար. միջանցիկ քամին

տարուբերում էր փեշերը դրա։

Սրահը լիքն էր անդեմ մարդկանցով,

ովքեր կիսաձայն բացականչում էին.

«Հրե՜ն, բերո՜ւմ են, բերո՜ւմ են դրան...»։

Թագը ծլնգաց։ Միջանցիկ քամին

ծիրանու փեշը մեղմիկ տատանեց։

Անդրսրահյան ինչ֊որ ձայն ասաց.

— Դատավոր, ա՞ստ ես։

Անդեմ ամբոխից մեկը դուրս պրծավ.

— Դատավճիռն արդեն պատրաստ է։

— Ներս բերեք դրան։

Ներս բերին մեկին՝ ցնցոտիավոր,

ծանոթ ծերուկն էր՝ ձեռնակապերով։

Դատավորը թե՝ «Դպի՜ր, հապա մի

կարդա ելույթդ մեղադրական»։

Անդեմ ամբոխից մեկն էլ դուրս թռավ,

ծալծլվեց, ձգվեց.

— Մեր արև֊Արքա,

Աստծո կամոք, նրա օրհնությամբ,

մեր տեր Հիսուսի ծննդյան օրից երբ որ անցել էր

ինը հարյուր և ութսունութ տարի,

երբ աշխարհակալ տերություններից

փչող քամիներն արդեն դարձել էին

բարենպաստող, տևական ու զով,

մեր մայր քաղաքը՝ մեր շենշող Անին

ամրացավ, սկսեց ժամ առ ժամ ծաղկել։

Մեր քաջակորով զորականները

հաղթեցին բոլոր ոսոխներին նենգ,

շինարարները Երասխի վրա կամուրջ կապեցին,

կառուցեցին հզոր պարիսպներ,

սարքեցին շքեղ պանդոկ, բաղնիքներ,

սալարկեցին փողոց ու բակեր...

— Մի քիչ կարճ կապի, խաշլամեն սառավ,—

— ամբոխը գոռաց, սակայն դպիրը

ուշ չդարձրեց աղաղակներին.—

— և այս ամենը, մեր արև֊Արքա,

Քո անմիջական ղեկավարությամբ...

Քամին մեղմորեն թագը ծնգացրեց։

Հուզված դպիրը թուքը կուլ տվեց.

— Իսկ երբ մեր Տիրոջ հոբելյանական

հազար տարին էր աշխարհը տոնում,

մեր շենշող Անի մայրաքաղաքում

կանգնեց հոյակերտ Մայր Տաճարը մեր.

այդպիսիները վեր են խոյանում

հազար տարին մեկ...

Դահլիճը գոռաց.

— Մի քիչ կարճ կապի, խաշլամեն սառավ։

Դատավորը՝ թե.

— Դպիրն ասում է, որ սույն ծերուկը

հուզում է մարդկանց, հանում է ոտքի,

ասում է՝ պիղծ են մեր գործերը մեծ...

Ինքը թող ասի... Ասա՛ մեզ, ծերո՛ւկ,

Ժողովրդի մեջ ինչե՞ր ես խոսում։

— Միայն այն մասին,

որ երկու կույրեր, մեկը մյուսին

առաջնորդելով ճամփա են ելել,

ճամփան էլ, ավա՛ղ, խորունկ, գահավեժ

անդունդի եզրին...

— Ո՞վ են կույրերը, ասա՜ մեզ, ծերո՜ւկ։

— Մեկը՝ փառք ու գանձամոլուցքից

իրեն կորցրած իշխանախումբը,

էն մեկը՝ ռամիկ քո ժողովուրդը,

որ աչք է փակում այս ամենի դեմ։

— Ձա՜յնդ, ապերա՜խտ,— դահլիճը ոռնաց...

— Շարունակելու կարիք չեմ տեսնում,

մեղքն արդեն իսկ առկա է, արքա՜։

Ծիրանու փեշը ուժգին փողփողաց,

պարանից կախված թագը զիլ զնգաց...

— Իսկ ո՞ւր է արքան,— ծերունին ժպտաց,—

էնտեղ մարդ չկա...

— Ձա՜յնդ, ապերա՜խտ,— դահլիճը ոռնաց...

Դատավորն՝ ասես դիվահար, գոռաց.

— Դատավճիռը հրապարակում եմ.

«Աստծո կամոք, նրա օրհնությամբ,

մեր տեր Հիսուսի ծննդյան օրից երբ որ անցել էր

ինը հարյուր և ութսունութ տարի»...

— Մի քիչ կարճ կապի, խաշլամեն սառավ...

— Ամեն ինչ պարզ է,— դատավորն ասաց,

ու դարձավ ծերին,— մեռնելուց առաջ ի՞նչ կուզես։

— Խմել։ Մի կումով խմել ողջ մեղսագինին,

լափել ձեր աչաց ոսկե մոլուցքը,

որ կարողանաք փոքր֊ինչ տեսանել...

— Ձա՜յնդ, ապերա՜խտ,— դահլիճը ոռնաց...

— Դո՜ւրս տարեք, կապե՜ք նժույգի պոչից...

Սմբակի տակից ցեխ թռավ,

կպավ դեմքիս, շորերիս...

— Բան չկա, բալե՜ս, հոգուդ չկպչի,

ցեխոտ շորերը կարող ես լվանալ...—

ծերուկն էր, ասաց ու եթերի պես

ձուլվեց լույսերին, դարձավ ռեստորան,

խաղատուն, «ավտոներ»,

«էլիտար» հյուրանոց...

Քաղաք։

ARS֊մետա

ՔԱՐԱՆՁԱՎ֊ՔԱՂԱՔ

Եթեր է դառնում մարմինս

Առավոտյան հինգին,

Նյութանում է հոգիս ու կպչում

Առաստաղից կախված մորմոքին,

Ծխախոտս ծխում է՝

Ինչպես նախամարդու վառած կրակ,

Գուցե ե՞ս էլ, պարոնայք, ձեզ թվում եմ

Քարանձավից ելած նախամարդ...

Քիչ հետո ես էլ կդառնամ

Պարկեշտ ու խոնարհ մորթապաշտ,

Ջրի փոխարեն կքայլեմ

Մայթերի վրա հոգսաշատ:

Կզզվեմ ինձանից, կթքեմ

Իմ պարկեշտ պատկերի ճակատին,

Եվ ի ցույց կդնեմ գորշությունս

Երկնաքեր շենքերի պատերին:

Սիրտս գրավ եմ դնելու,

Որ գնեմ ձեր հոգիները ծախու,

Որ տեսնեք լուսաբաց, նախամարդ...

Մորմոքվող քարանձավ֊քաղաքում:

թARS֊մեTա

ՍՈՒՐՃԻ ՊԵՍ...

Երեկո։

Քաղաք։

Սրճարան։

Սուրճը դառն է ու սառը։

Առջևում փռված է սարը։

Սուրճի մեջ եռում է ճառը,

Հիշվում է, որ մեծ հանճարը

Հիմնել է մեր սուրբ կաճառը...

Որքա՜ն մեղք է էս ծառը՝

Ճյուղերից կախված է ճառը...

Սուրճ ես խմում թե ղայֆե՝

Միևնույնն է, բան չի փոխվում.

Էլի նույն թալանչի թայֆեն,

Էլի նույն կոֆեի կայֆն է

Միտք ու հոգուն գերիշխում...

Ճառերը մտել են դարան,

Սուրճը դարձել է խարան.

«Արա՜, էդ կոֆե խմողներն էդ ի՞նչ դառան»...

Կրակոց։

Պայթյուն։

Կրակոց...

Հեռվում փռվել է սարը՝

բիբլիական, անկենդան. գնդակները՝

Սրճազրույցն ու քամահրական հաթաթան՝

«Արա՜, էդ կոֆե խմողները...»,— դիպան քունքին։

Սրճարան։

Երեկո։

Քաղաք։

«Հապա մի նայի՜ր, ի՜նչ լավն է»...

«Ոտքե՞րն են լավը, թե՞ շունը»...

«Է՜հ, ջահել օրեր, թռչո՜ւմ են»...

Կումի հետ հոգոց ենք քաշում.

«Սուրճի պես դառն էր մեր դարը»...

թARS֊մեTա

ՀՈԳՆՈՒԹՅՈՒՆ

Դանդաղ քաշվող ծխի նման

Դառնահամ է ամեն վայրկյան,

Ու ջղաձիգ նյարդերիս մեջ

Մահն է սահում դանդաղ, անձայն...

Դեպի հեռուն ասպնջական

Քայլք ենք քայլում՝

Ես,

Տեր աստված

Ու սատանան։

Երեքով ենք ու մեկ մարմնում,

Որ ունի սիրտ,

Չղջիկի պես միշտ ճչացող,

Բայց չընկալվող...

ARS֊մետա

ՕՐԻՈՐԴՆ ՈՒ ՇՈՒՆԸ

Խենթացել են ծառերը, օրիո՜րդ,

Քեզ նման օրորվում են մայթին,

Ու դեղին մազերը՝ բիզ֊բիզ են,

Ու մերկ են կրծքերը սաթե...

Քամին՝ խառնշտում ձեր վարսերը,

Շոյում, համբուրում է կրծքերը...

Խենթացել է քամին՝ իմ ընկերը.

Նա՜ էլ է ընկել ձեր ոտքերը...

Իսկ ես, նախընտրում եմ լինել

Թափառող մի շուն, որ կծում է...

Թեև դավադիր իմ ընկերը՝

Քամին... ինձ անվերջ հալածում է։

Քեզ ինչպես հասկացնեմ, որ հոգիս

Ուզում է կապվել ծառի տակ...

Որ հոգնել եմ լուսնահաչից,

Թեև գայլ եմ արդեն... կիսով չափ...

Դու քամու սիրահար մի խենթուկ,

Ես մի շուն՝ ոռնոցիս հետ մենակ...

Ու թվում է՝ ծառերն՝ անպտուղ,

Ու անտուն է աշխարհը համայն...

Բեր գգվենք ու քամին թող ոռնա...

Ձևացնենք՝ դու քեզ ծառ, ես ինձ շուն...

Ու թող մանրաքայլ հեռանա

Հերթական՝ անպտուղ մի աշուն...

ARS֊մետա

«ԱԲՍՈԼՅՈՒՏ»

Նազելի մորաքրոջ հոգեհացը մի տեսակ խնջույքի, հպարտության ցույցի վերածվեց։ Այդպիսի նամուսի, սրբակենցաղ վարքի տեր կնոջ հիշատակը պիտի հարգվեր միայն լավագույն՝ «Աբսոլյուտ» օղիով և միայն՝ հոտնկայս, խորին ակնածանքով, քանի որ հոգեհացի սեղանի մոտ հայտնված եզակիները՝ նրա հարազատ֊բարեկամները, հարևաններն ու մտերիմ հաստափոր֊հաստավիզ ծանոթները, դեռ շատ «հացուպանիր» պիտի ուտեին նրան հասնելու համար։ Հիմա նրանք հարմար առիթով հարմար տեղում էին և ջանք ու եռանդ չէին խնայում... Բայց Նազելու կերած «հացուպանրից» չէր, որ ճաշակում էին, այդպիսի «հացուպանիր» մարսելու համար հարկավոր էր Նազելի լինել, որին ջահել ժամանակ սիրահարվում էին գրեթե բոլորը, այդ թվում՝ եղբայրների ընկերները, որոնցից մի քանիսը նույն եղբայրներից ծեծ կերան («... արա, դու մեր տուն մաքուր մտքով չես մտել...»), ու նրանք... Նազելուց հույսներն իսպառ կտրած՝ ուրիշ կողակիցներ գտան։ Ձեռի հետ Նազելին էլ էր ծեծ ուտում, քանի որ ըստ եղբայրների՝ «տոն էր տվել»...

Նազելուն մնում էր սպասել երջանիկ այն պահին, երբ լիովին օտար մեկը կսիրահարվեր իրեն, բայց դա գրեթե բացառված էր, քանի որ տանից դուրս էր գալիս այնպիսի փեշավոր և շալվարավոր «կանվոյի» ուղեկցությամբ, որ Նազելուն ուղղված ցանկացած հայացք մինչև հասցեատիրոջը հասնելը մի քանի անգամ «սկան» էր արվում ու «ֆիլտրվում» էր։ Մի քանի այդպիսի հայացքների տերերի հետ Նազելին էլ սրբակենցաղության իր բաժին դասերն առավ թե՛ մորից ու մորքուր֊հորքուրներից, թե՛ եղբայրներից...

Սիրահարվող ու սիրածների հետ առանց հարազատների համաձայնության փախչող հարևան «պոռնիկ֊դուսընկածների» արգահատելի վարքը անընդհատ հարևան֊բարեկամի քննարկման նյութն էր, ու որպես կանոն վերջանում էր մեծ եղբոր մի եզրակացությամբ. «Քառասուն օր ա, ախպեր, կչլեն՝ հետ կբերեն»։ Ու միշտ մի տեսակ ախորժակով ու սպասումով էր ասում...

Հետո...

Հետո սեփական զավակների տեղ նամուսը բարուրած Նազելի մորաքույրը իմանում էր, որ մինչ ինքը եղբորորդիների գոզահոտ շորուփալասն էր լվանում, մինչ նրանց դասերն էր սովորեցնում ու բանակից եկած նրանց նամակներին էր պատասխանում, հարևան «պոռնիկ֊դուսընկած» աղջիկներն արդեն թոռնատեր են դառել, ու սպասում էր, թե երբ է էդ «քառասուն օրն» անցնելու, ու գալու այն օրերը, որոնց այդքան ախորժակով սպասում էր մեծ եղբայրը, որին քաղաքից երեք ամսով փախցնելով՝ հազիվ պրծացրին, քանի որ կապվել էր ընկերոջ կնոջ հետ։ Բայց եղբայրը հո մեղք չուներ, նա թասիբ֊նամուս հասկացող մարդ էր, ինքը չլիներ՝ ընկերոջ կինը ուրիշի էր գտնելու՝ «պոռնիկը՝ պոռնիկ ա, քառասուն օր ա...»։

Նամուս֊թասիբի հարցերում մեծ եղբորից պակաս նախանձախնդիր չէր նաև կրտսեր եղբայրը, որ ուտող֊խմող֊գիտնական մարդ էր՝ դասախոս։ Նրան նախանձողները շատ֊շատ էին, «կոլեգաները» ինստիտուտում չէին սիրում, չէին շփվում, միայն՝ բարև֊բարլուս։ Դրա համար էլ սկսեցին զրպարտել, թե ուսանողուհիներին բան֊ման է առաջարկում՝ քննություն դնելու դիմաց։ Կասկածներն ի վերջո փարատվեցին։ Ընտանեկան կռիվներից մեկի ժամանակ զարմուհին դա բացեիբաց ասաց։ Դա այն օրն էր, երբ պատիվ֊նամուսի հողի վրա տունը կռիվ ընկավ. ամուսնանալու երկրորդ օրը զարմուհուն հետ ուղարկեցին հորանց. էլի նամուսի գծով... Էստեղ էր, որ ամեն ինչ պարզվեց. զարմուհին ինքն էլ նման կերպ քննություններ էր ստացել հորեղբոր «կոլեգաներից»։ Դե արի ու հավատա։ Չէ, հավատալու բան չէր, հորեղբորը ջգրելու համար էր ասված... Բայց հորեղբայրը խեղճացավ, ասաց՝ «նամուսովները չէին համաձայնվում, ընդամենը մի երկուսն են եղել...»։

Չէ՛, էդ ամոթը տանից հանելու չէր, էդ խոսակցությունների թարգը տալ էր պետք, թե չէ տան պատերից դուրս կգար. նամուսի հարց կար, հասարակություն կար... Դեռ լավ է, որ էդ երեք օրվա խնամիների հետ պայմանավորվել էին ոչ թե հարսանիք անել (անելիս պիտի նամուսով արվեր, ճոխ՝ լիմուզինով, եկեղեցով, լավագույն ռեստորանում, որ ամբողջ կյանքում հիշեն...), այլ ջահելներին ճամփորդության ուղարկել։

Հետ բերելուց մի քանի շաբաթ անց լուրեր տարածեցին, թե զարմուհին մեկնում է արտասահման՝ Հայտնի Համալսարանում ուսանելու...

Որոշ ժամանակ անց մեծ եղբայրն ասաց, որ ժամանակն է, ու լուրեր տարածեցին, թե այնտեղ նրան սիրահարվել է շատ հարուստ մի արտասահմանցի։ Բաժանվել ու նորից ամուսնացել է։

Չէ՛, իսկապես, մեծ ծախսերի ու ջանքերի գնով ուղարկել էին։ Աշխատում է, ինչ֊որ տեղ բան֊ման է լվանում... Իսկապես ամուսնացել էր։ Բայց փախստական մի հայաստանցու հետ: Էնտեղ ձեռի հետ բան֊ման թռցնելով ապրում է՝ որպես Հայաստանում հալածված փոքրամասնության կարկառուն ներկայացուցիչ՝ ոչ այն է քաղաքական, ոչ այն է սեռական... Բայց այդ մասին միայն ընտանիքը գիտի... Նամուս կա, թասիբ կա, ի՞նչ կասեն...

Հետո...

Հետո Նազելի մորաքրոջ թաղումը վերածվեց խնջույքի, սրբակենցաղության յուրատեսակ ցույցի։ Ոչ՝ վիշտ, ոչ՝ ափսոսանք... Չկար այն տղամարդը, որի սիրտը պիտի կտոր֊կտոր լիներ՝ հիշելով նրա ջերմությունը, չկար այն զավակը, որ հետագա ամբողջ կյանքում պիտի մրմռար՝ երազելով, որ մոր չլինելիք թոռնուհին բնավորությամբ տատին նմանվի... Չկար այն մարմինը, որի մեջ պիտի վերաբնակվեին Նազելու պարկեշտությունն ու սերը...

Նազելի մորաքրոջ անկրկնելի նամուսը վեջնականապես լքում էր ընտանիքը, քաղաքը, երկիրը, քանի որ ժառանգորդները խեղդվել էին ոչ այն է՝ Նազելու այրակարոտ սավանի ծալքերում, ոչ այն է՝ եղբորորդիների գոզահոտ շորերում...

Նազելի մորաքրոջ նամուսը սեղանի վրայի շշերին փակցված թղթերն էին, որոնց վրա գրված էր «Աբսոլյուտ»։ Դատարկվելուց ու սեղանից վերցվելուց հետո դրանք արագ անհետանալու էին, որ հանկարծ կեղծված լինելու գաղտնիքը չբացվի։

ARS֊մետա

* * *

Մի օր արթնանում ես։

Կապ չունի որտեղ, կամ երբ։

Արթնանում ես օրը ցերեկով,

Երթուղայինում, Օպերայի մոտ,

Կամ, ասենք, երբ մաթեմի

Խնդիր ես բացատրում զարմուհուդ։

Մի հին մեղեդի

Քեզ հուշում է,

Որ աշխարհը կա, ու մեղք չունի,

Որ ձեր ճամփեքն էլի խաչվեցին

Ու ամեն մեկդ գնաց իր ճամփով...

Արթնանում ես հանկարծ ու տեսնում՝

Ծխախոտդ՝ հանգած,

Երգդ՝ կիսատ...

Երեկ սուրճիդ փողը փակեց ընկերդ։

Ամուսնուն քեզնով փոխած սերդ

Քեզ փոխեց ուրիշ մեկով...

Անձրևը հրաժեշտի երգն է երգում.

«Եկեք ինձի...»։

Այստեղ հասկանում ես,

Որ քո և հոգնած այս դագաղի ճամփեքն

Էլի խաչվեցին,

Ու ամեն մեկդ գնաց իր ճամփով...

ARS֊մետա

* * *

Գնա՛:

Չես կարող նստել ու մնալ։

Մահ է մնալը,

Գնա՛ անընդհատ:

Քայլերդ՝ հատու,

Թող զրնգան դատարկ միջանցքում,

Հետո՝ փողոցում,

Հետո՝ ինչ֊որ տեղ, արևամուտին,

Դու շունչ առ մի քիչ,

Գիշերի՛ր մի կերպ ու նորից գնա՛:

Կոշիկդ մաշվել է վաղուց,

Վերքերդ չեն հաշվվի, բայց դու գնա՛,

Հատու քայլերով գնա՛:

Անտեր շները ետ են մնալու,

Ուղեկցելու է լացը բորենու...

Ի՞նչ փույթ, թե արդեն ծալվում է ծունկդ,

Եվ թվում է, թե կփլվես գետնին,

Քեզ հասնե՛լ է պետք երամիդ պոչին,

Պիտ չուշանայի՛ր երամականչին,

Բայց քանի որ շատ ես ուշացել,

Անդադա՛ր գնա:

Գնա՛ թռչելով, ու դու կթռչես,

Ցույց կտաս հզոր կտուցդ փայլուն,

Թևերդ հպարտ կպարզես այնտեղ

Եվ չես զգա զարկը վայրկենաչափի...

Գնա՛ անընդհատ:

Գնա՝ հավաքած ուժերդ բոլոր:

Դեպի արևը, կանչը երամի.

Անդադա՛ր գնա...

ARS֊մետա

* * *

«Ախր ո՞ւր ես գնում,

Տե՛ս, հա՜, կմնաս մենակ»,—

Մայթերի կրունկալեզվով ասաց աշխարհը։

«Չեմ մնա,— ասացի,— գործիդ կաց»։

Զանգեցի սիրուհուս։

Ասաց, որ ինձ փոխում է ուրիշի հետ,

Ծայրահեղ դեպքում՝ ամուսինը կա ու կա...

Զանգեց ընկերս, ծնգացրին բարեկամներս,

Ինչ֊որ հրաշքով վերադարձավ նախկին սերս,

Բայց ոչ ինձ մոտ...

«Տես, հա՜...»,— ասացին բոլորն ու...

Էդպես էլ չհասկացան,

Որ առանց ինձ

Իրենք են մնալու հոգնած ու անբառ...

Իսկ ես մենակ չեմ,

Ինքս ինձ հետ սուրճ եմ խմում

Կետիկնոցում...

թARS֊մեTա

ՍՐՃԱՐԱՆԱՅԻՆ ԶՐՈՒՅՑ

Նարինե Ավետյանին

Սիրելն ի՞նչ է, Նա՜ր,

Ի՞նչ է սիրտը, Նա՜ր։

Պահածդ, թեկուզ չասացիր,

բայց գիտեմ, թանկ է ավելի,

քան այն, որ կարող են ուզել...

Ուզում են՝ տուր ու անցիր...

Ա՛յ, քիչ առաջ ասացիր,

թե այնինչի գործերում

ի՞նչը քեզ իսկի չի «դզում»,

ու անդունդ գցված քարի պես լռեցիր...

Սիրելն անդո՞ւնդ է, Նա՜ր, թե՞ անդունդի եզրը...

Էն շան տղի եզը, որ դառել է նախարար

չգիտի, որ Չարենցը ոչ միայն կար,

այլև թքելու է երեսին,

իսկ էդ թուքը, Նա՜ր, ես ու դու ենք մաքրելու,

ես ու դու, քանզի

էդ հարճի լաճը ոչ ամոթ ունի, ոչ՝ դեմք,

դեմքի տեղ՝ «պաբռիզ» է՝ ապակի,

որով աշխարհը նայում է մեզ...

Ու էդ թուքը, Նա՛ր, չի՛ կպել մեր՝

իմ ու քո ճակատին,

բայց մեկ է՝ մենք ենք մաքրելու...

Հանելու ենք մեր թաշկինակ սրտերն

ու գլուխներս կախ, անվարան...

Չէ՜, մերը չենք հասցնի,

մինչև մերի հերթը գա,

կունենանք մի նոր նախ֊րա֊րար։

Հետո կհանենք մեր շորերն ու...

Այս մի սեր կոչվածը մեզ հետ

ոչինչ չունի ընդհանուր...

Տո՜ւր,

մենք ունե՜նք տալու,

մեր ուզածը՝ մեզ չե՜ն տալու,

մենք ատամներով պոկելո՜ւ ենք...

ARS֊մետա

ՄԵՆԱՄԱՐՏ

I

Կխեղդեի։

Եղած չեղածը՝

Թազի էր՝ քոսոտ, հացկատակ...

Մեղքս գալիս էր, վազում էի,

Որ վնաս չտամ. ցեղակից է։

Բայց գալիս էր կրնկակոխ։

Դարձա, բռնեցի կոկորդից։

Կլանչեց, խռխռաց...

Թողեցի։

Ինքն ընդամենը՝ քիթ էր,

Նրա հետքերով եկողները

Երկու թաթերով քայլողներ էին...

Շիկացած շանթը այրող էր...

Լուսնի կեռ, արծաթե եղջյուրից

Արյան կաթիլներ կախվեցին...

II

Սուրճս նորից սառեցրի,

Թերթում՝ բամբասանք է տխուր,

Վերջին էջում կարդացի.

«Պահանջվում է թազի,

Ցանկալի է՝ կրթված ու ծախու,

Վարձատրությունն՝ ինչքան կուզի,

Աշխատանքը դյուրին է.

Պատվիրատուի երազում, տիրոջից թաքուն,

Զղջալ, թափել մի կաթիլ արցունք

Կամ՝ կես...

Արժանանալ պատվավոր կոչման։

Ահա ամենը։

Որպես գիշերային հավելավճար՝

Ձրի ներկայացում. «Կարմեն»,

Գլխավոր դերում՝ Լուսնեղջյուր։

Զանգել ցանկացած ժամի»։

III

Մգլահոտ երեկոն ծանրացավ

Քաղաքի դեմքին նեֆրիտե։

Քամին խառնում է մազերս։

Արցունքս կաթեց ասֆալտին.

Հիմա գոնե մի քիչ զղջամ,

Հետո էլ չեմ հասցնի.

Կզանգեն ու կգան...

Կբռնեմ կոկորդից, չեմ թողնի,

Ավելի լավ է՝ ես ինքս...

Շիկացած շանթը այրող է,

Ավելի լավ է՝ ժանիքս...

Կհաղթենք։ Ե՜վ ինքը, և՜ ես...

Նորից կբռնենք քոչարի՝

Լուսինը դհոլ դարձրած։

Էլ ոչ ոքի չեն չարչարի

Երկու թաթերով քայլողները,

Կմեռնի պատվավոր կոչումը՝

«Գելխեղդ»,

Ու հինավուրց մի

Լեգենդ...

թARS֊մեTա

* * *

Հանդիսաշարքում, ահա,

Լեգենդար գլուխներ՝

Դափնեկիր, հանճարեղ ի ծնե...

— Կամա՜ց,

Կամա՜ց շնչիր բանաստե՜ղծ,

Քո քամի, քո արև այդ շնչով.

Տատանումից (անգամ չնչին)

Կարող է խաշամի վերածվել

Դափնեպսակը նրանց

Հանճարեղ, ճաղատ գլխների...

Դու գնա՜ ու շնչիր այնտեղ,

Ուր հերվա խաշամն է ոտքիդ տակ,

Ուր մանուկ ընկերներիդ հետ

Կարող ես խաղալ գնդակ

Փչել օճառե փուչիկներ,

Որոնք քիչ առաջ՝ հանդիսաշարքում,

Փորձում էին ձևանալ գլուխներ՝

Դափնեկիր ի ծնե, ու...

Շնչի՛ր,

Արև շնչիր ու քամի...

ARS֊մետա

ԲՆԱՆԿԱՐ. ԱՐԵՎ ՈՒ ՔԱՄԻ

Բիտովի հետ ծանոթությունս գալիս է Մաթևոսյանից։ Ոչ թե՝ որ նրանք նման են, այլ՝ որ Կրում են «Բանը», կամ «Լոգոսը»՝ ընտրեք, որն ուզում եք...

Նրանք՝ Բանի կրողները, ճանաչել էին իրար՝ դեռ միմյանց չճանաչելով...

Բիտով. «Դա իրոք գմբեթ էր։ Ինչ էր դրա տակ թաքնված՝ դեռ ոչ ոք չգիտեր։ Դա Մոսկվայում էր, և ես այդ գմբեթի տակ ինչ֊որ լռության շունչ զգացի։ Ես սիրահարվեցի այդ մարդուն և սկսեցի հորինել նրան, քանի որ հայերեն չգիտեի, և հիմա էլ չգիտեմ, իսկ ռուսերեն նա շատ արտահայտիչ էր խոսում, բայց... Երևի այնպես, ինչպես Սարոյանը՝ հայերեն։ Ամեն դեպքում տարիքով նա ավելի մեծ էր։ Եվ որքան շատ էի ես նրան հորինում (հետո մի ամբողջ դարաշրջան անցավ, որում ես նրան նորից ու նորից հորինում էի), որքան շատ էի հորինում՝ այնքան նա համընկնում էր իր կերպարի հետ։ Իհարկե ոչ այն պատճառով, որ նա դրան հարմարվում էր, այլ այն, որ այդպիսին է իսկական հորինվածքը։ Հորինվածքը ֆանտազիա չէ՛, դա կերպարի ճիշտ պատկերացումն է»...

Մաթևոսյանն ընկերոջ մասին լռությամբ էր խոսում, ասես ակնարկելով, որ բավական է միայն կարդալ Բիտովին։ Այս թաբուն խախտվեց միայն մեկ անգամ՝ 1997֊ին. «Я рад, что мой брат по перу, по поколению, мой друг оказался тем неустанным путником, чей ни путь, ни открытие не были случайными находками, они – Человек и Армения были найдены упорным поиском»։ Սրանով ասվեց և՛ ժամանակին չասվածը՝ որի անհրաժեշտությունը Մաթևոսյանը չէր տեսնում, և՛ այն, որ դեռ պիտի ասվի...

Բիտովը հրաժարվում է ժանր հասկացությունից հօգուտ տեքստ հասկացության։ Չնշվեց միայն, որ տեքստի լավագույն ձևակերպումը Բիտովն է տվել. «Տեքստը ցանկացած բառի կապն է ցանկացածի հետ»։ Անհնարինության չափ դիպուկ է։ Մաթևոսյանն ավելի գաղտնախոհ էր. «Սպիտակ թղթի առաջ կարելի է խելագարվել»: Սա տեքստի Մաթևոսյանական ձևակերպումն է՝ առանց ձևակերպման հավակնելու. ականջ ունեցողը՝ կլսի...

Երկու դեպքում էլ ասվում է, որ Բանն ապրում է իրեն Կրողի էության մեջ, արտահայտվելու ձև է փնտրում, և չի հանդուրժում ավելորդ և ոչ մի բառ, տառ, անգամ կետադրական նշան...

Նրանցից ամեն մեկը գիտեր, որ ժամանակը նյութականվելու հատկություն ունի, որ այն նյութականվում է Բանով, և որ Բանն իրենց մոտ է։ Ասել է՝ Մաթևոսյանն ու Բիտովն այլևս Ժամանակ են։ Երբ երկրի վրա Մանդելշտամի, Չարենցի, Պաստեռնակի ժամանակն էր՝ Ստալինը դա հասկացավ, հասկացավ, որ ինքն է նրանց ԺԱՄԱՆԱԿակիցը, ու չներեց...

Փառք Աստծո՝ մարդակեր ժամանակներն անցել էին, և նրանք՝ Բիտովը, Մաթևոսյանը, Գաբրիաձեն, հայտնվեցին ճիշտ տեղում ու ճիշտ ժամանակին՝ խրուշչովյան ձնհալի ժամանակ։ Նրանք ապրել են Գրականության ինստիտուտի հանրակացարանում, որի աստիճանները դեռ հիշում են գրողի՝ վերև տանող, հոգնած ոտնահետքերը...

Վերելակը շատ է հին, հաճախ է հիվանդանում։ Վեցերորդ ու յոթերորդ հարկի միջանկյալ հարթակում ծխարանն է։ Բարձրացողին տեսնելով՝ համակուրսեցին աշխուժացած հարցնում է.

— Լսի, հայերենում ո՞նց է հնչում բարև բառը, գարե՞։ Երեկ հեռախոսով խոսում էիր՝ որսացի։

— Չէ, Վով, բարև, բա֊րեվ,— ասաց ու ոտքերը քարշ տվեց իր սենյակ։

Ու եթե Մաթևոսյանն ու Բիտովն արդեն Ժամանակ չլինեին՝ դժվար թե Վովան հաջորդ օրն իր վարպետից դիտողություն ստանար, թե՝ Գրականության ինստիտուտի հանրակացարանի մասին պատմվածք գրելուց առաջ հարկավոր էր Մաթևոսյանի «Խումհարը» կարդալ...

Հետո, երբ հանրակացարանի պահակապետը գիշերվա կեսին հային վռնդում էր, ասելով՝ «իմ ինչ գործն է, թե՝ ոչ գրանցում ունես, ոչ՝ քնելու տեղ, թե՝ գիշերվա 11֊ն է ու փետրվար ամիսը... վճարումներդ ուշացել են և հիմա դու ընդհանրապես արտասահմանցի ես, հրամայված է անմիջապես դուրս անել»...— նույն Վովան, Մարինան, Սաշան, Տանյան, Լենան... ամբողջ կուրսը...— չէ՛ր իջնի, ու չէ՛ր փակի ընդունարանի ելքի դուռը... Ու ինքն այնքան էլ չէր հավատա հետագայում ընթերցվելիք՝ ուրիշի վերքից բերանումդ սեփական մարմնի համը առնելուն՝ եթե Բիտովն ու Մաթևոսյանն այլևս Ժամանակ չլինեին...

Իհարկե, «Հայաստանի դասերում» Բիտովի վերոնշյալ տողերը ծնած ողբերգությունն ու մեկ մարդու փոքրիկ ողբերգությունն անհամադրելի են, բայց հենց դրանում է Բանի մեծությունը՝ միարժեք է թե՛ մեկ մարդու, թե՛ մի ամբողջ ժողովրդի ողբերգության համար...

Եվ իհարկե անհնար է չհիանալ մի բանով, որ հասու է միայն Բանը կրողներին՝ Գիր հանդիսացող՝ բանավոր խոսքը... Սկզբում հավատդ չի գալիս, որ Մաթևոսյանի 70֊ամյակին նվիրված հոբելյանական երեկոյի ժամանակ նա ելույթը հանպատրաստից, բանավոր է եղել. «Ես չգիտեմ մի ուրիշ մարդու, որ այդքան պատկաներ իր տեղին՝ իր ծննդավայրին։ Ըստ իս՝ նա միշտ ամաչում էր, որ լքել է ծննդավայրը. սկզբում ամաչում էր, որ տեղափոխվել էր Երևան, ամաչում էր, որ հայտնվել էր Մոսկվայում... Ու միայն աշխատասենյակի ճգնակեցությունն էր, ուր նրա առջև ճերմակ թուղթն էր։ Այդ ճերմակ թուղթն այն տեղն էր, որը նա երբեք չլքեց։ Ժամանակին ինձ հաջողվեց դրդել նրան, որ արտասահման մեկնի՝ Պորտուգալիա, գրողների ինչ֊որ համաժողովի։ Հաջորդ տարի հանդիպեցի մեր ապագա Նոբելյան մրցանակակիր Իոսիֆ Բրոդսկուն, որն ինձ ասաց. «Լսիր, եթե քո բոլոր ընկերներն այդպիսին են, ապա դու ամենաերջանիկ մարդն ես»։ Նա Հրանտին միայն մեկ անգամ էր տեսել... Ես ասացի. «Ո՞նց է, որ նա քեզ վրա այդպիսի տպավորություն է թողել»։ «Նա,— ասաց Բրոդսկին,— ոչ մի նիստի չէր մասնակցում»։ «Դա լավ, է՞լ ինչ»: «Այնտեղ պահանջում էին, որ նա ամեն դեպքում գա, և ես գնացի նրա հետևից»... Իսկ Պորտուգալիան շատ հետաքրքիր է՝ սեղմված է Եվրոպայի եզրին, անդնդակախ է, օվկիանոսն է... Մինչ այդ Հրանտը ծով չէր տեսել, օվկիանոս՝ առավել ևս... Բրոդսկին գտել է նրան օվկիանոսի ափին, ոտքերը ջրում կախած՝ նստած հրիզոնին նայելիս։ Եվ Իոսիֆ Բրոդսկին ասում է. «Արի գնանք, այնտեղ քեզ սպասում են»։ Նա պատասխանում է. «Չէ։ Հիմա մի շիշ կոնյակ լիներ, երկու լավ խաշած ձու, և նայել, նայել, նայել...»։

Ու հիմա մտածում եմ. հարյուր տարի կանցնի և Հրանտը տեղում կլինի, ուրեմն Հայաստանն էլ տեղում կլինի։ Ու եթե աշխարհը տեղում լինի, և այնտեղ ամեն ինչ կարգին լինի, ուրեմն Պորտուգալիայում անպայման կգտնվի արժանավոր մի հայ, ով բավարար միջոցներ կունենա և իսկական հուշարձան կդնի Հրանտին՝ հայ գրողին, որ նստած կլինի Եվրոպայի եզրին՝ ոտքերն իջեցրած համաշխարհային օվկիանոսը։

Հերթական անգամ Անդրեյ Գեորգևիչը վրձնում է մարդուն՝ բնանկարում, վրձնում է այնպես, ինչպես իր Նոյին, թռչնին, կամրջին փռված ձիուն... Եվ գուցե ճիշտ չհասկացվեմ, բայց այս գողտրիկ պատառիկն ինձ համար մի քիչ ավելին է, քան «Հայաստանի դասերն» ու «Պուշկինյան տունը», ուղղակի՝ Բիտովի հետ ծանոթությունս գալիս է Մաթևոսյանից՝ սիրելի Վարպետից...

ARS֊մետա

ՎԱՐՊԵՏԸ

լռում էր.

նրա լռությունն ավելի խոսուն էր,

քան ոռնոցը բազմահազար,

քան բարբաջանքը բազմահատոր...

Վարպետի բառը

վաղվա նախնականն էր, ապագայի բայը...

թիկունքի թևերը խուզելով՝ լռում էր.

ժահր ու ժանտահոտն ամենուր էին,

կարող էին գրչածայրի հետ սպրդել...

գնաց։

չգրելուց գնաց...

չգրեց, որ մենք ունենանք մնալու հնար,

որ ինքը գալու տեղ ունենա...

թեև ոչ մի տեղ էլ չի գնացել

ու չէր գնալու

երբևէ...

ARS֊մետա

ՀՈՐՍ ԲԱՃԿՈՆԸ

Յուրատեսակ երջանկություն եմ համարում այն, որ կյանքից հեռացած սիրելի մարդիկ՝ մայրս, հարազատներս, ընկերներս դաջվել են իմ հիշողության մեջ իրենց լուսավոր կերպարներով, թեև վերջին անգամ նրանց տեսել եմ արդեն հյուծված, խորշոմած դեմքերով, մահվան կնիքը դեմքներին. նրանց այդ պատկերները ժամանակի քամին քշել է իմ հիշողությունից։ Ինձ համար դա այս կյանքից անդին նրանց Թողություն ստանալու հավաստիքն է, ասես հուշում են...

Ռևիչին հիշում եմ այնպես, ինչպես տեսել եմ իր գրական երեկոյի ժամանակ՝ առույգ, կյանքով լեցուն, հպարտ ու խրոխտ կեցվածքով։ Վերջին հանդիպումների ժամանակ գունատ էր, տառապանքի ու հիվանդության դրոշմը դեմքին, բայց աչքերի մեջ... Աչքերի մեջ իմաստուն ծերունու, չարաճճի երեխայի ու ռազմիկի խառնուրդն էր, և դրանք ոչ թե հերթափոխում էին միմյանց՝ կախված իրավիճակից ու տրամադրությունից, այլ ներկա էին միաժամանակ...

Ալեքսանդր Միխայլովիչ Ռևիչի՝ ռուս գրականության համար ով լինելուց չեմ խոսելու, փառք Աստծո, համացանց կա։ Մանավանդ, որ չեմ պատրաստվում համալրել այն անձանց շարքը, ովքեր որևէ հեղինակի կամ գրքի մասին վերլուծություններ են «լավաշում»՝ ի ցույց դնելով լոկ սեփական կրթվածության մակարդակը։

Միշտ այսպես է. Գրողի, Մարդու տեսակի մասին խորհելիս շեղվում ես, մտքերը տանում են հեռո՜ւ֊հեռու, բայց միաժամանակ ձգողության կենտրոն են մնում կրծքիդ տակ...

Նրա մահվան մասին իմացա Երևանում, բայց... Թվում է՝ այս անգամ էլ Մոսկվա հասնելուն պես՝ կցանկանամ զանգել, որ հյուր գնամ։ Հետո կփոշմանեմ (ինչպես վերջին անգամ), քանի որ գիտեմ. ծերուկս վատառողջ է, նեղվելու է, թող մի քիչ ուշքի գա՝ հետո։ Հետո կհասկանամ, որ այդ «հետոն» ամեն պահի կարող է դառնալ հավերժություն ու կզանգեմ... Եվ լսափողի մեջ կլսեմ. «Ռուդինկա, թանկագինս, ես վատ եմ, շատ վատ, այնքան վատ, որ անգամ քեզ գուցե և չկարողանամ ընդունել»։ Կցկտուր ինչ֊որ բան կասեմ, առողջություն ցանկանալու պես։ Վերջին գրքից կհարցնեմ, ու չեմ իմանա ոնց ասել, որ աշխարհն առանց իրեն կփոքրանա ու կխեղճանա։ Կարճ դադարից հետո կասի. «Ռուդինկա, թանկագինս, վերջին գրքիցս միայն մեկ օրինակ է մնացել, մակագրել պահել եմ մի լեհ թարգմանչի համար, բայց ես գիտեմ ինչ կանեմ, դու արի։ Բայց չնեղանաս, կարճ ժամանակով ես գալու, ես շատ վատ եմ»։

Գրասեղանից վերցրեց խնամքով կտրված թուղթը, սոսնձեց եղած մակագրության վրա ու նորից մակագրեց... Իմ անունով։ Հետո ասաց.

— Երազում ընկերոջս եմ տեսել՝ Պարույրին։ Դու Սևակին ո՞նց ես վերաբերվում։

— Այսքան տարվա մեջ գեթ մի անգամ չեք ասել, որ Սևակի հետ ընկերներ եք եղել։

— Եթե նախկինում ասեի՝ դու կկաշկանդվեիր, Սևակի հանդեպ ակնածանքդ կստիպեր ինձ այլ կերպ վերաբերվել, ես էլ քո ավագ ընկեր Ալիկը չէի լինի, այլ դասական, ակադեմիական մի «չուրբան»,— ասաց ու չարաճճի ժպտաց,— իսկ հիմա ճիշտ ժամանակն է. այսօր՝ կամ, վաղը՝ չգիտեմ...

Չէ՛, նա չի՛ կարող չլինել, ուղղակի ըմպեց վերջացրեց իր Գավաթը...

...

Ձյունաթաղ էին բոլոր չափումները,

Սառը բուք, կրակոց ճակատին,

Զառիվեր բլուրներ, ուր ոտքերդ

Սառցաճում էին խրամատին։

Ինչ֊որ տեղ այս ամենը եղել է

Ու դեռ կմնա դարեդար,

Շտրաֆբատի սև այս տողերը

Տպված են ճերմակ ձյան վրա։

Մոտենում է կյանքի ավարտը

Ձնաթաղ հարձակմամբ... Երազում...

Լի բերան խմվել է, արդեն

Չնչին մնացորդ է թասում։

Իսկ այդպիսի գավաթ ըմպել շատ քչերը կզորեն. հովվերգական մանկությունից աստիճանաբար ծլող ստալինյան ժամանակների սարսափաշունչ պատանեկություն, հետո՝ պատերազմ, գերություն, փախուստի չորս փորձ (վերջինը՝ հաջող), «շտրաֆբատ», հետպատերազմյան քարուքանդ տարիներ, սառը, պողպատյա երկրի գաղափարագրության սառցե շնչի մեջ մարդագիր լինելու և մնալու կամք ու տոկունություն... Շինծու կուռքերի, համատարած կեղծիքի երկաթյա մամլիչի տակ էլ պիտի մնար այն քչերից, ովքեր չաղտոտեցին իրենց հոգին, պիտի աներ այն, ինչի համար ծնվել էր՝ պիտի Սիրեր, սիրեր մարդուն, երկիրը, կյանքը... Իսկ Սերը ստիպում է զտել, ազատվել ամեն կեղծ բանից։ Հատկապես կեղծ բարեսրտությունից ու բարեպաշտությունից...

Դրան ականատես եղա Պերեդելկինոյում, երբ Գալյայի հետ հյուր էի այնտեղ հանգստացող Ռևիչներին։ Բանից պարզվեց՝ մենք միակը չէինք, քանի որ լուրն առնելով՝ դեպի մեղրը թռչող ճանճերի պես, այնտեղ էին շտապումնաև «Ռևիչի այստեղ լինելու մասին պատահաբար իմացածները», ովքեր նրա հովանավորությունն էին փնտրում։

Ալեքսանդր Միխայլովիչը գրեթե «անզեն» էր, քանի որ տանն այդ տեսակից պաշտպանվելու համար Մուրա ուներ, ով հեռախոսի՝ գրեթե անդադար, զահլա տանող զանգերին պատասխանում էր անխռով, գրեթե անգիր արած տեքստով. «Գիտե՞ք, հիմա Ալեքսանդր Միխայլովիչը շատ զբաղված է, առավոտյան էլ լավ չէր զգում... Այո, այո, կփոխանցեմ, հաջորդ շաբաթ զանգեք...», ապա դառնում էր Ռևիչին. «Ալյունյա, այսինչն էր, կարևոր բան չկա»։

Այդ օրը քաղաքավարության զոհ դարձած Ռևիչն ակնհայտ ձանձրանում էր։ Հանկարծ նրա մեջ նստած չարաճճի երեխան սկսեց գործել. ընդհատելով հյուրերին՝ անցնում էր մենախոսության, որը հասկանում էինք միայն ես ու Գալյան, քանի որ շարունակում էր նախորդ հանդիպման ժամանակ ունեցած մեր զրույցը։ Զավեշտալի իրավիճակ ստեղծվեց. ես ու Գալյան ժպտում, գլխով էինք անում, իսկ մ նացածը նայում էին տարակուսած։ Հյուրերի բոլոր փորձերը՝ նորից շրջել զրույցը դեպի իրենց համար հասկանալի հուն, ապարդյուն էին անցնում։

Երբ հյուրերից մեկն առաջարկեց միասին գնալ ճաշարան՝ հասկացնելով, որ ինքն է վճարելու։ Ռևիչը քաղաքակիրթ ու բարեսիրտ բիձուկից վերածվեց երկաթյա կամքով ռազմիկի.

— Ո՛չ, դեռ շուտ է։ Գալյան ու Ռուդիկը կմնան, իսկ դուք գնացեք, մենք խոսելու բան ունենք, մենք մի քիչ ուշ կճաշենք։

Մինչև իմ կաշվի մեջ չմտնեք՝ իմ ընկալած մարդու մեծությունը չեք զգա, ուստի՝ ստիպված եմ հակիրճ պատմել, թե ինչ վիճակում էի։

Ես Մոսկվա էի եկել վաղ գարնանը, անփող, առանց ապրելու տեղ ունենալու և, իհարկե, անգործ, թեև Մոսկվա եկել էի ոչ թե «խամուխոպան հողեր հերկելու», այլ Գրական ինստիտուտում սովորելու։

Գարնան և ամառվա ընթացքում ծանոթացել էի գրական դաշտին, հասցրել էի ընդունվել Գրական ինստիտուտ, բայց այլափոխված բազմագլուխ հրեշի վերածված Մոսկվան իր կանոններն էր թելադրում՝ փող, փող, փող...

Ներքուստ զգում էի, որ սովորելուն զուգընթաց աշխատելու պարագայում զիջողը ես եմ լինելու, և զիջելու եմ ինստիտուտում սովորելս։ Հնարավոր չի լինելու և՛ սովորել, և՛ աշխատել։ Հետագայում դա փորձեցին անել իմ համակուրսեցիները (և՛ ռուսաստանցի, և՛ նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններից եկածները), բայց ոչ մեկի մոտ չստացվեց, քանզի Մոսկվան հստակ ընտրություն էր պահանջում. կամ֊կամ... Ուստի սկսեցի ելք որոնել։

Հայկական կազմակերպություններից հույս չունեի, քանզի ամառվա ընթացքում հասցրել էի ծանոթանալ մեր հայրենակցական միությունների մեծ մասի գործունեությանը, իսկ Գրական ինստիտուտ ընդունվելն ու վարձը մուծել չկարողանալու պատճառով տուն դառնալը նույնն էր, թե ծարավ մարդը հասնի ջուր ծախող ավտոմատին, բայց դրամ չունենա։

Բյուրոկրատ, ագահ, սառնարյուն ու փողամոլ Մոսկվան ճզմում, մզում էր ինձ, փորձում կուլ տալ, աղալ իր բազմամիլիոն ատամնանիվներով երախում, բայց մյուս՝ հյուրընկալ, բարեկամ, ջերմ ու սրտացավ Մոսկվան, վերջին պահին ինձ դուրս էր քաշում այդ երախից։

Ռևիչի, Գալինա Կլիմովայի, Դավթի, Լևոնի, մոսկվացի ու հայաստանցի շատ ու շատ այլ ընկերներիս, բարեկամներիս, կազմակերպությունների դերը վճռորոշ եղավ. հարցը կարգավորվեց։ Բայց մինչև հարցերս լուծվեցին՝ Մոսկվան ռունգներից արդեն գոլորշի էր բաց թողնում. արդեն ուշ աշուն էր, որն ինձ խոր ձմեռ էր թվում։ Խանութից խանութ մտնելով էի տեղաշարժվում։ Հաճախ միակ ուտելիքս Հայաստանից ուղարկված սուրճն էր։ Հայաստանի համար տաք համարվող բաճկոնս այստեղ կարող էր ամառային համարվել, բացի այդ էլ՝ «կյանքից հոգնել» էր, բայց ես իրենից հրաժարվելու հնար չունեի։ Այդ օրերին էր, որ Գալինան զանգեց.

— Ռուդ, Ալեքսանդր Միխայլովիչը թեյի է հրավիրել, հատուկ շեշտել է, որ քեզ տանեմ, հետդ խոսելու բան ունի։

Հաջորդ օրը գնացինք։ Իր սիրելի սրճեփների հավաքածուից ընտրեց իր «հայական» սրճեփիկը, սուրճ դրեց ու սկսեց պատմել, պատմել... Իհարկե, անհամբեր սպասում էի, թե հատկապես ի՛նձ ի՞նչ ունի ասելու, բայց նա անվերջ պատմում էր իր մանկությունից, իր ծննդավայրի հայերից...

Գնալու ժամանակն եկավ։ Ռևիչը վեր կացավ.

— Ռուդինկա, սիրելիս, ես դաժան օրեր շատ եմ ունեցել, շատ եմ մրսել ու իմ դաժան օրերին մտերիմ մարդիկ ինձ շատ են օգնել։ Հիմա խնդրում եմ՝ չնեղանաս ու ինձ էլ չնեղացնես. ես մի լավ տաք բաճկոն ունեմ, որը թեև շատ եմ սիրում, բայց էլ չեմ կարող հագնել. ջահելական է, իմ տարիքին հարիր չէ, իսկ դու ոնց որ թե իմ կազմվածքի ես։ Դու պիտի տաք լինես, որ ես էլ հանգիստ լինեմ...

Հիմա այդ բաճկոնը միայն մի մարդ է հագնում՝ հայրս։ Եվ ո՛չ միայն այն պատճառով, որ հորս, Ռևիչի և իմ կազմվածքները նման են... Որպես կանոն՝ հորս տեսնում եմ այդ բաճկոնով հատկապես այն օրերին, երբ հիշում ու կարոտում եմ Ռևիչին։ Ո՞նց է գուշակում՝ չգիտեմ...

ARS֊մետա

ՀՈԳՈՒՄ ՃԶՄԱԾ ԱՐՑՈՒՆՔՈՎ
(նամակ֊ռեքվիեմ համակուրսեցուս)

Վերջին անգամ, երբ Պավելեցկի կայարանի մոտակա եզրաքարերին նստած խմում էինք, քեզնից թույլտվություն ստացա գրելու մեր ծանոթության առաջին պահի մասին: Դու լավ չէիր հիշում ու զգուշավորությունդ առաջ ընկավ իմ հանդեպ ունեցած վստահությունից, բայց, երբ հիշեցրի՝ ժպտացիր:

Ուսանողությանս առաջին օրերին ես ծայրահեղ վիճակում էի, ունեցածս մեն֊միակ սննդամթերքը տանից ուղարկված «հայկական» սուրճն էր։ Առավոտից֊իրիկուն դա էի գործածում, որ քաղցը սպանեմ։ Քո դուռը խոհանոցի դիմաց էր։ Հերթական անգամ կիսասևացած, կողերը ծռմռված ալյումինե սրճեփը ձեռքիս դուրս էի գալիս, երբ դուռդ բացվեց, ու երևացիր՝ զգուշավոր, մի տեսակ խուսափող կերպարանքով։ Ուշացումով էի եկել ու դեռ բոլորին չէր, որ ճանաչում էի: Քեզ էլ դեռ չէի ճանաչում, ուղղակի գիտեի, որ մերոնցից ես: Ասացի՝ «սուրճ կխմե՞ս»: Չկարողացար մերժել, «լցրո՛ւ» ասացիր, թեև տեսքդ հուշում էր, որ այնքան էլ չէիր ուզում, կամ էլ չէիր վստահում, ո՛վ գիտե... «Ես Ժենյան եմ՝ Եվգենի Սիդնև»։

Երկու օր անց, երբ հերթական «կերակուրս»՝ լիքը սրճեփը, տանում էի սենյակ, էլի դեմս դուրս եկար ու «սուրճ կխմես»֊իս ի պատասխան ասացիր. «Մերսի, դեռ ունեմ, այն օրվանը դեռ չեմ վերջացրել»: Զարմացած հայացքս երևի հուշեց, որ ինչ֊որ բան այն չես անում, ու մեղավոր ժպտացիր: Հետո, իմ սենյակում միայն հասկացար, որ արևելյան սուրճը քո իմացած լուծվող սուրճի նման չէ, որ մրուրի վրա եռման ջուր չեն ավելացնում, ու խոստովանեցիր, որ իրոք, իմ տված սուրճի՝ մեկ առաջին բաժակն էր համեղ, մեկ էլ՝ այն մեկը, որ խմում էիր այդ պահին։

Քննարկման ժամանակ ընդդիմախոսս էիր, ու բոլորը սպասում էին, որ քեզանման՝ ինձնից քարը֊քարին չես թողնի, բայց երբ լսվեց քո «պրավիլնի նիհիլիզմը», հասկանալի դարձավ, որ քարը֊քարին չթողնելու փոխարեն քարը քարին ես դնում, ու գովերգի պատ կառուցում: Էլ ոչ մեկի քննարկման ժամանակ նման բան չկրկնվեց, ու ես էլ, դու էլ՝ շատերի օդեղեն պատերը քանդեցինք...

Բայց մեկ է, այդպես էլ փակ մնացիր, մենակյաց ու մենավոր: Թիկունքումդ երևում էին անցյալիդ մութ էջերը, որոնք այդպես էլ ի զորու չեղան մթագնել հոգուդ լույսը։ Դու չէիր էլ թաքցնում, որ սև գործերի ես առնչվել, բայց Աստված ներող է, ու երևի ներեց, քանի որ մեղայականի լավագույն տարբերակն էիր ընտրել՝ գրել, խոստովանել՝ Գրի մեջ, քանզի Մաքուր Գիրը կեղծիք չէր հանդուրժի։

Շաբաթներով սենյակում փակված գրում էիր՝ բառիս բուն իմաստով՝ կյանքիդ գնով. սրտի կաթված տարար փակված լինելու և թերսնվելու պատճառով։ Բայց գրում էիր ու չնահանջեցիր:

Նախկինում բավական հարուստ ու հաջողակ լինելդ գաղտնիք չէր, բայց դու դրանց հետևից չէիր եկել Մոսկվա։ Քո հարազատ մարզում ամենահարուստ մարդն էիր եղել, բայց ամեն ինչ վաճառել, նվիրել ու եկել էիր Գրական ինստիտուտ՝ գրելով անցյալիդ հետ հաշիվ մաքրելու...

Թեև պոեզիայի սեմինարում էինք, բայց դու վեպ էիր գրում: Հետո, երբ քիչ թե շատ պարզ էր ով լինելդ, հասկանալի էր, որ գրում ես ներվելու, ոչ թե փառք ու փող գտնելու համար։ Գիտեինք, թե ով է 600 էջանոց մեղայականիդ իրական հասցեատերն ու չէինք նեղանում, որ գրեթե ոչ մեկիս չէիր տալիս կարդալու։

Երևի Աստված ներեց քեզ ու որպես նշան վերականգնվեց առողջական վիճակդ, բայց դու ինքդ քեզ ներել չէիր կարողանում, անընդհատ մութ գործերիդ մասին մշուշոտ ակնարկներով խոսում էիր...

Ավարտելիս, երբ բաժանվում էինք, քեզ իմ Աստվածաշունչը նվիրեցի՝ մոտավոր մեջբերմամբ, թե՝ «եթե կեղտից մաքրված տեղը բարի բանով չլցնես, ապա այդտեղ չարն ավելի խոր բուն կդնի»... Խոսքերս հիշում էիր...

Գրքիս շնորհանդեսին եկար շքեղ լայնեզր գլխարկով ու ասացիր. «Ռուդ, նախկին ունեցվացծքիցս միայն սա էի պահել, հանդիսավոր առիթիներ համար: Մաքուր աշխատանքով է գնված: Երեկ հանկարծ հասկացա, որ այսօր՝ քո գրքի շնորհանդեսին, սա պիտի դնեմ»։

Ավարտելուց հետո ավելի մտերմացանք, թեև դրանից հետո տեսնվել էինք երկու֊երեք անգամ: Դու բազմիցս կրկնել ես, որ գրական ասպարեզում ինձնից մեծ ակնկալիք ունես։ Հավատում էի խոսքիդ անկեղծությանը, քանի որ գրողի հավակնոտությունդ դեն գցած էիր խոսում։

Դա կրկնեցիր նաև այն օրը՝ Պավելեցկի կայարանի մոտ, երբ ասացիր՝ «արի մեզաղայդի՝ «լիտ»֊ի ուսանողների պես»... Նորմալ հագնված, բայց «բորդյուրին» նստած խմում էինք ընտիր ֆրանսիական գինի, ուտում ընտիր շոկոլադ ու մոտեցած «մենթերը» չգիտեին՝ մոտենա՞ն մեզ, թե՞ չէ, ո՞ւմ հետ գործ ունեն՝ «բոմժերի՞», թե՞ «գժերի»:

Մենք նրանց կարգին ձեռ առանք, ու վկայականները ցույց տալով՝ բացատրեցինք՝ ով ենք, ինչու ենք հասարակական վայրում (օրենք խախտելով) խմում այդ թանկարժեք գինին, որ մի արկղ օղու գին ուներ... Էն էլ բորդյուրին նստած։

Իսկ դու այդ պահին, չգիտեմ ինչու, նորից իմ՝ ավարտելիս քեզ ասած խոսքերը հիշեցիր: Հետո ասացիր, որ ուզում ես օգնել ինձ: Ասացի, որ դրա կարիքը չունեմ, բայց դու խոսքս կտրեցիր. «Գիտե՛մ, բայց էն ժամանակ դու ոչինչ չունեիր, միակ ունեցածդ սուրճն էր, բայց առանց մտածելու հետս կիսեցիր... Հիմա շիշ լվանալով ու պիտակ փակցնելով քիչումիչ աշխատում եմ: Բայց մի մերժի, սա ամենաքիչն է, որ կարող եմ անել, իսկ քեզ՝ ավելորդ չի լինի, տանից հեռու ես»...

Ժենյա, դու խոստացար հյուր գալ ինձ: Գիտեիր, որ առաջինը Սաշան կգա, հետո Մարինան, Վովան... Սաշան այս տարի եկավ: Հետո զանգեց...

Ասացին, որ գրություն չես թողել՝ մեզ թողնելով անհայտության դեմ: Շրխկացրիր դուռն ու դուրս եկար։ Բայց ո՞ւմ երեսին՝ մե՞ր, էս աշխարհի՞, Աստծո՞... Աստծո գործերին ինչո՞ւ խառնվեցիր...

Ես չգիտեմ՝ իրականում Աստված ո՞ւմ է ներում, ո՞վ է առավել ընդունելի, նա, ով մեղսագործում ու զղջալու տեղակ արդարացումներ է փնտրում, թե՞ նա, ով գործածի աններելիությունը գիտակցելով՝ ամենամեծ մեղքն է գործում: Չգիտեմ, ու չեմ կարող Աստծո գործերին խառնվել...

Մեր ականջներում հիմա դռան շրխկոցն է, աչքներիս դեմ՝ քարուքանդ եղած, խարխլված դռան մութ, դատարկ խորշը, որ ճոճվում է անիծյալ մի պարանից կախված...

թARS֊մեTա

«ԳԹ» մահախոսականներից հետո

հասկացա, որ ես չեմ ուզում լինել «գրականության համեստ մշակ»։

Բնության օրենքներն այստեղ էլ են աշխատում. դրականն ու բացասականն իրար ձգում են, հակասություններն էլ միասնական են ու նույն մարմնում։ Դրա համար էլ գրականության համեստ մշակներն անհամեստ նկրտումներ, իրենց մասին անհամեստ կարծիքներ ունեն և, իհարկե, անհամեստ ախորժակ...

ARS֊մետա

* * *

Երկիր,

Դու խոհանոց ես

Ուր կերակուրը ցավն է,

Ուտեստ, որ ծանր է,

Ու չես մարսի անխմիչք։

Խմիչքդ մեղսագինին է...— չոր է անտերը,

Չոր, քան «էլիտար» նախուտեստը՝

Աղացած կյանքեր՝

Համեմված պատմական դառնությամբ...

Երկիր֊խոհանոց.

Ո՞ւր է տատիկս կիսագրագետ,

Ում շերեփից միշտ կաթում էր Սեր:

ARS֊մետա

ՀԱՅԱՐՓԻ

Սուրճ եփելիս էլ

ժպիտը ցայտում է աչքերից,

ու ցայտած կաթիլներից մի քանիսն

ընկնում են սրճեփի մեջ։

Սերով սուրճ եմ վայելում

ու հաղորդակցվում անմահությանը,

քանզի սերն անմահ է։

ARS֊մետա

ՄԵԾԱԳՈՒՅՆ ՍԻՐՈՎ

ինքնաթիռում խմում էին

ծնողների, ընկերների, երեխաների,

դաժան օրերի, փառապանծ հաղթանակների,

ծանր մարտերով գրավված կանանց կենացը։

Հետո հիշեցին հայրենիքը,

հայրենիքի համար զոհվածներին,

նրանց թողած որբերին ու ծերերին,

ում հայացքը ցածից

խմում էր ինքնաթիռի հետագիծը,

որն այս անգամ էլ հեռանում էր՝

տանելով իրենց բաժին փշրանքը.

«դյութի֊ֆրի»֊ից գնված թանկարժեք կոնյակ։

ARS֊մետա

* * *

Պարոնայք,

եթե դուք մանկուց երազել եք դառնալ

տիեզերագնաց, օդաչու, գրող, գիտնական

կամ, ասենք, նախագահ,

ու դարձել եք,

ապա դա դեռ չի նշանակում,

թե ձեր երազանքն իրականացել է։

Եթե կարող եք՝

վերադարձե՛ք մանկություն՝

ինքներդ ձեր ետևից...

լույս ու տաք էր

ՎԵՐԱԴԱՐՁ

Քաղաքանում է փոքրիկ,

միհարկանի իմ քաղաքը.

թթենիները կտրում են,

ասֆալտն է եռում ու շվաքը,

թթենու ննջեցնող շվաքը

կամաց֊կամաց վերանում է...

Իմ շոգ, ալարկոտ քաղաքում,

ուր ամռանն ամեն տանիք

աչքով էր անում երկնքին

չորացող թթի աչքերով,

բոլոր մայթերին (անխտիր)՝

ընկուզենի էր, բալ, թթենի։

Տարիների հետ փողոցները

կանաչ թունելներ դարձան։

Դա էլ քաղաքի դեմքն էր,

թեև քաղաքը ուներ

ինքնատիպ, գունագեղ դեմքեր...

Սանրերը չխկացնելով,

խաղալիքն ու մանրուքը հետը,

մայլից մայլա քայլում էր դանդաղ

«ախպար» Հաջի կարապետը.

«Հաջի կարապետը հոս է, մի մանեթը քովըս է»։

Նավթի Մարտիրոսն էր գալիս՝

նստած իր «էշի կաշկին»,

զանգին խփում ու ձայնում էր.

«Նավթ, մաքուր նավթ, շուտ արեք,

պրծավ, էս շաբաթ ես էլ չեմ գալու»...

Ասում էին՝ «Մարտիրոս, լույս ունենք,

նավթը մեր ինչի՞ն է»...

Կմկմում էր՝ «հայաթում օջախ չե՞ք վառում,

զակատ֊մակատ չունե՞ք...

Համ էլ մաքուր է՝ բժշկական —

կոկորդ֊մոկորդ կմաքրեք»...

Էդ ընթացքում հասցնում էինք

քարկոծել ժանգոտ տակառը։

Մարտիրոսը կատաղում էր,

գոռում էր՝ «Հը֊լը տե՞ս, հեսա ես...»,

ու սայլը քշում հեռանում էր...

Մանրավաճառ Շահենն էր գալիս,

որին ասում էին «չարչի»,

ու ես միշտ էլ զարմանում էի՝

ախր տեսնում էի — չար է...

Նա միշտ էլ գտնում էր — ում՝ ինչ «նաղդի»,

ու միշտ էլ՝ խաբված այդ «ում»֊ը

վերջում դժգոհ էր մնում...

Մեր մեծ գյուղում ապրում էին

ինքնակամ աղբահավաք Բոբոլը,

ագրեսիվ խելառ Արփոն,

բարի հսկա Վոլկը, որի անունն (իսկականը)

չի հիշում գրեթե ոչ ոք,

ում տորքավայել ուժով

փորվեցին նկուղներ ու հիմքեր,

փորվեցին այնտեղ, ուր էքսկավատորն անգամ

կարող էր թաթը կոտրել...

Իր ուժին հարիր՝ բարի էր,

բայց դյուրագրգիռ, միամիտ...

Երբ թիկունքից երեխեքը

գոռում էին՝ «Վո֊ոլկ»

(որպես կանոն՝ խմբից, որ չջոկի՝ ով էր)՝

վարտիքն իջեցնում էր ու երկու ձեռքով

ցույց տալով եղած֊չեղածը՝ գոռում էր.

«Էսի ա վոլկ, տար մորդ»...

Հետո կարմրում, կարկամում էր,

ու մինչ մեծերը կմիջամտեին՝

մայլից վազելով հեռանում էր...

Ու էդպես հերթով հեռանում են՝

մեզ թողնելով ինչ֊որ բան,

որ ապրում է հին պատերի,

հողե փողոցի փոշու մեջ,

ու հին ծառերի շվաքում...

լույս ու տաք էր

* * *

Առաջին սերս

Խոսում էր ռուսերեն,

Հետո ինձ տարան նրանց տուն. Մոսկվա՝

Լենինի դամբարան, «Ցար պուշկա»...

Հետո իրար հետ կռվեցինք

Սպիտակ մատիտի պատճառով...

Հետո ես՝ մեր «մայլի պրոֆեսորս»,

Առաջին դասարանում սիրահարվեցի

Ռուսերենի ընկեր Լուիզային,

Քանի որ շա՜տ սիրուն էր, նրբագեղ ու...

Ինքն էլ շատ էր սիրում ինձ,

Ասում էր, որ շատ լավ եմ խոսում, սովորում...

Հետո սկսեց ինձ հունից հանել,

Բարձրացված ձեռքս չէր նկատում,

Ու փորն էլ՝ տձև ու արագ մեծանում էր։

Մի օր, երբ շատ երկար չնկատեց

Դասարանում ցցված միակ իմ ձեռքը,

Շարքերի միջով հա՛ գնաց֊եկավ,

Ու ձեռքիս միացած՝ «ես ասեմ»֊ն էլ չօգնեց,

Զայրույթն ինձ կերավ ու...

Բռունցքով խփեցի ինձ հունից հանող տեղին...

Հետո բազում գոռացող դեմքերի մեջ տեսա

Մորս մեղավոր դեմքը։

Հետո շատ ընկճված էի, ու երրորդ օրը

Մեր տուն եկավ Լուիզա Ալեքսանդրովնան,

Քանի որ դպրոց չէի գնում։

Նա երկար զրուցեց մորս հետ,

Ու ես լսեցի, որ՝ «պտղին բան չի եղել»...

Հետո ընկեր Լուիզան ինձ կանչեց,

Ասաց, որ ինձ շատ է սիրում,

Որ դպրոց գնամ,

Քանի որ ռուսերենը շատ լավ եմ սովորում,

Որ այդպես էլ շարունակեմ...

Հասկացա, որ նրան էլ չեմ տեսնի,

Ու սիրտս ճմլվեց...

Չկարողացա ցտեսություն ասել,

Ու մի ԲԱՌ նրան դեռ պարտք եմ...

լույս ու տաք էր

* * *

Մայլեն կլիներ թերի,

Թե չունենար իր «ղուշբասը»...

Գունագեղ սուլոցը՝ շուրթերին,

Հայացքը՝ անվերջ երկնքին...

Գեղամն էր՝ բոյով իմ ընկերը։

Երկնքում մենք կետեր էինք տեսնում,

Իսկ նա գիտեր, թե ումն են,

Որի զույգն է, ինչ գույն է...

Իմ մեջ էլ ինչ֊որ բան արթնացավ.

Ուզում էի նրա պես սուլել սովորել...

Հետո այդ «ինչ֊որ բանը» դարձավ

Ղուշ ունենալու՝ վայրի, անհագ ցանկություն...

Ամպամած մի օր,

Գեղամի ղուշը թևիս տակ, վազեցի մեր բակ...

Մռայլ ինչ֊որ բան պարուրել էր ինձ,

Ու տագնապը քունքիս էր զարկում։

Քիչ անց եկավ Գեղամը՝ նիհար,

Ամեն ինչ տեսնող աչքերով...

Հարցրեց, թե՝ մենք հո մատաղ֊բան

Չունե՞նք խոստացած։

Ասացի՝ չէ՜, չունենք։ Խփեց վզակոթիս։

Անկռիվ հարված էր՝ պատասխան չակնկալող։

Տագնապն ու հոգուս շղարշը սև

Արցունքներիս հետ անձայն հալվեցին

Ու հոսեցին ներս։ Ասաց՝ ղուշը տուր։

Մտանք հավաբուն։ Բռնեց։

Ուզում էր վիզը քաշել՝ ասացի. «Մի՜»։

Նայեց դեմքիս.

«Էղածն ի՞նչ է, որ սրա համար...»։

«Մի՛»,— ասացի։

«Բռնի՛,— ղուշը մեկնեց ինձ,— ես գնացի»։

«Չէ՛,— ասացի,— Գեղ, էլ երբեք ղուշ չեմ պահելու»։

Նայեց, հասկացավ, որ իրոք չեմ պահի, ասաց.

«Տե՛ս, ոնց ա թախլա տալու»։

Աղավնուն շպրտեց երկինք։

Էդ «խալավիզ թախլաչին» թռավ,

Թռավ ու խառնվեց

Հարևան փողոցի Պեպանի ղշերին:

«Կբռնի»,— ասացի։

«Ոչինչ,— ասաց,— էդ ղշի հետևից չեմ գնալու»,—

Ու գնաց տուն՝ հայացքը հառած երկնքին...

Հետո՜ էլ,

Երբ կյանքը Գեղամին այնքան էր ծեծել,

Որ տեսնողն ասում էր, թե ինձ պապ է գալիս,

Եվ ուներ արդեն մարդու տալու աղջիկ,

Աչքը չկտրեց երկնքից,

Ու հիմա էլ այնտեղ է՝ երկնքում,

Պեպանի հետ,

Որին շատերն էին համարում անբան,

Որն ուներ արդեն հասուն զավակներ,

Բայց սիրում էր ղշերի հետ ճախրել...

Ու դարձավ արծիվ.

«Արծիվ — 13»֊ի տղերքի հետ

Անհայտ կորած էր համարվում,

Բայց «Յութուբից» հանված տեսանյութում

Նրա մորուքի հետ տեսա թևերը,

Որոնցով նրանք՝ ինքն ու Գեղամը,

Ճախրում էին ղշերի հետ։

Ճախրում էին՝ իմ հոգում թողած

Կապարե ծանրությունն այն ղշի,

Որ թռավ մեր բակից

Ու իջավ Պեպանենց «կրիշին»։

լույս ու տաք էր

* * *

Երբ մի քիչ մեծացանք,

մեծերը հանկարծ հասկացան,

որ մեր օրը լցնել է պետք,

թե չէ լուսամուտ, չափարները

ոչ օր ունեին, ոչ՝ արև...

Ու մայլեն զբաղմունք գտավ.

բոլորիս (կարծեմ անխտիր)

տարան բռնցքամարտի...

Բայց մեծերը՝ կարոտ թամաշի՝

մեզ բաժանում էին ըստ տարիք ու քաշի,

ու մայլեն տաքցած գվվում էր...

Մի օր էլ՝ շուլուխ֊շուլուխի՝

բռնցքամարտի ձեռնոցները հագան

պապիկները՝ Մուրադն ու Հրանտը...

Հետո ծիծաղը պայթեց ու Հրանտ պապին ասաց.

«Մալադեց, Մուրադ, արաղն ինձանից»,

Մուրադին ուսեց ու տարավ դեպի թթենին...

Փոքրամարմին, համեստ, լռակյաց

քարտաշ Մուրադը երբ մեռավ՝

թաղը հավաքվեց նրանց տանը՝

այդպես էլ մինչև վերջ չգաջած...

Լռություն կար, ու մի ձայն՝ հոգնած,

ասաց. «Մալադեց, մարդ՝ եկավ, մարդ՝ գնաց»։

Ավելի ուշ մեռավ Հրանտը՝

մշտապես կոնֆետը գրպանում,

բարի, բայց խստապահանջ ժպիտով,

մեկ֊մեկ՝ խմիչքասեր, ընթերցասեր՝ մշտապես,

պատմական գրքեր ուներ (անգամ արգելված...)

ու սիրում էր օյիններ սարքել...

Հրանտ պապին երբ մեռավ՝

մեր փողոցում տեղ ու դադար չկար.

Վրաստան, Ռուսաստան ու չգիտեմ էլ որտեղից

եկան սև շքեղ «Վոլգաներ»,

«իմպորտնի» ավտոներ ու մարդիկ,

որ մռայլ էին, սառն, անհաղորդ աչքերով...

Ու ամբոխի վրա թևածում էր՝

«մալադեց, մարդ էր՝ մարդ մնաց»...

Հետո մեծերն ասացին,

որ Հրանտ պապին գող է եղել... օրենքով...

Բժիշկ Հրանտ մականվամբ,

որ նրա մասին անգամ գրքերում կա գրված,

բայց հեռացել էր էդ աշխարհից... ինքնակամ...

ու եկել էր մայլա, տուն էր սարքել,

որը թեև գաջած, բայց դեռ անհարդար էր...

Դարձել էր մեր Հրանտ պապին,

որ հետևում էր մեր «յոթ քար» ու «չիլիկ դաստին»,

որ հանկարծ հարամ չխաղանք...

Որ Մուրադ պապի հետ «բոքս անելիս»

միչև ձեռնոցները հագավ՝

Մուրադը մի թեթև հագցրեց մատերին,

մարտական աքլորի կեցվածք ընդունեց

ու ձեռքի շարժման հետ՝ ձեռնոցը թռավ,

աղեղնաձև թռավ ու կպավ Հրանտի ճակատին...

Մայլեն ծիծաղից թուլացավ,

իսկ Հրանտ պապին ասաց.

«Մալադեց Մուրադ, արաղն ինձանից»...

լույս ու տաք էր

* * *

88֊ի ամռանն էր:

Մեր «մոծոն»՝ Արամը, որ ֆուտբոլիստ էր

կարգին, ինձ տեսավ մայլի գլխին.

«Հլա կանգնի, ուսանող֊ախպեր, նստացույցի՞ց»։

«Հա»,— ասացի։

Ասաց. «Ակտիվիստ֊ախպեր, ասում եմ՝

մայլի ջահելներով հավաքվենք, գնանք Մեղրի.

դատարկ գյուղեր կան սահմաններին...

Համ նոր գյուղ կունենանք, համ էլ...

Դե մեր մայլեն՝ մերն է՝ ինչ էլ լինի»...

Մտովի մեր հարթ, ուղիղ մայլեն պոկեցի,

տարա դրեցի Մեղրու սարերին...

Ծռմռվեց, տեղ֊տեղ պատռտվեց,

ու մեջտեղում, մի քանի տեղից ժայռեր բուսնեցին,

Արարատն անգամ թեք նստեց հորիզոնին...

«Եսի՞մ,— ասացի,— Արամ, տղերքը կգա՞ն որ»...

Ժպտաց՝ մտախոհ ու տխուր...

Ասաց. «Բոլորդ նույն բանն ասիք, անխտիր»...

Հիմա մայլի տղերքը սահմաններին են՝

Բեռլինի, Մադրիդի, Վլադիվոստոկի,

Ռոստովի, Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի,

Երևանի ու երկնքի...

Մայլեն էլի մերն է, բայց տեղ֊տեղ...

Սահմանապահ թոռները մեկ֊մեկ,

Որպես հովեկ...

Ամառները...

Արամը՝ «մոծոն», արդեն չկա.

ձեռ քաշեց իր ֆուտբոլից ու մտասույզ՝

լուծվեց օղու մեջ, հետո — կանեփածխի...

Որպես մանկության մի հուշ՝ վերածվեց մշուշի,

ու թեթև֊թեթև նստել է՝ ավտոմատն ուսին,

իր՝ էդպես էլ չտեսած Մեղրու սարերին...

ARS֊մետա

ՄԵՆԱԿ ԱՂՋԿԵՐՔՆ ԵՆ ԼԱՑ ԸԼԸՄ

Պապիս ես գրեթե չեմ հիշում։

Ավելի շուտ հիշում եմ, բայց մի տեսակ՝ անկապ պատառիկներով։ Ինձ ուղղված նրա գորովալից հայացքը չեմ հիշում՝ երևի փոքր լինելուս պատճառով։ Ամենից շատ հիշում եմ բեղերը։ Թավ բեղեր ուներ ու խռպոտ ձայն։ Պապիս՝ ինձ սիրելիս՝ նույնպես չեմ հիշում։ Երևի նրանից էր, որ քեռիներս իմ տարեկիցներն են, մեկը երկու տարով է մեծ, մյուսը՝ վեց ամսով։

Կարդալ շատ է սիրել, չնայած հինգ դասարանի կրթություն է ունեցել։ Տանը կամաց֊կամաց գրադարան էր հավաքում, իր ձեռքով գրադարակներ էր սարքում գնված ու գնվելիք գրքերի համար։

Քչախոս էր, բայց սերն ու բարությունը մեջն են ապրել։ Ծառի տակ պառկած վիրավոր զինվորին փրկելիս՝ նա իր լեռներում ծվարած գյուղն ու ապագա աներոջն էր փրկում. խրոխտ հետախույզը տեսել է վիրավոր տարեց զինվորին ու զայրացել, որ շարասյունը չի կանգնում։ Ավտոմատը քաշել է շարասյան վրա ու կանգնեցրել։ Հետախույզների հատուկ ջոկատայիններին կարելի է եղել գրեթե ամեն ինչ...

Հետո, գյուղ գալուց հետո միայն, իրենց գյուղի Հմայակ բիձի մեջ պիտի գտներ ծառի տակ պառկած վիրավորին, որին վերցնելու համար սկզբում շարասյունը չէր կանգնել։ Հմայակն ասել է. «Արշո ջան, մի թոխլի ունեմ պահ տված, ոտիդ տակին տի մորթվիլ. կյանքս փրկել ես»: Իսկ նրա երեխեքի մեջ գյուղի գեղեցկուհին է եղել՝ Անիչկան...

Մորս մորաքույր Ջեմման՝ տատիս՝ Անիչկայի փոքր քույրը, պապիս ամուսնանալու պատմությունն այլ կերպ է պատմում, ասում է՝ փոքր էի, բայց մեր տան խոսակցությունները հիշում եմ. մերս ասում էր՝ «Բա հմի էդ Խռատանց գելերին աղջիկ տենք տա՞լ»... Տվել էին ու Արշոն դարձել էր ցեղի ամենասիրված փեսան։

Ինքը բազում փորձություններ տեսած մարդ էր, հինգ դասարանի կրթությամբ՝ «քաղսովետի դեպուտատ», ու էդ քաղխորհրդի նիստերին երբեք չմասնակցած մարդ։ Մերոնց հիշողության մեջ մնացել է Արշալույս պապիս մեդալ֊շքանշանների ծանրությունը, նրա խմելն ու բնատուր բարությունը, բայց նաև՝ տեղն էկած տեղը՝ չարանալը։ Ասում են, որ պատերազմի ժամանակ նրա մարտական ընկերն ու հրամանատարը (անգամ ազգանունն էին նշում, բայց ես չեմ հիշում) սպանվել է գերված գերմանացի սպային փոսից դուրս քաշելու ժամանակ։ Սպանողը նույն գերված սպան է եղել՝ վերջին փամփուշտով... Նաև ասում են, որ այդպես էլ գերու կարգավիճակ չստացած սպային դուրս է քաշել պապս, և մարտական ընկերոջ մուռը հանելու մանրամասների փոխարեն, բազմանշանակ ճոճում են գլուխները։

Չէ՛, ես այս պատմությանը այնքան էլ չեմ հավատում, բայց գիտեմ մեկ ուրիշը. խմելու հետ սեր ունեցող պապս երեք քույր է ունեցել, որոնցից մեկի ամուսինը նույնպես խմել է սիրել։ Հերթափոխից հետո, Կիրովականի քիմգործարանի բեռնակիրների բրիգադավար պապս հանդիպում է քրոջ ամուսնուն։ Հրավիրում է խմելու։ Քիչ հետո միլիցիա են կանչում, որ քրոջ ամուսնուն մի կերպ ձեռքից առնեն։ Բայց դե նրան անգամ փողոցի շներն էին լավ ճանաչում, գիտեին, որ Արշոյի հետ գլուխ դնել կարող են «ընտրյալները»։ Կուսշրջկոմի ղեկավարների միջամտությունն է պահանջվել։ Միլիցիայի աշխատակիցներին բան չի ասում։ Փոխարենը բուֆետի աշխատողն է պատմում. «Նստած խմում, ջան֊ղուրբան էին ասում, մեկ էլ էն մեկը թե՝ Արշո ջան դու լավն ես, ես քո ցավը տանեմ, համա էն Սուրենի մերը ...նեմ, Սուրենը լավը չի, արաղին անուն ա դնում։ Էս խոսքի վրա Արշոն սրան ոտների տակն առավ»...

Իսկ Սուրենը Արշոյի փոքր եղբայրն էր։ Կուսշրջկոմի քարտուղարը տուն է ճամփում պապիս, ու դառնում մյուս պաշտոնյային. «Այս բնավորությամբ՝ ճիշտ է վարվում, որ ղեկավար աշխատանքի անցնելու բոլոր առաջարկները մերժում է, կրակ ու պատիժ կդառնար»... Պապս իրոք մերժել է նման բոլոր նախաձեռնությունները, բայց եթե ընդուներ էլ՝ երկար չէր աշխատելու. սուտը տանել չի կարողացել։ Բեռնակիրների բրիգադիր պապս մի քանի անգամ գազազել ու քացով է բացել կոմբինատի տնօրենի դուռը, բայց ճակատային֊կոմունիստին չեն հանդգնել դուրս հրավիրել։ Սրա նման կրակուպատիժը քարտուղարի ինչի՞ն էր պետք...

Կրակուպատիժությունն էլ ցեղական է եղել։ Պապիս հայրը՝ Թումազն էլ է կրակուպատիժ եղել, բայց նաև՝ պապիս հակապատկերը։ Պապիս մեջ երևի համատեղվել են իր բարի մոր՝ Արուսյակի բարությունն ու Թումազի կատաղի բարքը, բայց ոչ չարությունը... Թումազն անտանելի չարություն է ունեցել...

Լուսանկարներից մեկում մորս աչքերը շիլ են դուրս եկել։ Քանի դեռ փոքր էինք, ասում էին. «Այն ժամանակվա լուսանկարները որակով չեն եղել»։ Միայն վերջերս մորս մորաքույր Ջեմման պատմեց. «Մերդ փոքր էր, իրանք էլ խեղճ էին՝ մեծ ընտանիք... Պապիդ քույրերն ու տատդ՝ Անիչկեն, շան լափն եփելու ժամանակ լափալյուրի հետ ամանի մեջ երկու հատ կարտոլ էին գցում, հետո թաքուն հանում էին, կլպում ու տալիս մորդ, որ կշտանա, դեռ երեք տարեկան էլ չկար... Ափաշկարա չէին կարա՝ Թումազը պատերազմ կաներ... Էդ գյոռբեգյոռը եկել լափը խառնել ու կարտոլները տեսել էր։ Ասել էին Աիդայի համար է։ Թումազը կատաղել ու ձեռնափետով խփել էր երեխա֊մորդ գլխին։ Շլությունն էդտեղից էր։ Բժիշկներն ասել էին՝ բան չկա, թող անցումային շրջանն անցնի՝ կվիրահատենք...»։ Վիրահատել էին, անցել էր։

Մի տան համար երկու կրակուպատիժը՝ Թումազն ու Արշալույսը՝ շատ կլինեին, պապս գյուղից տեղափոխվել էր Կիրովական։ Կարճ ժամանակ անց Թումազը գնացել էր որդուն ու հարսին տեսության ու Կիրովական քաղաքն այնքան էր դուր եկել, որ գյուղում թողնելով կնոջն ու ընտանիքի մնացած անդամներին՝ մնացել էր քաղաքում...

Թումազն ինքն իրեն շատ սիրող, իր մասին առաջին հերթին հոգացող, միշտ կոկիկ հագնված ու գրեթե ոչ ոքի չվստահող է եղել։ Ամենացեխոտ օրն անգամ նրա կոշիկները փայլել են, ասես ամբողջ կյանքում տրեխ հագած Թումազն ինքը չէր... Տաբատ արդուկելու իր սեփական մեթոդն է ունեցել. քնելիս խնամքով ծալել ու դրել է տախտակե հատակով իր մահճակալի ու ներքնակի միջև։ Ոչ ոքի փող չի վստահել, անգամ եթե տասը րոպե առաջ է թոշակը ստացած եղել, ապա միշտ չքացրել է՝ «պարտ էի, տվեցի, քիչ առաջ տվի գնաց»... Բայց թե փորձված աղվեսը՝ գիտեք... Քիմգործարանի այգում մի կին է մոտենում, համոզում թե՝ «դիֆիցիտ ապրանք կա՝ էժան գնով, հրե՜ն էն դուռն ա, մտնում եմ ու դուրս գամ»։ Վերցնում է փողն ու «յոթի շենքի» երկկողմանի ելքով շքամուտքում անհայտանում: Թումազին մինչև ուշ երեկո համոզել են թե՝ «էդ կնիկը քեզ խափել, գնացել ա», բայց ապարդյուն... Արշալույս պապս համոզել է, թե «էդ փողը ես կտամ, մենակ արի տուն գնանք, արդեն ուշ ա», բայց նա համառորեն տուն չի գնացել ասելով՝ «այտա բա ըթավուր սիրուն կնիկը կարա՞ խափի, հրե՜ն, էն պադյեզդը մտավ, էսա կգա»... Հետո մորս ասել է. «Թոշակից ուզըմ էի քեզ փող տամ, համա կորավ գնաց»...

Պապս կրակուպատիժ է եղել, կյանքն էլ իր համար է կրակուպատիժ եղել. ջահել, գեղեցկուհի կինը՝ Անիչկան, մահացել է՝ տասնհինգամյա մորս լիարժեք ծիծաղն ու ժպիտը հետը տանելով։ Ի՜նչ աներ Արշոն, աղջկան մերացու էր պետք, իրեն՝ կին... Ու Անիչկային փոխարինեց Աղուն տատիկս։

Պապիս մասին տարբեր պատմություններ շատ կան, սակայն ես մի քիչ այլ բաներ եմ հիշում. հարբած պապս իր խռպոտ ձայնով հայհոյում էր աշխարհին, տատիս, պառկում էր բազմոցին ու հեռուստացույց նայում։ Նա իմ բեղավոր աժդահան էր՝ ամենաքաջը, ամենաուժեղն ու ամենախիստը, բայց այն ժամանակ այդպես էլ չէի հասկանում, թե ինչու «կռիվ֊կինոների» ժամանակ (հատկապես, երբ ցույց էին տալիս «Զինվորի հայրը») նա միշտ լաց էր լինում՝ հսկայից իջնելով աղջկա մակարդակի, ախր ինքն էր ասում, որ «մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ»...

Ամառային մի օր, երբ գյուղում դպրոցական արձակուրդն էինք վայելում, ասացին, որ մեր բոլոր բարեկամները գյուղ են եկել։ «Պապիդ հըրսանիքն ա,— դառը կատակեց մեկն ու իր իսկ կատակից դառնացած ասաց,— է՜ Արշո, Արշո... Գեղը՛մ չէր, համա գեղի թասիբն ու պարծանքն էր»...

Հետո երեկոյան մռայլ սեղանի մոտ Սուրեն պապն ասաց մորս. «Աիդա ջան, մընչի հմի ես սարի պես մենձ ախպեր ունեի, դու՝ հեր, ըրեխեքդ՝ պապ։ Հըմի ես էլ մենձ ախպեր չունեմ, բայց դու հեր ունես, ըրեխեքդ՝ պապ»... Ու կամաց֊կամաց Սուրեն պապը՝ «Գայլուկ Սուրենը», մի քիչ ավելի խոժոռվեց ու կքեց նաև մեծ եղբոր՝ Արշոյի թոռների բեռան տակ, ու իմ երկու պապիկները՝ Արշոն ու Սուրենը, միավորվեցին մի մարմնում...

Հետո պիտի գային Լոռվա աննման սարերում ծվարած իմ մանկության օրերը՝ հեքիաթի նմանվող հուշերով... Պիտի սարում ընկնեի ձիուց ու ձեռքս կոտրեի, ու պապս իմ լացն ու ցավը թուլացնելու համար «իմ ձիուն»՝ մի քանի ամսական քուռակին, պիտի բռներ, որ հեծնեի, ու ես, մեկ է, պիտի ցավից գալարվելով լացեի, բայց երկու օր անց գիպսապատ ձեռքով անգամ պիտի հրաժարվեի հորս հետ տուն գնալ, պիտի հրաժարվեի սարից իջնել, թեև բոլորն ասացին, որ քուռակին նստել այլևս չի կարելի...

Հետո իրար հաջորդած տարիները պիտի անկարող լինեին ինչ֊որ բան փոխել։ Պիտի ուղարկեր ջրի՝ ասելով. «Վիրի ախպուրը կգնաս, ընդիան ջուրը համով ա»։ Երեսունն անց հիմարս պիտի ալարեի ու վերի աղբյուրը գնալու տեղը՝ ներքևի աղբյուրից պիտի ջուր տանեի, քանի որ այդ ջրերի համային տարբերությունը չէի զգում, բայց ինքը պիտի ինձ նորից ջրի վազեցներ... Պիտի իրար հետ հորթ ման գայինք, ու նա, ձեռնափայտով փորփրելով մի տեսակ անբնական մաշված, տրորված ու այդպես էլ չտրորված խոտածածկը, ասեր.

— Էս մեր գիլի պառկատեղն ա, տենըմ ե՞ս...

— Ո՞նց՝ «մեր», «մեր»֊ը ո՞րն ա, բա դու հրացան չունես, բա որ վնա՛ս տա...

— Էս մինն ինձ օգուտ ա,— ասաց քմծիծաղով,— անասունն էլ գիդի, որ ըրիգունն ըստի ա՝ եդա՛նըմ չի, վախտը֊վախտին գալիս ա...

Հետո պիտի հյուր տանեինք Միլադային ու նահապետի իր հպարտ հայացքով պիտի նայեր Միլային, ու հյուրընկալի քաղաքավարությամբ լռեր՝ անհաշտ հայացքով չտեսնելու տալով նրա ծխախոտի ծուխը, ու սպասեր այնքան, մինչև ծխախոտն իմ բերանին հայտնվեր ու նահապետին հարիր խստությամբ ատամների արանքից նետեր. «Մի էդ քաքը բեռնիցդ վե՛ գձի»... Հասուն մարդ էի, հազար անգամ իր ներկայությամբ ծխել էի ու ինձ բան չէր ասել... Ու Միլան պիտի առանց խոսքի հասկանար ինչն ինչոց է, ու հաջորդ ծխախոտն իր աչքից հեռու պիտի ծխեինք։ Բայց հաջորդ առավոտյան Միլան (հորս հետ միասին) պապիս կողմից մի բաժակ հոնի օղով պատվելուն պիտի արժանանար, որն ինձ արդեն չպիտի վերաբերեր, իր «քյուլփաթը» դա պիտի վաստակեր...

Ինձ ուղղված նրա գորովալից հայացքը նույնպես չեմ հիշում... Երևի անուշադիր լինելուս պատճառով, բայց հետո տեսա։ Տեսա այն ժամանակ, երբ սար եկան իր ու Արշոյի ծոռները՝ Արզունիկն ու Աիդան։ Ժենիկ տատի աչքերը թաքուն թրջվեցին։ Նայեց ինձ. «Իսկը տատն ա, ոնց որ մորդ փոքրությունն ըլի,— ապա մեկուսի հուշերին տրվելով՝ շարունակեց,— Արշոն մորդ բերըմ էր գեղը, մոտներս... Հետո Աիդան էր ձեզ բերըմ... Է՜, աշխարհ-աշխարհ, Արշոն չտեսավ, բա Աիդաս է՞լ էս օրը պըտի չտենար,— հանկարծ տեսավ, որ հնգամյա զարմուհիս ուզում է դիմացի լանջը բարձրանալ ու ձայնեց,— Աիդիկ ջան, զգո՛ւյշ, ըտի թեք ա... Այ հարսը, ըրեխուն ուշադիր էղի՝ էն թեքին ընգնի՛ ոչ... Արզունիկ ջան, շանը մոտ մի գնալ, դեմը լափ կա...»։

Հետո մառախլապատ մի օր Լադիկ բիձու խոսքը. «Է՜, Սուրեն ջան, գնացիր ու էս ժըղովրդին բարի երազ դառար»՝ մեղմ անձրև էր դառնում ու ցողվում սրտիս, թոքերիս, երակներիս, դեմքիս, կախվում կոպերիցս...

Ու զարմիկս գուցե դեռ չի հասկանում, թե հոպարի աչքերն ինչու են թաց, ախր իրեն հաճախ եմ ասում, որ «մենակ աղջկերքն են լաց ըլըմ»...

ARS֊մետա

P. S.

Զավակս,

Մենք նմանվում ենք մի մարդու, ում տունը լցված է անպետք հնոտիքով, բայց նա ոչինչ դեն նետել չի ցանկանում, քանզի ամեն իրի, անգամ դրա վրա նստած փոշեհատիկի հետ լուսավոր հուշեր են կապված։

Այսպես հուշն ավելի կարևոր է դառնում, քան երազանքը, ու մենք դառնում ենք մարդկային մի տեսակ, որ անվերջ խարխափում է անցյալում։

Խելացի չենք, խելացիները հաց տալով՝ խլում են երազելու մեր կարողությունը, ու երազում են մեր փոխարեն, բայց իրենց համար, իրենց լեզվով... Ու դա մեր վաղվա օրն է դառնալու...

Իսկ ապագան ծնվում է այսօր, ծնվում է երազանքից, որի թևերը չեն զորում գետնից պոկել պատմական երկար անցյալի ու ծանր ներկայի հսկայական մարմինը։

Մի հիշիր իմ տողերից ոչ մի անուն, դրվագ կամ պատմություն... Չեմ ուզում ծանրացնել առանց այն էլ գերխիտ ու գերծանր մեր պատմությունը, գրականությունը...

Ծաղկից նեկտար հավաքող մեղվի պես ես իմ մանկությունից, իմ կյանքից հավաքել եմ լույսը, սերը, մաքրությունը, որ փոխանցեմ քեզ, որ քո մեջ մեծանա

ԱՍՏԾՈ ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ԿՇԻՌԸ

Գևորգ Գիլանց

թARS — մետա

ստեղծագործություններ

Երևան — 2016