Էրսկին Քոլդուել

ՏԱՔ ԳԵՏԸ

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014

ՀՏԴ 820 (73)
ԳՄԴ 84.7 ԱՄՆ

Քոլդուել, Էրսկին

Տաք գետը: [Պատմվածքներ] / Է. Քոլդուել։ Թարգմ. անգլ.՝ Պ. Զեյթունցյան, Ա. Խաչատրյան, Ս. Փանոսյան, խմբ.՝ Հ. Մ. Կարապետյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեցին և հրատարակության պատրաստեցին Մ. Մ. Յավրումյանը, Տ. Ս. Հովհաննիսյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.: Յավրուհրատ, 2014.— 57 էջ։

Ամերիկացի արձակագիր Էրսկին Քոլդուելի (1903֊1987) պատմվածքները ամերիկյան գրականության ռեալիստական ուղղության լավագույն նմուշներից են։ Ծնվել է Քոուեթում (Ջորջիայի նահանգ), կրոնավորի ընտանիքում։ Սովորել է Վիրջինիայի համալսարանում։ Գրական գործունեությունը սկսել է 1929֊1933 թթ. տնտեսական ճգնաժամի շրջանում։ Առաջին վեպը («Ծխախոտի ճանապարհ») լույս է տեսել 1932թ.։ Քոլդուելը 20֊րդ դարի ամերիկացի հինգ նշանավոր գրողներից է (Ֆոլքներ, Հեմինգուեյ, Սթայնբեք, Սարոյան, Քոլդուել)։ Հանրահայտ են նրա «Աստծո մի ակր հողը» (1933), «Ամերիկյան հող» (1931), «Մենք կենդանի ենք» (1933), «Ծագող արևի առաջ ծնկաչոք» (1935), «Ջեննի», «Տունը բարձունքում» (1946), «Կանայք և տղամարդիկ» (1962), «Ամառվա վերջին գիշերը» (1963) և այլն։

Հրատարակությունում ներառված պատմվածքներից չորսը («Տաք գետը», «Տոնավաճառ», «Ավտոմոբիլը շարժիչ չունի», «Տղամարդն ու կինը») անգլերենից Պերճ Զեյթունցյանի թարգմանությամբ հայերենով առաջին անգամ լույս են տեսել «Հայպետհրատի» «Լավագույն պատմվածքի մատենաշարում»՝ Տաք գետը: [Պատմվածքներ] / Է. Քոլդուել; Թարգմ. անգլ.՝ Պ. Զեյթունցյան; Խմբ.՝ Հ.Մ. Կարապետյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 43 էջ; 16 սմ։ Պատմվածքներից երկուսը («Վայրի ծաղիկներ», «Դանդաղ մահ», թարգմ. անգլ.՝ Ա. Խաչատրյան, Ս. Փանոսյան) արտատպվում են՝ XX դարի արտասահմանյան արձակ / Կազմ. և կենսագր. գրեց՝ Ա. Ռ. Խաչատրյան; Առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ս. Ե. Փանոսյան.— Երևան։ ԵՊՀ հրատ., 1984.— Հ. 1; 20 սմ հրատարակությունից։

© Էրսկին Քոլդուել, 1932֊1933

© Յավրուհրատ, 2014 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Warm River by Erskine Caldwell

Copyright © 1932֊1933 by Erskine Caldwell

Copyright © 2014 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

ՏԱՔ ԳԵՏԸ

Ավտովարորդն արգելակեց գետի վրա կախված կամրջի մոտ ու ցույց տվեց դիմացի ափի տունը։ Ես նրան տվեցի քսանհինգ ցենտ, կայարանից մինչև այստեղ ընկած երկու մղոն տարածության վարձը, և դուրս եկա մեքենայից։ Նա շրջվեց ու հեռացավ, իսկ ես մնացի մենակ, զով գիշերվա, հովտով մեկ ցրված աստղազարդ լույսերի ու լայն, կանաչ գետի հետ, որն իր մութ ջրերն էր գլորում ներքևում։ Շուրջը, սև ամպերի նման, կուտակվել էին արդեն գիշերվա կիսախավարով պարուրված լեռները, ու միայն բարձր երկնքում փայլփլում էին մայրամուտի վերջին ցոլքերը։

Կամուրջը ճռճռում և օրորվում էր ոտքերիս տակ, ստիպելով քայլերս համաչափ դարձնել նրա երերումներին։ Լայն աղեղով մի ափից մյուսը գցված այդ ճոճանակի շարժումներից ետ չմնալու համար հարկ էր լինում ավելի արագ քայլել։ Եվ վերջապես, երբ իմ առջև, բոլորովին մոտիկ, սևին տվեց լեռան լանջը, որ կտրուկ իջնում էր դեպի տաք ջուրը, ես ամուր սեղմեցի ուղեպայուսակիս բռնակը և սկսեցի արագ վազել։

Նույնիսկ երբ կամուրջը հետևում մնաց, երբ կոշիկներիս տակ խշխշացին խճաքարերը, ես չկարողացա ազատվել ինձ պատած սարսափից։ Ցերեկը երևի միանգամայն հանգիստ կանցնեի այդ կամրջով, բայց հիմա, այս ուշ գիշերին, այս անծանոթ վայրերում, ուր ամեն կողմից վրա էին տալիս մութ լեռները և ուր լայն, կանաչ գետը հոսում էր ներքևում, ձեռքերս ակամա դողում էին և սիրտս տրոփում էր տագնապով։

Առանց դժվարության գտա այն տունը, որ ինձ ցույց էին տվել, ու ծիծաղեցի, որ խուճապահար էի եղել վախից։ Տունը գտնվում էր հենց կամրջի մոտ, և եթե հանկարծ չնկատեի ու անցնեի կողքով, Գրեթհենն ինձ ձայն կտար։ Նա նստել էր մուտքի աստիճաններին ու սպասում էր։ Երբ լսեցի ինձ կանչող մի ծանոթ ձայն, ամաչեցի, որ վախեցել էի լեռներից ու լայն գետից, որն իր ջրերն էր գլորում ներքևում։

Ճանապարհին թափված խճաքարերի վրայով Գրեթհենն ընդառաջ վազեց։

— Ռիչարդ, սարսափելի՞ էր կամուրջն անցնելը,— հուզված հարցրեց նա, երկու ձեռքով բռնեց ձեռքս և ինձ տուն տարավ։

— Ճիշտն ասած, այո, Գրեթհեն,— պատասխանեցի ես։— Բայց փորձեցի շուտ անցնել։

— Առաջին անգամ բոլորն էլ այդպես են անում, բայց հետո վարժվում ես և թվում է, թե ձգված ճոպանով ես անցնում։ Ես քայլում էի ճոպանի վրայով, երբ փոքր էի, իսկ դու՞, Ռիչարդ։ Մենք պարանը ձգում էինք շտեմարանի հատակի վրա ու վարժություններ անում։

— Ես էլ եմ քայլել, բայց դա այնքան վաղուց էր, որ արդեն մոռացել եմ։

Մենք հասանք մուտքին և բարձրացանք աստիճաններով։ Գրեթհենն ինձ ուղղակի տարավ դեպի դուռը։ Ինչ֊որ մեկը լապտերը ձեռքին քայլում էր միջանցքում։ Դռան լուսավոր բացվածքի մեջ ես տեսա Գրեթհենի երկու կրտսեր քույրերին։ Նրանք կանգնել էին շեմին։

— Քույրս է, Էննը,— ասաց Գրեթհենը,— իսկ սա Մերին է։

Ես նրանց բարևեցի կիսախավարում, և բոլորս միասին մտանք նախասենյակ։ Նախասրահում, սեղանի մոտ, կանգնել էր Գրեթհենի հայրը։ Նա ձեռքի լապտերը մի կողմ էր պահել, որպեսզի կարողանար տեսնել դեմքս։ Մենք առաջ երբեք չէինք հանդիպել։

— Հայրս է,— ասաց Գրեթհենը։— Անհանգստանում էր, որ մթան մեջ չես գտնի մեր տունը։

— Ես ուզում էի վերցնել լապտերը և դիմավորել ձեզ, բայց Գրեթհենն ասաց, որ դուք ինքներդ էլ կգտնեք ճանապարհը։ Չմոլորվեցի՞ք։ Ինձ համար դժվար չէր կամրջի մոտ լապտերով դիմավորել ձեզ։

Ես սեղմեցի նրա ձեռքը և հավատացրի, որ հեշտությամբ տեղ հասա։

— Վարորդը, որ բերեց ինձ կայարանից, դիմացի ափից ցույց տվեց ձեր տունը։ Ամբողջ ճանապարհին ես աշխատում էի տեսողությունից չկորցնել նրա լույսերը։ Եթե դա ինձ չհաջողվեր, երևի այնքան կթափառեի խավարում, որ կընկնեի ջուրը։

Իմ վախը նրան ստիպեց ժպտալ։

— Եթե ընկնեիք էլ, սարսափելի չէր լինի։ Մեր գետը տաք է։ Նույնիսկ ձմռանը, երբ շուրջը ձյուն է ու սառույց, ջրի մեջ տաք է, ինչպես տանը։ Այստեղ մենք բոլորս էլ սիրում ենք մեր գետը։

— Ո՛չ, ո՛չ Ռիչարդ, դու ոչ մի տեղ էլ չէիր ընկնի,— ասաց Գրեթհենը, ձեռքը դնելով ափիս մեջ։— Ես քեզ հետևում էի այն պահից, երբ դուրս եկար մեքենայից և եթե թեկուզ մի սխալ քայլ անեիր, անմիջապես կվազեի։

Ես ուզում էի Գրեթհենին շնորհակալություն հայտնել այդ խոսքերի համար, բայց նա արդեն մոտեցել էր երկրորդ հարկի աստիճաններին և ինձ էր կանչում։ Ուղեպայուսակը ձեռքիս սկսեցի բարձրանալ նրա ետևից։ Վերին հարկի միջանցքում, սեղանի վրա, պատրաստ դրված էր կիսավառ մի լապտեր։ Գրեթհենը վերցրեց, ու մենք մտանք տան ճակատին գտնվող սենյակներից մեկը։

Մի պահ լուռ կանգնել, նայում էինք իրար։

— Սափորում թարմ ջուր կա, Ռիչարդ։ Եթե ուրիշ բանի կարիք ունենաս, ասա ինձ, ես աշխատել եմ ոչինչ չմոռանալ։

— Մի մտահոգվիր, Գրեթհեն,— ասացի ես,— ինձ ուրիշ ոչինչ հարկավոր չէ։ Բավական է և այն, որ ես այստեղ եմ, քեզ հետ։ Էլ ուրիշ ի՞նչ է պետք ինձ։

Նա մի արագ հայացք նետեց վրաս և իսկույն խոնարհեց գլուխը։ Մենք դեռ մի քանի րոպե էլ լուռ կանգնել էինք ու չգիտեինք ինչի մասին խոսել։ Ես ուզում էի նրան ասել, թե ինչքան ուրախ եմ, որ թեկուզ միայն մի գիշեր մենք միասին ենք, բայց որոշեցի, որ հետո էլ կհասցնեմ ասել։ Գրեթհենը գիտեր, թե ինչու էի եկել։

— Ռիչարդ, ես կսպասեմ ներքևում, մուտքի մոտ։ Լապտերը թողնում եմ։ Հենց որ քեզ կարգի բերես, իջիր։

Ես գլխի ընկա, որ հարկավոր էր լուսավորել աստիճանները, մինչև որ նա իջներ, բայց արդեն ուշ էր։ Երբ լապտերը ձեռքիս վեր թռա տեղիցս ու մոտեցա հարթակին, նա արդեն անհետացել էր։

Վերադարձա սենյակ, փակեցի դուռն ու սկսեցի լվացվել։ Խոզանակով և օճառով մաքրեցի դեմքիս ու ձեռքերիս նստած ճանապարհի փոշին։ Կախարանից կախված էին կես դյուժին ասեղնագործ սրբիչներ։

Վերցրեցի նրանցից մեկը և սրբեցի երեսս ու ձեռքերս։ Հետո սանրվեցի և ուղեպայուսակից հանեցի մաքուր թաշկինակ։ Ապա բացեցի դուռը և ցած իջա Գրեթհենին փնտրելու։

Գրեթհենն ու հայրը սպասում էին մուտքի մոտ։ Տեսնելով ինձ, հայրը ոտքի կանգնեց և տեղափոխվեց մյուս աթոռին, ինձ համար տեղ թողնելով մեջտեղում։ Գրեթհենն իր աթոռը մոտեցրեց և ձեռքը դրեց արմունկիս։

— Ռիչարդ, առաջին անգա՞մն եք մեզ մոտ, լեռներում,— հարցրեց Գրեթհենի հայրը, շրջվելով դեպի ինձ։

— Այո, սըր, երբեք չեմ եղել այս վայրերում։ Բնությունն այստեղ շատ յուրօրինակ է։ Բայց, եթե պատահեր, որ ծովափ ընկնեիք, երևի դուք էլ նույն բանը կասեիք։

— Բայց չէ՞ որ հայրս Նորֆոլկում ապրել է,— ասաց Գրեթհենը,— ճիշտ չէ՞, հայրիկ։

— Այո, ես այնտեղ ապրել եմ գրեթե երեք տարի։

Պարզ երևում էր, որ նա մինչև վերջ չարտահայտեց իր միտքը, ու մենք սպասում էինք, թե դեռ ինչ պիտի ասեր։

— Հայրս մեքենագետ է,— ականջիս շշնջաց Գրեթհենը։— Նա աշխատում է երկաթուղային արհեստանոցում։

— Այո,— կարճ մտորումից հետո շարունակեց հայրը։— Ես շատ տեղերում եմ եղել, բայց հիմա ուզում եմ հավիտյան այստեղ մնալ։

Ես արդեն պատրաստվում էի հարցնել, թե հատկապես ի՞նչն էր նրան կապում այս լեռների հետ, բայց անմիջապես զգացի, որ նրանք երկուսով, և՛ նա, և՛ Գրեթհենը, հանկարծ տարօրինակ ձևով լռեցին։ Լռեցի և ես, տարակուսանքով նայելով նրանց։ Քիչ անց նա շարունակեց խոսել, բայց արդեն դիմելով ո՛չ ինձ, ո՛չ էլ Գրեթհենին, այլ կարծես ինչ֊որ երրորդ մարդու, որին ես չէի կարող տեսնել մթության մեջ։ Անհասկանալի հուզմունքով սպասում էի նրա խոսքերին։

Գրեթհենը թեթև, անձայն շարժումով ավելի մոտեցրեց իր աթոռը։ Ներքևից բարձրանում էր գետի տաք գոլորշին, ծածկում մեզ, կարծես պաշտպանելով գիշերվա զովությունից։

— Երբ Գրեթհենն ու իմ երկու փոքրիկ աղջիկները առանց մոր մնացին,— նա խոսում էր հազիվ լսելի, դեպի առաջ կռացած և հեռո՜ւ֊հեռո՜ւ, լայն, կանաչ գետից այն կողմ նայելով,— երբ մենք մենակ մնացինք, ես վերադարձա այստեղ, լեռները։ Չէի կարող Նորֆոլկում մնալ, չէի կարող Բալթիմորում ապրել։ Սա աշխարհի այն միակ անկյունն էր, որտեղ ես հանգստություն գտա։ Գրեթհենը կարոտում է մորը, բայց ձեզանից ոչ մեկը չի հասկանա, թե այս ամենն ինչ է նշանակում ինձ համար։ Նրա մայրն ու ես, երկուսս էլ այստեղ ենք ծնվել, լեռներում ու գրեթե քսան տարի ենք այստեղ ապրել։ Հետո, երբ նա հեռացավ մեզանից, ես սկսեցի տեղից֊տեղ թափառել, խենթի պես հուսալով, որ կկարողանամ մոռանալ նրան։ Բայց սխալվեցի։ Այո՛, իհարկե՛, սխալվեցի։ Մարդ չի կարող մոռանալ իր երեխաների մորը, եթե նույնիսկ գիտե, որ այլևս երբեք չի տեսնելու նրան։

Գրեթհենն ավելի ամուր սեղմվեց ինձ, ու ես չէի կարող հայացքս հեռացնել խավարի մեջ պարզորոշ գծագրված նրա պրոֆիլից։ Գետն անձայն թաքնվել էր ներքևում, բայց այնտեղից բարձրացող տաք օդն ինձ միշտ հիշեցնում էր նրան։

Գրեթհենի հայրը, ձեռքերը ծնկներին հենած, ավելի կռացավ ու կարծես գետի հեռավոր ափին վեր խոյացող լեռան գագաթի վրա ուշադիր ինչ֊որ մեկին էր հետևում։ Կիսաբաց դռան արանքից եկող լույսի ճառագայթն ընկավ նրա դեմքին, և անթարթ աչքերը փայլեցին։ Արցունքի երկու կաթիլ, աստղի բեկորների պես սահեցին նրա այտերից, այրեցին դողացող ձեռքերն ու անհետացան։

Բայց ահա նա ոտքի ելավ ու առաջվա պես, առանց որևէ բառ արտասանելու, ուղղվեց դեպի դուռը։ Երբ մի պահ կանգ առավ մուտքի մոտ, նրա հսկա ստվերը ծածկեց ինձ ու Գրեթհենին։ Ես նայեցի նրան, բայց հայացքս սահեց կողքով, իսկ հաջորդ վայրկյանին նա արդեն ներս էր մտել։

Գրեթհենն ավելի ամուր հպվեց ինձ, մատներով սեղմեց ձեռքս ու սկսեց այտով շոյել ուսս, կարծես ուզում էր ինչ֊որ բան մաքրել։ Հոր ոտնաձայներն աստիճանաբար մարեցին և շուտով անլսելի դարձան։

Հովտում, ինչ֊որ տեղ, ճեպընթաց գնացքը, խախտելով գիշերվա անդորրը, շաչելով ու սուլելով սլանում էր գետի վրայով։ Խավարի մեջ բոցկլտացին լուսավոր պատուհանները, որոնց ցոլքերը հյուսիսափայլի լույսերի պես պար եկան լայն, կանաչ գետի վրա, և պողպատե ճռնչոցի հնչեղ արձագանքը գլորվելով տարածվեց լեռնակույտերում։

Գրեթհենը դողդողացող ձեռքերով սեղմում էր իմ ձեռքը։

— Ռիչարդ, ինչո՞ւ եկար։

Նրա ձայնը կորավ մետաղյա արձագանքի վերջին հնչյուններում։

Ես շրջվեցի նրա կողմը, կարծելով, որ կհանդիպեմ Գրեթհենի հայացքին, բայց նա ոչ թե ինձ էր նայում, այլ դեպի ինչ֊որ տեղ, դեպի հովիտը, որտեղ գետն իր տաք ջրերն էր գլորում։ Նա գիտեր, թե ինչու էի եկել, բայց ուզում էր ինձանից լսել։

Իսկ հիմա ես չգիտեի, թե ինչու էի եկել։ Գրեթհենն ինձ դուր էր գալիս, և ես նրան ձգտում էի այնպես, ինչպես երբեք չեմ ձգտել ոչ մի կնոջ։ Բայց հիմա, երբ արդեն լսել էի, թե ինչպես է նրա հայրը խոսում սիրո մասին, ես այլևս չէի կարող ասել, թե սիրում էի նրան։ Լսելով, թե նա ինչպես էր խոսում Գրեթհենի մոր մասին, ես զղջացել էի գալուս համար։ Գիտեի, որ Գրեթհենը պատրաստ էր հանձնվել, որովհետև սիրում էր ինձ, բայց ես փոխարենը ոչինչ չէի կարող տալ։ Նա գեղեցիկ էր, շատ գեղեցիկ, ու ես ձգտում էի նրան։ Բայց դա առաջ էր։ Իսկ հիմա ես գիտեի, որ սրանից հետո երբեք չեմ կարողանա նրան մոտենալ այն մտադրությամբ, ինչի համար եկել էի այստեղ։

— Ինչո՞ւ եկար, Ռիչարդ։

— Ինչո՞ւ։

— Այո՛, Ռիչարդ, ինչո՞ւ։

Փակեցի աչքերս, բայց նորից իմ հայացքի առաջ փայլփլում էին հովտի աստղազարդ լույսերը, նորից զգում էի ներքևում հոսող գետի տաք բուրմունքը, ու նորից Գրեթհենի մատները հպվում էին ձեռքիս նույն քնքշությամբ։

— Ասա ինձ, Ռիչարդ, ասա՛, ինչո՞ւ եկար։

— Չգիտեմ, Գրեթհեն։

— Եթե դու ինձ սիրեիր այնպես, ինչպես ես եմ քեզ սիրում, կիմանայիր։

Նրա մատները դողում էին ձեռքիս մեջ։ Ես գիտեի, որ նա ինձ սիրում էր։ Հենց սկզբից էլ չէի կասկածել։ Գրեթհենը սիրում էր ինձ։

— Գուցե իզուր եկա,— ասացի ես,— այո՛, Գրեթհեն, ես սխալ արեցի, հարկավոր չէր գալ։

— Բայց չէ՛ որ դու միայն մի գիշերվա համար ես եկել, Ռիչարդ։ Վաղը առավոտ շուտ կգնաս։ Մի՞թե իսկապես ափսոսում ես, որ եկել ես թեկուզ այդքան կարճ ժամանակով։

— Գրեթհեն, չեմ ափսոսում, որ այստեղ եմ։ Բայց հարկավոր չէր գալ։ Ես դա արեցի առանց մտածելու։ Ես իրավունք չունեի այստեղ գալու։ Միայն երբ սիրում են միմյանց...

— Բայց, Ռիչարդ, չէ՞ որ դու գոնե մի փոքր սիրում ես ինձ։ Դու իմ սիրո կեսի չափ էլ չես կարող ինձ սիրել, բայց ինչո՞ւ չես ուզում ասել, որ այնուամենայնիվ մի փոքր սիրում ես։ Ռիչարդ, այդ դեպքում, քո գնալուց հետո սիրտս ավելի թեթև կլինի։

— Չգիտեմ,— ասացի ես, զգալով, թե ինչպես դողը պատում է ինձ։

Դեռ ափերիս մեջ պահելով նրա ձեռքերը, ես նրան ավելի մոտեցրի ինձ։ Եվ հանկարծ կարծես ինչ֊որ բան ծնվեց իմ մեջ ու ցավ պատճառելու չափ ակնթարթային պարզությամբ խոցեց ինձ։ Կարծես այն, ինչի մասին խոսում էր Գրեթհենի հայրը, իմ առաջ բացվեց իր ամբողջ էությամբ։ Ես առաջ երբեք չէի մտածել, որ գոյություն ունի այդպիսի սեր։ Ինձ թվում էր, որ տղամարդը չի կարող այնպես սիրել, ինչպես կինը տղամարդուն։ Բայց հիմա հասկացա, որ դա ճիշտ չէր։

Մենք երկար նստել էինք լուռ, իրար ձեռք բռնած։ Տեսնելով, թե ինչպես էին հովտի լույսերը հանգչում մեկը մյուսի ետևից, կարելի էր կռահել, որ արդեն կեսգիշերն անց է։ Բայց ժամանակը կապ չուներ մեզ հետ։

Գրեթհենը հպվում էր ինձ, մեկ աչքերիս մեջ նայելով, մեկ գլուխն ուսիս դրած։ Նա իմն էր բառիս բուն իմաստով, բայց ես արդեն չէի կարող չարաշահել նրա զգացմունքները ու հետո հեռանալ, իմանալով, որ ես նրան չեմ սիրում այնպես, ինչպես ինքն ինձ։ Ճանապարհին այդպիսի բան չէր անցնում մտքովս։ Ես այս ամբողջ երկար տարածությունը կտրել էի միայն նրա համար, որպեսզի մի ժամ Գրեթհենին գրկիս մեջ պահեմ, իսկ հետո հեռանամ ու մոռանամ, գուցե և հավիտյան։

Ժամանակն էր տուն մտնելու։ Ոտքի ելա ու գրկեցի Գրեթհենին։ Նա դողում էր իմ մարմնի հպումից, բայց հետո ինքն էր ամուր փարվում։ Նրա սիրտը խփում էր անչափ մոտիկ ու կարծես ամեն տրոփյունից հետո նրա փոքրիկ կրծքերը խոցում էին ինձ։

— Ռիչարդ, համբուրիր հրաժեշտից առաջ,— ասաց նա։

Հետո վազեց դեպի դուռն ու բացեց իմ առջև։ Սեղանից վերցրեց լապտերը և առաջինն սկսեց բարձրանալ վեր տանող աստիճաններով։ Նա սպասեց իմ սենյակի դռան մոտ, մինչև վառեցի երկրորդ լամպը։ Իսկ մյուսն իր հետ վերցրեց։

— Բարի գիշեր, Գրեթհեն,— ասացի ես։

— Բարի գիշեր, Ռիչարդ։

Ես իջեցրի լապտերի պատրույգը, որպեսզի ապակին չծածկվեր մրով, ու նա միջանցքով գնաց դեպի իր սենյակը։

— Ռիչարդ, առավոտյան կարթնացնեմ քեզ, որպեսզի գնացքից չուշանաս։

— Շնորհակալություն, Գրեթհեն։ Միայն թե շուտ արթնացրու, որովհետև գնացքը յոթն անց կեսին է շարժվում։

— Ճիշտ ժամանակին կարթնացնեմ,— ասաց նա։

Դուռը փակվեց։ Շրջվեցի և վերադարձա իմ սենյակը։ Փակեցի դուռն ու սկսեցի դանդաղ հանվել։ Հետո հանգցրի լապտերն ու անկողին մտա, բայց քունս չէր տանում։ Համոզվելով, որ չեմ կարողանալու քնել, նստեցի մահճակալին ու ծխեցի։ Ծխում էի իրար ետևից, ծուխը փչելով վարագույրից վեր, որն իմ մահճակալը բաժանում էր լուսամուտից։ Տանը լռություն էր տիրում։ Լինում էին պահեր, երբ թվում էր, թե միջանցքի մյուս կողմից, Գրեթհենի սենյակից, ականջիս է հասնում ինչ֊որ խուլ խշխշոց, բայց գուցե միայն թվում էր։

Չեմ հիշում, այսպես անշարժ ու լարված որքան նստեցի մահճակալի ծայրին, մտածելով Գրեթհենի մասին, բայց հանկարծ ոտքի ցատկեցի։ Բացեցի դուռը, վազեցի միջանցք ու կանգնեցի Գրեթհենի սենյակի դռան առջև։ Դուռը փակ էր, բայց կողպված չէր, վստահ էի դրանում, ու ես անձայն պտտեցի բռնակը։

Դռան արանքից ձգվել էր լույսի բարակ մի շերտ։ Հարկ չկար դուռն ավելի լայն բացելու, որովհետև ես անմիջապես Գրեթհենին տեսա անչափ մոտիկ, ինձնից, երկու քայլ այն կողմ։ Մի պահ կկոցեցի աչքերս, փորձելով այնպես մտածել նրա մասին, ինչպես ամբողջ օրը մտածել էի գնացքում, որը սլանալով ծովափից ինձ բերում էր այստեղ։

Գրեթհենը չլսեց, թե ինչպես պտտվեց դռան բռնակը։ Չէր կասկածում, որ ես կանգնել եմ շեմին։ Սեղանի վրա ամբողջ ուժով վառվում էր լապտերը։

Ես համոզված էի, որ Գրեթհենին անկողնում կտեսնեմ, և չէի կասկածում, որ նա արդեն քնել է։ Բայց նա չէր քնել։ Ծնկաչոք կանգնել էր մահճակալի առջև դրված փոքրիկ գորգին, գլուխը հենել էր խաչաձևած ձեռքերին ու ամբողջ մարմնով ցնցվում էր հեկեկոցներից։ Կապույտ ժապավենով հավաքված նրա մազերը թափվել էին ուսերին։ Նա հագել էր բաց վզով, նուրբ մանյակներով երիզված մետաքսե սպիտակ գիշերազգեստ։

Ես միշտ գիտեի, որ նա գեղեցիկ է, բայց երբ նրան տեսա դռան բացվածքից, նա ինձ առավել գեղեցիկ թվաց։ Ես երբեք չէի հանդիպել ավելի գեղեցիկ աղջկա։

Նա դեռ ոչինչ չէր լսել, և չէր գուշակում, որ ես այստեղ եմ, դռան ետևում։ Նա ծնկաչոք կանգնել էր մահճակալի մոտ, ձեռքերը կրծքին սեղմել ու լաց էր լինում։

Քիչ առաջ, կիսով չափ բանալով դուռը, ինքս էլ չգիտեի, թե ինչ էր լինելու հետո։ Բայց հիմա, երբ տեսա, թե նա ինչպես էր ծնկաչոք կանգնել մահճակալի մոտ, չկասկածելով, որ ես նայում էի նրան և լսում նրա հեկեկոցն ու աղոթքը, հանկարծ շատ պարզ զգացի՝ աշխարհում, նրանից բացի, ոչ ոք այդքան թանկ չէր ինձ համար։ Եվ հասկացա այն, ինչ չէի հասկացել մինչև այս պահը, ես սիրում էի նրան։

Լուռ փակեցի դուռը և վերադարձա իմ սենյակը։ Մթության մեջ փնտրեցի բազկաթոռը, մոտեցրի լուսամուտին ու նստեցի, սպասելով արևածագին։ Երկար նստեցի այդպես, նայելով լուսամուտից երևացող խավար հովտին, որի հատակին իր ջրերն էր գլորում տաք գետը։ Որքան աչքերս վարժվում էին մթությանը, գետն այնքան դառնում էր մոտիկ ու մոտիկ, և թվում էր, որ բավական է երկարել ձեռքը, ու մատներս կսուզվեն նրա տաք ջրերի մեջ։

Լուսաբացին Գրեթհենի սենյակից ականջիս հասավ ինչ֊որ խշխշոց, կարծես մեկը թեթև քայլերով մի լուսամուտից մյուսն էր գնում։ Նույնիսկ մի անգամ, միջանցքում, դռների մոտ, ինչ֊որ ոտնաձայն լսեցի։

Երբ լեռան գագաթից երևաց արեգակը, ես վեր կացա ու սկսեցի հագնվել։ Իսկ դրանից անմիջապես հետո լսեցի, թե ինչպես Գրեթհենը դուրս եկավ իր սենյակից և ցած վազեց աստիճաններով։ Կռահեցի, որ նա վազեց ինձ համար նախաճաշ պատրաստելու, որպեսզի քաղցած չգնայի կայարան։ Քառորդ ժամ անց աստիճանների վրա նորից լսեցի նրա ոտնաձայնը։ Հետո դուռն զգույշ բախեցին, և ծանոթ մի ձայն մի քանի անգամ իմ անունը տվեց։

Բաց արեցի դուռը և իմ առջև տեսա Գրեթհենին։ Իմ հայտնվելը շատ զարմացրեց նրան. երևի կարծում էր, թե դեռ խոր քնի մեջ եմ։ Եվ նա նույնիսկ չկարողացավ միանգամից խոսելու բան գտնել։

— Գրեթհեն,— ասացի ես, բռնելով նրա ձեռքը,— մի շտապիր ինձ ուղեկցելու, ես այսօր ոչ մի տեղ էլ չեմ գնա։ Ես էլ չգիտեմ, թե ինչ պատահեց երեկ երեկոյան։ Գիտեմ միայն մի բան, որ սիրում եմ քեզ։

— Բայց, Ռիչարդ, չէ՞ որ երեկ դու ասում էիր...

— Այո՛, երեկ ասացի, որ այսօր առավոտ վաղ կգնամ, բայց Գրեթհեն, ինքս էլ չգիտեի, թե ինչ էի ասում։ Առանց քեզ ես այստեղից ոչ մի տեղ չեմ գնա։ Ես նախաճաշից հետո ամեն ինչ կբացատրեմ։ Բայց նախ և առաջ ուզում եմ, որ ինձ ցույց տաս գետը տանող ճանապարհը։ Ես հենց հիմա պետք է իջնեմ այնտեղ, դեպի գետը, և ձեռքերս սուզեմ նրա ջրերի մեջ։

ՏՈՆԱՎԱՃԱՌ

Բեսն այլևս ուժ չուներ համբերելու։ Նա դուրս եկավ տոնավաճառի կրպակից և պարանների, ցցերի և արկղերի արանքներում սայթաքելով, հասավ իրենց վրանը։ Հեջին ասաց, որ սանրվելու է, չնայած գիտեր, որ ամուսինն իրենից լավ էր հասկանում, թե բանն ինչումն է։

Բեսը լաց չէր լինում։ Արդեն մի տարի է, ինչ նա լաց չէր լինում։ Հեջի հետ երկու տարի էր ապրել, մի տոնավաճառից մյուսը քարշ տալով իրենց հրաձգարանը, ուր ամբոխին առաջարկում էին խփել խաղալիքե շնիկներին։ Գրեթե մի տարի էր անցել, ինչ նա վերջին անգամ լաց եղավ։ Ծանր շնչելով, նա պառկեց մահճակալին։

Տոնավաճառի աններդաշնակ աղմուկ֊աղաղակի մեջ երբեմն նրա ականջին էր հասնում Հեջի ձայնը։ Ինչպիսի ճիչ էլ հնչեր «ծիծաղի սենյակում», ինչքան էլ Կուբայական փոքրիկ ռեստորանի երաժշտական արկղիկն ականջ ծակեր և խոսափողով ուժեղացրած խռպոտ կանչերը ներս հրավիրեին, միևնույն է, Բեսը միշտ կարողանում էր տարբերել Հեջի ծանոթ, երգահնչուն ձայնը։

— Խփեցեք շնիկներին, հարգելիներս, տուն տարեք արծաթե նոր դոլարը։

Նա ինքն էլ այնքան էր կրկնել այդ նույն բառերը, որ թվում էր, թե Հեջի ձայնը դուրս էր գալիս հենց իր սեփական կոկորդից։

Ամբոխի ոտքերից բարձրացող փոշին նստում էր Բեսի դեմքին ու ձեռքերին։ Նա պառկել էր լարված ու ձգված, և աղմուկը, տոթը, աներես լույսը, ծանր վերմակի նման ճնշում էին նրան։

— Խփեցեք շնիկներին, հարգելիներս, տուն տարեք արծաթե նոր դոլարը։

Մեքենայի պես նորից հնչեց Հեջի ձայնը։ Բեսն անշարժացել էր մահճակալի վրա։ Հեջը խոսում էր այն կնոջ հետ, որն արդեն կես ժամ է, ինչ կանգնել էր տոնավաճառի կրպակի առաջ ու հենվել բազրիքին։ Հեջի ձայնը միշտ փոխվում էր, երբ նա փորձում էր միանգամից երկու գործ անել։ Բեսը լավ գիտեր, թե նա ինչի էր ձգտում։ Հեջը ժամադրություն էր նշանակում այդ կնոջը։ Երբ պայմանավորվեն, նա կանհետանա, կանհետանա նաև կինը, և Բեսը Հեջին չի տեսնի մինչև մյուս առավոտ։ Վերջին երկու տարիներին այդ բանն այնքան էր կրկնվել, որ նա արդեն կորցրել էր հաշիվը։

Բեսը կողքի շրջվեց, որպեսզի չտեսնի գլխավոր ծառուղուց եկող լապտերի լույսը, որ թափանցում էր վրանի նուրբ կտավի միջով։ Նա նույնիսկ չգիտեր, թե ինչ էր այս քաղաքի անունը։ Կարծես Էմպորիա էր, կամ Ֆոստորիա, կամ Պեորիա, կամ էլի ինչ֊որ նման մի բան։ Բիրմինգհեմից արևմուտք ընկած հարավային մի քաղաք, դրանից բացի նա ուրիշ ոչինչ չգիտեր։ Այն օրվանից, ինչ Հեջը սովորություն էր դարձրել շաբաթը մի քանի անգամ ինչ֊որ կնոջ հետ անհետանալ, Բեսի համար բոլոր քաղաքները միանման էին դարձել։

Բեսը վեր կացավ, սանրվեց, մաքրեց հագուստի փոշին։ Հենց այդ պահին լսեց, որ Հեջը կանչում էր իրեն։ Նա դուրս եկավ վրանից և ուղղվեց դեպի կրպակը։

— Խփեցեք շնիկներին, տուն տարեք արծաթե նոր դոլարը,— ասում էր Հեջը, մինչ Բեսը կռացած անցնում էր բազրիքի տակով։ Նա շրջվեց և աչքով արեց նրան։— Խփեցեք շնիկներին, հարգելիներս։ Միայն տասը ցենտ։

Դեռ Հեջին չտեսած, Բեսը նկատեց կնոջը։ Հենց այն նույն կինն էր, որ հենվել էր բազրիքին ու խոսում էր Հեջի հետ, երբ Բեսը հեռացել էր կրպակից։

— Ի՞նչ կասես Բես,— սկսեց Հեջը։

Բեսը ոտքից գլուխ զննեց կնոջը։ Գեղեցիկ չէր, բաց գույնի թափթփված մազերով, որոնք արդեն վաղուց լվացվելու կարիք ունեին։ Քսան տարեկան էր, ոչ ավելի, բայց ձեռքերը կոշտացել էին աշխատանքից և այնքան էլ մաքուր չէին։

— Սա՞ է,— բութ դեմքով հարցրեց Բեսը։

— Եվ ի՞նչ,— ըստ երևույթին վիրավորված ասաց նա։

— Հեջ, գնալով ավելի ես կորցնում ճաշակդ։

— Դե լավ, Բես, եկ չվիճենք,— ասաց Հեջը և նյարդային շարժումներով սկսեց շոյել նրա ուսերն ու մեջքը։

Նա կռացավ, անցավ բազրիքի տակից և անհետացավ կրպակի ետևում։

Դես ու դեն թափառող ամբոխը փոշու ամպեր էր հանում, ու լապտերի լույսի տակ թվում էր, որ խիտ, դեղին մառախուղ էր քուլա֊քուլա բարձրանում։ Բեսն զգում էր, թե ինչպես փոշին ու մանր ավազահատիկները նստում էին դեմքին ու ձեռքերին։ Նա զզվանքով թափ տվեց զգեստը։

Կինը մի երկու անգամ վախվխելով նայեց նրան և լուռ քաշվեց ամբոխի կողմը։ Հետո հանկարծ շրջվեց, ճանապարհ բաց արեց դեպի կրպակի ելքն ու անհետացավ տեսողությունից։

Ազատված բազրիքի մոտ խցկվեց կանանց ու տղամարդկանց մի խումբ։ Նրանք անթարթ աչքերով նայում էին Բեսին, կարծես նա գլխավոր ծառուղու ատրակցիոններից մեկը լիներ։

— Այստեղ ինչպե՞ս են զվարճանում,— բարձրաձայն հարցրեց տղամարդկանցից մեկը։

Բեսը նայում էր իրեն ուղղված դեմքերին։ Բոլորն էլ նման էին Հեջին ու այն կնոջը։

Մեքենաբար ափի մեջ վերցնելով իրենց դարն ապրած փայտե երեք գնդիկ, նա մեկնեց ձեռքը։

— Խփեցեք շնիկներին, հարգելիներս, տուն տարեք արծաթե նոր դոլարը։

— Այ, դա ես հասկանում եմ,— տասը ցենտանոց թղթադրամ տալով, ասաց տղամարդկանցից մեկը։

Նա նետեց գնդիկները, բայց կպավ երեք շնիկներից միայն երկուսին։ Եվ պատրաստվեց հեռանալ։

— Մի րոպե, միստր,— կանչեց Բեսը,— ես ձեզ ավելի լավ բան կառաջարկեմ։

Տղամարդը վերադարձավ։

— Էլ փող չեմ տա այսպիսի խաղի համար,— գլուխը շարժելով ասաց նա։— Դուք այնպես եք ամրացնում այդ շնիկներին, որ եթե կպչի էլ, չեն ընկնում։

Բեսը հենվեց բազրիքին։

— Միստր, եկեք գործարքի մեջ մտնենք։ Առիթը բաց մի թողեք։ Ուզում եք, ես ձեզ հիմա տասը գնդիկ կտամ։ Եթե երեք շներին էլ գցեք, ամբողջ կրպակը թող ձերը լինի։ Դե ինչ կասեք, ձեռնտո՞ւ առաջարկություն է։

Տղամարդը վերցրեց գնդիկները և սկսեց նետել շնիկների վրա։ Երեքն էլ ընկան։

— Ահա և հաղթեցիք,— գոչեց Բեսը, դուրս գալով բազրիքի ետևից:— Հիմա բոլորը ձերն է։ Մտե՛ք, դուք եք տերը։

Ու մի պահ անց, ինչքան ուժ ուներ, նա արմունկներով ճանապարհ բացեց և խառնվեց ամբոխին։ Գետնից բարձրացող փոշին շուտով կուրացրեց նրան, ու դեռ գլխավոր ծառուղու վերջը չհասած, Բեսը մոլորվեց։ Դուրս գալով ամբոխի միջից, նա անցավ ինչ֊որ դատարկ տարածություն և սկսեց քայլել մի փողոցով որն, ըստ երևույթին, քաղաքից դուրս էր տանում։ Նրա համար միևնույն էր ուր գնալ, միայն թե՝ հեռու այդ Էմպորիայից, Ֆոստորիայից, Պեորիայից կամ ինչպես էլ որ կոչվեր այն։

ԱՎՏՈՄՈԲԻԼԸ ՇԱՐԺԻՉ ՉՈՒՆԻ

Մելն ավելի հարմար տեղավորվեց ավտոմոբիլի վերջին նստարանին, իր շան մոտ, ու սկսեց բանջո նվագել։ Սայնեն նստել էր Փենբսքոթ պանդոկի նախամուտքի ճոճաթոռին ու լսում էր Մելի նվագը։ Ամառ էր, և արևը կրակ էր թափում։ Թվում էր, որ երեկոյան կպայթի արևմուտքից արշավող ամպրոպը։ Երբեմն ուժեղ քամի էր փչում՝ բարձրացնելով փոշու քուլաներ, որոնք նման էին դեղին օդապարիկների։

Մելն ամռանն աշխատում էր կոճի ֆաբրիկայում, բայց չէր սիրում ամբողջ տարին աշխատել։ Ձմռանը գնում էր անտառ և վերադառնում միայն ամռանը։ Նա սիրում էր ամառն անցկացնել իր հյուղակում, շան հետ, և բանջո նվագել պանդոկի մուտքի առջև, որտեղ նստում էր Սայնեն։

Մելը ծնգծնգացնում էր բանջոն։ Սայնեն նստել էր մուտքի մոտ և ավելի արագ էր ճոճվում։

Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի պլինգ...

Մելը, այդ անիծյալ շվեդը, ինչպես նրան անվանում էին տերերը, լավ փայտահատ էր։ Բայց կոճի ֆաբրիկայում վատ էր աշխատում։ Չէր սիրում ամռանը ֆաբրիկայում աշխատել։ Ֆաբրիկան էլեկտրական լարերի համար կոճեր էր արտադրում, ու հիմա Մելը պետք է այնտեղ լիներ, և մինչ ձուլակոճղերը հասնեին խառատի դազգահին, նա պետք է տաշեր դրանք։ Բայց Մելը չէր սիրում ամբողջ տարին աշխատել։

Սայնեն Փենբսքոթ պանդոկի տիրուհին էր։ Դա փայտահատների պանդոկն էր։ Նրանք այնտեղ էին մնում, երբ քաղաք էին գալիս անտառում վաստակած իրենց փողերը ծախսելու։ Սայնեն օգնականներ չէր պահում։ Ասենք, օգնական պետք չէր նրան։

Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի պլինգ...

Մելը բանջո էր նվագում Սայնեի համար։ Նրանք իրար հետ երբեք չէին խոսում։ Մելն այնքան հազվադեպ էր շարժում լեզուն, որ կարող էր նույն հաջողությամբ համր ծնվել։ Կարելի էր նրա հետ մի ամբողջ ժամ նստել և այդպես էլ ոչ մի բառ չլսել։

Սայնեն խոհանոց մտավ և ոսկոր բերեց Մելի շան համար։ Մելը բաց արեց ավտոմոբիլի դռնակը, շունը հարձակվեց ոսկորի վրա, հետո ետ ցատկեց, կծկվեց Մելի կողքին ու սկսեց կրծոտել։ Մելը շարունակում էր նվագել Սայնեի համար։

Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի պլինգ...

Ժամը հինգին Սայնեն տուն մտավ ընթրիք պատրաստելու։ Մելը բանջոն նստարանին դրեց, մեքենայից դուրս քշեց շանը, ինքն էլ վեր կացավ տեղից և ավտոմոբիլը հրեց մինչև իր խրճիթի մոտ գտնվող ցախատունը։ Ավտոմոբիլը շարժիչ չուներ։ Դեռ ձմռանը, երբ Մելն աշխատում էր անտառում, ինչ֊որ մեկը ցախատուն էր մտել ու գողացել շարժիչը։ Գարնանը, երբ Մելը քաղաք վերադարձավ, սկսեց ինքը ավտոմոբիլը մինչև պանդոկ հրել, որտեղ բանջո էր նվագում Սայնեի համար։ Եվ շուտով դա սովորություն դարձավ։

Մելն ավտոմոբիլը հրեց մինչև ցախատուն։ Այնտեղ նրան սպասում էր տերը, Սկոթը։ Մելը տանել չէր կարողանում նրան։

— Հելլո, Մել,— ասաց Սկոթը,— հաճելի նորություն ունեմ։

— Չեմ ուզում ձեր նորությունները լսել։

Մելը գիտեր, որ եթե Սկոթը հայտնվում էր նրա խրճիթի մոտ, ուրեմն ուզում էր նրան աշխատանքի կանչել։ Անտառում չէին սիրում Սկոթին։

— Հավաքիր ունեցած֊չունեցածդ, Մել։ Վաղը առավոտ ժամը չորսին անտառ ենք գնում։

— Ձեր անտառն էլ կորչի, դուք էլ, ձեր անիծյալ կոճերն էլ,— գոռաց Մելը, շրխկացնելով հյուղակի դուռը։

Համբերությունից դուրս բերել՝ ահա այն միակ միջոցը, որով կարելի էր Մելին խոսեցնել։ Բայց վտանգավոր էր նրան զայրացնելը։ Նա այս շրջանից համարյա տասներորդ տիրոջն էր վռնդել։ Նրանք Կանադա էին փախել ավելի շուտ, քան Մելը հասցրել էր դաս տալ նրանց։

Սկոթը հեռացավ և ոչ մի անգամ ետ չնայեց։ Սկոթը վախկոտներից չէր։

Մելը խրճիթ մտավ և ամբողջ ուժով փակեց դուռը։ Շունը պառկել էր սեղանի տակ և ընթրիքի էր սպասում։ Անտառում լավ էին ճանաչում Մել Անդերսոնին։ Հենց թեկուզ նրա համար, որ Ռենջելից մինչև Քարիբուի, ոչ մեկը նրանից լավ բանջո չէր նվագում։ Եվ այս շրջանի լավագույն փայտահատն էր։ Նա այնքան վստահ էր իր ուժերին, որ ցիցը խփում էր հենց այնտեղ, որտեղ ընկնելու էր ծառը։ Եվ իսկապես, ծառն ընկնում էր ու ցիցը մինչև վերջ հողի մեջ խրում։ Նա վերցնում էր երկու կացին և աշխատանքի գնում, ու երբ կացիններից մեկը շատ էր տաքանում, Մելը մի կողմ էր դնում ու վերցնում մյուսը։ Տվեք որևէ փայտահատի նույն սղոցը, նույն կացինը կամ ինչ էլ որ ուզեք, միևնույնն է, Մելը կարողանում էր ծառն ավելի շուտ տապալել։ Ահա թե ինչու Մելին ամեն շաբաթ ութ աշխատանքային օրվա փող էին վճարում, մինչդեռ ուրիշներին՝ միայն վեց։

Հիմա ամառ էր, և մինչև ձմեռ Մելը չէր ուզում անտառ գնալ։ Ամռանը նա սիրում էր թրև գալ քաղաքում և Փենբսքոթ պանդոկի մուտքի մոտ բանջո նվագել։ Բայց կոճի ֆաբրիկայում ձուլակոճղերի պակասություն կար, և Մելն ստիպված եղավ անտառ գնալ։ Ա՜յ թե աշխատելու ժամանակ էին գտել։

Լուսադեմին Մելը փայտահատների խմբի հետ ուղղվեց դեպի անտառ, և հաջորդ օրն արդեն սկսեց ծառեր կտրել ձուլակոճղերի համար։ Բանջոն ու շանը տանն էր թողել։

Խումբն անտառում երեք շաբաթ աշխատեց։ Եվ ահա դժգոհություն բարձրացավ։ Երբ բանվորները քաղաքից եկան, Սկոթը խոստացավ երկու շաբաթից արձակել բոլորին։ Երրորդ շաբաթվա վերջին Մելը զայրացավ։ Երևում էր, որ Սկոթը որոշել էր մի ամբողջ ամսով հետաձգել նրանց արձակումը։ Եվ չորրորդ շաբաթից սկսած, Սկոթն ստիպված էր աչալուրջ լինել։ Նա ստիպված էր զգուշանալ, որպեսզի հանկարծ ինչ֊որ բան չպայթեր գլխին։ Նրան կարող էին ճզմել ծառի տակ։

— Եկեք այդ շան որդուն գետը գցենք,— առաջարկեց փայտահատներից մեկը։

— Կապենք ծառին, թող լուսանները խժռեն,— ասաց մի ուրիշը։— Միևնույն է, այդ անզգամին չես խեղդի։ Նա գորտի պես լողալ գիտե։

— Թող Մելը նրան ծառով ճզմի,— ասաց Անդերսոնը, խմբի ավագը,— զբաղվիր դրանով, Մել։

Մելը լուռ պպզել էր։

Բավական խելամիտ էր Սկոթը և ամեն երեկո, ընթրիքից հետո, մտնում էր իր փայտե տնակն ու մինչև լույս ոչ մեկի աչքին չէր երևում։ Մթության մեջ նրան կարող էին հինգ րոպեում սպանել, և նա գիտեր դա։

Բայց ահա վեց շաբաթ անցավ, և Սկոթն իրեն առաջվա պես լավ էր զգում։ Աշխատանքի ժամանակ նա աչալուրջ էր, իսկ երբ վրա էր հասնում մութը, քիթը դուրս չէր հանում փայտե տնակից։

Այդ ժամանակ խմբից երկու հոգի որոշեցին փախչել, թեկուզ Սկոթի պես տասը տեր էլ ունենային։ Նրանք ոչ ոքի ոչինչ չասացին և պատրաստվում էին փախչել։ Երբ նրանք իջան գետը, Սկոթը ճաշից առաջ լվացվում էր իր տնակում։

Մի քանի րոպե անց, երբ ճաշի նստեցին, Սկոթը նկատեց նրանց բացակայությունը։ Նա կանչեց Մելին և մի ուրիշ փայտահատի, ու բոլորը նետվեցին դեպի գետը։ Փախստականներն արդեն կես մղոն նավարկել էին հոսանքի ուղղությամբ և կատաղի թիավարում էին։ Նրանք կանգնել, անընդհատ նայում էին ջրին, որպեսզի չբախվեն ստորջրյա քարերի։ Նրանց ձեռքերն ու թիակները պտտվում էին այնպես, ինչպես հողմաղացի թևը փոթորկի ժամանակ։

— Մել, անմիջապես նավակ նստիր, հետդ էլ օգնական վերցրու և քարշ տուր այդ անիծյալ կանադացիներին,— գոռում էր Սկոթը, հայհոյելով և գետափին ետ ու առաջ վազելով։

Մելը գլխով նշան արեց իր կողքին կանգնած փայտահատին, ու նրանք լուռ հրեցին նավակը։ Մելը ճամբարի ամենաուժեղ և ամենահաղթանդամ փայտահատն էր։ Մյուսը նրան պետք է օգներ թիավարելու։

Առաջին երկու֊երեք մղոնը գետը շրջադարձ չուներ։ Գարնանն ու ամռանը նրա վրայով գերաններ էին լողում կոճի ֆաբրիկայի համար։ Ձմռանը գետը երեք֊չորս ոտնաչափ խորությամբ սառում էր, և երբ փայտահատները հեռանում էին անտառից ու տուն վերադառնում, ստիպված էին լինում սառույցով անցնել։

Սկոթը բանվորներից մեկին ճամբար ուղարկեց հեռադիտակը բերելու։

Մելը և մյուս փայտահատը գնում էին փախստականների հետքերով։ Երկու նավակում էլ թիավարում էին մոլեգնորեն։ Մելի նավակը սլանում էր անհավատալի արագությամբ։ Պարզ երևում էր, որ հենց առաջին մղոնին նա կհասներ փախստականներին։ Մելը և նավախելին կանգնած նրա ընկերը ծունկ չոքեցին, որպեսզի ավելի մոտ լինեն ջրին։ Նավը սլանում էր գետի ուղղությամբ, իր ետևից թողնելով սպիտակ փրփուրի հետքեր, որոնք տարածվում էին երկու կողմում։ Փտած արմատների հոտ էր գալիս ալեկոծված ջրից։

Բանվորը վազելով եկավ ճամբարից և Սկոթի համար հեռադիտակ բերեց։

— Ես ցույց կտամ այդ անիծյալ կանադացիներին, թե ինչ է նշանակում աշխատանքից փախչել,— գոռում էր Սկոթը, հեռադիտակը վերցնելով նրա ձեռքից։

Երկու նավակները հիմա հազիվ տասներկու կորպուս հեռավորության վրա էին գտնվում իրարից։ Թիերի ամեն մի թափից հետո Մելի նավակը մոտենում էր։ Սկոթը հեռադիտակն աչքերին տարավ ու առանց կտրվելու սկսեց նայել։ Փայտահատները խռնվեցին ափին և ամբողջապես ուշադրություն դարձած նայում էին, սպասելով, որ Մելը կհասնի փախստականներին։ Արժեր դիտել այդ տեսարանը։ Հավանաբար, նա նրանց գլուխները կսուզի ջրի մեջ և կպահի այնպես, որ երկուսի շունչն էլ բոլորովին կտրվի, իսկ հետո կքաշի դեպի իր նավակը և կհանձնի Սկոթին։ Իսկ Սկոթն արդեն աշխատանք էր հնարել նրանց համար, որպեսզի բոլոր հիմար մտքերը դուրս թռչեն փայտահատների գլխից։

Մելի նավակն արդեն բոլորովին մոտեցել էր առաջինին։ Փախստականները թիավարում էին ամբողջ ուժով, բայց Մելը թիավարում էր է՛լ ավելի արագ։ Հաջորդ վայրկյանին նավակները հավասարվեցին, նրանց բաժանում էր հազիվ մի թիակ տարածություն։ Եվ գետափին կանգնածները դեռ չէին հասցրել ուշքի գալ, երբ Մելի նավակն արդեն անցավ առաջինից ու իր ետևում թողեց նրան։

— Շա՛ն որդի, այ քեզ սրիկա,— հայհոյեց Սկոթը և հեռադիտակը շպրտեց քարերի վրա։

Նա այնքան էր զայրացած, որ չէր կարողանում մի բառ անգամ արտասանել։ Մելը նրան հիմար դրության մեջ էր գցել։ Սկոթը գոռում էր բանվորների վրա։ Հետո ոտքով խփեց, մի կողմ նետեց ջարդված հեռադիտակը։— Շա՛ն որդի, սրիկա՛,— ամբողջ կոկորդով գոռում էր նա։

Երկու նավակն էլ կորան տեսողությունից։ Մելի նավակը կես մղոն առջևից էր գնում։

Սկոթը բանվորներին կարգադրեց ճամբար վերադառնալ։ Երբ բոլորը ցրվեցին, նա սկսեց դանդաղ բարձրանալ բլուրը, գնալով դեպի ճամբար։ Մել Անդերսոնը ճարպկությամբ խաբեց նրան։

Հաջորդ օրը Մելը տուն եկավ ու բաց արեց իր հյուղակի դուռը։ Շունը պառկել էր սանդուղքի տակ։ Մելի հոտն առնելով, արթնացավ։ Մելը կրակ վառեց և սկսեց ուտելիք պատրաստել շան և իր համար։

Երբ նրանք կերան, Մելը վերցրեց բանջոն, ցախատնից դուրս հանեց ավտոմոբիլը և հրեց մինչև Փենբսքոթ պանդոկը։ Սայնեն նստել էր մուտքի ճոճաթոռին։ Երբ նա տեսավ Մելին իր ավտոմոբիլի հետ, պառկեց մեջքի վրա և ավելի արագ ճոճվեց։

Մելը ավտոմոբիլը հրեց մինչև հյուրանոց և կանգ առավ մուտքի մոտ։ Բացեց դռնակն ու շան հետ նստեց մեքենայի մեջ։ Փակեց դռնակը և վերցրեց բանջոն։ Հետո սկսեց նվագել Սայնեի համար։ Շունը կծկվեց ու քուն մտավ։ Մելը ծնգծնգացնում էր բանջոյի վրա։

Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի պլինգ...

Սայնեն ճոճվում էր ու ժպտում Մելին, իսկ սա նստել էր ավտոմոբիլում և ուրախանում էր, որ քաղաք է վերադարձել։

Մելը ոտքերը դրեց առջևի նստարանին։ Սայնեն շան համար ոսկոր բերեց, և Մելը բաց արեց դուռը։ Շունը նետվեց դեպի ոսկորը, հետո ետ ցատկեց և սկսեց կրծոտել։ Մելը փակեց ավտոմոբիլի դռնակն ու նորից վերցրեց բանջոն։

Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի փլանք... Փլանքեթի պլինգ...

Բանջոյի ձայնը կրկին հնչեց Փենբսքոթ պանդոկի մուտքի մոտ և փողոցով տարածվեց հեռո՜ւ, հեռո՜ւ։

ՏՂԱՄԱՐԴՆ ՈՒ ԿԻՆԸ

Արևածագի դժգույն լույսի տակ, խավար գիշերից մնացած ստվերների պես, նրանք դանդաղ գնում էին ճանապարհով։ Նրանց քայլվածքից շարժում չէր զգացվում, մինչդեռ ոտքերը փոշի էին բարձրացնում, որը հենց նույն պահին էլ նստում էր գետնին։ Ու ամեն քայլափոխի նրանք նայում էին առաջ, թե արդյոք հորիզոնում չե՞ն երևա արեգակի առաջին կարմիր ճառագայթները։

Կինն ամուր կծում էր ներքևի շուրթը։ Դա ցավ էր պատճառում, բայց նա միայն այդպես կարող էր իրեն ստիպել առաջ գնալու, քայլ առ քայլ։ Առանց դրան նա պարզապես ի վիճակի չէր լինի ոտքերը շարժել, մղոն առ մղոն։ Երբեմն նա հեծկլտում էր, բայց ոչ մի անգամ բարձրաձայն լաց չեղավ։

— Նորից հանգստանանք,— ասաց Ռինգը։

Նա չպատասխանեց։

Նրանք շարունակեցին քայլել։

Հաղթահարելով զառիվերը, նրանք տեսան արևը։ Երևում էր միայն նրա վերին մասը։ Անտառազուրկ հորիզոնը կարծես դանակի պես կտրել էր այն։ Առջևում տարածվել էր հովիտը և ծածկվել մառախուղով, որը դանդաղ բարձրանում էր գետնից, ինչ֊որ տեղ երևում էին տներ ու ֆերմաներ, բայց գրեթե բոլորն էլ այնքան հեռու էին, որ հազիվ էին գծագրվում մառախուղի մեջ։ Ամենամոտ տան ծխնելույզից ծուխ էր ելնում։

Ռուֆը նայեց իր ուղեկցին։ Արեգակի կարմիր ճառագայթները կենդանացրել և կարծես արյամբ էին լցրել նրա դժգույն դեմքը։ Բայց աչքերը հոգնած էին ու անկենդան։ Թվում էր, որ նա մեծ ճիգով էր մնում ոտքերի վրա և ահա ուր֊որ է կկորցնի հավասարակշռությունն ու կընկնի։

— Այս տանը մենք ուտելիք կխնդրենք,— ասաց կինը և երկար սպասեց, որ տղամարդն արձագանքի։— Այնտեղ մեզ կկերակրեն,— պատասխանեց կինը տղամարդու փոխարեն։— Անպայման։

Վառ կարմիր արեգակը սրընթաց բարձրացավ հորիզոնից։ Գորշ ամպերի պատառիկները լողալով անցան և ծխի պես ծածկեցին արեգակը։ Ու գրեթե նույնքան արագ, ինչպես ծագել էր, արևը սեղմվեց, դարձավ մի փոքրիկ հրեղեն կոճակ և հիմա այրում էր աչքերը, ու արդեն հնարավոր չէր նայել նրան։

— Համենայն դեպս, կփորձենք,— ասաց Ռուֆը։

Ռինգը կնոջը նայեց ցերեկվա պայծառ լույսի տակ, և նախորդ օրը մայր մտած արեգակից հետո առաջին անգամ տեսավ նրան։ Կնոջ դեմքը դեռ դժգույն էր, այտերն ամբողջովին փոս էին ընկել։

Առանց որևէ բառ ասելու, տղամարդն սկսեց իջնել դեպի հովիտը։ Նա ետ չդարձավ ստուգելու, թե կինն արդյոք հետևո՞ւմ է իրեն։ Նա գնում էր ու գնում, ամեն քայլափոխի ոտքը պրկելով և, ինչքան ներում էր ուժը, առաջ նետելով այն, այլապես արդեն չէր կարողանա շարժվել։

Կինը նրան հասավ միայն այն ժամանակ, երբ նա կանգ առավ տան դիմաց և սկսեց դիտել երկինք լողացող ծուխը։

— Ես կմտնեմ և կփորձեմ մի բան խնդրել,— ասաց կինը,— իսկ դու նստիր, հանգստացիր։

Նա ուզում էր մի կերպ բաց անել բերանը և պատասխանել, բայց բառերը մնացին չորացած կոկորդում։

Նա զննում էր տունը. խարխլված մուտք, պատուհանների վարագույրեր, ծխնելույզի ծուխ, ու քանի նրա աչքերը տեսնում էին այս ամենը, նա իրեն օտար չէր զգում այս օտար վայրերում։

Ռուֆը բաց արեց դռնակը, բակ մտավ, պտտվեց տան շուրջը և կանգ առավ ետևի մուտքի մոտ։ Նա ետ նայեց ու տեսավ, որ Ռինգը ևս բակ էր մտել։

Ինչ֊որ մեկը վարագույրի արանքից հետևում էր նրանց։

— Բախի՛ր,— ասաց Ռինգը։

Աջ ձեռքի կորացած մատները նա դրեց տան պատին և տախտակե դուռն այնքան ժամանակ բախեց, մինչև որ ցավեց ձեռքը։

Հետո արագ նայեց Ռինգին։ Ռինգը գլխով արեց։

Խոհանոցի դուռը կիսով չափ բացվեց և երևաց կանացի մի գլուխ։ Ոչ երիտասարդ մի կին, թխադեմ, ճակատին երկար ու լայն սպի՝ երևի ջարդուփշուր եղած ապակե ամանի հետքը։

— Հեռացե՛ք,— ասաց նա։

— Մենք ձեզ չենք անհանգստացնի,— հնարավորին չափ արագ ասաց Ռուֆը։— Մենք ուզում էինք միայն հարցնել, թե ձեզ մոտ ուտելու բան չի՞ գտնվի, գուցե կարտոֆիլ, գուցե հաց կամ ինչ֊որ ուրիշ բան։

— Ես ինչ իմանամ, թե դուք ինչ եք անում այստեղ,— ասաց կինը։— Չեմ սիրում, երբ օտար մարդիկ են պտտվում իմ տան շուրջը։

Այն է, նա ուզում էր փակել դուռը, բայց նույն պահին ավելի լայն բացեց, և դարձյալ երևաց կնոջ գլուխը։

— Ձեզ կկերակրե՛մ,— ի վերջո ասաց նա,— իսկ նրան ոչինչ չեմ կարող տալ։ Միևնույն է, երկուսիդ չի բավականացնի։

Ռուֆն այնքան արագ շրջվեց, որ կրունկները խրվեցին ավազի մեջ։ Նա նայեց Ռինգին։ Ռինգը նորից գլխով արեց։

Չնայած Ռուֆը լուռ էր, բայց նրա շրթունքների շարժումից Ռինգը հասկացավ, թե նա ինչ էր ուզում ասել։

Ռուֆը թափահարեց գլուխը։

Ռինգը մոտեցավ նրան։

— Ուրիշ տեղ կփորձենք,— ասաց Ռուֆը։

— Ոչ։ Գնա և ինչ էլ որ տա, կեր։ Իսկ ես կփորձեմ հաջորդ տանը։

Ռուֆը դեռ դանդաղում էր, չէր ուզում առանց նրան ներս մտնել։ Տանտիրուհին բացել էր դուռը և սպասում էր, որ նա բարձրանա։

Ռինգը նստեց ծառի տակ դրված նստարանին։

— Ես կնստեմ, կսպասեմ, իսկ դու գնա կեր,— ասաց նա։

Ռուֆը դանդաղ բարձրացավ սանդուղքով և խոհանոց մտավ։ Կինը ցույց տվեց սեղանի մոտ գտնվող աթոռը, և Ռուֆը նստեց։

Կինը սեղանին դրեց մի օր առաջ տապակված կարտոֆիլ և սառած բլիթներ, հետո մի բաժակ տաք սուրճ լցրեց ու դրեց պնակի կողքին։

Ռուֆն սկսեց հնարավորին չափ արագ ուտել, ումպ֊ումպ խմելով տաք սուրճը և հազիվ ծամելով կարտոֆիլն ու հացը, իսկ թխադեմ կինը կանգնել էր դռան մոտ, որտեղից կարող էր մեկ Ռուֆին նայել, մեկ Ռինգին։

Ռուֆին երկու անգամ հաջողվեց բլիթի կտորներ խցկել վերնաշապկի տակ, իսկ կարտոֆիլի կեսը պահեց շրջագգեստի գրպանում։ Կինը կասկածանքով չափչփում էր նրան և միայն երբեմն֊երբեմն նայում բակում սպասող Ռինգի կողմը։

— Հեռո՞ւ եք գնում,— հարցրեց կինը։

— Այո,— պատասխանեց Ռուֆը։

— Հեռվի՞ց եք գալիս։

— Այո։

— Իսկ ո՞վ է այդ մարդը։

— Ամուսինս,— ասաց Ռուֆը։

Կինը նորից բակ նայեց, հետո հայացքը հառեց Ռուֆին և մի քանի վայրկյան լռեց։

Ռուֆը փորձեց մնացած կարտոֆիլն էլ գրպանը խոթել, բայց հիմա տանտիրուհին ավելի ուշադիր էր հետևում նրան։

— Չեմ հավատում, որ ձեր ամուսինն է,— ասաց տանտիրուհին։

— Ձեր գործն է, մի հավատացեք, բայց նա այնուամենայնիվ ամուսինս է,— պատասխանեց Ռուֆը։

— Այ թե լավ ամուսին է։ Թույլ է տալիս տնից տուն ընկնել ու հաց մուրալ։

— Նա հիվանդ էր,— արագ ասաց Ռուֆը, դեմքը շրջելով տանտիրուհու կողմը։— Նախքան ճանապարհ ընկնելը, նա հինգ շաբաթ անկողնում էր պառկած։

— Այդ դեպքում տեղներդ նստեիք, ինչո՞ւ եք թափառում։ Ինչ է, նա ոչ մի գործ չի՞ ուզում անել, թե՞ ուղղակի չի սիրում աշխատել։

Ռուֆը վեր կացավ։ Հացի կտորը ցած ընկավ նրա ձեռքից։

— Շնորհակալություն հյուրասիրության համար,— ասաց նա։— Ես գնում եմ։

— Ես ձեզ խորհուրդ եմ տալիս,— ասաց կինը,— հենց որ հնարավոր լինի, բաժանվեք նրանից։ Եթե նա չի ուզում աշխատել, ապա հիմարություն է ձեր կողմից...

— Նա աշխատանք ուներ, բայց տենդով վարակվեց։

— Չեմ հավատում։ Գլուխս կկտրեմ, եթե այդ բոլորը չհնարեցիք։

Ռուֆը հասավ դռանը, բացեց ու դուրս եկավ։ Հետո շրջվեց և նայեց կնոջը, որ կերակրել էր իրեն։

— Եթե նա հիվանդ էր, ինչպես դուք եք պատմում,— նրա ետևից դուրս գալով ասաց կինը,— ապա էլ ինչո՞ւ է թափառում, երբ ո՛չ դուք ուտելու բան ունեք, ո՛չ նա։

Ռուֆը նայեց Ռինգին, որ նստել էր ծառի տակ դրված նստարանին, ու չէր պատրաստվում պատասխանել, բայց խոսքերն ինքնաբերաբար դուրս եկան նրա բերանից։

— Մենք ճանապարհ ընկանք, որովհետև քրոջիցս նամակ ստացանք, թե մեր աղջիկը մահացել է։ Երբ ամուսինս հիվանդացավ, ես աղջկաս ուղարկեցի քրոջս մոտ։ Իսկ հիմա գնում ենք նրա գերեզմանը տեսնելու։

Նա վազեց և հեռացավ նախամուտքից։ Երբ հասավ տան անկյունը, Ռինգը վեր կացավ և հետևեց նրան։ Երկուսն էլ լուռ էին, բայց Ռուֆը չէր կարողանում զսպել իրեն և չնայել դեպի այն տունը, որտեղ բանալու անցքից նրանց էր հետևում կինը։

Տնից հարյուր քայլ հեռանալուց հետո Ռուֆը քանդեց շապկի կոճակները, հանեց հացի կտորները, որ նրան հաջողվել էր թաքցնել։ Ռինգը առանց խոսքի վերցրեց։ Երբ կերավ֊վերջացրեց, Ռուֆը նրան կարտոֆիլ տվեց։ Նա ագահորեն ծամում և կուլ էր տալիս։ Նա կնոջն էր հառել իր անխոս աչքերը, որոնք այնքան բան էին ասում Ռուֆին։

Մոտ կես ժամ լուռ քայլեցին, իսկ հետո Ռուֆն ասաց։

— Չար պառավ էր։ Եթե ուտելու հարցը չլիներ, ես անմիջապես վեր կկենայի ու կհեռանայի։

Ռինգը երկար ժամանակ չարձագանքեց։ Նրանք հովիտ իջան և սկսեցին բարձրանալ հանդիպակաց լանջը։ Եվ միայն այստեղ Ռինգը խոսեց։

— Եթե իմանար, թե ուր ենք գնում, դժվար թե այդպես վերաբերվեր։

Ռուֆը հազիվ զսպեց հեկեկոցը։

— Ռինգ, դեռ ինչքա՞ն ենք գնալու։

— Երեսուն, քառասուն մղոն։

— Վաղը կհասնե՞նք։

Նա օրորեց գլուխը։

— Իսկ մյո՞ւս օրը։

— Չգիտեմ։

— Եթե մեզ մեքենայով տանեին, այս երեկո կհասնեի՞նք,— հարցրեց նա, այլևս ուժ չունենալով զսպել հեկեկոցը, որ կրծում էր նրա սիրտը։

— Այո՛,— ասաց նա,— եթե մեքենայով տանեին, մենք ավելի շուտ կհասնեինք։

Նա ետ նայեց, բայց ոչինչ չէր երևում ճանապարհին։ Այդ ժամանակ նա նորից հայացքը հառեց գետնին, որի վրայով գնում էին իրենք, ու սկսեց հաշվել քայլերը. սկզբում մի ոտքով, հետո՝ մյուս։

ՎԱՅՐԻ ԾԱՂԻԿՆԵՐ

Ամբողջ գիշեր տանիքի ծայրին նստած ծաղրասարյակը, որը մաքուր, սառը օդը լցնում էր իր երաժշտությամբ, արևածագին թռավ, հեռացավ։ Մղոններով տարածվող ավազոտ հարթավայրի վրա իջել էր խոր ու խորհրդավոր լռություն։ Ծառերի տակ, ցանկապատի սյուների շուրջը, սպիտակ ավազի վրա կրկին երևացին նախորդ օրվա ստվերները՝ ճյուղերի ու փայտե ցանկապատի ժանյակավոր նախշեր տարածելով գետնի վրա։ Արևը արագ բարձրացավ հորիզոնից, ասես շտապելով սոճիների կատարներից վեր, որպեսզի ջերմացնի հարթավայրը արևելքից մինչև ծովախորշ։

Ննջասենյակը լուսավոր էր ու տաք։ Նելլին արթուն էր այն պահից ի վեր, ինչ ծաղրասարյակը թռել֊հեռացել էր։ Նա պառկած էր կողքի՝ ձեռքը գլխատակին դրած։ Մյուս ձեռքով գրկել էր կողքին, բարձի վրա հանգչող գլուխը։ Նրա թարթիչները շարժվեցին։ Հետո մի պահ մնացին բոլորովին անշարժ։ Քիչ անց նրանք նորից թրթռացին, յոթ, ութ, թե ինն անգամ՝ արագ, մեկը մյուսի ետևից։ Նա համբերությամբ սպասում էր մինչև Վերնը արթնանար։

Երբեմն, երբ Վերնը տուն էր գալիս ուշ գիշերին, չէր արթնացնում նրան։ Նելլին սպասում էր, մինչև աչքերը փակվում էին, և քնում էր նախքան Վերնի գալը։

Նրա կողքին՝ բարձի վրա հանգչող գլուխը հոգնած ու տանջահար էր թվում։ Վերնի ճակատը քթարմատի մոտ մի քիչ կնճռոտված էր լինում նույնիսկ քնած ժամանակ։ Աչքերի անկյունների մոտ մաշկն ավելի թուխ էր, քան դեմքի մնացած մասերում։ Նելլին հնարավորին չափ զգուշությամբ թեքվեց դեպի նրա այտը և համբուրեց։ Ուզում էր Վերնի գլուխն առնել իր բազուկների մեջ և երբեմն֊երբեմն համբուրել։

Նրա թարթիչները դարձյալ կամակոր կերպով թրթռացին։

— Վերն,— շշնջաց նա մեղմ,— Վե՛րն։

Վերնի աչքերը դանդաղորեն բացվեցին, բայց կրկին արագ փակվեցին։

— Վերն, սիրելիս,— մրմնջաց նա սրտատրոփ։

Վերնը դեմքը շրջեց նրա կողմը, գլուխը սեղմեց նրա կրծքի և բազուկների միջև։ Նելլին նրա շունչը զգաց իր պարանոցին։

— Օ՜, Վերն,— ասաց նա մի փոքր բարձրաձայն։

Վերնը իր աչքերին, այտերին, ճակատին, շրթունքներին զգում էր Նելլիի համբույրները։ Նա հաճույքից արթնացավ։ Ձեռքերով գտավ նրան, և նրանք ամուր սեղմվեցին իրար։

— Նա ի՞նչ ասաց, Վերն,— վերջապես հարցրեց Նելլին,— ի՞նչ ասաց, Վերն։

Վերնը արթնացավ, բացեց աչքերն ու նայեց Նելլիին։

Նա Վերնի դեմքի վրա կարդաց այն, ինչ ինքը պետք է ասեր։

— Ե՞րբ, Վերն,— հարցրեց նա։

— Այսօր,— պատասխանեց ամուսինը, աչքերը փակելով ու մի անգամ էլ գլուխը սեղմեց Նելլիի տաք մարմնին։

Երբ Վերնը պատասխանեց, Նելլիի շրթունքները փոքր֊ինչ դողացին։ Նա դժվարությամբ զսպեց իրեն։

— Ո՞ւր ենք տեղափոխվելու, Վերն,— հարցրեց նա փոքրիկ աղջկա պես, սպասելով պատասխանի։

Վերնը շարժեց գլուխը, սեղմեց այն նրա կրծքին՝ փակելով աչքերը։

Նրանք անշարժ պառկած մնացին երկար ժամանակ։ Արևը տաքացնում էր սենյակը ինչպես ամռանը։ Պատուհանի հողմահար գոգից սկսեցին տաք ալիքներ բարձրանալ։ Նախքան ձմեռնամուտը մի քիչ տաք էր լինելու։

— Դու նրան ասացի՞ր...— հարցրեց Նելլին։ Նա լռեց և նայեց Վերնի դեմքին։— Դու նրան ասացի՞ր իմ մասին, Վերն։

— Այո։

— Ի՞նչ պատասխանեց։

Վերնը լուռ էր։ Նա գլուխը դրեց Նելլիի կրծքին և ավելի ամուր գրկեց նրան, ասես դրանով ուզում էր ավելի ուժ ստանալ, որպեսզի կարողանար վեր կենալ ու կանգնել միայնակ դատարկ սենյակում։

— Նա ոչինչ չասա՞ց, Վերն։

— Պարզապես ասաց, որ ոչինչ չի կարող անել կամ ինչ֊որ նման մի բան։ Ես չեմ հիշում, թե նա ինչ ասաց, բայց գիտեմ, թե ինչ նկատի ուներ։

— Նրան չի՞ մտահոգում իմ վիճակը, Վերն։

— Կարծում եմ՝ ոչ, Նելլի։

Նելլին քար կտրեց։ Մի պահ սարսռաց, սակայն մարմինը այնպես էր ընդարմացել, կարծես կորցրել էր նրա նկատմամբ ունեցած հսկողությունը։

— Բայց ինչ էլ որ ինձ հետ պատահի, դու կհոգաս իմ մասին, այնպես չէ՞, Վերն։

— Օ, հարկավ,— ասաց նա։— Դա միակ բանն է, որ հիմա մտահոգում է ինձ։

Եթե որևէ բան պատահի...

Երկար ժամանակ նրանք պառկած էին գրկախառնված՝ տարված իրենց անհանգիստ մտքերով։

Առաջինը Նելլին վեր կացավ։ Մինչ Վերնը գլխի կընկներ, թե որքան արագ է ժամանակն անցնում, Նելլին հագնվեց և դուրս եկավ սենյակից։ Նա դուրս ցատկեց անկողնուց, հագնվեց և շտապեց խոհանոց՝ վառարանը վառելու։ Երբ կրակը վառվեց, Նելլին արդեն կարտոֆիլ էր մաքրում։

Նախաճաշելիս նրանք շատ չէին խոսում։ Պետք է տեղափոխվեին, տեղափոխվեին հենց այդ օրը։ Ուրիշ բան չէր մնում անել։ Կահույքը իրենցը չէր, և այնքան քիչ շոր ունեին, որ դրանք տանելը մի առանձին անհանգստություն չէր պատճառի։

Մինչ Վերնը իրերն էր պատրաստում, Նելլին լվաց ամանները։

Մնում էր իր բանվորական հագուստն ու վերնաշապիկները մի կապոց անել, իսկ Նելլիի հագուստները՝ մեկ ուրիշ, և մեկնել։

Երբ արդեն պատրաստ էին մեկնելու, Նելլին կանգնեց դարպասի մոտ և ետ նայեց տանը։ Նրան մեծ վիշտ չէր պատճառում, որ մեկնում էին այդտեղից, թեև դա միակ բնակարանն էր, որ նրանք երբևէ ունեցել էին Վերնի հետ։ Տունն այնքան հին էր, որ հավանաբար մի քանի տարուց փլվեր։ Տանիքը կաթում էր, մի կողմը սահել֊հեռացել էր հիմնասյուներից, պատշգամբի առջևի մասը թեքվել էր գետնին։

Վերնը սպասում էր, մինչև Նելլին պատրաստ լիներ մեկնելու։ Երբ Նելլին շրջվեց, արտասուքներ կային նրա աչքերում, սակայն այլևս ետ չնայեց։ Մի մղոն գնալուց հետո ճանապարհը թեքվեց և տունը մնաց սոճիների ետևում։

— Ո՞ւր ենք գնում, Վերն,— հարցրեց նա արցունքների միջից։

— Կգնանք այնքան, մինչև տեղ գտնենք,— պատասխանեց Վերնը։ Նա հասկանում էր, որ իր նման Նելլին ևս լավ գիտեր, որ սոճիներով ու ավազով ծածկված այդ վայրերում ագարակներն ու տները երբեմն իրարից հեռու են տասից֊տասնհինգ մղոն։

— Ես չգիտեմ, թե որքան հեռու կլինի այդ տեղը։

Ավազոտ ճանապարհով դժվարությամբ քայլելիս Նելլին զգում էր իր շուրջը տարածված ուշ ամռան ծաղիկների բուրմունքը։ Վայրի բույսերն ու թփուտները մեծ մասամբ նրանց թաքցնում էին տեսողությունից, սակայն յուրաքանչյուր առիթի դեպքում նա կանգնում էր մի պահ և խրամառուների ափերին ծաղիկներ փնտրում։ Վերնը չէր կանգնում, և Նելլին, նախքան որևէ ծաղիկ կգտներ, վազում էր հասնելու նրան։

Կեսօրվա մոտ հասան մի առվակի, որտեղ զով էր ու ստվերոտ։ Վերնը պառկելու տեղ գտավ նրա համար։ Մինչ Նելլին հանգստանալու համար կհաներ կոշիկները, Վերնը սոճու չոր տերևներ հավաքեց, որպեսզի Նելլին պառկի, և ծառերից մամուռ պոկեց գլխատակին դնելու։ Առվակից Նելլիի համար բերած ջուրը տերևների ու խոտի համ ուներ, բայց սառնորակ էր ու մաքուր։ Խմելուց հետո Նելլին իսկույն քնեց։

Կեսօրն արդեն անցել էր, երբ Վերնը արթնացրեց նրան։

— Երկու֊երեք ժամ քնեցիր, Նելլի,— ասաց նա,— մինչև մութն ընկնելը կարող ես մի փոքր էլ քայլել։

Նելլին նստեց, հագավ կոշիկները և հետևեց նրան։ Երբ ոտքի կանգնեց, գլխապտույտ զգաց։ Այդ մասին ոչինչ չասաց Վերնին, չէր ուզում անհանգստացնել։ Յուրաքանչյուր քայլը ցավ էր պատճառում նրան։ Երբեմն ցավը դառնում էր անտանելի։ Ցավեցնելու աստիճան կծում էր շրթունքները, սեղմում բռունցքները, բայց քայլում էր Վերնի ետևից այնպես, որ նա չնկատեր այդ ամենը։

Մայրամուտին նա կանգ առավ և նստեց ճանապարհի եզրին։ Զգում էր, որ այլևս ի վիճակի չէ քայլել։ Ցավից նրա դեմքը գունատվել էր, թվում էր, թե մարմնի անդամները ձգվում֊անջատվում են իրարից։ Նախքան կգիտակցեր այդ ամենը, ուշագնաց եղավ։

Երբ աչքերը բացեց, Վերնը ծնկի էր եկել իր առաջ և գլխարկով հով էր անում։ Նելլին նայեց նրան և աշխատեց ժպտալ։

— Ինչո՞ւ ինձ չէիր ասում, Նելլի,— հարցրեց նա,— չգիտեի, որ դու այդքան հոգնած ես։

— Ես չեմ ուզում հոգնած լինել,— ասաց Նելլին,— պարզապես չիմացա, թե ինչպես կատարվեց դա։

Վերնը որոշ ժամանակ նայում էր Նելլիին՝ շարունակելով հով անել։

— Ի՞նչ ես կարծում, կարո՞ղ է դա պատահել, նախքան որևէ տեղ կգտնենք,— հարցրեց նա հուզված։— Ի՞նչ ես կարծում, Նելլի։

Նելլին փակեց աչքերը և աշխատեց չմտածել։ Առավոտվանից նրանք ճամփա էին ընկել և ոչ մի ագարակի կամ տան չէին հանդիպել։ Նելլին չգիտեր, թե որքան հեռու էր այդտեղից մինչև քաղաք և վախենում էր նույնիսկ մտածել, թե որքան հեռու կարող էր լինել առաջին հանդիպող տունը։ Այդ միտքը սարսափեցնում էր նրան։

— Ինձ թվում է, թե ասացիր, որ դա կլինի երկու շաբաթից...— ասաց Վերնը։— Ճիշտ չէ՞, Նելլի։

— Ինձ էլ էր թվում,— ասաց նա,— բայց հիմա երևում է, որ այդպես չէ, երբ ամբողջ օրը քայլում ես...

Գլխարկն ընկավ Վերնի ձեռքից, և նա խուճապահար շուրջը նայեց։ Չգիտեր ինչ անել, բայց գիտեր, որ Նելլիի համար ինչ֊որ բան պետք է աներ և այն էլ՝ առանց հապաղելու։

— Ես չեմ կարող դիմանալ,— ասաց նա,— ինչ֊որ բան պետք է անեմ։

Նա ձեռքերի վրա առավ Նելլիին և անցավ ճանապարհը։ Մի սոճու տակ նրա համար պառկելու տեղ գտավ և ցած դրեց։ Հետո բացեց կապոցները և իրենց շորերի մի մասը դրեց նրա գլխատակին, մի մասն էլ՝ ոտքերի վրա։

Արևը մայր էր մտել։ Սկսեց մթնել։ Վերնը չգիտեր՝ հետո ինչ անել։ Նա վախենում էր մենակ թողնել Նելլիին, բայց հասկանում էր, որ օգնություն էր պետք նրան։

— Վերն,— ասաց Նելլին՝ ձեռքը նրան պարզելով։ Վերնը իր ձեռքերի մեջ առավ այն և սկսեց շփել նրա մատներն ու դաստակը։

— Ի՞նչ է պատահել, Նելլի։

— Վախենում եմ, որ սկսվի... կսկսվի հենց հիմա,— ասաց նա թուլացած, փակելով աչքերը։

Վերնը կռացավ և տեսավ նրա անարյուն շրթունքները, անչափ գունատ դեմքը, որպիսին երբեք չէր տեսել։ Մինչ նայում էր նրան, Նելլիի մարմինը պրկվեց և ցավից չճչալու համար նա սեղմեց շրթունքները։

Վերնը վեր ցատկեց և վազեց դեպի ճանապարհը, նայեց շուրջը։ Մութն այնքան արագ էր իջել, որ նա ի վիճակի չեղավ իմանալ՝ կա՞ր այնտեղ որևէ դաշտ կամ մշակված տեղ, որ վկայեր, թե մարդ էր ապրում մոտակայքում։

Մարդու կամ տան ոչ մի հետք չէր երևում։

Նա ետ վազեց Նելլիի մոտ։

— Ո՞նց ես,— հարցրեց նա։

— Եթե կարողանայի քնել,— ասաց Նելլին,— ինձ թվում է, որոշ ժամանակ լավ կլիներ։

Վերնը պառկեց կողքին և իր գիրկն առավ նրան։

— Եթե իմանայի, որ չես վախենա, ճանապարհով կգնայի, մինչև մի տուն հանդիպեր, մեքենա կվերցնեի կամ որևէ բան՝ քեզ տանելու համար։ Ես չեմ կարող ամբողջ գիշեր քեզ այստեղ թողնել՝ գետնին պառկած։

— Իսկ եթե ժամանակին չվերադառնա՞ս,— ճչաց Նելլին մոլեգին։

— Կշտապեմ որքան հնարավոր է, կվազեմ, մինչև մեկին գտնեմ։

— Եթե երկու կամ երեք ժամից վերադառնաս,— ասաց Նելլին,— թերևս դիմանամ։ Ավելին չեմ կարող։

Վերնը վեր կացավ։

— Գնում եմ,— ասաց նա։

Ճանապարհով վեր վազեց, որքան կարող էր արագ, հիշելով, թե ինչպես էր խնդրել մի քիչ էլ ապրելու այն տանը, որպեսզի Նելլին չընկներ նման վիճակի մեջ։ Միակ պատասխանը, որ ստացել էր, գլխի բացասական շարժումն էր եղել նույնիսկ այն ժամանակ, երբ բացատրել էր Նելլիի դրությունը։ Դրանից հետո խնդրելն անօգուտ էր։ Իրեն դուրս էին շպրտել, և անկարող էր եղել որևէ բան անել։ Նա համոզված էր, որ այդ աշնանը իրեն բաժին ընկնող բերքից որոշ գումար պետք է ստանար, մի քանի դոլար, բայց գիտեր, որ այդ մասին վիճելն ավելորդ էր։ Նախորդ գիշեր տուն էր եկել, իմանալով, որ պետք է հեռանային այդտեղից։

Վերնը սայթաքեց և հասակով մեկ փռվեց ճանապարհին։

Երբ ոտքի կանգնեց, լույս տեսավ առջևում։ Դա լույսի մի թույլ ճառագայթ էր, որ թափանցում էր կիպ ծածկված լուսամուտից։ Այնուամենայնիվ, տուն էր, և մարդ էր ապրում այնտեղ։ Նա վազեց դեպի լույսը։

Երբ հասավ տանը, մի շուն հաչաց, բայց Վերնը ոչ մի ուշադրություն չդարձրեց նրա վրա։ Շունը դուրս պրծավ տեղից և սկսեց խածոտել Վերնի ոտքերը։ Նա աշխատում էր ոտքով ետ վանել նրան, սակայն շունն էլ իր պես համառում էր և ավելի կատաղի հարձակվում Վերնի վրա։ Վերջապես նա հրելով բացեց դուռը։

Սենյակում թաքնվել էին մի քանի նեգր։

— Ինձնից մի վախեցեք,— ասաց նա հնարավորին չափ հանգիստ,— ես օգնության համար եմ եկել։ Հիվանդ կնոջս թողել եմ ճանապարհին։ Նրան ապաստան է պետք։ Նա պառկած է գետնին։

Սենյակում եղածներից ամենատարեցը՝ հիսունին մոտ ալեխառն մազերով մի նեգր, դուրս սողաց մահճակալի տակից։

— Ես քեզ կօգնեմ, բո՛ս,— ասաց նա։— Երբ աղմուկով եկաք, չգիտեի, թե ինչ եք ուզում, դրա համար էլ չբացեցի դուռը և ներս չթողեցի ձեզ։

— Սայլակ կամ նման բան ունե՞ք,— հարցրեց Վերնը։

— Ես մի ձիասայլակ ունեմ,— ասաց նեգրը։— Ջո՛րջ, դու և Փիթը գնացեք և ջորին լծեք սայլակին։ Շտապեք։

Երկու նեգր տղա դուրս եկան իրենց թաքստոցից և ետևի դռնից վազեցին դուրս։

— Ներքնակ կամ նման բան է պետք,— ասաց Վերնը։

Նեգրուհին անկողնու վրայից քաշեց ծածկոցները, և ներքնակը վերցնելով, Վերնը դուրս եկավ մուտքի դռնից։ Մինչ տղաները կհանեին սայլակը, Վերնը ետ ու առաջ էր քայլում, աշխատելով համոզել իրեն, որ ամեն ինչ լավ կվերջանա։

Երբ սայլակը պատրաստ էր, բոլորն էլ տեղավորվեցին այնտեղ և անմիջապես ճանապարհ ընկան, հնարավորին չափ շտապեցնելով ջորուն։ Մոտ կես ժամ հետո հասան այն անտառակը, ուր Վերնը թողել էր Նելլիին։ Վերնը միայն նոր հասկացավ, որ երեք ժամից ավելի էր, ինչ գնացել էր։

Նա ցատկեց սայլակից, ձայն տվեց Նելլիին։ Նելլին չպատասխանեց։ Վերնը վազեց առվակի ափը, ծունկի եկավ նրա մոտ։

— Նելլի՛,— ձայն տվեց, ցնցելով նրան,— վեր կաց, Նելլի՛, Վերնն է, Նելլի՛։

Նելլին չէր պատասխանում։ Երեսը մոտեցրեց կնոջ դեմքին, զգաց, որ այն սառն էր։ Ձեռքը դրեց ճակատին, նույնպես սառն էր։ Հետո բռնեց Նելլիի դաստակը, ականջը մոտեցրեց կրծքին։

Վերջապես նեգրին հաջողվեց ետ պահել նրան։ Որոշ ժամանակ չէր հասկանում, թե որտեղ է ինքը, և ինչ է պատահել։ Թվում էր, թե կատարելապես կորցրել է հիշողությունը։

Նեգրն աշխատում էր խոսել նրա հետ, բայց Վերնը ի վիճակի չէր լսել նրան։ Գիտեր, որ ինչ֊որ բան է պատահել, որ Նելլիի դեմքն ու ձեռքերը սառն են, որ սիրտը չի բաբախում։ Նա գիտեր, սակայն չէր կարողանում հավատալ, որ այդ ամենը իրականություն է։

Վերնը փլվեց գետնին, դեմքը սեղմեց սոճու տերևներին, մատները խրեց փափուկ ու խոնավ հողի մեջ։ Նա լսում էր իր գլխավերևում հնչող ձայները, կարողանում էր տարբերել բառերը, որ նրանք արտասանում էին, սակայն ոչ մի բան իմաստ չուներ։ Երբեմն, շատ վաղուց, նա սովորաբար հարցնում էր իրենց երեխայի մասին, Նելլիի մասին։ Գիտեր, որ շատ ժամանակ էր պետք, մինչև կարողանար կրկին նման բան հարցնել։ Շատ ժամանակ էր պետք, մինչև բառերը նորից իմաստ ստանային։

ԴԱՆԴԱՂ ՄԱՀ

Հազիվ թե կարիք կա նշելու, որ այս պատմվածքը գրվել է 1932 թվականին։

Ամբողջ օրը մենք նստած էինք եղել դաշնամուրի արկղի մեջ՝ սպասելով անձրևի դադարելուն։ Ներքևում՝ քսան քայլ այն կողմ, հոսում էր պղտոր Սավանան, դեպի ծով տանելով սոճու չորացած կոները և զառիթափի ծառերի փտած մնացորդները։ Հինգերորդ փողոցի վերջերս կառուցված կամուրջը վերևից մեզ պաշտպանում էր անձրևից։ Արկղի անկյունների տակ աղյուսի կտորներ էինք դրել՝ հատակը չոր պահելու համար, և կամրջից ու կարմրակավ ափից առհոսող ջուրը գնում էր դեպի վարարուն գետը։

Ժամանակ առ ժամանակ Դեյվը, չորեքթաթ, շտկում էր ծղոտը։ Բանանի ծղոտ էր՝ խոնավ, գարշահոտ։ Երկուսով հազիվ էինք տեղավորվել արկղի մեջ, և եթե ծղոտը հարթ չէր փռվում, քարե կոշտերի պես անհանգստացնում էր։

Մեր կողքին՝ չոր, հարմարավետ արկղերում, չորս հոգուց բաղկացած մի ընտանիք էր ապրում։ Արկղերը միացված էին կողքերից բացված անցքերով՝ շան բների նման, և ստացվել էին չորս֊հինգ սենյակներ։ Կինը երկու հավ ուներ, որոնց գիշեր֊ցերեկ պահում էր իր մոտ՝ արկղում և շոյում փետուրները, ասես, համոզելով ձու ածել։ Կամրջի տակ՝ Հարավային Կարոլինա մասում, տասնյակից ավելի ուրիշ արկղեր կային. երբ սովահար ու դալկադեմ ծեր տղամարդիկ կամ կանայք մեռնում էին դրանցից մեկում, նրանց դիակները տանում էին ներքև՝ գետի մոտ և հանձնում պղտոր ջրերին. երբ երեխաներ էին ծնվում, մարդիկ հենվում էին ճաղերին, ականջ դնում երկունքի ճիչերին և գետնընկույզի կճեպներ շաղ տալիս շուրջ բոլորը։

Մայրամուտին անձրևը հանդարտվեց։ Թվում էր, մինչև առավոտ երկինքը չի պարզվելու, և մենք համոզված էինք, որ ամբողջ գիշեր մաղելու է։ Դեյվը անհանգիստ էր և այլևս չէր կարող մնալ արկղում։

— Գնանք, Մա՛յք,— ասաց նա։— Դուրս գանք այստեղից և ուտելու որևէ բան գտնենք։

Նրա ետևից զառիթափի կարմիր ցեխի միջով բարձրացա դեպի սալահատակ փողոցը։ Քայլում էինք ջրափոսերի միջով՝ ընթացքում մաքրելով մեր կոշիկների կարմիր, կպչուն կավը։

Դեյվը գրպանում հիսուն սենթ ուներ, բայց ես որոշել էի նրան թույլ չտալ ինձ համար ուտելու որևէ բան գնել։ Տարբեր ընդմիջումներով նա երկու շաբաթ թղթազամբյուրներ էր փաթեթավորել մի նկուղային ֆաբրիկայում, և երբ աշխատանք էր եղել, օրական հիսուն սենթ էր վաստակել։ Նախորդ օրը նա աշխատել էր նկուղում, և ամբողջ այդ ժամանակ փողը մնացել էր նրա մոտ։

Երբ Ջորջիայի ուղղությամբ անցանք գետը, ես կտրուկ շրջվեցի և սկսեցի փախչել։ Հիսուն յարդ հազիվ էի անցել, երբ նա բռնեց բաճկոնիցս։ Հետո ձեռքը հանեց գրպանից և ցույց տվեց հիսունսենթանոց մետաղադրամը։

— Ինձ համար մի անհանգստացիր, Դե՛յվ,— ասացի ես՝ բռնելով նրա դաստակը և ձեռքը նորից դեպի գրպանը տանելով։— Մինչև վաղը մի բան կանեմ։ Ինձ կես օրվա աշխատանք են խոստացել, որը, համենայն դեպս, մեկ կամ կես դոլար պետք է որ բերի։ Գնա և կարգին սնվիր, Դե՛յվ։

— Ո՛չ,— ասաց Դեյվը, արագորեն ձեռքը հանելով շալվարի գրպանից։— Մենք սա միասին պիտի ծախսենք։

Նա ինձ իր հետ քարշ տվեց քաղաքի ուղղությամբ։ Մենք անցանք կանաչների միջով և հողաթմբով իջանք սալարկուղի։ Թույլ նարնջագույն կարմրություն կար ցածր երկնքում, իսկ փողոցներում իր կենսապայմանների համար մարտնչող մոլեգնած ամբոխի նման աղմկում էին մեքենաները։

Միասին քայլեցինք քաղաքի ուղղությամբ՝ չրմփացնելով անձրևից գոյացած ծանծաղ ջրափոսերում։ Հանկարծ Դեյվը կանգնեց մի մեծ ջրափոսի ճիշտ կենտրոնում, որի ջուրը դեռ չէր հասցրել հոսել դեպի առուները։

— Դու ջահել ես, Մա՛յք,— ասաց նա՝ բռնելով բաճկոնիցս և քաշքշելով, ինչպես շունը կքաշքշեր բարձը։— Ես ծեր եմ, բայց դու ջահել ես։ Դու կարող ես գտնել ելքը, վերադառնալ ու ասել ինձ, և մենք գործի կանցնենք։

— Ի՞նչ է պատահել, Դե՜յվ,— հարցրեցի նրան։— Ինչի՞ մասին ես խոսում։

Ձեռքերի շարժումով նա մի աղեղ գծեց՝ նկատի ունենալով աշխարհը։

— Աշխարհում մարդիկ կան, որոնք գիտեն, թե ինչ պետք է անել այս վիճակից դուրս գալու համար։ Եթե կարողանայիր գտնել նրանցից մեկին և վերադառնայիր, մենք գործի կանցնեինք։

— Երկուսով ոչինչ անել չենք կարող, Դե՛յվ։ Նախ՝ մենք պետք է շատ կողմնակիցներ ունենանք։

— Դրա համար մի՛ անհանգստացիր,— ասաց նա։— Հենց որ մարդիկ իմանան, թե ինչ և ինչպես պետք է անել, մենք կարող ենք ոտքի ելնել և գրողի ծոցը ուղարկել այդ ճարպակալած բճերին, որոնք մեզ աշխատանք չեն տալիս։

— Գուցե դեռ ժամանակը չէ, Դե՛յվ։

— Դեռ ժամանակը չէ։ Մի՞թե արդեն երկու տարի ես գործազուրկ չեմ։ Հիմա է ժամանակը, երբ բոլորս սովամահ ենք լինում և գնում դեպի գետի կպչուն ճահիճը։

Մինչ ես որևէ բան կասեի, նա շրջվեց և կրկին սկսեց քայլել փողոցն ի վեր։ Վազեցի և հասա նրան։ Մենք չրմփացնում էինք ջրափոսերի մեջ՝ շրջանցելով նրանք, որ ավելի խորն էին երևում։

Երկու տարի առաջ Հարավային Օգոսթայի պարարտանյութերի գործարաններից մեկում Դեյվը հարմար աշխատանք էր ունեցել։ Բայց մի օր նրան ընդմիշտ դուրս էին նետել։ Նույն այդ ժամանակ ազատել էին ևս յոթանասուն հոգու։ Դեյվն ինձ երբևէ չէր ասել, թե հետագայում ինչ էր պատահել նրանց, բայց թե ինչ էր պատահել Դեյվին, ես գիտեի։ Այն բանից հետո, երբ նա տան վարձը վեց֊յոթ ամիս ուշացրել էր, տանտերը պահանջել էր ազատել սենյակը։ Դեյվը չէր համաձայնել։ Ասել էր, որ պատրաստվում է մնալ այնքան, մինչև պարարտանյութերի գործարանում կընդունեն իր նախկին աշխատանքին։ Եվ մնացել էր։

Մնացել էր ևս չորս ամիս, բայց մինչ այդ տանտերը հանել, տարել էր պատուհանների փեղկերը և դռները։ Ձմռանը անձրևները հեղեղել էին տունը, և այն տամկացել էր փտած ծառի պես։ Հետո հունվարյան սառնաշունչ քամիներն էին ներխուժել բազմաթիվ ճեղքերից՝ ատամները սեղմած խելագարի պես սուլելով։ Վառարանի համար փայտ ու քարածուխ չէր գտնվել։ Դեյվի, նրա կնոջ ու երեք երեխաների ունեցվածքը եղել էին երկու մգդակած և մեկ բրդե վերմակները։ Երեխաներից երկուսը մահացել էին նախքան հունվարի ավարտը։ Փետրվարին թաղել էր կնոջը։ Մարտին եկեղեցիներից մեկում հատուկ հանգանակություն էր անցկացվել Դեյվի և նրա տասնմեկամյա դստեր համար, բայց Դեյվն ասում էր, որ այդ հանգանակությունից իրեն ընդամենը խակի գույնի մի շալվար է բաժին հասել՝ նստատեղին ափսեի մեծությամբ անցքերով։

Դեյվը չգիտեր, մահացե՞լ է իր լքված աղջիկը, խնամակալությա՞ն է վերցվել բարեգործական ընկերությունների կողմից, թե՞ հասարակաց տուն է մտել։ Վերջին անգամ նրան տեսել էր այն առավոտ, երբ ոստիկանը եկել ու տարել էր աղջկան՝ Դեյվին թողնելով նստած անպատուհան տան անկյունում՝ բրդե վերմակներով փաթաթված։

Մենք արդեն հասել էինք Յոթերորդ փողոցի անկյունը։ Հրապարակը կորել էր մշուշում, իսկ շուրջ բոլորը հարյուրամյա դամբանաքարերի խոնավ գորշությամբ հառնում էին բարձրահարկ հյուրանոցներն ու կառավարական շենքերը։

— Գնա մի բան կեր, Դե՛յվ,— նորից ասացի նրան։— Ես քեզ այստեղ կսպասեմ, և մենք կվերադառնանք գետափ, որպեսզի ցրտին դրսում չմնանք։

— Առանց քեզ մի քայլ անգամ չեմ անի։

— Բայց ես քաղցած չեմ, Դե՛յվ։ Ճիշտ եմ ասում։ Ես քաղցած չեմ։

— Ուրեմն ես էլ չեմ գնում,— նորից ասաց նա։

Սովորականից ավելի ցուրտ ու խոնավ գիշեր էր։ Առվակների մեջ ջուրը սողում էր օձի պես, և թվում էր, ուր որ է կսառչի։ Քամի բարձրացավ՝ մշուշը քշելով դեպի գետը և դաղելով մեր մեջքը։

— Շտապիր, Դե՛յվ,— խնդրեցի նրան։— Անտեղի սառչում ենք։ Կհանդիպենք կես ժամից։

Դեյվը բռնեց բաճկոնիցս ու քաշեց ետ։ Արագընթաց ավտոմեքենաների հռնդոցը և բեռնատարների դղրդոցը փողոցում այնպիսի աղմուկ էին բարձրացրել, որ միմյանց լսելու համար ստիպված էինք գոռալ։

Ճիշտ այն պահին, երբ կրկին փորձում էի նրան համոզել, որ գնա ճաշելու, շրջվեցի և տեսա սև սեդանը, որն անկյունից ուղիղ մեր կողմն էր գալիս։ Գալիս էր արագ, ժամում քառասուն մղոնից ավելի արագությամբ՝ անկյունը հատելով մայթին շատ մոտ։

Որովհետև Դեյվը մեջքով էր կանգնած և չէր կարող տեսնել մեքենան, քաշեցի նրան, որպեսզի ճանապարհից դուրս բերեմ։

Հավանաբար, նա մտածեց, թե ես փորձում եմ իրեն մենակ ռեստորան ուղարկել, որովհետև մի կողմ քաշվելով՝ մի քայլաչափ հեռացավ ինձնից։ Հետո արդեն շատ էր ուշ նրան ճանկելու և ճանապարհից հեռացնելու համար և մնում էր միայն բարձրաձայն գոռալ փողոցի աղմուկում։ Դեյվը, ամենայն հավանականությամբ, դեռ մտածում էր, թե փորձում եմ իրեն մենակ ռեստորան ուղարկել, և կրկին ընկրկեց։ Երբ երկրորդ անգամ ետ֊ետ գնաց, սեդանի բամպերը և աջ թևը հարվածեցին նրան։ Տապալված խաղափայտի նման նա զարկվեց մայթին։

Վիթխարի սեդանը առնվազն երեք քայլ անցել էր անկյունից, անիվները բարձրացել էին մայթին։

Դեյվի դեմքին տարօրինակ արտահայտություն կար։

Վարորդն անջատեց շարժիչը, մոտեցավ մեզ։ Շատ չանցած բոլոր կողմերից սկսեցին մարդիկ հավաքվել և շրջապատեցին մեզ։

— Դու վիրավո՞ր ես, Դե՛յվ,— հարցրեցի նրան՝ ծնկելով մայթին։

Վարորդն անցավ ամբոխի միջով, և երբ ես շրջվեցի, նա կանգնած էր Դեյվի ոտքերի մոտ ու խոժոռված մեզ էր նայում։

— Մա՛յք,— ասաց Դեյվը՝ դեմքը շրջելով դեպի ինձ,— Մա՛յք, կեսդոլարանոցը շալվարիս աջ գրպանում է։

Նրա մատներն այնպես ամուր էին սեղմում ձեռքս, ասես, նա վախենում էր ընկնել։

— Մոռացիր կեսդոլարանոցը, Դե՛յվ,— խնդրեցի նրան։— Եթե վիրավոր ես, ասա։ Եթե վիրավոր ես, անմիջապես բժիշկ կկանչեմ։

Դեյվը բացեց աչքերը և նայեց ինձ։ Նրա ուսերը թույլ ցնցվեցին, և նա ավելի ամուր բռնեց ինձ։

— Նրան ոչինչ էլ չի եղել,— ասաց սեդանի վարորդը՝ արմունկներով հրելով մարդկանց։— Նրան ոչինչ էլ չի եղել։ Նա ձևացնում է։

Նա կանգնել էր մեր գլխավերևում և նայում էր Դեյվին։ Բերանը կիսաբաց էր, իսկ շուրթերը կլոր էին և ուռած էին թվում։ Երբ խոսում էր, շուրթերը չէին շարժվում, ասես, բերանի անարյուն հավելվածներ էին՝ դեպի դուրս ոլորված։

— Մա՛յք,— ասաց Դեյվը,— երևի թե պետք է հրաժարվեմ նախկին աշխատանքիս վերադառնալու փորձերից։ Հիմա արդեն շատ ուշ է։ Ես այլևս դրա համար ժամանակ չեմ ունենալու։

Մեր գլխավերևում կանգնած վարորդը խոսում էր ամբոխից մի քանիսի հետ։ Թվում էր, նրա շուրթերը չափից ավելի պիրկ են շարժվելու համար. հիմա նրանք նման էին հում խմորի գնդիկների։

— Նա ձևացնում է,— նորից ասաց նա։— Կարծում է, թե կարող է մի քիչ փող պոկել, բայց ինձ ծանոթ են այս թափառաշրջիկների խորամանկությունները։ Նրան ոչինչ էլ չի եղել։ Ինչքան ես եմ վիրավոր, այնքան էլ՝ նա։

Ես լսում էի մեր շուրջը հավաքված մարդկանց խոսակցությունը։ Նրանց մեջ մի երիտասարդ կար, որը բավականին բարձր էր խոսում, որպեսզի բոլորը լսեին։ Ես չէի կարող տեսնել նրա դեմքը, բայց չկար մեկը, որին չհասնեին նրա բառերը։

— Ճիշտ է, նա թափառաշրջիկ է։ Դրա համար էլ նրան հիվանդանոց չեն տանում։ Ո՞ւմ ցավն է կտրվել, որ հոգ տանի թափառաշրջիկի մասին։ Նրան հենց այնպես՝ անվճար, հիվանդանոց չեն հասցնի։ Հանկարծ կարյունոտվի սեդանը։ Չեն ուզում, որ թափառաշրջիկն իր արյամբ կեղտոտի պերճաշուք պաստառը։

Ես արձակեցի Դեյվի բաճկոնը և վերնաշապիկի տակից փորձեցի ստուգել՝ արդյոք ուսի ոսկորներից որևէ մեկը չի կոտրվել։ Դեյվը նորից փակել էր աչքերը, բայց մատները դեռևս ամուր սեղմում էին դաստակս։

— Նա ձևացնում է,— ասաց վարորդը։— Այս թափառաշրջիկներն ամեն խորամանկություն կբանեցնեն փող պոկելու համար։ Նրան ոչինչ էլ չի եղել։ Նա վիրավոր չէ։ Ձևացնում է։

Մեր թիկունքում կանգնած երիտասարդը նորից խոսում էր։

— Ինչո՞ւ նրան քո սեդանով հիվանդանոց չես տանում, հաստամռո՛ւթ։

Վարորդը նայեց ամբոխին, բայց ոչինչ չասաց։

Ես ձեռքս հանեցի Դեյվի վերնաշապիկի տակից և մատներիս արյուն տեսա։ Ուսից չէր գալիս, այլ կրծքավանդակի ձախ կողմից, որը բախվել էր գետնին, երբ մեքենան վայր էր գցել նրան։ Ես ձեռքս կրկին մտցրի՝ կոտրվածքը շոշափելու։ Դեյվի մարմինն այդ մասում փափուկ էր ու թաց, և ես նրա սրտի բաբախյունը զգացի այնպես, ինչպես կզգայի, եթե այն ափիս մեջ լիներ։

— Ինչպե՞ս տեղափոխենք հիվանդանոց,— ասացի վարորդին, որը մեզ էր նայում։— Նա վիրավոր է։

— Թափառաշրջիկների սիրած խաղերից է,— ասաց վարորդը՝ հերթով նայելով հավաքվածներին։— Նրան ոչինչ չի եղել։ Նա վիրավոր չէ։ Եթե վիրավոր լիներ, կգոռար։ Դուք չեք լսել նրա գոռոցն ու տնքոցը, չէ՞։ Նա պառկել է այստեղ միմիայն ինձանից տասը֊քսան դոլար ստանալու համար։ Եթե փող տայի, վեր կթռչեր և ամբողջ թաղամասը ոտքի կհաներ նախքան իմ հեռանալը։ Լավ եմ ճանաչում այս թափառաշրջիկներին, բոլորը փող են ուզում։ Եվ սա էլ ոչնչով չի տարբերվում նրանցից, ձևացնում է։ Ինչքան ես եմ վիրավոր, այնքան էլ՝ նա։

Փորձեցի վեր կենալ և բարձրացնել Դեյվին։ Կարող էինք նրան հիվանդանոց հասցնել, եթե նույնիսկ վարորդը սեդանով չտաներ։

Վարորդը կրկին շրջվել էր դեպի ամբոխը և փորձում էր մարդկանց համոզել, թե Դեյվը փողի համար փորձում է իրեն ուշացնել։

— Նա ձևացնում է,— ասաց նա՝ իր մեռած շուրթերի արանքից ճչալով։— Այս թափառաշրջիկները կարծում են, թե մեքենայի դեմ թռչելով և ապա վիրավորի պես ոռնալով կարող են փող աշխատել։ Սա լավ դաս է նրանց համար. հիմա արդեն վերջ կտան։ Ճանաչում եմ դրանց, գիտեմ, թե երբ են ձևացնում։

Դեյվը բացեց աչքերը և նայեց ինձ։

— Մի րոպե սպասիր, Մա՛յք,— ասաց նա։— Ցած դիր ինձ։ Ուզում եմ քեզ բան ասել։

Զգուշորեն պառկեցրի մայթին։ Նայում էր ինձ, իսկ ձեռքը սեղմում էր դաստակս։

— Ես միայն ուզում եմ համոզված լինել, որ դու գիտես, թե որտեղ է կես դոլարը։ Շալվարիս աջ գրպանում է այն։

Ես պատրաստվում էի նորից նրան ասել, որ ամեն ինչ կարգին է, որ մոռանա դա, երբ հանկարծ դաստակս սեղմող նրա մատները թուլացան, և աչքերը մթնեցին։

Ամբողջ այն ժամանակ, երբ նրան գրկած ծնկի էի եկել, փորձում էի որևէ բան մտածել Դեյվին ասելու, քանի դեռ ուշ չէր։

Մինչ ես կարող էի որևէ բան մտածել նրան ասելու, սեդանի վարորդը, արմունկներով հրելով հավաքվածներին, կանգնեց մեր գլխավերևում։

— Նա ձևացնում է,— ասաց նա։— Կեղտոտ թափառաշրջիկը ձևացնում է։

Արմունկներով ճանապարհ բացելով ամբոխի միջով՝ նա գնաց դեպի մեքենան։ Երբ մոտեցավ մեքենային, ամբողջ ձայնով գոռաց.

— Նրան ոչինչ էլ չի եղել։ Ոչինչ չի կարող բարդել ինձ վրա։ Լավ եմ ճանաչում այդ կեղտոտ թափառաշրջիկներին։ Նրանք բոլորն էլ փող են ուզում, իսկ հետո իսկույն առողջանում են։ Կեղտոտ թափառաշրջիկը ձևացնում է։

— Իհարկե, նա թափառաշրջիկ է,— ասաց երիտասարդը. նրա ձայնը հնչեց զանգի ղողանջի մաքրությամբ։— Հանկարծ կարյունոտվի մեքենայիդ պերճաշուք պաստառը։

Հենց այդ ժամանակ վազելով մի ոստիկան եկավ, որի ուշադրությունը գրավել էին խմբված մարդիկ։ Ճեղքելով ամբոխը՝ մոտեցավ ինձ և իր գիշերային մահակով խթելով, հարցրեց, թե ինչ է պատահել։ Նախքան ես կբացատրեի, նա մահակով հարվածեց մեջքիս։

— Խրտվիլակնե՛ր, ո՞ր սատանան է ձեզ թույլ տվել փակել փողոցը։

Ես նրան ասացի, որ Դեյվը մեռած է։

Նա կռացավ և նոր միայն տեսավ Դեյվին։

— Դա ուրիշ բան,— ասաց նա։

Ոստիկանը շրջվեց, գնաց փողոցի անկյունը և հեռախոսախցից սանիտարական ավտոմեքենայի համար քաղաքային հիվանդանոց զանգահարեց։ Երբ վերադարձավ, սեդանի վարորդը գնացել էր։

— Ինչո՞ւ նրան հիվանդանոց չտարաք այն մեքենայով, որը հարվածել էր,— հարցրեց ոստիկանը՝ պտտեցնելով մահակը և նայելով քիչ այն կողմ՝ ցուցափեղկի դիմաց կանգնած կնոջը։

— Մի՞թե պարզ չէ, նա թափառաշրջիկ է,— ասաց նույն երիտասարդը։— Չուզեցինք թափառաշրջիկի արյամբ կեղտոտել պերճաշուք պաստառը։

Ոստիկանը կանգ առավ, նայեց երիտասարդին ու ինձ։

— Ձե՛զ նման, թափառաշրջիկնե՛ր,— ասաց նա՝ մահակով խթելով մեզ։— Օդը մաքրեք, քանի դեռ երկուսիդ էլ չեմ ձերբակալել։

Ես վազեցի Դեյվի մոտ և կանգնեցի նրա գլխավերևում՝ մի քայլ հեռու։ Մահակը ճոճելով և հայհոյելով՝ ոստիկանը հարձակվեց ինձ վրա։

Հանկարծ փողոցի բոլոր լույսերը միանգամից խավարեցին, և երբ նորից աչքերս բացեցի, երիտասարդը, որ կանգնած էր եղել կողքիս, ինձ քարշ էր տալիս փողոցն ի վար՝ դեպի պահեստները։ Վերջին լապտերի տակով անցնելիս՝ երախտագիտությամբ նայեցի նրա դեմքին։ Մենք ոչ մի բառ չփոխանակեցինք։

ՎԵՐՋ

Էրսկին Քոլդուել

Տաք գետը

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014