ԱՌԱՔԵԼ ՍԵՄԻՐՋՅԱՆ

ՕՐԻՈՆԻ ԳՈՏԻ

Սեմիրջյան, Առաքել

Օրիոնի գոտի։ [Պատմվածքներ] / Ա. Սեմիրջյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը։ Տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի).— Երևան։ Յավրուհրատ, 2013.— 52 էջ։

Գրքում ամփոփված պատմվածքները 2008թ. մարտի 1-ի ողբերգական իրադարձությունների գեղարվեստականացման փորձեր են։ Հեղինակը ընթերցողին է փոխանցում այդ օրերի իր տպավորությունները, ապրումներն ու մտքերը։

eISBN 978-9939-0-0788-5

© Ա. Սեմիրջյան, 2013

© Յավրուհրատ, 2013

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Orion’s Belt, Arakel Semerjian

The stories included in the book are basically attempts to fictionalize the tragic events of the 1st of March, 2008. The author, parmanently being in the thick of the main events, through the strained senses of a creative individual, passes on to the reader his impressions, emotional experience and ideas of those days.

Copyright © 2013 by Arakel Semerjian

Copyright © 2013 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

Published by Yavruhrat

Բովանդակություն

Անառակ որդիները երբեք չեն վերադառնում...

Արձանը

Արջամկան նահանջ տարի

Երկրաշարժ

Գրող ու ցավ

Հաջորդ կյանքում՝ միայն էշ

Կհանդիպենք

Իմ մահվան օրը

Ինձ ողջերի մեջ կփնտրեք

Մահաթմա

Մարդ լինելու տասը օրը

Մարիոթի աղբարը

Մարտի 8֊ից մինչև Սբխեչ

Փոխգնդապետին բոլորը գրում էին

Ռազմիկ

«Սանտա Կլաուս», որ երկնքում ես

Շատ ջրեր կհոսեն

Սպանված պարսկուհին ու անբարոյական հաղթանակը

Տերովին տերն ա տարել, անտերին՝ զոմբիները

ԱՆԱՌԱԿ ՈՐԴԻՆԵՐԸ ԵՐԲԵՔ ՉԵՆ ՎԵՐԱԴԱՌՆՈՒՄ, ԻՍԿ ԱՆԱՌԱԿԻ ՈՐԴԻՆԵՐԸ՝ ՄԻՇՏ

Սելավը չէր դադարում՝ անտանելի սելավ ամռան կեսին։ Ու էս էն դեպքը չէր, որ շոգին մի փոքր հովանայինք։ Սելավը մտնում էր մարմնիդ մեջ ու դողացնում։ Գիշերվա երկուսը կլիներ, երբ շրխկացրեց դուռն ու դուրս եկավ։ Շրխկոցն էլ շրխկոցի նման չէր, որովհետև համ դուռը դուռ չէր, համ էլ ամպրոպի ձայնն էր խլացնում դռան ձայնը։

Դուրս եկավ ու հետ չնայեց, որովհետև գիտեր՝ հետ նայողն աղե արձան է դառնում, իսկ սելավի ժամանակ հինգ րոպեում աղը կքշեր ու կտաներ, այնինչ նա չէր ուզում տարված լինել, նա ինքն էր ուզում տանել այն ամբողջ մաղձը, որ հավաքել էր ծնված օրվանից։ Նա քայլում էր ու չէր մտածում մնացողների մասին, չնայած մյուս կողմից էլ՝ ո՞ր մի գնացականն է մտածում մնացականի մասին։ Էդ միայն մնացողներն են անդադար սպասում վերադարձի ու նույնիսկ չեն դադարում սպասել վերադառնալուց հետո էլ։ Սակայն սա այդ դեպքը չէր։ Նա գնում էր հնարավորինս հեռու, որ եթե հանկարծ մի պահ գայթակղվի ու հետ նայի, իր աղե արձանը չհալչի ու չձուլվի իր երկրի հողին։ Հողն առանց այն էլ շատ աղի էր հետ նայողների քարացած ու հալված արձաններից, մեկ էլ վերադարձին սպասողների արցունքներից, ու ավել աղն ավելի կանհամացներ հողը. առանց այն էլ ամեն ինչից աղի համ էր գալիս՝ համ բերք ու բարիքից, համ էլ օդ ու ջրից։

Նա չէր հեռանում երկրի աղից, ոչ էլ ինքն իրեն համարում էր երկրի աղը, պարզապես հոգնել էր անհամությունից։ Իսկ համն էլ երբեք տեղը չէր գալիս, քանզի միշտ աղը պակաս էր լինում։ Հեռացումը երկար պլանավորված չէր, սակայն ուղեղի թաքնված անկյուններում միշտ էլ ունեցել էր իր տեղը։ Ո՛չ, հեռանալը պարտադրված չէր, սակայն ինչպե՞ս մնալ, եթե կերածդ աղի կամ հացի մեջ տարբերություն չկա։

«Դուք եք այս երկրի աղը»,— անընդհատ կրկնում էր ուսուցիչը ու փորձում համոզել, որ ի վերջո հայտնվելու ենք եռացող կաթսայի մեջ։ Նա կաթսայից էլ չէր փախչում, պարզապես անտանելի էր բոլորի հետ միևնույն կաթսայում եփվելու հեռանկարը։ Այ եթե բաժանվեին աղ ու հացով ապրածները անաղուհաց շներից, դեռ կարելի էր մտածել։ Եվ այս դեպքում շան կամ նրա տիրոջ ազգությունն ընդհանրապես կապ չուներ։ Նա պատրաստ էր նույնիսկ մատաղացու գառ դառնալ, միայն կշտացներ ողորմելիներին, սակայն կրկին առկա էր մտավախությունը, որ հանկարծ աղը չուտի մատաղը։

Աղը կերել էր ամեն ինչ, սակայն ոչ այն վիշտը, որը ստիպում էր հեռանալ։ Դժվարը հեռանալու ձևը գտնելն է, իսկ վերադարձի ճանապարհներ միշտ էլ կգտնվեն, մեկ էլ ժամանակը, թե չէ հեռացումը կլինի կամ ուշացած, կամ էլ ավելի ուշացած, իսկ վերադարձը միշտ էլ ժամանակին է, այն էլ՝ ճիշտ ժամանակին, որովհետև յուրաքանչյուր հեռացում ամենքինն է, իսկ վերադարձը՝ միայն ու միայն վերադարձողինը, քանզի ամեն հեռացողի հետ տան շունը նրա հետ հեռանում է (էլի առանց շան ու տիրոջ ազգային պատկանելության), իսկ վերադարձողները միշտ մի սատկած շուն են հետները քարշ տալիս։ Եթե շունը չսատկեր, էլ ինչի՞ էին վերադառնում։

Էդպես էլ վերադառնում են ի շրջանս յուր, սակայն արդեն նեխած շան լեշը հետևից քարշ տալով։ Մոնղոլները չնեխելու համար միսը օրերով պահում էին աղի մեջ, իսկ հետո դնում թամբի տակ, որ ձիու ու մարմնի հպումից այն ավելի արնաքամվի, ու կարողանան տարիով պահել։ Էդպիսի աղացած մսի պաշարները տակները դրած էլ հասան Եվրոպա, բայց չվերադարձան, չնայած ճանապարհին միլիոններով ցրցամ տվեցին։ Իրենք չվերադարձան, իսկ իրենց ևրոպականացած գենետիկ հետնորդները գենետիկորեն հարստացված սնունդ էին ուղարկում պապենական երկիր, որպեսզի բուն գեն կրողները հանկարծ սովից չսատկեն։ Սակայն այդ սնունդը ավելի շատ ոչ թե սովյալներին էր պետք, այլ «բարեգործ» ժառանգներին, քանզի, ի տարբերություն սովամահ լինողների, օգնություն հատկացնողները կորցրել էին այն աղը, որը նրանց կապում էր հողի հետ, ու իրենք իրենց դոդի տեղ դրած, փորձում էին ետ ստանալ կորսվածը։ Իսկ հողի տիրոջը նույնիսկ գենետիկորեն հարստացված սնունդը չէր կարող աղազրկել, էլ ուր մնաց սովը։

Հեռանալը անխուսափելի էր, ու պետք էլ չէր երկար խոհափիլիսոփայել դեմ ու կողմ հանգամանքների մասին, սակայն հարցը վերադարձի մեջ էր։ Էդ ե՞րբ է գնացողը վերադառնում առանց աղը սպառելու։ Մնացողներն էլ էնպիսի ջերմությամբ են ընդունում, կարծես իրենց համար է վերադարձել։ Եթե իրենց համար էր, էլ ինչո՞ւ էր ընդհանրապես պետք հեռացումը։

Սատկած շները... Ամենից շատ ատում եմ ոչ նրանց, ոչ էլ քարշ տվողներին, այլ այն լարը, որը կապում է լեշը վերադարձողի հետ։ Ամեն կերպ փորձում են կտրել, այրել, կորցնել համ շանը, համ էլ էն հիշողութունը, որը կապված է դրա հետ, սակայն պարանը կրկին փաթաթվում է վզին, ոտքին, թևին ու սկսում խեղդել։ Բայց հոտը, ինչ անտանելի հոտ է գալիս լեշին տիրոջ հետ կապող պորտալարից։ Դեռ լեշը աղով ինչ֊որ կերպ մշակում ես, իսկ պորտալարն ինչո՞վ մշակես։

Խրտվիլակներին աղի կուտակում չի սպառնում, ոչ էլ նեխում, որովհետև ամբողջ օրվա արևը քայքայում է միկրոբները, իսկ անձրևն էլ՝ լվանում։ Պառկելախոցերն էլ (տվյալ դեպքում՝ կանգնելախոցերը) վախենում են գոյանալ, քանզի գիտեն, որ առաջանալուն պես կոչնչանան։ Սակայն ագռավները... Էդ անտեր ագռավների ծերտը, էդ անսպառ ծերտը, որ թափվում է երկնքից։ Ծերտի միջի աղն էլ քայքայում է խրտվիլակներին ու հասցնում ինքնաոչնչացման։ Ինքնաոչնչացումը՝ դեռ ոչինչ, միայն թե ագռավներից որևէ կերպ պրծում չկա, ու խրտվիլակի ու ագռավի միակ կապը ծերտն է, ինչը միակն է, որ թույլ է տալիս խրտվիլակին չանմահանալ։

Հավատացյալներն իրենց կյանքը իմաստավորում են նրանով, որ կա երկնային մի հզոր ուժ (ոչ ագռավները, որովհետև նրանք միշտ ծրտում են, ոչ էլ էն ուժը, որ ապահովում է անմահություն, բայց ստիպում ապրել որպես կուսական խրտվիլակ), որն ամենուր առաջնորդում է, և ցանկացած հարցի պատասխան կապված է նրա գոյությամբ։ Տվյալ դեպքում երկնքին ու հավատացյալին կապող միակ լարը հավատն է, որը ստիպում է, կապված մնալով հողին, միաժամանակ երազել երկնքի մասին։ Անհավատի մոտ մի փոքր այլ է, քանի որ իր միակ հույսը հենց ինքն է, ու ցանկացած իրավիճակում նա ապավինում է իր ներքին ռեսուրսներին, իսկ անհաջողությունն էլ երբեք չի կապում երկնքից կռռացող ագռավների հետ։ Տվյալ դեպքում, եթե կտրվում է անձի ու իր կամքի միջև եղած կապը, ապա նա այլևս անելիք չունի։ Անհավատն էլ, հավատացյալն էլ, կորցնելով իրենց կապերը, հայտնվում են ճանապարհի մեջտեղում ու չգիտեն՝ վերադարձն է ճիշտ, թե հեռացումը։

Երբ գալիս է զտարյուն շների բեղմնավորման շրջանը, ինչքան էլ արժանավոր որձ բերես էգի մոտ, միևնույն է, ոչինչ չի ստացվի, քանզի էգի համար կարևորը տարածքի պաշտպանությունն է։ Բեղմնավորման միակ տարբերակը էգին որձի մոտ տանելն է, որ համ էգը իրեն միսիոներ զգա, համ էլ որձը իրեն պահի որպես տարածքի տեր։ Փողոցային շների զուգավորման տարբերակը արդեն շնանալն է, երբ համ էգը չի զգում իր առաքելությունը, համ որձը չի զգում ոտքերի տակ եղած հողը, ու ինչպիսի գենետիկական սնունդ էլ տաս, ոչինչ չի փոխվի, ու նրանց ժառանգները կդառնան անաղուհաց քրդի (ազգությունը պարտադիր է) շներ։

Սելավը չէր դադարում, անտանելի սելավը։ Դռան շրխկոցը ոչ ոք չլսեց, սակայն նա հեռանում էր ընդմիշտ ու առանց հետ նայելու՝ կտրելով իր բոլոր կապերը հողի, ծերտի, երկրի, երկնքի, գեների, շան, մոնղոլների ու ինքն իր հետ, քանզի եթե մնաս, ապա պետք է մնաս հողից կառչած, իսկ եթե հեռանում ես՝ միայն առանց վերադարձի հույսի ու երբեք գեթ մեկ անգամ ետ նայելու։

Իսկ Հյուսիսային բևեռում կանգնած էր սառցակալած մի աղե արձան, վզին թոկը կապած, որի մյուս ծայրից պարբերաբար հաչում էր սատկած մի շուն ու փորձում տիրոջը քարշ տալ հետ, սակայն շան հաչոցը անկեղծ չէր հնչում, քանզի իրական վերադարձ փափագող շները երբեք չեն հաչում ու չեն վերադառնում, այլ ցավից ոռնում են ու իրենց հոգիներում պահանջում միայն պարզ, մարդկային աղ ու հաց...

ԱՐՁԱՆԸ

Նա կանգնած էր լուռ ու անօգնական՝ կոմունիստների հայկական մոգը։ Նրան շատերը մոգ էլ չէին համարում ու խառնում էին քրմի հետ, սակայն այդ օրը նա լիարժեք մոգ էր, քանզի միայն մոգը կդիմանար այդ ամենին։ Ինչքան էլ նա անօգնական լիներ , սակայն իր անօգնականության մեջ նա փորձում էր օգնել իրեն շրջապատածներին, ու իր թևերի տակ հավաքելով՝ փորձում փրկել նրանց անխուսափելի մահվանից։ Նա մեղավոր էլ չէր, որ իրեն անօգնական էին դարձրել, քանզի այլընտրանք էլ չէին թողել։ Գիպսի փողը գլխից էին կերել, ու չէր հերիքել բրոնզի վրա, դրա համար էլ քարապատել էին, որ տակի գիպսը չերևա, ձեռքն էլ խոթել էին գրպանը, իսկ մույսը թողել օդում կախված՝ կարծես հաշմանդամ լիներ պատերազմից վերադառձած, սակայն դեմքի հպարտությունը չէին կարողացել փոխել։ Մի փոքր շիրազյան ռոմանտիզմ էլ կար, բայց դեմքը մռայլ էր, իսկ կերպարը՝ անօգնական։

Դա իր կյանքի միակ օրն էր, որ նա իր շուրջը հավաքել էր հազարների ու փորձում էր նրանց պաշտպանել։

Հեռվում լսվում էին կրակոցներ, իր շրջակայքում լուրեր էին տարածվում, որ կան սպանվածներ ու վիրավորներ, սակայն նա չէր հավատում, ավելի ճիշտ չէր ուզում հավատալ դրան։ Իսկ երբ Տեր Կյուրեղին խնդրեցին մոտենալ ու աղոթել, այդ պահին անգամ ինքն իր մոգ տեսակով հավատաց միակ Աստծուն։ Աստված նրան հնարավորություն էր տվել պաշտպանել ու օգնել, և այդ պահին նա ամենակարող էր։ Աստծո տված ուժն այնքան զորեղ էր, որ բորենիները վախենում էին հարձակվել նրա անպաշտպան թիկունքից։ Նա, թիկունքը դեմ տված ոսոխին, աղոթում էր իրեն շրջապատողների հետ միասին, իսկ դեմքն ավելի էր հպարտանում ու արժանապատիվ դառնում։

Նրան շրջապատած հազարավոր մարդիկ նայում էին կոմունիստական մոգին ու հիանում, քանզի մի քանի ժամվա ընթացքում այդ նույն մոգը իրենց աչքի առաջ վերածնվեց ու դարձավ Աստծո ծառա, ով պատրաստ էր զոհել իր ներկան ու իր անցյալը, միայն թե ապագայում բարձր պահի Աստծո անունը։

Բորենիները հարյուրավոր մետրեր հեռվից վախենում էին մոտիկ գալ, սակայն նրանց հաջողվում էր ժողովրդի միջից պոկել տանել անմեղներին, նրանց, ովքեր վախ չունեին ոչնչից ու թվացյալ կարիքն էլ չունեին մոգի աղոթքների։ Բորենիները փորձում էին հարբեցնել մոլորյալներին, սակայն նրանք վերադառնալով մոգի մոտ, մոռանում էին իրենց մոլորյալ կարգավիճակը ու վերագտնում իրենք իրենց։ Մոգը իր ամբողջ ներուժը գործադրում էր ոչ միայն նրանց պաշտպանելու, այլ նաև նոր մարդ դարձնելու համար։ Իսկ այդ նոր մարդիկ պետք էին ոչ միայն Աստծուն, այլ նաև երկրին, որպեսզի երկիրը չհեռանա Աստծուց։

Գիշերվա ժամը երեքին, երբ կրակոցները դադարեցին, իսկ զոհվածներն էլ հասան Աստծուն, մոգի շուրջն ամեն ինչ խաղաղվեց։ Նա նայում էր իր շուրջը ու տեսնում միայն վառվող կրակներ, սակայն նա իրեն լքված չէր զգում, այլ զգում էր որպես վերածնված մի մարդ, ով պատրաստ է շարունակել կանգնած մնալ ու երբեք չխոնարհվել ոչնչի դեմ։

Նա նաև հպարտ էր, որ իր թևերի տակ ծնվեցին նոր մարդիկ, որոնք ոչ միայն Աստծուն էին պետք, այլ նաև երկրին, որպեսզի երկիրը երբեք չհեռանա Աստծուց։

Նույնիսկ տանկերով շրջապատվելը, բորենիների խրախճանքը նրան չկարողացան ծնկի բերել, այլ հակառակը, նա ձեռքը գրպանը դրած, իսկ մույսը օդում կախված արհամարհում էր այդ խամաճիկներին։ Մի քանի ժամ առաջ իրեն շրջապատած հազարավոր Աստծո ծառաների էներգիան հերիք էր, որպեսզի նա կարողանար միայնակ դիմակայել բորենիներին, տանկերին ու խամաճիկներին։

Կանգնա՞ծ եք, մինչև վե՞րջ, ես էլ եմ կանգնած մինչև վերջ...

ԱՐՋԱՄԿԱՆ ՆԱՀԱՆՋ ՏԱՐԻ

13 փետրվարի, 2010

Երկիրը պտտվում էր իր առանցքի ու հետն էլ արեգակի առանցքի շուրջ՝ չգիտեմ ինչպես, չգիտեմ ում կողմից դրված ժամանակացույցով, բայց ասում են՝ տարվա մեջ, այսինքն՝ 365 օրվա ընթացքում մեկ պտույտ էր անում, ճիշտ նույն ժամին հայտնվում էր երկնային նույն կետում ու, որ ամենահետաքրքիրն է, նույն դիրքով։ Մի անգամ չեղավ, որ կամ ուշանա, կամ մի փոքր շուտ գա, կամ էլ ընդհանրապես որոշի մի պահ կանգ առնել։ Ասում են՝ ինչ֊որ ձգողական ուժեր իրար ձգում են ու միաժամանակ վանում, որ մեկը շատ չմոտենա ու չայրվի մյուսի էներգիայից, մյուսն էլ շատ չհեռանա ու չհայտնվի ուրիշների ձգողականության դաշտում։

Ինչպիսի ճշգրիտ հաշվարկ, ինչպիսի Աստվածային բացարձակ ներդաշնակություն, սակայն արի ու տես, ժամ ժամի, օր օրվա, տարին տարվա վրա վայրկյանները հավաքվում են բոնուսի պես կաթիլ֊կաթիլ ու կյանքին պարգևում ևս մեկ օր։ Էդ մեկ օրն էլ չորս տարվա մեջ հասունանում ա, հասունանում ու ձմռան վերջին ամսվա վերջին օրը երկնում, դրա համար էլ ամբողջ տարին անվանում են նրա պատվին։ Էդ մի օրը ստեղից֊ընդեղից կպցրած վայրկյանների ու միլիվայրկյանների միջոցով ստեղծում ա մի լիարժեք ձմեռային օր՝ միաժամանակ գարունն ուշացնելով ամբողջ մեկ օրով։

Էդ հաշվարկն էլ մարդիկ են հո արել, կարող էին չէ՞ տարվա մեկ այլ եղանակի կպցնել օրը, բայց ձմռանն են կպցրել, երևի որ թարմ մնա, կամ որ իրենց կամային հատկանիշները կոփեն՝ չորս տարին մեկ, մեկ օր ավել սպասելով գարնանը։ Էդ մի օրվա միջոցով տարիներդ երկարում են, կյանքդ էլ, ու եթե ապրել ես ութսուն տարի, դրա մեջ հաստատ քսան բոնուս օրեր ստացած կլինես։ 20 պարգևված օրեր։ Ես դեռ ութսունին չեմ հասել, սակայն քառասունի շեմին արդեն տասը քյար արած ունեմ, չէ տասը հրաշալի օր, ավելի ճիշտ՝ տասը Աստվածային օր, այնպիսի օրեր, որ չեմ փոխի ոչ մի ուրիշ օրերի հետ։

Միքայելը մոտեցավ բարձրախոսին ու օգտվելով իրեն նվիրված օրվա հնարավորությունից՝ հայտարարեց.

— Գարնանը մնացել է մեկ րոպե։

Ազատության հրապարակի ժողովուրդն էլ բարձրաձայն սկսեց հաշվել այդ մեկ րոպեի վայրկյանները։ Վերջին վայրկյանի ավարտից հետո Միքայելը ավետեց գարնան գալուստը ու սկսեց արտասանել.

Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս,
Ու վարդերը այտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ...

Աչքերս փակ էին։ Շարունակությունն էլ չէի լսում։ Երբ աչքերս բացեցի, կրկին փետրվարի քսանինն էր։ Էդ տասը ավելացած օրերը, ուղեղիս մեջ իրար հերթ չտալով, պտտվում էին։ Սկզբից մեկն էր առաջ ընկնում, հետո մյուսը, բայց վերջինը միշտ իր տեղում էր։

Միքայելը վերցրեց բարձրախոսը ու հայտարարեց, որ գարնանը մնացել է մեկ րոպե, ու Ազատության հրապարակում հավաքված ժողովուրդը միահամուռ սկսեց հաշվել վայրկյանները։ Հա՝ չմոռանամ ասել, որ էդ տասը օրերից միակ էր, որ Միքայելը սկսեց ոչ թե Տերունական աղոթքով, այլ՝

Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս,
Ու վարդերը այտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ...

Երևի էդ էլ աղոթք էր՝ գարնանամուտի աղոթքը, սակայն դրան հերթը չհասավ։

Աչքերս հիմա լրիվ բաց են, հայելուն նայում եմ՝ ոնց որ երկու տարով ծերացած լինեմ, համ էլ խասյաթս ա մի փոքր փոխվել, ավելի զարմացած եմ նայում աշխարհին, սակայն՝ կրկին էդ անտեր փետրվարի քսանինն ա։ Մտովի փորձում եմ օրս փոխել, փորձում եմ ամեն կերպ Միքայելին խանգարել, սակայն նա կրկին իր մանուշակներով համը հանում ա։ Փորձում եմ բացակայել Ազատության հրապարակից, բայց հենց սկսում են վերջին վայրկյանները հաշվել, անմիջապես հայտնվում եմ հրապարակում՝ խարույկի կողքին կանգնած, զարմացած աչքերով շուրջս նայելով՝ թե այսքան երկնային հոգիներ որտեղից հայտնվեցին նույն ժամին նույն վայրում։ Բոլորն էլ նույն հավատով ու անհամբերությամբ սպասում են գարնանը, իսկ Միքայելն էլ իր մանուշակներով ավետում ա գարնան գալը, սակայն այն այդպես էլ չի գալիս։

Աղաչում եմ Միքայելին, որ աղոթի կամ գոնե բանաստեղծությունը փոխի.

Էլի Գարուն կգա, կբացվի վարդը,
Սիրեկանն էլի յարին կմնա
Կփոխվի տարիքը, կփոխվի մարդը
Բլբուլի երգը էլի սարին կմնա...

Բայց Միքայելը էլի իրա էշն ա քշում ու մոտենալով բարձրախոսին՝

Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս,
Ու վարդերը այտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ...

Նահանջ էր, իսկական նահանջ տարի։ Տասը Աստվածային օրն էլ ոնց գողացա ու կպցրի կյանքիս մնացած անիմաստ օրերին... Քառասուն տարվա մեջ ընդամենը տասը օր, որոնք կախված չէին ոչ մի բանից, որ վայրկյանը վայրկյանին, րոպեն րոպեին, օրը օրին կպել էին ու դարձել ամենալիարժեք օրը, օր, երբ Միքայելը վերցրեց բարձրախոսն ու աղոթեց.

Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս,
Ու վարդերը այտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ...

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺ

Երկրաշարժի ժամանակ տասնհինգ տարեկան էի, ու ինձ թվում էր՝ մինչև չափահաս դառնալս, կարող եմ ինչքան հնարավոր է հանցագործություն անել, ու չդատվել։ Հետո ընկերներիցս մեկը ասաց, որ անչափահասների հանցագործության դեպքում ծնողներին են դատում, ու դրա համար էլ իմ հանցավոր մտքերը խեղդվեցին բնում, սակայն դժվարությամբ։ Մտածածս հանցագործություններն էլ խաղ ու պար չէին. նոր֊նոր էր սկսվել Ղարաբաղյան պատերազմը, ու ես որոշել էի գնալ Ադրբեջան ու հայերի անմեղ արյան վրեժը լուծել։

Վրեժիս ֆանտազիան անվերջ էր՝ սկսվում էր պարզ կամուրջ պայթեցնելուց ու վերջանում մետրոյի դռների արանքում ուրան տեղադրելուց, որ անցնող դառնողը ճառագայթվի։ Ու էս տրամադրություններով ծնողներս ինձ տվեցին ֆիզիկա ու մաթեմատիկա պարապելու՝ պոլիտեխնիկ ինստիտուտ ընդունվելու համար։ Ես դյուզգյունի չգիտեի էլ՝ ինչա պոլիտեխնիկը, բայց մերոնք համոզված էին, որ բժիշկ հաստատ չեմ դառնա, որովհետև բժշկական ծանոթով են ընդունվում, արևելագիտական էլ չեմ ընդունվի, որովհետև ընդեղ մենակ փողով են ընդունվում։ Էնպես որ ինձ այլընտրանք չմնաց, ու ես գնացի մաթեմ ու ֆիզիկա պարապելու։ Նոր էի սկսել պարապելս, մեկ էլ թրըփ՝ երկրաշարժ, ու ես՝ դպրոցի պադվալային հարկում թաքնված ընկերներիս հետ, որ ուսուցիչները չնկատեն, որ դասից թռել ենք։ Մենք էլ չհասկացանք ինչ եղավ, բայց երբ դուրս եկանք դպրոցի նկուղից, արդեն քաղաքում իրարանցում էր։ Ինչ֊որ լուրեր էին պտտվում, որ Լենինականում մարդիկ են մահացել, ու որ ռուսներն են հատուկ զենքով երկրաշարժ արել, որ Ղարաբաղյան շարժումը ճնշեն, բայց մենք էլ չէինք հասկանում ինչն ինչոց է։ Հետո մեր դասարանի Մկոն՝ Մկրտչյան Արմենը, ասաց, որ Լենինականում իր բարեկամներն են, ու լավ կլինի գնանք ու տեսնենք նրանք ողջ են, թե մեռած, ու դրա համար որոշեցինք գնալ տներով, տաք հագնվել ու գնալ Մերգելյան ինստիտուտի մոտ, որտեղից լուրեր էին հասել, որ ավտոբուսներ են գնում Լենինական։

Մենք գնացինք տներով, տաք հագնվեցինք, ես հետս վերցրեցի Օլիմպուս ֆոտոապարատս, որ նկարեմ ռուսների կատարած պայթյունները ու սպասված ժամին հանդիպեցինք Օրբելի փողոցի հիվանդանոցի մոտ, որտեղ ես ու Մկոն արյուն հանձնեցինք, որ փոխանցեն Լենինական, իսկ Արգիշտը արյունից վախենում էր, դրա համար էլ մեզ մոտիկ չեկավ։ Երեքովս հասանք Մերգելյան ինստիտուտի դիմաց ու նստեցինք Լենինական գնացող ավտոբուսը։ Ավտոբուսը էնքան լինքն էր որ խցկվելու տեղ չկար ու համարյա ճզմված ենք հասել, բայց ո՞ւր՝ Սպիտակ, կյանքներիս մեջ չեղած տեղ։ Պարզվում ա, մենք սխալ ավտոբուս էինք նստել, ու մեզ տարել են Սպիտակ փլատակներ հավաքելու, ոչ թե Լենինական՝ Մկոյի բարեկամներին գտնելու։ Ու մեզ երեքիս տարան Սպիտակի՝ շաքարի գործարանի կողքի դպրոցը, որպեսզի փլատակների տակից երեխաների դիակներ հանենք։ Ես կյանքիս մեջ թաղման չէի եղել, ուր մնաց դիակ հանեի, սակայն դա առաջին մի ժամն էր այդպես, իսկ դրանից հետո չէի հասկանում, ոնց եմ գրկում իմ տարեկիցների դիակները։ Ես հեչ՝ Արգիշտը, ով արյուն տեսնելիս ուշագնաց էր լինում, ամենապինդը ինքն էր գրկում մեռածներին։ Հետո զգացինք, որ բթացել ենք, ու այդ ամենը մեխանիկորեն ենք անում։ Դիակները փռում էինք դպրոցի դաշտում, իսկ մահացածների ծնողները գալիս ու դիակների միջից ընտրում էին իրենց երեխաներին ու մեզ խնդրում, որ ադեալով փաթաթենք ու տանենք իրենց տները։ Մի քանի անգամ ձեռքերս թուլացան, բայց Արգիշտը պինդ բռնեց ադիալից։

Տներից հետ գալու ճանապարհին փլատակների տակից ձայներ էին լսվում, սակայն չգիտեմ՝ դա իրականում ձայներ էին, թե մեր ականջին էր լսվում, սակայն մենք աշխատում էինք չլսելու տալ, երեք ընկերով՝ ես՝ ով տասնհինգ տարեկան էր, ու երկու ընկերներս՝ ինձնից մեկ տարի մեծ։ Մեր հիմնական միտքը, որ օտար քաղաքում հանկարծ չկորսվենք, ու գտնենք մեր դպրոցը՝ դիակները դաշտի մեջտեղը փռած։

Ամենադաժանը շաքարի գործարանից ծորացած դեղնանման հեղուկն էր, որի հոտը մինչև հիմա քթիս մեջ է։ Լորձանման հեղուկը հոսում էր դպրոցի կողքով ու կպչում կոշիկներիս ու շալվարներիս։ Մեկ էլ տների արանքում սատկած կովերն ու մոլորված շները, որոնք մեզնից ավելի էին վախենում, քան մենք իրենցից։

Ու էդպես հասանք Սպիտակի բանկի մոտ, որտեղ ավտոմատավոր սովետական բանակի զինվորներ էին կանգնած, ու ես, իմ բուն գործը թողած, հիշեցի, որ գրպանումս ֆոտոապարատ կա ու սկսեցի նրանց նկարել, իբր բացահայտած դավադրությունը ֆիքսելու համար։

Զինվորները ինձ նկատեցին ու անմիջապես ձերբակալեցին։ Երիտասարդ էին, երևի մեզանից մի քանի տարով մեծ ու մի քանի հարցուփորձից հետո վերցրեցին ֆոտոապարատս, բացեցին այն, որպեսզի պլյոնկան լույս տեսնի, իսկ հետո փակեցին ու տվեցին ինձ։ Դրանից հետո ես խելոք գնացի դպրոց ու շարունակեցի ինձ հանձնարարված գործը։

Գիշերը մնացինք ավտոբուսի մեջ, իսկ առավոտյան ես ապարատը վերցրեցի ու գնացի արդեն փչացած պլյոնկայով շենքերը նկարելու, որ տնեցիներին որպես ապացույց ասեմ, որ եղել եմ Սպիտակում, ու որ նրանք չանհանգստատան, որ ուրիշ տեղ եմ գնացել։ Էդպես հաջորդ օրը վերադարձա տուն ու մերոնք մի օր ինձ հարց չտվեցին։ Մենակ գիտեմ, որ հայրս հաջորդ օրը ինձ վերցրեց հետը ու միասին գնացինք Լենինական, որպեսզի, ըստ նրա, հաղթահարեի իմ վախը, որ իբր ես Սպիտակից գալուց հետո, գիշերը քնած ժամանակ անընդհատ գոռացել եմ։ Ու էդպես երկրաշարժից երեք օր անց ես կրկին հայտնվեցի աղետի գոտում, սակայն այս անգամ Լենինականում ու այդպես էլ չտեսա Մկոյենց ազգականներին, որովհետև նրանք մնացել էին փլատակների տակ։

Հիմա ամեն անգամ դեկտեմբեր յոթին, որոշում եմ գնամ ու փորձեմ նկարներ ստանալ Սպիտակում նկարածս ու ոչնչացված պլյոնկայից, որը մինչ օրս պահում եմ, սակայն վախենում եմ, որ հանկարծ բոլոր նկարները ոչնչացած չեն լինի։

ԳՐՈՂ ՈՒ ՑԱՎ

Գիլասի սեզոնը բացվել էր ու ես կիսամերկ, մի ճղված շորտիկ հագիս անցկացնում էի իմ հերթական գորիլայացման շրջանը, ամեն դույլ քաղած գիլասից հետո ծառից իջնում էի ու, բռունցներով հարվածելով կրծքիս, տոնում իմ հերթական հաղթանակը գիլասների նկատմամբ։ Ամեն օրը հաշված էր, որովհետև ես միայնակ պայքարում էի արևի, ծտերի, մեղուների, լվիճների ու զանազան այլ բնական երևույթների ու կենդանիների դեմ, ովքեր ինձնից ավելի շատ ունեին այդ գիլասների կարիքը, դրա համար էլ ով առաջինը հասներ՝ նրանն էլ կլիներ բերքի մեծ մասը։ Գորիլայացման շրջանիս վտանգը նա էր, որ վերջնականապես կարող էի դառնալ գորիլա, ու չկարողանայի երբևէ հիշել իմ մարդկային էությունը, իսկ քանի որ գիլասները վերջանալու էին, ու ես գորիլա տեսակովս ձմեռը հաստատ չէի հանի, դրա համար էլ գիլասների հավաքումից հետո գիշերները մտնում էի ինտերնետ ու մարդկանց հետ սոցցանցերում շփվում, որպեսզի հաջորդ առավոտ որպես լիարժեք գորիլա կրկին բարձրանամ ծառ։ Ու հերթական մարդ տեսակս չմոռացման ժամանակ կարդացի, որ Գրողուցավ կայքը հայտարարել է պատմվածք գրելու մրցույթ ու առաջին երեք տեղերի համար սահմանել դրամական պարգև։

Արդեն չորս տարուց ավելի է աշխատանք չունեմ ու դա ինձ չի էլ անհանգստացնում, որովհետև ամառներն ու աշունները երեխեքին մրգով ապահովում եմ իմ սեփական ծառերից, իսկ ձմեռներն էլ վարձով տված տարածքիս փողերն ենք ուտում ու երջանիկ ապրում, սակայն չգիտես ինչի կինս դժգոհ է, որ ես ամառները դառնում եմ ծառերի վրա ապրող կապիկ, իսկ ձմեռներն էլ վարձով ապրող թոշակառու։ Դե արի էս կնգան բան բացատրի, որ դրախտում մարդիկ հենց տենց էլ ապրում են՝ ամառները միրգ ուտում, իսկ ձմեռները վարձով տարածք տալիս, բայց ինչ բացատրես՝ կանանց բացատրություններ պետք չեն, նրանց պետք է ամեն օր ապացուցել, իսկ եթե չապացուցեցիր կկծեն արգելված պտուղը և ունեցածդ դրախտը քթիցդ կբերեն։ Ու քանի որ Համիկը գրողուցավի մրցույթ էր կազմակերպել դրամական պարգևով, որոշեցի մի պատմվածք գրեմ ու ուղարկեմ նրան, մարդ ես մեկ էլ տեսար հաղթեցի ու դրամը շահեցի։

Համիկի իսկական անունը Համբարձում է, բայց բացի Համբարձումից նրան ամեն ինչ ասում են, ու ես էլ նրան Համբո էի ասում, մինչև ինձնից նեղանալը, որ այդպիսի դիմալաձևը իր սրտով չէ։ Դե արի իմ ախպորը բացատրի, որ Համբոյից ավելի գեղեցիկ դիմելաձև այդ անվան համար չկա. ինչի ֆրանսիացիները կունենան Ռեմբո, իսկ մենք չենք ունենա Համբո...

Խավար է դեռ սենյակում, բայց լսվում են շշուկներ.
Տխուր ձայնով խոսում են երկու քնքուշ մանուկներ...

Գրողուցավ Համբո, ինչ վատ է որ՝ ես նույնիսկ այդ անունը ինձ որպես կեղծանուն կընտրեի, եթե չունենայի իմ սեփական Գորիլա անունը։ Ես էլ ախպորս չնեղացնելու համար որոշեցի իրեն Համ ասել, բայց մի փոքր անՀամա ստացվում։

Համբո էս ինչ սարքեցիր գլխիս, նամանավանդ Արփին ասում է, իմ պատմվածքները պատմվածք չեն, այլ ստատուսների հավաքածու, այն էլ լայքերի տենչող։

Ես էլ սաղի ինադու կվերցնեմ ու Գրողուցավին կուղարկեմ հենց էս իմ ստատուսների հավաքածուն, այն էլ առանց սրբագրելու ու խմբագրելու, միանգամից կոմպի մեջ հավաքածս առաջին տարբերակը, իրանց տառասխալներով, վրիպակներով ու կետադրական նշանների զգալի բացակայությամբ, որ բոլորը տեսնեն, թե իրական պատմվածքը որնա լինում, թե չէ բռնում սվաղում են, ինչ որ սրա նրա խելոք մտքերն են ավելացնում, մի քանի հատ լեզվաբան ու բանասեր էլ վրից անցնում են ու դառնումա իբր պատմվածք, բայց իրականում ախմախություն։ Էլ չեմ խոսում, որ հեղինակները իրանց մեղքերը, բարդույթներն ու երազանքները կապում են իրենց ստեղծած խեղճ հերոսների վզին ու պաղկվելով հերոսների ետևում, փորձում են չերևան։ Չեք կարում ուղղակի ասեք, որ ես էս բանն եմ ուզում, կամ էլ ես էս մարդն եմ, այլ ոչ այն մեկը, ում ուզում եք տեսնել։ Գյոթ ըլնի սուտ ասողը, հենց սենց էլ ուղարկելու եմ պատմվածքս ու թող փորձվի մեկը մի հատ ստորակետ ուղղի, կդառնա իմ թշնամին ՃՃՃ։

Ինչ ես կպել դու էլ գյոթերից, առանց այն էլ ազգը ում բռնումա, ուզումա գյոթցնի, որ հաղթահարի ազգային չկայացվածության կոմպլեքսները։ Չարենցի ու Փարաջանովի հանճարեղ ստեղծագործությունները թողած, սաղի աչքը նրանց հետույքին ու խեռինա, իբր դա քննարկելով նրանք կարող են իրանց բարդույթները ծածկադմբոց անեն։ Էնքան նայեցին սրա֊նրա քամակին, որ ում նայում ես՝ դեմքից քաքա թափում։ Սենց չեղավ, մի փոքր ձեզ գորիլա զգացեք, թե չէ մարդ ով էլ ասես կարա իրան ձևացնի։

Ազատության կարոտից գալիս եմ Ազատության հրապարակ ու փորձում տարբերել, որն է Թումանյանի արձանը, իսկ որը Սպենդարյանինը։ Դրանք էլ ամեն անգամ տեղերով փոխվում են ու ում հետ ժամադրվում եմ, սխալ արձանի մոտ են կանգնած լինում։ Հիմա աջինը Թումանյաննա, թե Սպենդարյանը, դե ձախիննա Թումանյանը։ Ինչ են անում գիշերները էդ երկու արձանները, պարապությունից մարդ կմեռնի, մենակ իրանց էլ հանկարծ չգյոթցնեք, ըլնենք ազգովի խայտառակ։ Իսկ որն է նրանցից գրողը, իսկ որը ցավը։ Եթե Թումանյանը գրողնա, ուրեմն ցավը մնումա Սպենդարյանը, եթե գրողը Սպենդարյաննա, ուրեմն ցավը դառնումա Թումանյանը, իսկ միգուցե երկուսն էլ ցավ են, կամ էլ երկուսն էլ գրող։ Հենց հարցն էլ նայա, որ տենց էլ չկարողացանք բաժանել գրողին ցավից, իսկ ցավն էլ գրողից։

Թումանյանը, Թումանյան, Թումանյան... Քումանյան, Քումամյան, ինչի Քումաման փողոց չկա Երևանում, որ հարցնեն ուր ես գնում, ասես՝ Քումաման, որտեղից ես գալիս՝ Քումամայից...

Շիրել է պետք հայ գրականությունը, թե չէ կամ սիրում են, կամ շինում, իսկ երբ շիրում ես, դու հա՛մ սիրում ես, հա՛մ շինում։

Համբարձում յայլա,
Յայլա ջան, յայլա,
Սեր օրեր, յայլա,
Յայլա ջան յալլա։

Սաղ Համբարձումնա մեղավոր, որ ինձ կտրեց գիլաս քաղելուց ու գայթակղեց, որ ես շահադիտական նպատակով պատմվածք գրեմ։

Հիմա հենց էս պատմվածքը կրեցի, փողը վերցնելու եմ ու գնամ բոզի, առանց այն էլ տասը տարի բոզի չեմ գնացել, այն էլ անփորձ բոզի մոտ եմ գնալու՝ կապ չունի սիրուն թե գեշ, թանկ թե էժան, չաղ թե նիհար, կոլոտ թե բոյով, գյուղացի թե քաղաքացի՝ կարևորը անփորձ լինի ու հանկարծ ինձ խմբագրված պատմվածք չտա կարդամ, որտեղ գրված լինեն հալած յուղի պես ընդունված, սակայն սխալ ճշմարտություններ, որ իբր բոզին հնարավոր չէ բոզություն սովորեցնել։

Գնալու եմ Բոզի... Բոզի... Օզի, Օզի... Վիկինգները իրենց սեփական Աստվածը չունենալով եգիպտացիներից գողացել էին Օզիրիս Աստծուն, ով վերածննդի ու անդրշիրիմյան կյանքի Աստվածն էր ու Օզիին իրենց առաջները գցած գնում էին պատերազմ։

Ես Վիկինգ եմ. կհանեմ թուրս ու կճոճեմ այն ուր պատահի ու աջ ու ձախ կփրթեմ կթափեմ ու մինչև Շամշյանի հասնելը, որից հետո ամբողջ հանրապետությունը կիմանա իմ սխրագործության մասին, ես արդեն Տրամվայով իջնելիս կլինեմ տուն, ինչպես առաջին անգամ բոզի գնալուց հետո մի մեծ բուկետ գրկած տրամվայով վերադարձա տուն, առանց ոչ մի գրամ ափսոսանքի և խղճի խայթ ու ամոթ զգալու, այլ պատկերացնելով ինձ մի հաղթանակած զինվոր, ով մահվանից առաջ թուրը ճոճում էր երկինք ու նոր մեռնում։

Այս պատմությունը իմանալուց հետո քաղաքը կսկսի քննարկել, թե ինչ բարոյական նկարագիր ունի ընդդիմադիրը, որ պատերազմը թողած, մարդկանց սոցիալական ծանր վիճակը թողած, երկրում անարդարությունները թողած, հայ դատը թողած՝ փոխանակ օգնի չքավորներին, հիվանդներին, աղքատներին, իր կրած փողով գոռում է Օզի, բա մեր ավանդական եկեղեցին, բա Գարեգին Բ֊ն, բա ծովից֊ծով Հայաստանը, բա Մասիս սարը, բա Գառնի֊Գեղարդը... բա սոխի գլուխը, բա ֆլան֊ֆստանը, իսկ իմ ֆեյսբուքյան ընկերներն էլ մի խումբ կստեղծեն ու անունը կդնեն՝ «Մենք բոլորս ունենք Բոզի գնալու իրավունք», ու այդ խմբում Կիլիկյանը կհոգեվերլուծի, թե ինչու նախընտրեցի Օզիրիսին Անուբիսից, Զառան իր կյանքի ամենաանտաղանդ բանաստեղծությունը կգրի իմ բոզի գնալու իրավունքի մասին, մի քանի հոգի առանց հասկանալու, մի երկու ապուշ քոմենթ կանեն ու բոլորը միահամուռ կհավանեն «իմ բոզի գնալու իրավունքը». Ճոճողը, Բրդողը, Դրդողը, Սրբողը, Կրտողը, Կրթողը, Կռծողը, Փրթողը, Սկունսը, Փիղը, Մուկը, Կատուն, Կենգուրուն, Շակալը, Ֆլոյդը, Մեսրոպը, Մաշտոցը, Գարեգինը, Նժդեհը, Ռիման, Գոհարը, Արան, Կատյուշը, Զառան, Մարտինը, Սյուզաննան, Նեդոլյանը, Արմանը, Անահիտը, Դավոն, Գայուշը, Ուստեն, Թեղուտը, Խնձորուտը, Մայրամուտը, Թալմուտը, Սարոն, Երոն, Արմենը, Արթուրը, Գարիկը, Սլավիկը, Նադյան, Համբոն, Գիքորը, Բազազը, Արփին, Սալփին, Օսկանյանը, Վեռլենը, Կառլենը, Թեքգյոզը, Պաչյանը, Չաբի Ալոնսոն, Ուգո Չավեսը, Խավիեր Սոլանան, Բուդրոս Բուդրոս Բուդրոս Ղալին, Այասը, Վայասը, Փալասը, Մարկո Պոլոն, Վայաչը, Օշնը, Էմոշնը, Ֆրիտյուֆ Նանսենը, Ամուդսենը, Ջանի Վերսաչին, Ջանֆրանկո Ֆերերան, Պեշիկթաշլյանը, Մարգար Օհանյանը, Նապալյոն Ազիզյանը, Ֆադեյ Տաճատիչը, Մատտա Խարին, Պասկը, Բասկը, Խորեն Թռչունիչը, Ֆալոս Սոկրատը, Շումախեռը, Խզվածը, Դզվածը, Բզվածը, Ժիրոն, Կոմանդոսը, Բարդուղիմեոսը, Նավասարդ Կճոյանը, Անժելա Սարգսյանը, Ալկաշը, Չարքաշը, Պլանքաշը, Մանվելը, Սեյրանը, Ջունգլի Անոն, Դքի Նորոն, Բողկի Սամոն, Ժնջիլ Վաղոն, Նաիրուհին, Հայրենապահը, Հայրենատերը, Հայրենադավը, Փայլակը, Կայծակը, Հրաբուխը, Ինքնաբուխը, Ֆիդային, Պայքարը, Վերջին Հույսը, Վերջին Լույսը, Վերջին Կույսը, Վերջին Բույսը, Վարպետ Օնիկը, Քիրամիջյանը, Արեգը, Սաքոն, Անին Սահակը, Գերմանը, Լիզան, Ֆրիդան, Սալվադոր Դալին, Մուհամեդ Ալին, Մարթին Լյութերը, Քինգը, Սրինգը, Տրինգը, Սաքունցը, Ծովոն, Համլետը, Լայերտը, Սալիերին, Յագոն, Ամադովլաթը, Բեդովլաթը, Օմար Խայամը, Գասպարին, Նիկոլը, Լևոնը, Շանթը, Արքիմեդը, Կոբո Աբեն, Կուրասավան, Սիրիկը, Սուրիկը, Կիկաբիձեն, Ֆրիկը, Չռիկը, Տռիկը, Ֆռիկը... (ինչքան շատերի անունները գրեմ պատմվածքի մեջ, էնքան լայքերն էլ շատ կլինեն, ումն էլ մոռանամ, թող իրանք լայքեն ու իրանց անունը դրանով ավելացնեն)։ Ու էսպես մի հարյուր հազար անուն հավանում են իմ բոզի գնալու իրավունքը։

Ու թող էսքանից հետո, որևէ մեկը կանգնի ու ասի, էսքան մարդու հավանած պատմվածքից ավելի լավ պատմվածք կա էս աշխարհում, սակայն էս են դեպքնա, որ չեմ կարա ասեմ, որ իրանց հավանելը կամ չհավանելը խեռիս չի, դեռ ճիշտ հակառակը, որովհետև ես գորիլլա֊վիկինգ եմ, կամ էլ՝ վիկինգ֊գորիլա, ով իր մեջ ո՛չ գրող, ունի ո՛չ էլ ցավ, ավելի ճիշտ՝ սպանել է հա՛մ գրողին, հա՛մ էլ ցավին, ու պարզապես գտել է համբարձման ու անդրշիրիմյան կյանքի Աստծուն... ում զոհաբերություն անելու համար՝ ամեն օր ծառից իջնելով բռունցքները խփում է կրծքին, սուրը ճոճում օդում ու կրկին բարձրանում ծառ...

ՀԱՋՈՐԴ ԿՅԱՆՔՈՒՄ՝ ՄԻԱՅՆ ԷՇ

Նվիրում եմ այն ավանակին, որը առյուծների վանդակում սպանվեց ճիվաղների կրակոցներից

Երբ փոքր էի, մտածում էի, որ մեծանամ, փիղ եմ դառնալու, որ աշխարհը ուսերիս վրա կրեմ ու տանեմ էն բեռը, որ կուտակվել է աշխարհիս վրա։ Հետո, երբ մի քիչ մեծացա, հասկացա, որ բեռն այդ իմ նախատեսածից ավելի ծանր է, ու որոշեցի դառնալ արծիվ, որ ճախրեմ ու վերևից ուսումնասիրեմ աշխարհը ու ահազանգեմ ցանկացած դեպքի մասին, սակայն հասկացա, ինչքան էլ թռչեմ՝ ձվադրման շրջանում անպայման պետք է իջնեմ թուխս նստելու։

Հետո եկավ ընտանի կենդանիների շրջանը, ու որոշեցի դառնալ «նեմեցկի ավչարկա», քանի որ համ պունկտուալ են՝ ինչպես ցանկացած գերմանացի, համ հավատարիմ՝ ինչպես ցանկացած շուն, սակայն շատ շուտով հասկացա, որ ինչքան էլ հավատարմությունն ու ճշտապահությունը լավ արժանիքներ են, միևնույն է, ծառայամտությունից ավելի սարսափելի բան չկա, դրա համար էլ որոշեցի մի փոքր ինձ ազատություն տալ ու դառնալ դոդոշ, անմեղսունակ պառկել ճահճի մեջ ու բերանը բացել, լեզվով ճըլըփ՝ ճանճ, հետո ճըլըփ՝ մոծակ ու լափել տեսադաշտում հայտնված ցանկացած ինձանից փոքր թռչող արարածի։

Հետո ինքս ինձնից զզվեցի ու, արժանապատվություն փնտրելով, շտապեցի դառնալ առյուծ, սակայն տեսա, որ էնքան են ինձնից առաջ վազողները, որ առյուծի արժանապատվությունից մնացել է միայն նրա մորթին, որն էլ նա չափից ավելի է պաշտում, հետո կաշկանդվեցի ու, ընկղմվելով ինքս իմ մեջ, սկսեցի սողալ, սողալ ու աստիճանաբար դարձա օձ՝ դարանակալել ու խայթել, դարանակալել ու խայթել։ Սկզբում վատ չէր ստացվում, իսկ երբ սկսվեց կաշի փոխելու ժամանակը, զգացի ինչքան ստոր եմ ես, ինչքան ապուշ եմ ես, ինչքան հիմար եմ ես, ինչքան էշ եմ ես, էշ եմ ես, ես էշ եմ, պարզապես էշ...

Ես հպարտ եմ, որ ես ավանակ եմ, ով, փակված առյուծների վանդակում, հաղթում է առյուծներին, տրորում սողուններին, արհամարհում դոդոշներին ու հեռու վանում շներին, ոչ էլ կնճիթով ուրիշների համար ճամփա բացում ու ոչ էլ տանում աշխարհի ծանրությունը, ոչ էլ հետո թխսի վրա նստած սպասում, թե ձվերից ինչեր դուրս կգան։ Ես էշ եմ ու թեկուզ այս բոլորին հաղթած՝ դատապարտված եմ գնդակահարության, միևնույն է, ես էշ եմ, ով կարողացավ ցույց տալ, որ իրենից բարձրակարգ կենդանի չկա, իսկ ցածրակարգը մարդիկ էին, ովքեր խրախճանում էին մահապատժիս օրը։

ԿՀԱՆԴԻՊԵՆՔ

Այսօրվա պես հիշում եմ, երբ հինգ տարեկանիս օրը բակի տղաներով որոշեցինք ֆուտբոլ խաղալ, ու գնդակը պատահաբար հայտնվեց շենքի նկուղում։ Ու քանի որ գնդակը մեկն էր, իսկ մենք խաղի ծարավ, որոշեցինք գնդակը հանել նկուղից, որը նաև շենքի աղբամանին էր փոխարինում. ով ինչ ավելորդ իր ուներ, լցնում էր այնտեղ, ու այդպես էլ մոռացվում էր՝ ով ինչ է դրել։

Շենքի ջրի ու սանհանգույցի խողովակներն էլ թարսի պես անցնում էին նույն տեղով ու անընդհատ կաթալով քայքայում էին նկուղի եղած֊չեղածը։ Ժամանակի ընթացքում այնպես էր ստացվել, որ նկուղը ոչ միայն անանացանելի էր դարձել մանուկների համար, այլև մեծերի, որովհետև ոչ էլեկտրական լար էր մնացել, ոչ էլ մուտք ու ելքի ճանապրհ, դրա համար էլ մեր որոշումը— գնդակը դուրս բերել առնետների ապաստարան դարձած նկուղից— իսկապես «հերոսություն» էր։ Ու ինչքան էլ մենք հերոս լինեինք, կատարյալ մթության մեջ անհնար էր շարժվել, դրա համար էլ որոշեցինք մի թերթ վառել ու մտնել նկուղ, հետո երկրորդը, իսկ հետո ես և ընկերս տեսանք, որ նկուղը ամբողջությամբ պատվեց ծխով, ու ինչ որ մի անհասկաալի ուժ մեզ այդտեղից դուրս բերեց։

Այդ անգամ մեր շենքը լրիվ չայրվեց, դեռ ավելին, հրշեջների հեռանալուց հետո պարզվեց, որ լավ էլ խորը նկուղ ենք ունեցել, ու վրաներս խաբար չկա, ինչը հետագայում հորս ու առաջին հարկի հարևաններին հնարավորություն տվեց այն սեփականաշնորհել, ու մինչև տունը վաճառելը՝ մեր այրած ու սեփականաշնորհած նկուղը ծառայում էր տնեցիների սարքած կոմպոտների ու ջեմերի համար պահեստ։

Շենքի կողքի բակում մի խաղահրապարակ կար, որը դժվար էլ էր խաղահրապարակ անվանել, որովհետև կառուցված էր ավտոտնակների տանիքին, և սկզբից ու վերջից երկու մեծ բետոնե ելուստ էր թողնված, որպեսզի ավտոտնակում հավաքվող գազերը այդտեղից դուրս գան։ Իրար դիմաց, մոտ երեսուն մետր հեռավորության վրա գտնվող այդ ելուստները ծառայում էին մեզ որպես դարպասներ, ու որ թիմը կարողանում էր հարվածել դիմացինի «բետոնին», նշանակում էր՝ գոլը հաշվված է։ Դե ինչ ասեմ, մի ութ տարեկան կլինեի, երբ տղաներով որոշեցինք իմանալ, թե ինչ կա խաղահրապարակի տակ, ու քանի որ արդեն փորձված միջոցը կար աշխարհի մյուս կողմի գաղտնիքները բացահայտելու համար, դրա համար էլ որոշեցինք բենզինով թրջած լաթը գցել բետոնե ելուստ֊դարպասի ծակից ներս։ Հիմա չեմ հիշում, այդ օրը քանի հրշեջ մեքենա եկավ, բայց շենքում խոսում էին, որ ոստիկանները տնետուն ընկած որոնում են անհայտ չարագործներին, ովքեր այրել էին ավտոկայանատեղին։ Երեք օր հիվանդ ձևացրի ու տունը մնացի, ու այդպես էլ մինչ օրս ոչ ոք չիմացավ՝ ով էր հրդեհի հեղինակը։

Այս ամենից մի քանի տարի անց սկսվեց պատերազմը, ու Հայաստան մտնող գազամուղը օր ու մեջ սկսեցին պայթեցնել։ Հայրս նավթավառ գնեց ու դրեց տանը, տատս էլ չիմանալով դրանից օգտվելու կանոնները, այնքան էր բացել կաթիլ֊կաթիլ եկող նավթավառին ամրացված նավթե տարան, որ այն չռռացել էր, ու մենք տուն հասանք այն պահին, որ խոհանոցն ու միջանցքը արդեն այրվել էին, իսկ տատուս էլ հարևանները հազիվ էին փրկել կրակի միջից։

Դե էլ չեմ պատմում ամիսը մեկ մորս գազի վրա մոռացած ճաշերի մասին, ինչը պարբերաբար տունը հրդեհի օջախի էր վերածում, սակայն ամենատհաճը այրված մսի հոտն էր, որ ներծծվում էր պատերի մեջ ու ամիսներով այնտեղից դուրս չէր գալիս։

Հետո եղավ մարտի մեկը, երբ ոստիկանները, Ձկան խանութի դիմաց տեսնելով Լևոնի նկարը ետևի ապակուն ամրացված «Նիվան»՝ այն այրեցին, իսկ հետո ժողովուրդը հասնելով այդ տարածք, տեսնելով, որ ավտոմեքենան լրիվ չի այրվել, մտածեցին, որ ոստիկաններին պատկանող մեքենա է, ու մի անգամ էլ իրենք այրեցին՝ արդեն մեկ անգամ այրված մեքենաս։

Մի շաբաթ բոլոր հեռուստատեսություններով ցուցադրում էին իմ այրված մինուճարին, սակայն ո՛չ հեղինակային իրավունք էին հարցնում, ո՛չ էլ փոխհատուցում առաջարկում։ Ես էլ չիմացա ումից փոխհատուցում պահանջեմ՝ ոստիկաններից թե ժողովրդից, դրա համար էլ ինքս ինձ համար մխիթարություն գտա, որ այս կյանքում կամ քեզ են այրում, կամ դու ես այրում։

Հետո ավելի քիչ եկեղեցի սկսեցի գնալ, որովհետև խիղճս սկսեց տանջել այրված մոմերի համար։ Հետո ընդհանրապես դադարեցի այցելել եկեղեցի, բայց դա էլ ինձ չսփոփեց։

Այսօր, երբ մտածում եմ Ներոնի մասին, հասկանում եմ, թե նա ինչու այրեց իր իսկ ստեղծած քաղաքը։ Էն՝ չարագործությամբ պատմության մեջ մնալը, կամ պատմությունը փոխելու մարմաջը, հեքիաթներ են մանուկ հոգեբանների համար, իսկ իրականում քաղաքը պահանջ ուներ այրվելու, որպեսզի մոխիրների միջից վեր հառներ իրական քաղաքը, որի մեջ չէին լինի նախկինում կուտակված ու զարգացած միկրոբները։

Դե արդեն պարզ էր, որ միայն կրակն էր կարող ամբողջությամբ ոչնչացնել այս ամբողջ կուտակված ախտը, իսկ մնացած ցանկացած միջավայրում մի բան կպահպանվեր ու կթելադրեր իր կանոնները։ Ներոնը արտասանեց. «Ավելի լավ է այրվի ամեն ինչ, իսկ հետո կորոշենք՝ ինչ անել»։

Չէ՛, բնական ճանապարհով իդելական կրակ ստանալ հնարավոր չէ, մեկ է՝ մի բան պլստում է արանքից, իսկ արևն էլ տեղ֊տեղ է միայն այրում։ Դրա համար էլ նոր բան է պետք այրումը հարյուր տոկոսանոց դարձնելու համար։ Իսկ քանի որ ինձ ամենամոտ գտնվող օբյեկտը արևն է, ուրեմն ես գնացի արևը այրելու։

Կհանդիպենք կրակի մեջ...

ԻՄ ՄԱՀՎԱՆ ՕՐԸ

— Իմ ծննդյան օրը կիջնի լռություն...

— Ծննդյան չէր, մահվան էր, ինչ որ բան խառնել ես...

— Չէ դու էս շփոթում, դա իմ մահվան օրն էր։ Դու այսքան տարիների ընթացքում չհասկացար, որ մարդու մահվան օրը սկսվում է նրա ծննդյան օրվանից։

— Չհասկացա ու չեմ էլ ուզում հասկանալ, սակայն այդ օրը լռություն չկար։

— Դու կրկին աղմուկը լռությունից չկարողացար տարբերել, իսկական լռությունը աղմուկի մեջ է։ Ու ես էլ ծնվեցի էդ աղմուկի մեջ։

— Ասում եմ դու չծնվեցիր, դու մահացար, ու տասներեք թիվն էլ քո դժբախտության խորհրդանիշն էր։

— Հիմար, ինչ ես հասկանում այդ թվից, այդ քո համար էր տասներեքը դժբախտ թիվ, այն էլ նոր տոմարով, դու կյանքին ու ամեն ինչին նոր տոմարով ես նայում, կարծես քեզնից առաջ ոչինչ չի եղել, ոչ մի մարդասպան ու Ներոն, դու մի փոքր էլ հին տոմարին նայիր ու կտեսնես, թե ինչ է լինում քեզպեսների ճակատագիրը։

— Բայց դու մեռած ես, դու մեռած լինելով ինչպես ես կարողանում ինձ ահաբեկել, ես քեզ շան պես սատկացրեցի, իսկ ես ողջ֊առողջ վայելում եմ կյանքը։

— Ողորմելի, ես կրկնում եմ՝ իմ ծննդյան օրը իջավ լռություն, սակայն այդ լռությունը քո կյանքի ամենադաժան աղմուկն է լինելու, ու քեզ հասցնելու է խենթության։ Դու գիտես, որ բոլոր եղբայրասպանները իրենց կյանքն ավարտում են խելագարությամբ, ու կարող եմ ասել ինչու. նրանք բոլորը վաճառած են լինում իրենց հոգին ու մարմնի մեջ ոչ մի ուժ չի մնում, որպեսզի զսպի խելքի փախուստը։

— Ես այդպես չեմ ավարտի իմ երկրային կյանքը, իսկ երկնայինի գոյության մասին ոչ ոք ապացույց չունի։

— Բոլորն էլ նույն հույսով են իրենց եղբայրներին սպանում, իսկ դու հույս ունեիր նոր տոմարով հին մեղքերդ քավել։

— Ինչու այդ բանն արեցիր Հայկ, քեզ ինչն էր խանգարում ապրել։

— Իմ անունը Հայկ չէ, ես Խորենն եմ...

— Խորեն, ինչու դավաճանեցիր տիրոջը...

— Սակայն ով ասաց, որ նա է տերը, ես եմ իմ տերը...

— Սա էլ հո ես չեմ ասում, սա դու ես ասել քեզ ստեղծողի հետ խոսելիս։ Այ սրա համար էլ ես քեզ սպանեցի ու մեկ էլ նրա համար, որ դու բռնաբարում էիր ծովերը, գետերն ու լճերը։ Չէ՛, դու չէիր բռնաբարում, դու էնպիսի սիրով էիր նրանց սիրում, որ կողքից թվում էր, թե բռնաբարում ես։ Ես ամեն ինչ արեցի, որ նույն կերպ լողամ, սակայն իմ վրա ծիծաղում էին, իսկ դու համ նույն կերպ լողում էիր, համ էլ նույն կերպ ապրում, ու քեզ բոլորը սիրում էին, իսկ ես դրա կեսը չարած արժանացա համատարած ատելության։

— Դու իրավացի ես, ես կյանքում ոչինչ բռնաբարած չկամ, ես ամեն ինչի մեջ պաշտում էի կյանքը, նույնիսկ խոզերի հետ քնելուց հետո, ես նրանց շուշան էի նվիրում, թրաշուշան, որ հետո քեզ համար երգեն... Ես խոզերին էլ երգացրեցի, սակայն քեզ չկարողացա հասկացնել, որ եղբորը չի կարելի սպանել։

— Հա բայց դու էլ դավաճանեցիր քեզ ստեղծողին, այսինքն մենք երկուսս էլ նույն մեղքի բաժինն ունենք։

— Քեզպեսների համար իմ արարքը կողքից կարող է դավաճանություն թվալ, սակայն ես ոչ մեկին երբեք դավաճանած չկամ, եթե իհարկե չհաշվեմ ինքս֊ինձ, իսկ ես էլ ինձ դավաճանեցի քեզ համար, որ աշխարհին ապացուցեմ, որ սրբությունները կարելի է շների դիմաց լցնել ու դրանից հետո նրանք կդադարեն շուն լինելուց, սակայն ես սխալվեցի։

— Դու միայն այդ դեպքում չէ, որ սխալվեցիր, դու սխալվեցիր նաև գարունը ընտրելիս։ Քեզ թվում էր՝ ներվելու է գարնանամուտը նշելը, էն, որ ձուն ու թարխունը իրար հետ լավաշով փաթաթած ձորում վայելում էիր ու հետն էլ սիրում կյանքը։ Ես հենց այդ օրն էլ քեզ ատեցի ու հենց այդ օրն էլ ես պետք է լուծեի իմ վրեժը։ Ու թող քեզ չթվա, թե չգիտեի հին տոմարով որ օրն է ընկնում քո ծնունդը։ Ես ատում էի քո ծնունդը ավելի շատ, քան քո մահը, ու դու դատապարտված էիր այդ օրով մահանալու։

— Թշվառ, ես քեզ հազար ասացի, ես չեմ մահացել, այլ ծնվել եմ, ու իմ ծնված օրն իջավ լռություն...

ԻՆՁ ՈՂՋԵՐԻ ՄԵՋ ԿՓՆՏՐԵՔ

Պահքի վերջին օրը անցավ ամեն տարվա պես, ու զատկվա գիշերը՝ ինչպես միշտ դիմավորեցի պետքարանում՝ ստամոքսի խանգարումի ու աղիքների հաճախակի կծկումների նոպաների տառապանքների մեջ։ Մի տարի չեղավ, որ զսպեմ ինձ ու յոթ օրեկան ծոմից հետո աստիճանաբար մտնեմ սննդակարգի նորմալ ռիթմ, դրա համար էլ դեռ հին մեղքերից չազատված՝ բերանս զատկվա օրը նշխարք ընդունած հենց նույն օրվա երեկոյան արդեն կեղտոտված եմ՝ միաժամանակ մաքրմանը սպասելով մինչև հաջորդ զատիկ։

Երեկ հեռախոսս էի փորփրում ու տեսա, որ հասցեների գրքի մեջ մեռածների հեռախոսահամարները ավելի շատ են, քան ողջերինը։ Ձեռքս չի գնում ջնջեմ նրանց անունները, մեկ էլ տեսար՝ մի օր պետք գա, համ էլ ամեն անգամ, երբ ինչ֊որ համար եմ ման գալիս հաճելիորեն հանդիպում եմ կյանքից հեռացած ընկերներիս ու գոնե մի վայրկյան շփոթվում, որ կարող է զանգեմ ու հակառակ կողմից պատասխանող լինի։ Կամ էլ վախենում եմ հրաժարվել նրանց գոյության բացակայությունից։ Հեռացածների հետ շփվելու միտքը ինձ ջերմացնում ա ավել, քան թե լավ կլիներ ժամանակը ետ տայի և սկսեի ապրել նորից։ Երբ ընկերոջս հայրը լքեց էս, կամ էլ չգիտեմ որ աշխարհը, ընկերս անմիջապես վերցրեց հոր հեռախոսը ու մի քանի օր պահեց իր մոտ սպասելով գեթ մեկ զանգի, սակայն ոչ մի զանգ չեղավ՝ վատ լուրը ավելի արագ է հասնում, քան հեռախոսի ալիքները, բայց դա էլ էական չէ, պարզապես մարդիկ վախենում են զանգել մահացածներին։ Համ էլ վախենում են նրանց մասին վատը խոսել, կարծես չխոսելով վատ մարդը կարող է լավը դառնալ, կամ հակառակը։

Հարց կծագի, ինչ կարող է դառնալ մահացած մատնիչի որդին, ես կասեմ թաղապետից սկսած վերջացրած ավագանի, նույնն էլ նրա հոր կողմից մատնվածի որդին, բայց դրանց մեջ մի փոքր տարբերություն կա, որ մատնիչի որդին թեկուզ ենթաբջիջներով գիտի, թե իր հայրը ում է մատնել, իսկ մատնվածի որդին՝ ինչպես բուն մատնվածը մինչև վերջ չեն իմանում իրենց մատնողներին, կամ էլ չեն ուզում իմանալ ճշմարտությունը։ Դե դժվար ա էլի ճշմարտության բեռի տակ ապրելը, համ էլ ինձ մեղադրում են բոլորից հերոսություն պահանջելու մեջ ու բողոքում երկրից, թե ինչի պետք ա էնպիսի մթնոլորտ լինի, որ միայն հերոսություններ անելով քեզ արժանապատիվ մարդ զգաս։ Բայց դե ես էլ չեմ կարողանում չփնտրել, այն էլ ամենաանհավանական վայրերում։ Դե դատարանների խոշտանգված վկաների մասին չեմ ասում, որ մեկ տարուց ավել ամեն կերպ տանջում են, բայց էլի դատարանում սուտ ցուցմունք չեն տալիս, ոչ էլ էն տղերքի մասին, որոնք կարան մի հատ մեղայական ստորագրեն ու անմիջապես հայտնվեն դրսում։ Էդ հեշտ ա, երբ տարի կա դրված վրադ ու հոգեբանորեն պատրաստվում ես քանի տարի համբերես, բայց երբ շանս ունես ստորագրելու ու դուրս գալու և քո սկզբունքների դեմ չես գնում, դա ա արդեն հերոսությունը։ Ես դրա մասին չեմ ուզում խոսել, այլ էն տղեքի, ովքեր փայտը ձեռքին կամ պարզապես գոռալով գնում են ավտոմատի ու տանկի դեմ, ու չնայած կողքի ընկերոջը արդեն գնդակահարել են, միևնույն է, նրանք վազում են մարդասպանի վրա, ու միայն իրենց ոգուց մարդասպանը ավտոմատը գցում, տանկը թողնում փախնում է. ոնց հերոսներ չգտնես։

Ասում են՝ ամեն ինչ խառնվել է, վատը լավից չենք կարողանում տարբերել, ախր ինչի ա խառնվել։ Ոնց չենք կարողանում մեռելներին տարբերել ողջերից, դավաճաններին՝ հերոսներից, պահքը՝ որկրամոլությունից, արժանապատվությունը՝ ստորությունից։ Ոչ մի բարդ բան չկա, պարզապես պետք ա ասել ճշմարտությունը, ու ամեն ինչ անմիջապես տեղը կընկնի։ Թե չէ ով ա տեսել՝ դեռ չմաքրված կեղտոտվել, դեռ չմեռած մեռելների մեջ փնտրել, դեռ չապաշխարած ներել։ Զզվում եմ ինքզինքը հիմարի տեղ դնողներից, որ մարդ ասում ա, չեմ կարողանում տարբերել սևը սպիտակից։ Ինչ չտարբերելու բան կա։ Ժամանակին մտածում էի, որ «իդիոտությունը» մեղք չի, որ մարդ ա, հնարավոր ա խելքը չի հասնում ու չի կարողանում ճիշտ կողմնորոշվել, սակայն հիմա հաստատ գիտեմ, որ ամենամեծ մեղքը հիմար լինելն ա, ավելի ճիշտ հիմարի տեղ ինքն իրեն դնելը՝ դիրքորոշում չարտահայտելը, որովհետև էդպես հեշտ է շլանգ ձևանալով չընդունել սեփական պատասխանատվությունդ՝ կյանքի, շրջապատի, երկրի, մարդու, մրջյունի, հողի, փաստի... ու ամենակարևորը՝ ինքդ քո նկատմամբ։

Եվ էշի տեղ դրած էդպես էլ ապրում ենք, որ իբր ոչինչ չի եղել, հոգի չենք վաճառել, մարդիկ չեն գնդակահարվել, կեղծ մատնություններ չեն եղել, ու որ պոռնկորդիները երկրին չեն տիրացել։ Արդեն հերիք եղավ անպատվությանը, հիմա եկել է ժամանակը հերոսների, արժանապատիվների, բարոյականների ու անթերիների, ու պետք է սկսել յուրաքանչյուրից, որ հանկարծ պասը նոր ավարտված չկարծենք, որ մաքրվել ենք ու վազենք ըմբոշխնելու լափը։ Էս անգամ արդեն մեր մեռած ընկերներին զանգելը չի փրկի, պետք ա մենք բոլոր չկոտրվածներով, փշրված վերականգնվածներով, խփված, բայց չընկածներով դառնանք Ողջ։

ՄԱՀԱԹՄԱ

Հերոինը քչություն արեց։ Էնպես չէր որ շատ քիչ էր, պարզապես եղածը չէր ազդում։ Հետո հաշիշով փորձեցի հասնել ուզածս վիճակին, սակայն այն էլ հաճույքի փոխարեն սրտխառնոց ու գլխապտույտ առաջացրեց։ Ես սկսեցի փսխել ու չմարսված կերակուրի հետ մարմնիցս սկսեցին դուրս թափվել արյան լերդացած մասնիկներ, որոնք սկսեցին ներքին օրգանների տեսք ստանալ։

Զգացի, որ մարմնիս մասերն անջատվում են ինձանից, ու որպեսզի զսպեմ մասնատման պրոցեսը, արագ վազեցի հայելու մոտ, որ կարողանամ տեսնել՝ ինչ է հետս կատարվում կամ գոնե վերջին անգամ նայեմ ամբողջական մարմնիս։

Ես չէի էլ սխալվում, չնայած մարմնիս բոլոր մասերը դեռևս տեղում էին, սակայն անհասկանալի մի ուժ նրանց փորձում էր պոկել։ Դեմքս լայնանում էր, հետո նեղանում, ականջներս մի կողմ էին քաշվում, իսկ աչքերս էլ աշխատում էին դուրս թռչել բիբերից ու, գնդակի պես գլորվելով, հեռանալ։

Ամենալավը մաքուր օդին աղոթելն է՝ անձրևից հետո, երբ նոր հնձած խոտը թրջվում, ու էդ հոտը, խառնվելով աղոթքին, բարձրանում է երկինք։ Ուղեղդ ամեն ինչ այնքան պարզ է սկսում ընկալել, որ կարծես հատուկ այդ օրվա համար ստեղծված լինի։

Մարդը հալչող էակ է, ու ոչ միայն մարդը, ամեն֊ամեն ինչ, ինչ֊որ կա ու ինչ֊որ դեռ չկա էլ, միևնույն է, հալչում է, սակայն կարող ես հալչելով միաձուլվել աղոթքին, իսկ կարող ես միաձուլվել հաշիշին, սակայն դա էլ էական չէ, պարզապես ինքնաարդարացման ձև է։

Ձմեռվա ավարտվելը իրենց մաշկի վրա ամենաշատ Ձնեմարդն է զգում. սկզբում ընկնում է նրա քիթը, հետո աչքերը, հետո բերանը, իսկ ձեռքին խրած ավելը մինչև վերջ դիմադրում է ու այդ ավելը, որպես դրոշ, ծածանվում է արևի ճառագայթներին դեմ հանդիման ու հերոսի պես ընկնում։

Ձմեռ պապից նոր տարվա դիմաց մի նվեր֊երազանք ուզեցի՝ այս տարի մեռնել։ Չգիտեմ՝ այս տարի երազանքս կկատարվի, սակայն մի օր հաստատ կկատարվի, այլապես կդադարեմ հավատալ Ձմեռ պապերին։

Ձմեռ պապից ավելի կաթոլիկ էի ուզում երևալ, սակայն չէր ստացվում՝ նվերները անանուն եմ սիրում տալ։ Իսկ ում են ընդհանրապես պետք այդ անունները, ու կյանքը թողած ընկել ենք ինչ֊որ անունների ետևից։

Ձնեմարդուս անունը որոշեցի դնել Ամառ, ու երբ նրան կանչում էի, նա երբեք չէր գալիս մոտս։

— Ամառ, Ամառ, Ամառ...— չէ, բայց դա Ձնեմարդս չէր, այլ հեռուստացույցի հեռակարավարիչս, որ հենց ալարում էի նրան հասնել, կանչում էի, որ մոտս գա, սակայն նա միշտ ինձ արհամարհում էր։ Իսկ Ձնեմարդուս անունը չեմ հիշում, հո հիմար չեմ, անուն դնեմ մի բանի, որ պետք է արևի առաջին շողերից հալչի ու գնա։

Ամենալավը ինքնասպան լինելու համար երկուշաբթին է, որովհետև ամբողջ շաբաթն առջևում է, ու կհասցնես դեռ շաբաթվա պլաններ կազմել, հակառակ դեպքում, երբ էլ մեռնես, նույն էֆեկտն է, հաստատ եմ ասում, փորձած բան է, եթե իհարկե որդերը այդ օրը չորոշեն ծոմապահություն անել ու քեզ միայնակ թողնել, քո մաս֊մաս հեռացող մարմնի հետ։

Հենց երկուշաբթին անցնում էր, արդեն երեքշաբթի ինքնասպան լինելս էլ չէր գալիս, իսկ նույնիսկ այդպիսի ցանկության դեպքում էլ, վերցնում էի Ամառին ու նրանով փոխում հեռուստացույցի ալիքներն այնքան ժամանակ, մինչև որ հասկանայի, որ մեռնելն ավելորդ է, իսկ ապրել, ապրել միշտ էլ կհասցնեմ։ Մեռնելուց հետո էլ մարդ պետք է մեռնի իր ծնված օրը, որ այցելուները չիմանան՝ շնորհավորել, թե ցավակցել։

Հիշեցի Ձնեմարդուս անունը՝ Հիստերիկ, որովհետև հենց արևի շող էր տեսնում, միանգամից ընկնում էր հիստերիայի մեջ, ու միայն այդ ժամանակ էի հասկանում լատիներեն այդ բառի իմաստը՝ Հեշտոց։

Նա վախից կուչ էր գալիս, հետո արևի հեռանալուն պես, կրկին հեշտոցը բացում ու կրկին ծնվում։

Մենք էլ ամեն օր, արևը բացվելուն պես մի փոքր հալչելով մեռնում ենք ու հաջորդ օրը կրկին ծնվում։ Այ որ Հեշտոցը բացատրեր իմ ծնվելու իմաստը, այդ ժամանակ այդքան անհամբեր չէի սպասի երկուշաբթի օրվան։

Մեղքի չափաբաժինը հավասարաչափ պետք է բաժանվի շաբաթվա օրերի մեջ, թե չէ մինչև շաբաթվա վերջ ձնագնդիկի պես մեղքերդ կհավաքես ու արդեն կիրակի օրով մեղքի տակից դուրս չես կարող գալ։ Հեշտոցն էլ երևի իր վիճակից դրդված էր ապավինում խավարին։

Չնայած անձնագրով նրա անունը Հիստերիկ էր, սակայն ես միշտ մոռանում էի ու մականունով էի նրան դիմում, իսկ նա չէր ընկնում մանրուքների ետևից ու անձնագիրը աչքս չէր խոթում։ Նա ինձնից էլ լավ գիտեր, որ անունը ոչինչ է, իսկ էությունը այն է, ինչ կաս տվյալ պահին, սակայն հենց պահը կորցրեցիր, դու արդեն կնքված ես ուրիշ անվամբ։

Պատմությունը միայն սկլեռոտիկների գործն է, մեկ էլ շիզոֆրենիկներինը, որ երբ ինչ ուզենան պատմեն, որ չմոռանան, կարծես մի քանի դար հետո հնարավոր չէ պատմությունը վերաշարադրել ու մի ավելի տրամաբանական սուտ գտնել, որ դրանից հետո մի քանի դար չկարողանան հերքել։

Ես ցանկացած պահի կարող էի դառնալ պատմություն, քանզի ոչ սկլեռոզս էր պակաս, ոչ էլ շիզոֆրենիաս էր քչություն անում, սակայն ամեն երկուշաբթին ինձ ստիպում էր սթափվել, որ ինքնասպան չլինեմ, քանի որ ամենալավ օրը ինքնասպան լինելու համար երկուշաբթին է, իսկ ամենալավ պատմությունը՝ մարդու մարմնի ձնհալն է, երբ քիթդ առաջ է ընկնում բերանիցդ, մի ականջդ տեսնում է մյուսին, իսկ ծոծրակդ էլ նայում է ճակատիդ ու շշպռում, որ ամենալավ մարդը Ձնեմարդն է, ով ավելը ձեռքին պայքարում է մինչև վերջ։

Ու կապ չունի նրա անունը ինչ է, ու թե երբ արևը կբացվի, կարևորը նա հասկացել է, որ արևը իրենից ուժեղ չէ...

ՄԱՐԴ ԼԻՆԵԼՈՒ ՏԱՍԸ ՕՐ

— Դեմքդ ծանոթ է, տղաս,— վախվորած ինձ մոտեցավ ավտոկայանում կանգնած մի ծերունի, բայց միանգամից էլ փոշմանեց։ Մի՞թե ծպտյալ ոստիկան է, մտքում ասաց ծերունին, բայց բացահայտ էր մտքի ասածը, որ անմիջապես հասկացա, նա էլ հասկացավ, որ ես հասկացել եմ, ու ավելի վախեցավ։ Մի երկու մետր ետ քաշվելով ասաց.

— Կներես, սխալվել եմ տղա ջան։ Նա այնքան հայրաբար արտասանեց «տղա ջանը», որ մեջս ցավ մտավ։ Ցեցը սկսեց ներսիցս բոթել, որ ծերունուն խոսեցնեմ, բայց նա արդեն տասը մետր հեռացել էր։ Գյուղացուս սփրթնած ծոծրակը տեսնելով՝ հասկացա, որ պետք չէ շարունակել, մինչև ծերունին չշրջվեց ու ինձ չնայեց անհասկանալի անորոշ հայացքով։ Կամ նա սպասում էր, որ իրեն կհետապնդեմ, կամ էլ մտածում էր՝ ինչպես արագ հեռանա, որ հանկարծ չիմանամ հեռացման ուղղությունը։ Մի պահ այնքան հարազատություն զգացի, որ արդեն ցեցն էլ պետք չէր, որպեսզի շարժվեմ նրա ուղղությամբ։ Նա նկատելով իմ շարժումը՝ անմիջապես կանգ առավ ու դատապարտված զոհի պես սպասեց մինչև իրեն հասնեմ ու կարդամ մահախոսականը։

— Հորոխպեր ես միլիցա չեմ,— չոր տոնով ասացի ես ու ակնկալեցի, որ նա անմիջապես կհավատա։

— Հավատում եմ տղա ջան,— ասաց նա, բայց էնպես, որ նույնիսկ ես սկսեցի կասկածել՝ ոստիկան եմ, թե ոչ։

— Աչքիս չհավատացիր հոպար,— արհամարհական տոնով ասացի ես, իսկ նա էլ խեղճացավ բացահայտված լինելու փաստից ու շարունակեց։

— Չէ, տղա՛ ջան, հավատում եմ, համ էլ ոստիկանից ինչ վախենալու բան ունեմ որ, եթե լինես էլ, հո օտար չես՝ մեր հայ ոստիկանն ես։

Հայ բառը էնպես սրտիս խփեց, կարծես թուրք ասեր, քանի որ ոստիկան և հայ բառերը միևնույն բառակապակցության մեջ չէին համատեղվում, ու ես պոռթկացի.

— Ի՞նչ ես անկապ խոսում, դու մի հատ ոստիկան տեսել ես, որ իրան հայի պես պահի,— համ էլ միաժամանակ ուզում էի ապացուցել, որ ոստիկան չեմ։ Սակայն նա անդրդվելի էր։

— Տղա՛ ջան, ես ոստիկաններին բան չասացի, ես ասում եմ սաղս էլ հայ ենք։

Նա էնպես ճմռթվեց, կարծես ինքն իր դեմ մեղք գործեց այդ նախադասությունն արտասանելիս։ Այ էդ պահից սկսեցի մտածել, որ էս գյուղացի ծերունին ինչ֊որ բան ունի ոստիկաններից վախենալու, որ էսքան արդարանում ա, ու հանկարծ միտքս փայլատակեց։

— Հորոխպեր ջան, կարո՞ղ ա քեզ Ազատության հրապարակում եմ տեսել, մեր միտինգների ժամանակ։

Ծերունիս այսահարվեց։ Հիպնոսացած դեմքով ինձ էր նայում, սակայն արդեն չէի կարողանում կարդալ նրա մտքերը։ Նա ոչ այն է, թե հանցանքի վայրում բռնված լիներ, ոչ այն է, թէ բացահայտված լրտես, մեկ էլ, մի րոպե չանցած, ինքն իր մեջ ուժ գտավ, հետո ավելի ուժեղացրեց գտած ուժը, մտածելով, որ բավարար չի լինի, ու ասաց.

— Հա՛, եղել եմ ընդեղ մի երկու անգամ, բայց գիշերները չեմ մնացել, համ էլ քո պես տղեք ընդեղ չկային տենց սափրված, ֆիռմա կաստյում֊շլվարով, ընդեղ սաղ իմ պես չարքաշ մարդիկ էին, համ էլ տելեվիզրով մեզ բոմժ էին ասում։ Երևի չես ուզի էդ բառի տակ ընգնես, դրա համար էլ չեղածդ տեղերի մասին մի խոսա ու մի ասա, որ ոստիկան չես։

«Աչքիս էս բիձեն լավ էլ բիթի ա, համ բոմժը գիտի ինչ ա, համ էլ լավ կտեր ա տալիս»,— մտածեցի ես ու իսկույն հասկացա, որ արդեն ինքն ա կարողանում իմ մտքերը կարդալ, ու երբ ինքը հասկացավ իմ մտացածը, մի պահ ժպտաց, բայց, վայրկյան չանցած, վախեցավ ու էլի ճմրթվեց։

— Հորոխպե՛ր, գիշերը տաք չայ խմած կա՞ս։ Ես ամեն գիշեր թերմոսով մորս եռացրած չայն էի բերում, չնայած որտեղից իմանաս, մեկ ա ասում ես Ազատության հրապարակում գիշերը երբեք չես եղել։

Մեկ էլ ծերուկս սկսեց ամբողջ մարմնով դողալ։ Մի քայլ արեց, որ ավելի մոտիկից ինձ ուսումնասիրի, ու աչքերը մտցրեց քթիս արանքը՝ որ, իմ աչքերին ուղիղ նայելով, կարողանա տեսնել հոգիս։ Նա մի պահ սառեց, իսկ հետո առանց բառ արտասանելու՝ փաթաթվեց։ Նա մանկան նման լացում ու հեկեկում էր։ Գլուխը ուսիս դրած նա ողբում էր, իսկ ես նրան չէի ուզում խանգարել։ Չնայած ինձնից մի քառասուն տարի մեծ կլիներ, սակայն կարծես որդիս լիներ։ Ես նրան խցկել էի հարյուրկիլոյանոց մարմնիս մեջ ու իր մաշված հիսուն կիլոն էլ ձուլելով գումարել էի ինձ։ Ես գտել էի իմ մասնիկը, չէ՝ իմ ամբողջը, ու քիչ էր մնում արտասանեի՝ «Հայր իմ որ ավտոկայանում ես...», սակայն նա չթողեց։ Արդեն ես ու ինքը միաժամանակ կարողանում էինք միմյանց մտքերը կարդալ ու ոչ մի թաքցնելու բան էլ չկար, սակայն նա ուզեց, որ այդ նախադասությունը ոչ թե իր մտքում կարդամ, այլ լսեմ իր շուրթերից։

— Տղա՛ ջան, յոթանասունն անց մարդ եմ, ունեմ երեք երեխա, ութը թոռ, իմ պես խեղճ ու չարքաշ մի կին։ Էնքան բան եմ տեսել կյանքումս, չես պատկերացնի, բայց կյանքիս միջի սաղ օրերը գումարած, Ազատության հրապարակի տասը օրերից մեկի հետ չեմ փոխի։ Էդ տասը օրն էլ Օպերայից տուն չեմ եկել, բայց հիմա, որ տուն եմ գալիս, ասում եմ՝ չէ՛, կնի՛կ, իմ տունը ստեղ չի, իմ տունը Ազատության հրապարակում ա։ Ու ինչքան էլ «հայ» ոստիկանները առավոտը մեզ կոտորելով հեռացրեցին հրապարակից, իսկ իրիկունն էլ գնդակահարեցին, էդ տասը օրը անչափ շատ էր մի կյանքի համար։ Էդ տասը օրն էր, մենակ, որ ես յոթանասուն տարիներիս մեջ ինձ զգացի մարդ։ Տղա ջան, հիմա դու չես հասկանա, բայց տա Աստված, իմ տարիքին հասնես կհասկանաս, թե ինչ ա ազատ մարդ զգալը։ Ամեն ինչ կանես, որ բացի էդ տասը օրից, էլի լիքը մարդ զգալու օրեր ունենաս։ Հաջողություն որդիս...

Նայում էի նրա հետևից ու ապշում. հեռվում նա մեկ դառնում էր իմ հայրը, մեկ իմ որդին, մեկ էլ էս երկուսը միասին, քանի որ իմ սեփական աչքերով տեսնում էի տասը օրերի ընթացքում Աստծո ստեղծած ազատ մարդուն։

ՄԱՐԻՈԹԻ ԱՂԲԱՐԸ

Երթը թեքվեց Ամիրյանի անկյունից դեպի Հանրապետության հրապարակ, իսկ բղավոցներն էլ ավելի ուժգնացան՝ «խանգարելով» «Մարիոթ» հյուրանոցի հյուրերի հանգիստը։ Հյուրանոցի նախամուտքի բարում սուրճ վայելող սփյուռքահայի ականջին ընկավ Նիկոլ... Նիկոլ... Նիկոլ... վանկարկումը։ Նա մի պահ գլուխը վեր հանեց սուրճի ըմբոշխնումից ու դիմելով պատուհանից դուրս նայող հյուրանոցի ադմինիստրատորին՝ հարցրեց.

— Աս ի՞նչ կփղավեն դուրսին մարդիկը...— հյուրանոցի ադմինիստրատորը մի փոքր զարմացած հայացքով պտտվեց հարց տվողի կողմն ու պատասխանեց.

— Դե, Նիկոլ են գոռում, Նիկոլ։

Սփյուռքահայը, ոչինչ չհասկանալով պատասխանից, փորձեց խոսակցությունը շարունակել հստակեցնող հարցի միջոցով.

— Այսինքն՝ աս մարդիկը Նիկոլ Քիդմենի՞ն կուզեն տեսնալ...— հարցը տվեց ու անմիջապես հասկացավ, որ հարցը կարող է անհեթեթ հնչել, սակայն ադմինիստրատորը հեչ էլ չզարմացավ ու ասաց.

— Չէ՛, Նիկոլին են ուզում, էն որ ասում էր երեխեքի ապագայի համար ա պայքարում, մեկ էլ, որ մարդիկ ազատ լինեն, չե՞ս լսել՝ մեկին գումարած մեկ։ Սփյուռքահայն ավելի խճճվեց ու ուղեղի «ֆայլերը» լրիվ խառնված՝ շարունակեց հարցախեղդ անելը.

— Այսինքն՝ Նիկոլ Քիդմենին ազգանո՞ւնը կփոռան, որ անգլերենով «Քիդ» երեխաներ, իսկ «մեն»՝ մարդ նշանակած է։

— Չէ՛, ա՛յ մարդ, ի՞նչ Քիդմեն, Նիկոլ են գոռում, Նիկո՛լ,— պատասխանեց ադմինիստրատորը այնպիսի մուննաթով, որ կանխի հետագա հարցերը։ Սակայն էդ արհամարհանքը ավելի գայթակղեց սփյուռքահային, ու նա, տեղից վեր կենալով, մոտեցավ պատուհանին ու նայեց երթի ուղղությամբ։ Նա մի պահ զարմացավ, որ փողոցում տեսավ հազարավոր հայ երիտասարդների պայծառ ու փայլող դեմքերը, ու անմիջապես գրպանից հանելով ֆոտոապարատը՝ սկսեց նկարել։ Ադմինիստրատորը, այդ բանը նկատելով, աննկատ մի քանի քայլ հետ գնաց, ծոցից հանեց հեռախոսը ու զանգահարեց նախապես անգիր արած համարին.

— Նաչալնիկ, ստեղ մի հատ ախպար միտինգն ա նկարում, ի՞նչ անեմ։

Հեռախոսի մյուս ծայրում գտնվողն ասաց.

— Եթե կարաս, ձեռից ապարատը գյոզերով թռցրա։

— Չէ՛, նաչալնիկ, ոնց֊որ շատ քցիբ ա, ընենց ա էդ ապարատը բռնել, որ ցրելու վարյանտ չկա։

— Դե ուրեմն իրան աչքիդ տակ պահի, հեսա տասը րոպեյվա մեջ մարդ կուղարկեմ։

Հինգ րոպեն չանցած բարի կողքի սեղանին նստած մի քնքուշ տղամարդ հետաքրքրասեր սփյուռքահային հյութ հյուրասիրեց։

— Ես աս հյութը պատվիրած չեմ,— զարմացավ սփյուռքահայը, սակայն մատուցողը նշեց, որ Հայաստանի մարդիկ շատ հյուրասեր են, և կողքի սեղանի տղան կնեղանա, եթե իր հյուրասիրությունը չընդունվի։ Սփյուռքահայը քաղաքակիրթ ժպիտով գլխով շնորհակալություն հայտնեց հյուրասեր երիտասարդին ու խմեց հյութը։

Մի քանի րոպե չանցած սփյուռքահայը արդեն գլխապտույտի սինդրոմներով բարձրացավ իր սենյակ՝ մտածելով, որ հայրենիքում կերած ուտելիքներն են ստամոքսը խառնել, քանզի երևի սփյուռքում սովոր չեն բնական կերակուրներին։ Սփյուռքահայը պառկած էր իր անկողնու վրա ու, աչքերը բաց, տարօրինակ երազներ էր տեսնում, թե իբր իր սենյակ են ներխուժել մի քանի պուճուր Նիկո֊ներ, որոնք բոլորովին նման չէին Սթիվեն Սեգալին, ու չէր հասկանում, ինչի էր նրանց Նիկո ֆիլմի հերոսի հետ ասոցացնում։ Նրանցից մեկը փորփրում էր ճամպրուկը, մյուսը սփյուռքահայի գրպաններում ինչ֊որ փաստաթղթեր էր որոնում, իսկ երրորդն էլ նայում էր ֆոտոապարատի նկարած կադրերը։ Առավոտյան երբ սփյուռքահայը հայտնվեց օդակայանում, մի ուրիշ հաճելի զգացում ունեցավ։ «Աս ինչ թեթև անցավ հայրենիքիս մեջ աս մեկ շաբաթը, որ չիմացա ալ ինչ ըրի»,— մտածեց սփյուռքահայը ու շնորհակալություն հայտնելով ռուս սահմանապահներին՝ մտավ ինքնաթիռ։ Ինքնաթիռում նա փորձեց մտաբերել իր՝ մեկ շաբաթվա հայրենիքում ունեցած վայելքները, որ հայրենիքը՝ սեփական աչքերով տեսածի շուրթերից ոչինչ չմոռացած, պատմի սփյուռքում իրեն սպասող հայրենակիցներին։ Նա ձեռքը տարավ պայուսակը ու պայուսակի ներքևի մասում շոշափեց նվեր կոնյակը, որ անհոգ պառկել էր պայուսակի ներքևի մասում՝ սուջուխին ամուր գրկած։ Սփյուռքահայը ինքն իրեն հաշվետվության պես ասաց, ուրեմն, հայրենիքին հողին վրա կանգնեցի, ուտեստները կերա, Արարատն ալ... Ուզում էր մտածել, որ տեսավ, բայց կասկած մտավ մեջը։ Մի՞թե Արարատը չտեսա։ Նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում մտաբերել, թե Արարատը տեսել է, թե ոչ։ Այդ պահին մի հանճարեղ միտք ծագեց սփյուռքահայի ուղեղում, որ եթե տեսած լինի, ապա անպայման նկարած էլ կլինի, դրա համար էլ հանեց ֆոտոապարատը ու սկսեց թերթել նկարները։ Ի զարմանս իրեն, բոլոր նկարները Արարատ լեռն էին պատկերում, այն էլ անամպ ու լուսավոր։ Նա չնայած չկարողացավ վերհիշել, թե երբ է կատարել այդ նկարները, սակայն լիովին բավարարված էր, որ ֆոտոապարատի մեջ առկա էին այդ նկարները, ու կարող էր իր ընկերների մոտ պարծենալ Արարատի նմանատիպ նկարներով։ Նա, նայելով Արարատի նկարներին, սկսեց ինչ֊որ աղոտ բաներ հիշել երեխայի ու մարդու մասին։ Ի՞նչ երեխու ու ի՞նչ մարդու մասին է խոսքը։ Նա նայում էր Արարատին ու մտածում՝ երևի երեխան Սիսն է, իսկ մարդը՝ Մասիսը, ու մարդը ուզում է, իր երեխայի ձեռքը բռնած, անցնի Արաքս գետը, բայց չի համարձակվում, կամ էլ էնքան ամուր է բռնել, որ վախենում է հանկարծ երեխան գետը չընկնի, դրա համար էլ առաջ չի շարժվում։ Իսկ միգուցե այդ երեխան ինքն էր, որ եկել էր հայրենիք՝ մարդ դառնալու, սակայն չկարողացավ հաղթահարել արգելքը, կամ էլ իր զավակը, ով սփյուռքում ապրելով՝ չէր էլ ուզում իմանալ, թե ինչ է մարդը։ Սփյուռքահայը ինչքան երկար էր նայում Արարատի նկարին, այնքան մտքերը ավելի էին պղտորվում ու միաժամանակ խառնվում հոգին։ Նա արագ ինքզինքը գտավ ու ինքն իրեն ասաց. «Երկար ճանապարհ ունեմ անցնելու, ավելի լավ է քնաբերը խմեմ ու անկապ բաների մասին չմտածեմ»։ Նա երկու հաբ կլլեց, ու արդեն մտքերը պարզ էին։ Նա նայում էր Արարատին ու տեսնում էր լուսավոր ու պայծառ մի լեռ, իսկ ամենակարևորը՝ անշառ։ Էդ անշառությունը սփյուռքահային ամենից շատն էր դուր գալիս, ու էլ ի՞նչ մանուկ, էլ ի՞նչ մարդ, կարևորը պայուսակում պառկած սուջուխն էր՝ գրկախառնված կոնյակին, ու անշառ մի լեռ՝ ֆոտոապարատի մեջ խցկված, որը այդպես էլ հայտնի չէր՝ ինչու էր էդքան պայծառ ու էդքան լուսավոր։

ՄԱՐՏԻ 8֊ԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՍԲԽԵՉ

Ծաղկավաճառների փողոցի առևտրականները տարվա մեջ միայն երկու օր էին լիարժեք կյանքով ապրում՝ մարտի 8֊ին ու Սբխեչին։ Այդ մինուճար երկու օրերն էին, երբ նրանց արած առևտուրը հերիքում էր ամբողջ տարվան ու հնարավորություն տալիս փակել բոլոր ծակերը։ Այդ երկու օրվան էլ նրանք պատրաստվում էին հոգևոր ծիսակատարության նման։ Ծաղիկները նախապես դնում էին մեկական, երեքական, հինգական, յոթական՝ մարտի 8֊ի համար, իսկ երկուական, չորսական, վեցական ու ութական՝ Սբխեչի համար, որ հանկարծ չշփոթեն ու Սբխեչին կենտը չտան, իսկ մարտի 8֊ին՝ զույգը։ Նրանք «ծիսակատարությանը» պատրաստվում էին ամբողջ ընտանիքով՝ մեծից փոքր, փոքրից մեծ, սկեսրայրից հարս, զոքանչից փեսա, ամեն մեկն իմանալով իր կոնկրետ գործը՝ ով ծաղիկները տեսակավորի, ով փաթեթավորի, ով էլ ժապավենները կապի...

Տարվա մեջ էլի օրեր էին լինում՝ թաղումներ, հարսանիքներ, ապրիլի 24, ծնունդներ... սակայն դրանց առևտուրն այնքան աննշան էր այդ երկու օրերի համեմատ, որ ավելորդ էր նույնիսկ խոսելը։ Այդ երկու օրերն էին միայն, որ ծաղկավաճառներն իրենց զգում էին իսկական բիզնեսմեններ, դիզայներներ, բարձրաշխարհիկ այրեր ու տիկնայք։ Այդ երկու օրերին ամբողջ աշխարհը կախված էր լինում միայն իրենցից, համենայնդեպս իրենք այդպես էին կարծում, որովհետև իրենք, միայն ու միայն իրենք էին որոշում ծաղկի գինը։ Կուզենային մեկին տասը կծախեին, կուզենային զեղչեր կանեին, չէին ուզենա՝ չէին անի, կուզենային թոռոմածները կսաղացնեին, կուզենային հաճախորդին օրհնությամբ կճամփեին, բայց որ աշխարհը իրենցից էր կախված՝ դա հաստատ։ Նրանք էլ, աշխարհի զարկերակի վրա նստած, շոշափում էին այն ու ստանում գերագույն հաճույք։ Այդ օրերին ոչ թե իրենք էին հասնում նիրվանայի, այլ նիրվանան էր իջնում նրանց մոտ, որ միասին վայելեն գերագույն հաճույքը։

Ընտրությունից ընտրություն թաղի թմրամոլները աներևակայելիորեն ակտիվանում էին, հարբեցողներն էլ՝ նույնը, էլ չեմ ասում սովածների մասին։ Ամբողջ տարին նրանք մի կերպ դիմանում էին, որ չմեռնեն, ու եթե հանկարծ ընտրություն չէր լինում, նրանցից 1/3֊ը վշտին չէր դիմանում ու մշտական տեղափոխվում էր մյուս աշխարհ, սակայն երբ լինում էր, նրանց բոլորի կյանքերն ավելանում էին ուղիղ 1/3֊ով։

Ընտրության օրը այն միակ օրն էր, երբ հանրապետական փողատերերը դեղ անողներին տալիս էին անսահմանափակ թմրանյութ (ինչքան երակներում կտեղավորվեր), միայն ընտրատեղամասերում ուզած արդյունքը ստացվեր, հարբեցողներին տրվում էր այնքան օղի (ինչքան կոկորդներից կանցներ), միայն թե թաղի չկողմնորոշվածները կողմնորոշվեին, իսկ սովածներին էլ տրվում էր այնքան ուտելիք (մինչև ստամոքսները հասներ կոկորդներին), միայն թե ինքնուրույն կողմնորոշվածները չհասնեին ընտրատարածք։ Նրանք բոլորն էլ ընտրության հաջորդ օրը դառնալու էին նույն նարկոշները, ալկաշներն ու բոմժերը, սակայն ընտրության օրը նրանք աստվածներ էին՝ կատարյալ աստվածներ, որոնց հնարավորություն էր տրված անել ամեն ինչ, ինչ մտքներով կանցներ։ Եթե տարվա մյուս օրերին նրանք թաղայինին հեռվից բարևելը համարում էին երկնային պարգև, ապա ընտրության օրը նրանք հավասարը հավասարի պես ընտրատեղամասերում ու դրանից դուրս քվեաթերթիկները դասակարգում էին ԱԱԾ գնդապետերի ու ոստիկանության գեներալների հետ համատեղ՝ զույգերը դնելով իրար հետ, կենտերն էլ իրար, որ հանկարծ չշփոթեն։

Եթե ամբողջ տարին սեփական կանայք գրտնակներով նրանց գլխներին էին խփում, որ ձեռնունայն վերադարձել են տուն, ապա ընտրության օրը նրանք քացով բացում էին տան դռները՝ գերդոզավորված երակներով, գերկայֆոտած դեմքերով ու գերկշտացած որկորներով։ Այդ ոչինչ, որ հաջորդ օրը գրտնակի ուժն ու քանակը տասնապատկվելու էր, բայց կարևորը ընտրության օրը նրանք իրենց զգում էին լիարժեք արարածներ։

Թաղային «աստվածները» մարտի 8֊ից մինչև Սբխեչ, ընտրությունից ընտրություն որոշում էին իմ ապագան ու նաև քո և իմ ու քո երեխաների ու նաև նրանց, ով լցնում էր նրանց երակները, կոկորդներն ու ստամոքսները։

Իսկ գերդոզավորված, գերկայֆոտած ու գերկշտացած ամենաընտրյալը մտել էր հեռուստացույցի մեջ ու ժողովրդին շնորհավորում էր ամենաազգային երկու տոների կապակցությամբ՝ մարտի 8֊ի ու Սբխեչի, սակայն, չգիտես ինչու, նրա համար մոռացել էին նախապես դասավորել օրերը, դրա համար էլ նա միշտ մարտի 8֊ին Սբխեչ էր շնորհավորում, իսկ Սբխեչին՝ մարտի 8։

ՓՈԽԳՆԴԱՊԵՏԻՆ ԲՈԼՈՐԸ ԳՐՈՒՄ ԷԻՆ

(սակայն դա նրա խեռին չէր)

Խխունջները պոպոքի կոտրվելու ձայնով ճզմվում էին նրա ոտքերի տակ և նույնիսկ փախչելու փորձ չէին անում։ Նա դիտավորյալ չէ, որ քայլում էր խխունջների վրայով, պարզապես գետի ափին նրանք այնքան շատ էին, որ հնարավոր չէր շրջանցել։ Արևելյան փիլիսոփայության տեսություններում ինչ կենդանու տրորեցիր, հաջորդ կյանքում վերամարմնավորվում ես այդ կենդանու տեսքով, սակայն քանի որ մարդ ամենաշատ մարդ է տրորում, դրա համար էլ ամեն անգամ վերածնվում է մարդու, ու այդ ցիկլը գրեթե երբեք չի խախտվում։

Փոխգնդապետը գետի ջրով լվացվեց ու վերադառնալով տուն՝ կրկին նստեց համակարգչի առջև։ Վայրկյանը մեկ էկրանը ծնգում էր՝ ազդարարելով նոր հաղորդագրության մասին, սակայն նա նույնիսկ չէր ուզում սեղմել համապատասխան կոճակը՝ իմանալու հաղորդագրությունների հեղինակների անունները։ Նա մտել էր վիրտուալ աշխարհ ու չէր էլ ուզում, որ որևէ այլ վիրտուալ էակ իրեն անհանգստացնի։ Չէ՛, նա իրականությունից չէր փախչում, պարզապես իրականությունն էր սկսել նրանից փախչել։

Նա մի պահ կենտրոնացավ ու համակարգչի էկրանին հավաքեց իր կյանքի առաջին անգամ գրվող պատմվածքի առաջին նախադասությունը.

Առնետները լքում էին նավը...

Սակայն ինչու պետք է չլքեին, եթե տեսնում էին, որ նավը խորտակվում է։ Միթե մարդ կուզենար իր երեխաները խորտակվեին, եթե հնարավորություն ունենար նրանց փրկել։ Այդ դեպքում ինչի համար են մարդիկ իրենց բոլոր մեղքերը գցում առնետների վրա, թե՞ մարդ ավելի քիչ է սիրում իր զավակներին, քան առնետները։

Նավապետը ամուր բռնել էր ղեկը և նայում էր արևածագին։ Սակայն այդ բացվող արևը նրա համար չէր, նույնիսկ եթե նա փրկվեր էլ, արևը նույն ջերմությամբ չէր ջերմացնելու նրա մարմինը։ Այդ պատճառով էլ նա երկընտրանքի մեջ էր. տեսնել իր կյանքի վերջին լուսաբացը, թե տեսնել ևս այլ լուսաբացներ, որոնք արդեն իրեն լույս չէին տալու։

Լուսաբացը արթնացրեց ծառերի տերևներին, որոնք, իրար հերթ չտալով, ագահորեն հարձակվեցին արևի ճառագայթների վրա՝ փորձելով ստանալ այն, ինչ նրանց ի վերուստ արդեն տրված էր։ Նավապետը վառեց իր ծխամորճը ու բեղերի արանքից ծուխը քաշելով ներս՝ մտովի հետ գնաց այն օրը, երբ լուսաբացին որոշեց դառնալ նավաստի, ու հենց այդ օրն էլ պապը նրան զգուշացրեց, որ ցանկացած նավաստի խուսափում է ընտրել իր վերջին լուսաբացը, դրա համար էլ նավաստիները ամբողջ կյանքում զոլավոր շորերով են ման գալիս։

Պապը շատ խիստ մարդ էր, նա պնդում էր, որ նավաստի դառնալու դեպքում միայն սուզանավի նավաստի պետք է դառնալ, որպեսզի չտեսնես ոչ արևածագը, ոչ էլ արևամուտը, սակայն թոռը նրան չլսեց, ավելին, սպասեց, որ պապը մեռնի, ու հետո դառնա նավաստի, այն էլ ոչ սուզանավի։ Նա չհասկացավ նաև պապի այն խոսքերը, որ էլ ի՞նչ նավ, որ չկարողանա սուզվել ու դրանից հետո ջրի երես ելնել ու կրկին սուզվել...

Պապը մի քանի պատերազմ էր տեսել, սակայն ոչ մեկին չէր մասնակցել, քանզի համարում էր, որ պատերազմի իսկական մասնակիցը կա՛մ պիտի մեռնի, կա՛մ դառնա հաշմանդամ, իսկ մնացած դեպքերում մասնակցությունը զուտ ձևական է։ Սակայն պապին կյանքի ընթացքում տանջում էր միայն մեկ հարց, թե սուզանավերից ինչպես են փախչում առնետները։ Իրականում նա այդ հարցի պատասխանը գիտեր, սակայն նրան կրկին հետաքրքրում էր իր այդ հարյուրավոր անգամներ իմացած հարցի պատասխանը։

Առնետը կամավոր էր ընտրել սուզանավը։ Ո՛չ, նրան ոչ ոք չէր ստիպել, խաբել կամ մոլորեցրել, պարզապես նա գիտակցաբար ընտրել էր իր ճակատագիրը՝ իր և իր գերդաստանի։ Ու նա սատկելու տանջանքների մեջ էլ չէր ափսոսում իր ընտրության համար, քանզի ընտրությունը իրենն էր ու միայն ու միայն իրենը։ Այդպիսի թույն նա երբևէ տեսած չկար, քանզի իր կյանքի ընթացքում դոզայավորված փորձելով տարաբնույթ թույներ, նրանց բոլորի հանդեպ ձեռք էր բերել իմունիտետ, սակայն այս մեկն ուրիշ էր։ Սուզանավի նավաստիները նրան խանդում էին, սակայն նա կյանքի ընթացքում կերած հարյուրավոր կիլոգրամ թույներից, իր մեջ չգտավ մեկ գրամ՝ իրեն թույնողներին ատելու համար։ Ու նույնիսկ իր վերջին շունչը փչելիս նա սիրում էր նույնիսկ այն նավաստիներին, որոնք ամեն օր որոգայթներ էին լարում իր և իր ընտանիքի անդամների նկատմամբ, սպանում ձագերին ու նրանցով կերակրում սուզանավում ապրող մինուճար կատվին։ Սակայն նա այդ նույն նավաստիներին էլ համարում էր իր եղբայրները, քանզի նրանք էլ էին սուզանավը ընտրել կամավոր ու կամավոր էլ սուզվել ջրի տակ։ Իսկ ահա սուզանավի կատվին զոռով էին խցկել նավախուցը, դրա համար էլ նա ատում էր հա՛մ սուզանավը, հա՛մ իրեն կերակրողներին, համ էլ սուզանավի առնետներին։ Մինչև սուզանավում հայտնվելը կատուն ապրում էր սովորական կատվային կյանքով. սրան֊նրան գյոզ էր դնում, նրան֊սրան ներվայնացնում, որոշներին խաչ անել տալիս, ոմանց էլ մեջքի հետևից ստիպում թքել։ Նրա տերը բարեկիրթ մի տիկին էր, որի կյանքը այդքան էլ չէր ստացվել, դրա համար էլ երեխաներին պահելու փոխարեն նախընտրել էր փիսո պահել՝ բնապահպանի իմիջ ստեղծելու համար, մինչև ձանձրացավ իր իսկ ստեղծած իմիջից ու կատվին վաճառեց առաջին պատահած սուզանավի նավաստուն։ Նա կարող էր ընդհանրապես չվաճառել, սակայն հույս ուներ, որ վաճառքի պրոցեսի ընթացքում կգայթակղի մի քանի ամիս կին չտեսած նավաստուն։ Էդ անտեր սուզանավի նավաստիներն էլ կամքից էնքան ուժեղ են, որ ոչ մի կերպ չստացվեց ու ամեն ինչ ավարտվեց կատվի վաճառքի միանգամվա գործընթացով։ Տիկինը ոչ միշտ էր այդպիսին եղել, ոչ հեռու անցյալում նրա համար նավաստիները գյուլլա էին տալիս, սակայն տարիքը, հորմոնները, կատուն, լուսաբացը իրենք իրենցն արել էին։ Դեռ մնացած բաները կարելի էր ինչ֊որ կերպ քողարկել, սակայն նա չկարողացավ լուսաբացը ոչ մի կերպ թաքուն պահել։ Նա մի օր արթնացավ ու տեսավ, որ արևը դադարել է իրեն ջերմացնել։ Չէ, դա արևի մեղքը չէր, այլ միայն ու միայն իր, որ անդադար այլընտրանքեր էր որոնում։

Խորտակվելու այլընտրանքը որն է, մտածեց պապը, ու առանց իր հարցի պատասխանը ստանալու՝ փակեց աչքերը։ Թոռը փոխարենը գտներ պապի տված հարցի պատասխանը, գնաց լրիվ ուրիշ ճանապարհով, ու հիմա ամուր բռնած նավի ղեկը՝ մտածում էր սուզանավի առնետների մասին։ Չէ, այդ առնետը կարող էր գալ ու նստել իր նավը, այլ ոչ թե նախընտրեր սուզանավը, սակայն առնետները երբեք չեն սխալվում ոչ նավ ընտրելիս, ոչ էլ նավը լքելիս։

«Նավապետի աշունը»։ Փոխգնդապետը ստորագրեց իր գրածի տակ, ու չսպասելով գնդապետի աստիճանին, փակեց համակարգիչը ու ավարտած համարելով իր կյանքի առաջին ու վերջին պատմվածքը՝ գնաց դուրս՝ դիմավորելու իր կյանքի առաջին ու ամբողջ մի կյանք սպասված լուսաբացը...

ՌԱԶՄԻԿ

Երեսունն անցնելուն պես, նրանք համարվում էին վախկոտներ։ Դե ինչ֊որ ձևով շարունակում էին ապրել՝ սակայն մինչև կյանքների վերջ վախկոտի պիտակը վզներից կախած։ Նույնիսկ կին էին դժվարությամբ գտնում, որովհետև էդպիսիներին աղջիկ տվող չկար, իսկ քյոռերն ու թոփալներն էլ բոլորին չէին հերիքում։

Էլ ի՞նչ տղամարդ, թե անցար երեսունդ։ Եթե հարյուրավոր մարտերում ու հազարավոր մեծ ու փոքր կռիվներում չէիր զոհվել, ապա ավելորդ էր ապրելդ։ Նույնիսկ, եթե հրաշքով հասել էիր երեսունին, ապա պետք է տայիր ամենավերջին կռիվդ տղամարդ մեռնելու համար։ Կարող էիր ընդհանրապես չկռվել, գնալ ու վայելել քյոռ ու թոփալ կյանքդ, սակայն երբեք քեզ տղամարդ չէիր զգա, իսկ եթե փորձեիր էլ, թույլ չէին տա, ոչ թե չուզողներդ, այլ լավ էլ ուզողներդ, որովհետև երեխաներդ կանգնելու էին ճակատ ճակատիդ ու հարցնեին. «Հայրի՛կ, ի՞նչ էիր անում, երբ քո հայրենակիցները մեռնում էին հայրենիքը, ընտանիքը պատիվը պահելու համար»։ Պատասխաններն էլ էին բազմազան, սակայն բոլորի ընդհանրական իմաստը բերում էր նրան, որ Հայիթի, Հայիթի, մեզ այստեղ էլ են լավ կերակրում, սակայն երկրաշարժը նույնիսկ Հայիթիում չթողեց կերակրվելու որևէ շանս։ Միակ օգուտն էն եղավ, որ սկսեցինք տարբերել Հայիթին Թայիթիից, սակայն դրանով տղամարդ չդարձանք։

Ապարանի ջոկատի հրամանատարը վերցրեց բաժակն ու հոտնկայս խմեց Հայ զինվորի կենացը, ապա շրջվելով իմ կողմը հարցրեց. «Գիդաս ո՞վ ա հայ զինվորը»։ Նրա չորացած մարմնից այնպիսի լույս ճառագեց, որ ուղիղ չկարողացա նայել աչքերին, սակայն չտեսնելու տալով իմ այլայլված հայացքը՝ սկսեց իր պատմությունը.

«1993 թվականին, Քելբաջարի բարձունքներից երկու զինվոր ռացիայով կապ են տալիս, որ ջոկատի բոլոր տղաները զոհվել են և նրանք մնացել են միայն երկուսով։

— Կամանդիր, թույլ տալի՞ս ես նահանջել. հրամանատարը արդեն փրկարար ջոկատ էր ուղարկել ու հինգ րոպեի ընթացքում տղաները հասնելու էին օգնության։ Թշնամին էլ փորձում էր գրավել բարձունքը, որ վերահսկի ամբողջ տարածքը։

— Կամանդիր երկուսով ենք, էլ չենք դիմանում, ի՞նչ անենք...

— Տղերք ջան, եթե դիրքերը թողնեք ու փորձեք նահանջել, կմեռնեք և՛ դուք, և՛ ձեզ օգնության եկող ջոկատը, իսկ եթե չթողնեք դիրքերը, կզոհվեք միայն դուք։

— Կամանդիր մենք մնում ենք,— առանց տատանվելու եղավ հայ զինվորի պատասխանը»։

Հրամանատարը պատմելու ընթացքում չնայած չէր լացում, սակայն ես տեսնում էի նրա արցունքները։

Երբ դիրքեր էր հասել օգնության ուղարկված ջոկատն ու թշնամուն հետ մղել, հրամանատարի կարգադրությամբ խրամատներում գտել էին երկու զինվորներին, ովքեր անշարժ գետնին պառկած, առանց տատանվելու, զոհվել էին ավտոմատի փողերը երկինք պարզած, որովհետև իսկական տղամարդը երեսունի սահմանը չի կարող հատել։ Նրանք խրամատում պառկած կրակել էին այնքան ժամանակ, մինչև մահն անձամբ էր եկել նրանց տանելու, սակայն նրանք գնդակահարել էին նույնիսկ մահվանը, իսկ մահացած մահն էլ գլուխը խոնարհել էր նրանց խփված մարմինների վրա, ու նրանք միասին հեռացել էին անմահություն։

«ՍԱՆՏԱ ԿԼԱՈՒՍ», ՈՐ ԵՐԿՆՔՈՒՄ ԵՍ

Եկավ մի ժամանակ, երբ չտեսնելով չկարողացան հավատալ, չշոշափելով չկարողացան զգալ, չուտելով չկարողացան կշտանալ, չտիրելով չկարողացան բավարարվել։ Գտան... գտան, հո չէին թողնի ազնիվ ցեղի տարբերակով գնա ու կորչի։ Գտան ու ծննդավայրը դարձրին Լապլանդիան, թոռնուհուն էլ սարքեցին սեքսբոմբ։ Իրեն էլ տվեցին մորուք ու երկնքից իջեցրին երկիր, սակայն տարվա մեջ մեկ օրով, իսկ տարվա մնացած օրերը թողեցին թոռնուհու հետ խաղալիքներ պատրաստելուն։

Համարյա Աստված, արտաքինն էլ նույնականացրին, ամպերի դասավորությունն էլ, հրաշագործ լինելն էլ ու նույնիսկ նվերներ տալու ու նվերները կրկնապատկելու ունակությունը։ Դե էն եղջերուներն ու էլֆերն էլ առնվազն ռաբիսություն էր, սակայն ժամանակն էր էդպիսի լուծումներ պահանջում, հո աղավնիներով ու հրեշտակներով չէիր զարմացնի։

Եկավ ճիշտ այն օրը, երբ ծնվեց Աստծո որդին, զարդարեց նույն ծառը, ինչով Աստծո որդին մտել էր սրբավայր, սիրեց մանուկներին ու մի պահ դարձավ մանուկ, ինչպես որդին մեր Տիրոջ, սակայն խաչվելուց խուսափեց երևի կրկին ռաբիսությունից դրդված, կամ էլ թվաց, որ խաչվելը մոդայից դուրս է։

Նա եկավ, որ բոլորիս ուրախություն բերի, ու երևակայի՝ վատ չէր ստացվում, մինչև մեր չափահաս դառնալը։ Մենք էլ չափահաս դարձանք, ունեցանք մեր սեփական ձագերը ու նրանց էլ փոխանակ սովորեցնեինք չտեսնելով հավատալ, չշոշափելով զգալ, չուտելով կշտանալ ու, չմոռանամ ասել, չտիրանալով բավարարվել, արեցինք ճիշտ հակառակը։ Մեջները դրեցինք, որ ուղիղ ժամը 12֊ին նա կգա ու կբերի ինչ ուզել եք, բայց պարտադիր խաղալիքի տեսքով։ Ձագերս էլ դժգոհ չեն, ես էլ, իսկ կինս առավել ևս, որովհետև նրանք երջանիկ են, համ էլ ջանք չպահանջվեց նրանց սովորեցնել չտեսնելով հավատալ։ Նույնիսկ կարող եմ ինձ թույլ տալ 100 դոլարի զոհաբերում, որ մի գիշերով վայելենք Ձմեռ պապին, Ձյունանուշին էլ՝ վրադիր. ու ինչքան ուզենք՝ շոշափենք, ինչքան կուզենք՝ կուտենք ու կբավարարվենք նրանց մեր ուզած երգերի տակ պարեցնելով։ Եթե ևս մի 100 դոլար ավել զոհաբերվի, երեխեքս նրանց կողմից կստանան իրենց երազած նվերները ու իհարկե չեն իմանա, որ այդ ամենը արել է հրաշագործ «Վաշինգտոնը»։ Եթե ԱՄՆ նախագահների նկարներն էլ չունենամ՝ հոգ չէ, հո չեմ սպասելու մինչև Օբամայի դեմքով սևուլիկ դոլարներ շրջանառության մեջ գցվեն, ես ինքս կհագնեմ Ձմեռ պապի շորերը ու հայդե՝ տժժալու։ Կբավարարվեն բոլորը, ինձ պարացնողներից ու երգացնողներից սկսած վերջացրած ձագերովս ու կնոջովս, քանի որ բոլորը ստացել են այն, ինչ կամեցել են։ Ես էլ մենակ կմնամ Աստծուս հետ, միայն թէ շատ ավելի բավարարված, քանզի ոչնչի չտիրացա, շատ ավելի զգացված, քանզի ոչնչի չդիպա, շատ ավելի կշտացած, քանզի ծոմի մեջ եմ ու անսպառ հավատով, որ ինչքան էլ այս կյանքում նրան չհանդիպեմ, միևնույն է, երբ օրը գա, նրան անպայման կհանդիպեմ ու կասեմ, բայց լավ էիր էդ Ձմեռ պապին հորինել, թե չէ ձագերիս ոնց էի ուրախացնելու նոր տարվա գիշերը։ Ես նրանց կյանքին մեռնեմ... քոնն էլ հետը...

ՇԱՏ ՋՐԵՐ ԿՀՈՍԵՆ

Մեծ վթար էր եղել, ահռելի մեծ վթար, ու քաղաքը սնուցող ջրի խողովակը, պայթելով, խառնվել էր կոյուղու ջրերին, ու ոչ պայթյունի տեղն էր հայտնի, ոչ էլ ժամանակը։ Ու արդեն չգիտես ինչքան ժամանակ խմելով աղբյուրի ջուրը՝ չէիր հասկանում՝ ավելի շատ կոյուղու ջուրն ես խմում, թե սարերի զուլալ ջուրը։ Եռացնելն էր չէր փրկում, քանզի կոյուղու ջրի միկրոբները ավելի ուժեղ էին, քան ջրի եռման աստիճանը, ու հարյուր աստիճանը չէր բավականացնում, որպեսզի ոչնչացվեին բոլոր միկրոբները։ Էլ չեմ ասում լողանալու մասին, երբ չգիտեիր՝ լողանալուց առաջ էիր ավելի մաքուր, թե լողանալուց հետո, քանզի ստիպված էիր լողանալ կոյուղուն խառնված խմելու ջրով։

Աղբամանից պոկված պոլիէթիլենային փաթեթը հետապնդում էր «ամենաընտրյալին», ու նրանք երկուսով միայնակ քայլում էին կարմիր գորգի վրայով, որպեսզի երդվեն ամենայն սրբությունների վրա, որ իրենք մաքուր են։ Նրանք այնքան ճմռթված էին ու ընկճված, որ պահի տակ խառնում էիր՝ որն է «ամենաընտրյալը», որը՝ աղբամանից պոկվածը։ Ու մոտենալով Սուրբ գրքին՝ չէիր հասկանում՝ մինչև մոտենալն էին նրանք ավելի մաքուր, թե մոտենալուց հետո։

Երդումն էլ էր անեծքի պես հնչում, ու այնքան էր այն անեծքին խառնվել, որ սկսում էիր կասկածել՝ անեծքն է ավելի պիղծ, թե երդումը։

Լողանալուց առաջ դեռ մի չնչին հույս կար, որ հնարավոր է խողովակի պայթյունի տեղը գտնվի ու ջրբաժան կատարվի կոյուղու ու խմելու ջրերի միջև, սակայն երբ արդեն մեկ անգամ խառնված ջրում լողացար, ապա կլողանաս նաև բազմաթիվ այլ անգամներ ու չես էլ իմանա՝ լողանալուց առաջ էիր ավելի մաքուր, թե հետո։ Սուրբ գրքին մոտենալուց առաջ էլ դեռ մի չնչին հույս կար, որ աղբից պոկված տոպրակը քամին կքշի ու կտանի, իսկ Սուրբ գրքին կդիպչի միայն մաքուր մի ձեռք, բայց հրաշք չեղավ ու պոլիէթիլենային տոպրակը մենակ չթողեց «ամենաընտրյալին», ու նրանք գգված ձեռնադրվեցին։ Իսկ մեկ անգամ աղբամանից պոկ եկած տոպրակի հետ Սուրբ գրքին դիպչողը կդիպչի նաև բազմաթիվ անգամներ։ Երդումն էլ ավելի դաժան էր, քան անեծքը, քանզի ներծծված լինելով անեծքով՝ որևէ ֆիլտրով հնարավոր չէր այն զտել։

Միլիոնավոր զտիչներ էլ բերեցին, միլիարդավոր դոլարներ էլ ծախսեցին, սակայն ապարդյուն։

Օդն այնքան էր խտացած գարշանքով, որ ոչ թե այն զգում էիր, այլ տեսնում։ Մեկ֊մեկ էլ լսում էիր առանձին բառեր, սակայն չէիր հասկանում դրանց իմաստը, պարզապես ամեն մի բառ մարմնումդ սպանում էր մի քանի միլիոն չապականված բջիջ։

Երբ միայն անեծք էր հասնում ականջներիդ, ականջաթաղանթդ կարողանում էր զտել ու չթողնել, որպեսզի այն մտնի ուղեղիդ մեջ, կամ էլ խաչակնքվում էիր, ու այն անմիջապես անհետանում էր, երբ միայն կոյուղու ջուրն էր գալիս ծորակից, կոկորդիցդ այն կուլ չէր գնում, ու փսխում էիր դուրս, երբ միայն աղբարկղի փաթեթն էր հայտնվում սեղանիդ, այն օգտագործում էիր բուն նպատակի համար, իսկ երբ այդ ամենը խառնվել էր, օրգանիզմդ չէր հասկանում ինչի դեմ ինչպես պաշտպանվի։ Քաղցկեղի բջիջների պես, երբ նրանք խաբում են իմունային համակարգը՝ ձևացնելով, որ յուրային են, իսկ իրականում, խառնվելով յուրայիններին, առանձին֊առանձին ոչնչացնում են դիմադրության օջախները։ Եթե օրգանիզմը սկզբից հասկանար, որ դրանք քաղցկեղի բջիջներ են, ապա այն անմիջապես կոչնչացներ, սակայն նրանք, խառնվելով յուրայինների հետ, այնքան են ամեն ինչ պղտորում, որ սկսում ես չտարբերել՝ ում դեմ պայքարել։ Իսկ վերջում սկսում ես ինքդ քեզ վրա կասկածել, թե մինչև պայքարելն էիր ավելի ախտահարված, թե պայքարից հետո, սակայն երկու դեպքում էլ օրգանիզմը դատապարտված է մահվան, եթե իհարկե չհասցնի բաժանել կոյուղու ջրերը խմելու ջրերից։

Ու հիմա եկել է մեծ ջրբաժանի ժամանակը...

ՍՊԱՆՎԱԾ ՊԱՐՍԿՈՒՀԻՆ ՈՒ ԱՆԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ՀԱՂԹԱՆԱԿԸ

Աղիքները մի կերպ պահած, որ հանկարծ փորից դուրս չթափվեն, նա վազում էր տուն՝ ռադիոյով լսելու նորությունը հաղթանակի մասին։ Գռիժան վերջնականապես պատռել էր նրա փորը, ու աղիքները ոչ մի կերպ չէին կարողանում տեղավորվել իրենց նախատեսված վայրում։ Էն մեմբրանն էլ մեղք չուներ, որ չէր կարողանում պահել ամբողջ ծանրությունը, ու խեղճ թաղանթը կարծես երբեք չէր էլ եղել։ Չաղությունն էլ իր հերթին էր ներսից ճնշում, սակայն ամենավտանգավորը էմոցիաներն էին, կապ չունի ուրախությունից փռթկալը, թե տխրությունից հեծկլտալը, միևնույն է, աղիքները առանց տարբերություն դնելու երկու դեպքում էլ ժայթքում էին դուրս, ու նա հազիվ էր կարողանում ձեռքերի աներևակայելի ճիգով պահել հրաբխի շիթը։ Իհարկե, նա կարող էր գնալ գռիժան վիրահատել, սակայն բժիշկները պահանջում էին վիրահատությունից հետո մեկամսյա անկողնային ռեժիմ, իսկ հեղափոխությունը պատրաստ չէր այդքան սպասել։ Հեղափոխությունից առաջ էլ աշխատանքի խնդիր կար, դրանից առաջ ֆինանսական, դրանից առաջ ընտանեկան ու էսպես տարիներով ձգվել ու եկել հասել էր հեղափոխության շեմին։

Օդանավակայանից առավոտ կանուխ վերադառնում էի տուն, ու դատարկ փողոցներում մեքենայիցս բացի հատուկենտ տաքսիներ էին երևում, այն էլ կիսաքուն կանգնած՝ մոլորված ալկաշներ գտնելու հույսով։ Եվ հանկարծ փողոցի կենտրոնում, ուղիղ կենտրոնում՝ ոչ աջ, ոչ ձախ, կանգնած էր սև գույնի մի փիսիկ՝ չէ՛, մի չքնաղ փիսիկ՝ մեղանչող աչքերով։ Երբևէ այդքան գեղեցիկ պատկեր չէի տեսել։ Դեմ առ դեմ, ես ու փիսիկը՝ մի երկու ամսական կլիներ, սակայն այնքան սեր կար նրա մեջ, որ անկարելի էր նկարագրել։ Չհապաղեցի, անմիջապես արգելակեցի ու գրկելով նրան տարա մայթեզրին դրեցի, որպեսզի հանկարծ ոչ մի մեքենա նրան չդիպչեր։ Նա կարծես ուրիշ բան էր ինձնից սպասում, սակայն ես, առաքելությունս լիարժեք ավարտված համարած, նստեցի մեքենան, որ հեռանամ, մեկ էլ էդ անտեր փիսոն սկսեց ինքնամոռաց վազել մեքենայիս հետևից։ Ինչքան արագ եմ գազը սեղմում, էնքան ավելի արագ է նա վազում ու շրխկ՝ խաչմերուկի վրա հանդիպակած մայթից մի բեռնատար նրան տրորեց։

Ճանապարհիս վրա էր դա, տանս ճանապարհի, ամեն օր մի տատիկ էր դռան դիմաց նստում ու սպասում ինչ֊որ մի բանի՝ հետո հասկացա՝ մահվան, բայց էդպես մի ութ տարի գործից տուն գալիս նրան տեսնում էի ու մի օր նրա նստած տեղում դագաղ տեսա, ու ճիշտն ասած մի փոքր ուրախացա, որ ճմռթված պառավս վերջապես հասավ իր սպասածին։ Էդպես մի օր, երկու օր, երեք օր, մեկ շաբաթ չհանդիպեցի նրան, մեկ էլ ութերորդ օրը որտեղից որտեղ պառավս ծլեց, սակայն մի փոքր ավելի ճմռթված, բայց նույն քրքրված փալասները հագին ու ճոճվող գավազանն էլ ձեռքին։ Պարզվեց մեկ շաբաթ առաջ դուստրն էր մեռել, ու իր սպասածը տան ճանապարհին հանդիպել էր աղջկան։ Դագաղի կափարիչն էլ մոռացել էին տան դիմաց ու խեղճին առանց կափարիչի թաղեցին ի ուրախություն թաղի բոմժերի, որ վառելափայտի համար գյուլլա էին տալիս։

Դագաղների փողոցի կատաֆալկա քշողն էլ թաղաման ժամանակ ավարյա էր տվել, ու փորը պատռված սկսել էր աջ ու ձախ վազել, փողոցի լեղապատառ ժողովրդին էլ թվացել էր, թե մեռելն է կենդանացել ու օգնություն է կանչում, իսկ վրա հասած շտապ օգնությունն էլ փոխանակ վիրավորին փրկեր, սկսել էր երեք օրվա մեռելին արհեստական շնչառություն տալ ու, պատկերացրեք, նա նույնիսկ մեկ անգամ շնչել էր։

Էդպես փորը կար տված ու գռիժան կախված, նա շարունակում էր կատաֆալկա քշելով հացի փող վաստակել, ու միաժամանակ մտածել հեղափոխության մասին։ Էնքան երկար սպասեց, որ մի օր ժողովուրդը փողոց դուրս եկավ ու քիչ էր մնում հաղթեր։ Սակայն, չէ, հաղթեց, բայց հաղթանակը չկարողացավ արձանագրել, բայց նույնիսկ չարձանագրված հաղթանակը բավարար էր երջանիկ լինելու համար։ Գոնե մի քանի ժամ մարդ իր կյանքում շնչել էր հաղթանակի օդը, այն նույն օդը, որ շտապ օգնության աշխատակիցները տվել էին երեք օրվա մեռելին ու նա շնչել էր։

Էդ օդը շնչել էր նաև կատաֆալկայի վարորդը, ով հաղթանակի գիշերը տուն մտնելով չէր էլ մտածում գռիժայի պայթելու մասին, որովհետև այն վաղուց պայթել էր։ Շնչել էին նաև հաղթանակի բոլոր մասնակիցները, միայն թե չգիտես ինչու, գետնին պառկած էր կանաչ աչքերով պարսկուհի, ու մի փոքրիկ տրորված փիսիկ, որոնց երկուսին մահվանից էլ շատ սպասում էր պառավս, ով էնքան սպասեց, որ նրանց փոխարեն եկավ հաղթանակը...

ՏԵՐՈՎԻՆ ՏԵՐՆ Ա ՏԱՐԵԼ, ԱՆՏԵՐԻՆ՝ ԶՈՄԲԻՆԵՐԸ

2012 թվականի հուլիսի չորսին, մայաների գուշակությամբ, գալու է աշխարհի վերջը, ու գերեզմանները բացվելու են, իսկ այնտեղից մեռելները դուրս են գալու զոմբիացած, ու մեծ կռիվ է լինելու մեռածների ու ողջերի միջև՝ մինչև ով ում վերջնականապես ոչնչացնելը։

Այս կռվում առավելությունն ի սկզբանե զոմբիներինն է, քանզի, սպանելով մեկ ողջի, նրանք ոչ միայն պակասեցնում են ողջերի բանակը, այլ նաև համալրում իրենց շարքերը, իսկ ողջերի դեպքում այդպես չէ. սպանված մի զոմբիով ընդամենը մեկով չեզոքացնում են վտանգը։

Սա էր մայաների կանխատեսումը մոտակա տարիների համար, ու եթե հանկարծ գուշակությունը կատարվեց, ես հաստատ քաշվեցի։

Ինչո՞ւ հենց 2012֊ին. երևի՝ որ համ մեր ժամանակներին շատ մոտ լինի, համ էլ հնարավորություն ունենանք պատրաստվելու ու հանկարծ «արխային» չընկնենք ու մեր բեռը թողնենք սերունդներին։ Իսկ ինչի՞ հենց հուլիսի չորսին. երևի մայաներն էլ մեզ պես սրանից հինգ հազար տարի առաջ հոլիվուդյան ֆիլմերով են դաստիարակվել, որտեղ ամեն ինչ սկսվում ու միաժամանակ ավարտվում է հուլիսի չորսին։

Սակայն կարող են, չէ՞, մայաներն էլ սխալվել, ու գուշակությունը մի երկու֊երեք տարի հետ ու առաջ ընկնի, իսկ էդ ժամանակ իսկականից քաշվեցի, քանի որ, բացի նրանից, որ նոր եմ իմացել էս բանի մասին, դա քիչ էր, հլը տունս էլ գտնվում է «Թոխմախ գյոլի» մոտակայքում, որն ամենամոտն է Թոխմախի գերեզմանոցին, որն էլ, ինչպես գիտեք, ամենամեծն է Հայաստանում։ Էնպես որ, իմ փրկվելու շանսերը հավասար են զրոյի, այն էլ՝ ի սկզբանե։

Բայց՝ չէ, հենց զոմբիները դուրս գան գերեզմաններից, կարող եմ մեքենաս նստել ու տնեցիքի հետ բարձրանալ Մասիվով Սևան, բայց ախր ընդեղ էլ ճամփեզրին Մասիվի գերեզմանոցն ա, ու հաստատ նրանց միջով չեմ անցնի։ Իսկ եթե փորձեմ Զեյթունով, էնտեղ էլ Զեյթունի գերեզմանոցն ա, Արտաշատի կողմերը փախչել փորձելու դեպքում ներքևում «Կարմիր բլուրի» մեռելները ճամփես կփակեն, իսկ Ապարանի կողմերի մասին ընդհանրապես կարելի ա մոռանալ, որովհետև ճանապարհին սպասելիս կլինեն Շահումյանի ու Դավիթաշենի գերեզմանոցներից ելածները...

Ես նոր հասկացա՝ էս բոլոր գերեզմանոցները նախապես սարքել են քաղաքի գլխավոր ճանապարհների վրա, որ Երևանից փախչելու հնարավորություն չլինի, ու ով այս քաղաքում հայտնվի, դատապարտված լինի զոմբիների համար կերակուր դառնալուն։

Եթե ինչ֊որ հրաշքով նույնիսկ ճեղքեմ Երևանի շրջափակումը, միևնույն է՝ Հայաստանից չեմ կարող հեռանալ, քանզի սահմաններից երկուսը փակ են, իսկ մյուս երկուսն էլ հսկվում են վրացի ու պարսիկ զոմբիների կողմից։

Կարող ա մինչ էդ թիվը Ռուսաստանին միանանք, ու, դառնալով ռուսական գուբերնիաներից մեկը, ռուսները գան ու մեզ փրկեն իրենց նոր հայտնագործած սարեր բարձրացող նավերով։ Համ ազգովի կփրկվենք, համ էլ ռուսին մինչև Հայաստան հասնելը ոչ մի զոմբի չի սպառնա, եթե սպառնա էլ՝ ռսի զոմբին որս ա, ոնց որ ռսի պառավը։ Բայց ախր նրանք էլ սարեր բարձրացող նավեր դեռ չեն ստեղծում, որ գիշերները մի փոքր հանգիստ քնենք։

Բա սենց դատապարտվածի պես նստենք ու սպասենք 2012֊ի՞ն, թե՞ փորձենք այլ ճանապարհներ գտնել։ Միգուցե հաճախ այցելեմ գերեզման ու փորձեմ ծանոթ մեռելների հետ լեզու գտնել, որ վերակենդանացման ժամին մեր տունը շրջանցեն, սակայն էս երկրում մեռելները հազարապատիկ անգամ շատ են ողջերից, ու ո՞ր մեկի հետ լեզու գտնեմ։ Սա էլ չեղավ, մնում ա մենք մեզ զոմբիի տեղ դնենք ու ապրենք, մինչև գա հատուցման ժամը։

Դե տենց էլ անում ենք էլի, էլ ինչի՞ս էր պետք էս անկապ վերլուծությունը կամ էլ հինգ հազար տարի առաջ մայաների գրածը։ Միևնույն է՝ մենք վաղուց արդեն էն վիճակում ենք, որ երբ էլ զոմբիները դուրս գան գերեզմանից, մենք կազմ ու պատրաստ կլինենք, քանզի գերեզմանից դուրս եկած զոմբիները երբ տեսնեն մեզ՝ իրական զոմբիներիս, էդ ժամանակ թող իրենք մտածեն՝ ով որտեղ փախնի ու պախկվի...

Էնպես որ, մենք մտածելու բան չունենք, կարանք արխային շարունակենք զոմբիացած ապրել. երևի հենց դա էլ մեր փրկության միակ գրավականն է...

ՎԵՐՋ

Առաքել Սեմիրջյան

Օրիոնի գոտի