Արմեն Հայաստանցի

ՄԱՅՐԵՆԻՔ. ԴՐՈՇ

վեպ. եռագրություն

Երևան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊32
ԳՄԴ 84Հ֊44

Արմեն, Հայաստանցի

Մայրենիք. Դրոշ։ [Վեպ։ Եռագրություն] / Ա. Հայաստանցի, խմբ.՝ Զ. Բոյաջյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի), շապիկի նկարը՝ Արման Գրիգորյանի, «Ազատությունը Ազատության հրապարակում».— Եր.։ Յավրուհրատ, 2015.— 139 էջ։

Հեղինակի «Մայրենիք» եռագրության առաջին վեպն է, որում Հայաստանի դրոշի խորհուրդը բացահայտվում է հրապարակախոսության և գեղարվեստական պատումի միահյուսմամբ:

ՀՏԴ 891.981֊32

eISBN 978֊9939֊0֊1376֊3

© Ա. Հայաստանցի, 2015

© Յավրուհրատ, 2015

Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը կամ պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքը նախատեսված է միայն անձնական օգտագործման համար։

Mommyland; Flag by Armen of Armenia

The first novel of the trilogy "Mommyland," where the symbolism of the Armenian flag is revealed by intertwining rhetoric and fictional portrayal.

Copyright © 2015 by Armen of Armenia

Copyright © 2015 by Yavruhrat Publishing

All rights reserved.

No part of this publication may be reproduced, or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without express written permission of the publisher.

This ebook is licensed for your personal enjoyment only.

Published by Yavruhrat

Դու կաս ու ինձ շունչ ես տալիս, իսկ ես չգիտեմ անգամ անունդ: Եթե դիմացինիդ հետ համակարծիք չես, բայց պատրաստ ես քեզ զոհել, որ նրա կարծիքն ազատորեն արտահայտվի, ուրեմն անունդ նվիրական է ինձ համար:

Բարև, ընթերցող, ես քեզ սպասում էի:

Ուզում եմ պարզ լինի ամեն տողս ու հստակ՝ սևով սպիտակին գրված, ինչպես մայր օրենքում. «Հայաստանի Հանրապետության դրոշը եռագույն է՝ կարմիր, կապույտ, նարնջագույն հորիզոնական հավասար շերտերով», բայց ես խառն եմ ի ծնե:

Ես հրապարակախոսությամբ լցոնված կինովեպ եմ՝ խառնածին արձակ ստեղծագործություն: Մտահղացվել եմ իբրև «Մայրենիք» եռագրության առաջնեկ: Ծնունդով հայաստանցի եմ, մորական կողմս սերում է ՀՀ Սահմանադրության առաջին գլխից:

Հայտնի է, որ 20֊րդ դարի վերջին տարածաշրջանի ժողովրդավարության կղզյակ համարվող նորանկախ Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը 21֊րդ դարի սկզբին կտրուկ շեղվեց իր բռնած ուղուց և շատ արագ վերածվեց գողապետության: Էս ընթացքում սահմանադրական բարեփոխման անվան տակ բռնաբարվեց տասնամյա մայր օրենքը, իսկ որ ամենացավալին է՝ հիմքից նենգափոխվեց դեմոկրատական Հայաստանի ողջ հղացքը: Ի դեպ, բռնաբարությունից յոթ ամիս անց ծնվեց Հայաստանի դրոշի օրենքը:

Մորս անձնագրի վրա գրված է՝ «ՀՀ Դրոշի օրենք», ներսում իր նկարն է ու 12 հոդված, որ անգիր եմ արել, քանի որ շատ եմ կապված նրա հետ: Հայրս օրենքով գող է ու շարժվում է չգրված օրենքներով, որոնցից մեկի համաձայն՝ «օրենքով գողը երբեք ոչ մի տող չպիտի գրի»: Նրա հետ անմիջական կապ չունեմ՝ հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ ես գիր եմ և այլ կերպ, քան գրավոր, չեմ կարող շփվել:

Ունեմ ճերմակ մի երազանք՝ լինել ինքնագիր: Մի գեղեցիկ օր, երբ վերնագրիս տակ կհավաքեմ 10 միլիոն անուն, երազանքս ինքնըստինքյան կիրականանա, ու ես կդառնամ ինքնաթիռ֊սիրավեպ: Կընթերցվեմ մի շնչով: Կներշնչեմ հույս, հավատ ու սեր: Չգրված օրենքով կսահմանեմ, որ ինձ կարդալը թույլատրվի միայն երկնքում, ասենք՝ օդանավում, իսկ օրինազանցներին օդային համբույրներ կուղարկեմ՝ իբրև միակ հնարավոր պատիժ:

Քառագլուխ եմ, ունեմ թևեր, որոնցով փորձում եմ թռչել տուն, ուր իմ մայրն է արթուն: Գլուխներս հաջորդաբար վերնագրված են՝ «Կարմիր», «Կապույտ», «Նարնջագույն», «Դրոշաձող»: Թևերս ոճավորված են ու տարբերվում են գրելաձևով: Մեկով ցուցադրվում եմ քեզ իբրև գեղարվեստական կինոնկար, մյուսով՝ «ՀՀ» նշանի տակ հետդ մտմտում նյութիս շուրջ, փորձում նորովի բացել գլխագիր հապավումս (օրինակ՝ հանրօգուտ հանրահաշիվ և կամ հանրամատչելի հրապարակախոսություն): Ունեմ կարճ նախաբան և մուտքի մակագրեր, որ կարդում ես.

ՄՈՒՏՔ_ի_ ՄԱԿ_ա_ԳՐԵՐ

«ՀայԱրձակ»֊ը
և
«Ինքնագիր»֊ը
ներկայացնում են

Ին. ՀԱՅ_ԵԼ_ու_ԱՌԱՋ

ՆԱՐԸ շպարվում է՝ օրհներգը շվշվացնելով:
Արհեստական թարթիչներ է դնում:
Եզրագծում է աչքը:
Կոպին փայլատակում է ՍԱՄԻ դերակատարի անունը:
Մթնանցում:

Կոպերին փայլուն ստվերաներկ է քսում, թարթիչներին՝ սևաներկ:
Մյուս աչքին առկայծում է ԱՆԴՈՅԻ դերակատարի անունը:
Մթնանցում:

Աչքունքը դրստեց:
Կիսախուփ կոպերին իր՝ Նարի դերակատարի անունն է:
Մթնանցում:

Կեղծամ դրեց:
Չարաճճի հայացք:
Բաց Ճակատին ՄԱՄԻ դերակատարի անունն է (ըհը՛, հայտնի դերասանուհի է):
Մթնանցում:

Այտին՝ կարմրաներկ: Մյուս այտն է դեմ տալիս, որ ապտակվի ԳԱԳՈՅԻ դերակատարի անունը:
Մթնանցում:

Շրթներկի պտույտ:
Շուրթերն է կարմրացնում:

ՆԱՐ (քթի տակ երգելով) — Գիշերները ես քուն չեղա, արտասուքով լվացի:

Բերանին երկտողվում է ԶԻՆԿՈՄԻ դերակատարի անունը:
Օդային համբույր:
Լուսանցում:

ՀՀ

Ես գնում եմ հետ՝ դեպի արձակ: Գնում եմ, քանի որ տարիներով մնում եմ թղթի վրա: Մնում եմ թղթի վրա, քանի որ ինձ նկարահանող չկա: Ուրեմն ինձ ոչինչ չի մնում, քան ինքս ինձ պատմել քեզ՝ իբրև մտքում տեսնելիք, ասելիք, անելիք, գալիք, ալիք, որ կարող է մոտեցնել ինձ երազանքիս իրականացմանը, եթե վերնագրիս տակ ինքնակամ թողնես անունդ:

Ին. ՄԻՋ_ԱՆՑՔ

Բարձրակրունկ կոշիկներ:
Նարը շորորալով քայլում է երկար, լուսավոր միջանցքով դեպի կաշեպատ, երկփեղկ դուռը:

Աջուձախից հայտնվում ու անհետանում են ստեղծագործական կազմի անդամների անունները համապատասխան գրություններով, թե ով ով է:
Հասնելով դռանը՝ շրջվում է:
Հեռանցում:
Միջանցքի մյուս ծայրին կանգնած են Սամը և Անդոն:
Դռան չխկոց:

Ամբողջ տարածքը գրաված, փակ, կաշեպատ դռներին գրվում է ֆիլմի վերնագիրը.

ԵՍ ՄՆՈՒՄ ԵՄ

Փողփողում է մուտքի վերջին մակագիրը՝ նվիրական մի անուն, գուցե նաև ազգանուն:

(անուն ազգանուն)

ԿԱՐՄԻՐ

ՀՀ

Ես մնում եմ օրենքի տառին հավատարիմ, ոգուն՝ դիմադրող:

Օրենքը սահմանում է. «Կարմիր գույնը խորհրդանշում է Հայկական բարձրավանդակը, հայ ժողովրդի մշտական պայքարը հարատևման, քրիստոնեական հավատքի, Հայաստանի անկախության և ազատության համար»:

Ժողովրդի համար կարմիրը յուր հողում թափված հայի արյունն է՝ չնայած օրենքում «հող» և «արյուն» բառերը չկան:

ՆԱՐԸ

Ով աչք ունի, իրեն կտեսնի, որովհետև կարմիրն աչք է ծակում:

«Աչքս չտեսներ»,— մտածեց մայրը, երբ տեսավ փոքրիկ տղայի հագին կարմիր շիֆոնի իր շրջազգեստը: «Նայիր ուղիղ աչքերիս. որ սուտ ասես՝ աչքերիդ մեջ կգրվի, դու գիտես, չէ՞. աչքը սրտի հայելին է, դե՛, սրտանց ասա, որ էլ չես անի»:

Երբ կրկին տեսավ շիֆոնի նույն չարաբաստիկ շորը տղայի հագին, աչքերի դեմը սևացավ: Էս անգամ՝ թարս չափալախ, լացուկոծ, պատռած շիֆոն: «Մեկ էլ տեսա՝ հորդ կասեմ աչքերդ կհանի, լսեցի՞ր, աչքե՛րդ կհանի»:

Հոր աչքին ինքը միշտ էլ ալաբուլա էր երևում, բայց վերջնականապես աչքից ընկավ, երբ հարևան բիձեն ծակվեց, թե քո տղեն մեր տնից դուրս չի գալիս, աղջիկ թոռներիս շորերն է հագնում, հետները խաղում, երգում ու պարում: «Աչքդ վրեն կպահես, չթողես էլ ղզիկություն անի»,— հրահանգեց հայրն ավագ որդուն ու թռավ խոպան:

Ախպերն ախպոր աչքին մոտիկ՝ սրտից հեռու: Աչքով ընկավ, որ փոքրն ինքնաշեն տիկնիկին օրոր է ասում, հիշեց հոր հրահանգը: «Աչքիս դու էլի ղզիկություն ես անում»,— ասեց ու աջ աչքի տակը կապտացրեց: Մեկը չբացված՝ մի պատճառ բռնեց, ձախ աչքի տակն էլ կապտացրեց: Զույգ աչքը՝ փակ, կյանքը՝ անշիֆոն, գնաց դպրոց:

Ու մի օր էլ առաջին սերը, որ դոշը բաց, պատուհանից կախ ծխում էր, իրեն աչքադրեց, կանչեց մոտը՝ սրճելու: Ինքը յոթ էր, սերը՝ տասնչորս տարեկան: Սերը ասավ՝ «սիրտդ բացիր»: Մատը տարավ, սիրտը ծակեց, մեծ աչք դուրս եկավ: Ու էդ օրվանից, փակ սրտից ելած իր բախտի աչքը մանկության քաղցր սուրճի մրուրից իրեն է նայում: Սերը՝ բեմադրիչ ու հանդիսական, քրոջ շորերն է իրեն հագցնում, ծափ է տալիս ու հրճվում, ինքը երգում է ու պարում: Բեմն աչքը մտավ ու էլ դուրս չեկավ, դարձավ իր կյանքի ամենակուլ կիրքն ու ամեն ինչ տակով արեց:

Դպրոցական բեմադրություն՝ իրադրության փոփոխություն: «Աչքաթող արի»,— մտածեց մայրը, երբ որդու դասղեկը խորհուրդ տվեց դպրոցը փոխել: Շանսատակ, լացուկոծ, ուռած աչքեր: Նոր դպրոցում էլ ոչ մի բեմ, ոչ մի խմբակ, միայն դասեր:

Դպրոցն ավարտեց, դիմեց բուհ: Ընդունելության քննություններից կտրվեց, բայց բեմից չիջավ: Հիմա, աչքերդ չորս արա, որովհետև երևանյան փակ ակումբում իր բեմելն է: Թո՛ւ, թո՛ւ, թո՛ւ, աչքով չտաս, շատ է սազում երկար փեշով կարմիր շորը: Ինքն ինքնամոռաց երգում է.

«Ինձ մի տանջիր հենց այնպես,
Հայացքով քո հմայիչ,
Խորությամբ քո աչերի,
Ինձ մի տանջիր, մի գերիր:

Այլ աչեր կան իմ սրտում,
Գիշերների նման սև,
Գիշերների նման մութ,
Այլ աչեր կան իմ սրտում:

Ջինջ լազուրում աչերիդ,
Մի տենչա ինձ փայփայել,
Մի տենչա քո թևերով,
Ինձ կաշկանդել ու պահել»:

«Աչքիս թոզ էր փչում»,— մտածեց մեծ ախպերը, երբ թաղի տղերքը նրա աչքը կոխեցին համացանցում հայտնված, գիշերային թռչնակի տեսքով փոքրի լուսանկարները: Ախպոր աչքը թռավ ճակատին, դանակն առավ՝ սպանի: Մերը չթողեց. մեծի պատիվը պահեց, փոքրին տնից վտարեց: «Աչքդ դուրս գար, անունդ դուրս չգար: Աչքիցս կորի, աչքիս չերևաս, բնության սխալն ես, պիտի աղջիկ ծնված լինեիր: Անձնագիր ունես՝ չափահաս մարդ ես, գնա աչքդ ուր կկտրի»,— ասավ՝ աչքը սառեց հեռացող բալի հետևից:

Աղջկա շորով տղեն ուր էլ գնա, ցերեկային գործ չի ճարի: Հատակն էլ իր բեմն ունի, աչքի ընկնելու ուրիշ ձև չունի: Գիշերային կյանքն աչքերը բացեց: Դու մի աչքով իրեն մի նայիր. ցերեկները՝ ամաչկոտ տղա, գիշերները՝ աչքաբաց աղջիկ. տանողի աչքի լույսն է, չուզողի աչքի փուշը:

Գիշերն իր վրա հազար ու մի աչք կա: Աչքի ուլունք է կախում, որ աչքով չտան, ի՞նչ իմանաս՝ ով չար աչքով կնայի. մեկի աչքը ծակ, մեկի աչքը դուրս, մեկի աչքը շոռ, մյուսի աչքը սուր, անցնում են դառնում, աչքերով ուտում աղջկա շոր հագած տղուն:

Քանի անգամ աչքի առաջ բռնել ծեծել են իր նմաններին, աչքը տեսածից վախեցել է, բայց ճար չունի. երգելով տուն չես վարձի, թող սիրտը դող լինի, բայց ջեբը փող լինի:

Մարդու գլխին բարի աչքով նրան նայող միշտ մեկը կա, իսկ իր կողքին երկուսը կան՝ Անդոն՝ հին թաղի միակ տղեն, որ իրեն ձեռքով բարև է տալիս, մեկ էլ՝ Սամը՝ նոր դպրոցի դասարանցին, որ իր համար աչք նկարեց: Հիմա զույգ աչք կա իր կյանքում. մեկը՝ գունավոր կավճանկար՝ ննջարանի պատին պատկերված հսկա մի աչք, որի երկար թարթիչներից վեր սավառնող թռչներամը ձգվում է մինչև առաստաղ, մյուսը՝ հետահայաց հեռանկար, որ մանկության քաղցր սուրճի մրուրի մեջ բացված սրտից իրեն է նայում:

Ցերեկները քնի մեջ տեսնում է հոր բթերը, որ ճզմում են կոպերն ու աչքերը ճտտոցով տրաքացնում: Վեր է թռչում, փաթաթվում շիֆոնով, ու կտորի հետ շփվելուց մաշկը փշաքաղվում է, մինչև վերջին աղվամազը բիզ֊բիզ է լինում, հետո ամբողջ մարմնով հաճելի դող է անցնում, ու միլիոնավոր անտեսանելի մրջյունները վազվզում են վրայով:

Ով աչք ունի՝ իրեն կտեսնի, քանի դեռ կան արյան չորս կարգ ու մենակ մի գույն՝ կարմիրը: Ինքն ուզում է հաշտեցման սպիտակ դրոշ ծածանել մորը, հորը, ախպորը, թաղի տղերքին, երկրին, որին թարմ արյուն է պետք, բայց որ գնա արյուն հանձնելու՝ չեն վերցնի: Իր երկիրը չի ընդունում աղջկա շորով տղու արյունը, իր նմանի հետ աչքով աչք չունի: Կարգերն են էդպես. սևերն են իշխում, իսկ ինքը վառ է՝ աչք ծակող կարմիր: Ինքը սևերի աչքի գրողն է: Բա՜, քուր ջան, գիշերները քուն չեղար, աչք քոռացրիր, եռագույն դրոշ գործեցիր՝ միագույն պատանք դառավ: Ինչ էլ խմես՝ ժավել չես լացի, ամբողջ գիշեր արտասուքով լվացք կանես, կարմիրը չի գունաթափվի: Ինքը գիտի, որ սպիտակ դրոշով հաղթել չի լինի, աչքաչափով սահման պահել չի լինի, մուշտարու աչքով բանակին նայել չի լինի, բայց կամավոր չի ծառայի, քանի դեռ կարգը չի փոխվել, ու չի փոխել համազգային վերաբերմունքն իր նկատմամբ:

Դրվագում օգտագործված 69 աչքից ոչ մեկը չի տուժել:

ՀՀ

Հայկական բարձրավանդակը հայերի բնօրրանն է, Հայաստանը՝ հայերի երկիրը:

Բարձրավանդակը մոտ 400 հզ. կմ² է, որի շուրջ 42 հզ. կմ²֊ին զբաղեցնում են հայկական երկու հանրապետություն՝ մեկը միջազգայնորեն ճանաչված, որ Հայաստանն է, մյուսը՝ դեռևս չճանաչված, որ Լեռնային Ղարաբաղն է: Ուրեմն, դրոշի խորհուրդը ներառում է Հայաստանի առկա սահմանները տասնապատիկ անգամ գերազանցող տարածք (ՀՀ Դրոշի օրենքը գրեթե բառացիորեն կրկնող ԼՂՀ տարբերակում Հայկական բարձրավանդակը չի հիշատակվում):

Հարց է ծագում. ո՞րն է հայերի երկիրը, եթե սահմանի երկու կողմում էլ հայկական հող է:

«Հայկական տարածքը» լղոզվում է «պետական սահման» և «հայկական հողեր» հասկացությունների անհամաչափությունից: Էս իրողությունը բացում է առաջ նայողի ազգային ինքնաճանաչողության մտահորիզոնը, իսկ հետադեմի առաջ փակում ապագայի հեռանկարը, կորուսյալ դրախտի վերածում պետական սահմաններից անդին մնացած լեռնաշխարհի մեծագույն մասը, իսկ որ ամենացավալին է՝ եղածն աչքին դարձնում մի բուռ հող:

Ժողովրդավարական Հայաստանը հայկական երկիր է, բայց, ըստ սահմանման, իր քաղաքացիների երկիրն է, ուրեմն նաև էն բոլոր չինացիների, ովքեր կուզեն ապրել և լինել քաղաքացին մի հանրապետության, որի պետական լեզուն հայերենն է, մշակույթը՝ հայկական, պատմությունը՝ հայոց, որի սահմաններն իրենք պատրաստ են պահել զենքով: Նրանք կկոչվեն հայաչին, ինչպես հայերի ճնշող մեծամասնությունն է ֆրանսահայ, տաճկահայ, պարսկահայ, ռուսահայ, արգենտինահայ և այլն, ու որ ամենակարևորն է՝ կլինեն հայաստանցի:

Մայր օրենքում պարզ ու հստակ՝ սևով սպիտակին գրված է. «Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին»: Հայաստանում իշխանությունը պատկանում է ոչ թե էթնոսին, այլ դեմոսին, ոչ թե հայությանը, այլ հայաստանցիներին:

Ին. ԶԻՆԿՈՄ_ի_ՍԱՐ_ի_ԱՏՈՒՄ

Ընդարձակ, լուսավոր աշխատասենյակ: Պատին՝ զինանշան ու դրոշ, որոնց կողքին՝ Սպարապետ Վազգենի լուսանկարն է:

Սեղանի գլխին նստած է փոխգնդապետի համազգեստով Զինկոմը, աջից՝ սպիտակ խալաթով մեկը (այսուհետ՝ Բժիշկ): Սենյակում ևս մի քանի աշխատակից կան, որոնցից աչքի է ընկնում քաղաքացիական հագուստով մի կին (այսուհետ՝ Կին):

Սպարապետի ժպտացող նկարը կախված է Զինկոմի գլխավերևում:

ԿԻՆ (ցածրաձայն) — Պահո՜, հասանք՝ իջեք:
ՆԱՐ (կաշկանդված) — Բարև ձեզ:

Բարևն առնող չկա:
Բժիշկն աչքունքով հասկացնում է Նարին, որ մոտենա սեղանին:
Կրունկի կտկտոց:
Զինկոմը ոտքից գլուխ չափում է նրան:

ԲԺԻՇԿ — Ադամյան Նարեկն է, էն որ կանչել էիք, «8֊ի բ»1֊ով ազատվողներից:
ԶԻՆԿՈՄ — Տես, է՜, ա՜յ քեզ «8֊ի բ» ... Նստի, լեզուս չի պտտվում ասեմ՝ Նարեկ: Քեզ Նարինե ավելի կսազեր, հը՞:

Անզուսպ փռթկոցներ:

ՆԱՐ — Ոչինչ, ինձ կանգնած հարմար է:
ԶԻՆԿՈՄ — Աթոռը քաշի, վեր ընկի (խիստ տոնով): Էս ի՞նչ տեսքով ես ներկայացել, հը՞:
ՆԱՐ (նստելիս կեսկատակ) — Ծառայողական համազգեստով, պարոն փոխգնդապետ:

Զսպված փռթկոցներ:

ԶԻՆԿՈՄ — Հը՜մ, «պարոն փոխգնդապետը» վատ չի, գոնե զինվորական աստիճաններն իրարից տարբերում ես, բայց «ծառայողական համազգեստ»՝ այ, էդ մեկը պիտի չասեիր: Բա համազգեստդ պատվով ե՞ս կրում: Ես (ուսադիրներին տմբտմբացնելով) զինվորական երդում եմ տվել, որ ծառայում եմ հայրենիքիս, ինքը (Բժիշկին մատնացույց անելով)՝ Հիպոկրատի, իսկ դո՞ւ... ի՞նչ երդում ես տվել, ո՞ւմ ես ծառայում, հը՞:

Նարը գլուխը կախում է:
Զինկոմը տեղից ելնում, խոսելով անշտապ գնում, կանգնում է նրա գլխավերևում:

(Խիստ տոնով) Կխոսես, երբ թույլ կտամ: Հարց կտամ՝ կպատասխանես առանց լեզվիդ տալու: (Դադար): Դու օրը ցերեկով էս տեսքով ե՞ս տնից դուրս գալիս:

Նարը գլուխը բացասաբար տարուբերում է:

Չէ՜: Լա՜վ գիտես, որ տուն հետ չես հասնի, փողոցում կտան կսատկացնեն:

Ձախ ձեռքը դնում է Նարի ուսին, որ թեթևակի ցնցվում է:

Իսկ քեզ ո՞վ սովորեցրեց, որ էս տեսքով կարող ես անարգել մտնել պետական հիմնարկ, հը՞ (թարս հայացքը Բժշկի կողմ): Էն էլ ի՜նչ հիմնարկ՝ զինկոմիսարիատ: Դու դպրոցում զինպատրաստություն չե՞ս անցել, քեզ ասող չի՞ եղել, որ էս շենքից է սկսվում բանակը, պետությունը:

Նարը փորձում է գլուխը շրջել դեպի Զինկոմը, բայց կատարին թարս չափալախ է ստանում, որից կեղծամը տեղաշարժվում է:

(Հրամայաբար գոռալով): Զգա՛ստ: Անշա՛րժ:

Նարը հնազանդվում է հրամանին, տեղում չորանում:
Զինկոմն առանց ձախ ձեռքն ուսից վերցնելու, աջ ձեռքի երկու մատով կեղծամը պոկում է նրա գլխից ու օդում ճոճում:

Ես միամիտ չեմ, հասկանում եմ, աշխարհի ոչ մի երկրում բանակում ծառայելու համար իրար չեն կոտորում, բայց չափ կա: (Կեղծամը շպրտելով սեղանին): Մեզ մոտ, ով իր երեխին բանակից ազատեց, դարձավ շնորհքով մարդ: Դա ցավալի է, բայց փաստ: Էս վերաբերմունքը ժողովրդի միջից մենք իրար հետ, բոլորս միասին պիտի վերացնենք: Հիմա, դուք լավություն արի՞ք, բանակին օգո՞ւտ տվիք, թե՞ վնաս՝ էս «8֊ի բ»֊ով ազատվելը մեջտեղ գցեցիք: Մտածեցի՞ք էս երկրի մասին: Մտածեցի՞ք էս բանակի մասին: Էս եղավ շնո՞րհք: Վաղը, որ ամբողջ զորակոչս կնկա շորերով գա էստեղ շարվի, ո՞վ պիտի մեր սահմանը պահի, հը՞ (ցավացնելու աստիճան ուժեղ սեղմելով Նարի ուսը). այ, հիմա ասա, նոր լեզվիդ էիր տալիս... Քեզ հարց տրվեց. էս քածի շորերը հագել, եկել ես էստեղ, որ ի՞նչ անես:

ՆԱՐ (դողացող, հազիվ լսելի ձայնով) — Դուք եք կանչել:
ԶԻՆԿՈՄ — Ե՞ս: Ես կանչել եմ զինակոչիկ Նարեկ Ադամյանին, հիմա կպարզենք, դու Նարեկն ես, թե նրա զույգ քույրիկ Նարինեն:

Զինկոմը դեռ խոսքը բերանին աջ ձեռքը վզի բացվածքով իջեցնում է Նարի շորի տակ, ձգում նույն տեղով հանում է բարձիկներով կրծկալն ու քաշում վեր:
Նարն ատամները սեղմել է, շուրթերն ու մարմինը դողում են:
Զինկոմը շարունակում է քաշել կրծկալը, որն արդեն հասել է կրողի աչքունքին: Մատներն ավելի ու ավելի են մխրճվում ուսի մեջ:
Նարը ծռմռվելով առաջ է գալիս, աջ ձեռքն արագ տանում մեջքին, շորի տակից շոշափելով արձակում է կրծկալը, որի կանթերը ճտտոցով դուրս են թռչում վզի բացվածքով ու կախվում իր քթի առաջ:

ԿԻՆ (հազիվ լսելի) — Յախք:

Նարը գլխահակ անշարժացել է աթոռին: Շունչը տեղն է գալիս, դողն անցնում է:
Զինկոմը կրծկալը շպրտում է կեղծամի վրա, դանդաղաքայլ հետ է գնում, զբաղեցնում իր տեղը, հոգոց է հանում, ձեռքերը՝ խաչված մատներով, դնում ծոծրակին, գլուխը քիչ բարձր, հայացքը՝ առաստաղին, սկսում է մենախոսել:

ԶԻՆԿՈՄ — Հը՜մ, դու տես, է՝ ի՜նչ էինք, ի՜նչ դառանք... Էս հողի վրա կբնավորվեր ճարահատ, բայց զարմանալի պինդ ու աշխատասեր մի ժողովուրդ: Էս հողը, հա՛, մարդու չնման՝ մարդու չհավան կնկա նման ուզվորին չէր տրվի: Սա բազմակողմանիորեն ու հանգամանալի մի լա՛վ պիտի մշակվեր: Աշխարհն էլ առա՜տ, ընտրության հնարավորությունը մեծ, ո՞վ գլուխ կդներ էդ սև տրճեի հետ:

Ձեռքերն իջեցնում ու կրծքին ծալած՝ շարունակում է խոսել՝ թեքված Կնոջ կողմը, որ գլխով պարբերաբար համաձայնվում է՝ դեմքին անթաքույց հիացմունք:

Զարմանալի պինդ ու համբերատար տղամարդկանց ցեղ էր պետք, որ սեփական ճակատագրի հետ քյալլա տալով էդ սև տրճեից բազմաբեղուն ծննդկան շիներ ու որ իրենց նման պինդ ու հաստատուն սերունդներ տային աշխարհին: (Շրջվելով դեպի Նարը)։ Էդ ենք մենք, էդ ցեղի սերունդն ենք մենք, իսկ դուք ո՞վ եք, որտեղի՞ց հայտնվեցիք, ո՞ր մութ ծակից դուրս եկաք, էս ի՞նչ վարակ էր եկավ կպավ մեզ...

Առաջ է գալիս, ձեռքերը դնում սեղանին, հանգիստ տոնով դիմում է Նարին:

Դու հեր ունե՞ս: Ասա, թույլ եմ տալիս, հարցիս պատասխանի. դու հեր ունե՞ս:

ՆԱՐ (ասես քնից ելնելով, գլխահակ) — Հա, բա ոնց:
ԿԻՆ (մեջ ընկնելով) — Թոբաթե:
ԶԻՆԿՈՄ — Հը՜մ... Ժամանակին մի երկու հայրական ապտակ կերած լինեիր, հիմա էս օրի չէիր լինի: Էն ո՞նց էր Ջիվանին ասել (խաղացկուն հայացքը դեպի Կինը). «ապտակով սնված տղեն...»
ԿԻՆ (երգեցիկ) — «... առանց աստիճան չի լինի»:
ԶԻՆԿՈՄ — Այ, ապրես դու, հա՛. հենց էդ:
ՆԱՐ (քթի տակ) — Հայրական ապտակով չեմ սնվել, բայց լիքը եղբայրական քացի եմ կերել: (Զինկոմին): Էդ Ջիվանի չի, կույր գուսան Շիրինի երգն է:

Կարկամում է, խոր շունչ քաշում և սկսում է երգել՝ ցածրից ձայնը հետզհետե բարձրացնելով: Կատարում է մաքուր, ճիշտ տոնայնությամբ, շատ ազդեցիկ:

Այգեպան, ի՞նչ ես անում, շամբը բուրաստան չի լինիլ,
Օձը որքան գեղեցիկ ըլնի՝ սիրական չի լինիլ,
Կատըվին ուտացընես օրը հազար նազ ու նամաթ,
Տիրասեր և բարեսիրտ, հայտ է, իբր շուն չի լինիլ:

Երգելով տեղից ելնում, տոնայնությունը փոխում, երկրորդ տունը երգում է բարձր, զիլ ձայնով:

Ագռավին շուշի միջում պահես շաքար ու նաբաթով,
Վատաբախտ բյուլբյուլի պես վարդի սիրաբան չի լինիլ.
Մանկական ուսումն ունի քոռ կոպեկի արժողություն,
Աքացի կերած տղեն աստիճանից վայր կընկնի2:

Անհարմար լռություն:
Զինկոմի հայացքը թափառում է ներկաների վրայով, թռչում վեր, առաստաղից իջնում Նարի վրա, մի վերջին անգամ ոտքից գլուխ չափում է նրան՝ դեմքին զարմանք ու խղճահարություն:

ԶԻՆԿՈՄ (կիսահրամայական) — Ռադ էղի...

Նարը ձեռքը մեկնում է հավաքելու սեղանից իր իրերը:

(Խիստ, հրամայական): Թո՛ղնել:

Նարը բնազդաբար, վախեցած հետ է քաշվում:

Ազատ ես:

Կեղծամն ու կրծկալը սեղանին են՝ իրար վրա շպրտված:
Տեղաշարժվող աթոռի ձայնին հաջորդում է կրունկների կտկտոցը:
Դռան չխկոց:
Սպարապետը ժպտում է:
Մթնանցում:

ՀՀ

Ենթադրենք, վաղն առավոտ աշխարհի բոլոր հայերն արթնանում են իրենց բնօրրանում և հայտնաբերում, որ Հայաստանի սահմանները եզրագծում են ամբողջ Հայկական բարձրավանդակը: Հարց է ծագում. ո՞ւր են չքվելու էսօրվա դրությամբ 358 հզ կմ² վրա ապրող բազմաթիվ ժողովուրդները, ասենք, հեռու չգնանք՝ քրդերը, որ հայերից թվով շատ են: Հայաստանում հայերը մի գիշերվա մեջ կդառնան էթնիկ փոքրամասնություն, ինչպես առաջին հանրապետության տարիներին, և կարթնանան բազմազգ Հայաստանում:

— Ոչինչ, ժամանակի ընթացքում կուծացվեն,— հույս կհայտնեն հայապահպանության մոլի երկրպագուները: Բնականորեն դա տեղի կունենա միայն համատարած խառնամուսնությունների դեպքում: Էթնիկ ազգայնականին դուր չի գա «զտարյուն» քրիստոնյա հայի մահմեդական քրդի հետ խառնվելու միտքը: Վերջ ի վերջո, կարելի է թույլ չտալ, որ նրանք զարգանան, պահել նրանց գյուղական համայնքներում. թող ոչխար արածեցնեն: Հայերը կլինեն տիտղոսային ազգ, իսկ մնացածը՝ երկրորդ կարգի: Էթնիկ ազգայնականը մի կերպ կարող է պատկերացնել բազմազգ Հայաստան, բայց նաև ժողովրդավարական՝ երբե՛ք, այլապես մեծամասնությունը՝ անկախ ազգային պատկանելիությունից, կձևավորի իշխանություն, և վաղ թե ուշ, ինչպես երեկվա ստրուկ աֆրոամերիկացին 21֊րդ դարի սկզբին դարձավ ԱՄՆ նախագահ, հայկական լեռնաշխարհով մեկ փռված Հայաստանը կարող է ունենալ ծագումով թուրք նախագահ, և էդ կետում «ետ տվեք մեր հողերը» գոռացողը կաթվածահար կլինի:

Մյուս տարբերակը՝ «Հայաստանը՝ միայն հայերի երկիր», կենթադրի առնվազն էթնիկ զտումներ, ինչպես ստեղծվեց ներկայիս Թուրքիան, որտեղ կոտորվեց և արտաքսվեց թուրքահպատակ հայերի ճնշող մեծամասնությունը, և ինչպես ստեղծվեց Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը, որտեղից արտաքսվեց ամբողջ ադրբեջանցի բնակչությունը, ի պատիվ հայերի՝ առանց արյունալի ջարդերի ու մեծաթիվ զոհերի:

Ո՞րն է էթնիկ ազգայնականության երազած Հայաստանը: Արյան կանչով կամ գենետիկ հիշողությամբ՝ իր հավաքականությունը վերագտած հայ ժողովուրդը միավորում է կորցրած հողերն ու ապրում Սրբազան Հայաստանում: Ինչո՞ւ սրբազան: Հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ մարդկությունը եթե չի ծագել, գոնե վերածնվել է Հայկական բարձրավանդակում, երբ Նոյն իջավ Արարատ բիբլիական սարից: Էս հղացքը կարճ կարող ենք անվանել «Հող և արյուն», իսկ ենթադրվող հայրենիքը՝ Սրբազան Հայաստան:

Ին. ԲԱՐԴԵԼաՎ_ԷԼԻ

Վառվում են երևանյան ընդհատակյա բար֊ակումբի բեմի լույսերը:
Խոսակցության աղմուկին ու բաժակների զրնգոցին խառնվում է հատուկենտ ծափերի ձայնը:
Նարը սկսում է կատարել «Մայրիկ» երգը:
Կրկներգին արցունքի կաթիլները գլորվում ու լղոզում են աչքերի սևաներկը:
Կանգնակի վերևում նեոնային լույսերով գրված է «De’LavEli»:
Խաժակ բարմենը (այսուհետ՝ Խաժակ) հմայված ունկնդրում է:
Գրության տակ խմբված, վառվռուն հագուկապով երեք հաստլիկ (այսուհետ՝ Երեք հաստլիկ), համընթաց ճոճվելով, ձայնակցում են:
Կանգնակին հենված ճաղատ կինը (այսուհետ՝ Ճաղատ) հայացք սևեռել է դիմացի բաժակին:
Սամը և Անդոն նստած են հեռվում՝ անկյունի սեղանին:
Այցելուները շատ չեն, բայց երգն ավարտվելուն պես սրահը պայթում է ծափերից, ողջույնի սուլոցներից ու հիացական ճիչերից:
Նարն օդային համբույրներ է ուղարկում աջուձախ, ծափերի ուղեկցությամբ իջնում է բեմից, մոտենում, նստում ընկերների հետ:

ՆԱՐ — Ո՞նց էր:
ԱՆԴՈ — Մակարդակ:
ՍԱՄ — Մի բան ասեմ՝ մենակ չղժաս:
ՆԱՐ — Ասա, արևս:
ՍԱՄ — Քել փող հավաքենք, քեզ ձայնագրենք...
ՆԱՐ — Հա, բա ո՜նց, պատերի տակից...

Նարը ձեռքով կանչում է գանգրահեր մատուցողին (այսուհետ՝ Խուճուճ):

ՍԱՄ — Ասի՝ չղժաս, չէ՞:

Նարն ափով բերանը փակում է:

Ուրեմն քեզ ձայնագրում ենք, գցում Youtube: Սկզբում չես երևա, այսինքն՝ կերևաս, բայց դեմքդ չի երևա. Միստր X֊ի տիպի: Դու էլ կլինես Միսիս Y֊ը: Քոնը հակառակը կանենք. երեսդ կփակենք, մենակ աչքերդ բաց կթողենք՝ սիրուն քսած, դնովի թարթիչներով: Երգերդ հիթ կդառնան, մեկն էլ՝ մեգա֊հիթ, ո՜ւ... ալե՜ հո՛պ, կտրաքացնես էս տուֆտա տեղական աստղիկներին:

Սամը գարեջրի կիսատ շիշը մի շնչով դատարկում է՝ թողնելով մի կում:

ՆԱՐ — Վայ, Սամ, աչքիս քեզ բացել ա: (Խուճուճին) Ջիգ, էս սեղանին համաշխարհային աստղ ա ծնվում, խմելու բան բեր՝ նշենք:
ԽՈՒՃՈՒՃ — Շոմպայն կուզե՞ք:

Նարը հարցական նայում է տղաներին: Երկուսն էլ բացասական նշան են անում:

ՆԱՐ — Լավ, ուրեմն ինձ բերում ես «Մոխիտո», կասես սառույցը փշրի:
ՍԱՄ (շիշը ցույց տալով) — Նույնից:
ՆԱՐ — Պարոն առողջ կենսակերպին էլ...
ՆԱՐՆ ու ՍԱՄԸ (միաձայն) — Նարնջի հյութ՝ երկու հատիկ սառույցով:
ԱՆԴՈ — Սարսաղներ:

Խուճուճը հեռանում է:

ՍԱՄ (կրկին ոգևորվելով) — Լուրջ: Դու չես երևա, ազգս կսիրահարվի ձենիդ, քաղաքը քեզ կլսի, ամեն տեղ քո երգերը կմիացնեն՝ տաքսիներում, կաֆեներում, տներում, կլուբներում: Ես էլ կնկարեմ: Պատկերացրու՝ դուրս ես գալիս փողոց, շենքերի պատերին, անցումների տակ, տո՛ հենց փողոցի մեջտեղը, ուր նայում ես՝ քո աչքերն են, հիթերիդ բառերը, տակն էլ շշած՝ Միսիս Y:
ԱՆԴՈ (կլանված) — Հետո՞:
ՍԱՄ — Հետո՝ մեկ էլ ալե՜ հո՛պ, Ազգային երաժշտական մրցանակաբաշխությանը Միսիս Y֊ը ճանաչվում է տարվա բացահայտում, չէ, ավելի թո՜ւյն՝ տարվա երգչուհի:

Նարը երեխու պես ծափ է տալիս:

Ուղիղ եթեր, բարձրանում ես բեմ, դեմքդ բացում, ու ազգս տենում ա, որ տարվա երգչուհին տղա ա... Էլ ի՜նչ, արդեն մեծից փոքր գժվում են քո համար: Youtube֊ում դիտումներդ 10 միլիոնից անցել են, միջազգային ճանաչում ունես, ազգիս պարծանքն ես: Ջո՞կ: Լա՞վ եմ մտածել:

Սամն ինքնագոհ ժպտում է ու շիշը վերջին կումով դատարկում:
Սեղանին դատարկ «Կիլիկիա»֊ի շիշ:
Կտրանցում:

Էքս. ՄՈՒՏՔ_ի_ՄՈՏ

Ամառային գիշեր:
Բարձրահարկ շենք Երևանի արվարձանում:
Մուտքի մոտ կանգնած մեքենայի ազդանշանը տարածվում է բակով մեկ:
Գագոյի գլուխն անշարժացել է ղեկին:
Շենքի կիսաբաց լուսամուտներից լսվում են բողոքի անորոշ ձայներ:
Գագոն գլուխը բարձրացնում է, ազդանշանը կտրվում է:
Նա համբուրում է դիմապակու հայելուց կախված սրբապատկերներով թզբեհի ծայրի խաչը, ապա գործարկում շարժիչը:
Կտրանցում:

Ին. ԲԱՐԴԵԼաՎ_ԷԼԻ

Բարետես, սլացիկ, բայց տափակ կազմվածքով մի կին (այսուհետ՝ Անկոնք) մտնում է «De’LavEli»:
Հաստլիկներից մեկը զարմանքից բացված բերանը ափով փակում է, սկսում քչքչալ մյուս երկուսի հետ:
Մատուցվում են պատվիրված ըմպելիքները:

ՆԱՐ (ինքն իրեն ճմկտելով) — Թո՛ւ, թո՛ւ, թո՛ւ, բանակից էլ պրծանք:

Նարը համբուրում է վզից կախ աչքի ուլունքը:

Չեք պատկերացնի, որ ասեց՝ ազատ ես, սրտիցս մի հատ էսքան քար ընկավ (չափը ցույց տալով):

ՍԱՄ — Ազատվելուդ կենացը:

Չխկացնում են բաժակ ու շիշ:

ՆԱՐ — Տարոսը քեզ, արևս:
ՍԱՄ — Թարգի...
ՆԱՐ — Ի՞նչը թարգի: Վա՜յ, Սամ, ոնց եմ տրաքվում քո էդ թարսվող խասիաթից: Կոտոշներդ որ տնկում ես, թող ու փախի, աշխարհն էլ շուռ գա, քո ասածն ես քշում: Յանի գնում ես՝ ի՞նչ անես, երկու տարի անտեղի կորցնես: Ուրիշները ձև չունեն՝ գնում են, ով ազատվելու ձև ունի՝ բոլորն էլ ազատվում են: Մարդիկ վիզ են դնում, փող են խաղացնում, ծանոթ խառնում, քոնը՝ ձրի, գնում, բժիշկին քաշում ես մի յան, ասում ես՝ ես տղաների եմ սիրում, ու վերջ՝ ազատ ես: Յանի իմ մեջքին ծծե՞ր աճեցին, թե՞ գլխիս՝ պոզեր:
ՍԱՄ — Նար, թարգի, էլի ... իմ համար հավայի չի: Հեսա Անդոյի մեջքին ծծեր են աճե՞լ, թե՞ գլխին՝ պոզեր:
ՆԱՐ — Յանի Անդոյի հետ ինչի՞ ես համեմատվում, մի հատ իրա ջան֊ջանդակին նայի ու քեզ նայի: Կարող ա Անդոն էլ ձև ունենար, ինքն էլ չգնար: Ասա, էլի, Անդո, բանկիր տղա ես, մի քիչ վարկով խելք տուր էս երեխին, տոկոսներն՝ իմ վրա:

Անդոն սառույցը թքում է բաժակի մեջ:
Կտրանցում:

Էքս. ԽԱՉ_ՄԵՐ_ու_ԿԻՆ

Գագոն խաչմերուկում սպասում է լուսարձակի կանաչելուն:
Երեք պատանի՝ երկու տղա ու մի աղջիկ, իրար ձեռք բռնած, անվաչմուշկներով սլանում են մեքենայի դիմացով: Պատանիներից մեկը սևահեր է ու թուխ մաշկով (այսուհետ՝ Սևուկ), մյուսը շեկ ու սպիտակամաշկ (այսուհետ՝ Շեկլիկ): Աղջիկը, որ նրանց մեջտեղում է, մինչև գոտկատեղ հասնող հաստ ծամ ունի (այսուհետ՝ Ծամիկ):
Գագոն գլուխը հանում ու ատամների արանքից բարակ շիթով թքում է նրանց հետևից:
Սևուկը չի նկատում, Շեկլիկը չնկատելու է տալիս, Ծամիկը շրջվում ու լեզու է հանում:
Գագոն նայում է հայելում իր աչքերի մեջ, մատը թքոտում, ունքը դզում:
Մեքենան կտրուկ սլանում է առաջ:

ԼՈՒԾԱՆՑՈՒՄ.
Լարված դեմքով Գագոյի գիշերների նման սև աչքերից դեպի ծիծաղկոտ դեմքով Նարի փայլուն քսված, դնովի թարթիչներով աչքերը:

Ին. ԲԱՐԴԵԼաՎ_ԷԼԻ

Ծիծաղ:

ՆԱՐ — Գիշերը գնացինք դպրոցի հայաթ: Մուտքը զարդարել են, ճակատին գրել են «Ողջո՜ւյն, դպրոց»: Պարանը գոտիկիցս կապեց, մյուս ծերն իրա թևատակերից՝ յանի ապահովության համար: Կապիկի պես, որ մի ձեռով ճյուղից կախվում են, մյուսով բանան են ուտում, Սամս էլ աստիճանների գլխին կախվեց ու մինչև էդ չորս տառը ջնջեց֊փչեց, կես մարդ դառա: Լավ էր՝ չլոշվեցինք: Վերջը, Անդոյիս ասեմ, սեպտեմբերի մեկ, առավոտ շուտ բոլորը գալիս են փուչիկներով, ծաղիկներով, պուպուշ֊պուպուշ, հագած֊կապած, իսկ դպրոցի ճակատին գրած ա՝ «Ողջո՜ւյն, դժոխք»:

Եռյակը ծիծաղում է:

ԱՆԴՈ — Հետո՞:
ՆԱՐ — Էլ ի՞նչ հետո:
ՍԱՄ — Հետո դժոխքն ավարտեցինք, դրախտ չընդունվեցինք, հիմա էլ քավարանում լռված ենք:

Լռում են՝ ամեն մեկն իր մտքերով:
Ճաղատ կինը մոտենում, նստում է Անկոնք կնոջ ճոխ, մրգառատ սեղանին:
Հաստլիկներից մեկը նկատում է տեղաշարժը, հայտնում մյուսներին: Երեքով քչփչում են:
Անկոնքը կիսում է հասած ծիրանն ու անկորիզ կեսը մեկնում Ճաղատին: Իրար ժպտում են:
Անդոն հաշիվը բերելու նշան է անում:
Կտրանցում:

Էքս. ԽԱՉ_ու_ՓԱՉ

Կեսգիշեր: Փողոց:
Նարն արդեն հրաժեշտ է տվել ընկերներին, շրջվել, ճանապարհվում է հետ:
Գագոն կտրուկ արգելակում է, իջնում, հարձակվում է Նարի վրա, ձեռքերը հետ ոլորում ու հրում դեպի մեքենան:

ՆԱՐ (կոկորդով մեկ) — Բաց թող, ե՜զ...

Անդոն վրա է հասնում, հարվածում Գագոյի կողին, միաժամանակ մյուս ձեռքով ազատում Նարին:
Սամը մեջ է ընկնում, և Անդոյի բռունցքը չի կպչում Գագոյի ծնոտին, իսկ սա, կողը բռնած, շնչակտուր, ազատ ձեռքով կախվում է բաժանողի շապիկից: Շապիկը պատռվում է:
Ակումբից դուրս եկող Երեք հաստլիկը վազում են խառնաշփոթի ուղղությամբ:
Գագոն ճողոպրում է:
Անդոն փորձում է հետևից ընկնել, բայց Սամը, ձեռքերը տարածած, թիկունքով փակում է ճանապարհը, ինչպես ֆուտբոլի ժամանակ երբեմն ոտատակ են ընկնում ու չեն թողնում վազել գնդակի հետևից:
Գագոն շտապով նստում է մեքենան, շռնդոցով շրջադարձ անում, անվտանգ հեռավորությունից, բաց պատուհանից մատը տնկում ու հաթաթա է տալիս.

ԳԱԳՈ — Ոռատուներ, բռնելու եմ հատ֊հատ ծծցնեմ:

Նարը, ափերն աչքերին, պպզած է:
Սամը ձեռքը դնում է նրա ուսին, կռանում, երեսը բացում, շոյում է գլուխը, օգնում է վեր կենալ, ապա նրանք լուռ գրկում են իրար ու գրկախառնված՝ անշարժանում:
Երկինքն աստղազարդ է:
Մթնանցում:

ՀՀ

Կարմիր գույնը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի մշտական պայքարը հարատևման, քրիստոնեական հավատքի համար...

Քրիստոնեական հավատքի համար պայքարը 21֊րդ դարասկզբի Հայաստանում վերածվել է վհուկների որսի, որ իրականացվում է գողապետության և իրեն սպասարկող եկեղեցու կողմից՝ էթնիկ և կրոնական ազգայնականության շահերի համատեղմամբ:

Սահմանդրության սկզբնական տարբերակում եկեղեցին ընդհանրապես չէր հիշատակվում, իսկ նենգափոխվածում. «Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչում է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում»:

Առաքելական եկեղեցին բացահայտ թշնամանք է քարոզում: Ո՞վ է թշնամին. այլադավա՞նը: Ո՛չ: Դա կնշանակեր, որ մարդկության 99,99...%֊ը թշնամի է: Թշնամին անաստված հայն է կամ աղանդավորը, որ հայ կոչվելու իրավունք չունի, ու որ ամենացավալին է՝ իր հոտի գիտակցության մեջ սրանով ամրապնդվում է «ով առաքելական չի, հայ չի» սկզբունքը:

Էթնիկ ազգայնականությունը մոնոէթնիկ երկրում ազատագրելու բան չունի, պայքարելու տեղ էլ չունի, պիտի փնտրի ու փոքրամասնության շարքերում գտնի ազգի դավաճան ներքին թշնամուն, ասենք, հեռու չգնանք՝ Եհովայի վկաներին: Պայքարը փոքրամասնության դեմ արդարացնելու համար, որպեսզի էնպես չլինի, որ մեծը ծեծում է փոքրին, նա ստիպված է դիվայնացնել իր զոհին, դարձնել սատանի ճուտ: Սատանան, որ կարող է լինել ջհուդամասոնը, թուրքը, անբարո Արևմուտքը և այլ հայտնի ու անհայտ հայադավ համաշխարհային չարիքի ծնող, ինչ խոսք, գտնվում է դրսի աշխարհում, բայց որ ամենակարևորն է՝ պետք է ներսում՝ Հայաստանում բռնել նրա ճտերին ու սատկացնել, որ չբազմանան:

Կրոնական ազգայնականության ուզածը հոգևոր և աշխարհիկ իշխանության սերտաճումն է, մի խոսքով՝ կրոնապետություն. Հայաստանի Առաքելական Հանրապետություն, ինչպես ասենք, հեռու չգնանք՝ հարևան Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը:

Ներկայումս առաքելական եկեղեցին ազգային չի, ըստ սահմանման, քանի որ եկեղեցու շուրջ ձևավորված ազգ֊պետություն չկա: Պատմականորեն նույնպես ազգային չի կարող համարվել, հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ հայ թագավորների գլխի թագը, որպես կանոն, դրել է օտար նվաճողի ոտի տակ՝ հանուն հոգևոր իշխանության պահպանման զիջելով աշխարհիկ իշխանությունը հիմնականում այլադավանների, առավելապես մահմեդականների: Համազգային չի նաև զուտ հոտի թվաքանակով, քանի որ ոչ առաքելական հայ քրիստոնեաների, ասենք՝ ավետարանականների և կաթոլիկների հանրագումարը շատ չի տարբերվում առաքելականներից՝ չհաշված, որ կան այլադավան, անգամ մահմեդական հայեր (օրինակ՝ համշենահայերը): Հայտնի է, որ պատմականորեն քաղքեդոնական հայերը շատ ավելի մեծ թիվ են կազմել, և հենց ինքն՝ առաքելական եկեղեցին է ժամանակին համարվել աղանդ:

Վերջ ի վերջո, քրիստոնեությունը Հայաստանում տարածվել է հրով ու սրով: Ուրեմն հայ ժողովուրդը, թեկուզ անկազմակերպ ու հախուռն, առնվազն մեկ անգամ արյուն է թափել ոչ թե քրիստոնեության համար, այլ հակառակը՝ դեմ, և հայոց պատմության մեջ չկա համաժողովրդական բռնի դավանափոխության ավելի զանգվածային դեպք:

Սահմանադրությունը յուրաքանչյուր քաղաքացու տալիս է մտքի, խղճի և կրոնի ազատություն: Ուրեմն, եթե դու հայաստանցի հեթանոս հայ ես, կարմիրն իբրև քրիստոնեական հավատքի խորհրդանիշ սահմանափակում է քո դավանանքի ազատությունը, եթե քաղաքացի եզդի ես՝ նաև հայ ժողովրդի հարատևման պայքարը քեզ հետ անմիջականորեն կապ չունի, իսկ եթե ասորի հայաստանցի ես՝ հայ ժողովրդի հարատևման պայքարը հեռավոր նախաքրիստոնեական անցյալի մի կետում արյունալի կերպով բախվել է քո նախնու հետ: Բայց բոլոր հայաստանցիներին՝ անկախ էթնիկ ծագումից և կրոնական պատկանելությունից, կարող է միավորել քաղաքացիական պայքարը:

... Հայաստանի անկախության և ազատության համար:

Հայերի ազգային֊ազատագրական պայքարը 20֊րդ դարի սկզբին ավարտվեց մեծ ողբերգությամբ և մեկ նվիրական հաղթանակով, որի անունն է Հայաստանի առաջին հանրապետություն: Առաջինը կարճ ու վճռորոշ կյանք ունեցավ՝ երկու տարի:

20֊րդ դարի 20 թվականին մեկ ուրիշ՝ ոչ թե ազատագրական, այլ դասակարգային պայքարի արդյունքում հիմնվեց Հայաստանի երկրորդ՝ Սովետական հանրապետությունը:

Սովետական տարիներին ազգային֊ազատագրական պայքարի գաղափարն առաջ էին տանում Հայաստանը Ռուսաստանի գաղութ համարողները: Քանի որ հայ բոլշևիկները լիարժեք մասնակցել էին կոմունիզմի կառուցմանը, սովետահայերի ճնշող մեծամասնությունն իրեն ռուսի ճորտ չէր զգում:

Ներսում պայքարող փոքրաթիվ մարդիկ այլախոհներ էին՝ դիսիդենտներ: Ի դեպ, սկզբնական շրջանում դիսիդենտ նշանակել է աղանդավոր՝ ընդունված, պետական կրոնին չդավանող:

Ազգային֊ազատագրական պայքարն ավարտվում է ազգային, ինքնիշխան պետության հիմնադրմամբ: Հայերի ազգային֊ազատագրական պայքարը 21֊րդ դարում մասամբ շարունակվում է, քանի դեռ Ղարաբաղը միջազգայնորեն չի ճանաչվել, իսկ բուն Հայաստանում ազգային֊ազատագրական պայքար, ըստ սահմանման, չի կարող լինել: Ազատ և անկախ Հայաստանի համար հարատև պայքարը մտել է նոր՝ քաղաքացիական պայքարի բով:

Ես մնում եմ իմ կարծիքին. առանց հակասության չկա կյանք, առանց պայքարի՝ զարգացում և առաջընթաց, և ուրեմն՝ պայքա՛ր, պայքա՛ր մինչև վերջ:

Ին. ԾԽԱՆ_ի_ԾՈՒԽ

_ՄԻՋ_ԱՆՑՔ

Բանալու ձայն:
Բնակարանի մութ, նեղլիկ միջանցքի դուռը դրսից բացվում է:
Սամը ոտնաթաթերի վրա, աշխատելով չաղմկել, ներս է անցնում:

ՄԱՄ (ներսից) — Սամ, եկա՞ր:
ՍԱՄ — Երևի:

Կոշիկները հանում է:

Արթո ՞ւն ես:

ՄԱՄ — Եր֊ևի՜:

Հողաթափեր է հագնում:

_ԴԱՐՁ_ի_ԲԱՐՁՍ_ՅՈՒՐ

Պարզ կահավորանքով փոքր սենյակի բոլոր պատերը զբաղեցրել են գրադարակները: Ամենուրեք կանոնավոր, գեղեցիկ շարված են գրքեր՝ համակարգված, ինչպես գրադարանում: Սենյակի կենտրոնում դրված է միջին չափի օվալաձև սեղան, շուրջը՝ երկու աթոռով: Դռան հանդիպակաց պատի մոտ երկտեղանոց բազմոց կա, որի կողքի միոտանի սեղանիկի վրա անպաճույճ, շարժական գլխով լուսամփոփ է:

Մամը բազմոցին կիսապառկած կարդում է:
Լուսամփոփի լույսն ընկնում է հաստափոր գրքին:
Որդու սենյակ մտնելուն պես նա էջանշանը դնում, խնամքով փակում է գիրքը, լուսամփոփի գլուխն ուղղում դեպի առաստաղ:

ՍԱՄ — Ի՞նչ ես կարդում:

Կռանում է, մորը համբուրում:
Մամը ոտքերն իջեցնում է բազմոցից:

ՄԱՄ — Հեչ, պարտադիր ընթերցանության ցանկն ենք վերանայում: Սա արժի ներառել, վերջացնեմ՝ կտամ կկարդաս: Խմել ե՞ս:
ՍԱՄ — Կարդալու հավես չունեմ, պրծի՝ կպատմես:
ՄԱՄ — Հավես չունի (ինքն իրեն)... Գիրքը չեն պատմում, կարդում են: Իսկ ուտելու հավես ունե՞ս:
ՍԱՄ — Չէ, կուշտ եմ:
ՄԱՄ — Նստիր:
ՍԱՄ — Հոգնած սատկում եմ, գնամ պառկեմ:
ՄԱՄ (բազմոցին տմբտմբացնելով) — Նստիր, մի երկու րոպե զրուցենք, կգնաս: (Նկատելով պատռած շապիկը, հանգիստ տոնով): Կռիվ ես արե՞լ:

Սամը նստում է բազմոցի ծայրին:
Մամն առաջ է գալիս, պատռած շապիկը շոշափում: Ձեռքը դնում է որդու ծոծրակին:

ՍԱՄ — Հավայի քաշքշոց:
ՄԱՄ — Ափսոս էր ճառագող մանուկը. զուր զոհ գնաց:
ՍԱՄ — Ոչինչ, Հարինգն էն աշխարհում շատ չի նեղվի:
ՄԱՄ — Նարեկի հետ էի՞ր:
ՍԱՄ (կտրուկ) — Չէ:
ՄԱՄ (մեղմ ափսոսանքով) — Առաջ ամեն ինչ պատմում էիր... քեզ ի՞նչ եղավ, Սամ, նեղացե՞լ ես ինձնից:

Ձեռքը դնում է գլխին, փորձում մազերի հետ խաղալ:
Սամը գլուխն ազատում է, ելնում ոտքի:

ՍԱՄ (վերևից մորը նայելով) — Անդոյի հետ էի, խմած գյադա էր, անկապ չամռվեց, ես էլ բաժանողի դերում էի: Երեք շիշ «Կիլիկիա» եմ խմել: Պը՞րծ, հարցաքննությունն ավարտվե՞ց, ազատ ե՞մ:
ՄԱՄ (նեղսրտած, բայց առանց կշտամբանքի) — Անշուշտ: (Դադար): Հասկանում եմ, չորս պատի մեջ նեղվում ես ... հազար ասի՝ արի արվեստանոց վարձենք:
ՍԱՄ — Մամ, իսկ ես քանի՞ հազար ասի՝ ինձ արվեստանոց պետք չի, ես փողոցային նկարիչ եմ:
ՄԱՄ — Փողոցային նկարիչ չի նշանակում փողոցային կենսակերպ, չէ՞: Բասկիան փողոցում չէր ապրում, ես կարդացել եմ, տուն էլ ուներ, արվեստանոց էլ, ու ամեն ինչ լավ էր... Մայրն էլ նրան խրախուսում էր, քանի դեռ առողջ էր:
ՍԱՄ (հեգնական) — Լո՞ւրջ: Դե որ կարդացել ես...
ՄԱՄ (առանց հեգնանքի) — Լուրջ: Կյանքում ոչինչ չի կարող պատահել, որ մի տեղ գրված չլինի, ու հնարավոր չլինի մի տեղ կարդալ:
ՍԱՄ (ավելի հեգնական) — Կարո՞ղ ա Բենքսիի տան հասցեն էլ ես մի տեղ կարդացել, ինձ վիզ պետք ա:
ՄԱՄ (լուրջ) — Բենքսիի... (Փորձելով մտաբերել): Չէ, չեմ կարդացել, կպարզեմ՝ կասեմ:

Մամը ելնում է տեղից:
Մայր և որդի դեմ առ դեմ կանգնած են օվալաձև սեղանի երկու կողմերում:

ՄԱՄ — Սամ, ինձ ասելու բան չունե՞ս:
ՍԱՄ — Չէ:
ՄԱՄ (կարճ դադարից հետո) — Ես ամեն ինչ գիտեմ:
ՍԱՄ — Դե որ գիտես, էլ ի՞նչ ասեմ:
ՄԱՄ — Հա, դու իմ գրած միակ գիրքն ես, ես քո ամեն տողն ու տառն անգիր գիտեմ:
ՍԱՄ (հեգնական) — Օ՜, ինչպիսի համեմատություն:
ՄԱՄ (սեղանին հենվելով) — Ես լուրջ եմ խոսում, Սամ, ինձ ասելու բան չունե՞ս:

Սամը հայացքը փախցնում է, շարժվում սեղանի կողքով:

ՄԱՄ (զուսպ) — Իզուր ես ինձանից թաքցնում: (Որդու դիմացը կտրելով): Ես հանձնաժողովում ընկերուհի ունեմ, գրավորդ հանել, նայել ենք, սևագրում ամեն ինչ ճիշտ էր գրված, մաքրագրում...
ՍԱՄ — Ինձ պետք չէր էդ տուֆտա ակադեմիան, էդ սուտի դասական արվեստը, իրականում էդ էլ չեն սովորեցնում, մենակ փչացնում են. դա ինձ կխանգարեր, մամ, չե՞ս ջոկում, ես փողոցային նկարիչ եմ... փո֊ղո֊ցա֊յին:

Սամը գլխահակ նստում է բազմոցի եզրին:

ՄԱՄ (վերևից որդուն նայելով) — Փողոցային նկարիչը մասնագիտություն չի:
ՍԱՄ — Մամ, խնդրում եմ, էլի, հիմա կռվելու հավես չունեմ:
ՄԱՄ — Մենք չենք կռվում, բանավիճում ենք:
ՍԱՄ (աղերսող) — Կլինի՞ վաղը բանավիճենք:

Մամը նստում է որդու կողքին, գլուխը հետ գցած՝ թիկնում բազմոցին:

ՄԱՄ (հոգոցով) — Անշուշտ:

Ամեն մեկն իր մտքերով է տարված:
Սամը շրջվում, նայում է մոր դեմքին, բռնում ձեռքերը համբուրում, գլուխը դնում է ծնկներին:
Մամը հանգիստ խաղում է որդու մազերի հետ:

ՍԱՄ — Կներես, մամ ջան:
ՄԱՄ — Բան չմնաց ... Ի՞նչ եմ անելու...
ՍԱՄ — Լողի կգնաս:
ՄԱՄ (ձայնը դողում է, աչքերը լցվում են) — ... երկու տարի ...
ՍԱՄ — Մա՜մ, երեխա չես: Մի երեք հարյուր գիրք հազիվ հասցնես կարդալ, մեկ էլ՝ ալե՜ հո՛պ, նորից տանն եմ:

Սամը թեքվում է մեջքի վրա, գլուխը մոր ծնկներից չկտրելով, ոտքերը կախում է բազմոցի եզրից:

ՄԱՄ (մեղայական) — Սամ, գիտես, Բասկիան փողոցում գիշերել է, շատ չէ, մի երկու օր... ստվարաթղթից արկղի մեջ...
ՍԱՄ — Գիտեմ: Ասե՞մ՝ ինչ ենք անելու:
ՄԱՄ (ժպտալով) — Ասա:
ՍԱՄ — Գնալու ենք Սևան, ես ու դու: Անդոյին ասել եմ, մեզ մեքենայով կտանի: Լավ եմ մտածե՞լ:

Սամն ինքնագոհ ժպտում է, մորն աչքով տալիս:
Մամը կռանում ու համբուրում է որդու ճակատը:
Րաֆֆու կանաչ հատորները զգաստ շարված են:
Մթնանցում:

ԿԱՊՈՒՅՏ

ՀՀ

Ես մնում եմ օրենքի տառին հավատարիմ, ոգուն՝ դիմադրող:

Օրենքը սահմանում է. «Կապույտ գույնը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ապրելու կամքը խաղաղ երկնքի ներքո»: Ո՛չ թե հայրենի երկնքի, այլ պարզապես «խաղաղ երկնքի ներքո», ուրեմն՝ ցանկացած երկնքի ներքո:

Ժողովուրդը հետևողականորեն դրսևորում է խաղաղ երկնքի ներքո ապրելու իր կամքը՝ լքելով Հայաստանը, երբ նրա գլխին սև֊մութ ամպեր են կուտակվում:

ԱՆԴՈՆ

Կապուտակ երկնքի տակ ծփում էր ծովը կապուտակ:

Սկզբում 88֊ն էր: Ինքը հոր ուսերին ճոճվող նավավար էր, որովհետև հայրը նավն էր, ու կար ծովը՝ մարդկային, որ թվում էր անծայրածիր: Ժողովուրդը ծովում էր Ազատության հրապարակում, ուր մով աչքերով փոքրիկ տղան անհամբեր սպասում էր հերթական, շառաչող ալիքին, որ իր պստիկ բռունցքը վեր պարզի և վանկարկի «Մի՛֊ա՛֊ցո՛ւմ»:

Ու դեռ կար «Հեքիաթ» կաֆեն՝ Թումանյանի վրա, որն իրենց նավահանգիստն էր, որտեղ ինքն առանց համոզելու իջնում էր հոր ուսերից: Գիշերվա հեքիաթն էլ կար՝ չրթող նավի մասին, որը չրթում էր ճամփին պատահած ամեն բան ու թքում կճեպ, կլեպ ու պատյան:

Հետո ծովը ցրվեց տներով, ամեն կաթիլ՝ իր գործին: Նավավարը գնաց դպրոց, իսկ նավը՝ պատերազմ:

Քույրն ասաց՝ «պինդ բռնիր՝ չկորցնես», կտրոնն ու փողը ձեռքը տվեց, ուղարկեց հացի: Հերթը թվաց ծանոթ ծովից պոկված ալիք, բայց ոչ մեկն իրեն չառավ ուսերին: Մութն ընկել էր, ցուրտ էր արդեն, հերթը՝ անցած, հացը՝ պրծած, թիկունքը՝ թույլ, ճակատը՝ պինդ: Խանութի դռանը կտրոնն էր փնտրում, հույսը չէր կտրում: Քույրն անհանգիստ եղբորն էր սպասում, մայրը՝ զինադադարին, նավը՝ փարոսի լույսին, իսկ իր ձեռքին ոչինչ չկար, իր բռի մեջ դեռ սերմ չկար, ու չրթածը սնամեջ էր: Եկավ, մորը խնդրեց՝ «ինձ տուր սպորտի»: Ուզում էր ուժեղ լինել, որ ալիքին կուլ չգնա, որ պինդ բռնի ու չկորցնի իր կտրոնը, որ իր բուռը բռունցք դառնա, թիկունքը՝ ամուր, գոտիկը՝ պինդ, ճակատը՝ պարզ, լուսաբացին դուրս գա բաց ծով նավարկության:

Լույսը բացվեց: Նավը կոտրած կայմով կռվից տուն դարձավ, բայց ոչ զինվորական շորերը հագից հանեց, ոչ էլ մորուքը սափրեց: Խոհանոցը՝ նավամատույց, օղու շշի մեջ՝ ծիծաղախիտ ծով: Հայրը մինչև վերջին կաթիլը կոնծում էր, գլուխը սեղանին քնում: Մայրը խնդրեց՝ «ի՞նչ կլինի, հորդ ասա, թող քիչ խմի»: Հայրը խնդաց. «Արի, սարսաղ, արի տեսնեմ՝ ինչ ես ուզում. որ օրը ձեռս ծալես՝ էդ օրվանից քո ասածով կշարժվենք»: Հարբած հայրն առանց ջանքի որդուն հաղթեց, և ամեն բան թվաց մի բուռ՝ սահմանափակ, հողը՝ մի բուռ, ազգը՝ մի բուռ, իսկ բռունցքը՝ կար ու չկար. Թումանյանը կար, «Հեքիաթը» չկար, փողոցը կար, կաֆեն չկար:

Նավը երկա՜ր, տարիներով խորտակվում էր ծանծաղուտում: Ինքը կպած մարզվում էր:

Առաջին սերմը հողին տվեց: Դրանից հետո ձեռնաշարժելիս սերմը ձախ ափի մեջ էր թափում: Ատամները սեղմած, գլուխը հետ էր գցում, կոթ ու վզակոթ պրկվում, երակները ցցվում էին, կապույտը դուրս էր գալիս ջրի երես, ու թանձր սերմն անկճեպ, անկլեպ ու անպատյան հոսում էր բուռը:

Ինքն ավարտական դասարանում էր, երբ առաջին ու վերջին անգամ հորը տեսավ արտասվելիս. հազարամյակի վերջին հոկտեմբերի 27֊ն էր:

Անցման մշուշը պատեց ծովից ծով, իսկ ինքը նոր դարի մեկնարկի տարում դպրոցն ավարտեց, ստացավ անձնագիր ու իր ուժերով ընդունվեց Ժողի վարկային գործ բաժինը՝ անվճար:

Տուն պահող ուսանող էր: Շաբաթվա մեջ՝ ինչ պատահի, հանգստյան օրերին՝ օրավարձով բեռնակրություն: Անընդհատ վիճում էր հոր հետ: Հայրն ասում էր՝ «խեր, շառ, Աստված», ինքն ասում էր՝ «հույս, հավատ, սեր», նա ասում էր՝ «փրկօղակ նետենք», ինքն ասում էր՝ «խարիսխ գցենք», նա ասում էր՝ «արի խմենք», ինքն ասում էր՝ «թարգի, այ հեր»: Որքան էլ վիճեին, մեկ է՝ վերջին խոսքը մեծինն էր և մշտապես նույնը՝ «ձեռի ուժ կպնենք, ծալես՝ քո ասածով կշարժվենք»: Վաղուց կարող էր, բայց սիրտ չէր անում:

Մի երեկո, եկավ տեսավ՝ քույրը քաշվել մութ անկյունում լաց էր լինում. «Քեզ ի՞նչ եղավ, ո՞վ նեղացրեց, ասա գնամ՝ գլուխը ջարդեմ»: Պարզվեց՝ հայրը դրսում, անծանոթներից խմելու փող էր ուզել, քրոջ նշանածը տեսել էր: Հոր ձեռքը ծալեց: Պարտվողն ասեց մենակ մի բառ՝ «մակարդակ»: Հիմա ինքը նավապետն էր շարքից ելած ռազմանավի: Հին պայմանը խախտվեց, նորն անխոս կապվեց՝ երկուստեք, լուռ համաձայնությամբ: Գիշերները շուրջօրյա գրավատանը պահակություն էր անում, առավոտ շուտ երկու շիշ բերում հոր դիմաց դնում, գնում էր դասի, մինչև ավարտեց ու զորակոչվեց:

Բոլորով սահմանին էին: Ինքը՝ հայոց բանակում, հայրը՝ շշի հատակում, ինքը լեռներում, տնեցիք՝ ստորոտում, ինքը դիրքերում՝ հերթապահ, մայրն ու քույրը՝ անկողնու մոտ հիվանդապահ: Ինքը վազում էր, ցատկում, կքանստում, ձողին ձգվում, զենքը ձեռքին փորսող տալիս, իսկ նավն անդարձ ընկղմվում էր տիղմի մեջ: Տագնապով վերկացին, երբ օրապահ էր՝ «վաշտ, զգաստ» էր կանչում, նավախելը սուզվեց: Շարային ստուգատեսին տախտակամածը կիսվեց: Սահմանապահը խրամատում կրակեց, ու նավացռուկն անցավ ջրի տակ:

Զորացրվեց: Նավը չկար, բայց կար վերստին ծովը մարդկային, որ ծփում էր Ազատության հրապարակում: «Ցնծության ձոնին» ականջալուր՝ գնաց կանգնեց ծովեզերքին՝ Հյուսիսային պողոտայի բազրիքներին, տեսավ բռունցքների շառաչող ալիքն ու սիրտը լցվեց: Ճողփեց, ելավ Թումանյանի պատվանդանին ու ողջ ձայնով զիլ վանկարկեց՝ «ազա՛տ, անկա՛խ Հա՛֊յա՛ս֊տա՛ն»:

Հետո ծովը ցրեցին:

Ոչ մի կաթիլ չխմեց՝ ոչ հոր քելեխին, ոչ տարուն, ոչ էլ քրոջ հարսանիքին: Ուզում էր ուժեղ լինել, որ ալիքի վրա մնա, որ փրկօղակի կարիք չունենա, որ բռունցքը մուրացիկի բուռ չդառնա: Ցամաք ծովի ջուրն աչքերում, ճակատը բաց առաջ գնաց, նավաբեկյալ մորը՝ ուսերին, թիկունքին՝ խարիսխ: Ընդունվեց գործի վարկային կազմակերպությունում: Գտավ իր համար նոր նավահանգիստ, ուր կայանում էր մթնշաղին, մով աչքերը՝ հեռուներին, դիմացն անփոփոխ՝ նարնջի հյութ՝ երկու հատիկ սառույցով: Իրեն հանդիպեց մակույկ, լաստանավ, անգամ դեղին մի սուզանավ, բայց ոչ մեկը սրտուզածը չէր: Փնտրում էր, հույսը չէր կտրում:

Վերջապես գտավ իր նարնջագույն, ծուռ առագաստով նավակին, որ եկավ՝ չրթելով ճամփին պատահած ամեն բան, կուլ տվեց իր սերմն ու չթքեց ո՛չ կճեպ, ո՛չ կլեպ, ո՛չ պատյան, և մի բուռը թվաց անսահման, կապույտը՝ անծայրածիր, երկինքը՝ խաղաղ, կամքը՝ անկոտրում:

Ու կապուտակ երկնքի տակ ծփում էր ծովը կապուտակ:

ՀՀ

Ամենատարբեր հաշվարկներով ներկայումս աշխարհում 8֊12 միլիոն հայ կա, որի շուրջ մեկ քառորդն է ապրում Հայաստանում: Վերցնենք ողջ հայության համար միջինը, ասենք՝ 10 միլիոն: Ուրեմն, հայերը 7 միլիարդը գերազանցած մարդկության 0,1...% են: Ինչ խոսք, ոչնչացնող փոքրություն է:

Համամարդկային իմաստով «հայ» նշանակում է փոքրամասնություն, հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ հայերի ճնշող մեծամասնությունը ինչ֊որ երկրում էթնիկ փոքրամասնություն է: Միայն ազգային պետության սահմաններում է, որ հայը մեծամասնություն է, բայց Հայաստանն ինքը փոքր է, աշխարհի ցամաքի 0,02...%, և եթե ինչ֊որ բանով աչքի չընկնի, հազիվ թե մարդկության մեծ մասն անգամ քարտեզի վրա տեղն իմանա:

Ինչպե՞ս է հաղթահարվում փոքրությունը:

Մեծ֊մեծ խոսելով կամ մեծ գործերով: Նորություն չի, դեռ հայ առաջին պատմիչն է ասել. «Զի թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ, եւ զօրութեամբ տկար, եւ ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագավորութեամբ՝ սակայն բազում գործք արութեան զտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի»:

10 միլիոն հայ հանգիստ կարող է ապրել անգամ սակավահող, 30 հզ. կմ² Հայաստանում, չհաշված Ղարաբաղը, որի վերաբնակեցումն առանձին հարց է: 1 կմ²՝ 333 մարդ: Շատ նեղվածք չի, եթե համեմատենք, ասենք, Չինաստանի հետ, որի ցուցանիշը 50 անգամ ավելին է, և նկատի ունենանք, որ աշխարհի առնվազն 40 երկրում բնակչության խտությունը գերազանցում է նշված թիվը: (Օրինակ՝ Բելգիայում 10 միլիոն մարդ հանգիստ ապրում է 30 հզ. կմ² վրա): Վերջ ի վերջո, քանի որ փոքր ազգերը շատ են սիրում համեմատվել հրեաների հետ, 8 միլիոնից ավելի մարդ ապրում է 20 հզ. կմ² վրա, ոչ խաղաղ երկնքի ներքո:

Էքս. ՍԵՎԱՆ_ա_ԾՈՎ

Անամպ երկինք: Ծովի ծփոց:

_ԾՈՒԽ_ի_ԱԿՆ

Մսով շամփուրները վերցվում են բոցկլտացող ածուխով մանղալից: Յուղը կաթում, անբոց ծուխ է տալիս, որ լցվում է խորովածն անող Անդոյի աչքերը:

Զեփյուռը ծուխը տանում է դեպի երկաթից սեղանը, որտեղ Սամը բանջարեղենն է կլպում՝ մատները թաթախելով ջրով լի պնակի մեջ, իսկ Մամն անշտապ սեղան է գցում:

ԱՆԴՈ (Սամին) — Լավաշ բեր, քաշենք:

Ափը մարդաշատ չի:
Ջրի մոտ վիճում են մի քանի երեխա:
Ծփում է կապուտակ Սևանը:

_ԿԵՐ_ու_ՍՈՒՍ

Սեղանը պատրաստ է, խորովածը՝ կենտրոնում դրված:
Սամը օղի է լցնում իրեն ու մորը:

ՄԱՄ — Անդոյին լցրու, առաջինը՝ խորոված անողին:
ՍԱՄ — Անդոն չի խմում:
ՄԱՄ — Հա՜... ղեկին է:
ԱՆԴՈ — Չէ, ընդհանրապես չեմ խմում:

Անդոն մի լավ կտոր խորոված է ընտրում, փորձում դնել Մամի ափսեի մեջ:

ՄԱՄ — Չէ, չէ, շնորհակալ եմ:
ՍԱՄ — Մամը միս չի ուտում, (շեշտված նմանակելով) ընդհանրապես չի ուտում:

Անդոն նույն կտորը դնում է Սամի ափսեն:

ԱՆԴՈ — Առաջ մեկ֊մեկ խմում էի, հիմա լրիվ թարգել եմ: Հերս էր շատ սիրում խմել:
ՄԱՄ — Միշտ սիրել եմ խմող մարդկանց, նրանք թաքցնելու բան չունեն, իսկ հարբեցողներին խղճացել եմ:
ՍԱՄ — Հարբեցող, խմող. ի՞նչ տարբերություն:
ՄԱՄ — Խմողն ուզում է հարբել, իսկ հարբեցողը չի ուզում սթափվել:
ԱՆԴՈ — Ուրեմն ես սխալ ասի. հերս հարբեցող էր:

Անհարմար լռություն:
Հեռվում երեխաներն ավազից ու խճաքարերից մեծ ամրոց են կառուցում: Երկուսին չեն խաղացնում, որ խռովել, քաշվել են մի կողմ:

ԱՆԴՈ (մթնոլորտը ցրելով, աշխույժ) — Կենա՛ց, կենա՛ց, կենա՛ց, ես կենաց ասեմ, դուք խմեք: (Մտքերը հավաքելով): Բնությունը մայր է: Մարդիկ ասում են՝ մայր բնություն, ոչ թե հայր, որովհետև հայրական բնազդ չկա, կա միայն մայրական: Ու քանի որ էսօր մայր բնության հյուրընկալ գրկում ենք, եկեք առաջինը խմենք մեր մայրերի ու մայր բնության կենացը:
ՍԱՄ — Կենացդ, բնություն ջան:
ՄԱՄ — Զգացված եմ:

Տղաներն ախորժակով միս են ծամում:
Մամը բանջարեղենն է կտրատում իր ափսեի մեջ:

Գիտեք՝ ի՞նչ է բեզոարը:

ԱՆԴՈ — Գիտեմ, որ Բեզոարյան այծը Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված է, բայց բեզոարն ինչ է, ճիշտն ասած, տեղյակ չեմ:
ՄԱՄ — Ի՞նչ կա ավելի ներդաշնակ ու բնական, քան մոր կաթը ծծող ուլիկը: Մոր կաթի հետ ուլիկը մազ է կուլ տալիս: Մազերը ստամոքսում կուտակվում, դեղձի կորիզի չափ կծիկ են դառնում ու քարանում, և այդ ստամոքսի «քարը» կոչվում է բեզոար:

Դանակ֊պատառաքաղը վայր է դնում:

Ուլիկը ծծում է ինքնապահպանման բնազդով: Այծ֊մայրիկը կերակրում է մայրական բնազդով: Բայց արի ու տես, որ այս երկու մեծարված բնազդը համատեղ սպանում են խեղճ ուլիկին: Անմեղ, բկլիկ ուլիկները հաճախ շատ մազ են կուլ տալիս և մեծ բեզոարից անկում են:

ԱՆԴՈ — Որտեղի՞ց գիտեք էդ բաները:
ՄԱՄ — Կարդացել եմ: Կյանքում ոչինչ չի կարող պատահել, որ մի տեղ գրված չլինի ու հնարավոր չլինի մի տեղ կարդալ:
ՍԱՄ (ծիծաղկոտ) — Առակդ ի՞նչ կցուցանե. որ մազոտ բան չարժի ծծե՞լ:

Անդոն դանակ պատառաքաղը վայր է դնում, դադարում ուտել:
Մամն ախորժակով ուտում է խորոված բանջարեղենը:

_ ԱՓ_ի_ՄՈՏ

Մանղալի կրակը մարել է:
Անդոն փայտածուխի միջից խորոված կարտոֆիլներն է հանում, լցնում թասի մեջ: Փայտիկով փորփրում, համոզվում է, որ էլ չկա: Թասը տանում, դնում է սեղանին:
Մամը լողազգեստով, գիրքը ձեռքին նստած է մեծ հովանոցի տակ, սեղանից երկու քայլ հեռու:

ԱՆԴՈ — Էս մնաց:
ՄԱՄ (գրքից չկտրվելով) — Կուտվի: Լողանք՝ կսովածանանք:

Անդոն մոտենում է ու նստում խճաքարերին: Արմունկը դնում է ծնկին, դնչով հենվում բռունցքին: Հեռվից հետևում է հաշտված երեխաների խմբի հետ խաղացող Սամին:

ԱՆԴՈ — Ի՞նչ եք կարդում:
ՄԱՄ (գրքից չկտրվելով) — Հայ բանաստեղծական արձակի ժողովածու:
ԱՆԴՈ — Հա, անհանգ ոտանավորներ:
ՄԱՄ (գրքից չկտրվելով) — Չէ, դա արձակ բանաստեղծությունն է:
ԱՆԴՈ — Շատ ե՞ն տարբեր:
ՄԱՄ (գրքից չկտրվելով) — Հասկացողի համար:
ԱՆԴՈ — Մի տող կկարդա՞ք:
ՄԱՄ (գրքից կտրվելով, մեղմ ժպտալով) — Անշուշտ: (Կարդում է բանաստեղծական շնչով)։ «Կապույտ երինջների արձակ նախիրն ազատ ճարակում էր մեհյանի շուրջը»3:

Անդոն շշուկով կրկնում է լսածը:

ԱՆԴՈ — «Կապույտ երինջների արձակ նախիրն ազատ ճարակում էր մեհյանի շուրջը»:
ՍԱՄ — Անդո՜, արի՛... (ձեռքերով լողալու նշան է անում):
ԱՆԴՈ (ելնելիս) — Չե՞ք գալիս:
ՄԱՄ (գրքից չկտրվելով) — Հետո:

Անդոն անշտապ հանվում է: Շորերը խնամքով ծալում, դնում է մի կողմ:
Թիկնեղ մեջքին մեծ խարիսխ է դաջված, որ ծոծրակից ողնաշարով իջնում է ցած ու ճյուղավորվում թիակների տակ:

_ՋՐՈՑ_ի

Տղաները մտնում են ջուրը, քայլելով առաջ գնում մինչև գոտկատեղ:
Սամը մի քանի անգամ ջուր է ցփնում Անդոյի վրա ու գլխանց սուզվում:
Դաջվածք֊խարիսխը հետզհետե ընկղմվում է ջրի մեջ:
Անդոն հետևում է Սամին, շուտով հասնում, ջրի տակ ոտնաթաթից բռնում է, բայց չի քաշում:
Զուգահեռ, անշտապ լողալով խորանում են, մերթընմերթ սուզալող տալիս, ելնում ջրի երես:
Ափից ահագին հեռացել են:
Տեղում լողում են, առաջ չեն գնում, գլուխները հայտնվում են դեմ դիմաց: Իրար ժպտում են:
Սամը ձեռքերը դնում է Անդոյի ուսերին, հենվում, վեր է ձգվում, ընկերոջ գլուխը ջրի տակ պահում, ապա հետ նետվում, անցնում հանգիստ թիկնալողի՝ շունչը տեղը բերելով:
Անդոն կրկին ջրի երես է ելնում, անհոգ խնդալով գլուխը թափահարում է, շնալողով պտտվում Սամի շուրջը, սուզվում, մյուս կողմից դուրս է գալիս:

ՍԱՄ (հայացքը երկնքին, աչքերը կկոցելով) — Արի մրցենք:
ԱՆԴՈ — Արի, հաղթողին ի՞նչ կհասնի:
ՍԱՄ — Ոչ մի բան, հավեսի համար, հմո՞ ես:
ԱՆԴՈ — Հա:

Սամը կրկին առաջ է ընկնում:
Երկուսն էլ ազատ ոճով են լողում:
Հավասարվելով՝ Անդոն արագալողից անցնում է գորտնալողի:
Սամը չի հանձնվում, իրեն կոտորելով հաղթահարում է իրենց բաժանող կարճ հատվածն ու առանց հետ նայելու կտրուկ անցնում առաջ:
Անդոն հրաժարվում է մրցապայքարից, հանգիստ լողում դեպի ափ:
Նրանց միջև տարածությունը երկարում է:
Ափի մոտ Սամը կանգնում է ջրի մեջ, ցատկոտում, ձեռքերը թափահարում ու հաղթական ճիչեր է արձակում:
Մամը կտրվում է գրքից, էջը թերթում, նայում է տղայի ուղղությամբ: Սամն իր հերթին որսում է մոր հայացքն ու միմյանց ձեռքով են անում:
Երեխաների խումբն ուրախ վազում է դեպի ջրից ելնող Սամը:

_ՄԱՅՐ_ա_ՄՈՒՏ

Արևը մայր է մտնում:
Ջրի վրա նշմարվում է խորացող, միայնակ լողորդուհու գլուխը:
Տղաները նստած են լճափին և նայում են բոցավառվող հորիզոնին:
Սամը շշից «Կիլիկիա» գարեջուր է խմում:

ԱՆԴՈ — ... խմել չէր կարելի... խմիչքն իրեն սպանում էր, բժիշկն ասել էր՝ ոչ մի կաթիլ, իսկ ես փոխանակ դեղի ճար անեի՝ օրը երկու շիշ օղի էի առնում...
ՍԱՄ (կում անելով) — Ինչի՞:
ԱՆԴՈ — Պատվի համար:

Սամը շիշը շուռ է տալիս բոբիկ ոտնաթաթին:
Գարեջուրը փրփրում է ոտատակի խիճ ու ավազին:

ՍԱՄ — Մի ծեր թագավոր մի իմաստուն ու հավատարիմ աստղագուշակ ուներ: Թագավորը բոլորից շատ սրան էր վստահում, որովհետև էս աստղագուշակը կյանքում ինչ ասել էր՝ իրականացել էր: Մի օր աստղագուշակը շատ տխուր եկավ մոտը, թե՝ թագավորն ապրած կենա, բա չես ասի, երկնքի աստղերը մարում են, շուտով ահավոր դավադրություն կլինի, ու քեզ խայտառակ ձևով գահընկեց կանեն: Թագավորը էս որ լսեց, դարդից գնաց ինքնասպան եղավ, ու էդպես էլ ճիշտը չիմացավ. ոչ թե երկնքի աստղերն էին մարում, այլ իր աստղագուշակն էր քիչ֊քիչ կուրանում:

Անդոն ձեռքը գցում է Սամի ուսով:
Ամեն մեկը տարված է իր մտքերով:

ՍԱՄ (հայացքը՝ հեռացող լողորդուհուն) — Գրքի ու ծովի գիժ: Էդ երկու բանի համար խելքն իրանը չի: Ամեն տարի ծով գնալն իմ խաթեր թարգեց: Կարդալը մեռնի էլ չի թարգի: (Դադար): Էսօր երևի կյանքումս առաջին անգամ չվախեցա Սևանի կծան արևից, գիտես՝ խի՞:
ԱՆԴՈ — Ինչի՞:

Սամը նայում է Անդոյի աչքերի մեջ:

ՍԱՄ — Դու հետս էիր:
ԱՆԴՈ — Մակարդակ:

Բոցավառվող հորիզոն:

ԼՈՒԾԱՆՑՈՒՄ.
Մթնում է: Երկինքն աստղազարդվում է: Լիալուսին է:
Ալիքների ու ճայերի ձայները հետզհետե խլանում են՝ փոխարինվելով անտառային ձայներով:
Աստղերը մարում են, լիալուսինը մահիկ է դառնում:
Տկտկոցով մեքենագրվում է. «No 2679 զորամաս»:

ՀՀ

Ենթադրենք, վաղն առավոտ աշխարհի բոլոր հայերն արթնանում են իրենց բնօրրանում և հայտնաբերում, որ լեռնային կղզին հայտնվել է Խաղաղ օվկիանոսի մեջ: Չկան անտանելի հարևանները՝ թուրքերը, ռուսները, պարսիկները, և բոլոր մյուսները, որոնք հերթով խաբել ու ճնշել են, չեն թողել հայերը մարդավարի ապրեն ու բազմանան: Շուրջը միայն խաղաղ ջրեր են, հայերն ու իրենց սարերը: Հարց է ծագում. ո՞րն է երաշխիքը, որ էդ նոր Հայաստանում բոլոր հայերը հաշտ֊համերաշխ կապրեն, և ոչ թե, ասենք, ցեղային պատերազմներ կսկսեն իրար դեմ, իսկ նոր ծովային հարևաններն ավելի լավը կլինեն, քան հույները, հռոմեացիները, պարսիկները, բյուզանդացիները, արաբները, հետո սելջուկները, մոնղոլները, թուրք օսմանները, ռուսները և այլն, ու թշնամական ռազմական նավատորմը մի օր չի հայտնվի հայոց ծովափին:

Հայտնի է, որ աշխարհում միայն կայացած դեմոկրատիաները չեն պատերազմում իրար դեմ (օրինակ, այլևս գրեթե բացառվում է, որ Գերմանիան ու Լեհաստանն իրար կոտորեն, ինչպես ոչ վաղ անցյալում, իսկ Ռուսաստանն ու Լեհաստա՞նը):

Անկախ Հայաստան ավելի շատ չի եղել, քան եղել է: Ժողովուրդը դարերով օտարի լծի տակ, երկիրը՝ ոտնատակ, ինչպես դասագրքերում է շատ դիպուկ գրված՝ արյունալի պատերազմների թատերաբեմ:

Հայաստանը թատերաբեմ չլինելու երկու ճանապարհ ունի. գնալ ժողովրդավարացման կամ դառնալ միջուկային ռազմական տերություն:

Վերջ ի վերջո, ո՞րն է հայերի հարատևման գաղտնիքը:

— Ազգային ոգին,— կասեն մշակութային ազգայնականության կողմնակիցները:

Անգամ եթե երկիրը ոտատակ են տվել, իսկ ժողովրդին ստորաքարշ գոյության մատնել. ոգին, ըստ սահմանման, անսասան է, եթե կա: (Շարունակելով լեհական օրինակը՝ Ռուսաստանի ու Գերմանիայի դարավոր կռվախնձոր Լեհաստանը երեք պատմական բաժանումներից հետո աշխարհին տվեց Շոպեն, որի երաժշտությունը կարծես թե հենց էդ ոգու գոյության վկայությունն է):

Մշակութային ազգայնականությունը գերմանական ծագում ունի: Պնդում է, որ ժողովուրդն իր մշակույթով է ազգ դառնում: Ազգային ոգու զարթոնքից է ծնվում երկիրը, մի խոսքով, եթե Րաֆֆին չգրեր իր վեպերը, ասենք «Սամվելը», Հայաստանը չէր լինի: Էս հղացքը կարճ կարող ենք անվանել «Երկիր և մշակույթ», իսկ ենթադրվող հայրենիքը՝ Հոգևոր Հայաստան՝ հայ դասականների երազած երկիրը (հոգևորը կրոնականը չի. հենց նույն Րաֆֆին գրում էր, որ հայերի ճակատագիրն այլ կլիներ, եթե վանքերի փոխարեն բերդեր շինած լինեին):

Էքս./ին. ԶՈՐ_ա_ՄԱՍ

_ՎԵՐ_ԿԱՑ

Լուսամուտ: Դրսում ձյուն֊ձմեռ: Այգաբացի մթնշաղ: Զորանոց:
Զինվորները խաղաղ քնած են, և միայն Սամն է աչքերը բաց պառկած:
Շեփորի կանչ:
Օրապահը մտնում է ներս:

ՕՐԱՊԱՀ — Վա՜շտ, վե՛ր կաց, վա՜շտ, վե՛ր կաց, վա՜շտ, վե՛ր կաց:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 1 (լայն հորանջելուց հետո, բարձրագոչ ճառում է) — Պիցըրցրու կլոխդ, զինվոր, պեց ըրա բիզյարած աշկերդ, քու սխրանքդ մըննըրներաս ընգնիլ չի, քու անումըդ սըրտըրներաս ճինջվել չի:

Կողքից ծիծաղում են, բարձեր են նետում արտասանողի ուղղությամբ:

ՇԱՐՔԱՅԻՆ 2 — Տղերք, երազիս մեր ջոկով բոլորս նույն տեղն էինք ընկել:

Արթնանում են, զվարթները՝ հապճեպ հագնվում, դանդաղաշարժերն աչքերն են տրորում, տրտնջում:

ՇԱՐՔԱՅԻՆ 3 — Ի՜նչ լավ էրազներ ես տենում, Տիգ ջոան, Աստված անա, էս գախ էլ կատարվա, ցավդ տոնեմ, քո տեսուկ սոաղ էրազները հըլնում են:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 4 — Ծո ապ, մէ օրըմ էլ ուզածիս գյորա երազըմ տես, էլի, ախպոր պես, մեռնիմ ջանիդ, կեղնի ըմբես էնենք, օր լոտոյով մե հադըմ ավտո շահենք:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 5 — Զինվոր, հիշի՛ր, երբ դու քնած ես թշնամին արթուն հսկում է: Աշխատի շատ քնես, որ թշնամին անքնությունից մեռնի:

Ծիծաղ:

ՇԱՐՔԱՅԻՆ 6 — Ես էս ինչքան վախտ ա՝ հա նույն երազն եմ տենում: Եկել են քրոջս նշանեն, արդեն սեղանը բացած, ընկերուհուս ենք սպասում, որ գա նստենք, զանգում եմ՝ չի պատասխանում... ու էնքան եմ վրա֊վրա զանգում, մինչև քնից հելնում ու հիշում եմ, որ ես ընկերուհի չունեմ:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 7 — Ախպեր, երբ պտի գա էն օրը. երբ ուզեմ՝ պառկեմ, երբ ուզեմ՝ վեր կենամ:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 8 — Մնաց ջան, բանակ տեղ քեզ ո՞նց ընկերուհի ճարենք, կուզե՞ս՝ մի հատ փչովի ծիտ բերենք, գրկես քնես:

Ծիծաղ:

Սամը լուռումունջ հագնում է զինվորական տաբատը, կոշիկն ու շապիկը, անշտապ հարդարում անկողինը, վերջինը դուրս գալիս:
Աթոռակներին մնում են զինվորական գլխարկներն ու գոտիները:

_ԾՈՐԱԿ_ի_ՏԱԿ

Բացօթյա լվացարանների մոտ հերթ է:
Զինվորները սառը ջրով արագ սափրվում են, լվացվում:
Լվացարաններից սառցալուլաներ են կախված:
Տղաների տաք շնչից գոլորշի է տարածվում ամենուրեք:
Սամի հայացքը սառել է հայելում, աչքերը կարմրած են:
Աջից Շարքային 1֊ն է, որի դեմքը հայելում արտացոլվում է ամբողջությամբ վառված:
Սամը ձեռքերը լվանում, թաց մատներով սրբում է աչքի ճպուռները:
Ձախից Շարքային 2֊ն է, որի դեմքի արտացոլանքում քթարմատին քերծվածքներ են, ծնոտին՝ մեծ կապտուկ, իսկ բերանին՝ հրազենային վնասվածք:
Սամը գլուխը մտցնում է ծորակի տակ:

_ԿԵՆԱՑ_ՄԱՀ_ու_ՔԱՅԼ_ԵՐԹ

Հետկեսօրի արևը փայլեցնում է զորամասի տարածքում խնամքով մաքրած ձյան բլրակները:
Զորքը շարային երթի է ելել, ու խրոխտորեն կատարում է Հայաստանի օրհներգը:

ԶՈՐՔ — ... Թող փողփողի թշնամու դեմ,
Թող միշտ պանծա Հայաստան։
Ամենայն տեղ մահը մի է
Մարդ մի անգամ պի՛տ մեռնի,
Բայց երանի, որ յուր ազգի...4

Սամը չի երգում:

_ԿԵՐ_ու_ՍՈՒՍ

Ընդարձակ ճաշարան:
Զորքն ախորժակով ճաշում է:
Ջոկի տղաները նույն սեղանի շուրջ են նստած:
Ոմանք վայելում են կաղամբով վռիկը, ոմանք անցել են երկրորդին՝ բրնձով շիլային:
Շարքային 7֊ը մի քանի անգամ խոր հազում է:

ՇԱՐՔԱՅԻՆ 8 — Սաք, փիս ես հազում, գնա բուժկետ, թող թոքերդ լսեն:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 7 (ծամելով) — Անցած տարի գաղտնի թոքաբորբ եմ տարել, Դավ ջան, կարայի ազատվեի, բայց դե չուզեցի, մտքիս կար հետո խաղաղապահ զորքեր անցնեմ ծառայության:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 6 (կենսուրախ տոնով) — Հա, վախտին իմ մտքին էլ կար, բայց որ բոզություն արին՝ ռազմականից մի քննության պատճառով դուրս թողին, մի տեսակ փոշմանեցի: Իրանց աչքի գերանը թողած՝ ուրիշի աչքի փուշն են մենակ տեսնում:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 5 — Փուշ ու գերան ասիր՝ հիշի: Ուրեմն, պլացին զինվորի կտրած գլուխ ա գցած: Զամպալկան տենում դնեվալնուն կանչում ա. «— Էս ի՞նչ ա»: «— Կտրած գլուխ, պարոն հրամանատար»: «— Տենում եմ, որ կտրած գլուխ, ինչի՞ թրաշված չի»:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 4 (ծիծաղից հետո լրջանալով) — Հա, դուզը սորվելն է, ապ, չսորված մարդն իսան չէ, ես էլ որ հետ էրթամ, անպայման բդի շարունակեմ, համ էլ իսկական լեննագանցին բդի Էրևանի ոռից մտնի, գլխից ելնի: (Դադար): Տեսնիս բդի էղնի մե օրըմ, օր ըսպես սաղդ գաք մեր յան ջիգյարով նստինք քյալլա ուտենք, հըմիգվանից կըսեմ՝ ով չեկավ՝ մտքինս է:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 3 — Դուք հարեք Քյավառ, ձեզի սալի ծեծուկ քիվտա, սրսուռ կորտոլով սարքուկ թունդրա յախնի, փալխավա պատիվ տամ, խամը կմնա բերնըներդ: Տիգ ջան, ծառայությունը պրծնես՝ ի՞նչ պտի օնես, իմա՞լ պտի գլոխդ պահես:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 2 — Տենանք, էլի, ուզում եմ ատամնատեխնիկ դառնամ, փողոտ գործ ա, որ մեկիդ ատամը ջարդվի՝ ձրի կգցեմ: Կառլեն, պրծում չունես, ձեր տուն էլ ենք գալու՝ ժինգյալով հացի:
ՇԱՐՔԱՅԻՆ 1 — Լափ առե յերհընցեր եկ, տրանավ մըզ գյունաքար չըս ըննական, մեր լյուզվավը ասած՝ մին սօր եկ մի ալյօր, օխտը օր բիդար կյալիտ:

Ջոկի բոլոր տղերքը ծիծաղում են, բացի Սամից:
Նա գլուխը կախ, գդալը տարուբերում է կաղամբաջրի մեջ ու չի ուտում:

_ԴԱՐՁ_ի_ՇԱՐՍ_ՅՈՒՐ

Ջոկը զգաստ քարացել է շարահրապարակում:
Ավագը (այսուհետ՝ Հրամանատար) թղթից կարդում է. ում անունը տալիս է, մեկ քայլ առաջ է գալիս, լսում, թե որտեղ պիտի շարունակի ծառայությունը, և հետ է դառնում իր տեղը:

ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ — Կառլեն Բաղդասարյան: Երրորդ գումարտակի նռնականետային դասակ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 1֊ը՝ ղարաբաղցի Կառլենը:

Տիգրան Վարյան: Հետախուզական վաշտ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 2֊ը՝ աբովյանցի Տիկոն:

Հովհաննես Նիկողոսյան: Երկրորդ գումարտակի ականանետային դասակ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 3֊ը՝ քյավառցի Հովոն:

Սարո Սամվելյան: Տանկային վաշտ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 4֊ը՝ գյումրեցի Սարոն:

Արման Սարգսյան: Երրորդ գումարտակի կապի դասակ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 5֊ը՝ աշոցքեցի Արմանը:

Մնացական Մնացականյան: Առաջին գումարտակի ինժեներասակրավորային դասակ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 6֊ը՝ էջմիածնեցի Մնացը:

Սարգիս Սահակյան: Մոտոհրաձգային վաշտ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 7֊ը՝ եղվարդցի Սաքոն:

Դավիթ Սարգսյան: Չորրորդ գումարտակի 11֊րդ վաշտի 2֊րդ դասակ:

Շարքից դուրս է գալիս Շարքային 8֊ը՝ ավանցի Դավոն:

Սամի դեմքը լարված է, աչքերը դեռ կարմրած են:

_ՆՈՐ_ա_ՄՈՒՏ

Երկար զորանոցը թվում է անծայր:
Աջ ու ահյակ երկաթից երկհարկանի մահճակալների շարքերն են, որոնց արանքում առաջացած միջանքով Սամը՝ ուսապարկը շալակին, անշտապ առաջ է գնում, ազատ տեղ որոնում:
Շուրջն ամեն ինչ մշուշված է, զինվորների դեմքերը լղոզված են ու չեն երևում, միայն ձայներն են լսվում, ասես հեռվից եկող արձագանքներ:

ՍԱՄ — Ազատ ա՞:
ՁԱՅՆ 1 — Չէ:

Տարբեր խոսակցության պատառիկներ:

ԶԻՆՎՈՐՆԵՐԻ ՁԱՅՆԵՐ

— ... ամեն 3֊րդ զույգը կրակային վարժությունը հակագազով էր անում:

— ... դիրքերում բորզի չկա, կայֆավատ կլինի, ավելի լավ...

— ... (անվարժ ընթերցմամբ): «Զարթնեցի ու տեսա, որ լացում եմ: Հարցրեցի ինձ՝ ինչո՞ւ եմ լացում. պատասխանեցի՝ որովհետև ծառայում եմ»:

— ... բան չմնաց, մայիս ընտրություններին քո աչքով կտեսնես՝ ոնց բանակը մի մարդու պես «կարուսել» կնստի...

— ... մամ ջան մի հատ ոչխար առ, անունը դիր պարոն լեյտենանտ, որ գամ մատաղ անեմ...

Կանգառ:

ՍԱՄ — Ազատ ա՞:
ՁԱՅՆ 2 — Չէ:

Վերստին որոնում:
Տարբեր խոսակցության պատառիկներ:

ԶԻՆՎՈՐՆԵՐԻ ՁԱՅՆԵՐ

— ... հավայի «գառլախ, գառլախ» են անում, բայց որ թուղթ չեղավ, ձեռով էլ ոռները կսրբեն...

— ... ինչքան կարաս աֆիցեռ ծեծի, աֆիցեռ ծեծելը խեր ա...

— ... (անվարժ ընթերցմամբ): «Ձեր ստեղծածը էս չի՞. իրար մորթելու ֆաբրիկա, որտեղ ժամանակ են սպանում, մինչև սպանելու ժամանակը գա»:

— ... էկան մեզ շարեցին, ասեցին՝ դուք ձեր ընտրությունը կատարել եք, անցե՛ք ծառայության...

— ... մամ ջան, չեմ դիմանում, տուն եմ ուզում...

Կանգառ:

ՍԱՄ — Ազատ ա՞:
ՁԱՅՆ 3 — Հրեն՝ դիմացն ազատ ա, Գագո ջան, ապեր, էս ջահելին թող տակդ տեղավորվի:

Մշուշը ցրվում է, պատկերը՝ հստակվում:
Գագոն կլանված խաղում է բջջայինով, թզբեհը կախված է մատների արանքից:
Նա կտրվում է խաղից, նկատում Սամին:
Նրանց հայացքները խաչվում են:
Սամն աչքերը փախցնում է:
Գագոյի դեմքին ծուռ ժպիտ է հայտնվում:
Մթնանցում:

ՀՀ

Կապույտ գույնը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ապրելու կամքը խաղաղ երկնքի ներքո:

Հայ ժողովուրդն էլ, վերջ ի վերջո, բաղկացած է մարդկանցից, որոնք ուզում են ապրել մարդավայել: Դեմոգրաֆիան (ոչ թե էթնոգրաֆիան) մշտապես եղել և մնում է հայ ժողովրդի հարցերի հարցը: Իրականում բազմաչարչար Հայկական հարցը հնչում է շեքսպիրյան «լինե՞լ, թե՞ չլինել»֊ի շրջաբանությամբ՝ «գնա՞լ, թե՞ մնալ. այս է խնդիրը»:

Արտագաղթը, որպես կանոն, ինքնաբուխ է, ներգաղթը՝ կազմակերպված: Հայրենադարձը երկիրը հանում է փակուղուց, իր հետ բերում նոր հորիզոն, արտագաղթողն իր հետ տանում է անցյալը, իսկ որ ամենացավալին է՝ Հայաստանի պայծառ ապագայի հեռանկարը: Պետական սահմաններից անդին բնակվող հայերի ճնշող մեծամասնությունը ենթագիտակցաբար սիրում կամ ատում է հայրենիքը, ինչպես Կարմիր գլխարկն իր հիվանդ տատիկին, որին պետք է կարկանդակ հասցնել:

Հարց է ծագում. իսկ ինչի՞ արդյունք է հայերի վերջին երկու հազարամյակում գրեթե մշտպես աղետալի դեմոգրաֆիական պատկերը: Հայի բա՞խտ, թե՞ պատմական անարդարություն:

«Հայի բախտ» ասելով՝ հասկանում են վատ ճակատագիր, բայց բավական է լավատեսական դիրքերից նայել, և հասկացությունը գլխիվայր շուռ կգա: Եթե ճակատագիր կա, ուրեմն հայերը բախտավոր ժողովուրդ են: Բոլոր ձախորդությունների միջով անցնել, վերացման եզրին հայտնվել ու փրկվել, գալ հասնել 21֊րդ դար, մեկի տեղը՝ երկու պետությամբ, երկու կենդանի լեզվամշակույթով՝ արևելյան և արևմտյան, աշխարհով մեկ սփռված մշակութային ժառանգությամբ, ինչ խոսք, կարող էր բախտավոր աստղի տակ ծնված մի ժողովուրդ:

Եթե անցյալն ընկալվի որպես փորձ, ոչ թե փորձանք, և ապագան պատկերվի պայծառ, ոչ թե անիծյալ, ուրեմն սնոտիապաշտ հայն իրեն կզգա երջանիկ ազգի զավակ:

Անարդարությունը, ներառյալ պատմականը, ծնվում է անհավասարությունից: Արդարությունը հավասարության վերականգնում է: Կրոնական արդարությունն ասում է՝ բոլոր մարդիկ հավասար են Աստծու առաջ, իրավական արդարությունն ասում է՝ օրենքի, բարոյական արդարությունն ասում է՝ պարտքի: Ուրեմն արդար է, երբ ուժեղը պաշտպանում է թույլին, ունևորը՝ ընչազուրկին, մեծը՝ փոքրին, իսկ հակառակն էլ՝ անարդար է:

Հայտնի է, որ փոքրաթիվ հայերին ճնշել են մեծաթիվ այլ ազգեր, ուրեմն տեղի ունի պատմական անարդարություն:

Պատմական անարդարության զոհը, իրենից փոքրին պաշտպանելով, կարող է իր բաժին աշխարհը դարձնել ավելի արդար: Ճնշելով սեռական, կրոնական, ազգային փոքրամասնությունների՝ հայերն արդարացնում են իրենց նկատմամբ տեղի ունեցած պատմական անարդարությունը և վերահաստատում էն աշխարհակարգը, որի անմիջական զոհն են եղել հազարամյակներով:

Լինել հայ՝ նշանակում է լինել փոքրամասնություն, պատմական անարդար անցյալի հաշվառմամբ՝ ճնշված փոքրամասնություն:

Ճնշված փոքրամասնությունն իր վիճակի հաղթահարման մի քանի տարբերակ ունի. ասենք, չտարբերվել ճնշող մեծամասնությունից կամ հակառակը՝ ընդգծված տարբերվել: Եթե մեծամասնությունը համարում է իրեն նորմալ, կանոնավոր, բնական, իսկ փոքրամասնությանը՝ աննորմալ, շեղված, անբնական, ուրեմն պայքարող փոքրամասնությունը կձգտի լինել բացառիկ, որպեսզի իր բաժանարար տարբերությունը մեկնաբանվի իբրև առավելություն, ոչ թե թերություն:

Մշակութային ազգայնականությունը մի կողմից փառաբանում է ազգային ոգին, մյուս կողմից վատաբանում աշխարհի անարդար կարգ. «Ուժեղի դեմ միշտ էլ թույլն է մեղավոր»: Ուրեմն, ամենաուժեղն է աշխարհի տերը: Ուժեղի իրավունքը ենթադրում է միայն մեկ արդար աշխարհ, որտեղ ամենաուժեղը կլինի նաև արդար, բայց քանի որ, որպես կանոն, ամենաուժեղներն առնվազն երկուսն են, աշխարհի կռիվն անվերջ է:

Առայսօր ամենաուժեղը համարվում է Ծովից ծով կոչված Հայաստանը, որ Քրիստոսից առաջ ստեղծած միակ հայկական կայսրություն անվանումն է: Կայսրության կյանքը մի ակնթարթ էր, բայց հայերի հիշողության մեջ մնաց հազարամյակներով: Եթե մի անգամ աշխարհի տերն ես եղել, ուրեմն համաշխարհային ազգ կոչվելու իրավունք ունես, ու որ ամենակարևորն է՝ նախադեպով հաստատվեց, որ Հայաստանը կարող է հայկական հողերից դուրս տարածվել ու կայանալ: Ուրեմն՝ ոչ թե «Հող և արյուն», այլ «Երկիր և մշակույթ»: Մեկ այլ վառ օրինակ է Կիլիկիան՝ հայերի վերջին թագավորությունը, որ ծովափնյա կաթոլիկ երկիր էր:

Ի դեպ, մշակութային ազգայնականությունն անհրաժեշտաբար չի հանգում ազգային պետության: Ազգային ոգին կարող է դարեդար քնել, իսկ մշակութային ինքնավարություն հնարավոր է նաև առանց ինքնիշխան պետության, ասենք, ամենաուժեղներից մեկի հովանու ներքո: Մի խոսքով՝ եթե մեծ ախպերն ամենաուժեղն է ու արդարը, ուրեմն փոքրին էլ բան ասող չի լինի:

17֊18֊րդ դարերում հայ վաճառականները համաշխարհային հաջողության հասան: Հայ առևտրային ցանցը ձգվեց Լոնդոնից մինչև Մանիլա, Սանկտ Պետերբուրգից մինչև Եթովպիա, արևելք֊արևմուտք, հյուսիս֊հարավ, շուրջ դար ու կես հայկական խոշոր կապիտալը շրջանառեց, մինչև պարսից շահն ավերեց նրա կենտրոնը՝ Նոր Ջուղան (ներկայիս Սպահան), և հայերը կրկին մնացին ձեռնունայն, սնանկ գաղթականներ: Ինչո՞ւ: Հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ չկար ազգային պետություն, որ կպաշտպաներ ազգային շահը:

Ես մնում եմ իմ կարծիքին. քանի դեռ կան երկրներ, մշակույթի համար չի կարող լինել ավելի նվիրական տող, քան՝ «Պահպանվում է պետության կողմից»:

Ին. ՎԵՐ_ԿԱՑ

Լուսամուտ: Դրսում լուսադեմ է:
Նարը փորի վրա փռված, քնած է:
Մահճակալի գլխի պատին նկարված է հսկա մի աչք, որի երկար թարթիչներից վեր սավառնող թռչներամը ձգվում է մինչև առաստաղ:
Կողքի աթոռակին դրված բջջայինն անդադար զանգում է:
Նարը քնաթաթախ վերցնում, մտցնում է բարձի տակ: Զանգն ընդհատվում է, ապա կրկնվում: Նա կիսախուփ աչքերով պատասխանում է:

ՆԱՐ — Ալո՜:

Վեր է կենում, տեղավորվում անկողնու եզրին:
Հեռախոսն անջատում է, թողնում սավանին, ինքն անհաղորդ, լուսնոտի քայլվածքով, գնում նստում է զարդասեղանի հայելու առաջ:
Տենդագին որոնում է ինչ֊որ բան դիմացը թափված էժանագին զարդերի ու քսվելիքների անկանոն խուրձի մեջ:
Քարանում է: Աչքերը սառում են, պլշած նայում է հայելուն:
Հայելում արտացոլվող հսկա, կավճանկար աչքը փակվում է: Թարթիչներից տարածվող թռչներամը կենդանանում է, լցվում ննջարան:
Թևաբախյունին խառնվում են ականջ ծակող ճղճղոցներ, աղմկալից ճռվողյուն:
Թևակոտոր թռչուններն իրենց պատեպատ են տալիս, զարկվում փակ լուսամուտին ու հայելուն:
Արնաշաղախ մի թռչնակ անշնչացած ընկնում է զարդասեղանին:
Աղեկտուր ճիչ:
Կտրանցում:

Էքս. ՄԵԿ_ի_ԾՈՒԽԸ

Գարնանամուտ է:
Նկատելի են ձնհալի վերջին հետքերը՝ ցեխն ու ստվերներում ծվարած կիսահալ սառույցների վերջին հյուլեները:
Թաղման թափորը խմբված է դատարկ փոսի մոտ:
Մամը կանգնած է վշտահար:
Մահվան կարգ վարող սքեմավոր հոգևորականը (այսուհետ՝ Քահանա) խունկ է ծխեցնում:

ՔԱՀԱՆԱ (երգեցիկ) — Մերձեցայ ես ի դուռն գերեզմանի, եւ եհաս ինձ ժամանակ մտանել ի յարգանդ երկրի, յորմէ ստեղծեալ եմք ամենեքեան. բժիշկ իմաստուն եւ ճարտարապետ, բժշկեա զհոգւոյ իմ զհիւանդութիւն. արարող եւ յոյս փըրկութեան մերոյ: Եղիցի ձեռն քո պահապան անձին իմոյ, եւ աջ քո բարի առաջնորդեսցէ ինձ ի յարդարութիւն, ամէն:

Քահանայի ու Մամի հայացքները խաչվում են:

Կանայք կարող են հրաժեշտ տալ ննջեցյալին: (Դադար): Ըստ կարգի՝ կանայք պետք է հեռանան:

Սգավոր կանայք հեռանում են՝ աշխատելով շրջանցել ջրափոսերն ու կոշիկները շատ չցեխոտել:
Երկուսն իրենց հետ թևանցուկ տանում են սևազգեստ, ուժասպառ Մամին:
Քահանան ափի մեջ վերցնում է մի բուռ հող, խաչակնքում է հողը և երիցս կրկնում.

Օրհնեա, Տէր, ողորմութեամբ քով զհողս ծառայիս քոյ այսորիկ, եւ յիշեա զսա, զի հող էր եւ անդրէն ի հող դարձաւ ըստ հրամանի քում:

Հողը լցնում է փոսը:

Օրհնութիւնն աստուածային իջցէ ի հող մահու սորին, եւ բուսուսցէ յօրն վերջին, անուամբ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն: (Դիմելով գերեզմանափորներին): Իջեցրեք: (Սգավոր տղամարդկանց): Կարող եք մոտենալ և մեկական բուռ հող լցնել գերեզմանը:

Փակ դագաղն իջեցնում են գերեզման:
Տղամարդիկ հերթով մոտենում, մի բուռ հող են վերցնում փոսի կողքի մեծ թմբից, որ համեմատաբար ցեխոտ չի, լցնում են փոսը:
Զուգահեռաբար Քահանան, խնկարկելով, սաղմոս է երգում:

Ալէլուիա, Ալէլուիա. Տէր հովուեսցէ զիս եւ ինձ ինչ ոչ պակասեսցի: Ի վայրի դալարւոջ անդ բնակեցոյց զիս, եւ առ ջուրս հանգստեան սնոյց զիս: Դարձոյց զանձն իմ առ իս, եւ առաջնորդեաց ինձ ի ճանապարհս արդարութեան վասն անուան իւրոյ: Թէպէտ եւ գնացից ես ի մէջ ստուերաց մահու, ոչ երկեայց ի չարէ, զի դու, Տէր, ընդ իս ես: Ցուպ քո և գաւազան՝ նոքա մխիթարեսցեն զիս: Պատրաստ արարեր առաջի իմ զսեղան, ակն յանդիման նեղչաց իմոց: Օծեր իւղով զգլուխ իմ. բաժակ քո որպէս անապակ արբեցոյց զիս: Ողորմութիւն քո, Տէր, զհետ իմ եկեսցէ զամենայն աւուրս կենաց իմոց, բնակել ինձ ի տան Տեառն ընդ երկայն աւուրս:

Անդոյի դեմքին մեկ֊երկու օրվա մազածածկույթ կա:
Նա իր հերթին մի բուռ հող է վերցնում, բայց պինդ սեղմած պահում է ափի մեջ, գլուխը հետ է գցում ու հապաղում:
Ցցված երակներով բռունցքը չի բացում, հողը չի լցնում փոսը:

_ԴԱՐՁ_ի_ՀՈՂՍ_ՅՈՒՐ

Գերեզմանափորները վերջացնում են բահերով աշխատանքը:
Փոսը թումբ է դարձել, որը Քահանայի օգնությամբ հապճեպ զարդարում են ծաղիկներով:
Մի կողմի վրա տղամարդիկ ողորմաթաս են կում անում, մնացածը շփում գերեզմանին:
Քահանան դատապարտող հայացք է նետում խմողների կողմը:
Կարգն ավարտում է գերեզմանը կնքելով. կրկնում է նույն խոսքերը՝ շրջելով շիրմի չորս կողմում, հաջորդաբար՝ արևելք, արևմուտք, հյուսիս, ապա հարավ:

Օրհնեսցի եւ կնքեալ պահեսցի գերեզման եւ ոսկերք ծառայի Աստուծոյ Սամուել Արծրունու, նշանաւ սուրբ Խաչիս եւ բանիւ սուրբ Աւետարանիս. յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ:

Կնքումն ավարտվում է հարավային ծայրին:

Կեցուսցէ ու ողորմեսցի: Անշարժ եղիցի կնիք տէրունեան ի վերայ գերեզմանի ծառայիս Աստուծոյ Սամուել Արծրունու՝ մինչև ի գալուստն Քրիստոսի, որ եկեալ միւս անգամ նորոգեսցէ փառօք ի փառս Հօր եւ Հոգւոյն Սրբոյ. ամէն: (Դադար): Այժմ կհնչեցնենք տերունական աղոթքը. ով «Հայր մեր»֊ը գիտի, աղոթեք ինձ հետ: Օրհնեալ Տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. ամէն: Հայր մեր, որ յերկինս ես ...

Անծանոթ մեկն Անդոյին օղու ըմպանակ է պարզում:
Անդոն անջատված նայում է ըմպանակին:

_ՄԱՅՐ_ա_ՄՈՒՏ

Մայրամուտ է:
Շիրմի մոտ ոչ ոք չկա:
Թումբն ամբողջությամբ ծածկված է ծաղիկներով ու ծաղկեպսակներով:
Երկինքը շիկնել է:
Մթնանցում:

ՆԱՐՆՋԱԳՈՒՅՆ

ՀՀ

Ես մնում եմ օրենքի տառին հավատարիմ, ոգուն՝ դիմադրող:

Օրենքը սահմանում է. «Նարնջագույնը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի արարչական տաղանդը և աշխատասիրությունը»:

Ժողովրդի համար դրոշի երրորդ շերտը ծիրանագույն է: Հիմնականում մեկնաբանվում է իբրև ցորենի հասկի, արևի, ոսկու, բայց առավել հաճախ՝ ծիրանի գույն:

ՍԱՄԸ

Զինվորական համազգեստ հագնելիս հանկարծ հիշեց իր առաջին մականունն ու մանկության գույնը:

Մանկությունը կանաչ էր:

Մորը շատ էր դուր գալիս իր կարմրահեր տղուկին կանաչ շորեր հագցնել:

Գարնանը մանկապարտեզի բակի բանջարանոցում դայակի հետ գազարի սերմեր շաղ տվեցին: Ամռանը ծաղկած գազարների հարևանությամբ «այգեպան» էին խաղում, ու ինքն առանց քաշվելու նարինջն էր լինում կամ մանդարինը: Աշնանը գազարը հավաքեցին ու իրեն կպցրին առաջին մականունը՝ Գազար:

«Այգեպան» խաղալիս էլ երբեք նարինջ ու մանդարին չէր լինում, իսկ կանաչ շոր մինչև բանակ գնալն էդպես էլ չհագավ:

Դպրոցում իրեն ասում էին Ժանգ, բակում՝ Կլմբոզ, արվեստանոցում՝ Պեպենիկ:

Գույնն իր անհերության խարանն էր, ամեն մականուն՝ մի խարազան:

Ինը տարեկանում հասկացավ, որ մայրը չի կարող պաշտպանել իրեն: Տղամարդ մեկը պետք է հայտնվեր իր կյանքում մենումենակ, բացառապես ու հատկապես իրեն պաշտպանելու համար: Սկսեց տենդագին փնտրել հորը, որ չժանգոտի, որ պեպենը չեչ չդառնա, որ կանաչից չվախենա, մոր փեշի տակ չծվարի:

Հաճախ քրքրում էր մոր օրագրերը՝ հույսով, թե հոր մասին գեթ մի հիշատակություն կգտնի, փոխարենը կարդում էր իր մանկական արկածներն ու բլբլոցը, որ մայրը տարիներով, հետևողականորեն գրի էր առել: Օրինակ՝

— Մամ, ես սատանի ճուտ ե՞մ:

— Չէ, արևս, դու չարաճճի ես, անկիրթ մարդիկ են չարաճճի բալիկներին էդպես ասում:

— Մամ, անկիրթ մարդիկ ո՞վ են:

— Մեզ պես մարդիկ են, ուղղակի կրթված չեն ու չգիտեն սատանի ճտի և չարաճճի բալիկի տարբերությունը:

— Իսկ դու գիտե՞ս:

— Հա, ես գիտեմ, որ սատանա չկա: Եթե սատանա չկա, ուրեմն ճտերն էլ չկան:

— Մամ, բա որ ես սատանի ճուտ լինեմ, սատանա կլինի՞:

Իրեն փոքրուց հայտնի էր միայն, որ հոր անունը Հայրիկ է: Մայրը բացատրել էր, որ «հայրիկ» բառը, եթե գրես մեծատառով կդառնա անձնանուն: Ամեն անգամ իր ծննդականը բացելիս լարվում էր ու վերստին համոզվում, որ մեջը հոր մասին ոչ մի տող, ոչ մի տառ չկա: Մտքով հազար ու մի բան էր անցնում. գուցե հոր տվյալները սխալմամբ լրացրել են ցնդող թանաքո՞վ կամ շուտ ջնջվող մատիտո՞վ: Ամեն դեպքում, դպրոցական մատյանում հայրանվան տեղում գրված էր «Հայրիկի»:

Մնացածն առեղծված էր, որ պիտի բացահայտեր:

Խուզարկուի հայացքով տնտղում էր մոր լուսանկարները, զննում բոլոր տղամարդկանց, փորձում գտնել իր ու «կասկածյալների» միջև թեկուզ հեռավոր նմանություն: Եվ գտնո՛ւմ էր: Մայրը գործից գալիս ու կրակն էր ընկնում:

Ու մի օր էլ հանգեց էն մտքին, որ հոր տվյալներն անտեսանելի թանաքով են գրվել ծննդականում, ուրեմն բառերը պարզ կերևան միայն բոցավառվելիս: Այրեց կանաչ գրքույկը: Երեկոյան մայրը խոստացավ պատմել հոր մասին, երբ չափահաս դառնա:

Փակվեց: Իր շուրջ օղակ գծեց, որն իրեն հայտնի միակ պաշտպանվելու ձևն էր:

Երբ պեպեններին գումարվեցին պզուկներն ու հրաշեկ բեղիկները, օղակը պինդ շղթա դարձավ: Իրեն դուր էր գալիս, որ ցայլքի բոց մազափունջը խուտուտ էր տալիս քիթը, որովհետև փակ շրջանը կատարյալ էր և՛ ազատության, և՛ անվտանգության իմաստով:

Նախընտրում էր ստվերում մնալ, քանի որ արևից պեպենները ծածկում էին ամբողջ դեմքը: Մի անգամ նույնիսկ Նարի օգնությամբ մազերը մուգ ներկեց, բայց միևնույն է, պեպեններն ու աչքունքը մատնում էին բնական գույնը, որից ազատվելու մեն մի հնար ուներ՝ նկարելը:

Հենց արևը մայր էր մտնում, դուրս էր գալիս փողոց գունազատվելու, խարանը պատերին ցփնելու: Գրաֆիտին իր գիշերային վերածնունդն էր: Պզզացնելիս էլ Գազար, Ժանգ, Կլմբոզ, Պեպենիկ չէր, SAM©֊ն էր՝ փողոցային ինքնահռչակ նկարիչ:

16֊ամյակին մայրը խոստումը կատարեց, սակայն փակ շղթան չկտրվեց: Բայց արի ու տես, որ անձնագրի լուսանկարում ինքնավստահ տեսք ուներ, կասկածի նշույլ անգամ չէր մնացել հայացքում: Արդեն հաստատ գիտեր, որ չի ժանգոտի, որ պեպենը չեչ չի դառնա, և որ կանաչը հեչ էլ վախենալու գույն չի, որովհետև նկարվելու էր գնացել մենումենակ, բացառապես ու հատկապես իրեն սիրող պաշտպանի հետ: Անդոն հայտնվեց իր կյանքում ու կտրեց փակ շղթան:

Հետո տարվա ամենակարճ գիշերն էր: Անհայրանուն անձնագիրը դրեց բարձի տակ, քնեց ու խառը երազ տեսավ:

Երկնեց կարմիր երկիրը, երկնեց կապույտ երկինքը, և ճերմակ էր ձուն՝ հազարապուտիկ: Ճուտը ձվում հիշեց, որ ինքն արևորդի էր, ատում ու պաշտում էր հորը, ձգտում նրան, և հենց էդ մտքից ուռեց իր մեջ, ու կճեպը ճաքեր տվեց: Հիմա ինքը մի անճոռնի, գազարագույն ճուտիկ է, Սովետաշենի զիբիլանոցում վախվորած քուջուջ է անում, ուզում է թռչել, բայց թևեր չունի: Իր հողեղեն, հյուսն ու գյուտարար հայրն իրեն թևեր տվեց ու խրատ. «Գլխիցդ բարձր չթռչես՝ կվառվես, շատ չցածրանաս՝ ոտնատակ կտան»:

Թռավ թե չէ՝ մեկ էլ՝ ալե՜ հո՛պ, հիմա ինքը թևավոր աերոզոլ է՝ ներկաման: Նախագահականի դարպասին կեղտոտ բառեր պզզացրեց, խորհրդարանի ճաղերին վառ փռշտաց, մխտռեց կաճառի ճակատը, շենքերի մուտքերին ականջակալներ նկարեց, վերելակներում սիրատոչոր մեզի հետքեր թողեց, դռներին՝ սիրառատ ոտնահետքեր, իսկ զանգերի կոճակներին՝ սիրավառ մատնահետքեր: Տեսավ, որ պզզում է, ու շարունակեց պզզացնել: Գալարվեց ազատ մայթերին, փռվեց անկախ փողոցներում, սղոցվեց ճաղավանդակներին, ու նրանք ձայնալար դարձան, իսկույն անուշ երգեր երգեցին ազատության, արդարության, երջանկության մասին:

Ոգևորվե՜ց: Քսմսվեց աղբամաններին, ու ջահելները սկսեցին նկարվել դրանց մոտ: Օղակվեց կեղտոտ ու մութ անցումներում, ու դրանք շողշողացին: Հոսեց ցանկապատերին, ու սրանք ծաղկեցին: Կաթաց ծակ կտուրներին, ու սրանք տանիք դարձան: Դաջվեց անհյուրընկալ խրճիթների սև պատերին, ու սրանք կանչեցին՝ «համեցե՜ք»: Փարվեց ինքնասպանների կամուրջներին, ու սրանք վառվեցին: Կզացրեց, մզզացրեց քաղքենուն, կեղծ բարեպաշտին, շահագործողին ու էլի լիքը տուֆտեքի ու պզաց, պզզզզաց մինչև վերջ, մինչև վերջին կաթիլը, ապա շնչասպառ ընկավ, գլորվեց դեպի Ղռերը: Գլոր֊գլոր եկավ դեմ ընկավ Երևանյան լճի շամբուտում մի մենավոր, չոր եղեգի:

Երկնեց երկիրը, երկնեց երկինքը: Եղեգան փողից ծուխ ելավ: Ինքը հալվեց, զգաց, թե ոնց է վեր հառնում սեփական հալոցքից՝ եղեգան փողի միջով զտվում, ու թունավոր գազերն օդ չեն մղվում: Ալե՜ հո՛պ, ու դարձավ հազարան բլբուլ, հրաշեկ կարապ: Թռավ շամբուտից. գնաց յոթնաղբյուրից երեք կտուց ջուր խմեց, Մոնումենտի բլրին թառեց, տեղնուտեղը ձվի տեղը նարինջ ածեց, ապա զգաց, թե ոնց է ողջակիզվում:

Ալե՜ հո՛պ, հիմա ինքը մի բռաչափ բացբերան, աչուկավոր նարինջ է: Արևային ակնոց դրեց, ձողիկն առավ բերանը, ծծեց ծովը ծիրանի ու տռզեց: Խաղաղության ծխամորճն առավ բերանը, քաշեց ծուխը ծիրանի, լցվեց սիրով ու բարությամբ ու մեծացավ, հսկա դարձավ: Այժմ արդեն ինըհարկանի շենքի չափ նարինջ է, որ Մոնումենտից գլորվելով իջնում է Կենտրոն՝ ճամփին լխճելով լիքը տուֆտեքի: Տուֆտեքը գրտնակվում, լավաշ են դառնում, մեջների նաֆսը ֆշշում է ասֆալտին, թշշում, ցնդում է, նրանք նորից ուշքի են գալիս, փչվում, մարդաշնորքի գալիս և ուրախ, աննաֆս վազում իր հետևից:

Հենց որ հասավ Պլանի գլուխ, հո՛ չգմփաց, հո՛ չպայթեց, ճայթակի պես էնպես տրաքեց, որ կճեպը ծվեն֊ծվեն ծեփվեց քաղաքի դեմքով մեկ՝ թողնելով ամենուրեք անթիվ֊անհամար անջնջելի հրաշեկ պեպեններ: Հիմա երկնքից հյութ է անձրևում, ու մարդիկ գժված, ձեռքերն աջ ու ահյակ տարածած, բերանները բաց վազվզում են ու խմում իր արյունը, որ գինի չէ, այլ թարմ քամած նարնջի հյութ:

Ալե՜ հո՛պ, ինքը միջուկից դուրս է թռչում իր մարդկային կերպարանքով, հրթիռ֊սքեյթով սլանում է կտուրներով, Օղակաձև այգու շուրջը պտույտ տալիս, իջնում Զանգվի ձոր, ելնում Կիլիկիա ու Զվարթնոցի ճանապարհից պոկվում երկինք, ծակում ամպերը, հասնում, տալիս անցնում լուսնին ու սլանում է առ արև:

SAM© 1994֊2012

Նա հուր հեր ուներ... զինադադարի տարում էր ծնվել, անունը Սամվել էր, մոտիկները Սամ էին ասում... և աչքունքն էին արեգակունք:

ՀՀ

Նորություն չի, դեռ գունանկար Հայաստանի հիմնադիր նկարիչ Սարյանն է ասել. «Հայերին՝ որպես արևելյան ժողովրդի, չափազանց կպատշաճեր բազմագույն դրոշը, որն ի հայտ է բերում ինքը՝ չքնաղ և հավերժ գեղեցիկ ծիածանը»: Հայաստանի նրա հեղինակած ծիածան դրոշը, որ վերևից ներքև հավասար շերտերով՝ կարմիր, նարնջագույն, դեղին, կանաչ, կապույտ, մանուշակագույն էր, էդպես էլ չընդունվեց: Ժամանակավոր հաստատվեց նրա վրձնին պատկանող մյուս տարբերակը՝ եռագույնը: Ինչո՞ւ ժամանակավոր: Հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ առաջին հանրապետության ղեկավարությունը պլանավորում էր Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանների վերամիավորում, ուրեմն երկիրը հետագայում պիտի օրենքով սահմաներ իր խորհրդանիշները:

Հայաստանի երրորդ հանրապետությունն իր եռագույնը ժառանգել է առաջինից, որ էդպես էլ չհասցրեց դրոշի մասին օրենք ունենալ, բայց խորհրդարանական խորհրդակցությամբ ժամանակավորապես հաստատեց կարմիր, կապույտ, նարնջագույն տարբերակը: Կարմիրն ու կապույտն ընդունվեցին միաձայն և առանց քննարկման, իսկ նարնջագույնի շուրջ ծավալվեց բանավեճ: Ճնշող մեծամասնությունը դեմ էր նարնջագույնին: Ամենահամոզիչ փաստարկը զուտ գործնական էր. Հայաստանում նարնջի գույնի կտոր չկար: Առաջարկվում էր փոխարենը դնել հայկական պատմական դրոշներում լայնորեն կիրառված կանաչը: Նարնջի գույնը հատկապես պաշտպանում էր գործող վարչապետը: Ժամանակի առաջադեմ նկարչության մեջ, տպավորապաշտներից եկող մոտեցման համաձայն, առանց նարնջագույնի չկար կապույտ: Դրոշի հեղինակը համամիտ էր էդ գեղագիտական մոտեցմանը, ու որ ամենակարևորն է՝ վարչապետը չէր ցանկանում հին գեղագիտությամբ նոր երկիր կառուցել:

Նարնջի գույնի բավարար քանակությամբ կերպաս Երևանում էդպես էլ չճարվեց: Էս իրողությունը ստիպեց ներքին գործոց նախարարին հրահանգել պետական հիմնարկներին ունենալ և կրել «հանրապետության դրոշակ հետևյալ գույներով, ըստ կարգի վերևից ներքև՝ կարմիր, կապույտ, դեղին», ու որ ամենացավալին է՝ սրանք Կիլիկիայի անկման շրջանի դրոշի գույներն էին:

Ին. ԶԻՆԴԱՏ_ա_ԽԱԶ

_ԱՍՏԻՃԱՆ_ա_ՎԱՆԴԱԿ

Նարը՝ առջևից, Անդոն՝ նրա հետևից, բարձրանում են զինդատախազության աստիճաններով:
Նարը տղայի ոչնչով աչքի չընկնող շորերով է ու անշպար:
Անդոն կարճ մորուքով է:
Մեկումեջ կանգ են առնում հարթակին կամ հենց աստիճանների վրա:
Բարձրանում են երեք հարկ:
Ճանապարհին նրանց ոչ ոք չի պատահում:

ՆԱՐ — Հա, բա ո՜նց, փորձված ծանոթ կա, ուրիշները երեք ու կեսով են անում, ինքը երեքով իմը կանի: Վիզան եղավ, մնացածը՝ հեչ: Ձևերն իմացել եմ: Հասար թե չէ՝ անձնագիրդ տեղում վերացնում ես, գնում ես հանձնվում: Հետդ ինչքան կարաս շատ թուղթ ու ապացույց պիտի տանես, յանի քեզ էստեղ օր ու արև չեն տվել, ճնշել են: Դե, իմը հարց չի. բանակիս ազատման բժշկական էպիկրիզը մենակ ցույց տամ՝ ոնց են ինձ հոգեկան հանել, էդքանը հերիք կլինի:
ԱՆԴՈ — Փող ունե՞ս:
ՆԱՐ — Կեսն ունեմ, Անդս, հավաքել էի ծծերիս համար: Ամաչում էլ եմ, բայց պիտի պարտքով քեզնից խնդրեմ: Բանկիր տղա ես, հազար հինգ որ կարենաս տաս, գործս գլուխ կգա:
ԱՆԴՈ — Հարց չկա, բայց ես բանկիր չեմ:

Նարն երեխու պես ծափ է տալիս, ուրախանում, փաթաթվում պաչում Անդոյի թուշը:

ԱՆԴՈ — Սարսաղ:
ՆԱՐ — Ո՛ւխ, ես գիտեի, որ դու ինձ կփրկես: (Դադար): Բանկիր չես, բա ի՞նչ ես:
ԱՆԴՈ — Վարկային գործակալ:
ՆԱՐ — Յանի ի՞նչ տարբերություն:
ԱՆԴՈ — Բանկիրը բանկի տիրոջն են ասում, իսկ ես ոչ բանկ ունեմ, ոչ էլ բանկում աշխատել եմ: Համ էլ բանկը տոկոսով փող է առնում֊տալիս, վարկային գործակալությունը մենակ տալիս է:
ՆԱՐ — Յանի, ճիշտ էլ ասի: Երկուսն էլ ժողովրդին տոկոսի տակ են գցում, փուռը տալի:
ԱՆԴՈ — Ուրեմն ես սխալ ասի. ոչ մեկն եմ, ոչ մյուսը. գործազուրկ եմ:
ՆԱՐ — Ո՞նց:
ԱՆԴՈ — Գործից դուրս եմ եկել: (Որսալով Նարի զարմացած հայացքը): Հոգնել էի, ուրիշ բան եմ ման գալիս: Կապ չունի, հաշվի՝ փողդ կա:
ՆԱՐ — Ապրես, կյանքս: Չես պատկերացնի՝ ոնց եմ ուզում օր առաջ պոկվեմ: Ես միամիտ չեմ, գիտեմ. ոչ մի տեղ էլ յուղ ու մեղր չեն բաժանում: Ավելի լավ չի՞ օտար տեղ նեղություն քաշեմ, բայց իմանամ՝ ապահով եմ. փողոցում ինձ չեն տա սատկացնեն մենակ էն բանի համար, որ իրանց նման չեմ, կամ եթե սատկացնեն էլ, իմ ախպերը չի լինի սատկացնողը: (Դադար): Մենակ մի բան լավ չի, որ մինչև գործերդ չստացվի, չես կարա Հայաստան գաս:
ԱՆԴՈ — Հա, լավ չի:
ՆԱՐ — Հեչ էլ: Յանի գալիս եմ՝ ո՞ւմ տեսնեմ, էլ մարդ էլ չի մնացել... Անդս, քեզ շատ կկարոտեմ: Ջիգ, կուզե՞ս քո գործն էլ սարքենք: Յանի մնում ես՝ ի՞նչ անես, կյանքդ անտեղի կանցնի, դու հո ինձնից լավ գիտես՝ էստեղ ապագա չկա: Սա երկիր չի, մինչև դզվի, մենք կմեռնենք, կամ էլ չի դզվի, լրիվ վարի կգնա: Գործ էլ չունես, քեզ նման մասնագետը հո փողոցում թափած չի, հաստատ լավ գործ կճարես, ձերոնց էլ փող կուղարկես: Տեղդ պնդանա, մորդ էլ կարաս տանես մոտդ:

Նարը կանգնում է աստիճանների գլխին, Անդոն առանց ետ նայելու առաջ է անցնում:

ԱՆԴՈ — Չէ, Նար ջան, ես մնում եմ:

_ՄԻՋ_ԱՆՑՔ

Մամը բախվում է տղաներին զինդատախազության միջանցքում՝ սենյակներից մեկի հենց դռան մոտ, որտեղից դուրս է գալիս մի բեղավոր տղամարդու (այսուհետ՝ Քննիչ) ուղեկցությամբ:
Անդոն ժպտում է:
Նարը հանկարծակիի է եկել, կաշկանդված է:

ԱՆԴՈ ու ՆԱՐ (գրեթե միաժամանակ) — Բարև ձեզ:
ՄԱՄ — Բարև:

Մամը ոտքից գլուխ չափում է Նարին, որ աչքերը փախցնում ու կախում է:

Նարեկ, նայիր աչքերիս:

Նարը հայացքը բարձրացնում է և վախվորած նայում է Մամին, որ թուքը կուլ է տալիս, տանում֊բերում ու մի շառաչուն ապտակ հասցնում նրա այտին:
Քննիչն ու Անդոն չեն խառնվում:
Նարը գույնը գցել է, աչքերը կախ, այտը բռնած ծեփվել է միջանցքի պատին:
Անհարմար լռություն:

ՄԱՄ (սթափվելով) — Կներեք: (Քննիչին): Ուղեկցելու կարիք չկա, ճանապարհն արդեն գիտեմ:
ՔՆՆԻՉ — Էդ դեպքում...
ՄԱՄ — Կսպասեմ ձեր զանգին: Հաջողություն:

Մամը թեթևակի շոյում է Անդոյի մորուքը, ապա ուսին մեղմ թփթփացնում, առանց Նարի կողմը նայելու գլխիկոր հեռանում:

ՔՆՆԻՉ (ժամին նայելով) — Եկեք, առարեսումն անենք, նոր հետ կգանք ինձ մոտ զրուցելու:

Քննիչն առաջնորդում է տղաներին:
Անդոն փորձում է ձեռքը դնել Նարի աջ ուսին, բայց նա թոթափելով առաջ է ընկնում, հավասարվում քննիչին:

_ԱՍՏԻՃԱՆ_ա_ՎԱՆԴԱԿ

Մամն իջնում է զինդատախազության աստիճաններով:
Կանգ է առնում, բազրիքից բռնած, փակ աչքերով խոր շունչ է քաշում, աչքերը բացում, ապա ուժեղ արտաշնչում:
Մեծ կաշվե պայուսակի մեջ տենդագին ինչ֊որ բան է փնտրում: Հաստափոր գիրք է հանում, փորձում դնչի տակ պահել, միաժամանակ որոնումը շարունակելով, չի հաջողվում:
Գիրքը դնում է ոտքերի արանքը, ծնկներն իրար մոտեցնում: Պայուսակից հանում է դեղի սրվակը, հաբը դնում լեզվի տակ:

_ԱՌ_ԵՐԵՍ_ԱՌԱԾ

Կարմիր լուսավորությամբ, նեղ, երկարավուն սենյակ է, որտեղ մի պատն ապակեպատ է:

Երեքով անցնում են ներս:
Սենյակում նստած ժպտադեմ երիտասարդը (այուհետ՝ Օգնական) տեղից վեր է կենում, ձեռքսեղմումով բարևում Անդոյին ու Նարին:
Ապակու մյուս կողմի խցում նստած է Գագոն:
Ծեծ կերածի տեսք ունի:
Դեմքից իսպառ ջնջվել է լկտի ժպիտը:
Բութն անընդհատ սահեցնում է ցուցամատի վրայով, ասես անտեսանելի թզբեհ է քաշում:
Շուրթերը հազիվ նկատելի շարժվում են, կարծես խեր֊շառ֊Աստված է մրմնջում:
Հայացքը թափառող է:

ՔՆՆԻՉ — Մեզ չի տեսնում:
ՆԱՐ — Առերեսումը է՞ն չի, որ իրար երես֊բերես են անում:
ՕԳՆԱԿԱՆ (լայն ժպիտով) — Սա միերեսանի առերեսում է:

Կատակին արձագանքող չկա:

Քողարկված:

ՔՆՆԻՉ — Էս պահին պետք չի, որ ինքը ձեզ տեսնի, դո՛ւք պիտի ճանաչեք...

Խոսակցության ձայները մարում են:
Սրտի ուժգնացող բաբախյուն:

ԽԱՉԱՆՑՈՒՄ.
Գագոյի հայացքն անթարթ սևեռվում է մի անորոշ կետի: Գիշերների նման մութ աչքերը սառել են:
Անդոն կատաղի հայացքով նայում է Գագոյին:
Մով աչքերը վառվում են:
Բռունցքը հավաքվում է ճկույթից բութ:
Ձեռքի երակները ցցվում են:
Եռացող կարմիրը գրավում է ամբողջ տարածքը:

ՀՀ

Ենթադրենք, վաղն առավոտ աշխարհի բոլոր մարդիկ արթնանում են երևակայական օդանավակայանում և հայտնաբերում, որ անձնագիր չունեն, բայց կարող են վայրկենապես ստանալ ցանկացած երկրի քաղաքացիություն: Հարցեր են ծագում: Հայաստանցիների ո՞ր մասը կվերահաստատի իր քաղաքացիությունը: Ո՞ր երկրի քաղաքացիություն կուզի ստանալ հայության մեծ մասը, իսկ մարդկությա՞ն:

Նորություն չի, դեռ ԱՄՆ անկախության հռչակագրում է գրվել՝ «Բոլորը ծնվում են հավասար»: Հարավցի ստրկատերը գուցե սրտի խորքում համամիտ չէր հռչակագրի պնդումներին, բայց արդյունքում կարգը հիմնովին փոխվեց, և սկիզբ դրվեց բոլոր անհավասարների ազատագրմանը. ու որ ամենակարևորն է՝ հնարավոր դարձավ երթն առ Վաշինգտոն, որտեղ հնչեց «Ես երազանք ունեմ»:

Նորություն չի, դեռ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունը բարձրաձայնեց «Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն»: Բուրժուան գուցե սրտի խորքում համամիտ չէր մեծ հեղափոխության կարգախոսին, բայց արդյունքում կարգը հիմնովին փոխվեց, և սկիզբ դրվեց ազգային պետությանը, ու որ ամենակարևորն է՝ հնարավոր դարձավ Փարիզի ուսանողական ապստամբությունը, որտեղ հնչեց «Պահանջեք անհնարինը՝ ինչ֊որ բանի հասնելու համար»:

Ֆրանսիային և ԱՄՆ֊ին, վերջ ի վերջո, հաջողվեց հռչակված խոսքը գործի վերածել, և ազատական ազգայնականությունը պատմական փորձով հաստատեց իր առաջնայնությունն այլ ազգայնականությունների նկատմամբ:

Ո՞րն է ազատական ազգայնականության երազած Հայաստանը: Ւնքնիշխան հանրապետություն, որ կանգնած է իր յուրաքանչյուր քաղաքացու մեջքին, և իրավագիտակից հասարակություն, որի համար պատիվ է իր պետությանը ծառայելը: Էս հղացքը կարճ կարող ենք անվանել «Ազգ և պետություն», իսկ ենթադրվող հայրենիքը՝ Ազատ֊անկախ Հայաստան:

Ազատական ազգայնականությունն ազգի կեցությունը պայմանավորում է ժողովրդավար պետության գոյությամբ: Մի խոսքով, եթե չկա Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, չկա նաև ամերիկացին: Չկա Հայաստանի Հանրապետությունը, իսկ հա՞յը:

Ին. ԲԱՐԴԵԼաՎ_ԷԼԻ

Վառվում են երևանյան ընդհատակյա բար֊ակումբի բեմի լույսերը:
Նարը, աջուձախ օդային հաբույրներ ուղարկելով, ծափերի ուղեկցությամբ ելնում է բեմ:
Այցելուները շատ չեն, բայց նրա հայտնվելուն պես սրահը պայթում է ծափերից, ողջույնի սուլոցներից ու հիացական ճիչերից:
Սկսում է կատարել «Մարտիկի երգը»:

ՆԱՐ — Թռչեի մտքով տուն,
Ուր իմ մայրն է արթուն...

Հուզմունքից ձայնը կտրվում է, երգը կիսատ է թողնում:
Խոսակցության աղմուկին ու բաժակների զրնգոցին խառնվում է հատուկենտ խրախուսական ծափերի ձայնը:
Հաստլիկների եռյակը հիասթափված հետ է շրջվում ու աշխույժով զրույցի բռնվում Խաժակ բարմենի հետ:
Անկոնք կինը ժպտում է իր դիմաց նստած վերջին ծափ տվողին՝ Ճաղատ կնոջը:
Անդոն միայնակ զբաղեցրել է անկյունի սեղանը: Նարը մոտենում, նստում է նրա դիմաց:
Անդոն ծոցագրպանից հաստլիկ ծրար է հանում, դնում սեղանին, մատով հրում դեպի Նարը:

ՆԱՐ — Ապրես, Անդս, բայց էլ պետք չի: Փոշմանել եմ:
ԱՆԴՈ — Հետ չեմ վերցնելու:
ՆԱՐ — Անդո, սրտովս գնա: Ոնց եմ տրաքվում քո էդ քյառթու խասիաթից, հերիք պապայություն անես, ես Սամը չեմ, ինձ հեր պետք չի, ես հեր ունեմ:

Անդոն, արմունկը սեղանին, բռունցքով քիթն է տրորում:
Խուճուճը մոտենում է:

ՆԱՐ — Պտ... պտ... պտուտակահան: Թու, թու, թու (ինքն իրեն կմճտելով) լեզուս փաթ ընկավ:

Համբուրում է վզից կախ աչքի ուլունքը:

Կասես արաղը բոլ֊բոլ անի:

ԽՈՒՃՈՒՃ — Նարնջի հյութո՞վ:
ՆԱՐ — Հա:
ԱՆԴՈ — Ինձ էլ՝ օղի՝ 50: (Որսալով Նարի ապշահար հայացքը): Մեկ էլ լցնովի գարեջուր:

Լռում են՝ ամեն մեկն իր մտքերով:
Ճաղատը սեղանի վրայով ձգվում ու համբուրում է Անկոնքի շուրթերը:
Հաստլիկներից մեկը նկատում է, հայտնում մյուսներին: Երեքով քչփչում են:
Խուճուճն աչքով է անում Խաժակին:

ՆԱՐ — Ինչի՞ մասին ես մտածում:
ԱՆԴՈ (քմծիծաղով) — Կապույտ երինջի:
ՆԱՐ — Երիջն ի՞նչ ա:
ԱՆԴՈ — Սեռահասուն հորթ:
ՆԱՐ — Կապույտ ե՜զ: (Աշխուժանալով): Վա՜յ, դու էլ գիտես էդ հեքիաթը: Ինձ տատս էր պատմում՝ «ուտիս օրը եղը ծծե, պաս օրը մեղրը ծծե», ես էլ չէի հասկանում, գիտեի թե կախարդական բառեր են, մեծացա, նոր ջոկի՝ ինչ էր ասում:
ԱՆԴՈ — Սարսաղ: Չէ, պատմի:

Նարն երեխու պես ծափ է տալիս:

ՆԱՐ — Մի որբ աղջիկ կար, խորթ մերը հաց չէր տալիս, սոված էր պահում, էդ Կապույտ եզն էլ մարդու պես լեզու առավ, ասեց՝ ախչի, դարդ չանես, իմ մի պոզի մեջ յուղ կա, մյուսի մեջ՝ մեղր, յանի՝ ուտիս օրը եղը ծծե, պաս օրը մեղրը ծծե: Հետո խորթ մերն էդ եզի գլուխն էլ կերավ, բայց եզն աղջկան գլխանց սովորացրել էր, որ ոսկորները հավաքի տանի թաղի, ոսկի կդառնա: Վերջը լավ էր պրծնում, վայ թե էդ աղջիկը պսակվում էլ էր, արդեն կարգին չեմ հիշում: (Դադար): Չես պատկերացնի՝ ոնց եմ կարոտում տատիս, էնքան լա՜վն էր, օրերը հաշվում էի, երբ պիտի ամառը գար, որ գնայի մոտը՝ գեղ: Ազա՜տ, աղջկավարի էի ինձ պահում, ինձ շյուղերով գործել էր սովորացրել, իրար հետ տիկնիկիս շորեր էինք գործում: Ինչ ոռի ա կյանքը. լավերը շուտ են մեռնում, ղախպեքը հարյուր տարի ապրում են...
ԱՆԴՈ — Ինչի՞ տատդ քանի տարեկան էր:
ՆԱՐ — Մի... Չէ, սպասի... (մտքում հաշվելով) Հա, էլի, ութսունինը:

Մատուցվում են պատվիրված ըմպելիքները:

(Ձողիկը բերանին): Բա քո իմացածը ո՞րն էր:

ԱՆԴՈ — Հեքիաթ չի, բանաստեղծական արձակից մի տող:

Նարը հարցական հայացքով սպասում է:

Կապույտ երինջների արձակ նախիրն ազատ ճարակում էր մեհյանի շուրջը:

ՆԱՐ — Յանի ի՞նչ:

Անդոն օղու թափանցիկ ըմպանակը գցում է գարեջրի գավաթի մեջ:
Ըմպանակը դանդաղ սուզվում է ոսկեգույն հեղուկի մեջ, հասնում հատակին, կանգնում:
Օղին գարեջրի հետ չի խառնվում:
Կտրանցում:

Էքս. ԽԱՉ_ՄԵՐ_ու_ԿԻՆ

Անձրևից հետո մայթերը դեռ թաց են:
Լուսինը տարուբերվում է ջրափոսերում:
Մամն անշտապ, գլխիկոր մոտենում է խաչմերուկին: Ձեռքին կտորի տոպրակ է, ուսից կախ՝ նույն կաշվե մեծ պայուսակը:
Կարմիրի տակ, առանց լուսարձակի նշանին սպասելու, փողոցն անցնում է, տեսադաշտից կորում:
Գիշերային մայթ ու փողոց դափ֊դատարկ են:
Վառվում է կանաչ լույսը:
Կտրանցում:

Ին. ԲԱՐԴԵԼաՎ_ԷԼԻ

Ակումբը դատարկվել է:
Նարից ու Անդոյից բացի, մնացել են կանգնակի մոտ թառած Երեք հաստլիկը, զրույցով տարված Ճաղատն ու Անկոնքը, բարմենն ու մատուցողը:
Խուճուճը սեղաններն է սրբում, աթոռները շուռ տալիս:
Անդոն ու Նարն օղու շիշը գրեթե դատարկել են:

ԱՆԴՈ — Դու երազանք ունե՞ս:
ՆԱՐ — Հա, բա ո՛նց:
ԱՆԴՈ — Մե՜ծ երազանք:
ՆԱՐ — Էն թզուկի պե՞ս:
ԱՆԴՈ — Ի՞նչ թզուկ:
ՆԱՐ (մեղմ ու ցածրաձայն երգելով) —

Բայց իմ հոգում կա մի երազանք՝
Ճերմակ֊ճերմակ թևավոր,
Մեծանալ եմ ես երազում,
Այս աշխարհում լուսավոր,
Վառ ու լուսավոր:

Անդոն ձայնակցում է:

ԱՆԴՈ ու ՆԱՐ (ցածրաձայն) —

Բայց բոլորը ծիծաղում են միշտ,
Թե թզուկ ես, թիզ ու կես,
Ու ես կրկին մենակ եմ մնում,
Միշտ տխրում եմ այ այսպես:

Անդոն բաժակ է բարձրացնում:

ԱՆԴՈ (մթնոլորտը ցրելով, աշխույժ) — Կենա՛ց, կենա՛ց, կենա՛ց: Արի խմենք, որ երազանքները գունավոր լինեն: Թող թզուկը չերազի մեծանալ, թող որ ինքն իր թզուկ տեղով իրեն մեծ զգա, ու բոլորը չծիծաղեն, թե թզուկ է թիզ ու կես: Ու թող մեր տխրությունը միշտ լուսավոր լինի, իսկ մենակությունը՝ թևավոր, որովհետև աշխարհը վառ է, վառ ու լուսավոր, էդ մենք ենք դարդից կուրանում:

Բաժակները չխկացնում են, օղին քաշում գլխներին:

ՆԱՐ (բաժակը սեղանին խփելով) — Ծծեր... (որսալով Անդոյի հարցական հայացքը): Չէ, սպասի... (Մտածկոտ): Մենահամերգ՝ հրապարակում:
ԱՆԴՈ — Ազատությա՞ն:
ՆԱՐ — Չէ, Հանրապետության:
ԱՆԴՈ — Մակարդակ:

Անդոն բաժակները կրկին լցնում է, շիշը դատարկվում է:

ՆԱՐ — Վերջին անգամ ե՞րբ էիր խմել:
ԱՆԴՈ — Բանակում: Մեզ հետ ծառայող մի մեղրեցի կար՝ Նուռ էինք ասում: Մեր ուրախությունն էր: Ասենք, կգար կտեսներ՝ նեղված նստած ես, էնքան հանաք կաներ, մինչև անկախ քեզնից տրամդ կբացվեր: (Դադար): Խրամատ փորելիս խփեցին: Այ ստեղին (մատով իր վրա ցույց տալով): Տեղում էր մնացել:
ՆԱՐ — Ափսո՜ս...
ԱՆԴՈ — Հազար ափսոս: Երևի թաղումից մի շաբաթ էլ չէր անցել, իմացանք, որ հերն է եկել: Կարաս ասես՝ ինչի՞:
ՆԱՐԸ (հորանջելով) — Խի՞...
ԱՆԴՈ — Նար ջան, կհավատա՞ս, եկել էր, որ տղու կիսատ փորած խրամատը փորի: Ու մեն֊մենակ մինչև վերջ փորեց: Չթողեց մեկնումեկը մոտ գա: Տեսքից Նուռին շատ նման էր: Չխոսկան մարդ էր: Փորեց պրծավ, գնդապետով֊բանով եկան, հենց դիրքերում սեղան դրինք: Հետը տնական արաղ էր բերել: Խմեցինք:

Անդոն վերջին բաժակը քաշում է գլխին, ըմպանակը շուռ տված դնում սեղանին:
Կտրանցում:

Էքս. ԽԱՉ_ու_ՓԱՉ

Կեսգիշեր:
Քառահարկ շենք Երևանի կենտրոնում:
Սևուկը գլուխը բռնած նստել է մուտքի մոտ: Վրան և շուրջը վերևից՝ երկրորդ հարկի լայն բացված պատուհանից, շորեր են թափվում:
Շեկլիկը գլխահակ հավաքում է գետնին թափվածը, մերթընդմերթ աղերսող հայացք նետում վերև, որտեղ ոչ ոք չի երևում:
Շոր֊շիրթի տեղատարափը կտրվում է:
Շեկլիկը ձեռքինը տանում դնում է գոյացած կույտի գլխին, գալիս անխոս նստում Սևուկի կողքը:
Ծամիկը ծիկրակում է լուսամուտից, կրկին հայտնվում ու լվացքի մեծ թասով ջուր է շփում տղաների գլխին:
Ջրվածները զայրացած վեր են ցատկում:
Ծամիկը լեզու է հանում, պատուհանը շրխկոցով փակում:
Կտրանցում:

Ին. ԲԱՐԴԵԼաՎ_ԷԼԻ

Նարը նստած տեղը դանթում է:
Անդոն հաշիվը բերելու նշան է անում:

ԱՆԴՈ — Վե՛ր, վե՛ր՝ քեզ տուն տանեմ:
ՆԱՐ (նվնվան) — Հավես չունեմ:
ԽՈՒՃՈՒՃ — Մեր հաշվին՝ հյուրասիրություն:

Անդոն տեղից ելնում է, հեռվից ձեռքով շնորհակալություն է հայտնում բարմենին, շրջվում, գլխով ողջունում է Ճաղատ կնոջը: Նարի թևատակերից բռնում, հեշտությամբ գցում է շալակը:
Նարն աշխուժանում, ոտքերն օդում թատերայնորեն թափահարում է ու ճվճվում:

ՆԱՐ — Տարա՜ն... տարա՜ն֊տարանա֊նի֊նա՜յ֊նա՜յ...

Խաժակը, որ մինչ այդ կանգնակի հետևում սրբիչով բաժակ էր չորացնում, երկու մատը բերանին սուլում, ուրախ հայկական պարեղանակ է միացնում:

ՃԱՂԱՏ — Հո՛պա:

Ճաղատ կինը վեր է թռչում, կտրում է Անդոյի դեմը, մի ծնկի վրա չոքում ու սկսում ծափ տալ:
Անկոնքը միանում է խաղին ու հեզաճկուն պար բռնում նրանց շուրջ:
Խուճուճը սեղանի շորն օդում թափահարելով տրնգի է տալիս:

ԽՈՒՃՈՒՃ — Տաշի՜, աման֊աման֊աման...

Երեք հաստլիկը ինքնամոռաց ծափ են տալիս ու ղժղժում:

ԵՐԵՔ ՀԱՍՏԼԻԿ — Ջա՜ն, ջա՜ն, ջա՜ն, ջանեջա՜ն...

Խաժակը դուրս է գալիս կանգնակի հետևից, Երեք հաստլիկին հրավիրում պարի:
Բոլոր ներկաները խմբվում են Անդոյի շուրջը, ձեռք ձեռքի տալիս և ուրախ շուրջպար բռնում:
Անդոն, Նարին շալակած, պտտվում է շրջանի կենտրոնում:
Մթնանցում:

ՀՀ

Նարնջագույնը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի արարչական տաղանդը և աշխատասիրությունը:

Հայ ժողովուրդն էլ, վերջ ի վերջո, բաղկացած է մարդկանցից: Մարդը ստեղծարար էակ է, նաև բանական: Էս երկուսի միաձուլումից ստացվում է բանաստեղծ մարդը՝ նա, ով գիտի արվեստ ստեղծել՝ արվեստագետը, և կամ նա, ում ստեղծածը միտք է՝ մտավորականը: Նրանք անբաժան են՝ տարբեր, և էությամբ նույնական:

Պատկերացումը, որ բանաստեղծը ցնդածի մեկն է, ձեռնտու է միայն իշխանությանը, որպեսզի լուրջ չընկալվի, տեղ չհասնի նրա ստեղծածն ու ասելիքը: Նորություն չի, դեռ հին հայկական ասացվածն է վկայել. «Բանն ասելով է լինում», ինչ խոսք, համաձայնելով էն փիլիսոփաների հետ, ում կարծիքով գիտակցությունն է ձևավորում կեցություն:

Չկա ազգային պետություն առանց ազգային խորհրդանիշների, որ ստեղծում են արվեստագետներն ու մտավորականները՝ կամ իբրև պետական պատվեր և կամ ներքին, հայրենասիրական մղումով: Օրենքով սահմանված ազգային խորհրդանիշներից՝ դրոշից, օրհներգից կամ զինանշանից բացի, նրանք հաճախ ստեղծում են ազգային մարդակերպ խորհրդանիշեր: Շարունակելով Ֆրանսիայի և ԱՄՆ֊ի օրինակը՝ Ֆրանսիան ունի Մարիան, ԱՄՆ֊ը՝ Ազատության արձան: Իսկ Հայաստա՞նը:

— «Մայր Հայաստանը»,— կասի հայաստանցիների մեծ մասը:

Մայր Հայաստանն առարկայանում է իբրև մայրաքաղաք Երևանի բլուրներից մեկի գագաթին կանգնած 22֊մետրանոց պղնձե կոփածո արձան: Ոչ մի կապ չունի Հայաստանի երրորդ հանրապետության հետ, իսկ որ ամենակարևորն է՝ «Մայր Հայաստանը» նույն ինքը փեշավոր Ստալինն է: Ինչո՞ւ: Հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ Ստալինին հանել են, թրաշել, կնոջ շոր հագցրել, ձեռքը թուր տվել, տնկել նույն տեղում, նույն պատվանդանին:

Հայտնի է, որ ազգերի հայրը հետմահու սեռափոխվեց, տրոհվեց՝ ամեն ազգի մի մայր հաշվարկով, վրացուն՝ «Մայր Վրաստան», ուկրաինացուն՝ «Մայր Ուկրաինա», ու էդպես բոլոր սովետական հանրապետություններին մեկական մայր շնորհվեց, և հայերն էլ ստացան իրենց հասանելիք «Մայր Հայաստանը»:

Հարց է ծագում. ի՞նչն է պակասում հայ ժողովրդին՝ արարչական տաղա՞նդը, թե՞ աշխատասիրությունը, որ առայսօր չկա Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը մարմնավորող կոթող՝ արձան, պատկեր, կերպար, պարզապես մարդակերպ մի խորհրդանիշ: Ո՛չ: Գողապետությունը չի համարձակվում պատվիրել ու կանգնեցնել օրենքով գողի արձանը և շահագործում է պատմական անցյալը: Առաջադեմ արվեստագետները, որպես կանոն, լայն ժողովրդականություն չեն վայելում: Ազգային թեմաներով ստեղծագործում են հին գեղագիտության հետևորդները՝ նույնացնելով ավանդականն ու պահպանողականն ազգայինի հետ, ու որ ամենացավալին է՝ հեղափոխականն ու նորարարականը որակում ապազգային:

Ուրեմն, ներկայիս Հայաստանն անկերպար մի պետություն է, որ չի ցանկանում ցույց տալ իր դեմքը: Մեկ այլ վառ օրինակ է Լենինի արձանի թափուր մնացած տեղը Հանրապետության հրապարակում:

Մի հնատիպ գրքի շապիկին պետությունը պատկերված է իբրև հրեշ, որի մարմինը կազմված է իր բոլոր հպատակներից: Հրեշի ձեռքերին թուր ու խաչ կան (ըստ սկզբնաղբյուրի, բայց կարող է լինել նաև, ասենք, յաթաղան ու մահիկ): Կրոնը նրա զենքն է ամբոխին հնազանդեցնելու, թուրը՝ պաշտպանվելու և պատժելու համար: Գրքում գրված է, որ պետությունն անհրաժեշտ չարիք է. եթե չլինի՝ մարդիկ իրար կուտեն, քանի որ մարդը մարդուն գայլ է: Քաղաքացիական և բարոյական պարտքը նույնական են, մի խոսքով՝ հակապետականն անբարոյական է: Ինքնիշխանությունը կատարյալ է, ուրեմն՝ հրեշավոր մարմինը շարժվում է բացառապես իր գլխի թելադրանքով: Գլուխը կարող է լինել թագավորը կամ նախագահը (օրինակ՝ Հայաստանի գլուխը, ըստ մայր օրենքի, Նախագահն է), ազնվականությունը կամ խորհրդարանը՝ կապ չունի, մենակ թե անգլուխ չլինի:

Շուրջ երկու դար պահանջվեց ֆրանսիացիներից ու ամերիկացիներից, որ հրեշին մարդաշնորքի բերեն, ինչպես հեքիաթում, երբ աղջիկը սիրեց գազանին, և նա վերածվեց գեղեցկադեմ պատանու՝ ոչ թե գայլի, քանի որ էստեղ մարդը մարդուն եղբայր է ու բարեկամ:

Ֆրանսիան շատ արագ գտավ իրեն մարմնավորող աղջկա կերպարը՝ Մարիանին, որ հենց ինքը հանրապետությունն է: Մարիանին քանդակել ու նկարել են հազարավոր ֆրանսիացի արվեստագետներ: ԱՄՆ֊ի դեպքում դա Ազատության արձանն է: Ի դեպ, Ֆրանսիան է նվիրել ԱՄՆ֊ին Ազատության արձանը. մի ձեռքին անմար կրակ է, մյուսին՝ հռչակագիր, ոչ թուր֊թվանք ունի, ոչ խաչ ու մահիկ, ոչ էլ՝ մուրճ ու մանգաղ:

Վերջ ի վերջո, անգամ ինքնամփոփ արվեստը, որ կոչվում է «արվեստ արվեստի համար», կարող է փոխել աշխարհը: Արվեստի ուժն անհնար է անտեսել: Գեղարվեստորեն հաղթահարված խնդիրը վաղ թե ուշ գործնականում կլուծվի:

Արվեստագետը, մտավորականն իր էությամբ պետք է հակադրվի իշխանություններին, որովհետև արվեստագետի, մտավորականի էությունն ազատությունն է, սահմաններ չճանաչելը, պայմանականությունների ուրացումը, իսկ պետությունը, հակառակը, ուզում է ամեն ինչ դնել սահմանների մեջ, կարգուկանոնի ենթարկել: Էս երկու երևույթներն անհամատեղելի են: Մտավորականը, արվեստագետը գիշեր֊ցերեկ, ամեն վայրկյան պիտի հակադրվի իշխանություններին, բայց երբեք չպետք է վհատվի և ավելին՝ չպետք է վհատեցնի ժողովրդին:

Ես մնում եմ իմ կարծիքին. մտավորական արվեստագետը պետք է լինի ազգի վերջին վհատվողը:

Էքս./ին. ԱՆՑՈՒՄ_ի_ՏԱԿ

Մամը գետնանցումի աստիճաններով իջնում է ներքև և քայլում պատին նկարող տղաների ուղղությամբ:
Նրանք երկուսն են, մեկը բարձրահասակ է (այսուհետ՝ Բոյով), մյուսը՝ կարճլիկ (այսուհետ՝ Կոլոտ): Նկատելով մոտեցող կնոջը՝ առանց իրար անցնելու շարունակում են իրենց գործը:
Բոյովը կանգնել է ծալովի աթոռակին, ձգվել ու փչում է ներկը:
Կոլոտը նույնն անում է պպզած, ներկով տառ առ տառ պզզացնում է «ՁԵՐ» բառը:
Ուսապարկերը գցած են գետնին, փչովի ներկերի մի մասը՝ մեջը, մի քանիսն էլ շպրտած են:
Մամի մոտենալու պահին Բոյովի ներկը վերջանում է: Թափ է տալիս ներկամանը, կտկտոցի ձայն է գալիս, բայց այլևս ներկ չի պզզում:

ԲՈՅՈՎ — Սատկեց: Կարմիր տուր:

Կոլոտն անխոս կատարում է Բոյովի հրահանգը: Ուսապարկից հանում, մեկնում է կարմիր աերոզոլը:

ՄԱՄ — Բարի երեկո:
ԿՈԼՈՏ — Բարև, մորքուր ջան:
ԲՈՅՈՎ — Բարև ձեզ:
ՄԱՄ — Ի՞նչ եք անում:
ԿՈԼՈՏ — Street֊art, մորքուր ջան:
ԲՈՅՈՎ (դեպի Կոլոտը) — Քաղաքական արվեստ:
ՄԱՄ — Գիտեմ, Բենքսի...
ԿՈԼՈՏ (ոգևորված) — Հա՜, հա, Բենքսի...Ինքը մենակ ա անում, մենք՝ախպերովի, սենց ավելի ուրախ ա:
ՄԱՄ — Իմ տղան էլ Բենքսիի... (Հանկարծ դեմքը պայծառանում է): Չէ, ձեր պես... իմ տղան ու իր ընկերը ... Տղաս էլ է ձեր պես փողոցային նկարիչ:
ԿՈԼՈՏ — Հա՞, ովքե՞ր են, անուններն ի՞նչ են, հաստատ կճանաչենք, մենք էնքան քիչ ենք, սաղս իրար գիտենք:
ՄԱՄ — Տղաս էստեղ չի հիմա... Չէ, չեք ճանաչի: Ընկերն էլ նկարիչ չի, ուղղակի միշտ հետն էր, որ մենակ չլինի:

Կոլոտը, պպզած, զրույցի հետ մեկտեղ հիմա էլ տառ առ տառ պզզացնում է «ՈՌԸ» բառը:

ԿՈԼՈՏ — Հա՜, հա, սատկա պահելն էլ ա կարևոր գործ:
ՄԱՄ — Ինչպե՞ս: Չհասկացա:
ԿՈԼՈՏ — Սատկա պահել, էլի, մորքուր ջան, աթանդա կանգնել, որ, ասենք, մենթ֊մունթ գա՝ խաբար անի, թռնեն, պահակի ղայդա, էլի:

ՄԱՄ — Հա՜... սատկա: Չէի լսել:

Մամը ոտքը կախ է գցում:

(Կոլոտին՝ մատնացույց անելով «ՈՌԸ»): Շա՞տ չի կոպիտ:

ԿՈԼՈՏ — Չէ՜, հա, մորքուր ջան, սրանց հասնում ա... Մեր զենքն էլ էս ա:
ԲՈՅՈՎ (առաջին անգամ Մամի դեմքին նայելով) — Քաղաքականությունը հարվածներ տալու և հարվածներ ստանալու արվեստ է: Իրենք մեր դեմ իշխանական բիրտ ուժ են կիրառում, անխնա հարվածում են, մենք էլ արվեստով ենք հակահարված տալիս: (Կոլոտին): Ես վերջացրի:
ԿՈԼՈՏ — Ես էլ:

Երկուսով արագ հավաքում են ներկերը, լցնում ուսապարկերը:
Բոյովը ծալովի աթոռակը փակում, դնում է թևի տակ:
Կոլոտը մի քիչ հեռանում, մի քանի անգամ հեռախոսով լուսանկարում է:
Մամը հետ է քաշվում:

ՄԱՄ (Բոյովին) — Դու քանի՞ տարեկան ես, տղա ջան:
ԲՈՅՈՎ (բարեհամբույր) — Քսան:
ՄԱՄ — Ուսանո՞ղ ես:
ԲՈՅՈՎ — Ոչ:
ՄԱՄ — Ծառայել վերջացրե՞լ ես:
ԲՈՅՈՎ — Ազատված եմ՝ առողջական խնդիրներ ունեմ: Այ, եղբայրս ծառայած է:
ԿՈԼՈՏ — Հա՜, հա, ծառայած, պաշտպանած, պսակված, բաժանված, կյանք տեսած տղա եմ: (Բոյովին): Գնա՞նք:
ՄԱՄ — Դուք հանգիստ գնացեք, ես սատկա կլինեմ էստեղ մի քիչ... (Շփոթված): Թույլ չեմ տա՝ անցորդները փչացնեն ձեր փողոցային... քաղաքական արվեստի գործը: (Դադար): Հաջողություն ձեզ, տղաներ, զգույշ կլինեք:

Բոյովն ու Կոլոտը զարմացած հայացքներ են փոխանակում:

ԲՈՅՈՎ — Ձեզ էլ: Բարևեք ձեր տղային:
ԿՈԼՈՏ — Ընկերոջն էլ: Բարի գիշեր, մորքուր ջան:

Նրանք անշտապ քայլում են: Կոլոտն ընթացքում շրջվում է, նկատելով, որ Մամը չի հեռանում, փսփսում է Բոյովի ականջի տակ, որն էդպես էլ չի շրջվում: Տեսադաշտից անհետանում են:
Մամը երկար, սևեռված նայում է պատկերին, մատով դիպչում, համոզվում է, որ ներկը դեռ չի չորացել: Դեմքը մոտեցնում ու սկսում է հոտոտել թարմ գրաֆիտին, ապա քնքշորեն շոյում է պատի ու պատկերի եզրագիծը՝ առանց լղոզելու: Սկսում է փչել պատին, ասես իր շնչառությամբ ուզում է ներկը չորացնել:
Աստիճաններով գլորվող դատարկ մետաղական տարայի ձայն:
Մամը սթափվում, հայացքը գրաֆիտիից չկտրելով՝ հետ֊հետ է գնում, մինչև հասնում ու մեջքով հենվում է հանդիպակաց պատին:
Քարանում է: Մթերքով տոպրակը թուլացած ձեռքից ընկնում է: Նա, մեջքը պատից չպոկելով, դանդաղ սահում է ցած:
Նստում է գետնին: Ծալված ոտքերը մեկնում է առաջ:
Տխրությունը կամաց֊կամաց փոխվում է լացի:
Գետնին ընկած, ճակատը՝ սառը քարին, սրտակեղեք լաց է լինում:
Դիմացի պատին երևում է ամբողջական պատկերը: Հավերժության անվի կենտրոնում սրախողխող, փետրած թռչուն է: Ներքևում՝ գրություն. «ԻՄ ԶԵՆՔԸ՝ ՁԵՐ ՈՌԸ»:
Աղեկտուր հեկեկոց:
Մամը, փորձելով իրեն հավաքել, մեծ պայուսակում տենդագին ինչ֊որ բան է որոնում, չգտնելով՝ շուռ է տալիս, միջից թափվում են հիմնականում գրքեր՝ մեկը բավական հաստափոր, մնացածը՝ տարբեր չափերի, նաև հեռախոս, դրամապանակ, կարմիր գրիչ, բանալիների տրցակ, դեղերի սրվակ, թղթի գրոտած պատառիկներ, այցեքարտեր, թռուցիկներ ու սպիտակ թաշկինակ, որով և սրբում է քիթը:
Հեծկլտոցները զսպում, հաբը դնում է լեզվի տակ, ոտքերը հավաքում: Գլուխը՝ պատին, մի քանի անգամ խոր շունչ է քաշում, ապա պայուսակի մեջ է դնում մթերքով տոպրակը, հեռախոսն ու դրամապանակը, մնացած ամեն ինչ, բացի գրքերից:
Մի նեղացած հայացք է նետում գրքերի վրա ու պատին հենվելով՝ ոտքի ելնում:
Մամը համրաքայլ հեռանում է առանց հետ նայելու:
Գրքերը թափված են գետնանցումի տակ:
Միջանցիկ քամին թերթում է մեկի էջը:

ՍԱԶԱՆՑՈՒՄ.
Գետնանցումից դեպի բարձունք, որտեղից երևում է գիշերային Երևանի համայնապատկերը:

ԴՐՈՇԱՁՈՂ

ՀՀ

Ես մնում եմ օրենքի տառին հավատարիմ, ոգուն՝ դիմադրող:

Օրենքը դրոշաձողի խորհուրդը չի սահմանում, միայն սահմանափակում է եռագույնի ու դրոշաձողի երկարությունների հարաբերությունը, որ կարող է լինել 1:1,7֊ից ոչ պակաս:

Ժողովուրդը դրոշաձողին ասում է կոթ:

ԿՈԹԸ

Նրանք վեցն էին:

ԱՌԱՋԻՆԸ Գնդապետն էր: Նրան միանգամից ճանաչեցի, մնացածին՝ հաջորդաբար, պատկերավոր ասած՝ տեղը բերեցի:

Մեր զորամասում, այսպես կոչված, «նայող» չկար, և ոչ էլ գողական բարքերն էին խորապես արմատացած, փոխարենը գողականն ու ռազմականը խիստ սերտաճած էին: Թեև, կային «լավ տղերք», որ հարցեր էին լուծում, այդուհանդերձ գերագույն «Օրենքով գողն ու նայողը» զորամասի հրամանատարն էր՝ Գնդապետը: Զորամասը մի մեծ ստվերային շուկա էր, որի օրական շրջանառությունը հայտնի էր միայն նրան: Առանց Գնդապետի թողտվության կամ նրան բաժին հանելու ոչ ոք չէր համարձակվի անգամ մի լուցկու չոփ յուրացնել: Կոթը շրջանցել էր հենց այդ չգրված օրենքը:

Գնդապետը գինվորին անհարկի չէր պատժում, սակայն կարգազանցներին պարբերաբար, պատկերավոր ասած, շանսատակ էր անում: Ցուցադրաբար, զորքի աչքի առաջ ծեծում էր նաև սպաներին՝ վախի մթնոլորտը կայուն ծանր վիճակում պահելու նպատակով: Մենք շատ ավելի դաժան հաշվեհարդարների էինք ականատես եղել, այդ իսկ պատճառով հետկեսօրին Կոթի ծնոտին հասցված միանվագ ուժգին հարվածը, թերևս ոչ մեկիս կողմից չընկալվեց որպես առանձնակի դաժանության դրսևորում կամ արտառոց միջադեպի նախանշան:

ԵՐԿՐՈՐԴԸ Գնդապետի ստվերն էր՝ սպառազինության գծով տեղակալը:

Բոլորս գիտեինք, որ վառելիքը, հատկապես զրահատեխնիկայի համար նախատեսվածը, Գնդապետի ապօրինի եկամտի հիմնական աղբյուրն էր: Զորավարժություններ էին անում, զրահատեխնիկան տեղից չէր շարժվում, մինչդեռ տոննայով վառելիք էր դուրս գրվում: Մի մասը վաճառում էին, մյուս մասով լիցքավորում էին Գնդապետի ցորենի արտերում վարուցանք անող տրակտորներն ու կոմբայնները: Գողացվում էր նաև մեքենաների բենզինը: Վազքի ցուցիչը հեշտությամբ առաջ էին տալիս: Նույնիսկ դիրքերում տեղադրված վառարանների համար նախատեսված նավթը ստիպված էինք լինում խնայողաբար օգտագործել: Այսքանի մեջ Կոթի յուրացրածը ծովում մի կաթիլ էր՝ ընդամենը քսան լիտր բենզին:

ԵՐՐՈՐԴԸ պարենային ծառայության գերաճած պետն էր:

Նրան գիշերվա խավարի մեջ առավել հեշտությամբ ճանաչեցի, քանզի զորամասում այդքան ճարպոտ ուրիշ մեկը չկար:

Ինչ ճիշտն է՝ ճիշտը, սոված չէինք մնում, սակայն կուշտ փորով հաց էինք ուտում բացառապես ստուգայցի օրերին, երբ պարզ էր դառնում, որ կարող էինք անհամեմատ ավելի լավ սնվել: Զինվորի բերանից կտրած երշիկեղենը, խտացրած կաթը, պահածոները, կարագը, պանիրը, բնական հյութերը «տակից» վաճառվում էին մոտակա ավանի ամենամեծ մթերային խանութում: Որոշ ապրանքների վրայի «ՊՆ» պիտակները գնորդներին չէին կաշկանդում. սպառում էին շուկայականից էժան գնի պատճառով: Զորամասի աշխատակիցները, հարկավ, պետի իմացությամբ պարենը կրած տանում էին նաև իրենց տները, իսկ շուտ փչացող սննդամթերքը՝ միրգն ու բանջարեղենը, և հատկապես սննդի մեծաքանակ մնացորդը ճանապարհվում էր ուղիղ Գնդապետի խոզաբուծարան:

ՉՈՐՐՈՐԴԸ Գնդապետի անձնական վարորդն էր:

Զինուժը ձրի աշխատուժ էր: Զինվորներ կային, որ ազատված էին բանակային առօրյայի «ծանր» պարտականություններից, որովհետև սպասարկում էին Գնդապետի անձնական բիզնես շահերն ու ընտանիքի կարիքները: Գյուղացի տղաների մի փոքր ջոկատ արտերն ու այգիներն էր մշակում, երկուսը խոզաբուծարանին էին հետևում, ձեռքից շնորքով մի քանիսը տունուտեղն էին կարգի բերում, շինարարական աշխատանքներ էին կատարում, գրագետ մեկը երեխաներին դաս էր տալիս, անգլերեն ու համակարգչային հմտություններ էր սովորեցնում, նույնիսկ խոհարար էին տանը պահում, որ քաղաքացիական կյանքում չինական ռեստորանում էր աշխատել: Տղաները չէին դժգոհում, իրենց ամենևին շահագործված չէին զգում, ընդհակառակը՝ համարում էին, որ մյուս ծառայակիցների համեմատ արտոնյալ են, իսկ ամենաարտոնյալը, անտարակույս, հրամանատարի վարորդն էր: Նիհար, երկարահասակ տիպ էր: Ասում էին, թե բարձր պաշտոնյայի զարմիկ էր: Բացառապես «լավերի» հետ էր շփվում, շտաբի շենքում առանձին սենյակ ուներ: Զորքի հետ ոչ ճաշում էր, ոչ քնում: Երկարավուն ստվերը մատնեց նրան, վստահաբար, չորրորդն ինքն էր:

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴԸ Գնդապետի մյուս տեղական էլ՝ ԱՀՏԱ գծով:

Նա ցածրահասակ, ծայրաստիճան արագաշարժ մեկն էր, որ համատեղությամբ նաև կաշառքի գծով էր տեղակալում, կարգավորում էր կանխիկի շրջանառությունը: Ստվերի կտրուկ շարժուձևն ու կարճ հասակը կասկածներս փարատեցին. հաստատապես հինգերորդն ինքն էր:

Վեց ամիսը մեկ հավելյալ եկամտի աղբյուր էր բացվում, երբ նորակոչիկներին բաշխում էին ըստ վաշտերի: Բոլորին հայտնի էր, այսպես կոչված, «էլիտար» վաշտերի գնացուցակը: «Էլիտար» էին համարվում կապի, մոտոհրաձգային, նռնականետային և մյուս այն վաշտերը, որտեղ պարբերական հերթապահություն առաջնագծում չէր ենթադրվում, պատկերավոր ասած, զինվորը քնում էր շառից֊փորձանքից հեռու: Կայուն միջին եկամուտ էր ապահովում նաև «Կաշառք՝ արձակուրդի դիմաց» ծրագիրը, որտեղ գործում էր ճկուն զեղչային համակարգ:

ԱՀՏԱ գծով տեղակալն աչքի էր ընկնում որպես ընտանիքի նվիրյալ հայր: Նա իր երկու փեսաներին, որ բնավ զինվորական չէին, զորամասում տեղավորել էր աշխատանքի: Փոքրը զորամասի խանութպանն էր, մեծը՝ վճարովի ճաշարանի գործատերը: Մեր գրպանում կանխիկ գումար երկու օրից ավելի չէր մնում: Թեպետ զինվորի ամսական աշխատավարձը հաշվապահն անձամբ, առձեռն փոխանցում էր բոլորիս, այդուհանդերձ հաջորդող մոտակա օրերի ընթացքում զորամասի ներսի խանութից, ուր համատարած կրկնակի բարձր գներ էին, պարտավոր էինք առնվազն ստացված գումարի չափով առևտուր անել: Ամենևին էական չէր հիգիենայի պարագա, ծխախոտ, թե քաղցրավենիք կգնեիր, կարևորը գրանցատետրում անվանդ դիմաց դրվող խաչն ապահովելն էր, այլապես լուրջ խնդիրներ կունենայիր: Ապառիկ վաճառքի սկզբունքը լայնորեն կիրառվում էր թե՛ զորամասի խանութում, թե՛ ճաշարանում: Թեև վճարովի ճաշարանը նախատեսված էր սպայակազմի համար, այնուամենայնիվ, շարքայիններին նույնպես չէին զլանում սպասարկել, պատկերավոր ասած՝ փողին մուննաթ:

ՎԵՑԵՐՈՐԴԸ բուժծառայության պետն էր:

Սկզբում մյուսների հետ չէր, այնուհետև գիշերվա խավարից վազելով հայտնվեց ու սկսեց իր ճղճղան ձայնով հրահանգներ տալ: Ձայնը մատնեց տիրոջ ով լինելը:

Սա էլ թանկանոց դեղորայքը, որ բուժկետի օղակում չէր իրացվում, հանում էր հաշվառումից, վաճառքի տալիս ավանի միակ դեղատանը: Ըստ հավաստի աղբյուրների՝ դեղատունը նրա և Գնդապետի համասեփականությունն էր՝ գրանցված երրորդ անձի անունով: Ասաց՝ «Մեռել ա»: Երբ Գնդապետի հայհոյանքների տարափը դադարեց, մեկ անգամ ևս ճղճղաց. «Հաստատ, մեռած ա»:

Նրանք վեցն էին՝ Գնդապետը և իր մերձավոր, հանցավոր շրջապատը: Ինձ համար այդ խավար գիշերվա պես մութ մնաց, թե ինչու, սակայն, փաստը մնում է փաստ, որ հենց նրանք Կոթի անշնչացած մարմինը մթության քողի ներքո գցեցին վառելիքի հսկա չաներից մեկն ու հեռացան:

Ին./Էքս. ՀՀ

Գարուն֊Երևան:

_ԵԼՔԻ_ի_ՄՈՏ

Հաստլիկների եռյակը զբոսնելով իջնում է Հյուսիսային պողոտայով: Երեքի ձեռքին էլ նեղլիկ պատյաններ կան: Հագնված են զուսպ:
Անվասայլակով մի մուրացկան (այսուհետ՝ Մուրացկան) բռում պահած մետաղադրամը հաշվում է, լցնում գոգի արկղը, դատարկված ափն առաջ պարզում:
Հասնելով Մուրացկանին՝ Երեք հաստլիկը կանգ են առնում, պատյաններից հանում դուդուկները և սկսում նվագել:
Հնչում է դուդուկների անզուգական տրիո:

_ՀԱՅ_ԵԼ_ու_ԱՌԱՋ

Անդոն, բաղնիքի հայելու առաջ մերկ կանգնած, սափրում է մորուքը:

_ԾԻՐԱՆ_ի_ԾԱՌ

Մամը բաց ճակատով ու գլխիկոր քայլում է գերեզմանատան ճանապարհով դեպի մենավոր ծաղկած ծիրանին: Հեռվից նկատում է, որ Սամի շիրմին մարդ կա:
Նարը ծիրանի ճյուղ է դնում երկաթակուռ խաչի տակ, որի կենտրոնում՝ քարե ակին ծեծած է Սամի դիմանկարը:
Խաչի պատվանդանին փորագրված է. «Սամվել Արծրունի 1994֊2012»:
Մամը մի ձեռքով հենվում է ծիրանենու բնին ու նայում հեռուներին:

_ԱՌ_ԵՐԵՍ

Զինկոմը, գլուխը բռնած, նստած է իր աշխատասենյակում:
Նա բարձրացնում է գլուխը, աղերսող հայացքով նայում առաստաղին: Ձեռքերն անշարժացել են սեղանին, որին թուղթ ու գրիչ կա:
Դողացող ձեռքով ստորագրում է:
Գրիչը շպրտում, բռունցքով հարվածում է սեղանին, կաշեպատ աթոռը պտտելով շուռ է գալիս, ինչպես «Ձայն» նախագծի կույր լսումներին:
Սպարապետը ժպտում է:

_ՆՈՐ_ա_ՄՈՒՏ

Գագոն նստած է բանտախցում, նառի եզրին:
Նկատում է, թե ինչպես է բանտակիցներից մեկը թաքուն շոյում մյուսի հետույքը: Հայացքը փախցնում է, բթամատով ուժգին առաջ մղում թզբեհի հերթական հատիկը, և թելը կտրվում է:
Սրբապատկերներով հատիկները գլորվում են ցած:

_ԽԱՉ_ի_ՄՈՏ

Նարը ձեռքերով փոքրիկ փոս է անում Խաչի մոտ:
Ծնկաչոք, վզից հանում է աչքի ուլունքը, դնում փոսի մեջ, հողով ծածկում:
Չորեքթաթ ձգվում, համբուրում է Սամի նկարը, ապա էմբրիոնի դիրքով պառկում շիրմին, փակում աչքերը:

_ԾԱՌՆ_ի_ԾՆԿԻ

Մամը գրկում է ծիրանի բունը, ճակատը հենում կեղևին ու փակում աչքերը:
Մրջյունները վազվզում են բնի վրայով:

_ԴԱՐՁ_ի_ՇԱՐՍ_ՅՈՒՐ

Զինկոմը քնել է՝ գլուխն աշխատասեղանին:
Լուսանկարից ժպտացող Սպարապետը փակում է աչքերը:

_ԴԱՐՁ_ի_ԲԱՐՁՍ_ՅՈՒՐ

Գագոն կուչ եկած քնել է նառին:
Հատակով մեկ ցրված թզբեհի հատիկներին նկարված սրբերը հերթով փակում են իրենց աչքերը:

_ՋՐՈՑ_ի

Անդոն անշարժ ընկղմվել է պռնկեպռունկ լցված լոգարանի մեջ: Քիթուբերանից պղպջակներ են դուրս գալիս: Երբ վերջին փոքր պղպջակն է դուրս գալիս քթանցքից, աչքերը փակում է:

ԾԱՌՆ_ի_ԽՆԿԻ

Քարե ակին ծեծած լուսանկարից Սամն աչքով է անում: Մի աչքը փակվում է, մյուսը՝ բաց մնում: Դեմքին՝ գոհունակ, ծուռ ժպիտ:

_ ԱՓ_ի_ՄՈՏ

Դուդուկները լռում են:
Մուրացկանը պլշած նայում է մի քանի թղթադրամով ու առատ մանրադրամով լիուլի լցված արկղին: Բերանը զարմանքից բաց է մնում՝ ի ցույց դնելով թափված ատամնաշարը:

_ ԴԱՐՁ_ի_ՇՐՋԱՆՍ_ՅՈՒՐ

Անդոն գլուխը հանում է ջրի տակից, խոր շունչ քաշում: Դեմքը պայծառացած է, ասես լոգարանից դուրս ցատկող Արքիմեդը լինի, որ հիմա պիտի բացականչի՝ «Էվրիկա՜», բայց նա ասում է մի ուրիշ բառ.

ԱՆԴՈ — Մակարդակ:

Ջրից մորեմերկ ելնում, հասակով մեկ կանգնում է տաք բաղնիքի գոլորշիների մեջ:
Լուսանցում:

ՀՀ

Հայկական բանակը երկու հանրապետության՝ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի զինված ուժերի միավորում է: Ինչո՞ւ: Հենց միայն էն պարզ պատճառով, որ շատ հայաստանցիներ իրենց պարտադիր ժամկետային զինծառայությունն անցնում են միջազգայնորեն չճանաչված հայկական երկրորդ պետության տարածքում: Ղարաբաղի զորամասերում ծածանվում են թե՛ Հայաստանի և թե՛ Ղարաբաղի դրոշները, հնչում երկու երկրի օրհներգ, իսկ զինվորական ողջույնը տրվում է առանց պետության անվան հիշատակման՝ «ծառայում եմ հայրենիքիս»:

Հարց է ծագում. Ղարաբաղում ծառայող հայաստանցի զինվորը ո՞ր երկրին է ծառայում:

Հայտնի է, որ Ղարաբաղում զոհվածների դագաղը ծածկում են ԼՂՀ դրոշով, իսկ Հայաստանում զոհվածներինը՝ ՀՀ: Զոհված զինծառայողին հարգանքի տուրք է մատուցվում օրենքով սահմանված կարգով. դին ու դագաղը ծածկվում են դրոշով, իսկ աճյունը հողին հանձնելուց առաջ դրոշը փոխանցվում է հարազատներին: Նման հետմահու պատվի կառավարությունն արժանացնում է փոքրաթիվ հերոսների:

Ամենատարբեր հաշվարկներով 94֊ից առ 2012 թվականները հրադադարի խախտման հետևանքով զոհվածները չեն գերազանցում ընդհանուր մահացությունների մեկ քառորդը: Պաշտոնական վիճակագրությունը համարվում է ռազմական գաղտնիք և չի հրապարակվում: Բանակը շարունակում է մնալ Հայաստանի Պանդորայի արկղը, բայց մահվան ելքով դեպքերի մեծ մասը ՊՆ֊ն ներկայացնում է իբրև ինքնասպանության, հիվանդության, դժբախտ պատահարի հետևանք: Ուրեմն պետությունը, որպես կանոն, հարգանքի տուրք չի մատուցում իր մահացած զինվորին, շոշափելի նյութական կամ զուտ բարոյական որևէ փոխհատուցում չի տրամադրում հարազատներին, ինքնասպանություն կամ դժբախտ պատահար որակելով՝ պարտակում է քրեական հանցագործություններ, իսկ որ ամենացավալին է՝ շարքայինին դարձնում է զոհ, ոչ թե հերոս:

Ին. ՄԻՋ_ԱՆՑՔ

Տղամարդու կոշիկներ:
Անդոն վճռականորեն քայլում է երկար, լուսավոր միջանցքով դեպի կաշեպատ, երկփեղկ դուռը:
Հասնելով դռանը՝ մի ակնթարթ կանգ է առնում, բայց չի շրջվում:
Հեռանցում:
Միջանցքի մյուս ծայրին ոչ ոք չկա:
Դռան չխկոց:
Ամբողջ տարածքը գրաված, փակ, կաշեպատ դռներին ոչինչ չի գրվում:

ՀՀ

Ենթադրենք, վաղն առավոտ բոլոր հայաստանցիներն արթնանում են անզեն Հայաստանում, որտեղ հրաժարվել են բանակ պահելու թանկ հաճույքից և խնայած միջոցներն ուղղել կրթությանն ու գիտությանը:

Հարց է ծագում. Ինչպե՞ս է Հայաստանն ինքնուրույն պաշտպանվելու հեռու֊մոտիկ ոխերիմ բարեկամների և կամ հարազատ թշնամիների հնարավոր ռազմական գրոհներից:

Աշխարհի զինաթափումը հրաշալի գաղափար է, որ իրագործելի կլինի միմիայն մեծի ու փոքրի, ուժեղի ու թույլի միջև գործնականում հաստատված հավասարության դեպքում, մի խոսքով, ժողովրդավարական աշխարհակարգի վերջնական հաղթանակից հետո: Հայաստանը կարող է նպաստել էդ հաղթանակին ոչ թե զինաթափվելով, այլ ժողովրդավարացվելով:

Դեմոկրատական արժեհամակարգում փոքրամասնությունը պաշտպանված է: Եթե անգամ դեմոկրատիա չլիներ, արժեր, որ հայերը հորինեին ու հավատային դրա իդեալին: Բայց հայ պահպանողականին դեմոկրատիայի համը դուր չեկավ. էն առակի աղվեսի պես, որի դունչը խաղողին չի հասնում, ու ասում է՝ խակ է:

— Դեմոկրատիա չկա,— կասեն ընտրակեղծարարները: Իհարկե՝ չկա, ըստ սահմանման չկա, քանի որ դեմոկրատիան իդեալ է: Վերջ ի վերջո, աթեիստն էլ կարող է պնդել, որ Աստված չկա:

Մյուս տարբերակը. դեմոկրատիա կա, բայց արդյունավետ չի, քանի որ ճշմարտությունը հասու է քչերին, իսկ խավարամիտ մեծամասնությունը չի կարող գիտակցել իրական պետական շահը: Մնում է պարզել նման դատողությունն ինքնին լուսավո՞ր մտքի ծնունդ է, թե՞ խավարամտության:

Ո՞րն է շարքային հայաստանցու երազած Հայաստանը: Խաղաղ լինի՝ սահմանին զոհ չլինի, գործ լինի՝ ձեռքը փող լինի, առողջություն լինի՝ աշխատածը դեղի չտա, դատարաններում արդարություն լինի, կանաչը շատ լինի, երեխեքը խաղալու տեղ ունենան, երկիրը երկիր լինի...

Շարքային հայաստանցու «երկիրը՝ երկիր» երազանքը սահմանված է մայր օրենքով, որտեղ սևով սպիտակին գրված է. «Հայաստանի Հանրապետությունը ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն է»:

Ին. ԶԻՆԿՈՄ_ի_ՍԱՐ_ի_ՄՈՏ

Ընդարձակ, լուսավոր աշխատասենյակում ոչինչ չի փոխվել: Սպարապետի ժպտացող լուսանկարը, պատի դրոշն ու զինանշանն իրենց տեղերում են:
Սեղանի գլխին նստած է փոխգնդապետի համազգեստով Զինկոմը:

ԱՆԴՈ — Բարև ձեզ, կանչել ե՞ք:
ԶԻՆԿՈՄ — Հա՛, արի, Անդրանիկ ջան: Պայմանագիրդ՝ կնքած֊ստորագրած, սեղանիս է: Նստիր:

Զինկոմը տեղից վեր է կենում, ընդառաջ գալով՝ սեղմում Անդոյի ձեռքը:

ԱՆԴՈ — Ճիշտն ասած, շտապում եմ: Տվեք՝ գնամ:
ԶԻՆԿՈՄ — Աթոռը քաշի նստի, մի երկու րոպե զրուցենք, կգնաս:
ԱՆԴՈ (նստելիս կեսկատակ) — Լսում եմ, պարոն փոխգնդապետ:
ԶԻՆԿՈՄ — Ի՞նչ կխմես:
ԱՆԴՈ — Ջուր:
ԶԻՆԿՈՄ — Գազո՞վ, թե՞ առանց:
ԱՆԴՈ — Սովորական սառը ջուր:
ԶԻՆԿՈՄ (ներքին ձայնային կապով) — Մի երկու շիշ սառը ջուր բեր, մեկ էլ... չէ՝ լավ, մենակ ջուր:

Կապն անջատում, խորիմաստ ժպտալով նայում է Անդոյին, դեմքին՝անթաքույց հիացմունք:

Քեզ տեսնում ու համոզվում եմ, որ էս տրճեից դեռ պինդ ու հաստատուն տղերք են ծնվում, ուրեմն արգանդը դեռ չի չորացել:

ԱՆԴՈ (տարակուսած) — Տրճեն ո՞վ է:
ԶԻՆԿՈՄ — Հը՜մ, հողը, Անդրանիկ ջան, մեր մայր հողը: Հա՛, մարդու չնման՝ մարդու չհավան տրճե կնկա նման: Դու տես, է, ի՜նչ պինդ ու համբերատար տղամարդկանց ցեղ էր պետք, որ սեփական ճակատագրի հետ քյալլա տալով էդ սև տրճեից բազմաբեղուն ծննդկան շիներ և, որ իրենց նման պինդ ու հաստատուն սերունդներ տային աշխարհին:
ԱՆԴՈ — Թե մի բան փոխենք, մե՛նք ենք փոխելու:
ԶԻՆԿՈՄ — Մենք՝ ո՞վ:
ԱՆԴՈ — Անկախության սերունդը:
ԶԻՆԿՈՄ (գլխով համաձայնվելով) — Հը՜մ: Անկախության սերունդը: Քո պես բոյ֊բուսաթով երեք տղա էլ ես եմ տվել անկախ Հայաստանին: Մեծերս ծառայած են, կհավատա՞ս՝ ոչ ոք չի իմացել, որ իմոնք են, ոնց բոլորը՝ էնպես էլ իրենք: Փոքրիս էլ ռազմական եմ տվել, գոնե էդ մեկն իմ ճամփով գնա... (Դադար): Դու եղբայր, քույր ունե՞ս:
ԱՆԴՈ — Քույր ունեմ, քեռի եմ արդեն:
ԶԻՆԿՈՄ — Աստված պահի: Մի ուշացրեք, ա՛յ մարդ, ընտանիք կազմեք, սերունդ տվեք: Ո՞ւմ համար ենք էսքան արյուն թափել, հը՞: Հայի արյան կարմիր գնդիկներն են ընտանիքները: Դու տես, է, մեծ գաղթի ճամփին, վրաններում ծվարած, գարնանը սպասելիս երեք֊չորս ամիս շնչելու ժամանակ են ունեցել ու հարսանիքներ են արել, ընտանիքներ են ստեղծել տնաշենները: Հիմա կյանքն առատ, ընտրության հնարավորությունը՝ մեծ: Ո՞ւմ եք սպասում, հը՞: Մարդ էլ երեք տղի տեր լինի, աչքը թոռան կարոտ մնա, հը՞: (Դադար): Նշանած ունե՞ս:
ԱՆԴՈ — Հա, մի տրճեն կա:
ԶԻՆԿՈՄ (հումորը չընկալելով) — Հը՜մ, ընտանիքից է սկսվում երկիրը... պետությունը: Հարյուրավոր տարիներ պետականությունը կորցրած հայի ամեն մի ընտանիք, մի֊մի փոքր պետություն էր՝ իր թագավորով, մեծ ու փոքրով, օրենքներով ու ավանդություններով: Երևի էդ պատճառով է նաև, որ մեկ միակ թագավորի հարցում շատ նախանձախնդիր ենք եղել, ոչ անկառավարելի, այլ նախանձախնդիր, մեզ արժան թագավորի կարոտ:

Կինը ներս է գալիս՝ սկուտեղին երեք շիշ «Նոյ», երկու բաժակ: Դնում է սեղանին:

ԿԻՆ — Ուրիշ բան պետք չի՞:
ԶԻՆԿՈՄ — Չէ, ազատ ես:

Կրունկների կտկտոց, դռան չխկոց:
Զինկոմը ջուր է լցնում նախ՝ Անդոյին, հետո՝ իրեն:

ԶԻՆԿՈՄ — Խմելու հետ ո՞նց ես:
ԱՆԴՈ — Հազարից մեկ, առիթից առիթ:
ԶԻՆԿՈՄ — Հը՜մ, ես էլ առիթ եղավ, բաց չեմ թողի՝ կխմեմ, սեր ունեմ, բայց գործի մեջ՝ ոչ մի կաթիլ: Դե՛, Անդրանիկ ջան, օղի չի, բայց մեր հայրենիքի զուլալ ջրով էլ կլինի, հը՞: (Հոտնկայս, ջրով բաժակ բարձրացնելով, հանդիսավոր տոնով): Բարո՛վ եկար, ավելի ճիշտ՝ վերադարձար հայկական բանակ: Բանակը խառնարան է. ամեն տեղից, ամեն տեսակ մարդ կա, ոնց որ Նոյյան տապանը՝ առանց էգերի: Ուրեմն բանակն ազգի ինքնաճանաչման հայելին է, ազգի լավն ու վատը բանակում պարզ երևում է: Հայության հավաքական կերպարն է բանակը, մեր պատասխանատվությունը, մեր պատմության վերագնահատումը, հայացքը ապագային: Բարով ծառայես, մեր քաջ Անդրանիկին արժանի ադաշ լինես, անվանդ խորհուրդը բարձր պահես:

Անդոն առանց խանդավառության ոտքի է ելնում, բաժակները չխկացնում են, հոտնկայս խմում:

ԱՆԴՈ — Անուշ լինի: Կաշխատեմ, մենակ Օզանյանի բախտին չարժանանամ, երեք անգամ չվերաթաղվեմ: (Դադար): Գիտեք «օզան» ի՞նչ է նշանակում:
ԶԻՆԿՈՄ (ասես չի լսել) — Հը՞:
ԱՆԴՈ — Թուրքերեն՝ բանաստեղծ:
ԶԻՆԿՈՄ (առանց պաթոսի) — Թուրքը մի բան չի, բայց լավ խոսք շատ ունի: Դառը բան եմ ասելու, Անդրանիկ ջան, 60 անգամ թուրքը մեզ ավելի լավ գիտի, քան մեր լրագրողները: Մեր բանակի գեներալների արյան մեջ շաքարի տոկոսն էլ գիտեն, իսկ մերո՞նք. զինվորական աստիճաններն իրարից չեն զանազանում, որովհետև հաղթանակը չարժևորվեց:

Զինկոմը լցնում է մենակ իր բաժակն ու կում անում:

Մենք մեր ազգային պատերազմն անընդհատ հետաձգել, բերել֊հասցրել ենք 21֊րդ դար, հիմա՞ էլ նստենք֊մտածենք, թե էս սահմանն արժե՞, թե՞ չարժե պահել, հը՞: Առանց լուրջ դիմադրության թողեցինք, որ մեզնից մեկ ու կես միլիոն կոտորեն: Տասնյակ հազարավոր մարդիկ էդ ընթացքում զոհվեցին բնական աղետներից: Տարիներ հետո սերունդները մեր մասին ո՞նց են դատելու, հը՞, նրանով, որ 88֊ից 94 թվերին 5 000 հրաշալի զինվոր կորցրեցի՞նք: Չէ՛, դու էլ լավ գիտես: Ոչ էլ մեկը հիշելու է, թե որ մի անբարոյական հրամանատարը կաշառք վերցրեց, էդ մոռացվելու է գնա, հաղթանակը՝ մնա: Սերունդները էսպես են մեզ դատելու՝ ստեղծեցի՞նք պետություն, թե՞ չէ, պաշտպանեցի՞նք մեր հայրենիքի սահմանները, թե՞ չէ:

Անդոն նույն շշից լցնում է իր բաժակը, բայց հապաղում, չի խմում:

ԱՆԴՈ — Թուրքն ի՞նչ կապ ունի հաղթանակի արժևորման հետ:
ԶԻՆԿՈՄ — Էդ էլ ես ճիշտ ասում: Մենք Շուշին էինք վերցնում, Երևանի մետրոպոլիտենը գործադուլ էր անում: Էդ եղավ շնո՞րք: Դու տե՛ս, է, վերջին հազար տարվա քո մեծագույն հաղթանակի՝ քո որդիների արյան գնով ձեռք բերված օրը գործադուլ է լինում: Հը՜մ: Դրա համար էլ աշխարհի ուժեղները տես, թե ուր են հասել, իսկ մենք դեռ սպասում ենք, որ մեկը կգա մեզ տիրություն կանի: Ինչի՞ն ենք սպասում՝ Հայաստանի տնտեսության վերջնական կանգառի՞ն... Հայաստանի հայաթափմա՞նը, թե՞ մինչև աղանդավորներն առաքելականներիցս ավելի մեծ թիվ կկազմեն, հոմոներն էլ կգան կդառնան էս երկրի տեր ու տիրական...

Անդոն բռունցքը սեղանի տակ հավաքում է՝ ճկույթից մինչև բութ ու սեղմում էնպես, որ ձեռքի երակները ցցվում են:
Ջղաձգվում է, խոր շունչ քաշում և սկսում է խոսել՝ ցածրից ձայնը հետզհետե բարձրացնելով:

ԱՆԴՈ — Ոչ հոմոները, ոչ աղանդավորները, ոչ էլ թուրքերը ձեզ չեն ուտի, ձեր վախը հերիք կանի ձեզ ներսից ուտելուն: Հազարամյակ է փոխվել: Էջ ենք թերթել: Նոր էջ ենք գրում Մեր ձեռքով, ուրիշի թելադրանքով չի: Դուք մնացել եք նույն հին վախերի գերի: Մենք չենք կարող նույնը մնալ, մենք էլ պիտի փոխվենք, չվախենանք փոխվելուց: 21֊րդ դարը, անկասկած, մերն է լինելու: Ես համոզված եմ, որ մեր երկիրը դառնալու է հզոր, հարուստ պետություն, որտեղ բոլորս կլինենք տարբեր ու հավասար:
ԶԻՆԿՈՄ (զարմանքն ու վիրավորանքը հաղթահարելով, հանգիստ տոնով) — Լրագրողներն ու գրանտակերները մեզանից հրեշի կերպար ստեղծեցին, ժողովրդին բանակով վախեցրին:
ԱՆԴՈ — Ծուխն առանց կրակ չի լինում:
ԶԻՆԿՈՄ — Այ, էդ մեկը չպիտի ասեիր: Դու դպրոցում քիմիա չես անցե՞լ, փորձեր չե՞ք արել, ձեզ ցույց տվող չի՞ եղել՝ ոնց է ծուխը քուլա֊քուլա ելնում առանց կրակի: Ես միամիտ չեմ, շատ լավ եմ տեսնում, որ բազմաթիվ մարդկանց աչքերի մեջ, ձայնի մեջ հայկական բանակ արտասանելիս չկա ոգևորություն: Դա ցավալի է, բայց փաստ: Էս վերաբերմունքը ժողովրդի միջից մենք իրար հետ, բոլորս միասին պիտի վերացնենք: Մենք կկործանվենք, եթե ժողովուրդը սկսի ատել բանակը: (Դադար): Ի՞նչ անենք, ո՞նց անենք, որ էս ժողովուրդը սիրի, հարգի իր բանակը:

Անդոն կում֊կում դատարկում է բաժակը:

ԱՆԴՈ — Քիչ կերեք:
ԶԻՆԿՈՄ (նեղսրտած) — Թոռան երես չտենամ, թե մի լումա գրպանել եմ էսքան տարվա մեջ: (Դադար): Պատերազմը չի ավարտվել: Մենք մի քիչ թուլացանք՝ պարտվելու ենք: Էս տարածաշրջանը բարդ տարածաշրջան է: Ոչ ոք չգիտի՝ ինչ կլինի: Մեծ կովկասյան պատերազմ կլինի֊չի լինի՝ դժվար է ասել: (Երկյուղով) Հոտը գալիս է:

Անդոն անհաղորդ է:

Բանակ չունեցանք, մեզ ոչ ոք չի հարգելու: Վերջին քսան տարում մեր ստեղծած ամենալուրջ բանը բանակն է: Միակը չի, բայց ողնաշարն է: Ինչ֊որ թերություններ կունենանք, դրանք անցողիկ բաներ են, կարևորը զսպանակը կայացած է: Ու էդ զսպանակի զսպանակը բանակի հրամանատարներն են: Պետությունը մեզ վրա է կանգնում: Սիրեն֊չսիրեն՝ մեզ վրա է կանգնում:

Անհարմար լռություն:
Զինկոմի հայացքը թափառում է պատերի վրայով, առաստաղից իջնում, խաչվում է Անդոյի աչքերին: Մտահոգ դեմքին դառը ժպիտ է հայտնվում:

ԶԻՆԿՈՄ (խաղացկուն հայացքով) — Էն ո՞նց էր զորավար ադաշդ ասել. «Ամեն մարդ գլուխը բարձին դնելիս պիտի մտածի...»։
ԱՆԴՈ — «... այդ օրն ինչ է արել իր ժողովրդի համար»:
ԶԻՆԿՈՄ — Այ, ապրես դու, հա՛. հենց էդ: Սիրուն խոսքեր են, պարզ բառերով բարդ բան է ասել, ես էլ եմ բոլորին նույնն ասում՝ մտածեք էս երկրի մասին: Մտածեք էս բանակի մասին, սա է էս երկրի փրկությունը: Սա է էսօր, ցավալիորեն, ամենակայացած արժեքը:

Զինկոմը ոտքի է ելնում, սեղանին դրած թղթապանակը հանդիսավոր մեկնում առաջ:
Անդոն պինդ սեղմած բռունցը դանդաղ հանում է սեղանի տակից ու դնում վրան:
Ցցված երակներով բռունցին հենված ոտքի է ելնում, ձախ ձեռքով վերցնում թղթապանակը, ապա աջ ձեռքի մատներն օդում բացում, ափը պարզում ու պինդ ձեռքսեղմումով պատասխանում է Զինկոմին:
Կրտսերն ու ավագը, զինվորական կարգի համաձայն, ողջունում են իրար:

ԱՆԴՈ — Ծառայում եմ Հայաստանի Հանրապետությանը:
ԶԻՆԿՈՄ (գոհունակ) — Թողնել: Ազատ ես:
ԱՆԴՈ — Պատիվ ունեմ:

Սեղանին կողք կողքի երեք պլաստիկե շիշ է, մեկը՝ դատարկ, մյուսը՝ կիսատ, երրորդը՝ լիքը:
Տեղաշարժվող աթոռի ձայնին հաջորդում է ոտնաձայնը:
Դռան չխկոց:
Սպարապետը ժպտում է:
Լուսանցում:

ՀՀ

Հայ ազգայնականության հիմնական տեսակները սրանք են՝ էթնիկ, մշակութային և ազատական: Մեկի երազածը Սրբազան Հայաստանն է, մյուսինը՝ Հոգևոր, երրորդինը՝ Ազատ֊անկախ:

Ազգայնականության տարբեր տիպերից հայերի մեջ առավել տարածված են հենց էս երեքը, չնայած հայկական ազգայնականության այլ դրսևորումներ էլ կան: Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցին փորձում է ամրապնդել կրոնական ազգայնականության դիրքերը: Սփյուռքահայ ազգայնականությունը հիմնականում հատուկ է Եվրոպայում բնակվող արևմտահայությանը: Սովետահայ որոշ շրջանակներ խոսում են հետգաղութային ազգայնականության մասին: Կան նաև համահայկական ազգայնականության կողմնակիցներ, որը դեռևս հստակ ձևակերպված չի ի տարբերություն, ասենք, հեռու չգնանք՝ պանթուրքիզմի: Հայ ազգայնականության էս բոլոր երկրորդական դրսևորումները մեծ ժողովրդականություն չեն վայելում և քիչ թե շատ ամբողջական հղացք չունեն իրենց երազած Հայաստանի ու իրենց պատկերացրած հայի մասին:

Հայտնի է, որ գոյը՝ էն ամենը, ինչ կա ու կարող է լինել, կամ առարկա է կամ հատկություն կամ հարաբերություն, մի խոսքով, չկա ոչինչ, որ էս երեքից մեկը չլինի: Օրինակ՝ խնձորն առարկա է, կանաչը՝ հատկություն, աշակերտը՝ հարաբերություն:

(Խնձորը պարզ է, բայց ջրահարսը նույնպես առարկա է, քանի որ առարկայացման հնարավորություն ունի և կա իբրև արձան՝ Կոպենհագենում կամ նկար՝ հեքիաթի գրքում: Կանաչը գոյություն ունի իբրև հատկություն. անգամ եթե աչքերդ փակես ու պատկերացնես կանաչ, ապա մտովի տեսածդ կանաչ հարթություն է, ոչ թե ինքնին կանաչ, իսկ եթե խորություն էլ ես տեսնում, ուրեմն կանաչ եռաչափ տարածություն է: Աշակերտը գոյություն ունի իբրև հարաբերություն ուսուցչի կամ ուսման հետ, և չկա էդ հարաբերությունից դուրս):

Հարց է ծագում. ի՞նչ է հայը. առարկա՞, հատկությո՞ւն, թե՞ հարաբերություն:

Էթնիկ ազգայնականի համար հայը առարկա է՝ կենսաբանական իրողություն, արյուն կամ գեն: Հայ չեն դառնում, հայ ծնվում են:

Մշակութային ազգայնականության համար հայը հատկություն է՝ սոցիոմշակութային իրողություն, ասենք՝ լեզվի կրող և փոխանցող:

Ազատական ազգայնականության համար հայը հարաբերություն է՝ քաղաքացիություն, ասենք՝ Հայաստանի Հանրապետության:

Բաժանումը տեսական է՝ գրքերում հանդիպող, բայց իրական կյանքում՝ ներկայիս Հայաստանում ամեն քայլափոխի աչք ու ականջդ հոգնեցնող ազգայնականությունը միշտ խառը տիպի է:

Հայաստանի գողապետության պաշտոնական գաղափարախոսությունը կոչվում է ցեղակրոնություն, երբեմն՝ տարոնականություն կամ նժդեհականություն, որ գրեթե նույն բանն է՝ դեսից֊դենից վերցրած, ծայրահեղից մինչև պահպանողական ազգայնականության մտքերի հավաքածու: Նժդեհականությունը նման է խեղճացած Ֆրանկեյնշտեյնին, որից վախեցող չկա, բայց որ ամենացավալին է՝ սիրող էլ չկա: Անգամ իշխանությունը բռնազավթած հանրապետականները չեն հավատում իրենց գաղափարախոսությանը, ինչպես լճացման տարիների կոմունիստներն այլևս չէին հավատում կոմունիզմին:

Նորություն չի, դեռ հին հույները գիտեին, որ նույն գետը երկու անգամ չես մտնի, հայն էլ կարող էր ավելացնել՝ չկա չարիք առանց բարիքի, մի խոսքով՝ ամեն ինչ հարաբերական է, իսկ որ ամենակարևորն է՝ փոխկապակցված: Չկա առարկա առանց հատկության, իսկ հատկությունը դրսևորվում է հարաբերության մեջ:

20֊րդ դարի նորությունը հարաբերականության սկբունքորեն մեկ ուրիշ՝ նոր պատկերացումն էր: Էն, ինչ մարդու համար անփոփոխ, անօտարելի, կայուն հատկություն էր, հանկարծ վերածվեց հարաբերության: Օրինակ, նախկինում հեշտ էր պատկերացնել քաշի փոփոխությունը, բայց դժվար էր պատկերացնել սեռի փոփոխությունը, իսկ առավել դժվար էր պատկերացնել, որ մեկմետրանոց սեղանի երկարությունը մեկ այլ հաշվարկման համակարգում կարող է փոխվել, ոչ թե մարդու աչքին, այլ իսկապես փոխվել, քանի որ էդ երկարությունը հին պատկերացմամբ անփոփոխ, անօտարելի, կայուն տարածական հատկություն էր:

Ուրեմն՝ առարկա, հատկություն, հարաբերություն: 20֊րդ դարի գիտական միտքը հարաբերությունն էս գոյաբանական շղթայի վերջից բերեց առաջին տեղ՝ փոխելով մարդկության պատկերացումն իրականության մասին. գոյը ոչ թե առարկայական ամբողջություն է, այլ հարաբերությունների համակարգ: Նույնը տեղի ունեցավ ազգայնականության հետ. առաջադիմեց ազգայնականությունն իբրև հարաբերություն հղացող միտքը:

Ես մնում եմ իմ կարծիքին. ազգայնականությունը, անկախ տիպից, սրիկայի վերջին ապաստանն է:

էքս. ՄԱՅՐ_ա_ՔԱՂԱՔ

Արևավառ մայիսյան օր է:

_ՎԵՐ_ԿԱՑ

Ազատության հրապարակը սակավամարդ է:
Խայտաբղետ մարդկանց մի փոքրաթիվ հանրույթ, իրար գլխի հավաքված, ունկնդրում է հարթակից բարձրախոսով ելույթ ունեցող երիտասարդին (այսուհետ՝ Հռետոր):

ՀՌԵՏՈՐ — Մայր օրենքում սևով սպիտակին գրված է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր ազգային և էթնիկական ինքնությունը պահպանելու իրավունք»: Կեցցե՛ բազմազգ Հայաստանը:
ՀԱՎԱՔՎԱԾՆԵՐ — Այո՜...
ՀՌԵՏՈՐ — Մայր օրենքում սևով սպիտակին գրված է. «Հայաստանում գործում է մտքի, խղճի, կրոնի ազատություն»: Կեցցե՛ բազմակրոն Հայաստանը:
ՀԱՎԱՔՎԱԾՆԵՐ — Այո՜...
ՀՌԵՏՈՐ — Մայր օրենքում սևով սպիտակին գրված է. «Հայաստանում ճանաչվում են գաղափարախոսական բազմակարծությունը և բազմակուսակցությունը»: Կեցցե՛ բազմակուսակցական Հայաստանը:
ՀԱՎԱՔՎԱԾՆԵՐ — Այո՜...
ՀՌԵՏՈՐ — Մայր օրենքում սևով սպիտակին գրված է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի գրական, գեղարվեստական, գիտական և տեխնիկական ստեղծագործության ազատության»: Կեցցե՛ բազմամշակույթ Հայաստանը:
ՀԱՎԱՔՎԱԾՆԵՐ — Այո՜...
ՀՌԵՏՈՐ — Այժմ բազմազանության երթով կշարժվենք դեպի Հանրապետության հրապարակ:

_ԿԵՆԱՑ_ՔԱՅԼ_ԵՐԹ

Բազմազանության փոքրաթիվ ու աղմկոտ երթն իջնում է Ազատության հրապարակից, անցնում Թումանյան փողոցն ու մտնում Հյուսիսային պողոտա:
Շարքերում գերակշռող է երիտասարդությունը:
Առջից գնում են թմբկահարներն ու դրոշակակիրները:
Հռետորը քայլում է նրանց հետ՝ բարձրախոսով կրկնելով սահմանադրությունից արվող մեջբերումներ, ապա հնչեցնում՝ «Կեցցե՛ էսպիսի կամ էնպիսի Հայաստանը»:
Մասնակիցները, նրա կոչին ի պատասխան, վանկարկում են «Բա՛զ֊մա՛֊զա՛ն Հա՛֊յա՛ս֊տա՛ն, զա՛֊նա՛֊զա՛ն ֊ զա՛ր֊մա՛֊նա՛֊զա՛ն», ամեն վանկի հետ ծափ են տալիս, թմբուկ ու ծնծղա զարկում:
Թմբկահարներից մեկը Խուճուճն է: Նա շրջվում է ու մեջքանց քայլելով՝ թմբկահարում երթի մեջտեղում, բոլորից մի գլուխ բարձր երևացող Խաժակի ուսերին նստած աղջնակի պատվին, որի դեմքին՝ ճակատին, այտին, ականջին այրվածքի հետքեր են: Երեխան երկու ձեռքով բարձր պահել է «Կարմիր, կապույտ, ծիրանագույն, ասում ենք ՈՉ կյանքին անգույն» գրությամբ պաստառ: Թարս քայլքով թմբկահարող Խուճուճի արարքից նա հրճվանք է ապրում:
Սևուկն ու Շեկլիկը մերկացրել են իրենց իրաններն ու երկու ծայրից բռնել մի երկար պաստառ՝ «Ես եմ տերը իմ մարմնի» գրությամբ: Շեկլիկի անմազ կրծքին հստակ երևում է երրորդ պտուկը, որից պողպատագույն օղ է կախած: Երկուսն էլ անվաչմուշկներով են:
Նկատելիորեն հղի Ծամիկը փողոցային նկարիչներ Բոյովի ու Կոլոտի հետ է: Բոյովը Ծամիկի այտերին եռագույն սրտիկներ է նկարում, իսկ Կոլոտը ցցված փորին՝ ճառագող մանկիկ:
Ճաղատն ու Անկոնքը թևանցուկ ճեմում են: Տեսնելով Ծամիկին՝ Անկոնքը կանգ է առնում, Ճաղատն ինչ֊որ բան է ասում, քաշում թևից, և նրանք քայլում են առաջ:
Անցորդները զարմացած նայում են ցուցարարներին, ոմանք արհամարհանք արտահայտող ժեստեր են անում, ոմանք՝ ողջույնի նշաններ:
«Հին Էրիվան»֊ի մուտքի մոտ խմբված մի քանի երիտասարդ անզուսպ փռթկում ու քրքջում են:
Նարը հայտնվում է դիմացի շարքում՝ ձեռքին ծիածան դրոշ, հագին կարմիր, թափանցիկ շիֆոնե շրջազգեստ:
Հյուսիսային պողոտայի ներքևից գորշ շորերով, հիմնականում սևազգեստ տղամարդկանց ու ջահելների մի մեծ խումբ ճեպով գալիս է երթին ընդառաջ (այսուհետ՝ սևեր):
Ոստիկաններն անկանոն խմբերով անշտապ մոտենում են՝ ասես չեն շտապում կասեցնել մոտալուտ բախումը:
Երթի շարքեր ներթափանցած մի քանի սևեր առաջին գիծ են դուրս գալիս և քաշքշոց հրահրում:
Ոստիկանները կրկին հապաղում են իրավիճակը վերահսկել:
Շրջվում է բախման կիզակետում պատահմամբ հայտնված Մուրացկանի շարժասայլակը:
Ոստիկանական թողտվությունից ոգևորված սևերից մեկը թքում է Հռետորի դեմքին: Հռետորը կորցնում է ինքնատիրապտումն ու ուժեղ հարվածում թքողի քթին, որից արյուն է գալիս: Ծավալվում է հայհոյախառը ծեծկռտուք:
Գետնին ընկած Մուրացկանը շփոթված ոտքի է ելնում, իրեն թափ տալիս, փորձում շարժասայլակն ուղղել: Նկատողները սկսում են ծիծաղել: Ոստիկանության գնդապետի համազգեստով մեկը (այսուհետ՝ Ոստիկանապետ) հրահանգում է՝ «Բռնի դրան»՝ նկատի ունենալով Հռետորին, սակայն Մուրացկանը կարծում է, թե իր հետ են, և թողնելով շարժասայլակն անտեր՝ փախուստի է դիմում:

ՀՌԵՏՈՐ — Մայր օրենքում սևով սպիտակին գրված է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի խաղաղ, առանց զենքի հավաքներ անցկացնելու ի՜...»:

Բարձրախոսին տիրանալու կարճատև քաշքշոցն ավարտվում է, երբ ոստիկանները ոլորում են Հռետորի ձեռքերը: Ցուցարարները փորձում են ազատել նրան:

ՃԱՂԱՏ — Իրավունք չունե՛ք, ո՞ւր եք տանում, ի՞նչ հիմնավորմամբ: Բացահայտ կողմնակալություն եք ցուցաբերում:
ՈՍՏԻԿԱՆԱՊԵՏ — Ոստիկանությանը դիմադրություն ցույց տալու համար: Ինքնությունը կպարզենք, բաց կթողնենք, ինչի՞ ես իզուր սրում իրավճակը, տիկին ես, պարոն ես, ինչ ես, չի հասկացվում:

Հռետորին ձեռնաշղթա են հագցնում և ուժով պոկում ցուցարարներից, տանում: Ցուցարարներին հաջողվում է «ազատել» միայն բարձրախոսը: Ոստիկանական շարքի մյուս կողմից լոլիկներ, ձվեր ու մի քանի քար են նետում երթի մասնակիցների վրա:
Քարերից մեկը կպչում է Ճաղատ կնոջ ճակատին և արյունահոսող վերք առաջացնում: Անկոնքը թաշկինակը դնում է Ճաղատի գլխին, վախեցած հայացքով փնտրում ու գտնում հղի Ծամիկին, որ երթից հեռացել, նստարանին նստած՝ լաց է լինում:
Ճաղատը մատնացույց է անում սևերից մեկին ու գոռում Ոստիկանապետի դեմքին:

ՃԱՂԱՏ — Սա խփեց ինձ քարով: Ինչի՞ չեք բռնում: Ես ձեզ դատի եմ տալու, հանցավոր անգործություն եք ցուցաբերում, ակնհայտ կողմնակալություն. ձեր անմիջական պարտավորությունն է խաղաղ ցույցի անվտանգության ահապովումը:
ՈՍՏԻԿԱՆԱՊԵՏ (ընդհատելով) — Լսի, հավաքի քեզ, դու ինձ մի ասա՝ ինչ անեմ, ես իմ գործը քեզնից լավ գիտեմ, ու լավ էլ գիտեմ՝ ով ես դու, այ բոզի շառ: (Ատամների արանքից, ակնհայտ թշնամանքով): Տունը վեր ընկնեիր՝ քաչալ քյալլեդ չբացեին:

Ճաղատը միացնում է հեռախոսի տեսախցիկը, պահում Ոստիկանապետի վրա:

Հասարակական կարգ եք խախտում, կարգի ենք հրավիրում, օրենքի առաջ բոլորն են հավասար ...

Խուճապը տարածվում է, հարայհրոցը՝ ուժեղանում:
Նարի աչքին արցունքաբեր գազ են փչում:

ՆԱՐ (կոկորդով մեկ) — Ա՜խ, ա՛չքս ... չեմ տեսնում:

Նարը, ափերն աչքերին, պպզած է:
Մեկը ձեռքը դնում է նրա ուսին, կռանում, երեսը բացում, շոյում է գլուխը, սպիտակ թաշկինակով մաքրում արցունքները:
Նարը բացում է կարմրած աչքերն ու մշուշի մեջ հետզհետե պարզվում է Մամի կերպարը, որ օգնում է նրան վեր կենալ, ապա նրանք լուռ գրկում են իրար ու գրկախառնված՝ անշարժանում:
Շուրջը խառնաշփոթ է, աղմուկ֊աղաղակ:

Ախր ես...

ՄԱՄ — Գիտեմ... Կարդացել եմ: (Որսալով Նարի հարցական հայացքը): Կյանքում ոչինչ չի կարող պատահել, որ մի տեղ գրված չլինի:
ՆԱՐ — Ո՞նց... Որտե՞ղ:
ՄԱՄ — Աչքերիդ մեջ... (Հուզմունքը զսպելով): Աչքը սրտի հայելին է:
ՆԱՐ — Վա՜յ, (աշխույժանալով) մորս խոսքն էր: Միշտ ասում էր, որ սուտ ասես՝ աչքերիդ մեջ կգրվի: (Հետաքրքրասեր երեխու պես): Բա ի՞նչ գրվեց աչքերիս մեջ:
ՄԱՄ — Միակ գրքիս անունը:
ՆԱՐ (չհասկանալով) — Ի՞նչ անուն, ի՞նչ գիրք...
ՄԱՄ — Նվիրական...

Երթը բացվում է՝ ճանապարհ տալով սևազգեստ կանանց, որ առաջ գան:
Սևերը զարմացած են: Կարկամած, բայց հոխորտալով չեն համարձակվում դատարկ շշեր, լոլիկ ու ձվեր նետել նրանց վրա:
Կանայք իրենց ձեռքերում պահել են սև շրջանակով եզերված տղաների լուսանկարներ: Բոլորը ջահել են, բոլորը ժպտում են. ղարաբաղցի Կառլենը, աբովյանցի Տիկոն, քյավառցի Հովոն, գյումրեցի Սարոն, աշոցքեցի Արմանը, էջմիածնեցի Մնացը, եղվարդցի Սաքոն, ավանցի Դավոն:
Կոլոտը հեռախոսով լուսանկարում է, թե ինչպես է Մամը սևազգեստ կանանցից մեկի ձեռքից վերցնում Սամի նկարը և փոխանցում Նարին:
Մամը բարձրացնում է գետնակոխ եղած ծիածան դրոշը, թափ տալիս ու պարզում առաջ:
Երփներանգ դրոշից տարածվում է շերտավոր գունային ալիք, որ Հյուսիսային պողոտայից ծածանվում է վեր, հասնում երկնի կապույտին, օդում կամարվում, ու հավաքվածներն ապշահար հետևում են, թե ինչպես է մայիսյան ջինջ երկնակամարում հայտնվում ինքը՝ չքնաղ և հավերժ գեղեցիկ ծիածանը:
Ոստիկանները, տեսնելով դրոշից տարածվող ծիածանն ու ժպտադեմ ցուցարարների հիացմունքը, ասես կերպարանափոխվում են, շուռ գալիս ու ամբողջ ուժերը կենտրոնացնում սևերին զսպելու վրա:
Սևերը դժկամորեն հետ են քաշվում, բայց չեն հեռանում, շարունակում են աչքերը կկոցելով, շուրջը թքոտելով՝ հայհոյախառն աղմկել:
Հյուսիսային պողոտան սկսում է լցվել նորանոր մարդկանցով, որ գալիս են Թումանյան փողոցի երկու կողմից, գալիս են պողոտային միացող ճառագայթներով, գալիս են գետնանցումի տակից, չորս կողմից գալիս են ու գալիս՝ մեծ ու փոքր, ահել֊ջահել, բոլորը տարբեր ու բոլորն էլ հավասար: Լիքն են: Մրջյունների նման լցնում են տարածքը, գալիս համալրում երթի շարքերը: Շատ֊շատ են, բազմազանների մի ամբողջ անկանոն բանակ, որ բազմազանության սակավամարդ երթը վերածում է բազմամարդ շքերթի, ինքնաբուխ բողոքի ցույցի:
Ազգային փոքրամասնությունները խումբ֊խումբ են քայլում:
Եզդիների խումբն առանձնանում է, քանի որ առջևից գնում են տղամարդիկ, իսկ կանայք հետևում են նրանց:
Մոլոկանների խումբն աչքի է ընկնում կոկիկ, զուսպ հագուկապով, տղամարդիկ երկար, խարտյաշ մորուքներով են, կանայք՝ բարակ գլխաշորերով: Ասորիներին առաջնորդում է երիտասարդ հոգևորական:
Ցաքուցրիվ խմբերով, մենակ կամ զույգերով քայլերթի է ելել երիտասարդության մի հոծ, գույնզգույն բազմություն:
Այստեղ են ամենատարատեսակ ենթամշակույթների ներկայացուցիչներ իրենց համապատասխան հագուկապով ու արտաքինով՝ հիփսթերներ, էմոներ, կիբերգոթեր, ջանգլիստներ, ռաստամաններ, ֆրիկներ, կիբերփանքեր...
Շատերի ձեռքին պաստառներ կան:
Գրությունները չեն կրկնվում, բոլորը տարբեր են՝ սկսած կատակ֊կոչերից, ինչպես «Հանվեք, որ չտեղահանվեք», վերջացրած խոհաքաղաքական կարգախոսներով, ինչպես «Վերաիմաստավորելով անցյալը՝ դեպի ապագա»:
Ոմանք տեղով քայլող պաստառ են. մեկի ճակատին գրված է՝ «Ճակատագիր չկա», մյուսի շապիկին՝ «Արի գրկեմ»:
Բնապահպանները կանաչ շորերով են: Նրանք են պահում երթի ամենակարճ՝ «Է» ու ամենարկար՝ «Մի քչփորի ընդերքս. Հայաստանի ոսկին փողոցում է, ոչ թե հանքերում» գրությամբ պաստառները:
Ծածանվում են ամենատարբեր դրոշներ, աչքի են ընկնում անարխիստներն իրենց սև դրոշով:
Սևերն ու ոստիկաններն էլ են հետզհետե բազմանում:
Չգիտես որտեղից ռետինե մահակներով ու վահաններով, սաղավարտավոր ոստիկաններ են հայտնվում, ու նրանցից բաժանարար պատ է գոյանում բազմազանության երթի և տասնապատկված սևերի հակաերթի միջև:
Կասեցված երթը շարունակում է իր ընթացքը՝ դիմացից և երկու կողքից պաշտպանված զինյալ մարդկանցով: Ոստիկանության բաժանարար պատը երթին համընթաց շարժվում է:
Ներքին զորքերն ապահովում են խաղաղ ցուցարարների անվտանգ առաջընթացը՝ սառցահատի պես ճամփա բացելով:
Երթն անցնում է ծիածանի տակով:
Ոստիկանների նոր ժամանած մի խումբ վերջում փակում է միջանցքը, և սևերին չի հաջողվում թիկունքից հարվածել:
Երբ վերջին ոստիկանն անցնում է ծիածանի տակով, եթերային կամարն անհետանում է:

_ԾԽԱՆ_ի_ԾՈՒԽ

Այրված դեմքով աղջնակը յոթնաղբյուրից ջուր է խմում:
Հրապարակ մտնող յոթ փողոցներից միայն մեկն է բաց, որով և գունեղ բազմությունն առանց խոչընդոտի շարունակում է մտնել Հանրապետության հրապարակ:
Ներքին զորքերը վահանավորների շարքերով փակել են հրապարակ մտնող բոլոր մյուս փողոցների մուտքերը, որտեղ առաջացել են մեքենաների խցանում ու սևերի խռովահույզ կուտակումներ:
Հրապարակի ներսում կայանած զրահապատ բեռնատարներից շտապով փշալարեր են հանում:
Երբ վերջին ուղեկցող ոստիկանը մտնում է հրապարակ, ոստիկանական օղակը փակվում է:
Հրապարակը շուրջկալի մեջ է:
Սևերը պաշարել են բոլոր հնարավոր մուտքերը:
Առաջին պաշտպանական օղակը փշալարերն են, երկրորդը՝ վահանավորների ամրակուռ շարքերը: Հրապարակի սրտում երրորդ օղակն է՝ բազմազանության երթի ակամայից ցուցարարների վերածված, իրար գլխի կուտակված համախումբը: Նրանք ամբողջությամբ զբաղեցրել են սալահատակի օվալաձև «գորգը»:
Ոմանք հարմարավետորեն տեղավորվել են գետնին, ասես նստացույց են մեկնարկում:
Քարե գորգին մի թիզ ազատ տարածք չի մնացել:
Մերկիրան Սևուկն ու Շեկլիկը հերթով քշում են Մուրացկանի շարժասայլակը, որին նստած Ծամիկը երանավետ ժպտում է: Նրանք անհոգ պտույտներ են գործում մարդկային օվալի շուրջ:
Դեպի ցուցարարները նետվող իրերից ոչ մեկը տեղ չի հասնում, թռչում են առաջին և երկրորդ օղակի վրայով՝ փշալարերի վրայով, ոստիկանների գլխավերևով և երրորդին չհասնելով՝ ընկնում դատարկ ասֆալտին:
Սևերը նետում են առաջին պայթուցիկներն ու Մոլոտովի կոկթեյլները:
Ջրցան մեքենաները գործի են դրվում:
Սևերը, ի պատասխան, մի քանի ոստիկանական մեքենա են շուռ տալիս ու հրկիզում: Մի տեղ նրանց հաջողվում է ճեղքել պաշտպանական պատը:
Վերևից երևում է բազմության խառնիխուռն պատկերը: Հեռվից նկատելի է, թե ինչպես է Խաժակն ուսերից իջեցնում աղջնակին, տալիս Խուճուճի գիրկը, իսկ ինքը կքանստում, տեսադաշտից մի ակնթարթ անհետանում, ապա վեր է կենում, բայց արդեն Նարին ուսերին առած:
Բարձրախոսը Նարի ձեռքին է:
Աղմուկի մեջ Նարն ինչ֊որ բան է ասում, որ չի հասկացվում: Ցուցարարներն իրենք իրենց լռեցնում են:
Նարը սկսում է երգել:

ՆԱՐ — Մե՜ր մայրենիք...
ՑՈՒՑԱՐԱՐՆԵՐ (միանգամից որսալով) — ... ա՜֊զատ, ա՜ն֊կախ...

Աշտարակի ժամի զանգը խփում է՝ դի՜նգ֊դո՜նգ, դի՜նգ֊դո՜նգ, ապա անընդմեջ զիլ ղողանջում՝ դո՛նգ֊դո՛նգ֊դո՛նգ֊դո՛նգ...
Փոքր ու մեծ սլաքները, իրար հակառակ, կատաղի արագությամբ պտտվում են, իսկ կտուրին փողփողում է Եռագույնը:
Երկինքը ջինջ է, արևը՝ անշեջ:
Վերջնանցում:

ՀՀ

Ես գնում եմ առաջ՝ դեպի նոր ընթերցող, ու մնում եմ թղթի վրա, քանի որ ինձ նկարահանող չկա: Ես գնում եմ ու մնում եմ նույնը՝ մեկի համար համարձակ, մյուսի համար սանձարձակ, իսկ քեզ համար գուցե խառնածին արձակ, որ ինքն իրեն պատմեց քեզ՝ իբրև մտքում տեսնելիք, ասելիք, անելիք, գալիք, ալիք: Ինչո՞ւ: Հենց միայն էն պատճառով, որ դու կարող ես փոխել իմ հիմքում ընկած իրականությունը, եթե վերնագրիս տակ ինքնակամ թողնես ստորագրությունդ, բայց դա ոչ թե գրի՝ ինքնագիր դառնալու, այլ մարդու՝ մարդ մնալու երազանքն է: Ուրեմն ինձ այլևս ոչինչ չի մնում, քան քեզ ասել.

Մնաս բարով, ընթերցող:

Իսկ քեզ մնում է կարդալ ելքիս մակագրերը.

ԵԼՔ_ի_ՄԱԿԱԳՐԵՐ

Հնչում է օրհներգը՝ նորահայտ աստղերի երգչախմբի կատարմամբ:
«Դերերում» հոսում են անուններ՝ հիշվող և արդեն մոռացված:
Հաջորդիվ՝ ստեղծագործական կազմի անդամների անունները համապատասխան գրություններով, թե ով ով է:
Օգտագործվել են հատվածներ՝ (ըհը՛, հետաքրքիր է) Վազգեն Սարգսյանի «Քարի մեջ արուն կա»...
Շարունակությունը ոչ ոք չի հասցնում կարդալ, էնքան արագ են հոսում տողերը:
Օգտագործված երգ֊երգաժշտության ցանկին հետևում է շնորհակալությունների շարանը:
Շնորհակալությունների շարանին հետևում են միայն իրենց անունը տեսնելու ակնկալիք ունեցողները:
Ու ես ինքնըստինքյան ավարտվում եմ առանց «ՎԵՐՋ» հնաոճ գրության՝ թողնելով միայն նվիրական զույգ նշան ու քառանիշ թվանշան. , ՀՀ, 2012:

(Ստորագրություն)

_ՎԵՐՋ_ի_ՎԵՐՋՈ

Ես մնում եմ իմ կարծիքին. դ!եմ եմ պարտադիրին՝ լինի դա ընթերցանություն թե զինծառայություն:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 «Զինապարտների և զինծառայողների առողջական վիճակի փորձաքննության կարգ»֊ի 8բ հոդվածով՝ 2000 թվականից ի վեր շատ միասեռականներ ազատվում են պարտադիր զինծառայությունից՝ որպես հոգեկան հիվանդներ:

2 Կույր աշուղ Շիրինի երգն է, որին նրա աշակերտ Ջիվանին ավելացրել է մի քանի տուն: Վերջին երկու տողը փոխված է, բնագրում.

Մանկական ուսումն ունի միլիոնի չափ արժողություն,
Ապտակով սնված տղեն առանց աստիճան չի լինիլ:

3 Ըստ երևույթին, նկատի ունի Մատենադարանի No 2679 ձեռագրի հիշատակությունը. «Տրդատ յառաջին ամի ետ նուերս Անախտա Կապուտակ երինջ ի գեղն Երիզա»:

4 Օրհներգը չի կարող հնչեցվել իբրև զինվորական քայլերգ։

Արմեն Հայաստանցի

ՄԱՅՐԵՆԻՔ. ԴՐՈՇ

վեպ. եռագրություն

Երևան — 2015