ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ. XX ԴԱՐ

ԱԿՄԵԻԶՄ

Աննա Ախմատովա

Սերգեյ Գորոդեցկի

Օսիպ Մանդելշտամ

Գեորգի Իվանով

Երևան — 2019

ՀՏԴ 821.161.1-1
ԳՄԴ 84(2 Ռուս)-5

Ախմատովա, Աննա
Գորոդեցկի, Սերգեյ
Մանդելշտամ, Օսիպ
Իվանով, Գեորգի

Ռուսական բանաստեղծական ժառանգություն. XX դար։ Ակմեիզմ։ Հ. 2։ [Բանաստեղծություններ, ժողովածու] / Կազմող՝ Գևորգ Գիլանց։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2019.— 224 էջ։

«Ռուսական բանաստեղծական ժառանգություն. XX դար» մատենաշարի երկրորդ հատորն ամփոփում է Ակմեիզմի առավել հայտնի ներկայացուցիչների՝ Աննա Ախմատովայի, Սերգեյ Գորոդեցկու, Գեորգի Իվանովի և Օսիպ Մանդելշտամի ստեղծագործությունների թարգմանությունները։

ԳՄԴ 84(2 Ռուս)-5

ISBN 978-5-540-02459-4

© Գևորգ Գիլանց, 2017

© Յավրուհրատ, 2019 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

ԻԲՐԵՎ ՆԱԽԱԲԱՆ

(սկիզբը առաջին հատորում)

Սիմվոլիզմի ներսում մեկ անգամ չէ, որ կեղծ «սիմվոլիզմներ» են առաջացել, բայց անցել է ժամանակ, և սիմվոլիզմը դեկադենտական կեցվածքից, ինչ-որ ծայրահեղ անձնականից դարձել է ոճ և գաղափար, գաղափարից՝ դարաշրջան: Միաժամանակ լինելով անցյալի արդյունք և ապագայի ծրագիր՝ սիմվոլիզմը նոր հիմքերով երևան եկավ նախ 19-րդ դարում, ապա նաև 20-րդ դարում՝ ընդգրկելով մոտավորապես 1870-1920-ական թվականները: 1910-ականներին նկատելիորեն սկսում է անկում ապրել սիմվոլիզմը, իսկ նոր գրական ուղղության ծնունդը սովորաբար դրան նախորդող գրական ուղղության անկումն է պայմանավորում: Ձևավորվում է երիտասարդ պոետների խումբ, որը գիտակցում է գեղարվեստական ձգտումների ընդհանրությունը և համախմբվում Ակմեիզմ անվանումը կրող նոր գրական ուղղության շուրջ (մեր ըմբռնմամբ՝ ակմեիզմը պայմանականորեն կարող ենք ուղղություն անվանել, այն ավելի շատ մոդեռնիստական գրական հոսանք է): Ակմեիզմի սկզբնավորողներն են դառնում արծաթե դարի պոետներ Ն. Գումիլյովը, Ս. Գորոդեցկին, ապա միանում են Ա. Ախմատովան, Օ. Մանդելշտամը, Մ. Զենկևիչը, Մ. Կուզմինը և այլք: Ակմեիստները, իհարկե, «արժանի հոր»՝ սիմվոլիզմի ժառանգորդ էին համարում իրենց, որը, Գումիլյովի բնորոշմամբ, ավարտել էր զարգացման շրջանակն ու այժմ անկում էր ապրում: Նոր գրական ուղղության հետևորդները, սակայն, ոչ թե փորձում են փրկել, վերաթարմացնել անկում ապրող սիմվոլիզմը, այլ, ընդհակառակը, առաջադրում են պոետական նոր ծրագիր՝ սիմվոլիստական պոետական լեզվի մետաֆիզիկական և մոգական բնույթը հաղթահարելու: Ավագների կողմից ակմեիստների միտումները ոչ միայն չեն ընդունվում, այլև ուղղակիորեն ընկալվում են իբրև ընդվզում, իրենց կողմից ստեղծված, զարգացման ուղի անցած ավանդույթների մերժում:

Ակմեիզմ (ակմե — ինչ-որ բանի բարձրագույն աստիճան, գույն, ծաղկող ժամանակաշրջան) կամ ադամիզմ (խիզախորեն ամուր և պարզ հայացք կյանքին): Ուժերի առավելագույն հավասարակշռություն և առավել ճշգրիտ իմացություն՝ սուբյեկտի և օբյեկտի միջև: Նոր ուղղության ներկայացուցիչները որդեգրում են դիմադրության ուղին՝ միշտ քայլել առավելապես դիմադրության ճանապարհով. սա դառնում է հիմնաքարը ակմեիստ պոետների ստեղծած գրական խմբակի, բառացի՝ «Պոետների արտադրամաս» («Цех поэтов», Պետերբուրգ՝ 1911 թ. հոկտեմբեր): Սկզբնական գրական այս միավորումը վարպետության ձևական դպրոց էր, որն առանձնապես չէր կարևորում խմբակիցների մտածողության առանձնահատկությունը, չուներ համընդհանուր գեղարվեստ, գաղափարախոսություն ստեղծելու մշակույթ:

Շատ էր խոսվում «Հիպերբորեայի»՝ (1912-ի նոյեմբեր) անխառն պոետական ամսագիր՝ աշխատասիրությամբ Լոզինսկու, որն իրենց գրական խմբակի ներկայացուցիչ չէր, Գորոդեցկու, Գումիլյովի ակմեիստական պոետական ամսագրի ստեղծման ու միագիծ լինելու վերաբերյալ: Ըստ էության, ամսագիրը հրատապ անհրաժեշտություն է տեսնում դեկադանսի և մոդեռնիզմի խթանման, ամրագրման հիմնարար նպատակը արվեստի այս բնագավառում նոր ստեղծագործությունների հրապարակումն էր: Եվ եթե սկզբնական համարում տպագրվում էին Գումիլյովը, Գորոդեցկին, Ախմատովան, Մանդելշտամը, Վ. Գիպիուսը և այլք, ապա հաջորդիվ՝ Բեստուժև, Բլոկ:

Շուտով (1911-1912), մասնավորապես Ախմատովայի, Գորոդեցկու և Գումիլյովի ջանքերով ակմեիստ պոետների խմբակը առաջադրում է իր գաղափարախոսությունը: Այն բովանդակվում էր հետևյալ, հիմնական սկզբունքներով՝ հրաժարում սիմվոլիստների՝ առեղծվածի, իդեալի որոնման հորդորներից, երկրային կյանքի ընկալում այնպես, ինչպես այն կա՝ գունեղ, բազմազան, աշխարհի պոետականացում, բառի սկզբնական իմաստի վերադարձ, նախորդ դարերի հետ ասոցիացիաների ներմուծում պոետական դաշտ, անհատի պատկերում՝ իրական զգացումներով:

Գումիլյովի խոսքով՝ իրենց հիմնած գրական ուղղությունը փորձ է նորեն իրական, մարդկային կյանքի արժեքները ներկայացնելու: Մարդուն շրջապատող իրականությունը, առարկայական աշխարհն ինքնին բովանդակալից է և մետաֆիզիկական արդարացումների կարիք չունի: Այս և նմանօրինակ մտքերի համակիր է և Գորոդեցկին իր հոդվածներում՝ «Ժամանակակից ռուսական պոեզիայի որոշ ուղղություններ», «Պայքար ակմեիզմի և սիմվոլիզմի միջև»: Սա, ըստ էության, պայքար էր իրենց պոետական նոր ձևաչափի, միտումների հաստատման՝ ժամանակի նյարդը որսալու, եռուն կյանքի պատկերման՝ փոխարենը սիմվոլիստական համապատասխանությունների, մտացածին իրականության: Ակմեիստները չեն ուզում Ա. Բելու ասած «կյանքի գաղտնատեսն ու գաղտնարարիչը լինել՝ կապող օղակ երկրայինի և երկնայինի միջև»: Չեն ուզում Բալմոնտի պոեզիայի թաքնված վերացականությունը, Սոլոգուբի գիտակցության «ծանր երազները», մարդկային հոգու և կործանարար սկզբի խորհրդավոր կապը, նրանց չի գրավում Բրյուսովի երևակայական վառ աշխարհը, ոչ էլ Վ. Իվանովի՝ «ռեալից — գերռեալի» անցման կոնցեպտը:

Այս հատորում նմուշներ են ռուս ակմեիստ պոետներ Ա. Ախմատովայի, Ս. Գորոդեցկու, Օ. Մանդելշտամի և Գեորգի Իվանովի պոեզիայից, որոնք լավագույնս տեսանելի կդարձնեն վերը ասվածը՝ գրական նոր ուղղության ու վերջինիս նորարարական միտումների մասին:

(հաջորդիվ III հատորում)

ԱՆՆԱ ԱԽՄԱՏՈՎԱ

ՌԵՔՎԻԵՄ

Ոչ օտար երկնակամարի տակ էի,

Ոչ հովանու տակ օտար թևերի,

Ես այդ ժամանակ ժողովրդիս հետ էի,

Անդ, ուր դժբախտաբար ժողովուրդն էր իմ։

1961

Նախաբանի փոխարեն

Եժովշչինայի1 սարսափելի տարիներին ես տասնյոթ ամիս անց եմ կացրել բանտային հերթերում, Լենինգրադում։

Մի անգամ ինչ-որ մեկը «ճանաչեց» ինձ։ Այդ ժամանակ իմ թիկունքում կանգնած մի կին, որ իհարկե, իմ անունը երբեք չէր լսել, ասես ուշքի եկավ այդ օրերին մեզ բոլորիս հատուկ ընդարմությունից, ու ականջիս շշնջալով հարցրեց.

— Այդ դո՞ւք եք, որ կարողանում եք գրել։

— Կարողանում եմ,— ասացի ես։

Այդ ժամանակ ժպիտի նման ինչ-որ բան հայտնվեց այն բանի վրա, որ մի ժամանակ նրա դեմքն էր եղել։

Ապրիլ, 1957 թ.

ՁՈՆ

Այս վշտի առջև խոնարհվում են լեռները,

Եվ կանգ է առնում գետը մեծամեծ,

Սակայն ամուր են բանտային փականները,

Դրանցից անդին՝ «տաժանախցեր»

Ու մահացու տրտմություն է։

Ոմանց համար թարմ քամին է ոռնում,

Ոմանց համար՝ մայրամուտ է զով.

Չգիտենք, մեզ համար մշտապես նույն՝

Բանալու՝ նյարդ սղոցող ճզզոց

Ու զինվորների ծանր քայլք է։

Արթնանում էինք մինչ արևածագ,

Անցնում քաղաքով ամայացած,

Ուր հանդիպում էին անշունչ դիակներ,

Նևան՝ մգլապատ, ու արևն էր ցածր,

Իսկ հեռվում լողում էր հույսի նավակը։

Դատավճիռ... Արցունքում ես մեկեն,

Բոլորից անջատ ես արդեն... Գիտե՞ս,

Ասես կյանքդ սրտիցդ պոկեն,

Ասես հրում են կոպիտ, որ գետնեն,

Բայց քայլում է... Ճոճվում է... Մենակ է...

Սատանայական այն երկու տարվա

Ընկերուհիներս որտե՞ղ են, հարկավ,

Ի՞նչ են տեսնում լուսնի օղակում,

Սիբիրյան բքի մեջ ի՞նչ են գուշակում...

Ես հրաժեշտի վերջին ողջույնն եմ նրանց ուղարկում։

Մարտ, 1940 թ.

ՄՈՒՏՔ

Սա այն օրերին էր, երբ ժպտում էին

Մեռելները լոկ, որ հանգիստ էին տենչում,

Եվ Լենինգրադն իր բանտերի մոտ

Իբրև ավելորդություն էր ճոճվում։

Իսկ երբ քայլում էին տանջանքից խենթացած

Դատապարտյալների գնդերը,

Շոգեքարշների շչակներն էին ստանձնել

Հրաժեշտի երգ ճչալու դերը...—

Մահվան աստղերն էին վերևում կուտակ,

Եվ կծկվում էր անմեղ Ռուսիան մեր

Արնոտ սապոգների, անիվերի տակ

Սև ու չարագույժ մարուսյաների2։

1.

Քեզ եկան տանելու արևագալին

Ասես խաչերթում՝ հետևում էի քեզ։

Մութ սենյակում երեխեքն էին լալիս,

Իսկ մոմս հալվում և ընկել էր կես։

Շուրթերիդ՝ սառնություն սրբապատկերի,

Ճակատիդ մահաքրտինքն անմոռաց է։

Ստրելեցյան3 կանանց կընդօրինակեմ.

Կրեմլի պատի տակ կլսվի ոռնոցն իմ։

1935 թ.

2.

Խաղաղահոս խաղաղ Դոն,

Դեղին լուսին՝ լցվող տուն։

Թեք դրել իր գլխարկը՝

Ստվեր է տեսնում լուսնյակը.

Ախ հիվանդ է կինը այս,

Միայնակ է կինը այս,

Այրը՝ դի, բանտում՝ որդին...

Արդ ի՛նձ համար աղոթիր։

3.

Չէ, այդ ես չէի, ուրիշ ինչ-որ մեկն էր տառապողը,

Այդպես ես չէի կարողանա, իսկ այն ինչ եղավ,

Սև մահուդները վարագուրեն թող,

Եվ թող տանեն լապտերները... Գիշեր է խավար։

4.

Ցո՜ւյց տային քեզ՝ ծաղրասերիդ անվախ,

Ընկերախմբի սիրելուն,

Ցարսկոսելսկյան մեղսագործին ուրախ,

Թե կյանքը քեզ ուր է բերելու...—

Թե ոնց ես հերթում՝ երեքհարյուրերորդը,

Խաչերի4 բակում կանգնելու,

Եվ ինչպես ես քո տաք արցունքներով

Հունվարյան սառույցն այրելու։

Այնտեղ ճոճվում է բանտամերձ բարդին,

Ու էլ ոչ մի ձայն... Իսկ քանի՜, քանի

Անմեղ կյանք է մոտեցվում ավարտին...

5.

Տասնյոթ ամիս է՝ ճչում եմ,

Ոտքերն եմ ընկել դահճի,

Քո տուն դառնալը տենչում եմ,

Դու որդին ու սարսափն ես խեղճիս։

Ամեն ինչ է հավետ խառնվել,

Եվ ես անկարող եմ ասել՝

Ով է մարդ, և գազանն ով է,

Երկա՞ր եմ սպասելու պատժին։

Եվ միայն փոշոտ ծաղիկներ են,

Բուրվառի զրնգոց ու հետքեր՝

Որ չեն տանում ոչ մի տեղ,

Եվ ուղիղ աչքերիս նայող,

Մոտալուտ կորստով սպառնացող

Հսկայական մի աստղ է։

6.

Թռչում են թեթև շաբաթներ,

Չգիտեմ ինչ է եղել։

Ճերմակ գիշերները բանտում

Քեզ ո՞նց են նայել, տղաս։

Ո՞նց են նորից բազեի

Աչքերով քեզ նայում կիզող,

Քո բարձր խաչի մասին

Ու քո մահից են խոսում։

1939 թ.

7. ԴԱՏԱՎՃԻՌ

Ահա և ընկավ քարե խոսքը

Դեռևս կենդանի իմ կրծքին։

Ոչինչ, չէ որ պատրաստ էի,

Պիտի դիմանամ, վարձքն է իմ։

Այսօր ունեմ անթիվ գործեր.

Ինձ պետք է հուշերն ավերել,

Ինձ պետք է հոգիս քարացնել...

Ու նորից ապրել սովորել։

Թե չէ... Ամռան խշշոցը տաք,

Ասես տոն է՝ ապակուց անդին։

Տունը իմ՝ լուսավոր ու դատարկ...

Ես դա կանխազգում էի, որդի՛ս։

Ամառ, 1939 թ.

8. Ի ՄԱՀ

Միևնույնն է գալու ես, ինչո՞ւ ո՛չ հիմա։

Ես սպասում եմ քեզ, ծանր է ինձ համար։

Հանգցրել եմ լույսն ու բացել եմ դուռը

Քո առջև, որ պարզ ու հրաշափառ ես։

Կարող ես հայտնվել ցանկացած տեսքով.

Կարող ես գալ իբրև թունավորված արկ,

Իբրև փորձառու հանցագործ՝ զենքով...

Տիֆի բացիլով դարձրու ախտահար,

Կամ արի հենց քո հորինած հեքիաթով՝

Որ բոլորին զզվանքի չափ ծանոթ է.

Կտեսնեմ տնային կառավարչի՞ն գունատ,

Թե՞ քույրի գլխարկի ծայրը երկնագույն...—

Ինձ համար մեկ է։ Ենիսեյն է մգլած։

Աստղն է Հյուսիսային փայլածում։

Սիրահար աչքերի փայլը կապտապեծ

Ամենավերջին սարսափն է ծածկում...

19 օգոստոսի, 1939
Լենինգրադ, Ֆոնտանյան տուն

9.

Ցնորության մի թևը հիմի

Ծածկել է կեսը իմ հոգու,

Եվ խմեցնում է հրե գինի,

Եվ դեպի սև հովիտ է ձգում։

Եվ հասկացա ես, որ նրան

Պիտի զիջեմ հաղթանակը՝

Ունկնդրելով իմ իսկ, սակայն

Ասես ուրիշի զառանցանքը։

Եվ նա թույլ չի տալու ոչինչ

Վերցնել ինձ համար թանկագին

(Ինչքան ուզում ես՝ աղաչիր,

Կամ պաղատիր թախանձագին).

Ո՛չ որդուս աչքերը՝ կարոտ,

Որ քարացած կտտանքն է իմ,

Ո՛չ օրը, երբ զարկեց որոտ,

Ո՛չ հանդիպումը բանտային,

Ո՛չ սառնությունը ձեռքերի,

Ո՛չ էլ հուզված ստվերը կեչու,

Ո՛չ մարող խոսքերը վերջին՝

Մխիթարող արձագանքներ։

4 մայիսի, 1940 թ.
Ֆոնտանյան տուն

10. ԽԱՉԵԼՈՒԹՅՈՒՆ

Ինձ մի՛ ողբա, Մայր,
Գերեզմանում եմ գոյում5։

I

Մեծ պահն էր ձոներգում հրեշտակախումբը,

Եվ երկինքը հալվեց հուր ու բոցից։

Հորն ասացի. «Ինչո՞ւ ինձ լքեցիր»,

Իսկ մորը՝ «Ինչո՞ւ ես ինձ ողբում...»

II

Մագթաղինացին հեկեկում էր, հոգնած

Ավագ աշակերտը՝ մի քար էր կանգուն,

Իսկ այն տեղին, ուր Մայրն էր կանգնած,

Ոչ ոք նայել անգամ չէր հանդգնում։

1940-1943 թթ.

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

I

Ես հասկացա՝ թե ոնց է ընկնում դեմքը,

Ո՜նց է վախը նայում տակից կոպի,

Ոնց է սեպագրում տառապանքը

Այտերին էջեր՝ կոշտ ու կոպիտ։

Թե ոնց են հանկարծ դառնում արծաթե

Խոպոպները՝ դարչնագույն ու սև,

Թե ոնց է ժպիտը թոշնում շուրթին,

Ու չոր քրքիջից՝ դողում է ներսդ։

Աղոթում եմ ոչ միայն ինձ համար,

Այլ նրանց, ով այնտեղ էր աննկուն՝

Սառնամանիք լիներ, թե շոգ ամառ,

Այնտեղ, պատի տակ՝ կարմիր ու կույր։

II

Հիշատակության ժամն եկավ կարծես։

Զգում եմ, լսում եմ, տեսնում եմ ես ձեզ.

Նրան, ում հազիվ օդանցքին մոտեցրին,

Եվ նրան, որ հողին ոտք չէր դիպցրել,

Եվ նրան, որ գլուխն էր կարմիր թափ տալիս

Ու ասում. «Այստեղ՝ հանց իմ տուն եմ գալիս»։

Կուզեի բոլորին մեկ առ մեկ թվարկել,

Բայց չկա հարցման տեղ, չկան ցուցակներ։

Այդ նրանց համար եմ ես կտավ հյուսել

Բառերից, որ հենց իրենցից եմ լսել։

Ես նրանց հիշում եմ միշտ և ամենուր,

Նրանց կհիշեմ փորձության ժամին նոր,

Եվ եթե խցեն տառապյալ կոկորդն իմ,

Որով գոչում է հսկա ժողովուրդն իմ,

Թող նրանք նույնպես հիշեն ինձ նախքան

Հիշատակության իմ ժամն էլ կգա։

Իսկ եթե երբևէ երկիրն այս հանկարծ

Ինձ էլ հուշարձան դնել ցանկանա,

Ես հանդիսապես կլինեմ համաձայն,

Բայց միակ պայմանով, որ չդնեն այն

Ծովափին, որտեղ ես աշխարհ եմ եկել.

Ծովի հետ վերջին իսկ կապս եմ կտրել,

Ոչ էլ հին կոճղի մոտ, ցարական այգում,

Ուր մի ստվեր է ինձ փնտրում ապարդյուն,

Այլ անդ, ուր կանգնել եմ երեք հարյուր ժամ,

Եվ չի բացվել փակն իմ դեմ գեթ մի անգամ։

Քանի որ վախենում եմ մահվան գրկում

Մոռանալ մարուսյայի հռնդյունը,

Մոռանալ, ոնց էր դուռը շրխկում սառած,

Ու գազանի պես ոռնում էր պառավը։

Եվ թող որ անշարժ կոպերից բրոնզե

Արցունքների պես հալվող ձյունը հոսի,

Բանտային աղավնին հեռվում գվգվա,

Եվ նավեր լողան ու ծփա Նևան։

Մարտ, 1940

* * *

Նույն ձայնն է թավ, նույն հայացքը,

Նույն մազերն են վուշանման,

Ինչպես որ մի տարի առաջ,

Ամեն ինչով նույնն է հիմա,

Եվ ապակուց ներս թափանցած,

Պատին ընկած շողքը բարակ,

Շուշանների բույրը ծանոթ,

Եվ խոսքերը քո հասարակ։

ԳՈՐՇԱՉՅԱ ԱՐՔԱՆ

Փառաբանվե՜ս դու, անբուժելի ցավ,

Երեկ գորշաչյա արքան մահացավ։

Աշնան երեկոն տոթ էր ու բոսոր,

Տուն գալով՝ ասաց ամուսինս այսօր.

«Գիտես, բերեցին մարմինը արնոտ։

Նրան գտել են մի հին կաղնու մոտ։

Ափսո՛ս թագուհին։ Նա սև էր հագել...

Մի գիշերվա մեջ ո՜նց էր ճերմակել»։

Ու ծխամորճը դրեց բերանին

Եվ հանգիստ ու լուռ գնաց իր բանին։

Հիմա կարթնացնեմ ես իմ դստերը,

Որ տեսնեմ նրա գորշ աչուկները։

Իսկ բակում բարդին խուլ կշնկշնկա.

— «Աշխարհում արդեն քո արքան չկա...»։

* * *

Սիրտը սրտին չի շղթայված,

Թե ուզում ես՝ հեռացիր։

Նրանց է բախտ վերուստ տրված,

Ում կամքն ունի ազատ ծիր։

Ես չեմ լալիս, չեմ գանգատվում,

Բախտս բնավ չի բերի։

Մի համբուրիր ինձ՝ հոգնածիս,—

Թող մահը գա համբուրի։

Օրերը այն տառապալից

Ձմեռն իր հետ է տարել։

Դու ինչո՞ւ ես լավը, ավելի

Քան նա, ում ես եմ ընտրել։

* * *

Իրիկվա լույս լայն ու դեղին,

Ապրիլյան պաղ հով է քնքուշ,

Գալուդ ուրախ եմ ես կրկին,

Թեպետ եկել ես դու շա՜տ ուշ:

Այստեղ նստիր, կողքիս, ինձ մոտ,

Հնի պես քեզ հետ ես բաց եմ,

Թերթիր տետրն իմ այս կապույտ,

Որում բացակադ է լացել:

Ներիր, որ շատ է ողբն այստեղ,

Դե ինչ, քիչ եմ ուրախացել,

Ներիր, որ քո կարոտով կեզ

Շատերին եմ հավատացել:

ՑԱՐՍԿՈՅԵ ՍԵԼՈՅՈՒՄ

I

Ձիեր են տանում ծառուղիով,

Բաշերը խնամված, սանրած են։

Օ՜, հանելուկների քաղաք գերող,

Ես տխուր եմ, ես քեզ սիրեցի։

Տարօրինակ էր. տրտմել էր հոգիս՝

Խեղդվելով անմիտ ցնորքից։

Դարձել եմ խաղալիք զվարթուն,

Հանց իմ վարդագույն կակադուն։

Կուրծքս չի սեղմվում ցավ կանխազգալով,

Թե չես հավատում՝ աչքերիս նայիր։

Ես չեմ սիրում լոկ մայրամուտի գալը,

Ծովի զեփյուռն ու բառը «գնայի՜ր»։

II

... Այնտեղ իմ մարմարե կրկնակն է,

Շուռ եկած հին կեչու տակ,

Լճի ջրին է հանձնել դեմքը,

Լսում է շշունջները տաք։

Լուսավոր անձրևն է նրա

Այրվող վերքերը լվանում...

Դեռ սպասե՛ք, Սառը, Ճերմակ,

Ես էլ եմ մարմար դառնալու։

III

Թխամաշկ տղան ծառուղում քայլում,

Տրտմում էր, նայում լճի հայելուն,

Հարյուր տարի է՝ փայփայում ենք թույլ

Ոտնաձայները անչափ սիրելի։

Խիտ, ծակծկող են սոճու ասեղները,

Որ կոճղերի տակ պիտի գորգ դառնան...

Գուցե դրված են եղել այստեղ էլ

Եռանկյուն գլխարկն ու հատորը Պարնի6։

* * *

Դու իմ նամակները մի՛ ճմռթիր, ջա՜նս։

Դու մինչև վերջ կարդա՛, իմ բարեկամ։

Քեզ անծանոթ լինել — զզվելի է, ծանր —

Ճանապարհիդ լինել օտարական։

Դու մի՛ նայիր այդպես, մի՛ մռայլվիր քինոտ։

Առաջվա պես քոնն եմ ու սիրելի։

Ոչ արքայադուստր եմ, ոչ հովվուհի մի նոր,

Ոչ էլ կույս եմ արդեն, միանձնուհի —

Այս գորշ, ամենօրյա զգեստի մեջ փակված,

Բարձրակրունկներով ծռմռված ու փոշոտ...

Առաջվա պես, սակայն, գրկելու եմ հակված,

Նույն սարսափն է դարձյալ աչքերիս մեջ խոշոր։

Դու իմ նամակները մի՛ ճմռթիր, ջա՜նս,

Մի՛ պղտորիր լացով սուտն օրհնված,

Նամակներն այդ պահիր քո սեփական տանը,

Խղճուկ մախաղիդ մեջ խոր թաքցրած։

* * *

Իրիկնալույսը դեղին է, անծիր,

Ապրիլյան զովը՝ մեղմ ու դուրեկան։

Դու ուշացել ես տարիներ անթիվ,

Բայց դե ուրախ եմ, որ էլի եկար։

Մոտ արի, նստիր ավելի մոտիկ,

Խնդությամբ լեցուն աչքերով նայիր.

Ահա այս կապույտ տետրը հնոտի —

Մանուկ օրերիս երգերով նայիվ։

Ների՛ր, որ օրս ողբով է մարել,

Եվ քիչ եմ նայել ես արեգակին։

Ների՛ր, ների՛ր դու, որ քո փոխարեն

Շատ-շատերին եմ ընդունել, անգի՛ն։

* * *

Քսանմեկ։ Գիշեր։ Նոր շաբաթամուտ։

Մայրաքաղաքի մշուշապատկեր։

Պարապի մեկը հորինել է սուտ,

Թե այս աշխարհում կգտնեք դուք սեր։

Ու ծուլությունից, թե ձանձրույթից լոկ,

Բոլորն հավատում, ապրում են այդպես.

Ժամադրվում են, չի լքում ոչ ոք,

Եվ միշտ երգեր են երգում սիրակեզ։

Սակայն գաղտնիքը բացվում է մարդկանց,

Խոր լռություն է համակում նորից...

Ինձ էլ դա մի օր պարզ դարձավ հանկարծ,

Եվ ես հիվանդ եմ կարծես այդ օրից։

* * *

Ես հարցում արի կկուին այսօր՝

Քանի տարի եմ ապրելու էլի...

Սոճու ծառերը դողացին անզոր,

Դեղին ճառագայթն ընկավ խոտերին։

Բայց ոչ մի հնչյուն՝ թավուտի մեջ թարմ...

Տուն եմ գնում ես,

Եվ մեղմիկ քամին շոյում է հանդարտ

Ճակատս հրկեզ։

* * *

Շքամուտքի մոտ հրաժեշտ տվի,

Ոսկեփոշու մեջ քարացա անխոս։

Իսկ հարևան զանգակատնից

Անչափ կարևոր ձայներ էին հոսում։

Լքված եմ... Հորինված բառ է թվում.

Ոչ ծաղկաթումբ եմ ես, ոչ էլ տուն։

Բայց արդեն մռայլ են աչքերս նայում

Տրյումոյի մթնած հայելուն։

* * *

Վզիս՝ միաշար մանր հուլունք,

Ձեռքերս մուշտակի տակ պահել ու,

Աչքերն իմ նայում են շաղվելով

Ու երբեք այլևս չեն լալու։

Դեմքս թվում է գունատ ու դալուկ

Մանուշակագույն մետաքսում,

Մազափունջս՝ կամակոր, ոլորուն,

Գրեթե ունքերիս է հասնում։

Ու նման չէ թռիչքի, ճախրանքի,

Այս դանդաղ, դանդաղ քայլվածքը,

Ասես ճոճվող լաստ է ոտքերիս տակ,

Ոչ թե ողորկ մանրահատակ։

Գունատ են շուրթերն իմ կիսաբաց,

Անհավասար եմ շնչում,

Կրծքիս դողում են չկայացած

Հանդիպման ծաղիկներն անշունչ։

ԶԲՈՍԱՆՔ

Փետուրը դիպավ տանիքին կառքի,

Նայեցի աչքերին նրա վառ։

Սիրտս տխում էր չիմանալով կրկին

Իր տխրության պատճառը։

Խաղաղ երեկոն տխուր գամված է

Ամպամած երկնքի կատարին,

Թվում է՝ թանաքով նկարված է

Ալբոմում Բուլոնյան անտառը։

Բենզինի հոտ կա ու յասամանի,

Հանգստություն՝ զգաստնացող...

Նա նորից դիպավ իմ ծնկներին

Ձեռքով գրեթե չդողացող։

ՄԱՍՐԵՆԻՆ ԾԱՂԿՈՒՄ է

Այրված տետրից

Իբրև տոնական շնորհավորանք,

Այս քամին ահա, անողորմ ու չոր,

Լոկ հոտ կբերի ձեզ նեխածության.

Համը ծխի ու բանաստեղծության,

Որ գրել էի իմ ձեռքով մի օր։

1. ԱՅՐՎԱԾ ՏԵՏՐ

Արդեն հաջողակ քո քույրը, նայի՜ր,

Փայլում է ներսում գրադարակի,

Իսկ քո վերևում՝ փշրանքն աստղային,

Վարում՝ ածուխն է հանգած կրակի։

Ո՜նց էիր խնդրում վիրավոր ընկած,

Ո՜նց էիր սարսում դու այրող հրից,

Սակայն քրքրվեց մարմինդ հանկարծ,

Իսկ ձայնդ թռավ, անիծելով ինձ։

Եվ սոճիները խշշացին մեկեն

Ու անդրադարձան լուսնային ջրում։

Իսկ սրբազնագույն գարուններն արդեն

Ցատկոտում էին մահվան շուրջպարում։

2. ՀԱՐԹՄՆԻ

Տարածությունը չքվեց, չկա և ժամ ու միջոց,

Ես ամեն ինչ դիտեցի ճերմակ գիշերվա միջով.

Եվ նարգիզը սեղանիդ բյուրեղաձույլ սափորում,

Եվ սիգարիդ ծուխը մով,

Եվ հայելին, որի մեջ, ինչպես հստակ ջրերում,

Կարող էիր դու հիմա արտացոլվել ժամերով։

Տարածությունը չքվեց, չկա և ժամ ու միջոց...

Բայց դու էլ ես անճարակ, ինձ չես օգնի ոչնչով։

3. ԵՐԱԶՈՒՄ

Այս հրաժեշտը սև ու հաստատուն

Քեզ հետ հավասար վերցնում եմ վրաս։

Էլ ի՞նչ ես լացում, լավ է ձեռքդ տուր,

Խոսք տուր, որ էլի ինձ երազ կգաս։

Մենք նույնն ենք, ինչ որ սարերը երկու...

Հանդիպում չկա մեզ համար հավետ։

Կեսգիշերվա մեջ, ա՜խ, միայն թե դու

Ողջույն հղեիր ինձ աստղերի հետ։

4. ՄԻ ՈՒՐԻՇ ԵՐԳ

Չասված խոսքերն էլ երբեք
Չեմ հաստատի ես դիտմամբ,
Բայց մասրենի կտնկեմ
Ի հուշ չեղյալ հանդիպման։

Հենց ցոլաց ու երգեց այնտեղ

Հրաշքը մեր հանդիպման,

Չէի ուզում որևէ տեղ

Վերադառնալ ես դիտմամբ։

Երջանկությունն իմ վայելք չէր,

Պարտքի պես էր ու լեղի,

Խոսում էի, ում հետ պետք չէր,

Խոսում էի անտեղի։

Կրքերն այրեն թող զույգերին,

Պահանջելով պատասխան,

Իսկ աշխարհում, իմ սիրելի,

Ոգիներ ենք մենք միայն։

5. ԵՐԱԶ

Քա՞ղցր է արդյոք՝ երազ տեսնել երկնային։

Ա. Բլոկ

Անիմաստ էր երազն այդ, կամ երազ էր կանխագուշ...

Մարսն սկսեց շողշողալ շուրջանակում աստեղաց,

Ապա դարձավ ալ-կարմիր, կռնչացող, չարագույժ,—

Իսկ այդ գիշեր երազում քո գալուստը երևաց։

Ամենայնի մեջ էր այն... Նաև Բախի չակոնի,

Եվ վարդերի, որ իզուր ելան ու չեն երևում,

Եվ գյուղական զանգերի ղողանջների ու ձոնի —

Հերկած հողի սևագույն ակոսների վերևում։

Եվ աշնան մեջ, որ ընդհուպ մոտեցել էր, որպեսզի

Մտափոխվեր ու հանկարծ անհետանար վերստին։

Օգոստոս իմ, օ, ինչպես կարողացար այդպիսի

Ահավոր լուր ընծայել տարելիցի գալստին։

Ո՞ւմ հետ արդյոք, ո՞ւր գնալ՝ տարեդարձն այս տոնելու։

Ինչո՞վ պիտի հատուցեմ արքայական այս ընծան։

Եվ երգերն իմ, ոնց հնում՝ առանց ջնջում անելու,

Այրված տետրի թերթերին ահա գրում եմ անձայն։

6.

Այն ճանապարհով, ուր Դոնսկոյը մեծ

Իր գնդերն ուներ ու զորատեղին,

Ուր հողմն է հիշում ոսոխի ցեղին,

Ուր եղջրավոր է լուսինն ու դեղին,

Ես քայլում էի, ինչպես ծովի մեջ...

Մասրենին այնքան բուրմունք ուներ հորդ,

Որ նույնիսկ դարձան բառեր նորելուկ,

Եվ պատրաստ էի դիմավորելու

Ճակատագրիս ալիքն իններորդ։

ԵՐԵԿՈՅԱՆ

Մեղեդին զնգում էր այգում, փռում

Տխրություն մի անմրցելի։

Ծովային թարմ ու սուր հոտ էր սփռում

Ափսեի սառույցով խեցին։

Ասաց. «Ընկեր եմ հավատարիմ»

Ու դիպավ զգեստիս փեշերին...

Նման չեն ողջագուրմանն ընկերի

Հպումները նրա ձեռքերի։

Կատուներին են շոյում այդ կերպ,

Նայում՝ հեծյալ գեղուհուն...

Հանգիստ են լոկ ժպտացող աչքերն

Իրենց կամարով ոսկեգույն։

Իսկ ջութակների տխուր մեղեդին

Երգում է ապակյա ծխից անդին.

«Թող երկինքն օրհնի, սիրածի հետ նա

Առաջին անգամ պիտ մենակ մնա»։

* * *

Մենք մոլորված շրջմոլիկներ ենք,

Իրար հետ, բայց տխուր ենք կրկին։

Պատերին ծաղիկներ, թռչուններ են,

Որ կարոտ են սեգ երկնքին։

Ծխամորճդ ծխում ես անհագ,

Քուլաներ են գլխիդ վերևում։

Իսկ ես նեղ զգեստ եմ հագել,

Որ ավելի սլացիկ երևամ։

Ընդմիշտ փակված լուսամուտ.

Եղյա՞մ է այնտեղ, թե՞ երկինք...

Ասես զգուշավոր մի կատու

Իր աչքերն է դրել դեմքիդ։

Թախիծն է սիրտս պարուրում,

Մի՞թե մահն է արդեն իմ կողքին։

Իսկ նա, ով հիմա պարում է,

Անպայման կլինի դժոխքում։

ՆԱ ՍԻՐՈՒՄ ԷՐ

Նա երեք բան էր սիրում աշխարհում.

Ճերմակ սիրամարգ, իրիկվա ժամերգություն,

Եվ Ամերիկայի քարտեզներ խունացած։

Չէր սիրում ձայնը երեխայի լացի,

Չէր սիրում ազնվամորիով թեյ ու

Կամակորություններ կանացի։

... Իսկ ես նրա կինն էի։

* * *

Սիրվածը միշտ էլ խնդրանքներ ունի,

Մերժվածը խնդրանքներ չունի...

Ինչ ուրախ եմ ես, որ ջրերը դրսում

Անգույն սառցի տակ են մրսում։

Կելնեմ ես, օ՜ Քրիստոս, օգնիր ինձ,

Այդ փայլուն ու փխրուն ծածկույթին,

Իսկ դու պահիր նամակներն իմ,

Որ մեզ հետնորդները դատեն։

Որպեսզի հստակ ճանաչեն,

Թե որքան իմաստուն ու քաջ ես։

Փառահեղ օրերիդ շարանի մեջ

Հո չե՞ն լինելու բաց էջեր։

Քաղցր է ըմպելիքն երկրային,

Խեղդող են ցանցերը սիրո...

Երբևէ թող աշակերտներն իմ

Անունը կարդան գրքերում,

Եվ պամությունն այս գիտնալով

Թող ժպտան խորամանկ ու անչար...

Ինձ հանգիստ ու սեր չտալով,

Նվիրի ինձ դառնաղի հռչակ։

* * *

Վերջին հանդիպումն էլի այնտեղ էր՝

Գետափին, որտեղ միշտ հանդիպել ենք։

Տագնապ էր քաղաքում՝ ջրհեղեղի.

Նևան կարող էր ողողել ափերը։

Խոսում էր նա ամռան և այն մասին,

Որ կնոջ պոետ լինելն անմտություն է։

Հիշում եմ Պետրոպավլովյան ամրոցն ու

Ռուսական ցարերի բարձր տունը։

Այն պատճառով, որ օդը մերը չէր,

Ասես հրաշք լիներ, Աստծո պարգև,

Այդ ժամանակ ինձ ընծայվեց վերջին

Ամենախենթերից էլ խենթ իմ երգը։

ԱՌԱՋԻՆ ՀԵՌԱՀԱՐԸ ԼԵՆԻՆԳՐԱԴՈՒՄ

Ու ծով ձայների իրարանցման մեջ

Հանկարծ ու հանկարծ փոխվեց ամեն ինչ.

Բայց աղմուկ չէր դա մի սովորական՝

Ո՛չ քաղաքային, ո՛չ էլ գյուղական.

Նա մի ահավոր ուժ էր դիվական։

Եղբայրն էր ասես շանթ ու որոտի —

Բայց որոտի մեջ կա թարմ ամպերի

Խոնավությունն ու բուրմունքը բարի,

Ու չոր դաշտերին կյանք բերող վերից,

Ավետիսը կա հորդ անձրևների։

Իսկ նա տապի պես չոր է ու վառած,

Եվ լսելիքն իմ չէր կարողանում

Հավատալ ինչպես նա ահագնանում,

Գալիս է արագ.

Եվ բոթը պահած ողբի ու վայի,

Ինչպես անտարբեր մահ է բերում նա

Իմ երեխային։

ԷԼԵԳԻԱ ՁՈՆՎԱԾ ՄԱՐՏԻՆ

Անցած-գնացած իմ տարիների գանձերը բոլոր

Հերիք է ինձ դեռ երկար ժամանակ, չեմ տվել քամուն.

Գիտես, որ նրանց կեսից ավելին շատ հաստատ ու խոր

Դժբախտաբար իմ հիշողությունը պահում է ամուր՝

Եվ կողքի թեքված գմբեթը փոքրիկ,

Կռինչն ագռավի ու շոգեքարշի սուլոցը անծայր,

Եվ կարծես արդեն իր դարը անցած՝

Ծեր կեչին դաշտում ընկած գլխիվայր.

Եվ բիբլիական լուռ կաղնիների

Կեսգիշերային գաղտնի հավաքը.

Եվ ինչ-որ մեկի երազից ասես լողալով եկած,

Գրեթե իսպառ խորտակված արդեն, սուզված նավակը

Ճերմակեցնելով դաշտերը թեթև,

Ձմեռնամուտը շրջել է այստեղ.

Դիտավորյալ չէ հեռուները նա

Դարձրել պղտոր մութ ու անթափանց.

Ու էլ ոչ մի շող, ու էլ ոչ մի գանձ.

Եվ թվում է, թե էլ վերջից հետո

Չի լինում ոչինչ՝

Էլի չի մորմոքում ու էլ չի վառում,

Իսկ ո՞վ է այնտեղ աստիճաններին

Նորից թափառում.

Այն ո՞վ է կպել սառած ապակուն

Եվ ձեռքն ինչպես ճյուղ լուռ թափահարում.

Եվ ի պատասխան սարդի անկյունից,

Հայելու վրա արև է խաղում։

* * *

Դու հնարել ես, այդպիսին չեմ ես.

Չկա այդպիսին, չի կարող լինել

Ողջ երկրագնդում։

Ոչ բանաստեղծը, ոչ բժիշկը քեզ

Կարող է փրկել.

Քո ցնորքների ուրվականն է այդ

Քեզ հետապնդում։

Մենք հանդիպեցինք ծանր մի տարի,

Երբ որ ամեն ինչ հոգնած էր, հատած,

Երբ որ ամեն ինչ ուժերից վեր էր։

Թոշնած ու դալուկ գրկում խավարի,

Եվ թարմ էին լոկ գերեզմանները։

Առանց լապտերի խոնավ խավարում,

Ձյութի պես սև էր Նևայի սապատը,

Ու սիրտը հույսի մի շող չէր վառում,

Երբ գիշերն անգամ որբ ու վհատ էր,

Երբ չկար ոչինչ հստակ ու հնչեղ,

Իմ հավատը քեզ օգնության կանչեց.

Եվ դու հասար ինձ անհայտ աստղերից

Ուղարկված ասես.

Ասես թե հեռվում թոշնած անհունը,

Ծանր ու տրագիկ աշնան քայլերով

Եկար, բացեցիր փակը իմ դռան,

Եվ դանդաղ մտար դատարկ այն տունը,

Որտեղից տխուր, խիտ երամներով

Խանձված թևերով երգերն իմ թռան։

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՊԵՏԵՐԲՈՒՐԳԻ ՄԱՍԻՆ

I

Նորից պճնվել է Իսակին

Արծաթով ձուլածին...

Սառչում է ահեղ, անհանգիստ

Մեծն Պետրոսի ձին։

Հեղձում է քամին ահարկու,

Մուր է ավլում տանիքից...

Դժգոհ է ցարը սեփական

Նոր մայրաքաղաքից։

II

Համաչափ է զարկում իմ սիրտը,

Ինչի՜ս են տարիները երկար։

Գալերնայա, կամարի տակ,

Ստվերները մեր կան մշտական։

Իմ կոպերի միջով գոցված

Տեսնում եմ ահա, քեզ ինձ հետ,

Իսկ քո ձեռքի մեջ, չբացված

Հովհար կլինի առհավետ։

Հենց այն պատճառով երևի,

Որ հրաշքը տեսանք միասին.

Երբ Ամառային այգու վերևում

Կախվել էր կարմիր մի լուսին...

Պետք չեն անմիտ սպասումները,

Սառչող պատուհանների մոտ,

Եվ հոգնեցնող հանդիպումները։

Ես կուշտ եմ սերերից ցավոտ։

Ազատ ես դու, ազատ եմ ես,

Վաղը լավն է, քան այսօրը՝

Նևայի մռայլ ալիքով,

Ամենակալ Պետրոս կայսրի

Սառը ժպիտի ներքո։

* * *

Ալեքսանդր Բլոկին

Ես պոետին հյուր եմ եկել։

Ուղիղ կեսօր է։ Կիրակի։

Լուռ ենք։ Ընդարձակ սենյակ է։

Ձմեռ է, սառած ապակի։

Արևն է փայլում վարդագույն

Ծխի վրա կապտագանգուր...

Ի՜նչ պարզություն կա հայացքում

Լռակյաց այս տանտիրոջ։

Նա աչքեր ունի այնպիսի,

Որ ով էլ լինի՝ կհիշի,

Իսկ ես, որ ավելի զգույշ եմ,

Բնավ պիտի չնայեի։

Բայց կհիշեմ մեր զրույցը,

Ծխակոլոլ օրը, բարձր

Մոխրագույն տունը Նևայի

Դարպասների մոտ ծովային։

* * *

Լացած աշունը, ասես սև այրին,

Սրտեր է սևավորում, մշուշում...

Հեկեկալ ու լալ նա չի դադարի՝

Ամուսնու խոսքերը կրկին հիշելով։

Այդպես կլինի քանի դեռ ձյունը

Չի խղճացել ողբալուց հոգնածին...

Ցավի մոռացում, մոռացված ցանկություն...—

Սա արժե անգամ կյանքով հատուցել։

Մտերմության մեջ կա սահմանագիծ,

Որը չեն հատում ոչ կիրքը, ոչ էլ սերը.

Թեկուզ և սիրտդ պատռտվի սիրուց,

Լռության մեջ՝ միաձուլվեն շուրթերը։

Այստեղ ընկերությունն էլ է անզոր,

Երջանիկ օրերն էլ բարձր վերելքի...—

Երբ հոգին ազատ է և օտար՝ հզոր,

Դանդաղահոս քաղցրանուշ վայելքին...

Խենթ են սրան ձգտողները, իսկ նա, ով

Հասել է դրան՝ թախծով է ախտահար...

Հիմա դու հասկացա՞ր, թե ոնց է, որ

Չի թպրտում սիրտս ձեռքիդ տակ։

* * *

Չէ՞ որ ինչ որ-տեղ լույս կա թափանցիկ,

Ջերմացնող և ուրախ պարզ մի կյանք.

Ցանկապատի վրայով մի աղջիկ

Հարևանի հետ խոսում է երկար

Եվ մեղուներն են լոկ լսում զրույցն այդ։

Իսկ մենք ապրում ենք ծանր, հանդիսավոր,

Պահելով մեր դառը հանդիպումների ծեսը,

Երբ խելառ քամին, մեկեն վրա տալով,

Զրույցը ընդհատում է՝ դեռ չհասած կեսին։

Սակայն մենք ոչնչի հետ չենք փոխի շքեղ

Գրանիտե քաղաքի դժբախտությունն ու փայլը,

Լայնահուն գետերի սառցափայլ հայելին,

Այգու ծառուղիները՝ անարև ու մռայլ,

Եվ Մուսաների հազիվ լսելի ձայնը։

ՀԱՄԱՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻՍ

Փակված քաղաքում վայրենի,

Մենք մոռացել ենք մեկընդմիշտ

Արշալույսները հայրենի,

Քաղաքները, լճեր ու դաշտ։

Արյունոտ շրջանակի մեջ

Վայելքի գիշերներ արթուն...

Ոչ ոք չէր ուզում օգնել մեզ,

Զի չլքեցինք քաղաք ու տուն։

Եվ սիրելով քաղաքը մեր,

Ոչ թե ազատության թևումը,

Մենք պահպանեցինք մեզ համար

Պալատները, ջուրն ու հուրը։

Այլ օրեր են մոտենում, սիրտս

Մահվան քամուց է քարանալու,

Բայց սուրբ քաղաքը Պետրոսի

Մեր հուշարձանն է դառնալու։

* * *

Նրանց հետ չեմ, ով հայրենիքը

Նետեց ոսոխին՝ հոշոտման։

Ես ուշ չեմ դարձնում քծնանքին,

Եվ երգերն իմ նրանց չեմ տա։

Բայց խղճում եմ թափառականին,

Ասես՝ բանտարկյալ, հիվանդ է։

Մթին է քո ճամփան, գաղթական,

Հացդ էլ համ ունի օշինդրի։

Իսկ մենք այստեղ, հրդեհի բովում

Ջահելությունն ենք մեր զոհում՝

Չխուսափելով ճակատագրից,

Չփախչելով ոչ մի զարկից։

Մենք գիտենք, գնահատելիս

Կարդարացվի ամեն մի վայրկյան.

Եվ չկան անհատներ ավելի

Անարցունք, վճիտ, մարդկային։

* * *

Ինչ ժանտախտ, ինչ պատերազմ... Արդեն անցան

Դրանք բոլորն արդեն դատապարտվել, պրծել են։

Բայց ով կպաշտպանի մեզ սարսափից այն,

Որ ժամանակի վազքը մեզ համար գծել է։

* * *

Ուզում ես իմանալ, թե ո՞նց է եղել.

Ճաշասենյակ... ժամը երեքն էր,

Հրաժեշտ տալիս, բազրիքը թողեց

Ու դժվարությամբ արտաբերեց.

«Ահա և վերջ... Ախ ոչ, ես մոռացա,

Ես ձեզ սիրում եմ, ես ձեզ սիրել եմ

Դեռ այն ժամանակ... Ահա՛, իմացա՛ր»։

ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՐՈԴԵՑԿԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆ

Ինչպես անհայտ կնոջ դեմ, խորհրդավոր ու անբիծ,

Քո դեմ կանգնել եմ բախտի սարսուռով մի առանձին,

Եվ վախենում է պոկվել առաջին բառն իմ շուրթից,

Եվ աչքերս են շվարում թախանձանքով առաջին։

Քեզ ճանաչել, հասկանալ ու գրկել եմ ուզում ես,

Ուզում եմ, որ իրար դեմ բացվեն դռները ոսկի,

Ով Հայաստան, արյունով, կրակով ես տանջում քեզ,

Ես ուզում եմ սիրել քեզ ու խորհուրդը քո խոսքի։

Իմ գլուխն եմ խոնարհում քո հինավուրց փառքի դեմ,

Համբուրում եմ ես սրտանց գեղեցկությունը քո հին։

Տարօրինակ է, որ քեզ մինչև հիմա չգիտեմ,

Ալմաստ-երկիր, քար-երկիր, երազ-երկիր դու անգին,

Ես դեպի քեզ եմ թռչում՝ պարզած թևերն իմ ազատ,

Ահա վառվում են իմ դեմ քո թագերը գեղեցիկ,

Ադամանդե, ալմաստե քո սարերը սրբազան։

Ու ես թռչում եմ դեպի գագաթները նրանց ձիգ։

Քեզ ճանաչել, հասկանալ ու գրկել եմ ուզում ես,

Սրտով սիրել եմ ուզում համբավը քո հարության,

Ով Հայաստան, արյունով, կրակով ես տանջում քեզ,

Ճակատագրի հողմի դեմ անպարտելի հավիտյան։

ԱՐՃԱԿ7

Բարդիներն օր-օրի վրա

Ծաղկում են պայծառ ավելի։

Ա՜խ, Հայոց երկիր հնօրյա,

Արյունոտ հովիտ ցավերի։

Գալիս է գարունը կրկին,

Որտե՞ղ եք, մանուկ ու մայրեր.

Վճիտ է երեսը լճի։

Որտե՞ղ եք, որտե՞ղ եք, հայեր։

Վիշտ ունի լիճը իր սրտում,

Դաշտերում ոսկորներ այնքա՜ն։

Մնում է ցորենը արտում,

Ցելերը ցանողներ չկան։

Այնտեղ, ուր օրրանն էր շքեղ

Գեղջկական բախտավոր կյանքի,

Ոռնում են շները անտեր,

Շուրջբոլոր գլխատված վանքի։

Գլխատված վանքի շուրջ բոլոր

Շիրիմներ, շիրիմներ քանդված...

Քարերի վրա վիրավոր

Լալիս են բառերը տանջված։

Կանչում է կկուն այգու մեջ,

Թռչում է, ողբում է, կոծում։

Կռռում են ագռավներն անվերջ,

Կռռում ու ոսկոր են կտցում։

Երկու կին նստել մի քարի

Եվ ինչ-որ բան են մրմնջում...

Թռչում է մրսած մի քամի

Եվ սով ու սարսափ է շնչում։

Կանգնել է Սիփանը հեռվում,

Առել է ամպերը վրան,

Այրվեց ու մարեց մարտերում

Հրաբուխը՝ հզորը, հսկան։

Պարզել է երկիրը Հայոց

Արյունոտ սիրտը երկնքին,

Բայց խուլ է երկինքն էլ, անբոց,

Մռայլ է, միգամած, մթին։

ՎԱՆ

Իմ հոգին անտակ ծով է ահագին...

Ինչպես մրրիկը հրաբխի վրա,

Հրեղեն վիշտ է շնչում իմ հոգին

Վանա ավերված դրախտի վրա։

Ինչ երջանկություն զոհաբերության,

Ինչ տառապանքներ դառն ու քաղցրավետ

Խառնվել մահին ժողովրդական,

Շփվել վշտալի ստվերների հետ...

Ես կարող էի կեսօրվա տապին

Ապրողների հետ դեռ քայլել, ավա՜ղ,

Բայց այգիների վրա տխրագին

Կախվել է լուսնի պատկերը խաղաղ։

Ի՞նչ սրտով նայես ավերակներին...

Երկնքից կաթած անհաղթելի փայլ,

Եվ հիշատակներ անշարժ ու լռին,

Եվ անլռելի սոխակի դայլայլ։

Լույսի հեղեղ է թափում լուսնկան,

Բույրեր են խնկում առվակ ու մարգիկ,

Այգիների մեջ ծաղիկներ այնքա՜ն,

Ծաղիկների մեջ — անմարմին մարդիկ։

Եվ շարան-շարան անցնում են նրանք,

Իրենց ավերված տներն են գնում...

Ամայության մեջ ահ ու զարհուրանք,

Միայն ածխացած պատերն են մնում։

Եվ շատ են նրանք, աստղերի չափ շատ.

Ամեն մեկը մի հուշ է գուրգուրում...

Մեկը շեմքի մոտ նստում է վհատ,

Մեկն իր օջախի քարն է համբուրում։

Ես խլացըրել ողբը սրտիս մեջ,

Ձուլվել եմ նրանց և ինքս չկամ...

Հոգիս, աստղային երկնքի պես մեծ,

Մեծ վիշտն է երգում ժողովրդական։

ՊԱՆԴԽՏՈՒՀԻՆ

Ես տվի մեղրը և շշնջացի,

Որ կյանքը մեղրի նման քաղցրանա,

Որ բախտի վրա բզկտված ազգի

Չարը խափանվի, բարին բարձրանա։

Եվ նրա ձեռքը իմ ձեռքին առավ,

Եվ աչքերից, որ թախիծ էր պատել,

Գոհության փափուկ փայլակը թռավ

Եվ լուսավորեց ձեռքը մութ-սաթե։

Եվ քունը տարավ, ի՜նչ երանություն,

Եվ շեմքի վրա նստեց նա լռին...

Իսկ ճանապարհի կապուտակ փոշում

Նրապեսները դեռ քայլում էին։

ԱՅԳԻ

Գարնան այգի, ծաղկած այգի,

Սարսափում եմ ես,

Թեքել ճամփաս ու գալ այցի,

Ու հյուր լինել քեզ։

Համբուրել են, սիրել իրար...

Ու չկան արդեն։

Սպիտակ են հագել դարձյալ

Ծառերը այստեղ։

Ես ի՞նչ անեմ։ Չեմ կարող ես

Ուժերով հատած

Կյանքի կոչել նրանց, ովքեր

Գնացին անդարձ։

Ինչպե՞ս հանեմ հին ջրհորից

Մորն ու աղջկան,

Որ իրենց տանն օտար սրի

Սև բերանն ընկան։

Ձորի խորքից չեն գալու տուն

Հայրը ու տղան։

Էլ ի՞նչ գարնան ուրախություն,

Խնջույք է մահվան։

Ձեզ չեմ տեսել, մարդիկ տանջված,

Բայց սիրում եմ ձեզ։

Եվ քայլում եմ հուսահատված,

Եվ երգում եմ ես։

Ոչ աղոթքը լինելության...

Եռա, իմ արյուն,

Ահեղ կռվի ու հատուցման

Երգն է ինձ այրում։

Բայց այդ երգի բոցի միջից,

Շրթերով մաքուր,

Շշնջում եմ — Կենդանացեք,

Իմ եղբայր, իմ քույր...

Ճյուղ եմ առնում ես գագաթից,

Ճյուղ մի ձյունոտված,

Համբուրում եմ ծաղկունքն անբիծ.

Ծաղկունքը նրանց։

ԱՂՋԿԱ ՁԵՌՔԵՐԸ

Երերաց, ընկավ տան դռների մոտ՝

Ձեռքերով դեպի այգու խորքը մութ։

Իրար ծեծեցին, տվին ու առան

Եվ սպանեցին քրդերը նրան։

Կործանվեց քաղաքն ալ հրդեհի մեջ,

Մոխրի տակ մտավ ու հոգնած քնեց։

Բայց վախճան չունի կյանքը երկրային,

Գարունը եկավ ու քշեց մահին։

Վռնդեց նրան դրախտի շնչով

Եվ թագավորեց երգով ու ճիչով։

Քայլում եմ գարնան այգու խավարում

Եվ մարած կյանքի բույրեր եմ առնում։

Վաղուց մոռացված, վաղուց բացակա,

Թաղված ձեռքերն եմ տեսնում աղջկա։

Շողում են նրանք ծաղկունքի մեջ լուռ

Եվ կանչում են ինձ, որ գրկեն ամուր։

Ուզում եմ բռնել ձեռքերով իմ տաք,

Բայց քաշվում են, ա՜խ, գնում հողի տակ։

Թեքվում եմ հողին... Ձեռքերիս վրա

Ցող է թափթփում խոտը գիշերվա։

ԵՐԵԽԱՆ

Պառկած է նա։ Աչքերն ասես

Երկու աստղեր, երկու կրակ։

Եվ նրա մեջ չեն երևում

Ո՛չ դառն ցավ, ո՛չ թշնամանք։

Լրանում է ինը տարին։

Երբ խաղում է թաթիկներով,

Ասես դրախտի պատկեր լինի

Թաքուն տեսած ծաղիկներով։

Տեսնում է նա պատուհանից

Սերկևիլի, բալի ծառեր։

Շշնջում է կատուներին

Նա կատվային անուշ բառեր։

Պառկած է նա... Կատա՞կ է, խա՞ղ

Չէ, ուր-որ է կվազի, տե՛ս։

Բայց պատերը ահեղ են շա՛տ...

Չէ, ինչո՞ւ է պառկել տեսնես։

Հիվանդանոցը, իրավ, ինչի՞ն,

Ինչի՞ն էր պետք վերմակ ու բարձ..

Եվ ինչո՞ւ է թերթերունքին

Ադամանդը շողում հանկարծ։

Ի՞նչ կսկիծ է հոնքերի մեջ։

Որտեղի՞ց է շրթիկների

Ուրվագծումն այրի կնոջ,

Ցավի կնիքն անշտկելի։

Ի՞նչ խորհուրդ է իր ճակատին,

Ի՞նչ համր ու խուլ մտքի ստվեր։

Որտեղի՞ց է ահն աղմուկի

Եվ ճիչերի — խավարն ի վեր։

Աստված լքեց մարդուն, ավա՛ղ։

Ճշմարտությունն ո՞վ իմանա։

Պատասխանն եմ լսում թշվառ.—

Երեխան մայր պիտի դառնա։

ՀՐԱԺԵՇՏ

Մնացեք բարով, ստվերներ տխուր,

Ծաղիկների մեջ թռած ոգիներ։

Թող ոչ մրրիկը, ոչ կայծակը հուր

Չավերեն կանաչ օթևանը ձեր։

Ես արտասվել ու տանջվել եմ ձեզ հետ,

Արբել եմ ձեզ հետ գարնան ծաղկունքով,

Եվ տաք ցոլքերով կարմիր կակաչի,

Եվ խնձորենու մարգարտյա շուքով։

Ձեզ որբ չեմ թողնի ու չեմ գնա, ո՛չ,

Ձեզ արյունակից արևին կտամ.

Դուք վերև տարեք, տարեք նրա մոտ

Խուլ տանջանքները ձեր անմահության։

Երբ հյութավորվեն պտուղներն անուշ,

Աչքալուսանք տա տերևն արմատին,

Դուք, սուրբ ստվերներ, կհիշեք իմ զուսպ,

Իմ սակավախոս երգերի մասին։—

Հավատի մասին իմ որոտաձայն,

Որ կյանքի երգը հավերժ է հնչում,

Որ ապարդյուն է հորանջը մահվան,

Որ մարդիկ երբեք անհետ չեն կորչում։

ԵՍ ԵՎ ԴՈՒ

Կա մի հնչյուն մեղմ ու անուշ, հիանալի.

Լսվում է նա լուսաբացի խաղերի հետ,

Թռչում է նա այգիներից դալարավետ,

Շող է կարծես նա փայլերով ծիածանի։

Թանկ է ամեն մարդու համար ու ծաղկունքի,

Ամեն երազ դեպի նա է թռած-գնում։

Հողից ծնված՝ խորքն է հասնում նա երկնքի,

Նրանով են տանջված սրտերն ապաքինվում։

Նրան բարձր լեռն է սիրում ու ձորը տաք,

Միշտ հարազատ, միշտ ազատ է ու ցնծագին,

Նա կարող է երկրի վրա հնչել մենակ՝

Որպես երգոց առաջնեկը անխառնածին։

Կա մի ուրիշ հնչյուն, ծնված կարմիր մութից,

Նախաստեղծման հում գիշերի հոգեզավակ,

Մինչև անգամ գիշերից էլ խառն ու խավար,

Ցնորական, խորհրդավոր, տագնապալից։

Երբ, մկրտված աշխարհների արյունով ալ,

Մրրկվում է խոսքն անհատակ վիհի վրա,

Նա չի կարող ոչ մի անգամ մենակ մնալ,

Եվ աջակից մի հնչյուն է փնտրում ահա։

Եվ աղոթում նրան (խռով ինքն իրենից).

— Գթա դու ինձ, տուր ինձ շունչը խաղաղության,

Ինչպես ծովը խառն ու խռով, ինչպես հողմից

Ալեկոծված ծովն ափերին երանական։

ԴԵՊԻ ՎԵՐ

Ելնում եմ երկրի բարձունքները ես,

Եվ ճանապարհ են տալիս ինձ սիրով

Սարերը՝ հին-հին արքաների պես,

Մարգարտյա շողուն սաղավարտներով։

Տեսնես՝ ինչո՞ւ են նրանք նահանջում,

Ինչո՞ւ չի ելնում հրաբուխը տեսնես։

Չէ որ քայլում եմ ես գոռոզ ու լուռ՝

Աշխարհներ առած թագավորի պես։

Հենց որ նրանցից մեկը սասանվեց,

Մի կնճիռ շարժեց կամքին հակառակ.

Ես նվիրական իմ խոհերի հետ

Կմեռնեմ ահեղ սառցակույտի տակ։

Ո՛չ, խոնարհում են գլուխներն իրենց

Ու ետ են քաշվում հանդարտ ու անկիրք,

Նրա համար, որ սկզբից ի վեր

Տրված է նրանց վսեմության ձիրք։

Եվ գուշակում են երևի նրանք,

Թաքուն ձայներ են լսում երևի,

Որ իրենց միջով հուր ու բոց կտրած

Մարդը գնում է՝ ոգու հետ կռվի։

Ես ցանկանում եմ ինձ տիրապետել,

Ոտք դնել երկրի սահմաններից ներս,

Կամ մարտի բոցում հանուն ինձ մեռնել,

Անշահախնդիր, քաջ զինվորի պես։

ԻՄ ՍԻՐԱԾԻՆ

Քեզ կարոտելով կարոտում լռին

Ու փնտրում եմ քեզ, իմ սեր, իմ հրճվանք.

Ես կտրվեմ մութ ճակատագրին,

Միայն չտեսնես դու ոչ մի տանջանք։

Կարոտ է լալիս երկինքը կարծես,

Անձրևն է զնգում ծառերի վրա։

Ծաղկաթերթերն են թափվում ձյունի պես.

Ա՜խ, վիշտս՝ կրակ, ես ծուխն եմ նրա։

Ահա բռնել է այգիները նա

Եվ վերջալույսն է խլել լճերի,

Աստղի շողերն է կտրել անխնա,

Եվ բոլոր լույսերն առել է գերի։

Երկինքն այրվում է կարմրասև հրում.

Ահեղ է նրա կամարն ավերված...

Բայց կանգնել դու իմ գլխավերևում,

Շողում ես որպես փրկարար երազ։

Խավարի միջից ու տառապանքի

Ձեռքերս քեզ են փնտրում անդադար.

Տեսնես ե՞րբ պիտի միանանք, անգին,

Ինչպես երգի մեջ հնչյունները՝ իրար։

ՏՐԱՆՍՊՈՐՏ

Սողում է կրիան... Լուսայգն է շնչում,

Դեղին դիպակ են բոցերը նրա։

Թաթառները՝ լուրթ լեռներից թռչում

Ու պտտվում են կրունկի վրա։

Կտրել է ձայնը, տոթից շնչահեղձ,

Ամենաքնքուշ երկիրն աշխարհում։

Քարվանն ուղտերի համաչափորեն

Օրորվում է ու փոշի է հանում։

Նրանց հայացքում պարզ ու հնազանդ

Գեղեցկությունն է երևում հոգու։

Բարեսիրտ, բարի ջանքի մեջ նրանց

Հնությունը կա Ադամի այգու։

Եվ այս գազաններն ինչո՞ւ, չգիտեմ,

Դրախտ չեն գնում՝ հանգստանալու,

Ուր որ նրանց դեմ,

Որպես մարտական տրանսպորտի դեմ,

Ինքը՝ Եվան է դուռը բանալու։

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՐԵՇՏԱԿԸ

Ես տեսա նրա թռիչքն անձկալի

Ամենից դժբախտ աշխարհի վրա։

Մի թևի ստվերն Արարատ սարի,

Մի թևինը՝ հեգ Սիփանի վրա։

Նրա ներքևում — ամպի նման տոթ.

Ամպի նման խիտ, գալիս հավաքվում,

Հովիտներն ի վար ծուխն էր ալիքվում,—

Ավերակների ծուխը դառնահոտ։

Նրա ներքևում — լեռնալանջերին

Եվ բացատների լռության մեջ խոր

Հայերի ճերմակ ոսկորներն էին

Շողշողում որպես մարգարտահյուս գորգ։

Եվ ինչ-որ մի տեղ կածանով վայրի

Քարշ են գալիս զարկված ու զրկված,

Խոցված, խոշտանգված, խեղճ հողի վերջին

Ժառանգորդները՝ ամենքից լքված։

Եվ հրեշտակը ցասկոտ էր այնպե՜ս,

Եվ հայացքի մեջ ամպրոպներ կային,

Եվ բոցկլտում էր սիրտը հրի պես

Եվ լույս էր անում մթնած աշխարհին։

Բռնել դյուցազնի իր ձեռքերի մեջ

Եվ ծածանում էր ծիածանը վառ։

Շողում էր ճակատն, ու խոսքերի թեժ

Ջրվեժ էր թափվում շրթունքներն ի վար.

— Բարձրացի՛ր, երկիր, մոխիրներից տաք

Եվ համախմբիր ցրված ու անտուն

Քո որդիներին... դարձրու կուռ բանակ։

Ես քեզ մի նորոգ կյանք եմ ավետում։

Կանցնի գիշերը խուլ խավարաթև,

Եվ կփշրվեն շրթունքները սև։

Աղթամարն ու Վանն անցած օրերից

Կվերադառնան քո գիրկը նորից։

Հառնի՛ր, Հայաստան։ Համբառնա ու տե՛ս

Քո գլխի վերև պարզված ծիածանն այս ծիծաղախիտ,

Դժբախտագույնը երկրների մեջ,

Տիրացիր հիմա երջանիկ բախտիդ։

ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆԻՆ

«Դևով» ենք սիրել Կովկասն արծվաբույն,

«Մծիրիով» ենք կարեկցել նրան։

Բայց տառապանքի մասին նաիրյան

Ես կարդացել եմ ուրիշ պատմություն։

Պատմությունն է դա հարյուր հազարի,

Որ ընկան կռվում եղբայրասպան։

Այդ պատմությունը հասկանալ, զգալ,

Փորագրել է պետք ճակատին ժայռի։

Եվ ես, հանելով բյուրավոր մանկանց

Կրակի բոցից ու ծովից արյան,

Չեմ իմացել, թե ո՞ւր տանեմ նրանց,

Ո՞րն է ճշմարիտ ուղին նաիրյան։

Բայց անցել է նա մութ ընդհատակով,

Շեշտակի դեպի առաջ է անցել։

Ավա՜ղ, այդ ուղին չեմ անցել փառքով։

Ես նրա մասին ուշ եմ իմացել։

Արյունոտվել են կողերը խոփի,

Բոցը դարձրել է արտերն անապատ։

Բայց կորովամիտ երգը Հակոբի

Կոչել է դեպի զմրուխտ ճանապարհ։

Որոտացել է ջանքով խնդագին

Ազդանշանի շչակն այդ երգի,

Եվ կոչել է նույն մեծ նպատակին —

Շարժումի հետքով լենինյան ձեռքի։

Պայթել է սրտից նա Հայաստանի,

Որպեսզի հառնեն ճորտերը բոլոր,

Եվ սփոփել է նա Շահումյանին

Պայքարի ժամին մեծ ու փառավոր։

Կատարվեց բոլորն... ինչի մասին, որ

Հնչեցընում էր այդ երգը հնում...

Եվ հնչում է նա ավյունով մի նոր,

Եվ առաջվա պես ջահել է մնում։

Դե՛հ, թռիր այնտեղ, դո՛ւ, երգ Հակոբի,

Ուր սպասում են հատուցմանն արդար,

Ուր ճորտ Եվրոպան կանգնել է ոտի —

Դեպ ազատություն։ Բարի ճանապարհ։

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆԻՆ

(էքսպրոմտ)

Ով Արարատ, Արագած ու Սևան իմ հեզ,

Չեք վախենում դուք աշնան մշուշներից մառ։

Արևային վրձինով Մարտիրոսը ձեզ

Վերադարձնում է ահա ձեր փայլերը վառ։

ԶՐՈՒՅՑ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՀԵՏ

Թախիծ է ծխում մթնոլորտը տան։

Բազկաթոռներից պոկվում ենք ահա։

Պատուհանից դուրս մեծ լեռնաշղթան

Կապույտ սավան է կախել իր վրա։

Մեջքը ծռում է բարեկամն իմ մեծ,

Չքվում է դեմքից ժպիտն անթերի։

Նայում եմ գլխին նրա ալեհեր

Եվ ժիր շարժումին նրա ձեռքերի։

Լաց ու ծիծաղի այս քաղաքի մեջ,

Կանգնած կապտագորշ Քուռի ափերին,

Ես ամենից շատ նրան եմ սիրել՝

Այդ ջահել հոգով ծեր մարգարեին:

Կարդում էր մտքով դարերը հին-հին,

Հոգով կարդում էր օրերը գալոց,

Որ իր երգի մեջ պատմի աշխարհին

Ուրախությունն ու վշտերը հայոց:

Հին, քրտնաթաթախ մահուդի կեղում

Ես եկել էի մշուշից Վանի,

Ուր փլատակված երկիրն էր մխում,

Սիրած երկիրը մեծ Թումանյանի։

Ընկերս՝ նրա Արտավազդ որդին,

Թշնամու սրից ընկել էր այնտեղ։

Եվ հայրը գիտեր ու չասաց ոչինչ։

Պահը ծանր էր շատ... զրույցն ընդհատվեց։

Նրա աչքերից արցունք չէր հոսում...

Որտեղի՞ց առավ այդ ուժն, ո՞վ կասի։

Ո՛չ, նա իր որդու մասին չէր խոսում,

Այլ բախտի մասին հանուր Կովկասի։

Ելնում է տեղից բանաստեղծը մեծ,

Տանջված աչքերում հարցում կա ու վիշտ.

— Մի՞թե կլքի Ռուսաստանը մեզ,

Երես կթեքի Կովկասից ընդմիշտ։

Չէ՞ որ լոկ նա է մեզ հասել հեռվից

Մեր հեռու, հեռու, մեր սև օրերին

Եվ փրկել շահի ստրկությունից

Կովկասի բոլոր ժողովուրդներին։

Ճշմարտությունը, դարերը գիտեն,

Ապրում է սրտում մեծ Ռուսաստանի,

Մի՞թե պիտի նա այս չար բախտի դեմ,

Այս դառն օրերում մեզ չպաշտպանի։

Ես զինվորական, ես անհամարձակ,

Անգիտակ մարդկանց ճակատագրերին,

Շնչահատվեցի մտքի հողմի տակ,

Պատասխանելով նրա հարցերին.

«Նոր հողմ է թռչում գլխի վրա մեր,

Մոսկվայի սիրտը զարկում է ազատ,

Եվ Ռուսաստանի բաց դուռն առհավետ

Բաց էլ կմնա Կովկասի առաջ»։

Շողշողաց դեմքը մեծ Թումանյանի։

Եվ բացվեց, բացվեց նրա սիրտը ծով,

Ջերմացած բոլոր ժողովուրդների

Բարեկամության պայծառ հավատով։

ԵՍ ՀՂԱՑԻ

1.

Ես անթախիծ արևի տակ

Հավատում եմ նախալույսին

Որ հեղվում էր ի խավար։

Իգական է մթնշաղը,

Հար ծնունդ է իգականը,

Առ նրա լույս՝ ունեմ հավատ։

Կբաժանվի լույսը Լույսից,

Խավար անդունդը կլցվի,

Ձուն կզարթնի նորեն։

Քաոսը կժպտա թոռին՝

Լծորդվելով տիեզերքին

Նորաստեղծ դեմքով։

Մարդը կամ էլ մոլորակը

Կանցկացնի երկրային կյանքը

Ու դեմքը կկորցնի կրկին։

Ժպիտով տիեզերական

Քաոսի վրա կփակվի

Վերադարձի օղակը։

2.

Ես հեռվից եմ, անդինից եմ,

Լոկ ակնթարթով եմ Երկրում։

Ամենուր՝ հար, այստեղ՝ ակունք,

Տիրակալն իմ կապանքի։

Այդ ես եմ, որ կապտանում է,

Ծաղկում է ու կանաչում...

Կարմրում է, լուսանում է.

Կանչ է... Այդ ինձ են կանչում։

3.

Ես, քամու պես տիեզերքի

Կսուրամ ազատ, անկախ,

Ու հանց փրփրաբաշ ալիքը

Հավերժի ծով ետ կգամ։

Արևից իր փայլն եմ առել,

Լուսնից՝ երջանիկ երազ,

Երկրից՝ տառապանքն եմ առել,

Գարունից՝ ուժը կենաց։

Եվ ծնվում եմ, հրկիզելով

Բոլոր նավերը հարազատ,

Որ եզերքից մինչև եզերք

Կրակն իմ կյանքը երիզի։

ԱՐԵՎ

1.

Կանգնած եմ. ամենատես աչք եմ,

Մարող աշխարհների պահապան։

Իմ կրակները՝ բախտի շունչ են,

Իմ վերընթացն է անկապան։

Ինձնից են մոլորակները ծնվել,

Ինձ հետ էլ կմեռնեն հավետ

Եվ բույսերի գունախաղը,

Եվ մարդը՝ կույր-տեսանող։

2.

Դեմքս՝ ծննդյան գաղտնարկղ՝

Անիվի մեջ դես-դեն զարկվող,

Հրեղեն սյուներում այրվող,

Գեղեցկության մեջ կրակվող։

Նա կար որպես մշտարթուն աչք

Սառչող երկրի գլխավերում

Եվ շնչում է հրասյունի մեջ,

Երիտասարդ տիեզերքում։

Հենց դրանից՝ մեռած մարմնում՝

Քայքայվող հողի կեղևում,

Պտուղներն են կարմրում,

Ցորենի ծիլն է երևում։

Գազան, սողուն...— կենդանացան,

Անտառի մեջ մարդու ոռնոցն էր՝

Դեռ կուսական գեղեցկությանն

Ագահ հայացքներ գցելով։

3.

Արև, աշնանային սիրելի հրահան,

Մի տրտմիր դատարկվող անտառի վերում.

Դառը վիշտը ուրախության մահն է,

Մի տրտմիր վշտացած աշխարհի վրա։

Միայն դու չես մթնող հեռաստաններում

Մոլորվել ու սուրում անապատներով.

Քո հետևից կանաչող դաշտերում

Մարդիկ սլանում են գարուններ բերելու։

4.

Լեռնային հեռաստանն անսահման է,

Աշխարհը մեծ է, մենակ։

Աշխարհը կիսված չէ բնավ,

Ձուլված են՝ երկինք ու երկիր։

Ձյունածածկ, քնատ, անամպ են

Ճերմակափառ կատարները.

Վեր է խոյացրել բնությունը,

Որ լուսայգը դիմավորեն։

Երկինքը լույսերը մարեց

Աստղային իր աչքերում։

Լույսն ու գույնն ալիքվելով

Աշխարհն են զուգում՝ ծնվելով։

Լուսատուները դանդաղ

Շարժում են շողերը բյուրեղյա.

Արևը՝ մոլորակներին ու երկրին,

Աստղը՝ խավարին ու գիսաստղին։

5.

Հեռացար դեպ ծուռ ստվերներ,

Եվ ծնվեց երկնակամարում

Ցայգալույսի հայտնությունների

Մշուշը՝ աղոտ գունավորվող։

Դեռևս կուսական անտառը

Ծնում է նրբին ծաղկունքը

Շքեղ փայլից առավոտվա,

Հստակ լազուրից երկնքի։

Մարում են ամաչկոտ ամպի մեջ

Վերջին լույսերը մեղմ բոցի,

Եվ օրը լուռ հոսանքի մեջ

Երգում է՝ «Ճանաչո՞ւմ ես ինձ»։

6.

Առավոտ, ինչ պարզ ու հստակ ես լազուր,

Ասես լույս, որ տեսար առաջին անգամ։

Գիշերվա, իրիկվա թառանչն իզուր է.

Չի՛ք դիմադրություն խաղաղ հոգում։

Ինչպես արարման առաջին օրերին,

Հենց այս բնությունն է մայրը իսկական։

Սիրտս ուզում է աշխարհարարման

Պարունակությունը խմել մինչև տակ։

ԼՈՒՍԻՆ

1.

Փայլում է օրը ոսկեկար, ոսկեհյուս,

Քանի փայլում է՝ ապրում է միտքը։

Եվ աշխարհն իր փայլերով հարուստ,

Որքա՜ն հավաստի ու գեղեցիկ է։

Բայց հենց արևը հասնի զենիթին,

Ավարտի այսօրվա ուղին անցնելիք,

Հոգին կլցվի տագնապով խրթին

Ու չի հանդգնի նայել դեպ երկինք։

Չէ որ երկնային ամեն աստիճան

Մոտեցնում է իրիկնաժամը,

Ահա կմթնի երկնքի աչքը

Եվ կվառվեն աստղերը հիմա։

Քնատ գիտակցության տիրակալը

Դատարկության աչքը կբացի,

Ու իր ծիծաղի ճեփ-ճերմակ փայլով

Կճզմի միտք ու երազները սին։

Աշխարհը կկորչի, կհանգչի միտքը։

Ասես ցերեկը կորցրած մի սողուն,

Ես կուրացնող աչքի տակ պիտի

Մի ստվերից դեպի մյուսը սողամ։

2.

Օ՜, գերություն լուսնյակի,

Օ՜, շղթաներ բծավոր ճերմակի։

Ես այստեղ ներքևում մենակ եմ,

Գողի պես կռացած շեմքին։

Ես մարդ եմ, ես տիրակալն եմ

Գույների, ցերեկվա լույսերի,

Տիրակալը արևաթրերի,

Ես՝ Աստծո անունը ստեղծողս,

Ում անունը ցերեկն այնքան պարզ է,

Ես՝ այդքան պատեր քանդողս,

Այստեղ, կծկվել եմ հանց գողը,

Հանց ստրուկը, որ չի հանդգնում,

Հայացքը հառել մտրակին տիրոջ,

Պառկած եմ հանց գաղձի մի շյուղ...

Օ՜, գերություն լուսնյակի,

Օ՜, շղթաներ բծավոր ճերմակի։

Իսկ նա՝ ճերմակ տանջարարը, կրկին

Անապատ-աչքը ներքև կախած

Անձայն, հավերժական, համրացած,

Հալված արճիճ է հեղում երկիր՝

Զվարթ այրելով խավարը։

Եվ լոկ այստեղ՝ քարե անկյունում նստած,

Ես՝ մարդս՝ Աստծո կերպարով,

Հազիվ դիմանում եմ կուրացնող լծին։

3.

Լուսնի լույսում՝ սպիտակ մի բակ,

Սպիտակ մի բակ, ճերմակ մի տուն։

Թունավորված, կախարդական...—

Լուսնյակի լույսը դառնահոտ է։

Մեկ-քառորդ՝ շղթա-լուսինն է,

Նորից քառորդ — դիմալուսին։

Լիալուսին — հապա ասա՞...

Ծերուկն է հենց, ոչ թե լուսին։

Նա է կապույտ կամարի տերը,

Նա է երկնի Կույսին գերում,

Նա է խառնում տարեց տարի

Սերմը մարդկային ցեղերի։

Երրորդ քառորդն է հանգիստ.

Լուսինը նվազում է միշտ։

Չմոռանանք՝ նորալուսնին,

Ծերուկը նոր շեղբ է սրում։

Սպիտակ բակ...— նշանն ասում է՝

Երկրի վրա լիալուսին է։

Ճերմակ տան մեջ սիրտը լալիս է։

Լուսնոտ մուժի մեջ դեղին լույս է։

ԵՐԿԻՐ

1.

Հոգին շղթաներ է հագել,

Երկրային դաշտերն է եկել.

Ինչ դժվար է ամեն բան ճանաչել։

Ձեռքբերումների, ձգտումների,

Ու տգիտության ոգորումների

Կնիքն ունի ամեն ինչն էլ։

Բայց հիշում եմ, ինչ-որ մեկուսի

Ամպից անդին լույսի

Եզրեր անտեսանելի...

Ո՛չ ստվերը, ո՛չ արտացոլումը,

Այլ աստղերի վառվելն ու

Գոյության ճշմարիտ լինելը։

2.

Հյուսվածքներում այս աշխարհի,

Մշուշների ծխում կորած,

Անապատներով բաժանված,

Չափումների մեջ կապ ընկած,

Ձանձրացնող ժամանակի մեջ

Սուրում ենք՝ մուրացիկ դարձած,

Բայց թարմացնող իրենց փայլով

Վառվում են լուսաբացները ալ։

Եթե միայն մայրամուտներով

Չիմաստնացներ մեզ առավոտը —

Մշտական կորուստներով

Կսարսափեցներ ճակատագիրը,

Եվ մենք կհանգչեինք տրտում

Ձորակներում սեղմված ու խեղճ,

Ու երկնքից թափված խավարը

Կպայթեր որպես խրախճանք։

3.

Որքան քաղցր է, որքան կամացուկ

Քո ալիքների լուսակար ցանցում

Երկրային բոլոր սերերի աստծուց

Լուսավորված լազուր...

Մենք ենք երկրային,

Ծանր ու մռայլ,

Գերված ենք ու խեղճ

Եվ մեր գերությամբ ամենածանր,

Գիտենք երկնային զվարճանքի փայլը,

Գիտենք ոսկյա բանալիների

Ճառագայթներով թափանցված

Գողտրիկ խուցեր,

Ուր գվվալով սաղմնավորվում է

Անեզրական խորքերում

Ակունքների արևը,

Որ շռայլորեն բերում է

Գաղտնի ուրախությամբ

Ամպերի նվերը։

ԾՆՈՒՆԴ

1.

Այս կանաչ լույսը, երկնի լույսը

Պատուհանից է թափանցում։

Նեղլիկ, լռին աշտարակում այս

Ամբողջն է նրանով լեցուն։

Չի վառվում մոմը երկրավոր

Իր աղոտ, կրակով մի պուտ,

Ահա հանգավ այն՝ այրվելով։

Ես մշուշի մեջ եմ կապույտ։

Երկնքից չամաչող իմ ոգին

Տեսնում է դեմքն Աստծո.

Իմաստուն ու պարզ է այնքան...

Ես իմ օղակը կոտրեցի։

Խաղաղ է այնքան։ Ապագան

Անծանոթ լույսն է բերում։

Աշխարհից չի պակսի գեթ կաթիլ,

Ժամանակն իր տարածն է բերում։

2.

Դու հենց ինքը՝ Սերն էիր,

Նրա կրակն էիր անհուն,

Քո մեջ իբրև ջեռ արյուն

Կիրքն էր հոսում հար անքուն։

Ընդունում էիր դու սիրով

Կյանքի ուժը ու կանչում,

Նախասկզբի կերպարով

Հղացում էիր տենչում։

Եվ կատարվեց։ Ինչ-որ մեկը

Սպասում, գոյում է դանդաղաճ,

Որ երբ թոթափի ալ կապերը,

Ագահաբար պոկվի առաջ։

3.

Թնդացող անձավայնության,

Հեռացման մթության մեջ,

Ինքնաբավության մեջ

Աստծո երկնած

Արեգակ անծիր։

Քնատ ճոճվում է

Անհագուրդ կրքերի

Անչափելիության դուստրը,

Մայրը որսում է

Խոնավ-ընդարձակ

Ներարգանդային

Ճարպիկ հայացքը։

Ելման թախիծը,

Արգանդի կապերը

Գերեզմանային ախտերի

Երկատման ճիչը,—

Ուրախ է ճամփեն,

Հարազատ սերմ,

Քեզ երկար եմ կրել...

Գոյիր որպես դեմք։

4.

Հաղթահարիր չգոյությունը,

Անցիր ասեղե դռնակով։

Անիրական իմ համրությունը

Թևավոր խոսքերն են քո։

Փոխարինիր՝ երբ ես անզոր եմ,

Որ ի կատար ածվեմ և ես,

Գիսախռիվ իմ դաշտ ու ձորում

Քո ծաղիկներն են հրակեզ։

Սերմի նման ընկավ աստղը.

Որդի թող լինի։ Եվ դու եղար...

Ամուր է սանձն համաշխարհի,

Կրի՛ր դու շղթայի քո օղը.

Դեռ հորդ մեջ օրհնել է քեզ

Ամենայն ինչ լցնող վնասը։

Այստեղ արի։ Ուժահոսքում

Քեզնով կենդանանա երազս։

5.

Քեզ հետ տեսա երկնի մոտիկությունը,

Քո մեջ ընդունեցի ջրերն ու հացը,

Անճառելի այն գեղեցկության։

Եվ գիշերային վերադարձի պահին

Միայն քեզանով է հագեցումը

Երազանքների փափագը ըմպում։

Իսկ երբ տապից հալածված,

Մաճկալի պես, դաշտում հոգնած,

Ես ջրեցի դաշտերը քո,

Դու տենչացող տիրամայր դարձար

Հեզահամբույր, լի քնքշանքով՝

Գոյության սերմը պահակող։

Եվ զավակը քո ոսկեծամ

Իմաստուն՝ իր ծննդյամբ,

Ծնվել է իմ երկինքներից։

Նրա մեջ կայնքով իմ վառ,

Առաջվա պես, խենթ ու խելառ,

Կատարելապես հառնեցի։

ՄԱՀԸ

1.

Համրացել եմ ես, անշարժ եմ, ինձ

Կախարդեց սոճին անտառում.

Շինելու եմ փայլուն խեժերից

Երազ-դղյակ կամարակուռ։

Զնդանի գույնը կանաչ է մուգ,

Լոկ շանթարգելն է սևաթույր,

Հրակնատի ճեղքին է նայում

Նույն այս երկինքը կապույտ։

Նույն անաչքը և կապույտը բիլ,

Որ կապտությունից իր դատարկ,

Մանր ալմաստներ է շաղ տալիս

Աշտարակին ժանեկատամ։

Էլի նույն ծիծաղկոտն է կապույտ,

Ինչ ծիծաղ է՝ չես իմանա։

Դեպ քնած ծովածոց է շտապում

Հոգուդ անդորրը ելման։

Տարի՞ է անցել, թե ակնթարթ,

Չես ըմբռնի, չես տարբերի։

Նեխել, քարացել է անթարթ

Ետդարձի թելն ու կտրվել է։

Ավելի կանաչ են խեժերը,

Լոկ շանթարգելն է սև ու մուգ։

Ցածում քնկոտ ննջարաններ են,

Եվ ահա այն՝ երկինքը կապույտ։

Էլի նույն ծիծաղկոտն է կապույտ,

Ինչ ծիծաղ է՝ չես իմանա։

Օ՜, գանգ՝ սպիտակ և իմաստուն,

Կարեցիր ծիծաղին պատասխանել։

2.

Դուռը թակեց ու եկավ,

Բայց ես չէի թողել ներս,

Այլ աշխարհի կնիք կար

Դռանն ընկած ստվերում սև։

Բարձրացնելով սև քողը՝

Ցույց տվեց ինձ իր դեմքը,

Սարսափելի էր մի աչքը

Եվ հոնքերից մեկի կորը,

Մեծ մազափունջ էր կպած

Նրա ճակատին դեռ հում.

Ով որ ամռանը պառկած

Մնում է գերեզմանում,

Մազերն այդպես է կրում։

«Հանգի՛ստ թող,— ասացի ես։—

Հանգիստ թող, ես քոնը չեմ»։

Բայց մեկ է ձեռքս մեկնեցի

Դեպ նրա ձեռքը անկյանք.

Ով գիտի՝ չի հարցնի,

Թե ձեռքս ինչու տվեցի։

Ու ձեռքս հետ չքաշելով

Եվ տագնապը սպանելով՝

Նրան հարցրի ես. «Յո՞»,

Տարօրինակ ձայնով

(Գիտեմ՝ Ո՛չ ինձ) ասաց.

«Այո»...

Ու դանդաղ, դանդաղ նստեց,

Ու նայեց խորքը սրտիս,

Ու սառչում էր իմ սիրտը,

Ու սիրտս կանգ առավ։

3.

Ինձ ազատության մեջ թաղիր,

Թումբ արա հողն ու ճախրիր վերում

Իբրև հրաժեշտ հրեղեն,

Եվ գերեզմանս լուսավորիր։

Դարեր անց կքանդեն թումբ ու փոս,

Իմ համր բերնով կժպտամ ես,

Աչքերս կբացեն խավարն իրենց գոց

Քո ճաճանչների փայլից...

4.

Ես ինձ ողբացի, թաղեցի,

Հոգեհանգիստ կարդացի։

Մի նոր խաչափայտ՝ գերեզմանոցում,

Եվ մի թումբ իմ վրա նստեց։

Ու ես չգիտեմ՝ ինչ անեմ հիմա,

Ես առանց ինձ ի՞նչ անեմ։

Ավլելով մուտքը գերեզմանի՝

Դեռ կապրեմ մինչև յոթը իմ։

5.

Քամու հեծկլտոցն ու շունչն է.

Լսեցի դագաղում պառկած։

Արմունկեցի կափարիչը

Դագաղիս դիպակապատ։

Ուսիցս արյուն է եկել,

Անցքը մութ է, նեղ է, փակ,

Նորից տաշտակի մեջ ընկա...

Հիմա խեղդի՛ր ինձ, դիպակ։

ՀԱՅՐ ԵՎ ՈՐԴԻ

1.

Փլվածքների վրա, բլուրներից այն կողմ,

Եվ ժայռերի վրա՝

Ամպամերձ ծերպերին,

Մայրամուտների բոսոր անծիրներում,

Որտեղ վերջանում է աշխարհը,

Հանգրվանն է իմ, ուր

Դարեդար իշխել եմ՝

Հայր և կործանողս...—

Հիմա ես եմ իշխում՝

Որդի-հիմնարկողս...

Իշխում եմ ընդմիշտ՝

Ոգի-Արարիչս։

2.

Ես կամեցա — և աշխարհը ծագեց.

Մոլորակներ, արեգակ ու լուսին։

Սակայն յոթերորդ օրը դատարկ էր.

Ամենակամիս կամքն էր այդպիսին։

Հնազանդ էր իմ կամակատարը,

Անսահման էին արարման ջանքերը,

Որ հետնորդը՝ վրիժառու-քանդարար,

Չարձակի հայրական կապանքները,

Որ բանտարկությունից հոգնահալած,

Եվ խեղդվելով այդ գեղեցկությունից,

Իր արարումներն արարի ստիպված՝

Լցնելու համար դատարկը այդ մեծ։

Անշարժությունը ես չեմ խախտելու

Եվ չեմ իջնելու բարձունքից իմ վես՝

Պահելով հոգին անընկճելի

Իմ դժոխքի խորքերում անտես։

Ու դարեր կանցնեն։ Լճեր կծփան

Անդ, ուր եղել են կատարներ լեռան,

Կմարի արփին, բայց չեն դադարի

Հրեշտակները լինել իմ ծառան։

Փոփոխելու եմ աշխարհներն անվերջ,

Եվ նորից անգո պիտի դարձնեմ։

Անդրաշխարհյա հովիտների մեջ

Արքայությունն իմ պիտի բարձրացնեմ։

3.

Գնաց յոթերորդ օրն առհավետ։

Աշխարհն ինքն իրեն է սիրում։

Իսկ մարդը ծմակի մեջ խավար

Սերունդ է սերմում։

Փշրանքները՝ գործեր ու զգացմունքի,

Հյուսվում են մեծ ամբողջի մեջ։

Նույն վերջն է սպասում ամենքին

Եվ չկա ներում։

Սերմը ընկավ՝ պտուղ կլինի,

Մայրամուտն արշալույս կբերի։

Որդու ծնունդը՝ ազգ է ծնելու,

Ակնթարթը՝ տարի։

Ուր է հոսում ու տանում իր հետ,

Որ ծովին է հասցնելու

Օր վեցերորդից շեղված գետը՝

Իրադարձությունների։

Գոյություն, թե անգոյությունից...—

Միշտ կսխալվես, հանգուցյա՛լ։

Ուժասպառ լինես, մթությունից

Գործող թաքուցյալ։

Ու եթե սղությունը կանչի՝

Սուլելով աշխարհներ կանաչած,

Այլանդակությամբ թող մութը լցվի

Տարածքները քո չար։

Առանց ձայն, անլույս ու անգույն

Թող որդի ունենա հայրը.

Խորանարդ ու գնդի անհագուրդ

Նախիրը խելագար։

4.

Խոնջացած՝ գիշերվա ծոցում,

Դու գնացիր, որ հսկես...

Պայծառատես քո հայացքը

Հանգիստ է ծծկերի պես.

Խոտերը ծարավն հագեցրի՞ն,

Ծմակները կայծկլտո՞ւմ են

Թռչնի երգից՝ լուսաբացի

Զրնգացող արծաթում։

Փայլ կա՞ բոլոր աչքերում

Գոյության ցնծությունից,

Բոլորն են զգում ու տենչում,

Որ լուսանում եմ քո մեջ։

ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ

* * *

Անքուն եմ։ Հոմերոս։ Առագաստներ՝ պրկված։

Ես ցանկը նավերի կարդացի մինչև կեսը,

Այս ճտաշարանը, կռունկների գնացքն այս,

Որ երբևէ ելել էր Հելլադայի վրա։

Հանց սեպ կռունկների՝ դեպի օտար ափեր,

Արքաներ՝ գլխներին աստվածային փրփուր...

Աքքայացի այրեր, լողում եք... Դեպի ո՞ւր,

Չլիներ Հեղինեն՝ Տրոյան ո՞ւմ էր պետք:

Ծովին, Հոմերոսին... Սերն է շարժում ամեն ինչ,

Լռում է Հոմերոսը, հիմա ես ո՞ւմ լսեմ։

Պերճախոս աղմուկով գալիս է ծովը սև

Ու ծանր դղիրդով մոտենում մահճին:

* * *

— Ասացեք, սա ո՞ր փողոցն է։

— Մանդելշտամի, իսկ ինչո՞ւ։

— Ինչ սատանի ազգանուն է

Ոնց էլ շրջես՝ էլի նույնն է՝

Ծուռ է, ուղիղ չի հնչում:

Քիչ էր իր մեջ ուղղագիծը,

Բնույթը՝ ոչ հեզ, ոչ հանգիստ էր,

Դրա համար էլ այս փողոցի՝

Այս փոսի մասին խոսելիս՝

Մինչ օրս անունն են տալիս

Հենց այդ Մանդելշտամի։

* * *

Ապրում ենք՝ ոտքի տակ չզգալով երկիրը,

Ու չեն լսվում տասը քայլից մեր խոսքերը,

Իսկ անդ, ուր բավ է անգամ կես շշուկ,

Կրեմլանիստ լեռնեցուն են հիշում։

Իր հաստ մատերին՝ հանց ճիճու, ճենճայուղ է,

Բառերը՝ փթանոց ծանրոցներ, ուղիղ են,

Ժպտում են բլոճակերպ աչքերը,

Ու փայլփլում են նրա ճտքերը...

Նրա շուրջ բարակվիզ առաջնորդախումբ է,

Ծառայամիտ կիսամարդկանցով խաղում է.

Ով՝ սուլում, մլավում է, ով՝ թնկթնկում...

Եվ միայն ինքն է հռփում, մատ տնկում։

Հանց պայտին՝ մեխում է հրամանաշարքեր.

Ում՝ շեքին, ճակատին, ում՝ ունքին, ում՝ աչքին...

Իր ցանկացած պատիժ — «մորու»8 պես է

Ու մի լայն կրծքավանդակ է օսի։

* * *

Սառնաշունչ գարուն: Հին Ղրիմ՝ սովալլուկ,

Հանց Վրանգելի օրոք՝ նույնքան մեղապարտ։

Բակերում՝ գամփռներ, ցնցոտի՝ կարկատած,

Ու կծան, դառը ծուխ՝ նույնքան գորշ ու դալուկ:

Էլի՝ նույնքան չքնաղ անհետացող հեռու...

Ծառեր են՝ բողբոջներն արդեն ուռած մի քիչ,

Հանց եկվորներ կանգնած են... Բորբոքում է խիղճդ

Նշենին՝ երեկվա բթությամբ զարդարուն:

Բնությանն անծանոթ է դեմքը սեփական,

Կուբանը, Ուկրաինան... Ստվերներ են ահավոր...

Գեղջուկներ՝ սովահար, մազե կոշիկներով, որ

Հսկում են բակի դուռն ու չեն դիպչում փակին։

* * *

Ասա՜, անապատի գծագրորդ՝

Արաբ ավազուտի երկրաչափ,

Գծերի անզուսպ սլացք-լծորդը

Զորե՞ղ է, քան հողմը՝ փչող։

— Հրեական նրա հոգսերի

Թրթիռներն ինձ չեն շոշափում,

Նա փորձ է ծեփում սոսափից,

Ու փորձից սոսափ է ըմպում։

* * *

Ժանտ ու փշապատ գավաթներով

Տեսիլված պատճառներն ենք ըմպում։

Կեռերով, հանց թեթև մահը՝ փոքր

Մեծությունների ենք հպվում։

Եվ անդ, ուր կեռերն են հպված,

Մանուկն էլ պահում է լռություն,

Հսկա տիեզերքը քնած է

Փոքրիկ հավերժի օրոցքում...

* * *

Ես ելնում եմ տարածությունից

Մեծությունների անխնամ այգին,

Պատռում՝ պատրանք-մշտակայությունն

Ու ինքնագիտակցումն ակունքի։

Քո՜, Անվերջությո՜ւն, դասագիրքը

Կարդում եմ մենակ՝ առանց մարդ...

Անտերև, հսկա դեղագիրքը՝

Խնդրագիրքը հսկա արմատաց։

* * *

Թե՛ Շուբերտը՝ ջրում, թե՛ Մոցարտը՝ թռչներգում,

Թե՛ Գյոթեն՝ սուլելով ոլոր արահետում,

Թե՛ Համլետը՝ վախլուկ քայլքի հետ՝ մտքերում՝

Սրտի զարկն ամբոխի համրում էին, հավատում։

Գուցե և մինչ շուրթեր՝ շշուկն արդեն ծնվել էր,

Ու դեռ ոչ փայտանյութ՝ տերևներն են պարել...

Եվ ամենը, ինչ մեզ մեր փորձը նվիրել է,

Մինչ փորձը մեր արդեն իսկ ունեին կերպարներ։

* * *

Ինձ մարմին է շնորհված — նրա հետ ինչ անեմ ես,

Մարմին, որ իմն է այնքան, ամբողջական է այնպես։

Երջանկության համար այս՝ շնչելու ու լինելու,

Ասեք խնդրեմ, ո՞ւմ եմ ես շնորհակալ լինելու։

Ես, որ ծաղիկ եմ այգում, ուր այգեպան եմ նաև,

Մութ զնդանում աշխարհի միայնակ չեմ արդարև։

Ու նշմարվում է արդեն հավերժության ապակուն

Շնչառության մեջ ապրող ջերմությունը իմ հոգու։

Նրա վրա շերտ առ շերտ զարդանախշեր են բանվում,

Նախշեր, որ ոչ մի լեզվով, ոչ մի կերպ չեն անվանվում։

Վայրկյանները թող հոսեն որպես մրուր, որպես մուժ,—

Զարդանախշերն հարազատ էլ չի ջնջի ոչ մի ուժ։

* * *

Որպես թմբկաթաղանթ առագաստն է դողում,

Բացվում, դատարկվում է մի հայացք որբացած,

Կեսգիշերվա խորքում պտտվում են, լողում

Անթիվ թռչունների երամներ համրացած։

Եթե աղքատ եմ ես, ապա՝ բնության պես,

Նույնքան պարզ եմ, որքան երկնակամարը հին,

Աղքատությունը իմ խաբուսիկ է այնպես,

Ինչպես թռչունների ձայնը գիշերային։

Ես կանգնած եմ անշունչ լիալուսնի ներքո,

Երկինքը՝ վարշամակ՝ մահվան բույրը պահած,

Գունատ, տարօրինակ, հիվանդ աշխարհը քո,

Դատարկություն, որ ես ընդունում եմ ահա։

* * *

Այսօրը օր է չար,

Նինջ ծղրիդների — թունդ,

Մուժոտ ստվեր նետած ժայռ —

Որպես շիրմաքար՝ մութ։

Նետերի սլացք — փայլ,

Գուշակող ագռավ — ահ...

Երազ եմ տեսնում այլ,

Պահին հաջորդող պահ։

Սահմանն ընդլայնիր հին,

Հերքիր վանդակ ու նյութ,

Թնդացրու վայրագ հիմն —

Պղնձի գաղտնիք — բունտ։

Հոգու ճոճանակ — լախտ,

Ճոճքը ճշգրիտ է, տե՛ս,

Արգելված դուռը, բախտ,

Թակում ես, որ գաս ներս...

ԽԵՑԻ

Գիշեր, գուցե ես քեզ պետք չեմ բնավ.

Ջրանդունդներից համաշխարհային

Ես անմարգարիտ մի խեցու նման

Ահա նետված եմ քո մութ ափերին։

Փրփուր է սերում քո շունչը անտես —

Ներպարփակելով ջրերն անպարփակ,

Բայց ծալքերիդ մեջ կգնահատես

Մարմնական խեցու մահիճն իմ դատարկ։

Ավազին փռած պատմուճանը քո՝

Դու նրա կողքին կպառկես թաքուն,

Նրան կձուլվի մշուշի ներքո

Հեռու ծփանքիդ զանգը ահարկու։

Խեցեփեղկերը, որ նուրբ են այնպես,

Իբրև լույս — դատարկ հոգետուն խուժող,

Փրփուրի մաքուր շնչով կլցնես,

Շշուկով, քամով, անձրևով, մուժով...

* * *

Երկի՛նք, երկի՛նք, քեզ կպահեմ կոպերիս տակ,

Անհնար է, որ կուրանաս ամբողջապես,

Որ հրկիզվի օրը, որպես թուղթ սպիտակ,

Մի քիչ մոխիր ու մի քիչ ծուխ թողնելով մեզ։

* * *

Մարմինս տվել եմ քամու հոսքին,

Ընդարմանալ, խաղաղվել ու հանգչել։

Իսկ երկնքում ցրիվ եկած ոսկին

Ստիպում է երգել։

Քո ներշնչանքը, երաժիշտ, թող առնի թև,

Սիրիր, լացիր, հուսա,

Խամրած մոլորակից նետված թեթև

Այս գնդակը որսա։

Գաղտնախորհուրդ աշխարհի հետ, ասա՝

Այս է կապն իրական։

Բայց ի՜նչ կսկծացող թախիծ է սա,

Դիպված եղերական։

Ի՞նչ կլինի, թե շեղվելով հարթված

Ուղուց իր շողացիր

Ժանգոտ իր քորոցով աստղը հանկարծ

Հասնի ինձ ու խոցի։

* * *

Պատկերդ տանջող, անորոշ էր այնպես,

Որ չկարողացա մուժի մեջ տարբերել։

«Տեր աստված» — սխալմամբ ասացի ես —

Ինքս էլ չուզելով խոսքն այդ արտաբերել։

Աստծո անունն իբրև թռչուն հսկայական

Կրծքիս միջից դուրս թռավ ու գնաց։

Առջևում թանձրացավ մշուշը մոգական,

Ետևում՝ մի դատարկ վանդակ մնաց։

ԲԱԽ

Ծխականներն այստեղ — հող ու մոխրի զավակ,

Հարթակներն են հերթով սրբապատկեր դառնում,

Գծում են կավիճով, ծերուկ բազմազավակ,

Նշաններ, որոնցից սաղմոսներ են հառնում։

Անհաշիվ ձայների ինչպիսի բազմություն

Խորանում տաճարի ու պանդոկում անգամ,

Դու Եսայու նման հրճվում ես ու ցնծում,

Բախ՝ ամենախոհեմ, ամենաբանական։

Երբ թոռներդ են քեզ մոտ գալիս, մեծ վիճասեր,

Ու խորալները քո նվագում ես նրանց,

Գուցե ոգուդ համար,— ով կարող է ասել,—

Ապացույցների մեջ փնտրում ես հենարան։

Հնչյունն ինչ է — ինչ-որ պահեր չորրորդական,

Բարդ ձայներ արձակող երգեհոնի կոկորդ,

Որ հիշեցնում է քո փնթփնթոցը դժկամ,

Եվ ոչինչ ավելի, ով ծերուկ կամակոր։

Միշտ էլ լյութերական ինչ-որ մի քարոզիչ

Իր սև, ճռճռացող ամբիոնից տաճարի

Քո հնչյունների հետ, ցասկոտ զրուցակից,

Հեզությամբ խառնում է ձայներն իր ճառի։

* * *

Օդն է խմված և թունավորված է հացը.

Դժվար է վերքերը ապաքինել։

Հովսեփն անգամ՝ Եգիպտոսին վաճառվածը,

Չէր կարող ավելի տխուր լինել։

Բեդվինները երկինքների տակ աստղազարդ

Փակ աչքերով վարգում են միասին,

Հորինում են անապատում ասքեր ազատ

Իրենց թեթև ապրած օրվա մասին։

Քիչ բան է պետք, որ ներշնչանքն ամբողջանա.

Կապարճն ո՞վ է կորցրել ավազներին,

Ո՞վ է ձիեր փոխանակել,— ու ակամա

Մառախուղն է ցրվում դիպվածների։

Թե իսկապես ճշմարիտ է ու լիաթոք

Երգը երգվում, ապա ամեն ինչ էլ

Պիտի ցնդի, փոշի դառնա, որ մնան լոկ

Տարածությունը, աստղերն ու երգիչը։

* * *

Ձիեր են արածում ուրախ խրխնջոցով.

Հռոմեական ժանգով ներկված դաշտեր անծիր։

Իսկ դասական գարնան կեղծ ոսկիները չոր

Ժամանակի հոսքը տանում են անձանձիր։

Տերևներ փշրելով մարմնիդ վրա, աշո՛ւն,

Որ սփռվել են քո շավիղներին անթով,

Կհիշեմ Կեսարի կերպարը հրաշունչ,

Կիսադեմը նրբին՝ խարդախ արծվաքթով։

Դու՝ հեռու Ֆորումից ու Կապիտոլիայից,

Բնության խաղաղված թոշնումի մեջ անզոր,

Կայսր Օգոստոսին լսիր, երկրի ծայրին

Գլորվում է տարին — մի տիրական խնձոր։

Ծերությանս համար պայծառ թախիծ գտեք.

Ծնվել եմ Հռոմում, փնտրում եմ վերադարձ։—

Երբ աշունն ինձ համար մի բարի գայլ էր էգ,

Կեսարների ամիս օգոստոսն ինձ ժպտաց։

* * *

Ցուրտ է։ Հագցնում է աշունը թափանցիկ

Պետրոպոլին թեթև, կանաչ աղվափետուր։

Նևայի մեդուզա-ալիքը ուռուցիկ

Բերում է մի զգացում՝ լպրծուն ու անդուր։

Հյուսիսային գետի առափնյա փողոցով

Ամեն մի մեքենա-կայծոռիկ սլացող

Կամ եղջերվաբզեզ ու ճպուռ մետաղյա,

Փայլում են աստղերի քորոցները ոսկյա,

Բայց չի կարող խոցել ոչ մի աստղաքորոց

Ծովային ջրերի զմրուխտը ծանրահոծ։

ԳԱԶԱՆԱՆՈՑ

«Խաղաղությունը» բառ է արյունոտ

Սկզբից ի վեր անարգված դարի,

Բայց այն կանթեղ է խորքում քարայրի,

Լեռնային երկրում եթեր է ու օդ,—

Եթեր է, որ մենք չկարողացանք,

Որ չցանկացանք շնչել ոչ մի կերպ։

Ու նոխազների ձայներով կերկեր

Բրդոտ սրինգներ երգելով անցան։

Մինչդեռ գառներն ու ցուլերը համառ

Ամպոտ արոտում արածում էին.

Ու արծիվները թևածում էին

Ննջող քերծերին իջնելու համար,—

Արծվին կերակրեց մի գերմանացի,

Առյուծն ենթարկվեց բրիտանացուն,

Իսկ գաղիական կատարը ցցուն

Սերվեց աքլորի փումփուլի բոցից։

Մի վայրենի է այժմ տիրացել

Քաջ Հերակլեսի սրբազան լախտին։

Թեև եղել է սև հնուց անտի —

Նորից ապերախտ հողն է չորացել։

Իսկ ես կվերցնեմ չոր փայտի շյուղեր,

Նրանցից նորից կրակ կստանամ,

Թող գազանները թողնեն-հեռանան,

Որ տագնապի են մատնված եղել։

Մի արծիվ խոժոռ — թռիչք անվայել,

Արջ բարեհամբույր, առյուծ, աքաղաղ,

Գազանի մորթը որտեղ տաքանա —

Մենք պատերազմին վանդակ կընծայենք։

Իտալիո խոսքի ակն անապական —

Ժամանակների գինին եմ երգում,

Իսկ արիական նախաօրոցքում —

Վուշ — սլավոնական ու գերմանական։

Իտալիա, դու չես ծուլանում հիմի,

Որ կռթացնում ես քանց տանու թռչուն,

Որ ցանկապատի վրայով թռչում

Հաղթակառքին է թառում Հռոմի։

Տե՜ս, չփոշմանես, հարևան տիկին,—

Արծիվն է փքվում կռվի թափ առած.

Ի՞նչ կանես, եթե քո պարսատիկին

Հարմար չլինեն քարերը սառած։

Գազանանոցում գազաններ փակում —

Հանգստանում ենք երկար ժամանակ։

Վոլգան կհոսի ավելի առատ,

Իսկ Հռենոսը՝ ավելի ներհուն,—

Եվ իմաստնացած մարդն հանկարծակի

Գետերի ափին օտարերկրացուն

Պատիվներ կտա, որպես կիսաստծո,

Եվ կբորբոքվի պարը ցնծագին։

* * *

Ասփոդելների գարունն է հեռու —

Թափանցիկ ու գորշ գարունն ամպամած,

Քանի դեռ ծովի ալիքն է եռում,

Ու խշխշում է ավազը կամաց։

Բայց հոգիս, որպես մի Պերսեփոնե,

Մութ ստվերների աշխարհն է եկել,

Եվ մեռյալների արքայությունում

Չեն լինում թովիչ, արևառ ձեռքեր։

Աճյունասափոր, ախ, ո՞ւր է տանում

Սրբազան բեռդ մակույկը-տեսիլք,

Մենք սև վարդերի թռիչքն ենք տոնում

Անհայտ ջրերի ցոլքում մեղեսիկ։

Հոգիս Մեգանոմ հրվանդանից էլ

Այնկողմ է ձգտում մուժում անեզր,

Կվերադառնա առագաստը սև,

Երբ լրվի թաղման գաղտնիմաստ ծեսը։

Արագ են ամպերն այստեղ սլանում —

Ցածր, մթամած, անկանոն շարքով,—

Ու սև վարդերն են փաթիլներ մանում

Հողմակոծ ու պաղ լուսնյակի ներքո։

Եվ, որպես թռչուն ողբի ու մահի,

Թաղման ծոպերը ջրերում թողնում,—

Մեր հիշողության դրոշն ամեհի —

Նավի փրփրամած հետքն է փողփողում։

Բացվելով որպես վերհուշի մի շիթ՝

Նավի ետևից հովհարն է վազում,—

Հոգիս ձգտում է այնտեղ, ուր ընդմիշտ

Սարսուռով թաղվեց հուռութքն ավազում,

Հոգիս Մեգանոմ հրվանդանից էլ

Այնկողմ է ձգտում մուժում անեզր,

Կվերադառնա առագաստը սև,

Երբ լրվի թաղման գաղտնիմաստ ծեսը։

* * *

Առոգանության հրաշքը խոսքիդ

Վայրի թռչունի տաք սուլոց է մի,

Պատկերն է հառնում քո ձայնի խորքից

Ինչ-որ մետաքսյա փայլատակումի։

«Ինչ» — քունքերի մեջ ծանրացող թակոց։

«Ինչ» — նորից ես եմ՝ նորից քո մասին։

Եվ լսվում է մի հեռու շնկշնկոց.

Ես էլ եմ ապրում երկրի երեսին։

Թող սերը թևեր դարձնեն մեր հագին —

Հազարապատիկ մահն է թևավոր։

Պայքարով է լի դեռևս հոգին —

Նվաճում է նա մեր շուրթերը չոր։

Ձայնիդ մեջ որքան օդ ունես պահած,

Մետաքս ու քամի՝ շշուկով հանդերձ։

Մենք կույր գիշերով խմում ենք կամաց

Հեղուկը մթին ու արևազերծ։

TRISTIA

Ես գիտությունը հրաժեշտների անգիր եմ հիշում,

Երբ գիշերներ են անցնում հերարձակ գանգատների մեջ։

Ձգվող սպասում, որ մի վիթխարի եզ է որոճում —

Դա քաղաքային վիգիլիաների վերջին ժամն է, վերջ։

Պատիվ եմ տալիս այն աքլորային գիշերվա ծեսին,

Երբ ընդունելով բաժանման վշտի բեռը ծանրամեծ,

Նրա աչքերը՝ արցունքով հեղված — հեռուն նայեցին,

Եվ մուսաների երգին կանացի լացը խառնվեց։

Ո՞վ գիտի, եթե հրաժեշտի խոսք մեզնից մեկն ասի,

Ո՞ւր և ինչպիսի՞ բաժանում է մեզ սպասվում հեռվում,

Ի՞նչ կխոստանա աքլորականչը մեզ մութուլուսին,

Երբ միջնաբերդի պարիսպների մեջ կրակն է վառվում։

Եվ արշալույսին ինչ-որ նոր կյանքի, որ անհայտ է դեռ,

Երբ որոճում է եզը ծուլորեն խուրձերը խոտի,

Ինչո՞ւ աքլորը, որպես նոր կյանքի մի ավետաբեր,

Թափահարում է թևերը՝ թառած պարսպապատին։

Եվ թել մանելու խորհուրդը վաղուց հարազատ է ինձ.

Բզզացող իլիկ, մաքոքն է նորից շարժվում դեսուդեն։

Նայի՛ր, կարապի աղվափետուրի նման դիմացից

Ելնում է Դելիան ու ոտաբոբիկ սլանում թեթև։

Օ՜, որքան խղճուկ, անփառունակ է հիմքը մեր կյանքի,

Բերկրանքի լեզուն աղքատության մեջ սահմաններ չունի։

Հնում եղածը դեռ լինելու է կրկին ու կրկին,

Քաղցր են մեզ համար ակնթարթները սոսկ ճանաչումի։

Թող լինի այդպես, պատկերդ իբրև թափանցիկ մի հուշ

Կպահեմ մաքուր շրջանակի մեջ կավե ափսեի,

Որպես սկյուռի՝ պատին փակցված մորթի մի քնքուշ,

Ափսեի միջից թող մոմին թեքված աղջիկը նայի։

Մենք Էրեբոսի մասին չենք կարող ոչ մի լուր մեկնել,

Տղամարդունը — պղինձն է, մոմը տրված է կանանց։

Եթե մեզ համար մարտերի մեջ է միշտ վիճակ նետվել,

Ապա տրվել է գուշակելու մեջ մեռնելը՝ նրանց։

* * *

Մոռացել եմ բառը, որ ցանկանում էի արտաբերել։

Եվ մի կույր ծիծեռնակ ետ կդառնա դղյակն ստվերների,

Իր հատված թևերը կփորձի թափանցիկ տարուբերել։

Կհոսի իր հունով գիշերվա մոռացված երգն անթերի։

Լուռ են թռչունները։ Ոչ մի տեղ չի ծաղկում էլ անմոռուկ։

Թափանցիկ հուշեր են մթան երամակի բաշին թափվել։

Ու գետի չոր հունով հեռանում է ինչ-որ դատարկ մակույկ։

Ծղրիդների տարածք, ուր մոռացված բառն է ուշաթափվել։

Մերթ աճում է դանդաղ, որպես վրան, տաճար կամ ամբարտակ,

Ու մերթ խելակորույս Անտիգոնեի պես նետվում առաջ,

Գահավիժում մեռյալ ծիծեռնակի նման ոտքերի տակ

Քնքշանքով Ստիքսի և բերելով իր հետ շյուղն իր կանաչ։

Օ՛, թե ետ բերեի տեսանող մատների ամոթը ես,

Նրանց՝ ճանաչելու բերկրանքը կորնթարդ։

Ես աօնիդների ողբ ու կոծից վախենում եմ այնպես,

Մշուշից, զնգոցից, վիհից անթարթ։

Տրված է սիրելու, ճանաչելու շնորհ մահկանացուներին,

Աճյունափոշու մեջ անգամ կպահպանեն ձայնը նրանք,

Բայց ես մոռացել եմ, թե ինչ եմ ասելու, ո՞վ կների —

Ստվերների դղյակ երբ մտնի միտքը իմ անկերպարանք։

Միշտ էլ թափանցիկը ինչ-որ ուրիշ բան է անվերջ պնդում,

Միշտ էլ՝ ընկերուհի, ու նորից՝ ծիծեռնակ, Անտիգոնե...

Որպես սառույց մի սև իմ բերնին է ահա բառը հպվում,

Որ շուրթերիս պահեմ ստիքսյան վերհուշների բոցը գոնե։

* * *

Պետերբուրգում իրար կհանդիպենք էլի

Այնպես, ասես այնտեղ թաղել էինք արևն անգամ,

Եվ անիմաստ բառը երանելի

Կարտասանենք մենք առաջին անգամ։

Սև-սև թավիշներում հունվարյան գիշերվա

Եվ համաշխարհային դատարկության թավիշներում

Անվերջ ծաղկում են ծաղիկներն անմահ,

Որ բուրում են երանելի կանանց հարազատ աչքերում։

Կորացնում է մեջքը մայրաքաղաքն իբրև վայրի կատու,

Կամուրջին՝ պարեկը — տնկված քար,

Եվ մթության մեջ ճչալով որպես կկու

Փռշտում-անցնում է շարժիչը չար։

Ես անցաթուղթ գիշերային թեև չունեմ հիմա,

Ժամապահից չեմ վախենում արդեն,

Բառի համար երանելի ու անիմաստ

Հունվարյան գիշերով ես կաղոթեմ։

Լսեցի մի թեթև շշուկ թատերական,

Օրիորդական մի սրտառուչ «ախ» լսեցի,—

Անմահ ծաղիկների փունջը հսկայական

Ձեռքում է Կիպրիդի փրփուրածին։

Խարույկի մոտ կանգնել ենք ձանձրույթից անտանելի,

Գուցե դարերն հերթով այրվեն-հանգեն,

Եվ կանանց ձեռքերը հարազատ ու երանելի

Թեթև մոխիրը հավաքեն։

Ինչ-որ տեղ են քաղցր երգչախմբերն Օրփեոսի,

Ինչ-որ տեղ են մթին բիբերը հարազատ,

Իսկ բազկաթոռների՝ սրահով տարածված մարգերի մեջ

Թափվող աղավնիներ՝ աֆիշ ու ազդ։

Դե ինչ, մարիր խնդրեմ,— մեր մոմերն են հանգում,

Եվ համաշխարհային դատարկության թավիշներում մթին

Երանելի կանանց կոր ուսերն են երգում,

Իսկ դու արևը գիշերվա չես նկատի։

* * *

Հուրախություն քեզ՝ վերցրու իմ զույգ ափերից

Մի քիչ արև ու մի քիչ էլ մեղր,

Որ Պերսեփոնեի մեղուներն են մեզ պատվիրել։

Չի արձակվի չկապված նավակը,

Չի լսվի ձայնը մորթեպատ ստվերներում,

Անհնար է հաղթահարել սարսափը թավ։

Մեզ մնում են միայն համբույրները —

Բրդոտ, որպես մեղվաձագեր,

Որ մահանում են փեթակից դուրս թռչելով։

Նրանք բզզում են գիշերվա թափանցիկ թավուտում,

Նրանց հայրենիքը Տայ գետով տարածված անտառն է թավ,

Նրանց կերակուրն են — ժամանակը, մեղրախոտը, դաղձը։

Հուրախություն քեզ՝ վերցրու իմ վայրի ընծան —

Չոր ու խղճուկ մանյակը այս.

Մեռած մեղուներից, որ արևի են վերածել մեղրը։

* * *

Քանզի այդպես էլ ձեռքդ ափիս մեջ ես չպահեցի,

Քանզի մատնեցի աղահամ-քնքուշ շրթունքները քո,

Պետք է սպասեմ թավ Ակրոպոլում նոր լուսաբացի։

Ինչպես եմ ատում կոճղափայտերը՝ սուր հոտ արձակող։

Իսկ աքայացի այրերը մթնով մի ձի են տաշում,

Փայտե պատի մեջ սղոց են խրում անողոքաբար,

Արյունն է իր չոր շրջապտույտով եռում ու խշշում,

Քեզ համար չկա ո՛չ անուն, ո՛չ ձայն, ո՛չ էլ կաղապար։

Համարձակվել եմ կարծել, թե ինձ մոտ կդառնաս կրկին,

Գուցե դրանի՞ց քեզ հետ այդքան վաղ կապս խզեցի։

Աքլորը լուռ է, ու դեռ չի ցրվել խավարն ակնակիր,

Ու չի մխրճվել բնափայտի մեջ դեռ ոչ մի կացին։

Պատերին խեժը — թափանցիկ արցունք, որ պտուղ տվեց,

Եվ զգում է դեռ քաղաքը փայտե իր կողերը հին,

Ցայտեց արյունը աստիճաններին, գրոհի նետվեց,

Այրերն երազում երիցս տեսան մեղսական մարմին։

Որտե՞ղ է Տրոյան։ Արքայի պալատն ո՞ւր է մնացել։

Պրիամոսի բարձր սարեկաբունը կործանվում է, տե՛ս։

Եվ ցած են թափվում նետերը իբրև փայտե չոր անձրև,

Իսկ ուրիշ նետեր աճում են հողին թփակաղնու պես։

Եվ վերջին աստղի ցավ չպատճառող ծակոցն է հանգում,

Թակում է ծեգը լուսամուտն իբրև ծիծեռնակ մի պաղ,

Օրը ծագում է քնից արթնացող մի եզի հանգույն,

Որ դեզի միջից ծանր բարձրանում, շարժվում է դանդաղ։

* * *

Շուրջպարին ստվերների, որ խայտում են մարգագետիններում,

Ես միացա անունով երգեցիկ,

Բայց ամեն ինչ հալվեց, միայն մի ձայն մնաց թույլ ու ներհուն

Հիշողության մուժի մեջ թափանցիկ։

Կարծում էի առաջ, թե անունը սերովբե է միայն,

Ամաչում էի իմ մարմնից աննյութ,

Բայց անցել են օրեր, և ես վաղուց արդեն ձուլվել նրան,

Չքացել եմ ստվերիս մեջ կապույտ։

Նորից խնձորենին վայրի պտուղներ է ընծա տալիս,

Գաղտնի մի կերպարանք փայլատակում,—

Աստվածանարգ խոսքով անիծում է իրեն, ողբում, լալիս,

Խանդի ածուխներ է տաք-տաք լափում։

Իսկ երջանկությունը գլորվում է՝ ոսկյա օղագոտի —

Ցանկությունն ուրիշի փարատելով,

Ընկնում են ետևից թեթև անցնող գարնան առավոտի —

Ձեռքով օդը շերտ-շերտ կտրատելով։

Ճշտված է ամեն ինչ կուսական աշխարհի անծիր լայնքով,

Բարուրված են բլուրներն իրար կից,

Քանզի որոշված է, որ մենք դուրս չենք պրծնի ոչ մի ջանքով

Կախարդական կոչված շրջանակից։

* * *

Լվացվեցի, երբ մթան մեջ թառել —

Կոպիտ աստղերն էին պարզ գիշերը խոցում։

Տապարին շողն աստղի աղ էր դրել,

Եվ սառույց էր կտրել տակառը լեփ-լեցուն։

Փակ դարպասներ կողպեքներով ցավի,

Հողը խղճի մտոք դաժան է երևում,—

Ճշմարտությունից զատ թարմ կտավի

Դժվար թե գտնվի մի այլ հիմնավորում։

Տակառում հալվում է աղը աստղի,

Սառած ջուրն է թվում ավելի սև ու բիրտ,

Մահն ավելի կտրուկ, փորձանքը՝ աղի,

Հողն ավելի ահեղ, դաժան ու ճշմարիտ։

* * *

Հսկա ու խճճված խոտանոցի վրա

Մագլցեցի սանդուղքով դնովի,—

Աստղեր. ներշնչեցի հեռու բույրը նրանց,

Սփռված մղեղը Հարդագողի։

Մտածեցի, ինչո՞ւ իզուր տեղը անսալ

Քնած ոսկեպարսին հնչյունների,

Ինչո՞ւ հավերժական քաոսի մեջ որսալ

Էոլական դաշնությունն անթերի։

Յոթ աստղ առկայծող — շերեփում Մեծ Արջի

Հինգ բարի զգացում — կառչած հողից։

Հեռվում զրնգացող մթությունը կաճի

Եվ աճելով՝ կզրնգա նորից։

Լծարձակված հսկա բեռնասայլը վաղուց

Տնկված է տիեզերքի դիմաց։

Այնտեղ բարդված դեզի քաոսը հինավուրց

Խտիտ գալիս, փոշոտվում է կամաց...

Խշխշում ենք, սակայն ոչ մեր թեփուկներով,

Ու երգում ենք աշխարհի բրդի դեմ,

Քնար ենք ստեղծում, կարծես շտապելով

Ձեռք բերել գզգզված մի ոսկեգեղմ։

Մոր բնից ցած ընկած կարմրակատարիկին

Հնձվորը ետ է դնում ձեռքով ազատ —

Հրդեհից դուրս պրծած՝ պիտի մտնեմ կրկին

Հնչյունաշարքի մեջ ինձ հարազատ։

Որպեսզի վարդագույն արյան կապը լուծվի

Գոսնաձեռն խոտերի խշշոցի հետ,

Թող նրանցից մեկը կենաց հյութով լցվի,

Իսկ մյուսը — քուն մտնի առհավետ։

* * *

Ծառից ընկնող պտուղի

Ձայնը՝ զգուշավոր ու խուլ,

Անտառի լռության խոր

Մեղեդու մեջ անլռելի...

* * *

Տոնածառերի վրա ծեքծեքուն

Վառվում են ոսկեջրի փայլերը,

Թփուտներից խաղալիք գայլերը

Նայում են սարսափելի աչքերով։

Օ՜, իմ թախիծ մարգարեական,

Օ՜, իմ գաղտնի ազատություն

Եվ անկյանք անազատություն՝

Մշտածիծաղ բյուրեղապակի։

* * *

Հանկարծ, կիսամութ հյուրասենյակից

Դու թեթև վզնոցով դուրս սահեցիր.

Չխանգարեցինք մենք և ոչ մեկին...

Ծառաներին քնից չհանեցինք։

* * *

Պետք չէ ոչնչի մասին խոսել,

Պետք չէ ուսուցանել ոչ ոքի,

Տխուր ու լավն է հենց այսպիսի

Մռայլ գազանային հոգին.

Չի ուզում սովորեցնել ոչինչ,

Ի բնե խոսել չի իմացել և

Լողում է ջահել դելֆինը ջինջ

Համաշխարհի ջրերի մեջ ծեր։

* * *

Անարտահայտելի թախիծը կրկին

Բացել է երկու աչքերն ամեհի,

Արթնացել է ծաղկամանը հին՝

Ցայտեցնելով իր բյուրեղապակին։

Ամբողջ սենյակը խոնջանքով է լի,

Քաղցրիկ սպեղանի է ասես։

Այսքան փոքրիկ արքայությունն այս,

Այսքան շատ քուն է կուլ տվել։

Մի քիչ ալ կարմիր գինու տամկություն,

Մի քիչ մայիս արևկող.

Եվ նրբագեղ, թխվածք պոկող

Բարալիկ մատների ճերմակություն։

* * *

Սադափագույն ճախարակ՝

Ձգված մետաքսյա թելերով,

Մատները՝ ճկուն, բարակ,

Դաս են պատմում հմայելու։

Ձեռքի՝ մակընթացության ու

Տեղատվության շարժումներ...

Դու մրմնջում ես հավերժամնա

Արևային մի վախ-հմայություն։

Եվ ափը՝ լայն, նազանքով անթերի,

Բոցկլտալով, ասես մի խեցի,

Մեկ ձգվում է վարդագույն բոցին,

Մեկ՝ հանգչում՝ ձգտելով ստվերին։

* * *

Հսկա ճահիճում ընդարձակ ու մութ է,

Եվ մի ճերմակ լուսամուտ է։

Իսկ սիրտս, չգիտես ինչու, դանդաղում է,

Համառում ու ծանր դաղվում է։

Մեկ ողջ ծանրությամբ հատակին է նստում՝

Կարոտելով սիրելի տիղմը,

Մեկ՝ ծղոտի պես, խորությունն անտեսած,

Առանց ջանքերի դուրս է լողում։

Շինծու քնքշությամբ կանգնիր գլխավերում,

Ինքդ քեզ քնեցրու ողջ կյանքդ.

Հանց առասպել՝ քո թախծով տապակվիր ու

Սիրալիր ժպտա գոռոզ ձանձրույթիդ։

* * *

Մահիճս ծածկում է մթնշաղը հեղձուկ,

Լարված է շնչում կրծքավանդակս...

Միգուցե ինձ համար ճանապարհը ծածուկ

Ու թեթև խաչն են ամենաթանկը։

* * *

Լոկ մանկական գրքեր ընթերցել,

Մանկական մտքեր սնուցել։

Մեծ ամեն ինչը՝ պետք է ցրել,

Խորը թախիծից համբարձվել։

Մահու չափ հոգնել եմ կյանքից ես,

Եվ ոչինչ էլ չարժե սպասել,

Բայց սիրում եմ դժբախտ երկիրն այս,

Քանզի մեկ ուրիշ չեմ տեսել։

Ճոճվում էի պուրակում հեռավոր

Մի ճոճի վրա փայտաշեն,

Եվ ծառերն եմ հիշում մռայլվող

Զառանցանքի գորշ մշուշում։

* * *

Նրբից էլ նրբին է

Դեմքը քո,

Ճերմակից էլ ճերմակ՝

Ձեռքն է քո,

Աշխարհից համակ

Հեռու ես դու,

Եվ այս ամենը անխուսափելի

Լինելուց է քո։

Անխուսափ լինելուց են

Թախիծը քո,

Ձեռքերիդ մատները՝

Երբեք չսառչող,

Եվ ցածր ձայնը

Չվհատվող

Ճառերի։

Եվ հեռուները

Աչքերիդ։

* * *

Որքան դանդաղ են գնում ձիերը,

Որքան քիչ է լապտերալույսը։

Գիտեն մինչև իսկ օտար անձերը,

Թե ուր են նրանք ինձ քարշ տալիս։

Սակայն ես ապավինել եմ նրանց,

Սրթսրթում եմ, քնել եմ ուզում.

Իսկ շրջադարձին ցնցվեցի՝ հանկարծ

Զարկվելով աստղի ճաճանչին հզոր։

Տաքանում են. գլխաճոճքն անհագուրդ,

Քնքուշ սառույցը օտար ձեռքերի,

Եղևնիների ուրվագիծը մուգ,

Որ ես չէի տեսել ոչ մի եզերքում։

ԼԵՆԻՆԳՐԱԴ

Ես դարձա քաղաքն իմ, որ իմն է լալու չափ,

Մանկական բորբոքված ակնագեղձերի չափ։

Եկել ես՝ ուրեմն կլանիր աներկյուղ

Գետափնյա լապտերների լույսը՝ ձկան յուղ,

Ուրեմն, ճանաչիր դեկտեմբերյան օրը,

Որ կուպրի դեղնությամբ չար ներկված է նորեն։

Պետերբուրգ, ես դեռևս չեմ ուզում մեռնել,

Ունեմ հեռախոսի համարներ դեռևս,

Պետերբուրգ, դեռ ունեմ ես բազում հասցեներ,

Ուր ես գտնեմ պիտի մեռելների ձայներ։

Ես ապրում եմ սև սանդուղքի տակ, և քունքիս

Զարկում է մսի հետ պոկված զանգը քոքից...

Ողջ գիշեր, սպասում եմ հյուրերիս թանկագին,

Շարժելով դռնաշղթաները՝ կապանքն իմ։

«Հայաստան» շարքից

* * *

Հայկական լեզուն՝ վայրենի կատու

Ականջս ճանկռում, տանջում է դաժան,

Գոնե պառկեի մի չոր անկողնում,

Օ՜, չար տենդացավ, օ՜ մահ տարաժամ։

Կայծոռիկներ են թափվում երդիկից,

Իմ տամուկ մահճին ճանճեր են սողում,

Դասակ առ դասակ դաշտերում դեղին

Չվող հավքերի գնդերն են լողում։

Ներքնակի նման տափակ երեսով

Ինչ-որ չինովնիկ՝ չար ու արտառոց

(Ես նրա մերը...), դատարկ քսակով

Տափաստաններն է գործուղվել հայոց։

Ասել էին թե՝ դե, ռադդ քաշի՛ր,

Էլ այս կողմերում չերևաս հանկարծ։

Հին հարկահան է, գող ու թալանչի,

Գվարդիական՝ ապտակներ մարսած։

Դուռը մի ծանոթ բացեց՝ ի՜նչ ծաղր,

Կասեն. պա՜հ, դո՞ւ ես, ախպերս, ներս եկ,

Ինչքա՜ն պիտի մենք սունկեր հավաքող

Գեղջկուհու նման դագաղ հավաքենք։

Մարդ էինք կոչվում՝ թափթփուկ դարձանք,

Եվ տրված է մեզ,— բախտի ո՞ր խաղով,—

Սրտի անխուսափ ծակոցներ ու ցավ

Եվ Էրզրումի մի ողկույզ խաղող։

ԳԵՈՐԳԻ ԻՎԱՆՈՎ

ՍԻՐԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նետով խոցեց Ամուրը ինձ

Եվ չգիտեմ՝ ի՞նչ անել, ի՞նչ,

Ուր էլ նայեմ՝ Քլոյան է իմ...

Նետով խոցեց Ամուրը ինձ։

Չեմ կարող սերս թաքցնել,

Այրվում եմ քաղցր այս բոցում...

Նետով խոցեց Ամուրը ինձ

Եվ չգիտեմ՝ ի՞նչ անել, ի՞նչ...

ՄԵՐԺՎԱԾ ԿԻՐՔ

Մերժված է սերը պոետի

Որքան ես, Քլո՛յա, դու անսիրտ,

Զրկվել են աչքերս լույսից,

Մերժված է սերը պոետի...

Ծաղկեփնջից այն բուրավետ

Թոշնած ցողուններ մնացին,

Մերժված է սերը պոետի

Որքան ես, Քլո՛յա, դու անսիրտ

ԵՐՋԱՆԻԿ ՕՐԻՆԱԿ

Աղավնիներն են ղունղունում

Կանաչած ջահել ճյուղերում,

Բացել է գիրկը գարունը,

Աղավնիներն են ղունղունում։

Կարոտել են քնքուշ սիրուն,

Շտապում են սիրուն տրվելու։

Աղավնիներն են ղունղունում

Կանաչած ջահել ճյուղերում։

ՄԽԻԹԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչո՞ւ լալ սիրո համար դառը,

Երբ արյունդ թունդ, հրավառ է,

Չքնաղ ու ծիծաղկուն գարնանը

Ինչո՞ւ լալ սիրո համար դառը։

Կանչում են կրքոտ զվարճանքի

Քարիսների դստրիկներն անքեն։

Ինչո՞ւ լալ սիրո համար դառը,

Երբ արյունդ թունդ, հրավառ է։

ՍԻՐԵՐԳ

Ամուրն ինձ երգեր է երգում,

Խոցում է կուրծքս նետով...

Այսօր հմայիչ եմ, կրքոտ,

Գրավիչ՝ քան երեկ ու հետո...

Ամաչկոտ վարդագույնով է

Ներկել իմ այտերը սերը,

Եվ ինձ համար անսովոր է

Նորից այդ ամենը լսելը։

Ես մեղեդու տակ անընդմեջ

Պարում եմ գետի ափին,

Ջրի սառը շիթերի մեջ

Գցում եմ ծաղկեպսակն իմ։

Կգրկեմ հիմա բոլորին էլ.

Վանականին, անառակին...

Պատրաստ եմ հիմա տրվելու,

Միևնույն է, թե որ մեկին։

Սիրային երգեր... Պղտոր

Շղարշն է աչքերս պատում,

Այսօր հմայիչ եմ, կրքոտ,

Գրավիչ՝ քան երեկ ու հետո...

ՍՈՆԵՏ

Լյուբով Նիկոլաևնա Բորեին

Մայրամուտի արյամբ բոսորագույն ներկված

Ծովածոցում սուզվում էր արևը հրեղեն։

Կարմիր ալիքազարկից կոտորակված

Դուրս էր լողում լուսնի անփայլ բյուրեղը։

Ձեռքը հենած պատվանդանին քարե,

Մարմարյա աստվածուհու ժպիտով բարի,

Գեղեցկուհին լսում էր սիրահարին,

Որ շշնջում էր կամացուկ սիրո բառեր.

«Ձեզանից չքնաղ հազիվ թե հանդպել են,

Աստվածային Արկադիայի դաշտերում ոսկե

Կամ երջանիկ այգիներում Հեսպերի...

Ներշնչում եք քաղցրանուշ հույսեր...

Ի պատասխան դաստիարակված ժպիտ էր.

«Հաճախ ստում է նա, ով գիտե վարժ խոսել»։

ՏՐԻՈԼԵՏ

«Սիրում եմ»,— Թեմիրային9 ասաց պոետը,

«Ես էլ»,— պատասխանում էր նա,

Քաղցրալուր քնարի քնքուշ ձայնով.

«Սիրում եմ»,— Թեմիրային ասաց պոետը...

Նրանք մոռացան աշխարհն ու հավետ,

Առվի եզրին, շվաքի տակ Ծեր կաղնու,

«Սիրում եմ»,— Թեմիրային ասաց պոետը,

«Ես էլ»,— պատասխանում էր նա։

ԳԱԶԵԼ

Քեզ մոտ էի գալիս վարգելով նժույգս, օ՜, սեր,

Հոգիս ձգտում էր քեզ քաղցր քնի մեջ, օ՜, սեր,

Աղոտ լսում էի սուլոցը սուր ու նետերի,

Թռչելով աշունից գարուն...— դեպի քեզ, օ՜, սեր։

Սուրում էի Ոսկե-կարմիր Փեբոսի հետևից,

Որ հրեղեն գեղմով լողում էր դեպ քեզ, օ՜, սեր։

Սանձը չթողի, չիջա ձիուց Գիշեր ու տիվ,

Շտապելով, վստահելով լուսնին ու քեզ, օ՜, սեր։

Ոսոխներով շրջապատված, վիրավոր եմ ես,

Բայց անվերջ ձգտում եմ դեպ կատար, դեպ քեզ, օ՜, սեր։

Արնաքամ եղած ընկա վարդագույն ձյան վրա...

Թվում էր՝ թռչում եմ, թռչում եմ դեպ քեզ, օ՜, սեր։

ԾՈՎԻ ՄՈՏ

Մենք դուրս եկանք հեղձուկ սենյակից,

Թարմ օդում քաղցր արբունք էր։

Անտարբեր նայում էր մեզ բակի

Ջրաշուշանների ընտանիքը։

Ծովային սրինգները հնչում էին,

Ռուբիններ էին ցայտում շիթերից...

Երկար աննպատակ շրջում էինք,

Քարերի մեջ ցածրադիր ափերի։

Օ՜, զգեստի ժանյակները ձեր

Այնքան նուրբ են, այնքան դյուրաթեք,

Ասես խաչելության գոլն են ծեր,

Երազանքն են մանկական աղոթքի։

Մայրամուտի մեջ հեռուն էր փայլում

Վերերկրային հայտնության բոցերով,

Տրտմության նիզակներով արդեն իսկ

Ծակծկված հոգիս ցավոտ խոցելով։

Հրեղեն ծիրանին սեգ այգաբացի

Խամրում էր դանդաղ, գունատ էր արդեն,

Եվ նորից մգլոտ ու խոնավ դարձավ...

Մենք թաքնվեցինք ապակուց անդին։

ԻԿԱՐՈՍ

Ծաղկեց երազանքն իմ հոգու,

Ձգտմանս՝ դարձավ թևերը,

Թեթև էի առաջին ճիգում,

Կանաչ էին խոտերն ավելի։

Ես ինձ ճախրանք նվիրեցի,

Բայց սարսափն է արձագանքում...

Դեպ առաջ, դեպ վեր սուրացի,

Անդ, ուր արևն է բարձունքում։

Ապշած էր գետը կեռված,

Խենթացած քարացավ կանաչում։

Ես մահին տեսա հեռվից,

Ինձ դեպի լազուր էր կանչում։

Ես՝ խավարի ծնունդ ճիճու,

Դեպ արևն էի թռչում,

Բայց հրեղեն հայացքը ջինջ

Թևերն իմ հալեց առ ոչինչ։

Ընկա, հանց վերերկրյա աճյուն։

Մոխրացավ խենթը մոխրեղեն...

Մեռնում էի և իմ ականջում

Արևի տիրական ծիծաղն էր։

* * *

Անկարող եմ թախծին հաղթել,

Համառ երազանքիս չեմ հասել,

Դանդաղկոտ գիշեր է արդեն,

Մոտենում է ուրվականը սև։

Դատարկ երկինքն է շշնջում

Մոտալուտ վշտոտ ժամի մասին,

Եվ կարմիր ստվերներ են շրջում

Արևի օղակի շուրջ բոսոր։

Անտանելի ու ցավոտ են

Տառապանքս, թախիծը անհուն։

Աստիճաններից գրանիտե

Դեպ մայրամուտ եմ ձեռքս ուղղում։

Ավաղ — անբառ է, թախծի պես,

Կարմիր մայրամուտն այս հրե։

Թե նա, և թե բոսոր ամպերն այս

Կանխագուշակն են խավարի։

* * *

Թռչունը ընկավ։ Թռչունը սպանված է...

Երկնում բոցկլտում է նենգ լուսաբացը։

Հակինթե, քրիզոլիտե լույսերի մեջ

Փրփրում է կարմրած ծովն անընդմեջ։

Երկնում՝ հրաժեշտ, լույս ու փայլ է վերում,

Գարնանային երազների ճամփան բաց է...

Ծովի փրփուրը, հանց մռայլ մի ստվերը,

Զարկվում է ափին։ Թռչունը սպանված է։

ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆ ԱԿՈՐԴՆԵՐ

Սիզամարգում կակաչն է խոնարհված,

Մառախուղով է օդը հագեցած։

Ինձ թվում է, թե նա էլ է քնած,

Գարնանային վայելքից արբած։

Լուսինը՝ ալամադիններից արնախում,

Այգու վերևն ելավ հանդիսավոր,

Եվ դեռ անփայլ ճաճանչն է կախում

Աղոտ պսպղացող գետնի վրա։

Զգույշ եմ գետի մոտ, չարժե շտապել.

Ջրային չարքը չծլի առջևս...

Տրտմության գավաթը անըմպել է...

Բայց չի՛ կարելի երազել այլևս։

* * *

Երկու մասի է ցամաքը կիսված,

Մեկի վրա մանգաղն է լուսնի,

Իսկ մյուսում կարմիր լույսից հյուսված

Գմբեթն է ցոլում արշալույսի։

Լուսինը սրում է աստղերից

Փոխառած լույսերի շիթերը։

Հեռուները դեռևս բոցեղեն են,

Բայց վուշն է արդեն արծաթե։

Ճերմակազգեստ մատուռի չորս դին

Գիշերվա թախիծն է հոլովվում,

Հոսում է սրինգների մեղեդին

Ճերմակ, անկենդան այս հովվի։

Կմարի աղմուկն անհասկանալի,

Կքնի դաշտը լռությամբ տրտում...

Եվ կխեղդվի լուսինը կարմիր

Աստղային ցանցերի թակարդում։

* * *

Արևը լցվում է բալերի մեջ հասած,

Ուրախ փայլով, ժպիտով նրբագեղ։

Հողին դիպավ սրի զարկով համատարած՝

Իր լուսեղեն փայլածումով շքեղ։

Հեռուները դարձան ավելի գեղեցիկ,

Քան լուսնի լույսում այրվող սառույցը...

Իմ ցնծացող հոգի, փառք տուր և ամրացիր.

Արքայի հաղթարշավն է ակնառու։

ԱՌԱՎՈՏՅԱՆ

Առավոտյան կախարդված են տները,

Եվ կախարդում է ինձ ամայությունը,

Եվ քնեցնում է ինձ թարմությունը։

Երկնքում օրվա թևերն են։ Ցրտել է։

Միայնակ մարդիկ գնում, գալիս են,

Բայց շուրջը լուռ է և ասես չկան,

Ոչ ոք, ոչ ոք աշխարհում չկա...

Իսկ վերում գունատ վարդագույն լույս է։

ՋԵՐՄԱՑՈՒՄ

Ցայտաղբյուրի թասը ձյունով է լեցուն,

Սառել են ջրերն ու էլ լաց չեն լինում։

Հավերժահարսն է թասի մեջ լացում.

Ձմռան ցրտի հետ պայքարել չի լինում։

Դուրս լողաց տրտում, լուսավոր արևը,

Ամոթխած ջերմացրեց ճերմակած հողը,

Հիշեց հավերժահարսը կանաչը, տերևը,

Ամռան արեգակի մայր մտնող շողը,

Ցայտաղբյուրի քնքուշ շիթը թափանցիկ,

Լուսնոտ վայելքը սիրահար հոգոցի...

Նրա աչքերից արցունքներ թափվեցին,

Ու դանդաղ դեպի ներքև հոսեցին։

* * *

Լուսինն ընկավ գիշերվա անդունդ,

Ու թևավորեց քամուն ննջացող,

Տագնապալի ու կարճ էր դառնում,

Մակընթացությունը չերևացող։

Եվ խավարի ճահիճը այդ սև

Ինձ գրկեց ծանր, շունչը չշրջեց։

Սիրտս նորից առանց պատճառի

Սառը թախծի մեջ նորից մխրճվեց։

Սպասում էի, նոր բույրեր լինեն պիտի,

Հավատում՝ որ շափյուղներ կպայթեն...

... Եվ աղոտ պսակը առավոտի

Կվառվի կանաչ այս կիսամութում։

ԱՇՈՒՆ

Քայլում են գլխահակ

Հավերժահարսերը

Ծմակում։ Օ՜, ուշ է,

Ամուրի աշխարհը

Ծածկեցին վարսերը

Ոսկե աշնան։

Հրեղեն տերևների

Կարմիր ցանցերը

Թափվում են ցած։

Աշնան զավակները

Ամետիստներից

Գործել են պսակ։

Մերկացած կոճղերը

Ցնցվում են. ցուրտ է,

Մեջք են կռացնում։

Իզուր փրփրող

Խաղողի հյութ է

Դիոնիսը լցնում։

ԻՐԻԿՆԱՀԱՆԳԵՐ

Լուսինը ելավ ճերմակ ժամի վերում,

Հին այգին շշնջաց ինձ. «Քնի՜ր»...

Աստծո գահի մոտ իրիկվա աստղերը

Վառել են մեղմիկ կրակներ։

Լողում է, ժանյակազարդ է մշուշը,

Ճերմակ շղարշն է պատել ամեն ինչ,

Ես քայլում եմ մթնշաղի մեջ քնքուշ,

Արբած՝ հողի նրբագույն շնչից։

Ինձ համակել է քաղցր ափսոսանք՝

Ապրած օրերով խայթելով հոգին իմ։

Այգու՝ թախծի չափ ծանոթ սոսափը

Աննահանջ ինձ շշնջում է՝ «Քնի՜ր»...

ԱՇՈՒՆ Է ԵՂԵԼ...

Դաշտի մեջ գտան աղջկան մեռած.

Հանգրվան էր գործել խոտն ու թոշնել,

Ակնաբները՝ կապույտ հանց սառույց,

Հյուսքերում՝ իրիկվա աստղի փշուրներ...

Դեմքը՝ տարօրինակ մշուշով երիզված,

Փետրախոտը հասել էր գլխատեղին։

Կամացուկ լալիս էր խավարն իրիկվա։

Շշնջում էր երկինքը. «Աշո՜ւն է եղել»...

ԵՂԵՐԵՐԳ

Լուսավոր գիշեր։ Աստղազարդ երկինք։

Ես միայնակ եմ սենյակում դատարկ,

Թույնով է լեցուն օդը սենյակի՝

Թոշնող ազալիաների բուրմունք կա։

Համակված եմ տրտմությամբ անհստակ

Առ այն ամենը, որ էլ չի լինելու։

Գորշ ու ձանձրալի մթնած մի սենյակ

Շշնջում է. «Երազդ մնաց անցյալում»։

Քնքուշ հեքիաթներ ու գաղտնիքներ կան,

Որոնք չեն կարող ոչ ոքի պատմել

Պատախորշերը դատարկ սենյակի,

Պատկերները հին պատկերապատի։

Թե լինեի նրանց լեզվին ես հասու...

Բայց ավաղ — երազանքս անզոր է,

Թրատում է իմ հայացքը լույսի

Շողը՝ վարագույրի վրա վազվզող։

Թե՛ անցյալ պոեմի նրբին գաղտնիքը,

Թե՛ գաղտնագրի վերծանման ջանքը...—

Ամեն ինչ աղոտ, համր ու անկիրք է։

Օ՜, երազներ — Սիզիփոսյան տանջանք եք։

ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ԵՂԲԱՅՐ

Նա այլ է... Աստծունն է. Կանոնագրքի տառը

Կապել է հեքիաթներ, զգացմունք ու մտքերը։

Նրա հոգում աշնան խոտերն ու անտառը

Ազալիաների տխրամած դեմքեր են։

Մեկ-մեկ նա հիշում է հին օրերը կրկին։

Բայց արդեն անափսոսանք, հոգնած և անկիրք.

Ոսկուց անդին չտեսնելով հրեշտակին,

Եվ ո՜նց է պարի մեջ քարանում մի կին։

Քարանում է լուսինը էմալում գունատ,

Համրանում է մեռնող հոգու ամեն լար...

Կանոնագիրքն ամեն ինչ կապել է, իսկ նա՝

Աստծունը՝ զառամյալ պատանի է դառել։

ՍՏԱՆՍՆԵՐ

1.

Երկինքը լուսավոր է, քան սարդիոնը.

Թափանցիկ է, դատարկ է ու սառը։

Հապալասը դաշտում արնագույն է դառնում,

Հանց շուրթերի կարմրությունը մեռած։

Գետի խշշոցն ասես մեղեդի է թախծոտ,

Ջրի վրա սահում է ստվերը կարապի,

Իսկ աշնան համբույրներն ավելի են դարձել

Ցավոտ... Ու նաև հաճախադեպ։

2.

Դիմակահանդեսը վաղուց էր պրծել,

Բայց սենյակում դիմակներն էին իշխում,

Լոկ զգեստներն էին բարալիկ դարձել,

Ասես ծխից էին կարված, կամ փոշուց։

Սակայն երբ երկինքը շառագունեց,

Դրանք հալվեցին անհետ, էլ չկային։

Լուսավորեց աշնան արևը գունատ

Բազկաթոռի մեջ քնած աղջկան։

* * *

Մ. Կուզմինին

Ահա նամակը։ Ես այն կտպեմ,

Որ տեսնեմ տողերը՝ անձայն,

Հեռավոր ու սառը, անհրապույր,

Հանց աշնանային արձան։

Բացում եմ ծրարը... Մեքենաբար

Թերթում եմ կապույտ թղթերը։

Լճափին ամետիստե լուսաբացը

Գունազրկվում է արդեն։

Հեռավոր վիշտը կամաց-կամաց

Հոգիս է լցնում։ Շատ է ուշ։

Էլ երբեք չի լսի իմ կացարանը

Նազելի ձայնը քնքուշ։

ԼՈՒՍԱՄՈՒՏԻ ՄՈՏ

Վարագույրների կանաչ թավշին

Ընկավ լուսնյակի ծուռ շողը։

Իմ բախտը քարտեզի վրա դերվիշի,

Ճակատիս գիրն անփոփոխ է։

Ես քնին սպասեմ, ինչպես հրաշքի,

Լուսամուտին կռթուն։

Ամեն օր ես քեզ ինձ մոտ կկանչեմ,

Գիշերային լռություն։

Լուսնի տակ մի ահարկու ուրվական՝

Թևավոր ճերմակ նժույգի,

Սառցափոշու միջով տիրական

Կտանի Թագուհուն և ինձ։

Բայց լուսաբացին արևը ուժգին

Վեր կնետի իր հուրը,

Կհալվի Թագուհին, ճերմակ նժույգը

Կհեռանա՝ սուրալով։

Լուսնոտ երկնքին ես կկարոտեմ,

Կկռթնեմ լուսամուտին՝

Անիծելով երազն անավարտ

Ու դառը, դառը բախտը իմ։

ԱՇՆԱՆ ԽՆՋՈՒՅՔԸ...

Ա. Դ. Սկլադինին

Աշնան խնջույքն է ավարտին մոտենում.

Խամրում են գույները հյութեղ։

Արևը մշուշի հետևում

Քիչ է փայլում, թաքնվում է հաճախ։

Դաժան տրտմությամբ ախտահար եմ ես,

Թախիծի մեջ խեղդվում է սիրտս։

Իմ սիրելին ինձ հետ չէ այլևս,

Ախ, ուրախ հանդիպում չեմ տեսնի ես։

Տրտնջում է ոտքիս տակ ալեզարկը,

Եվ մոխրագույն են քարերը։

Իզուր եմ փորձում քնարի ձայները

Չար տարերքի հետ միաձույլ դարձնել։

Փրփրած անդունդն անհնար է սանձել,

Անմիտ է քամու հետ վիճելը։

Անպտուղ կրքի հուզումները ծեր

Իմ սրտում երբեք չեն հանդարտվելու։

Աշնան խնջույքն է մոտենում ավարտին,

Թախծի մեջ սուզվել է սիրտն իմ։

Թուլացած լարեր, կտրվե՛ք,

Իմ քնար, ընկի՛ր քարերին... Կոտրվի՛ր...

ԱՍՏԾՈ ԱՐԵՎ

1. ԶԱՏԿԻ ԱՌԱՎՈՏ

Աստծո կուրծքը պատռված

Հեղում է ջուր ու արյուն,

Ուսուցանում է հավատալ սիրուն

Կուրծքը՝ նիզակով պատռված։

Կարմրում է չարությունից վարդերի

Ծակված կուրծքը Քրիստոսի,

Արյուն է կաթում, որ լույս է,

Քնքշանուշ շշունջից վարդերի։

Երկիրը՝ ցողված արյունով,

Տեսնում է՝ Քրիստոս հարյավ։

Հրեշտակը երկինք է հանում

Հագուստները լուսավորյալ...

Կարմիր է վարդերի հուրը։

2. ԱՍՏԾՈ ԱՐԵՎԸ

Խաղացկուն շողեր կան տապանակում,

Որ խաչի թևերի վրայով սահեցին,

Ու վերքերը Քրիստոսի կարմրեցին...

Աչքերն ու շուրթերը բոցեղեն են նորից

Սրբապատկերի փոշոտ տապանակում։

Ոսկե դիպակն է շքեղաշուք փայլում,

Ալ պղինձով մասնատուփն է շողում,

Վշտագին երազներն են ծաղկում

Ճառագայթների կարմիրում բոցեղեն։

Ոսկե դիպակն է շքեղաշուք փայլում։

Բացվելիս այրվում է վարդիկը,

Հառնում է կացարանը քիչ-քիչ...

Օ՜, Քրիստոս, հոգիների փրկիչ,

Օ՜, Քրիստոս, սրտերի զավթիչ,

Նիզակով պատռված վարդիկ։

Օ՜, քաղցրալուր բերկրություն,

Լի է ցավով հայացքը Աստծո...

Օ՜, Տեր, արյունդ այլ կերպ թափեցիր

Եվ վշտերը սրտերից վանեցիր։

Օ՜, քաղցրալուր բերկրություն։

Այրվում են ճառագայթները,

Կաթում են արյան կաթիլները լուռ,

Հանց Սիրո առաջին գգվանք ու համբույր։

Մոտեցող թարմության լուրն են

Քրիստոսի ճառագայթները։

Աստծո արևը այրեց հոգիս,

Լուսավոր է տաճարը ու լուռ,

Ուրախ փայլում են պատկերներն ամենուր,

Դրախտի լույսերն են ծաղկավառ...

Աստծո արևն արթնացրել է հոգիս։

3. ՍՔԵՄ

Ամրացա բարեբեր հավատում։

Եվ սքեմը սուրբ արդեն մոտ է։

Մոտ եմ դրախտի դռան կապույտին,

Սլանում են ամպերն արագոտն։

Հրաժեշտ եմ տալիս անցյալիս,

Հեռանում՝ իմ «ես»-ից կրքաբորբ,

Որպեսզի հագնեմ պայծառ սքեմ,

Պիտի քայլեմ ես մերկ ու որբ։

Քրիստոսի վարդն է իմ սրտում,

Ծանր չեն շղթան ու կարոտը,

Գնում եմ դեպ մշուշն առավոտի,

Այլ ճակատագիրը մոտ է։

4.

Նորից տերևներ է թափում աշնան քամին

Սառած հողի երեսին։

Նորից հաղորդ եմ ես լուսավոր սքեմին

Ու աշունն եմ լսում։

Նորից հոգիս պարուրված է ոսկյա ստերով,

Եվ տանջանքն է ցնծալի։

Հոգիս նորից սլանալ, սուրալ ձգտելով,

Սպասում է փողի ձայնին։

Նորից մշուշներն է զատում Աստծո Արևը

Խաբուսիկ դրախտի։

Նորից ցուցանեց վերքերը Աստծո արևը,

Եվ ես մեռնեմ պիտի։

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Վ. Ն. Գուդիմ-Լևկովիչին

Նավահանգիստ իջած նավաստու պես

Չեմ արբել կարճատև հանգստից։

Նոր նավարկության եմ պատրաստվում ես,

Օվկիանոսը ձգում է իմ սիրտը։

Ճամփեքիս չեն եղել խոչընդոտներ.

Անցել եմ սառցի, հրի միջով։

Նվիրել է ծովն ինձ մարգարիտներ

Եվ խորհրդավոր աստղի կանչը։

Երբ փայլում է, ասես ակվամարին,

Լուսինը՝ ոսկեփայլ կոտոշով,

Ես անրջում եմ հեքիաթներով հին,

Որ լռությունն է թաքուն հուշում։

Եվ նորից երազող հովիվ եմ,

Եվ դու, Քլո՛յա, ինձ հետ ես նորից,

Ձեռքերով՝ տքնող ու հավատարիմ,

Հյուսում եմ երազները ես իմ։

Ձգտում ենք հանդուգն նավարկության

Եվ ավելի քաջ ենք դառնում օր օրի։

Բախտը տանում է դեպի նոր ափեր,

Ուր այլ է ամեն ինչ և լուսավոր։

ՓԱՌՔԻ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ

Հիմա, երբ լավայից էլ արագ

Հոսում են օրերը շվայտ,

Դու «Փառքի հուշարձանի» առաջ

Ծունկդ ծալի՛ր, պոետ։

Ծուխ ու բոց է համայն աշխարհում,

Եվ պատվի համար են զոհվում,

Եվ այս օրերի հրաշք-լուրը.

Պսակների ու հրանոթների վերում

Խստադեմ Հրեշտակ է երևում։

ԺԱՆԵԿԱԳՈՐԾՈՒՀՈՒ ԵՐԳԸ

Ես՝ մի համեստ ժանեկագործ,

Ժանյակներ էի գործում,

Կյանքի մասին չէի մտածում,

Ընկերոջս էի սիրում,

Բայց եկավ աղետը սև.

Լուսինն ելավ, ինչպես միշտ՝

Ծովից փչեց թարմ քամին...

Բայց սպանվել է ընկերս,

Չկա անգին ընկերս,

Ու սիրելի երկիրս

Ավերակ է մի։

Ծովի վրա՝ լուսնալույս,

Կդիմանամ վշտին այս,

Չե՛մ թաքնվի ես թիկունքում,

Հետո կլամ՝ վիշտն իմ աչքում,

Իսկ հիմա՝ դեպի առաջ,

Հայրենիքն է կանչում։

Սիրելիս, կհասկանաս ինձ,

Կառնեմ հորս դաշույնը հին,

Կմաքրեմ հին հրացանը։

Մոտ են կռիվն ու թշնամին.

Մինչև որոտը մոտակա...

Տերն ինձ օգնական։

* * *

Դաշտերի վերում ծխամած,

Երեկոն հալվել է վաղուց,

Խամրում են կամաց-կամաց

Մայրամուտի հուր ու բոցը։

Լուսնի գունաթափ ոսկին

Մերկացած ճյուղերն է օծում։

Անրջում է սիրտս կրկին

Ճերմակ, անհայտ մի խցով։

Դուրս կգա միանձնուհին,

Ճամփան ցույց կտա երկնքում,

Որ սենյակ է լուսե ու հին,

Երկա՞ր եմ ես այն անցնելու։

* * *

Ցրտերն են երևում,

Կթափվեն տերևները,

Սառույց կդառնա ջուրը։

Սեր իմ, իսկ դո՞ւ։

Ճերմակ, ճերմակ ձյունը

Կծածկի առվի հունը,

Անքնքշանք կթողնի աշխարհին...

Իսկ դո՞ւ, դո՞ւ, սեր իմ։

Բայց քնքուշ գարնանը,

Երբ հալվի ձյան սավանը,

Ետ կգան լույսն ու ջերմը...

Դո՞ւ էլ կգաս, սեր իմ։

* * *

Սիրված չեմ ոչ ոքից։ Դատարկ աշուն է։

Մերկ ճյուղեր են կիտրոնե խավարում։

Տապանակի հետևում հասկերն են թոշնում,

Կախված են ծանր ու կորած փոշում։

Ես չեմ տեսնում կիսախավարը խոնավ,

Աշնան զառանցանքն եմ ինձնից վանում.

Եղունգներս խնամում եմ վրձինով

Եվ պատիֆոն եմ լսում հինավուրց։

Խուլ երաժշտությունը, սխալ հնչելով,

Պատմում է ապերջանիկ երանին.

Լճի մոտ, որտեղ ջրին չդիպչելով,

Սահում է կարապների երամը։

* * *

Տանջված եմ գիշերվա գինովցած

Անքնությունից թունավոր...

Կանգնած եմ, դեպ մշուշը բացված

Պատուհանի մոտ լուսավոր։

Ճյուղերի ուրվապատկերներ կան

Մուգ վարդագույն մշուշի մեջ։

Եվ չկա հարց, ու պատասխան չկա,

Որ ես կընդունեի անվեճ։

Քնքուշ անկամության տրվելով՝

Ես հետևում եմ ձեզ, ամպեր,

Թեթև գլխացավով տանջելով՝

Երեկվա թախիծն է պատել։

ԵՐԳ

Աշնանային մռայլություն...

Վիճակն իմ աննախանձ է.

Թե վիշտը, թե երջանկությունն

Ես ինչպե՞ս բաց թողեցի։

Երազներն են իմ անպտուղ,

Պատճառ չունեմ հոգոցի։

Ես հանգստանամ պիտի

Հանգիստ ու սառնասիրտ։

Լուսամուտում կերպար է՝

Ծամված լուսնի բերանում։

Աշնան մեղեդին է երկար

Զնգում քամու բերանում։

Բայց ես անկարող եմ հիշել

Հեռու անցյալը, Լուսին,

Ես բաժակն եմ լցնում շշից

Էժանագին խերեսի10։

* * *

Դեղնում, անկենդան է դառնում

Դատարակ երկինքը։ Մաշկը գունատ է,

Եվ ճանկերի հետքն է վառվում

Այրված, վերջացած մայրամուտի։

Չի հուզում մթնշաղը ինձ,

Շիթեր չեն ցայտում ավազանից,

Այս վերջին անգամ, միգուցե,

Շվին է երգում երկտոնանի։

Այգում հյուսիսային քամին

Սուլում, թռչում է չար ու վայրի,

Թիկնոցից պոկելով ոսկին,

Որ դու, քնքուշ աշուն, գործել էիր։

Կանգնել եմ հուզված. ծերացում...

Ասես մի մեղեդի հեռավոր,

Իմ հոգին մահկանացուի

Սեփական մահն է զգում ահավոր։

ԿԻՍԱՔՈՒՆ

Այստեղ նվաղ բարձեր են,

Մոմ, գինով լի բաժակ։

Լուսամուտները բաց են.

Մլակներ՝ տժտժան...

Կատարները՝ փշատերև,

Ճոճվում են քնի մեջ։

Կռկռում են գորտերը,

Հոգոց են քաշում անվերջ։

Բայց նրանք չեն խաթարում

Լռությունն աշնանային։

Ձայները չեն խանգարում,

Որ շողերը լուսնային

Փաթաթեն փշատերև

Կատարների ստվերը,

Եվ բարձը մահճակալի

Այդ նախշերով ծածկելուն։

* * *

Գունաթափ ոսկով և կապույտով սառը

Փայլում է Նևայի վրա երեկոն։

Լապտերներն աղոտ լույս են սփռում և

Կոտորակվում ալիքների վրա, ափեզրի մոտ։

Մռայլ նավավար, բաց թող թիակը քո,

Ուզում եմ, քշի մեզ հոսանքը գետի,

Քաղցր է տրվելն այս հուզված հոգով

Րոպեական ներդաշնությանը մայրամուտի։

Ալիքներն են ճողփում նավակողերից։

Երազանքն իրականությանը ձուլվեց։

Քաղաքի աղմուկը լռեց։ Հանգույցը քանդվեց։

Զգում է Մուսայի հպումը հոգիս։

ԳՐՔԱՅԻՆ ԶԱՐԴԵՐ

1. ՊԵՏՐՈՍԸ ՀՈԼԱՆԴԻԱՅՈՒՄ

Աննա Ախմատովային

Կապույտի վրա՝ թեքճակատ ամպեր, կոպիտ,

Ասես առագաստներ։ Դրանցից ցած պուրակն է։

Շաչում է մտրակը՝ զարկվելով կոշիկին,

Մի աչքը կկոցած է, մյուսը՝ դիտակին։

Քիչ ավելի հեռվում զվարթ այլանդակն է,

Զբոսնող տիկինը, շտապող վարսավիրը։

Իսկ ցածում, ջրի մոտ՝ «Երեք ընկեր» պանդոկը,

Ուր գունեղ ապակին Ամստերդամի գերբով է։

Ծանոթ են թե՛ նավաշինարանը, թե՛ գավը

Ազնվականի ձեռքում, որ բերում է խմիչքը,

Որ կարելի է կարդալ, երկնքով տարածված

Ծածանվող գլանագրքում, հանճարների միջև։

2.

Գունեղ լեյպցիգյան հարթաքանդակին

Ճեմակած հովիվ է՝ հոտի մոտ քնած,

Ամպերի շարան է՝ հետևանք փոթորկի,

Եվ եկեղեցու ցանկապատ՝ քայքայված։

Աջում՝ հաղթահանդեսային դարպասն է,

Ուր քայքայման կանաչն է կախվում ցած,

Ինչ-որ Լուիզա, Շառլոտտա կամ Ինեսսա,

Անցնում է դրանցով ուսափայտն ուսած։

Հետո՝ վարատեղեր են, եզներ են, գութաններ...

Կաթսայի տակ կրակն է թեժանում։

Հատելով վերնաշերտը, որի կանաչը թարմ է,

Հերկողը մի քանի ակոսներ է անում։

Կապտամոխրագույն հեռուների ֆոնին,

Ճամփորդը, դատարկ ճամփով քայլելիս,

Երևում է լայնեզր գլխարկով հին

Ու ոստոտ մահակն է թափ տալիս։

3.

Ինչ որ տիկին, որ նաև երազող է,

Հիմա նայում է լայն լուսամուտով,

Խոպոպներով, որ պղնձից դեղին են,

Դեմքը ստվերած դիմափոշու շերտով։

Թափահարում է հնդկական հովհար,

Հագին՝ անգորական այծի մորթի,

Ուղղված են դեպի հյուսիս հուսահատ

Աչքերը՝ ստախոս ու անամոթ։

Լուսամուտի միջի գորշ մայրամուտը

Թափվեց բարդիների վրա, խոտի...

Վարագույրից անդին եմ, դռան մոտ,

Շնչելով թանկ օծանելիքի հոտը...

4. ՄՐԳԵՐՈՎ ԼԻ ՍԿԱՀԱԿ

Ծանր խաղող է, և՛ խնձորներ, և՛ սալոր...

Ուրվապատկերները հստակ ու նուրբ են,

Տուշով մշակված են գծիկները բոլոր,

Կաշվի նրբաթելերն էլ երևում են։

Թխամաշկ նռները կուրծք են ինքնագոհ,

Տանձերի վերևում կտրված սեխն է,

Սկահակի թագազարդը՝ ճչան իր թագով,

Հսկա արքայախնձորն է մեջտեղի։

Սկահակը զարդարված է հմուլով ոլորուն,

Հույնը քանդակել է պարզ ու կենդանի.

Նաև ստորոտի մոտ, հովվասրինգներին

Հպված տղաների հանգիստ շուրթերը։

5.

Վենետիկյան այս հինավուրց հայելին

Շուրջերիզված է բազմագույն վարդերով...

Ի՞նչ տղա է ժպիտով զմայլելի

Թևիկները ողորկափայլ հարդարում

Դրա առաջ։ Դժվար է չարաճճի

Կուպիդոնին չճանաչել նրա մեջ,

Այդ նա է խոցել պատանի այս խեղճին,

Ինչքան էլ լալով խնդրում էր խղճալ...

Պառկած է տղան՝ վիրավորված նետից,

Աղջիկն ընդհակառակը՝ ժպտադեմ է։

Երկուսին էլ սիրո մշուշն է պատել,

Եվ նրանց վրա հյուսված են վարդերը։

* * *

(Խնջույքի կանչողի զավզակություն)

Օ. Մանդելշտամին

Հա՛, խայտաբղետ է ստացվել մի քիչ

Մեր թատրոնի ազդաթերթը խենթ.

Կիթառ, բոլերո, լայնեզր գլխարկ,

Չղջիկին հեծած մի չքնաղ աղջիկ...

Հարկավոր է վեր կախել փոքր ինչ,

Թե չէ կպատռեն անցորդները խենթ։

Շտապեք մեզ մոտ։ Մեր տանիքի տակ

Սեր կա, զվարճանք, հարմարավետ է։

Պիերոն եմ ես, ձեռ առնող ծաղրածուն,

Կրքառատ Արլեկինը արծաթ է մուրում,

Արքայազնը՝ ասեղնագործ թիկնոցով...

Ահա Կոլոմբինան, որը չի շնչում,

Քանի դեռ սիրեկանները չեն քնել։

Շարժում է խեղկատակն իր հոգոցներով

Սեր, հանգստություն... Եվ զվարճանքն էլ։

Պարե՛ք, փետուրներ զվարճասերի,

Խենթացե՛ք մրցապարում բոցեղեն,

Քեֆչինե՛ր, նեգրե՛ր, արքանե՛ր, հարճե՛ր,

Դուք, որ ուզում եք ապրել վառ, գունեղ,

Երբեմն՝ արագ, երբեմն՝ հանդարտ,

Երեկ Փարիզում, իսկ այստեղ՝ այսօր...

Պարե՛ք՝ ով ամենից վեր է դասում

Սերը, հանգստությունն ու զվարճանքը։

ՈՒՂԵՐՁ

Օ՜ կատու, որ շրջում ես տանիքին,

Քո երազներն են երգում իմ ներսում։

Գոչիր իմ պես, որ անսան քիմքիդ.

Սեր, զվարճանք և անսահման հանգիստ։

ՌՈՄԱՆՏԻԿ ՊԱՆԴՈԿ

Պ. Ս. Շանդարովսկուն

Նստած են կլոր սեղանների մոտ,

Մուլատները, հիդալգոները թուխ...

Ժխոր է, հարբած աղմուկ, ծխահոտ։

Բայց կանգ է առել նվագախումբը,

Որ նվագում էր մերկապար կրքոտ։

Հա՜, կռվում են։ Մեկն ինձ թվում էր

Եղել է Դանթեի նկարի բնորդը։

Կպել են իրար չլուտները երկու։

Սևամորթ էր նրա հակառակորդը։

Կանանց դեմքի դիմափոշին ցայտուն

Կարմիր է։ Պաոլոն գեղեցիկ է...

Հանկարծ փայլեց երկար դաշույնը

Եվ նեգրի կողը բացվեց՝

Ասես կայծակի հարվածից։

Ընկնելիս ձեռքը գցեց օձիքից,

Փրփուր է շփում բերանից։

Նորից հնչեցին կիթառները։

Ծափեր... Գոռոզ Պաոլոն

Ընդունում է գովասանքները։ Իսկ հողե հատակից

Աղջիկը, ապակու կտորով

Քերում է արյունը։

* * *

Ցիտերյան աղավնի և մի տղա՝ սրինգով,

Մարմարե տախտակին՝ լատիներեն հանգեր,

Նուրբ, ասես հպվել են թափանցիկ ջրաներկով,

Ճյուղատարած ծառերի կատարներ են գանգուր։

Զաֆրանե լուսայգը, ավազանից զմրուխտե,

Ոսկեզօծում է դելֆինի թեփուկները խիտ

Եվ գունատ երկնքով արհեստական դրախտի

Թեթև շատրվանի հազիվ լսելի շիթը։

* * *

Իմ մասին ասում են «խենթ» է՝

Մի հանգի, մի հանգի,

Շորերը խայտաբղետ են

Իմ հագի, իմ հագի։

Ես պարող եմ, լարախաղաց,

Հե՜յ, արի՜, մո՛տ արի։

Ես կանչում եմ. «Անաղուհաց

Շուն, արի՜, մո՛տ արի»։

Մենք եկել ենք Չինաց հողից

Երկուսով, երկու խենթ...

Ճոպաններին տարբեր կողմից

Կառչում ենք, երգում ենք։

Մեր երգերում խառնված են

Ճիշտ ու սուտ, սուտ ու ճիշտ,

Կուզես ականջներդ գոցիր

Դու ընդմիշտ, դու ընդմիշտ։

Ես բախտի լարախաղացն եմ.

Ճակատիս գիրն է իմ,

Բամբակե այս շունն է դարձել

Կինը իմ, կինը իմ։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1 Խորհրդային առաջին ռեպրեսիաները ղեկավարում էր ԽՍՀՄ ներքին գործերի ժողկոմ Եժովը։ Հետագայում նա էլ արժանացավ նույն բախտին՝ մեղադրվեց հակապետական գործունեության մեջ և գնդակահարվեց։ Այդ տարիներն անվանում են Եժովշչինա։

2 «НКВД-МГБ» փակ բեռնախցիկով ավտոմեքենաներ, որոնք սարքավորված էին այսպես կոչված «բաժակներով»՝ մի մարդու համար նախատեսված տեսանցքերով խցերով։ Այդ մեքենաների կողերին գրված էր լինում «Հաց», «Բանջարեղեն», «Վթարային» և այլն։

3 Նկատի ունի ստրելեցների կանանց վարքը, որոնց Պետրոսը (1698 թ.) զանգվածաբար մահապատժի է ենթարկել։ «Ստրելեց» հին սլավոնական բառ է, որ նշանակում է նետաձիգ։ Երկրորդ ծնունդ այդ բառը ստացել է Իվան Ահեղի ժամանակ, 1550 թվականի զինվորական ռեֆորմի շրջանակներում, երբ ցարի հատուկ հրամանով ստեղծվել են հատուկ ստրելեցների ջոկատներ, որոնց վստահված է եղել Կրեմլի պաշտպանությունն ու անվտանգությունը։

4 Кресты — Խաչեր, հանրահայտ բանտ Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ)։

5 Սուրբ կույսի և Խաչելության թեմայով ռուս ուղղափառ սրբապատկերի անվանումն է։

6 Էվարիստ Պարնի (Évariste Désiré de Forges, chevalier puis vicomte de Parny) — Ֆրանսիացի բանաստեղծ, ակադեմիկոս, Անտուան Բերտրենի ընկերը։

7 Լիճ Վան քաղաքի հարավ-արևելքում։

8 Բնագրում՝ малина — բանտարկյալների ժարգոնով նշանակում է ակնթարթային հաճույք։

9 Ֆրանսիական գրականության մեջ մտացածին իդիլիական կնոջ կերպար։

10 Էժան գինու տեսակ։

ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ. XX ԴԱՐ

ԱԿՄԵԻԶՄ

Աննա Ախմատովա, Սերգեյ Գորոդեցկի,
Օսիպ Մանդելշտամ, Գեորգի Իվանով

ПОЭТИЧЕСКОКЕ НАСЛЕДИЕ РОССИИ։ XX ВЕК

АКМЕИЗМ

Анна ахматова, Сергей Городецкий,
Осип Мандельштам, Георгий Иванов